Zena

**Zêna** (prononçiòu ; *Genova* in italiàn) a l'é 'na çitæ e comùn lìgure, capolêugo da seu çitæ metropolitànn-a e da región Ligùria, ch'a gh'à 'na popolaçión de 561.930 abitànti (a-o 28 de frevâ do 2024).

Dîta ascì *a Superba*, nomiâgio creòu da-o Petrarca, a l'é stæta a capitâle da Repùbrica de Zêna scìnn-a-a seu chéita do 1797. O seu pòrto o l'é o ciù inportànte de l'Itàlia e un di ciù gréndi do Mâ Mediteràneo intrêgo. A seu scìndica a l'é a Silvia Salis.

## Giögrafîa
### Teritöio

O teritöio do Comùn de Zêna o mezûa 243&nbsp;km2 e o l'é formòu da 'na stréita fàscia costêa contornâ da tànti brìcchi.

A mêza stràdda tra Vêxima e Coulóngo s'àrve l'anfitiâtro naturâle do pòrto de Zêna, acugéito a ponénte da-a colìnn-a de Sàn Benìgno (in pàrte deruâ pe anpliâ o pòrto), a levànte da-a colìnn-a che da Caignàn a monta a-o Rîghi fìn a unîse, a l'ertéssa do Fòrte Sperón, con quélla de Sàn Benìgno.

Fêua di doî contrafòrti scôran i doî torénti ciù inportànti da çitæ: a levànte gh'é o Bezàgno, ch'o l'arîva a-o mâ into quartê da Fôxe; a ponénte o Ponçéivia, ch'a divìdde Sàn Pê d'Ænn-a da Cornigén. Se delinean coscì çìnque zöne prinçipæ: o céntro; a Ponçéivia; a Valàdda do Bezàgno; o ponénte e o levànte.

### Clìmma

O clìmma de Zêna o l'é tenpiòu marìtimo. A tenpiatûa média in sce 'n ànno a l'é de +15,6&nbsp;°C, gh'é 'na grànde umiditæ, sorvetùtto de stæ, e cêuve mediaménte 1300&nbsp;mm a l'ànno.

## Stöia
### Òrìgine do nómme
L'origine do nomme “Zêna”, a vegnieva ben ben inderê, fiña à unna reixe indoeuropea, Genaua, un termine çeltico-ligure de l'Etæ do Færo ch'o voieva dî “bocca”, ch'o saieva pe caxon che o pòrto o l'é nasciuo à l'incomenso comme un pòrto into sciumme.

Inte l'Etæ de Mezo, o topònimo o l'é stæto cangiou à Ianua, latin pe “pòrto d'intrâ”, “passaggio”, e sto fæto o l'à dæto vitta a-a lezzendia che a çittæ a piggia o seu nomme da-o dê roman *Janus*, protettô de porte, apreuvo che, pròpio comme o Janus à doe facce, Zêna a l'à doe facce, uña ch'a l'é giâ a-o mâ, e l'atra a-e montagne.

### Preistöia
E ciù antighe tracce che son stæte attrovæ fin oua inte l'area da çittæ riguardan un insediamento piccin de-o periodo Neolitico (inte a zöna de Brignole) de-o 5° e 4° millennio a.C. e de struttue de-o prinçipio de l'Etæ do Bronzo (unna miagia de pria à secco da arente a-a bocca do Bisagno). 

A çittæ de Zêna a l'é stæta fondâ da-i Liguri “Genuati”, e a l'é nasciua da-o ciù vegio insediamento ciammou “do Castello” (Sarzano), in sciâ colliña ch'a dominava o spaçio donde, ben ben ciù tardi, a-o prinçipio do 5° secolo a.C. l'antigo pòrto l'é stæto fondou.

### Antighitæ
E reçerche in sciâ colliña do Castello, fæte scin da-o 1967 in sciô scito, (aloa ancon pin de detriti pe-i bombardamenti da Segonda Guæra Mondiâ), an revelou di resti de l'antigo *oppidum*, interpretou comme un fondamento etrusco, tiou sciù pe defende o pòrto de sotta, longo a stradda do commercio verso a valadda do Po. A presensa etrusca inte a çittæ a l'é confermâ da-a descoverta reçente à l'Acquasola, (mentre che gh'ea di travaggi de construçion de a metropolitaña), d'un muggio de sepoltua ch'o remonta a-o 7°-6° secolo a.C.

Into IV secolo a.C., s'é desviluppou un ciù grande interesse pe-o sfrütamento de resòrse do pòsto, co-a creaçion de louëi pe-a produçion de materiali de porçellaña.

In sciâ fin do secolo III a.C., inta segonda guæra punica, l'oppidum zeneise, à differensa da di atri çentri liguri che piggiavan a parte di cartagineixi, o l'é stæto alleou con Romma e o l'é stæto destruto do 205 a.C. da-o generale punico Magon, fræ de Annibale. A çittæ a l'é stæta dapeu tiâ sciù torna da-o pretô Spurio Lucreçio, e do 197 a.C. Quinto Minuçio Rufo o l'à desfæto e urtime tribù ligure de l'entrotæra alleæ con Cartagine, collocæ longo l'asse ch'o pòrtava a-e colònie romeñe de Piaçenza e Cremoña. O Strabon o mençioña Zena comme “l'emporio di Liguri”. Legno pe-a construçion de nave, bestie, pelle, amê, stòffe, ean quarchedun di produti liguri de scangio commersâ.

### Etæ de Mêzo
Do 958, con l'indebolimento do contròllo çentrâ do Sacro Roman Impëio, Zêna l'à piggiou a parte do Re Berengario II, guägnândo in cangio un diplöma ch'o l'à deciarou a çittæ e i ben di seu çittadin independenti da quæ che se segge autoritæ feudâ do regno.

Do 1016, l'alliansa zeneise-pisaña a l'à desfòu a flòtta mossulmaña andaluxa, ch'a rappresentava un reisego apreuvo a-i seu constanti attacchi anche in sciâ còsta ligure.

A relativa libertæ da l'impëio a l'à portou i zeneisi à organizzâse inte de assoçiaçioin, a ciù importante de quæ a l'ea a Compagna, ch'a l'ea nasciua con l'intençion de solidarietæ tra-i seu membri e a saieiva vegnua un strumento fondamentale pe l'espanscion e o consolidamento do territöio.

Tutto quello o l'à portou a-a creaçion de a Repubrica de Zêna, nasciua da-o commun libero, ch'a l'é stæta governâ pe eutto secoli da ciù forme de governo: da-a forma consolâ a-a forma do dòge à quella oligarchica. A seu politica però a l'ea delongo basâ in sce un progetto de dominaçion regionale, studiou e portou avanti fin da-o prinçipio, basou, sorviatutto, in sce l'influensa de famigge potente che tiava o seu poei da-e risòrse econòmiche ottegnue da l'attivitæ mercantile.

A Banca de San Zòrzo, fondâ do 1407, a l'é a ciù vegia conosciua banca de depòxito statâ into mondo e a l'à zugou un ròllo importante inta prosperitæ da çittæ scin da-a meitæ do 15° secolo.

### Etæ modèrna
Do 1797, a longa onda da Revoluçion Franseise a l'à toccou ascì a repubrica de Zêna, ch'a l'à pagou a seu neutralitæ con de prescioin de feua insostegnibili ch'an portou a-a seu occupaçion do 1805 e a-a conseguente annescion à l'impëio napoleònico.

Do 1815, però, e potense europee, pe-a ciù parte indebite à l'antiga Banca de San Giorgio, an deçiso de sopprimme a repubrica e d'annettila a-o Regno de Sardegna, à despeto di tentativi do ministro di affari esteri Antonio Brignole Sale à Vienna de mantegnî l'independensa.

Do Arvî do 1849, avvantaggiândose da sconfita piemonteise inta Primma Guæra d'Independensa, a çittæ a l'à çercou de guägnâ torna a seu independensa. O generale Alfonso La Marmora o l’à represso a rebellion con unna fòrsa estrema.

### Etæ contenporànea

**Segónda Goæra Mondiâle e dopogoæra**

Zêna a l’é a prìmma çitæ italiànn-a a pagâ pe l’intrâta in goæra de l’Itàlia. A-i 14 de zùgno do 1940 (qùattro giórni dòppo a diciaraçión de goæra a-a Frànsa) a flòtta ingléize a bonbàrda a Çitæ pe ôe. E dòppo, pe tùtta a durâta da goæra, o fæto d’avéi tànte indùstrie militâri o l’é caxón de contìnoi bonbardaménti aèrei che pròvocan rovìnn-e e migiæa de mòrti. A rescisténsa a-i tedéschi a l’é asæ fòrte e i òperâi zenéixi (do rèsto cómme sucêde ascì a Milàn e a Torìn) inpedìscian a quésti de portâ vîa e fàbriche. E a-i 25 d’arvî do 1945, a Zêna, ùnica çitæ in Itàlia, e Fòrse da Rexisténsa costrénzan i tedéschi a ‘réndise. Finîa a goæra, gràçie ascì a-a prezénsa de l’IRI (*Institûto pe-a Ricostruçión Industriâle*), a Çitæ a divénta a capitâle de-e Partecipaçioìn Statâli e un di pòli do "Triàngolo Industriâle". O pòrto o travàggia 24 ôe in sce 24 e tùtta a Ligùria a sénte i benefìcci de st’ativitæ chi. Pöi, adâxo adâxo, e fàbriche, ch’àn dæto tànto travàggio pe ànni a migiæa de persónn-e, vêgnan seræ a unn-a a unn-a. Òua a Çitæ, se se esclùdde ’na picìnn-a ativitæ industriâle, a vîve in sciô pòrto, e ancheu (2019) o futûro de Zêna (e fòscia da Ligùria ascì) o dipénde da-e grandi sfidde comme prezénpio a ricostruçión do Pónte Moràndi, deruòu a-i 14 d’agósto do 2018, e òua ricostruìo in ténpo récord.

### Bandêa de Zêna

A Bandêa de Zêna a l'é costituîa da a crôxe róssa in campo giànco: a l'é dîta crôxe de San Zòrzo ascì e a-i ténpi d'accai a l'êa o scìnbolo di pellegrin cristien che se recavan inti lêughi santi do  cristianeximo a pregâ e che dòppo o 1095, ànno da conquista de Geruzalémme da parte di Tùrchi, àn deciso de pigiâ a croxe e liberâ a tæra dôve o l'êa nasciûo e visciùo Gexû Cristo, dando òrìgine a-e Croxæ. A Bandêa de Zêna a l'à tante bandêe scìmili, cómme a Bandêa de Milan e quella Ingléize che gh'àn a crôxe de San Zòrzo ascí.

### Önôrificense

O 1 agosto 1947, a çitæ de Zêna a l'é stæta inscignïa da medaggia d'öo a-o valô militâ co-a segoénte motivaçión:

## Abitànti
### Evoluçión demogràfica
Zêna a gh'à sénpre avûo 'na demografia stàbile, ma into XX Secolo Zêna a l'à avûo mólti ouménti e diminuçioin de popolaçión. Inti anni da-o 1950 a-o 1970 gh'é stæta molta imigraçión da-o Sùd Italia, coscí che a popolaçión a l'é cresciùa inti anni '50 e  '60 arrivando ad avéi inti anni '70 ciù de 800.000 abitànti. Dapeu inti anni '80 e anni '90 a l'à sùbiu 'nn-a drastega diminuçión de abitànti da quande e grénde indùstrie cómme l'ItalSider e l'Ansaldo són stæte serræ. Perö ancheu ghe n'é mólti forèsti, cómme equadoriàn, marochìn, cinéixi, che stan rinpopolando çertidùnn-e zöne popolâi cómme San Pê d'Ænn-a e o CEP. Comónque a diminuçión a l'è senpre costante e Zêna za conta çirca 600.000 anime, cîfra che segóndo e stìmme de l'ISTAT a gh'aviéiva da rimanê stagna pe-o cençimento do 2011.

## Pòsti de interèsse

Nêuve prospettîve turìstiche: Inti anni da-o 1999 a-o 2017 o turìsmo a Zena o l'è vegnûo tanto inportante da fa segnâ 4 milioîn de vizitatoî into anno 2017, rezultòu ciù che poxitîvo, se o se pensa che into 1999 a çitæ a no l'êa manco inserîa inti itinerâri turìstichi italién. 

### Céntro Stòrico e Lanterna
O céntro stòrico de Zêna o l'é un tra i ciù grendi d'Ouròpa (o mezûa çirca quattroçentomia mêtri quàddri), e o l'é costituîo prinçipalmente da tùtti i caroggi che s'atreuvan drento e miage medievali e da stradde importanti comme quella che ancheu a l'é Vîa Garibaldi con di belìscimi palaçi do 1500, in stîle Renascimentâ e Baròcco, prezénpio (Palasso Gianco e Palasso  Rosso). Into céntro stòrico gh'é anche l'antiga gêxa di Santi Cöximo e Damiàn, fòscia a primma gêxa da çitæ. Parte do seu céntro stòrico o l'é un di patrimòni de l'umanitæ de l'UNESCO da-o lùggio 2006.

Unn'âtra mêta turistica pe ecelénsa a l'é l'antîgo bórgo marinaro de Boccadâze, co-e pittoresche barche molticoî, pósto cómme a finn-a passeggiâ (Corso Italia) che costezza o Lido d'Arbâ.

No se pêu no çitâ a Lanterna, o scìnbolo de Zêna. Èrta 117 mêtri, un ténpo a servîva cómme fâro a-e nâve che arrivâvan a Zêna. A seu lûxe a se veddéiva a 40 km de distànsa. Edificâ in sciâ colinn-a de San Benigno, a pöca distànsa da San Pê d'Ænn-a, a l'é stæta mólte vòtte inti vàrri sécoli restruttuâ a càoza di atàcchi nemîxi.

### Pòrto Antîgo

O Pòrto antîgo o l'é 'nn-a parte do pòrto de Zêna ch'a serve cómme quartê rexidensiâle, céntro pe o turìsmo, céntro colturâle e pei servissi. O l'é stæto riadatòu a l'iniçio di anni '90, primma o l'êa stæto squæxi abandonòu. L'area interessà - dîta Area Expo ascì - a va da-a ciàssa Caregamento, dónde gh'é l'antîgo Palàçio San Zòrzo, scìn a-a punta do Meu Vêgio. O sò totâ restauro, finîo into 1992 o l'é un progétto do Renzo Piano.

E strutûe prinçipæ son:
* L'Acquâio
* Palaççio San Zorzo, sede do Banco de San Zòrzo e de l'Aotoritæ portoâ
* O Bigo
* Porta Soviann-a
* I ex Magazzin do coton
* l'Aren-a do mâ

## Economîa

## Coltûa

## Sport
Zêna a l'é a pàtria italiann-a do zêugo do balón, dónde into 1893 o l'é nasciûo o Zena (Genoa cfc), a prìmma squàddra d'Italia; into 1946 a l'é stæta fondâ a Sandöia. 

A Séstri, un quartê do ponente, gh'é ànche a Sestreize.

## Aministraçión
### Scìndichi de Zêna

### Binelàggi

Zêna a l'è binelâ con:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

De ciù, a gh'à di acòrdi bilateræ con numerôze çitæ, cómme:
* Barçelónn-a, Spàgna
* Iekatérinburg, Rùscia
* Bonesàire, Argentìnn-a
* Miami, Stâti Unîi
## Traspòrti
### Stràdde

### Ferovîe
Zêna a gh'à dôe inportànte staçioìn inta categorìa *Grende Staçioìn* de-e ferovîe:
* A Staçión de Zêna Prìnçipe (24.000.000 de pasagê)
* A Staçión de Zêna Brignole (22.000.000 de pasagê)

Gh'é pöi a Staçión de San Pê d'Ænn-a che, gràçie a-i seu 9.000.000 de pasagê, a l'é into progràmma *çénto Staçioìn*.

### Funicolâre
;A Funicolâre Zécca-Ríghi

A Funicolâre Zecca-Righi a coléga o largo da Sécca a-e altûe do Rîghi. A pendénsa media a l'è do 19,91%, méntre a pendénsa màscima a l'è do 35%. A l'è stæta inaugurâ inte doì tempi: into 1895 o tòcco de mónte e into 1897 o tòcco de valle, tûtto in galerîa. Conpréize a staçión de válle e a staçión de mónte, a gh'a sétte fermâte.

;A Funicolâre de Sant'Ánna

A Funicolâre de Sant'Anna a colèga ciàssa Portèllo co-a via Bertàni, a-o incrôxo con Córso Magènta. A l'è gestìa da-a AMT de Zêna. A l'è stæta inaugurâ o 26 novénbre do 1891. A pendènsa media a l'è do 15,33%, méntre a pendènsa màscima a l'è do 17%. A no gh'a fermâte intermèdie.

;L'Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto (funicolâre òrizóntale)

L'Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto o coléga a via Bálbi, vixin a-a staçión ferroviâria de Prínçipe, co-o Córso Dògali, vixìn a-o Castéllo d'Albèrtis. O l'è gestìo da-a AMT de Zêna. Dóppo a trasformaçión do 2004, o l'è diventòu un particolâre inpiànto de traspòrto público ch'o unîsce un scistêma de tîpo funicolâre con un de tîpo ascensorìstico. O no gh'a fermâte intermèdie.

### Pòrti

### Ariopòrti

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Vôxe corelæ
* Fæti de Zena do 30 zùgno 1960
* Genoa (Nevada)

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 
* 


Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Çittæ d'Italia
Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e
Categorîa:Capolêughi de regioìn italiànn-e