Marca d'Arbenga

A **Marca d'Arbenga**, dìta ascì u **Marchesàu d'Arbenga** (*Marcha Albinganæ* in latìn), a l'è stèta in marchesàu cun sèntru inta sitè d'Arbenga, nasciüu cu'u passaggiu du ciü antìgu cumitàu d'Arbenga dai marchesi ardüinichi ai ale(r)amichi, e da sti lì ai Clavesana, intu seculu XII.

## Geugrafìa
U terito(r)iu da marca d'Arbenga u l'é(r)a quellu du cumitàu de primma, ch'u cruviva a regiùn stò(r)ica de l'Ingaunia. Intu detaju, u l'andaxeva "*de iugo ad mare et de Armedano ad Finale*", dunca da Sanremmu (valâ de l'Armea) au Finâ e dau mâ ai zuvi du spartiègua, tèrmi tòstu pa(r)eggi a quelli duve(r)èi daa diocexi. A marca d'Arbenga a cunfinava a setentriùn cu'u marchesàu de Sêva, da setentriùn a levante cu'a marca de Savuna e, ciü tardi, cu'u marchesàu du Finâ, e a levante cu'a cuntea de Vintimìa.

Pe'i sciti ch'i l'é(r)an meju cuntrulèi dai marchesi, cumme pe' di âtri fèudi d'alantu(r)a, armenu dau Duxèntu a sò aministrasiùn a l'é(r)a inandiâ cu'u scistema de cuscì dìte "castelanìe", di terito(r)i cuntrulèi dau sò castéllu de rife(r)imèntu.

## Sto(r)ia
### Dau Cumitàu aa marca
Cu'a mòrte de l'Adelaide de Süsa du 1091 sènsa de discendènti, u cumitàu d'Arbenga u l'è rivàu au Bunifassiu du Vastu, marchese de Savuna da pa(r)entèlla di ale(r)amichi, ch'u l'ha cuscì rivà au guèrnu de tütta a Rive(r)a fra Savuna e l'Armea. De dòppu ch'u l'è mòrtu u Bunassiu, fra u 1125 e u 1132, ancù pe' quarch'ànnu i sò fìi i l'han guernàu insemme ste tère ma, passàu nu gua(r)i tèmpu da 'n tratàu du 1140, i se l'han spartìu, cu'a marca d'Arbenga ch'a l'è tucâ a l'Ansèrmu. A ògni moddu, fìn da l'imprinsippiu, u pute(r)e du marchese d'Arbenga u l'é(r)a bèn limitàu inte pa(r)eggi sciti, cumme inte l'Ingaunia de punènte e de levante e fina inta sitè, dund'e gh'é(r)an e due auturitè du vescu e du Cumün. U Cumün, intu detaju, dau seculu XII u l'axeva cumensàu a furmà in terito(r)iu sutt'au sò cuntrollu, u *districtus albinganensis*, mensunàu a partì dau 1145 e ch'u cumprendeva di sciti spanteghèi fra Uneja, a punènte, e Löa, a levante. Pe' cuntru, l'auturitè di marchesi a l'é(r)a ciü fòrte inte l'entrutèra de l'Ingaunia de mezzu, ma de votte a chinava ascì fin'au mâ, survetüttu cu'u Sèrvu e cun Andö(r)a.

De dòppu de l'Ansèrmu, e sò tère e sun stète spartìe fra i sò dui fìi, u Guièrmu e u Bunifassiu, cu'u primmu ch'u s'è piàu quelle sutt'a Sêva, vegnindune u primmu marchese, mèntre u Bunifassiu u l'axeva u sò sèntru a Clavesana e, da primmu marchese de Clavesana, u l'ha risevüu ascì u cuntròllu da marca d'Arbenga.

### Questiùi e guère
Fìn da l'imprinsippiu a marca a l'è stèta tucâ da de questiùi pe'e pretese du cunte de Vintimìa che, a despêtu du tratàu du 1140, u l'axeva tegnüu di sciti inta marca d'Arbenga. Intu detaju, l'Utùn de Vintimìa u l'axeva cuncentràu a sò ativitè inta parte de punènte da marca, fra l'âta valâ de l'Argentìna e a pursiùn de punènte da valâ du Ma(r)u. U Bunifassiu e u Guièrmu, ai 13 de frevâ du 1170, i l'han dunca firmàu in tratàu cu'u Cumün d'Arbenga, che furmalmènte u dipendeva ancù dai marchesi, dunde, derê d'in pagamèntu de 400 franchi, i ghe cunsegnavan e tère e castélli d'Andö(r)a, du Ma(r)u, da Lavìna, de Véllegu, de Prelà e du *[[castrum Saxonis]]*, cuntesi cun l'Utùn de Vintimìa, pe' fâli derucà. De sti tèmpi, u cumensava a infi(r)âse inta regiùn ascì u Cumün de Zena, che da 'na parte u ricunusceva l'auturitè di marchesi pe' tütta a marca ma che, de cuntru, u sustegniva i Cumüi da Rive(r)a e de valè intu sò destacâse dau cuntròllu di Clavesana.

Intu decenniu de dòppu u Bunifassiu u l'è stètu ancù derê a prutezze i interessi soi inta parte da marca ciü a punènte, dund'u l'é(r)a in cuncurènsa cu'i paìsi ciü intraprendènti cumme Diàn e U Pòrtu. Vellu u l'ha pruvàu ascì a spande i sò sciti inte l'entrutèra, pe'u ciü inta parte de mezzu e ciü âta da valâ de l'A(r)òscia e du Le(r)ùn. Pe' cuntru, du 1189 u l'ha vendüu i sò diritti in sce Bardenèi, fètu ch'u marca u retì(r)u puliticu di marchesi dae tère a punènte d'Arbenga.

Du 1192, ai 17 de dixèmbre, u Cumün de Zena u l'ha ricunusciüu i diritti du Bunifassiu in sce Taggia e, fòscia, Campumarsiu; ma, de cuntru, ai 18 de marsu du 1202 u l'ha firmàu in tratàu cu'i òmmi de valè de l'A(r)òscia, d'Andö(r)a, d'Uneja, de Prelà, de Rèssu e de Naxìn, ricunuscèndughe di diritti sènsa gua(r)i de cunscide(r)asiùn pe'i marchesi. Alantu(r)a ste gènte e se sun tachèi insemme inte in'aleansa dìta a *[[Iura]]*, prèstu ricunusciüa da Zena, cuntr'ai cumüi da *Riveria*, pe' vegnì a di fèti d'arme du 1204. Sta sulevasiùn a pà spunciâ fina dau marchese Bunifassiu, scicumme che intu tratàu de pâxe du 7 d'agustu u l'è custrêtu a pagà 325 franchi pe'i sò òmmi ch'i gh'axevan piàu parte, segnu o de pôcu cuntròllu in simma a ste tère o ch'u l'é(r)a bèn interesàu inte sti fèti. De stu ànnu, u paìse du Sèrvu u l'è vegnüu in Cumün pe' sò cuntu, sutt'aa prutesiùn de Zena, e cuscì i Clavesana i n'han pèrsu u cuntròllu, dòppu che du 1195 i n'axevan zà vendüu a mitè au Cumün d'Arbenga, passâ du 1198 a l'urdine de San Giuànni.

Du 1226-27, cun l'Utùn I e u Bunifassiu Tajafèru, nevi du Bunifassiu, i Clavesana i se sun lighèi ai cumüi de Savuna e d'Arbenga (dunde l'Utùn u l'é(r)a pudestè) e ai marchesi Du Carettu int'ina grande sulevasiùn cuntru de Zena, ch'a l'é(r)a vegnüa ina presènsa pesante pe'a Rive(r)a. A ògni mòddu, cu'a resa de Savuna, fina i marchesi i finiscen pe' rèndise ai 31 de mazzu du 1228 e, cu'u tratàu du dì de dòppu, u gh'è stètu levàu i sò diritti in sce valè e in sci paìsi de Diàn, U Pòrtu, U Castelâ, Taggia, San Zòrzu e U Duseu, ciü che patì de limitasiùi pe'a valâ d'Andö(r)a e in sce Stananéllu. Du 1233-34 a valâ d'Uneja e quella de l'A(r)òscia e sun stète traversèi da 'n'âtra sulevasiùn che, ancù de ciü che a *Iura*, a s'è dèta cuntru ai scignu(r)i du pòstu. Pe' stu fètu u Bunifassiu Tajafèru e u Bunifassiu u Minû, fìu de l'Utùn, i sun trövan custrêti a vegnì di sitadìn zenesi e a firmà di impegni versu Zena in cangiu de l'agiüttu militâre. Da stu mumèntu, i Clavesana i se trövan a patì de di gran puffi, ch'i nu sciorten a pagà a tèmpu, tantu che fra u 1236 e u 1237 i l'han vendüu a mitè d'Andö(r)a e de Stananéllu au Lanfrancu Do(r)ia e dètu in iputeca l'âtra mitè a l'Enrìcu Seulla.

Inti ànni da guèra fra Zena e u Fede(r)ìgu II, u Bunifassiu Tajafèru e a Mabilia, vìdua de l'Utùn, i l'han turna pruvàu a libe(r)âse dau cuntròllu di sò desenemighi, firmandu ina növa aleànsa cu'u Cumün d'Arbenga. Aa mòrte de l'impe(r)atû i marchesi i l'han pe(r)ò firmàu a pâxe cun àttu du 17 de frevâ du 1251, che, a despêtu de de cundisiùi nu gua(r)i pesanti, i l'ha purtèi a vènde di âtri diritti pe' cruvì i sò puffi.

Inta segunda mitè du Duxèntu i sun muntèi ascì u cuntrasti fra u Cumün d'Arbenga e i marchesi, scicumme che a sitè, blucâ da Zena in sciu mâ, a s'é(r)a vurtâ a l'entrutèra pe' furmà di duminni ch'i fussen sutt'au sò cuntròllu, survetüttu cu'a pulitica de cuscì dìte "ville növe". D'âtra parte, i frè Bunifassiu III, Emanuele I e Fransescu I de Clavesana ai 20 d'avrì du 1248 i l'han fundàu u paìse de Sücca(r)ellu, a prutesiùn da Nêva cuntr'au Cumün d'Arbenga e ascì cuntr'au marchese de Sêva, che alantu(r)a u s'é(r)a aleàu cu'i arbenganesi. Pe' de raxùi du genere, ciü che a vuluntè de repià du cuntròllu in sce gènte de l'A(r)òscia, i Clavesana i l'han spunciàu ascì pe'a fundasiùn du *Burgum Plebis*, A Cêve, in gì(r)u au 1234, ti(r)â sciü int'in scitu dund'i gh'axevan zà de castéllu, au mancu dau 1204, cuscì cumme pe' quellu de Sücca(r)ellu.

I cuntrasti cu'u Cumün, ch'i l'han purtàu ascì a di fèti de guèra, i l'han finìu pe' marcà i tèrmi de tère cuntrulèi dae due aministrasiùi. Da l'imprinsippiu du Trexèntu ai Clavesana u gh'è restàu numma che a parte ciü âta e de mezzu da valâ du Nêva e de quella de l'A(r)òscia: fra i sò vasalli, i marchesi i l'axevan dètu ai Seulla l'aministrasiùn da valâ du Pennavaire e de parte de l'A(r)òscia, i Da Lengueja i cuntrulavan a valâ du Le(r)ùn e di tòcchi de Rive(r)a, i Cassulìn, dau 1326, i l'axevan piàu u pòstu di Rübaldìn inta castelanìa de Rivernàu. De ciü, u paìse d'Utuê u l'é(r)a infeudàu a due famìe du pòstu, i Carli e i Bassi, cuscì cumm'u l'é(r)a pe' Balestrìn, cu'i cunti Bava. Pe'i cunfìn cu'i marchesi de Sêva, in guèra cu'i Clavesana pe'a vuluntè de spandise a meridiùn da valâ du Tàna(r)u, u s'è rivàu aa fìn au tratàu de pâxe du 26 de zügnu du 1320, firmàu dau marchese Fede(r)ìgu I aa presènsa du Pappa Giuànni XXII e du Rubèrtu d'Angiò.

### A fìn da marca

A fìn da duminasiùn di Clavesana, a ògni mòddu, a l'è ligâ de ciü au muntà di Du Carettu, che, ciü che pe' de guère ch'u gh'è stètu, du 1326 i sun sciurtìi a cumbinà u ma(r)iaggiu fra a Cata(r)ìna de Clavesana, fìa de Fransescu II, e l'Enrìcu Du Carettu, fìu d'Antognu, marchese du Finâ. Cu'a dötta da Cata(r)ìna i sun passèi ai Du Carettu a mitè da valâ du Nêva, che i Du Carettu i n'han pöi catàu u rèstu du 1335 dau Giacumu de Salüssu, i sciti inta valâ du Pennavaire e inte quella du Va(r)atèlla, passèi cuscì intu növu marchesàu de Sücca(r)ellu cuscì cumme Aquila, Gavenu(r)a e Leve(r)ùn, de primma sutt'ai Clavesana, ciü che Stananéllu e a mitè de Rèssu.

Fra i âtri pusedimènti, Utuê, che intu mèntre u l'é(r)a passàu a l'aministrasiùn di Cassulìn, u l'è vendüu au Cumün d'Arbenga du 1341, cu'i Clavesana ch'i ne pèrden tütti i diritti. Inte l'A(r)òscia, ina parte du paìse de Ransu a l'è stèta cedüa du 1355 ai Du Carettu e, pe'u rèstu, du 1358 u l'è andètu a Zena, ch'a g'ha tegnüu i Clavesana pe' scignu(r)i fina du 1386, quand'u gh'è missu i Du Carettu a guernà ascì a parte de Zena. A l'ürtimu, du 1387, cu'a mòrte de l'Emanuele II sènsa de discendènti l'urganisasiùn du marchesàu di Clavesana a finisce pe' vegnì mênu du tüttu. A sula ecesiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta quella de Rèssu, dunde, du 1411, l'Antognu e l'Emanuele de Clavesana i l'han catàu inderê l'âtra mitè du fèudu dau Laza(r)ìn Du Carettu e i sun restèi i scignu(r)i du paìse, bèn che feudata(r)i sutt'a l'auturitè da Repübbrica de Zena.

## Marchesi
Pe'u periudu da càrega, da intèndise cumme au ciü tardi pe'u cumènsu e au ciü prèstu pe'a fìn, u se pìa in cunscide(r)asiùn i tèmpi de quande ch'i sun mensunèi inti àtti cumme marchesi "de Clavesana".
* Bunifassiu I (1196-1223): primmu marchese de Clavesana.
** Bunifassiu II (1223-1237): dìtu "Tajafèru", fìu du Bunifassiu I.
** Utùn I (1223-1233): o Udùn, fìu du Bunifassiu I.
*** Bunifassiu III (1233-1263): fìu de l'Utùn I, mensunàu ascì cumme Bunifassiu "u Minû".
*** Emanuele I (1251-1288): fìu de l'Utùn I, u gh'é(r)a ancù âtri dui frè, Pe(r)u e Fransescu, che pe(r)ò i nu sun mensunèi cumme marchesi.
**** Utùn II (1304-1308): u nu l'è cè(r)u de chi u fusse fìu.
***** Fede(r)ìgu (1324-1326): fìu de l'Utùn II.
****** Emanuele II (1385-1387): fìu du Fede(r)ìgu.
**** Fransescu II (1304-1310): de prubabile, frè de l'Utùn II.
***** *Cata(r)ìna de Clavesana*: fìa du Fransescu, a l'è ma(r)iâ cun l'Enrìcu Du Carettu, ch'u l'ha avüu cuscì pa(r)eggi sciti di Clavesana.
***** *Argentìna de Clavesana*: fìa du Fransescu, a l'è ma(r)iâ cu'in fìu du marchese de Salüssu, dòppu ch'a l'é(r)a vegnüa vìdua du Rafaellu Do(r)ia.
****** Giuànni de Salüssu (1385-1386): avanti de vènde i sciti ch'u l'axeva risevüu daa parte de ma(r)e, u l'è mensunàu ascì cumme marchese de Clavesana.

## Nòtte
; Nòtte au tèstu


; Nòtte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Arbenga
Categorîa:Stöia da Ligùria
Categorîa:Stati do passòu