Sacro, e vago Giardinello

U ***Sacro, e vago Giardinello*** u l'è in manuscrîtu cumpilàu dau Giuani Breuju Paneri, canonegu da cattedrale d'Arbenga, in ta primma mitè du XVII seculu, ch'u cuntegne ina dèscrissiùn de l'intrega dioceji d'Arbenga e de tütte e sò parocchie d'alantu"a. I trèi vulümmi du prèsiuṡu manuscrîtu, ope"a de primma impurtansa pé a sto"ia du Punènte, i sun cunservèi in te l'archiviu da dioceji arbenganeṡe, cumme parte da Bibliuteca du Capitulu.

## Sto"ia
U *Sacro, e vago Giardinello* u l'è stètu cumpilàu pe vu"untè du vescu d'Arbenga Pié Fransescu Costa, ch'u n'ha cummissciunàu a redassiùn au prève Giuani Breuju Paneri, e u riva da in lungu e difissile travaïu, finiu in te ciǜ anni. L'è prubabile che u Paneri u l'agge cumensàu a campà e infurmassiùi necèssa"ie a scrîve l'ope"a andandu apreuu au vescu in ta sò primma e sècunda vijita pastu"à aa dioceji cu'a funsiùn de segreta"iu, puṡissiùn ch'a gh'ha dètu a pusscibilitè de vegghe asscì e relassiùi e i decreti de vijite ciǜ antighe. De ciǜ, u Paneri u pujeva cunsürtà i papèi che i prèvi i gh'ajevan da mandà in cü"ia, sècundu e dispuṡissiùi du Cunciliu de Trèntu, primma che u vescu u fajesse vijita a ina sèrta parocchia, quandu a ogni moddu u e cuntrulava de persuna, cupiandune de âtre insemme ae iscrissiùi antighe.

In te stu moddu u Paneri, doppu ch'u l'ajeva campàu tütte e infurmassiùi e mi"àu de "*ridurle in compendio più breve fussi possibile*", u l'ha pussciüu impì e pagine du sò travaïu parlandu pé ogni parocchia du sò terito"iu e da sò sto"ia, de geje lì cumpreṡe, di artèi, de statue e de pittü"e ciǜ impurtanti, di fèti lighèi ai beni de quella geja e di üṡi e custümi du postu. Cun tütte st'infurmassiùi u Paneri u l'è sciurtiu a scrîve de viste ciütostu ampie e detaïèi de diferènti parocchie, slarghèi da intervènti in mate"ia d'arte fosscia cü"èi dau vescu in persuna che, da fïu du cunte e culessiunista Uttaviu Costa, u l'é"a bèn aspèrtu de l'argumèntu. Pé e ope"e cunservèi in ta dioceji, u *Giardinello* e riva a mènsunà 213 architettü"e, 147 pittü"e, 58 statue, in satte"iu e bèn 900 relicchie spartie tra 56 relicchia"i, cunssciderèi cumme sègnu da devussiùn pupulare d'alantu"a.

L'ope"a, cusscì cumensà du 1624 e revijunà ciǜ vôte dau Paneri in ti decenni sucessivi, a l'è stèta regalà pé testamèntu du Costa au Capitulu da cattedrale, cumme testimuniàu asscì da in'annutassiùn fèta in te tütti i vulümmi du 1746, ch'u l'ha prestà ciǜ vôte ai veschi ch'u sun vèggnüi doppu. In ti tèmpi mudèrni u manuscrîtu, dèlungu cunservàu in ta Bibliuteca Capitulare, u l'è stètu sarvàu sciü *[[microfilm]]* du 1979 e, du 1984, cun l'intervèntu da Regiùn s'è pussciüu rangià l'ope"a. A dèspêtu de dumande de cü"âne ina ristampa ch'i rèmunta fìn a l'Euttusèntu e de âtre cupie e trascrissiùi scrîte in tu frattèmpu, u l'è nummà du 2024 ch'a gh'è stèta ina neuva edissiùn de quellu che u Gerolamo Rossi, tra i mascimi studiuṡi du Punènte ligüstegu, u l'ajeva dèscrîtu cumme "*un ricchissimo semenzajo di memorie raccolte, ordinate con amorosa pazienza*".

## Dèscrissiùn
### Struttü"a

Musêo Diocezàn (Arbénga) - 1° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (1).jpg|U primmu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 2° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (1).jpg|U sècundu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 3° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (1).jpg|U tèrsu vulümme

U *Sacro, e vago Giardinello* u l'è furmàu de trèi vulümmi de grandi dimenssciùi, bèn cunservèi ma cu'a ligatü"a ch'a nu l'è ciǜ quella uriginale, pèrsa e sustituia cu'ina cuvèrtü"a de cartapegu"a du 1986. U furmatu de pagine u l'è *[[in folio]]*, cu'u sò nümeru ch'u l'è scrîtu in sciù *recto* di feuïi, cun de l'inciostru marròn cè"u, da ina màn ch'a l'è dèlungu quella du Paneri, ch'u l'ha cusscì inandiàu tütta a struttü"a primma d'impîla cu'u tèstu.

U *Giardinello* u cunta de 2.001 feuïi in tüttu, menu quelli de guardia zunti au mumèntu di restauri, e i sun fèti cun du papé ch'u rèmunta au periudu de vijite in dioceji tra i anni '20 du Seisèntu e a mitè de stu seculu. In tu detaïu, stu papé u vèggne"ea dae carte"e du postu che, sècundu u gran nümeru de filigrane truvèi, e sun stète bèn vintiquattru, cun de marche che pé a ciǜ parte e sun ancù scunussciüe.

In te pagine, a dèspêtu di margini dae dimenssciùi dèlungu pa"egge a 30-40&nbsp;mm vèrsu u drentu e de 25&nbsp;mm ai âtri bordi, u nu gh'è de sègni de righe o de garbi due"èi cumme cunfìn du spassiu pe scrîve. Quarche feuïu u gh'ha di sègni de refiatü"a, fèta pé di adattamènti ae pagine du codice.

### Cuntegnüu

Musêo Diocezàn (Arbénga) - 1° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (3).jpg|L'invucassiùn a San Miché, da l'intrudussiùn au primmu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 2° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (3).jpg|A copia de l'intestassiùn de l'ope"a intu sècundu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 3° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (4).jpg|Dèscrissiùn da geja de Sant'Agustìn a Uneïa cun stemma di Do"ia, tèrsu vulümme

In tu manuscrîtu a gh'è ina dèscrissiùn detaïà de ogni parocchia da dioceji, tütte cu'in'intrudussiùn de carattere geugraficu e peui ina parte cun nutissie sto"icu-artistiche. In tu detaïu, e infurmassiùi de sto"ia e geugrafìa i vèggne"ean dau Paneri, mèntre u cummitènte, u Pié Fransescu Costa, u se"ea intervèggnüu pé a parte artistica. U tèstu u l'è pé u ciǜ in tuscàn levàu quarche toccu in latìn, specialmènte cupie de iscrissiùi o de atti fète da l'autù pé arricchì a ducümentassiùn, de solitu zunte in t'in sècundu mumèntu, cumme testimuniàu da l'inciostru differènte e dau modulu ciǜ strettu. A grafia du latìn, sècundu u güstu d'alantu"a, a fà gran üṡu du sègnu *ę* au postu du classcicu *ae* e, dèlungu in tu scrîve, u Paneri u due"a pa"egge abbreviassiùi, survetüttu pe truncamèntu de pa"olle e scrivendu l'ürtima lette"a in apice, ma asscì pe cuntrassiùn.

Mi"andu aa scritü"a due"à in tu tèstu, ch'u l'è du tüttu sènsa de figü"e, a se vegghe ina man cü"à cun lette"e dai trèti slunghèi e fìn e, dau cunfruntu cun de âtre ope"e de l'autù cunservèi inta Bibliuteca Sivica de Campurussu, se peu truvà cunfèrma da sò identitè. De ciǜ, in ta revijùn du tèstu u Paneri u l'è turnàu cun di caratteri dau modulu ridütu, scrîti cu'in inciostru ciǜ lege"u, cusscì cumme dund'u l'ha fètu de zunte, misse in te de sessiùi a l'imprisippiu veue o in te pagine lascièi gianche apposta. In tu cursu de revijùi au tèstu, u Paneri u gh'ha fètu asscì in sèrtu nümeru de curressiùi, scia fandu ina riga a penna in sciù tèstu, cun quellu giüstu scrîtu in te l'interlinea, che rascciandulu via e scrivendughe surva, mèntre e notte e sun marchèi dau scimbulu ^ o scimili. De solitu u gh'è in reciammu tra u *verso* d'ina pagina e u *recto* de quella apreuu, fètu repïandu a primma pa"olla da pagina apreuu, sciben che nu sèmpre pé via di tèsti zunti doppu in te pagine de *recto*. De ciǜ, cu'e revijùi sucessive, u Paneri u gh'ha missu in tu scrîtu di reciammi a âtre pagine de l'ope"a o a di passi de Sacre Scritü"e.

Dèlungu da l'analiji da màn du scrittù, se dèscruvisce cumme in sciù tèstu i seccen intervèggnüi âtri quattru cupisti, daa scritü"a differènte e l'inciostru ciǜ asseṡu, survetüttu pe metteghe de notte ch'e vèggnen infi"èi in te l'interlinea o in ti bordi de pagine. Ste zunte lì e rivan dau periudu cumpreṡu tra u Settesèntu e u Neuvesèntu, sègnu de l'impurtànsa du manuscrîtu bèn doppu u travaïu du Paneri.

In te tütti trèi i vulümmi a gh'è cumme primma pagina quella cu'u titulu intregu de l'ope"a, ch'u ne dà pa"egge infurmassiùi cumme u cuntegnüu, a spartissiùn in te trèi vulümmi, u cummittènte e a data d'inandiu, u 1624. Pé i cuntegnüi de l'ope"a, in te ciaschedǜn di trèi vulümmi a gh'è:

* Primmu vulümme: quellu ciǜ spessu, âtu 7&nbsp;cm, u l'è furmàu de 715 feuïi de mèṡü"e 297 x 212 x 80&nbsp;mm, scrîti sciü tütte due e facce menu trèi feuïi de guardia e 53 ch'i nu sun stèti cumpilèi. In ta primma parte a gh'è l'intrudussiùn, l'indice de parocchie, a lista di organi da dioceji tra u 1625 e u 1641 e quella de geje d'Arbenga, l'intrà in dioceji du vescu Costa e a parocchia d'Arbenga, cu'e trascrissiùi d'ina serie de scrîti antighi. In tu rèstu du vulümme u gh'è a primma parte de dèscrissiùi de parocchie e, in particulà, quelle in ti quartèi d'Arbenga e da Prìa.
* Sècundu vulümme: u ciǜ cürtu, âtu 6&nbsp;cm, furmàu de 614 feuïi cun mèṡü"e 269 x 214 x 69&nbsp;mm scrîti sciü tütte due e facce menu i sinque feuïi de guardia e 82 ch'i nu sun stèti cumpilèi. De cuntegnüu, doppu l'intrudussiùn e l'indice, in tu sècundu vulümme a gh'è a dèscrissiùn di quartèi da Ceve, de Sücca"èllu, d'Andeu"a e du Dian.
* Tèrsu vulümme: âtu 6,5&nbsp;cm, u se cumpune de 668 feuïi de mèṡü"e 298 x 215 x 67&nbsp;mm, in nümeru de sèi de guardia e de 51 lascièi gianchi. Doppu a solita intrudussiùn e l'indice, in te stu vulümme a gh'è a dèscrissiùn de parocchie in ti quartèi d'Uneïa, du Ma"u e Prialà, du Portu, de Taggia, de Sanremu e de Trieu"a.

## Notte
;Notte au tèstu


;Notte bibliugrafiche


## Bibliugrafia
* 
* 
* 

## Âtri prugetti

Categorîa:Manoscrîti