U Burghettu (Aròscia)

**U Burghettu** (ascì *U Burghettu d'Aròscia*, *O Borghetto* in zenese, *Bulghettu* in urmeàscu, *Borghetto d'Arroscia* in italiàn) u l'è in cumün ligüre da pruvinsa de Imperia cun 404 abitanti.

## Geugrafìa
U Burghettu u l'è travesau da u sciümme Aroscia, ch'u da ascì u numme a u paise, e da u so afluènte Rian Calabbria. Se tröva inta meddia valà, inte l'entrutèra de Arbenga da a quale u dista ménu de 20 chilometri. U cunfina a nord cun Cravaüna (CN), a nord est cun L'Àuguia, a est cun Ransu, a sud cun Casanöva (SV), a ovest cun Vesàrgu e A Cêve.

### Frasiui

Pónte de l'Etæ de Mêzo do Borghétto (O Borghétto) - vìsta co-o pàize (1).jpg|U Burghettu dau punte pe' Übaga
Gavenura (U Burghettu).jpg|Gavenu(r)a
Leverone-panorama-2013.jpg|Panuàmma de Leve(r)ùn

 
Gh'a cumme frasiui: Gavenu(r)a, Gazzu (d'Aròscia), Leve(r)ùn, Muntecarbu, Übaga e Übaghetta.

## Stoia
Zà in epuca pre rumàna i teritòi da vàla Aròscia i l'éan stài ucupài dae pupulasiùi ligüi antighe, prubabilmente ligàe a a tribù di Epanteri, scacciài da l'avansà rumana avegnüa turnu au 180 a.C. Doppu l'Impeu Roman ascì u territoiu du Burghettu l'è stàu interessau da e invaxuì di barbari, cun duminasiuì Longobarde e di Franchi. In tu periudu carulingiu u l'éa passàu assemme ai atri paixi du funduvalle sutta u Cuntadu de Arbenga e, ancua doppu, in tu periudu sucescìvu, sutta a a Marca Arduinica inseìu inta giurisdisiun du cumitattu arbenganese.

A fundasiùn de 'n insediaméntu in furma stabile u l'è da sercà intu periudu de l'àtu mediuevu, quande a magiurànsa da pupulasiùn du funduvàlle a se trasfeìsce inte 'sta zòna, ciü favurevule pé e cultivasiùi e au sfrütamèntu de l'ègua di turenti lucàli pé a impiantà di müìn.

U Burghettu u vegne dunca numinàu intu 1496 quande u cumpaìsce pe a primma otta in t'in attu cun a dicitüa latina *"ecclesia Sanct Marci de Burghetto"*.

Quande a se desfà a Marca u duminiu in sciù bùrgu u pàssa sutta i marchesàu de Clavesana. Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn du Burghettu a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevése, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca. Particulàre a cundisiùn di abitài de Leve(r)ùn e de Gavenu(r)a, che, a a morte di marchexi lucàli i vegnàn anesci au növu marchesàu de Süccaellu, faxendu parte de in ünicu feudu cun u vixìn castellu de Àuguia. Intu 1522 a Repübbrica de Zena a càtta u feudu du Burghettu e u paìse u entra a fa parte du mandamentu da Cêve, ch'u cumprendeva in tutàle chinze burghi da vàlà. U segue düante tüttu questu periudu e sorti da vixìna Cêve, i àtri sentri i vegnan anesci doppu, cun a fìn ascì de e battaie fra Zenexi e Savoia pe u cuntrollu de Süccaellu. A situasiùn a cangia in moddu sustansiàle quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe (u và a fà parte du cantùn de Rànsu primma, poi de quellu cevése), smembrà intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu de Muntenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Impeia.

Düante a segunda guèra mundià i se ponan rintracià paéggi episòdi de Rexistensa, cume quellu de Silviu Bunfante, chi feìu in t'in impurtante battàia. Poi cun a Brigà a véllu dedicà, ch'a a l'éa sciurtìa a taià e vìe de cumünicasiùn fra U Burghettu e Vesargu e, sabutandu e uperasiùi tedesche. Doppu u cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana. 

Diferenti i cangiamènti terituiàli subìi, difatti intu 1877 u 'sciòrbe u cumün de Übaga (ch'u cumprendeva ascì Übaghetta e Muntecarbu) e intu 1928 ascì Ransu e Àuguia, questi dui chi ricustituìi intu 1947.

I ürtimi cangiamènti i sun da riscuntrà intu 1949, quande Gavenu(r)a a vegne destaccà da Àuguia pé entrà a fa pàrte du Burghettu. Dau 1955 u cumün u pìa u nume uffisiàle, 'zunzendu u sufissu "d'Aroscia", pe distinguelu da àtri cumüi (fra tütti U Burghettu San Spirtu, in pruvinsa de Savuna).

Da l'ànnu 1973 au 31 de dixembre 2008 u cumün u l'ha fàu parte da Cumunitài Muntana de l'Àta Valà de l'Aròscia poi supressa. Dau 2014 u l'è pàrte l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia.

Inte l'ànnu 2017 a l'è stà prupòsta a fuxiùn di cumüni du Burghettu e de Àuguia in te in sùlu, ch'u duieva pià u numme de Aròscia vista a stòia cumüne fra i dùi teritòi. U növu ente u saieva cuscì u segundu centru aruscìn (fra quelli in pruvinsa de Impeia) pé grandessa doppu A Cêve.

## Abitànti
### Evulusiùn demugrafica

### Minuànse furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Burghettu d'Aroscia i sun .

## Pòsti de interesse
### Architetüe religiuse

Borghetto d'Arroscia - chiesa di San Marco Evangelista.jpg|A géxa de San Marcu
Gêxa de San Curumbàn (Gavenura, U Burghettu d'Aròscia) 01.jpg|A géxa de San Cu(r)umbàn, a Gavenu(r)a
Gêxa de San Benardu Abâte (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 01.jpg|A géxa de San Benardu de Leve(r)ùn
Uratoriu de Santa Caterina de Lisciandria (Leverùn, U Burghettu d'Aròscia) 01.jpg|L'uatòiu de Santa Cataìna de Leve(r)ùn
Borghetto d'Arroscia - Oratorio di Nostra Signora della Neve - 001.png|A Madonna du Munte

A livellu religiùsu u teritòiu du Burghettu u l'è divìsu in 5 parocchie, chella de San Marcu, de San Cuumbàn (a Gavenu(r)a), de San Benardìn (Gazzu d'Aròscia), de San Benàrdu (a Leve(r)ùn) e de San Antoniu, Luensu e Giuvanni (a Übaga, ciü Übaghetta e Muntecarbu).

;Géxe du Burghettu
* **Géxa de San Marcu u 'Vangelista** intu sentru du Burghettu, du che a l'è a paruchiàle. A strutüa udièrna a l'è 'na rivixitasiùn du XVII seculu, basà prubabilmènte de 'n àtru edifissiu, in stìle baroccu, cuntempuranea au campanì. A cunserva l'antìga funte bateximàle in prìa négra travaià.
* **Uatòiu de San Giacumu**, u se tröva de fiancu a a paruchiàle.
* **Uatòiu de San Bastiàn**, a l'estremitài de levante du sentru.
* **Uatòiu da Madonna da Canderaira** inta burgà de Curnài, de d'atu au sentru.
* **Santuàiu di Santi Cosma e Damiàn**, a punente du sentru, versu i cunfìn cun Vesargu.

;Géxe de Gazzu
* **Géxa de San Bernardin da Sénna**, se tröva a Gazzu d'Aroscia.
* **Capella de Sant'Apolonia** a Gàzzu.
* **Capella de San Benardu**, inta burgà di Carli de Gàzzu.
* **Santuàiu da 'Sunta**, de d'atu du paise.

;Géxe de Gavenu(r)a
* **Géxa de San Cu(r)umbàn**, sede da parocchia de Gavenu(r)a, a l'éa stà fundà dai muneghi benedetùn in sce l'ìsua Gainàa, presènti ascì ascì a A Cêve e Tàggia. L'edifissiu udièrnu u l'è du XVIII seculu fra u 1768 e u 1796 u l'éa stàu custruìu grassie a e elargisiùi generuse de Francesco Vannenes (imprenditù zenese, de uigìne aruscìna).
* **Santuàiu di Santi Cosma e Damiàn**, custruìu intu XIX seculu in sce in pilùn zà existente, basàu in sce in edifissiu antigamènte apartegnüu ai benedetìn. Se tröva a Gavenu(r)a, vixìn a a stradda pruvinsale, restauàu inti ànni Sinquanta, a l'è ugettu de devusiùn in tütta a valle Aròscia, ma ascì in quella du Pennavaire e in quella du Tànau.
* **Uatòiu de San Giuvanni Batìsta**, faciàu in sciu ciasà da géxa.
* **Uatòiu da Nativitài de Maìa Vergine**, inta burgà da Costa de Gavenu(r)a.
* **Uatòiu da Madonna da Néve**, inta burgà du Casà.
* **Uatòiu de San Péu**, inta burgà de Quarta(r)ö(r)e.
* **Uatòiu de l'Imaculà Cuncesiùn**, u l'è in scia stradda ch'a mena au Burghettu, inta lucalitài de Carnà.

;Géxe de Leve(r)ùn
* **Géxa de San Benàrdu**, a géxa da parocchia de Leve(r)ùn, a se tröva au sò sentru.
* **Uatòiu de Santa Cataìna de Lüsciandria**, intu sentru da frasiùn.
* **Uatòiu de l'Angéu Custode**, in scia stradda pe Àuguia.
* **Uatòiu da 'Sunta**, a meza stradda fra Leve(r)ùn e Gavenu(r)a.
* **Uatòiu de Nostra Scignua da Néve** o **da Madonna du Munte**, u se tröva in scia cresta di munti ch'i spartiscen l'Aròscia e u Pennavaire.

;Géxe de Übaga
* **Géxa de Sant'Antoniu**, sede da parocchia di Santi Antoniu, Luénsu e Giuvanni, a se tröva inta burgà da Villa de Übaga. A custudisce ina antiga pàla d'altà atribuìa au pitù Pietro Guido de Ransu e ina funte bateximàle du 1504.
* **Uatòiu de Sant'Antoniu**, inta burgà da Costa d'Übaga.
* **Uatòiu de l'Imaculà Cuncesiùn**, inta burgà da Villa d'Übaga.
* **Uatòiu da 'Sunta**, a punente da Villa d'Übaga, da vixìn au campusantu.
* **Uatòiu de San Giacumu** a Übaga, in scia via pe Übaghetta.
* **Capella de San Benardu** a Übaga, in scia via pe Muntecarbu.
* **Géxa de San Luénsu** da frasiùn de Übaghetta, a se tröva inta burgà de Menegù.
* **Uatòiu de Santa Cataìna**, a Menegù d'Übaghetta, de fiancu da géxa da frasiùn.
* **Uatòiu da Madonna da Misericordia**, inti boschi a setentriùn da burgà de Menegù.
* **Capella de San Mauru**, inta burgà da Costa de Übaghetta.
* **Capella de Sant'Antoniu**, inta burgà da Cascina de Übaghetta.
* **Capella de San Benardu**, inta regiùn da Curma, a meza stradda fra Übaghetta e u Burgu de Ransu.
* **Uatòiu de l'Imaculà Cuncesiùn**, inta burgà de Menegù de Übaghetta.
* **Géxa de San Giuvanni Batìsta** inte l'abitàu de Muntecarbu.
* **Uatòiu da Presentasiùn de Maìa Vergine au Tempiu**, a Muntecarbu, daré da géxa.
* **Uatòiu da Madonna da Néve**, inta burgà da Villa de Muntecarbu.
* **Géxa de San Coximu**.

## Ecunumìa
L'ecunumìa du paìse a l'è bazà in moddu prevalènte in sce l'agricultüa: i se cultìvan e uìve taggiàsche e e varietài d'üga lucàli. Atìvu u l'è l'alevaméntu, specialmènte de e vàcche. Rilevante a prudusiùn de legnàmme e a racòlta de castàgne e di fùnzi.

## Cultüa
### Dialettu du Burghettu

U dialettu parlàu au Burghettu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.

### Cuxìna
#### Amaétti de Gavenu(r)a
Tipici da frasiùn de Gavenu(r)a i sun i amaétti, dùsi da a furma ciàna, dau güstu de mandurle e amé, e dunca lezermente "amài", i sun spessu 'cumpagnài cun u *vìn du Prève*, pigàu passìu.

### Asuciasiùi spurtìve
Intu teritòiu cumünàle a se tröva l'asuciasiùn Pro Loco Leve(r)ùn, cun u càmpu da bocce, sport tàntu praticàu inta valà.

## Feste e fée
* **Festa di Santi Cosma e Damiàn**, a se tegne a Gavenu(r)a u 27 de setembre, cun e celebrasiùi religiuse intu santuàiu e a sagra uferta da a pro loco, ch'a mette a dispusisiùn i "casùi".
* **Festa de San Miché**, a se tegne a Gavenu(r)a u 29 de setembre, cun e celebrasiùi religiuse inta géxa paruchiàle e a relatìva sagra intu burgu.
* **Festivàl müxicàle Cian du Figu**, u se tegne a Gazzu d'Aroscia in aùstu, in lucalitài Cian du Figu, cun müxica dau vìvu, servìssiu bar e panìn.
* **Sagra da Buridda**, in frasiùn de Leve(r)ùn, a se tegne intu meze d'aùstu, cun a tipica buridda lucàle e atri piàtti da tradisiùn. 
* **Festa du Surisü**, in aùstu a Gazzu, cun zöghi péi matetti e a cuxìna lucàle. 
* **Prucesciùn du Venardì Santu** a Gavenu(r)a, cun e diverse cunfraternite lucali e a rapresentasiùn de l'esercitu seleste, de antìga tradisiùn. 

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn
U teritòiu du Burghettu d'Aroscia u l'è 'traversàu da a Stradda Statàle 453 da valà de l'Aroscia (SS 453), che u culega cun Ransu a est e cun Vesargu a ovest. Dau 2001 a l'è stà avèrta a variante ch'a pàssa au de föa dau paìse, cun di növi viadòtti e galerìe in sce l'Aròscia. Burghettu u l'è culegàu cun Übaghetta grassie a a Stradda pruvinsàle 11 (SP 11), cun Gàzzu pé a SP12, cun Gavenu(r)a pé a SP 13 e cun Übaga e Muntecarbu cun a Stradda pruvinsàle 83 (SP 83). Leve(r)ùn u l'è poi razunzibile da Àuguia cun a SP 15.

## Nòtte


## Àtri prugètti