Utuê

**Utuê** (*Ortovero* in italiàn) u l'è in cumün ligü(r)e de 1.605 abitanti, inta pruvinsa de Savuna.

## Geugrafìa
U terito(r)iu d'Utuê u se tröva inta bàssa valâ de l'A(r)òscia, primma che inte stu chi u se ghe càccia u Lerùn. U paise dunca u l'è ai limiti da ciâna de Arbenga, e u se tröva sutta aa Còlla da Gêxa e a Còlla da Villa. I âtri paixi abitài ch'i furman Utuê i sun I Campi e Pûi, che assèmme au restu i cröven ina superficie de 9,66 km2 inte tüttu.

### Cunfin
U cumün u cunfìna cun Vendun e Arnascu a setentriùn, cun Arbenga a levante, a meridiùn Vilanöva e a punente cun Casanöva e Ùnsu.

## Stò(r)ia
E primme testimuniànse de in insediamèntu inta zona d'Utuê e sa(r)evan de l'epuca rumàna, quande a zona a l'éa ciamà in latìn *Ortus Vetus*. E nutissie pe(r)ò ciü segü(r)e in scia fundasiùn du paìse de ancöi e sun du mediuevu, quande u feudu du postu u l'é(r)a parte di dumini da famìa Clavesana doppu a fìn da Marca Ardüinica.

St'eventu chi u và a scuntentà u libe(r)u cumün d'Arbenga, ch'u vuxeva tegnì daa distante i marchesi. Propiu pé scansâse dau cuntrollu Clavesana intu 1288 a vegne fundà dai arbenganesi l'insediamentu de Pùi, ciü a munte du burgu d'Utuê, inte 'na pulitica de espansciùn nu in scia ma(r)ìna, ma versu l'entrutèra. Pochi ànni primma, difatti, a l'éan stài fundài asci i burghi de Vilanöva e Cixàn (inta valâ du Néva), cun de mutivasiùi du tüttu scìmili.

L'è de doppu a fundasiùn du növu insediamèntu, intu 1341, che i marchesi i l'axévan vendüu sti pusedimènti chi aa famìa di Cassulìn. U burgu u cunfluìsce doppu quarche tempu inta giü(r)isdissiùn d'Arbenga. U cumün u segue poi e vicende arbenganesi, fin a quande a sitài a vegne sutta aa Repübbrica de Zena. Intu 1763 a pupulasiùn a se regi(r)a aa duminasiùn di zenesi, scicumme ch'a gh'é(r)a ina presciùn ecunòmica troppu elevâ.

A situasiùn a cangia pòi quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte, a partì dau 1797. U terito(r)iu cumünâle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligü(r)e, sutta au cantun arbenganése, ina 'òtta desfà sta chi intu 1802, quande i teritò(r)i cunquistài i vàn a fà parte de l'Impe(r)u Fransese, sutta u Dipartimentu de Muntenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, cumpresu inta pruvinsa d'Arbenga, vegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, dund'u l'è inse(r)ìu intu sircundà(r)iu d'Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana.

I ürtimi cangiamènti de cufìn i remuntan aa duminasiùn fransese, quande difatti u vegne smembràu u cumün de Pûi, che avanti de stu mumèntu u l'é(r)a pe' sò cuntu, aù vegnüu frasiùn. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumünitài muntana Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sòa supresciùn.

## Abitànti
### Evulusiùn demugrafica

### Minuànse Fu(r)èste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a Utuê i sun 181.

### Persune ligàe cun Utuê
**• Fràtte Ave Ma(r)ìa** (1900-1964), nasciüu Cesare Pisano, u l'è stàu in fràtte da cungregasiùn de don Orione, a sòa vucasiùn a l'è rivâ quande, da zuenu, u vegne rézu òrbu pé via de 'na s-ciuppetâ partìa pé sbàiu dü(r)ante in zögu cu'i cumpagni.

### Cugnòmmi ciü difüsi
I cugnommi ciü difüsi a Utuê i sùn: Bonifazio, Barbàira, Ferrari e Geddo.

## Pòsti de interesse

File:Pogli casa natale cesare pisano.jpg|A ca' ch'u gh'è nasciüu Fràtte Ave Ma(r)ì, a Pùi
File:Ortovero-chiesa san silvestro.jpg|A géxa de San Silvestru
File:Ortovero-chiesa san giovanni battista.jpg|L'u(r)atò(r)iu de San Giuvanni Batìsta, in lucalitài Fasceu

### Architetü(r)e religiuse
U cumün de Utuê u fa parte da diocexi de Arbenga-Impe(r)ia, chi dunca u gh'è due dife(r)enti parocchie: de San Silvestru (sentru de Utuê) e quella de San Steva e San Matteu (pé a frasiùn de Pûi).
#### Géxe de Utuê
**• Géxa da parocchia dedicà a San Silvestru**, a se tröva fö(r)a dau burgu de Utuê, de stile inissialmente rumanicu (a cunserva difatti de decurasiùi tipiche de stu stìle chi), ma cun ina se(r)ie de travaji fài fra i seculi XVII e il XVIII, l'ürtima restaurasiùn a sa(r)éva du XIX seculu.

**• U(r)atò(r)iu de Santa Cata(r)ìna de Lisciandria**, vixìn aa paruchiàle. A l'è sede dau 1417 da lucàle cungrega. De stìle ba(r)occu, a cuntegne e casce pe'a prucesciùn de Santa Cata(r)ìna e de San Leunàrdu, ciü in atâ de cuntu e a rapresentasiùn da Madonna cu'u bambìn du 1636.

**• U(r)atò(r)iu de San Bernardìn** a Strà, lucalitài ch'a se tröva ai cunfin cun Rànsu e u presenta ina ciànta de furma reùnda, datàu du XV seculu, u cunserva ascì in dipintu du santu, cun de deré ina vìsta da sitài de Arbenga.

**• U(r)atò(r)iude San Giuvanni Batìsta**, inta lucalitài de Fasceu, de stìle baoccu, a l'è frequentà pé a sò culucasiùn surva a in pözzu vixìn au paìse, pocu distante u se truvàva ascì u castéllu di Clavesana.

#### Géxe de Frasiùi
**• Géxa da parocchia de San Steva**, a se tröva a Pûi, vixin aa stràdda pruvinsàle. A ciànta uriginàia a saieva de l'Etài de Mézzu, poi rimanezà cun 'na cunfurmasiùn a elisse düante u XIX seculu. A cuntegne ascì ina pàa d'atà dipinta da Péu Guìdu de Ransu, rizalènte au 1537.

**• U(r)atò(r)iude Sant'Antòniu**, u se tröva inru burgu de Pûi, sede da lucàle cunfraternita, cun a carateristica meridiàna in sce u müau lateràle. U l'è stàu edificàu du XVI seculu.

**• Capeletta de l'Imaculà**, a se tröva a Pûi, inta lucalitài de Marta. De cianta reùnda a l'è stà custruìa intu XVIII seculu in stìle baoccu.

**• U(r)atò(r)iude San Benàrdu**, se tröva inta frasiùn di Campi, a custrusiùn a l'è presendente au 1612, u l'è sede da cunfraternita lucàle.

### Tùre e castélli
**•** Tipiche de tüttu u terito(r)iu cumünàle e sun e tùre merlàe, inglubàe aù inte rexidense intu burgu de Utuê, ma prinpalmente ascì a Pûi, e sun nasciüe pé difende i dùi paìsi dae incursciùi dau de fö(r)a.

**• Resti du castéllu di Clavesana**: pàssandu pé i senté, inta lucalitài de Pözzu i se pònan vegghe ancù i mü(r)ai de prìa chi i custituìvan u primmu nucleu de Utuê, cun ascì sta furtificasiùn chi. U castéllu u l'éa stàu custruìu dai marchesi de Clavesana pé difendise dae sempre ciü periculùse incursciùi du cumün de Arbenga inte l'entrutèra. Cun u càngiu de prupietài u finisce a esse duveàu sempre de ménu, fin a l'abandun. Ancöi inta zona a resta a gexétta de San Giuvanni.

### Architetüe sivìli
**• Ca' dund'u l'è nasciüu u Fratte Ave Ma(r)ìa**, a se tröva a Pûi, chi a l'è stà inse(r)ìa 'na lapide pé ricurdà u munegu òrbu da cungregasiùn de Uriun. A véllu l'è dedicàu ascì in pilùn vutìvu inta ciasetta da frasiùn. 

## Ecunumìa
L'ativitài ecunomica prinsipale du paìse de Utuê a l'è a cultivasiùn da vigna, chi difatti u l'è prudòttu de lungu u vin pigàu, assèmme au vermentìn, ma u nu mancan e ciànte da frütu, cumme i pèrseghi. Particulàre ascì l'ativitài turistica, prinsipalmente da i àtri stàtti.

## Cultü(r)a
### Dialettu d'Utuê

U dialettu parlàu a Utuê u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligü(r)e de sentru-punente, u presenta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valâ de l'A(r)oscia, ligà tantu cun Arbenga, quantu cun Ineja e U Portu.

### U vìn pigàu
U vìn pigàu u l'è in genere de vìn giàncu, rivàu in Ligü(r)ia in tempi antìghi, aturnu au 1600. Se caraterizza pé u cu(r)ù gianu ben marcàu di sòi axinélli, pichetài a macce ciü scü(r)eintu mentre ch'e maü(r)an, da dunde u de(r)ive(r)ea u numme in léngua ligüre. U vin u g'ha dunca in güstu delicàu, ben abinàu cun i piàtti da tradisiùn du postu. E aziènde lucali de lungu e sun divegnüe famùse pé a cultivasiùn de sta varietài d'üga (cun ascì prugetti dife(r)enti, cumme u Pigàu Basu(r)a, vin fàu vegnì veju inta grotta da Basura a Tui(r)àn), tantu che aù u vin u vegne espurtàu ascì a l'esteru. Dau 2014 u l'è cumensàu u prucessu pé l'inse(r)imentu intu terito(r)iu cumünâle da sêde de l'enuteca da Regiùn Ligü(r)ia, ancöi ativà e vixitàbile, tantu che chi i vegnen urganisài diferenti eventi ligài au vìn lucàle.

### Istrusiùn
Utuê u g'ha in sò scistémma de scö(r)e cumpletu (da a matèrna fin ae meddie), ch'u se ghe recampa a stu moddu ascì i stüdenti dai âtri paìsi vixìn, ascì zà in pruvinsa de Impe(r)ia; ste chi e sun inte l'istitüu cumprenscivu d'A(r)àsce.

## Feste e fé(r)e
**• Festa di perseghi cu'u pigàu**, a l'è ina festa estiva ch'a se tegne in aùstu, chi i se pònen tastà i piàtti da tradisiùn ligü(r)e, cumme e lasàgne cun u tùccu, u cunìu aa ligü(r)e e ascì u zemìn de céxi, acumpagnài dau famùsu vìn du postu.

**• Sàgra de röse a Pûi**, a se tegne generalmente aa fin de lüiu, inta frasiun, cun roba da mangià tipica lucâle e müxica dau vìvu.

**• Festa patrunàle de San Silvestru**, aa fìn de l'ànnu, a se tegne a Utuê, cun a prucesciùn de cungreghe e a celebrasiùn religiùsa.

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn
U sentru d'Utuê u l'è traversàu da a Stràdda Nasiunàle 453, che culega u cumün cun Vilanöva a levànte e Pûi, Ransu e Unsu (Ponteruttu) versu punente. U terito(r)iu cumünâle u l'è culegàu ascì cu'a Stradda Pruvinsâle 21, a Vendun e aa frasiùn di Campi.

## Nòtte
;Nòtte au testu


;Nòtte bibliugrafiche


## Àtri prugètti