Municipium

In ***municipium*** (prununsiàu *mūnĭcĭpĭum* in latìn) u l'é(r)a ina sitè cuntrulâ dai rumèi, survetüttu ai tèmpi da Repübbrica, ch'a cunservava parte da sò indipendènsa, tegninduse magistrèi e istitusiùi soe, ma cu'e sò gente ch'e nu l'axevan i diritti pulitichi di sitadìn de Rumma e e pagavan di tribüi a Rumma.

I *municipia*, da l'urdinamèntu du bèllu dife(r)ènte fra de liâtri, i l'é(r)an dunca dife(r)ènti dae *cives optimo iure*, sitè tachèi a Rumma cun diritti pa(r)eggi a vella, e dae *[[Foederati|foederatae]]*, che de regula e cunservavan a suvranitè au mancu furmâle. I se dife(r)ensiavan pöi dae ''coloniae'' scicumme che ste lì e gh'axevan di statüi che, inti câxi de *coloniae civium Romanorum*, i ghe ricunuscevan a sitadinansa rumâna, e ancù dai *[[Forum|fora]]*, *[[Vicus|vici]]* e *[[Conciliabulum|conciliabula]]*, ch'i l'é(r)an e cumünitè cuntrulèi da in *municipium* o ina prefetü(r)a.

## Sto(r)ia
### Repübbrica rumâna
U numme *municipium* u l'è duve(r)àu fina daa primma etè repübricâna pe' indicâ e cumünitè sitadìne ch'e dipendevan da Rumma, che p'alantu(r)a e se ponen meju definì cumme l'insemme di *municipes* ch'i e furmavan. Defèti, a furma *municipium* a ne vegne da l'espresiùn "*munus capere*" che, faxèndu in reciammu a in'idea de sutumisiùn e tribüi, a l'è meju duve(r)â numma pe'e sitè sutumisse a Rumma *sine suffragio*, dunca sènsa de diritti pulitichi. A ògni moddu, inte di tèmpi ciü resènti u gh'é(r)a u(r)amài in üsu generalisàu de stu titulu, duve(r)àu ascì pe'e cumünitè de sitadinansa rumâna pìna e pe'i *[[foederati]]*, mèntre inti ànni de l'impe(r)u u titulu de *municipium* u l'intràu inte l'üsu fina fra e ''coloniae''.

Cu'a cuncesiùn, du 90 a.C., da sitadinansa rumâna ai sòcci italichi, u regimme de *municipium* u l'è vegnüu puscibile fìna pe' quelle sitè che primma e l'axevan numma a cundisiùn de *foederatae*. Inti növi *municipia* a vegne cuscì estesa in'urganisasiùn de lungu pa(r)eggia, u quadrumvi(r)àu, cun dui membri du culêgiu ch'i gh'axevan riservèi e funsiùi giürisdisiunâli (*IVviri iuri dicundo*) e i âtri dui ch'i gh'axevan quelle aministratìve (*potestate*). I *municipia* ciü antighi, de cuntru, i l'han cuntinuàu a duve(r)à i veggi nummi di magistrèi, fètu ch'u permette, ancù a l'etè de l'impe(r)u, de capì quella ch'a l'é(r)a a situasiùn u(r)iginâle d'ògni cumünitè.

### Impe(r)u rumàn
Ai tèmpi de l'impe(r)u, mèntre i *municipia* in sensu strêtu, e *[[Civitas|civitates]]*, i se funden cu'e ''coloniae'' sutt'au numme ünicu de *[[Universitas (romànn-a)|universitates]]*, i cumensan a presentâse dui fenomeni dife(r)ènti: a l'imprinsippiu a gh'è stèta ina decadènsa de l'autunumìa di *municipia* pe'a vuluntè du guvèrnu de l'impe(r)u de cuntrulâli int'in moddu ciü strêtu; pöi u s'é(r)a difüsu u scistema di *municipia*, cuscì vinculàu, ascì inte sitè de pruvinse. Inta pruvinsa rumâna de l'Italia a l'è stèta dunca ridüta l'autunumìa de giürisdisiùn di *municipia*, tantu sutt'au prufì criminâle che sutt'a quelli sivìle e finansia(r)iu. Fra de ste lì, l'autunumìa inte finanse a l'è stèta cunservâ dai *municipia* pe' ciü tèmpu, scibèn ch'u ghe fusse de spessu u besögnu du guvèrnu de l'impe(r)u a intervegnì pe pa(r)egiâ i cunti. A ògni moddu, dau II seculu e, ancù de ciü, dau III, u vegne ciü strêtu u cuntrollu du guvèrnu pe' mezzu de funsiuna(r)i numinèi da vellu. De cuntru, l'urganisasiùn a *municipium* a nu l'è rivâ inte tütte e âtre pruvinse che aa fìn da repübbrica, scicumme che e antighe sitè suvrâne, che de regula e cunservavan ina sèrta autunumìa, e l'é(r)an cunscide(r)èi de dirittu fu(r)èstu cuscì cumme e sò gente, i *[[dediticii]]*. U scistema u l'è cangiàu pe' du bèllu du 212, quande a *[[Constitutio Antoniniana]]* a l'ha estesu u stàttu de sitadìn rumàn a tütte e gente de l'impe(r)u, e cuscì intu III seculu ste sitè e sun vegnüe de manimàn ciü scimili ae *civitates* italiche, segundu a tendènsa a pa(r)egiâne diritti e urdinamènti sutt'a l'auturitè mascima de l'impe(r)atû, fin'au puntu che tütte e sitè de l'impe(r)u e l'é(r)an guvernèi cu'in scistema münisipâle.

## Urganisasiùn
I *municipia* i puxevan aveghe de bèlle dife(r)ènse fra de liâtri; cu'a ciü parte de sti lì ch'a cunservava u dirittu a vutà i sò magistrèi, survetüttu *[[duumviri]] iuri dicundo* e *duumviri aedilicia potestate* o che sedunca, dau mudélu de Rumma, *[[Dictator|dictatores]]*, *[[Praetor|praetores]]* e *[[Aedile|aediles]]*, tegninduse de stu moddu ina sèrta autunumìa de giürisdisiùn e aministratìva. De cuntru, i nu mancan de quelli cun aministratùi rumèi, i *[[Praefectus|praefecti]]*, quande ün o ciü *municipia* cu'i sò *[[Forum|fora]]* e *[[Conciliabulum|conciliabula]]* i se furmavan int'ina *[[praefectura]]*. Pe' identificà sti câxi, dund'u dirittu privàu du pòstu u vegnìva tostu pa(r)eggiu a quellu de Rumma, u l'è stètu duve(r)àu u numme de *municipes Caerites*, piàu daa sitè etrüsca de *[[Caere]]*, ch'a l'è stèta a primma a dutâse d'in scistema du genere. Pöi i gh'é(r)an i *municipes aerarii*, sutumissi ai rumèi int'ina cundisiùn tostu pa(r)eggia ai südditi de tère luntâne, de solitu cumme cunseguènsa d'ina sulevasiùn (presempiu u l'è u câxu de *[[Capua]]*, scicumme ch'a s'é(r)a dèta a Annibale), e ancù u *municipium fundanum*, in câxu nu gua(r)i cè(r)u mensunàu inta *[[Lex Iulia Municipalis]]* in sce cuscì dite "tò(r)e d'Eraclea". Stu câxu lì u sa(r)ea da ligà au *fundum fieri* mensunàu ascì dau Cice(r)ùn intu *[[Pro Balbo]]*, ch'u vu(r)ea dì ina sutumisiùn vulunta(r)ia au regimme de *municipium*, ma che de cuntru u pu(r)ea êsse ascì in agetìvu ligàu au *municipium* de *[[Fundi]]*, cumme ugèttu da dispusisiùn legislatìva o ancù cumme tìpu de statüu.

De doppu, scibèn che e gente di *municipia* e l'é(r)an vegnüe sitadìne de l'impe(r)u, ògni *municipium* u l'ha cunservàu in'impurtante autunumìa, a regurdà l'antiga situasiùn de stàttu suvràn, nu sulu sutt'au prufì sivìle ma ascì sutt'a quellu penâle, levàu numma che i crimini cuntra u stàttu rumàn. De ciü, i gh'axevan d'autunumìa inta gestiùn de finanse, che alantu(r)a a se fundava survetüttu in sce rendite di bêni pübbrichi (i *[[Vectigal|vectigalia]]* e, survetüttu, i *agri vectigales*), insemme a in putere in sci sò sitadìn privèi che pe(r)ò, a dife(r)ènsa che vèrsu u stàttu rumàn, i se truvavan int'ina pusisiùn de livéllu pa(r)eggiu a quella du *municipium*. Da stu fètu u ne vegnìva a puscibilitè pe'i *municipia* de tratà cu'i sò sitadìn inti àtti negusiâli patrimuniâli, insemme a êsse parte, tantu cumme atùi che cunvegnüi, inti prucèssi privèi de cumpetènsa du pretû ürbàn.

Ciü avanti, quand'u s'è cumensàu a redüxe l'autunumìa di *municipia*, sutt'au prufì da giüstissia criminâle e cumpetènse e e prusedü(r)e segundu e lezze da repübbrica e sun stète abandunèi, e de cuntru u l'è muntàu u putere du prinsipe e di sò mascimi funsiuna(r)i. Pe'a giürisdisiùn sivìle u s'è de cuntru spartìu a pruvinsa de l'Italia inte quattru distretti, che ai tèmpi d'Adriàn i faxevan cappu a di *[[Consularis|consulares]]* mèntre, de doppu ch'i l'é(r)an stèti abulìi, cu'u Marcu Aureliu i ne pia u pòstu di *[[Iuridicus|iuridici]]*. U fìn de st'intervèntu u l'é(r)a quellu de levà u pêsu, ai magistrèi de l'impe(r)u, di prucèssi ch'i nu l'é(r)an tratèi dai giüdisi di *municipia* pe raxùi de cumpetènsa e pe detaji inta prusedü(r)a ma, a l'ürtimu, sta rifurma a l'ha lasciàu ai magistrèi du pòstu numma che e cause de pôcu cuntu. L'autunumìa finansia(r)ia a l'è stèta ricunusciüa pe' ciü tèmpu ma, du II seculu, pe' ògni sitè u l'é(r)a numinàu in funsiuna(r)iu de l'impe(r)u cunusciüu cumme *[[curator]]* che, fètu ciü putente du III seculu cu'a figü(r)a du *[[corrector]] totius Italiae*, u l'é(r)a vegnüu inta pratica in aministratû generâle de tütte e sustanse du *municipium*.

Cun l'estensiùn d'in mudélu a *municipium* pa(r)eggiu pe' tütte e sitè de l'impe(r)u, u l'ha piàu campu u scistema d'in senàu sitadìn, a *[[Curia (stöia romànn-a)|curia]]*, ch'u numinava i magistrèi da sitè, de solitu *[[duumviri]]*, in acôrdiu ae prupòste di sò predecesùi. A despêtu de st'autunumìa ancù ricunusciüa ae cumünitè, a funsiùn ciü impurtante da *curia* a l'é(r)a pe(r)ò vegnüa quella d'indicà i sitadìn ch'i se puxevan pia u riscciu de scödde e cuscì dìte *[[Liturgia (Grêcia antîga)|liturgie]]*, tasce e scimili. Sti magistrèi, che dunca i nu l'axevan ciü u putere de giüdise inte cuntese, i tegnivan u(r)amài cumme funsiùi prinsipâli quelle de numinà i tutu(r)i e de registrà i àtti giüridichi ciü impurtanti. In sce ste mate(r)ie, da fiancu du *curator civitatis* ch'u gh'axeva ancù a funsiùn de cuntrulà e finanse, a l'é(r)a cumpa(r)ia a figü(r)a du *[[defensor]] plebis* o *civitatis*, numinâ dau prefèttu du preto(r)iu e pöi vutàu daa sitè, cu'in süfragiu ciü o mênu largu segundu i tèmpi. E funsiùi du *defensor civitatis* e l'é(r)an inta giürisdisiùn sivìle e criminâle pe' tütte e cause de segunda impurtansa; de ciü u gh'axeva quella de scödde i tribüi di pruprieta(r)i ciü picìn e de prutegge e gente ciü pove(r)e dae pretese di *potentiores*.

## Nòtte


## Âtri prugètti

## Ligammi de fö(r)a
* 
* 
* 

Categorîa:Stöia
Categorîa:Sudivixoìn aministratîve
Categorîa:Çiviltæ romànn-a