Cuggiæn

**Cüggiæn** (*Cugén* in zeneize, *Quiliano* in italian) u l'è ün cumün ligüre de 6.879 abitanti int'a pruvincia de Sann-a.

## Geugrafia

U cumün u se tröva int'u drentutèra de Sann-a e de Vuè, insci'â riva mancinn-a d'u sciümme omónimu. U sö territóiu u l'è pärte d'a Cumünitè Muntann-a d'u Zuvu. U se tröva ciü o menu a 7&nbsp;km da-u cappulögu d'a pruvincia.

Int'u 2006 u cumün u l'è stetu insignìu d'a Bandêa Vèrde da Legambiente. Insc'ou territóiu d'u cumün de Cüggiæn se trövan scìa e Ärpi Ligüri che i Apenìn, inscistìndughe a-u Cólle de Cadebunn-a.

U sciümme Cüggiæn u nasce da-a cunfluença d'u Dané e d'u Trexenda. U sö aflüente ciü inpurtante u l'è u rian d'i Tecci; tra i ätri ghe sun u rian d'i Ciattùi, u Rian de Ciasö e u rian Lüssu, ch'u se caccia int'u Cüggiæn apenn-a primma d'a sö fuxe.

## Stoja
Ciamä antîgamente *Aquilianum*, a l'è finìa cunpreisa int'u X seculu int'a Märca Aleramica e int'u 1091 a passa int'u duminiu de Bunifaçiu d'u Vastu.

Ereditä pöi da-i marcheixi D'u Carrettu a l'è cedüa, d'u 1192, a-a Cumünn-a de Sann-a, ch'u crea in feudu scibén picìn int'i sö proppi cunfìn terituriäli. Sulu d'u 1407 a riêsce a elêze in sö puistè lucäle e havéi da-a cumünn-a savuneize statüti e benefiççi lucäli.

D'u 1523 a Repübbrica de Zena a l'occüpa stu feudu chi, fetu ch'u l'ha peró purtóu a-a reaçiùn de Sann-a e a-a divixùn d'u territóiu chiggianèize in due pärte separæ. D'u 1528, annu d'a cöita de Sann-a, u feudu u l'è separóu in dui blocchi, u primmu de aministraçiùn savuneize, u segundu a-a repübbrica zeneize. In tütti e dui i territói u l'existeiva in puistè.

Sulu int'u XVIII seculu i dui territói i sun turna tachè inte in'ünica muniçipalitè autónuma ch'a l'intra primma int'u Rêgnu de Sardégna e pö i int'u Rêgnu d'Italia.

A Cüggiæn, pe via de Sandro Pertini, u s'ascunde brevemente Filippo Turati int'a sö füga da-a dittatüa fascista.

## Abitanti
### Evuluçiùn demugrafica

### Minuranse furèste
Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixenbre d'u 2017, a Cuggiæn ghe sun 296 rexidenti furèsti.

### Persunn-e lighè cun Cüggiæn
* Agostino Bruno (1842 - 1910), stóricu e accademigu de França.
* Carlo Costamagna (Cuggiæn, 1881 - 1965), giurista e puliticu.
* Vittorio Pertusio (Zena, 1904 - 1994), puliticu.
* Anna Arena (Cuggiæn, 1919 - Jesolo, 1974), atrixe d'u cine.
* Carlo Aliprandi (Cuggiæn, 1924 - Boves, 2003), vescu.
* Marco Bertolotto (Cuggiæn, 1959), megu e puliticu, ecs-prescidente d'a Pruvincia de Sann-a.

## Löghi de 'nteresse
### Architetüe religiuze

Immaggine:Quiliano - chiesa di San Lorenzo Martire.jpg|Gexa de San Luensu, int'u capulögu
Immaggine:Cadibona (Quiliano)-chiesa di sant'anna-interno.jpg|U drentu d'a gexa de Sant'Anna a Cadebunn-a
Immaggine:Valleggia (Quiliano)-IMG 1566.JPG|Gexa d'u Santiscimu Sarvatù, int'a fraçiùn de Valleggia
Immaggine:Quiliano - Chiesa di San Pietro in Carpignano - 2023-09-20 20-57-57 001.jpg|link=|A gexa de San Pé in Carpignàn
Immaggine:Montagna (Quiliano)-chiesa san michele.jpg|A gexa de San Miché, a Muntaĝn̂a

* Gexa de San Luensu.
* Âtóju d'a Cunfraternita. Tióu sciü int'u seculu XVII.
* Capella de San Roccu
* Gexa de San Miché e u sö âtóiu, int'a fraçiùn de Muntaĝn̂a
* Capella de Santa Libera, int'a burgä de Faìa
* Capella de San Benärdu, int'a burgä de Garzi
* Gexa di Santi Sebastian e Roccu, int'a fraçiùn de Riasca
* Âtóju de San Bunaventüa
* Gexa du Santiscimu Sarvatù, int'a fraçiùn de Valleggia
* Gexa de San Pé in Carpignàn, ciamä de San Pé d'i Coi ascì.
* Âtóju de San Bastiàn, int'a fraçiùn de Valleggia
* Gexa de Sant'Anna, int'a fraçiùn de Cadebonn-a

### Architetüe civili
* A burgä d'e Cabanne
* A burgä de Tiensèn
* Palassiu De Mari
* I punti Rumäni d'u rian d'i Tecci

### Architetüe militäri
* Ruinn-e d'u castellu

## Curtüa
### Tiätru
* Tiätru növu de Valleggia.

### Dialettu

## Manifestaçiuìn

## Fèste e fêe
* *Rassegna d'u Buzzettu e d'a Granaccia*: a se fa ai primmi de settenbre, a l'inprinçipiu d'u periudu de vendemmia, pe' fä reclamme a-a pruduçiùn d'i omónimi vin lucäli: u giancu Buzzettu, da na viĝn̂a de urigine antighiscima, e a russa Granaccia, da na viĝn̂a foscia inpurtä da-i Spagnolli.
* *Festa d'i armugnìn*: ätra fèsta tipica a l'è quella d'a particuläre qualitè d'armugnìn dita Armugnìn Valleggia, prûtetta da-u disciplinäre DOP. A fèsta a se fa a Valleggia quande se chöggian i armugnìn.

## Ecunumia
Grassie a-a vexinansa cun Sann-a, u inprunta na de sö principäli ativitè ecunomiche in se l'indüstria, scibén che de lungu l'ativitè predilètta a seggie quella agrìcula. Int'u cumüne i existan ativitæ indüstriali, vive specie int'u setture petruliferu, meccanigu, alimentäre e d'u trâvaggio du legnu. 

Int'e l'ingìu d'u pàise l'agricurtüa a resta l'ativitè ciü inpurtante, cun frûta e verdûa. Discreta a pruduçiùn de öju e vin ascì. 

## Sport

## Aministraçiùn
### Scìndichi de Cuggiæn

### Binelaggi
Cüggiæn a l'è abinellä cun:
* 
* 
* 

## Vie de cumunicaçiùn
### Stradde
U cumüne u nu l'è razunzibile direttamente da l'autustradda e dunca da-u casellu autustradäle de Sann-a-Vuè sciü l'Autustradda A10 a l'è a sciurtìa cunsegiä pe zunze a destinaçiùn.

### Feruvìe
A staçiùn fêruviaria ciü vixìnn-a a l'è quella de Cüggiæn-Vuè, ch'a serve Vuè ascì, in scia-a lignia fêruviaria Vintimiggia–Zena, int'u trêtu lucäle cunpreisu tra Sann-a e Zena.

## Notte


## Bibliugrafìa
* 
* 

## Ätri prugètti