Zinöa

**Zinöa** o **Zinoua** (scritu *Zino-a* ascì, *Zinöra* int'u pasóu, *Zinola* in italiàn) a l'è 'na burgä e quarté d'a sitè de Sann-a ch'u gh'ha 'na pupulaçiùn de 1.843 persunn-e. 

## Geugrafìa

Zinöa a se tröva int'a purçiùn de ciann-a insc'ou mä a l'estremitè de punente d'u cumün de Sann-a, l'antigu *planum Ziciole*, inte 'n teritoju cunpresu fra a sciümèa de Cügén ('na votta *flumen Ziniole*), a punente, u Rian d'e Quattru Stagiuìn a levante e a culinn-a de Paseggi vèrsu l'entrutèra. Sti cursi d'ègua, asemme a-i ätri che se caccian int'u mä fra Sann-a e Vuè, scibèn che picìn sun stèti de gran inpurtansa int'a furmaçiùn d'a ciann-a dund'a se tröva a burgä, cu'i materiäli rubatè a valle ch'han fètu creŝĉe a maina survatüttu d'u Due-Trexentu e d'u Sei-Sètteçentu. De ciü, tra i rien, a Zinöa se pö ancùn ricurdä u Rian d'u Munte, ch'u chinn-a da quella burgä pe caciäse int'u Cügén de pocu ciü in sciü d'u Çemeteju.

A parocchia de Zinöa, creä d'u 1873, a gh'ha pe cuntra 'n teritoju ciü esteizu, che a levante u riva a cunfinä cun quella de Leze a-u Rian Muinassu e che, vèrsu l'entrutèra, u cunprende Carpignàn, a Madonna d'u Munte e a burgä d'i Zenè ascì.

U çentru d'a burgä u se prezenta inte 'n cuntèstu ch'u l'è cangióu d'u bèlu da-e canpaĝn̂e che gh'ean tütt'a a l'in gìu e ascì u paize u l'è stètu curpìu da di travaggi che, da l'Öttuçentu, n'han fètu pèrde a strutüa uriginäle ch'a se sumegiäva a quella de Portu Vuè, cun di carugetti gîè de travèrsu a-u stradùn che furmävan di curtì picìn dunde se faciävan e chè, mentre u frunte mä u l'ea cunpattu e douvèrtu sulu che in curispundensa de quärche pasaggiu cruvìu.

De ciü, in qualitè de paize de passu, Zinöa a l'ea traversä da 'n inpurtante réi de vie. E ciü inpurtanti l'ean quelle che curivan lungu a costa, ünn-a ciü vixinn-a a-u mä e l'ätra, diramaçiùn d'a *via publica superior*, ch'a passäva int'i Brichetti e p'â mudèrna Via Bellavista. De ciü gh'ean benbèn de cröze che chinävan de travèrsu a ste vie pübbliche, che sun stète interunpìe da-a feruvìa: fra de ste lì u se pö ancùn vedde 'n archiôtu, d'ancö dedicóu a l'Antoniu Barba, ch'u fäva parte d'a cuscì dita "Caò", tüttu seróu da chè d'u Çinque-Seiçentu che sun u cö antigu d'a burgä.

### Burghè
E burghè ciü picinn-e che se pöan cunsciderä int'u teritoju de Zinöa sun:
* E Beloe (*Le Bellòre*): lucalitè vixinn-a a-u mä tra e Spagnolle e Zinöa, a piggia u numme da-a famiggia d'i Belloro.
* Int'i Brichetti (*I Bricchetti*): burgä sübbitu de deré a Zinöa, ch'a se dezvilüppa insce 'na travèrsa de l'Etè de Mezu.
* E Spagnolle (*Le Spagnole*): burgä int'u mezu tra Zinöa e Leze, chì a gh'ea üna d'e sei ture d'avistamentu de Leze, poi vegnüa 'na villa d'i Gavotti.
* I Zenè (*Gennari*): burgä ch'a se tröva tra u Çimiteju e a regiùn d'e Cäve, de d'ätu d'a gexa de San Pé.
De ciü, a fäva de riferimentu a Zinöa ancùn l'antiga burgä cuntadinn-a de *ad Zinollam ultra aquam*, tra e mudèrne vie Foscolo e Leopardi d'u cumün de Vuè, cunusciüe cumme e tère "de là da l'ègua".

## Stoja
### Urigine d'u numme

E primme mençiuìn du scitu de Zinöa ne vegnan da cartulai d'i scriven Arnardu Cümàn e Giuàn de Dunóu, de l'XI seculu, dund'u gh'è de mençiuìn in relaçiùn a elementi d'u sö teritoju cumme u *planum Zinole*, u *flumen Zinole* e l*'aqua Zinole*. Dapö, d'u XII seculu, inte di papé se ghe tröva zà de mençiuìn cumme *Zinola* o, cu'a tipica rutacizaçiùn ligüre, *Zinora*.

Insce l'urigine d'u numme gh'è de teurie diferenti; tra e ürtime u l'è stètu prupostu 'n ligamme a l'etimulugia de Genola, paize d'u Piemunte, ch'u ne vegniea da 'n diminutivu de numme de donna, *Genevula* da *Geneva*, che pe Zinöa u siea foŝĉia duvüu a-a prupietäja de 'n teren, a l'üzu rumàn d'i prediäli, sciben ch'u manche de ün di tipichi sufissi in *-anus-*, *-ana*, o *-anum*. Pe cuntra, segundu a Giulia Petracco Sicardi, u tupónimu u ne sciurtiea da l'antiga *villa* rumann-a de Leze, u *[[Vicus Virginis]]*, che pe mezu d'u vurgä ligüre u siea vegnüu *Virginis*, **Verze*, **Verzinola* e *Zinola*, cu'a tèrsa furma che, da diminutivu, a siea 'n moddu cumün pe marcä e burghè de 'n çentru ciü inpurtante, inte stu cäxu Leze. 

De ciü, d'u Trexentu se trövan de mençiuìn de Zinöa ascì cumme *Coagna*.

### Etè antiga
U teritoju de Zinöa u l'ea ben frequentóu a-i tenpi d'a duminaçiùn rumann-a, tantu che pe de chì pasävan due vie: quella ch'a custezäva u mä vegnindune da levante e a *[[Via Julia Augusta|Julia Augusta]]*, che proppiu chì a finiva de chinä de 'n Burmia, pe andä avanti a punente lungu a Rivea. L'è dunca puscibile che ghe fuise zà alantùa 'n scitu frequentóu in curispundensa d'a burgä, ligóu a-a prezensa de 'n punte insc'ä sciümèa de Cügén cumm'u sià ancùn pe di seculi, int'u mezu de 'na regiùn agricula ben sfrütä, cumme testimunióu da-i sciti de Carpignàn e de Tiensén.

Int'u detaggiu, l'è puscibile che chì ghe fuisan stèti finn-a duì punti, cu'a fuxe d'a sciümèa ch'a furmäva d'i teren ümmi, sciügè sulu che de l'Öttuçentu, e foŝĉia traversè a-i tenpi de Rumma pe mezu de *[[pontes longi]]*. U primmu passu u duveiva truväse a l'artessa de Carpignàn, int'u scitu registróu inte l'Etè de Mezzu cumme a Pilla Lunga, cu'a *Julia Augusta* che, chinä d'int'a valä d'u Rian d'i Tecci, a l'aviea traversóu a sciümèa insce 'n punte a ciü èrchi. Ciü in zü, in Zinöa, l'è prubàbbile che a sciümèa a fuise traversä grossu moddu in curispundensa d'u punte de Prìa. Defèti, inte l'ocaxùn d'i scävi pe mette 'n tübbu d'u gazzu d'u 1952, insc'â zinn-a drita d'a sciümèa s'è truvóu, a 50&nbsp;cm de prufunditè, 'n toccu de riçö medieväle paigiu a quellu insc'ou punte e, a 90&nbsp;cm, 'n riçö de ciappe ben misse ch'u duviea ese 'na purçiùn de stradda rumann-a ligä a 'n punte d'alantùa, inglubóu inte di ätri ciü mudèrni finn-a a rivä, d'u Quattruçentu, a-u Punte de Prìa.

### Etè de Mezu
E parte ciü antiga de Zinöa a piggia furma int'u cursu de l'Etè de Mezu, cu'a burgä ch'a se dezvilüppa insce due vie custee, ünn-a ch'a l'andäva da Sann-a in Vuè e l'ätra ch'a pasäva ciü a l'entrutèra, ciamè a *via publica inferior* o *strata marina* e a *via publica superior*. A segunda a traversäva Leze pe muntä de de lì vèrsu u Colle de Cadebunn-a ma, cu'ina deramaçiùn, a chinäva vèrsu u mä, pasandu int'i Brichetti p'â cröza ch'a i travèrsa ancùn e inträ dunca in Zinöa da-a gexa veggia de Santu Spiritu. De de lì a via ünnica a traversäva a sciümèa insc'ou *pons Çinole*, u punte de Prìa, fabricóu d'u 1434 cun de prìe de Çèlle segundu vuluntè d'u Filippu Maria Viscunti. A ogni moddu, in cuntinuaçiùn cu'a via rumann-a, sübbitu primma de stu chì u ghe duveva ese 'n ätru punte, foŝĉia du Duxentu, cumme ricurdóu da-u stòricu savuneize Giuàn Viçente Verzelìn.

Traversóu u punte, int'i sciti "de là da l'ègua" e da-u Lüssu che pe 'n çèrtu tenpu sun stèti sutt'a Zinöa, gh'ean de tère de prupietè d'u vescu de Sann-a armenu tra u X seculu e u 1258, da-e che u ne scuviva di rédditi. A tütte e manee sti sciti se cunpuneivan p'ou ciü de zmögge e de prè, tantu da ese alantùa mensünè cumme *pantano de Vado vel Zinola*.

### Etè mudèrna e cuntenpuranea

## Abitanti
### Evuluçiùn demugrafica

## Löghi de'nteresse

Savona - Chiesa di Santo Spirito e Concezione.jpg|A gexa de Santu Spiritu de Zinöa
Chiesa del Santo Spirito, Zinola - Savona.jpg|A gexa veggia de Santu Spiritu
Zinola1.jpg|U Punte de Prìa


### Architetüe religiuze
* Gexa de Santu Spiritu e Cunceçiùn: a l'è gexa paruchiäle de Zinöa, cu'i prugètti p'â sö custruçiùn che sun cumensè doppu d'u 1873, quande a burgä a l'è vegnüa 'na parocchia pe sö cuntu, destacä da Leze, pe finì int'u primmu quartu d'u Növeçentu. A gexa a l'è fèta segundu u güstu neu-góticu, cun de mu̇àgge decurè a bande gianche e neigre, e a sö cianta a l'è a cruxe grega, cu'a matrixe a öttu läti.
* Gexa veggia de Santu Spiritu: a l'è a gexa veggia de Zinöa, da-a dèta de fundaçiùn ch'a nu l'è guèi cièa, de prubàbbile d'u Trexentu, tantu ch'a l'è ünn-a de gexe ciü antighe de Sann-a. A l'inpriçippiu 'n uspiä, dapö a l'è stèta a-e dipendense d'u munasté de Sant'Eugeniu de Berzezzi pe vegnì finn-a 'na furtessa. D'a custruçiùn, ruvinä da-i bunbardamenti d'a Segunda Guèra Mundiäle, se sun sarvè e mu̇àgge a l'in gìu, cun di èrchi a sèstu agüssu.

### Architetüe civili
* Punte de Prìa: cunusciüu ascì cumme u Punte d'i Saraceni, u l'è l'ürtima versciùn d'u pasaggiu de Zinöa pe traversä a sciümèa de Cügén, che de prubàbbile u l'existeiva finn-a da l'etè rumann-a. U punte d'ancö u ne vegne da 'n interventu cumandóu da-u Filippu Maria Viscunti d'u 1434, fètu insc'ê fundaçiuìn de 'n punte ciü antigu, d'u Trexentu, cun de prìe che rivan da Çèlle.
* Çemiteju munümentäle de Sann-a: u çemiteju çitadìn a Zinöa u l'è stètu inaugüróu a-i 16 de zenä d'u 1880, pe pigiä u postu a quellu ch'u gh'ea a-a fuxe d'u Letinbru. D'u 1911, grassie a l'interventu de vuluntäi, u l'è dutóu de furnu crematoju mentre u tenpiu catòlicu ch'u se ghe tröva int'u mezu u l'è d'u 1914.

## Fèste e fêe
* Fèsta de San Pé: a l'è a fèsta p'ou santu patrùn de Zinöa e a se tegne insce tréi giurni. A-u dì d'u santu, u 29 de zügnu, u gh'è u zbarcu da-u mä d'a statua de San Pé che, fètu u salüu a-u mä e a-i cadüi, a l'è purtä in pruçesciùn p'â burgä. Inte l'ocaxùn d'a fèsta sun inandiè e "Sanpietriadi", gäre spurtive tra i figiö d'a parocchia.
* Dì d'u Segnù: p'â celebraçiùn d'u dì d'u Segnù a l'è inandiä 'na pruçesciùn p'ê vie de Zinöa, cun di âtäìn decurè de sciùe fèti int'e cà d'u centru d'a burgä.

## Cultüa
### Asuciaçiuìn
* *Fratellanza Zinolese 1893*: a l'è 'na sucêtè de mütuu sucursu, fundä a Zinöa d'u 1893 e turna custituìa a-i 14 de zügnu d'u 1946, doppu ch'a l'ea stèta sciurbìa da l'OND int'i anni d'u regimme. A "Fratellanza" a l'inandia a fèsta de San Pê e, in raprezentansa de Zinöa, a piggia parte a de manifestaçiuìn çitadinn-e cumme u Paliu d'i Burghi e u Cunfögu.

## Sport

Zinöa a gh'ha ciü inpianti p'ê ativitè spurtive e, int'u detaggiu, se ghe trövan:
* Canpu da balùn "Felice Levratto": facióu insc'ou mä, u canpu da balùn de Zinöa u l'è stètu realizóu int'u scitu dund'u gh'ea a fàbbrica Lito-Latta, inaugüróu a-i 14 de zügnu d'u 2008 doppu di travaggi ch'han purtóu u canpu de zögu da-a tèra a-u sintéticu. L'inpiantu u l'è quellu de cà p'ou Foot-Ball Club Veloce 1910, a segunda squaddra d'a çitè.
* Palaçettu d'u sport de Zinöa: ditu "PalaZinola" ascì, int'a strutüa sun pratichè ciü disciplinn-e spurtive, cumme u patinaggiu artìsticu, l'hockey insce prä a-u seróu e l'hockey in liĝn̂a. Insc'ou sö canpu ghe zögan e s'alenan e squaddre d'u Savona Hockey Club e de l'Hockey Club Liguria.

## Vie de cumünicaçiùn
### Stradde
Zinöa a l'è de lungu stèta in paize de via e, ancùn a-a giurnä d'ancö, a se tröva insce l'incruxu tra a l'Aurelia, chì ciamä Via Nissa, e 'na via pe l'entrutèra, a SP58, ch'a porta a Cügén e, pe mezu de 'na deramaçiùn, a Cadebunn-a muntandu sciü p'â valä d'u Rian d'i Tecci. Int'u teritoju de Zinöa u se tröva ascì u cazellu de Sann-a insce l'Autustradda A10, ligä proppiu chì cun l'Autustradda A6 pe Türìn che p'ou primmu toccu a munta sciü p'â valä d'u Rian du Munte, insce 'n camìn inaugüróu a-i 27 de zenä d'u 1960. L'A10, inandiä int'i anni '50 p'â primma purçiùn tra Sann-a e Zena, a vedde l'avertüa de l'ürtimu toccu, a trèta Arbisöa-Zinöa, d'u 1967.

Pe Zinöa ghe passan e curiere d'a TPL Linea, che viägian in sce l'Aurelia in direçiùn Vuè o Sann-a e che, p'â SP58, i ligan ascì l'entrutèra, vèrsu Cügén.

### Feruvìe
Zinöa a l'è tagiä inte due parte da-a feruvìa Zena-Vintimiggia, ch'a passa int'u mezu fra u centru d'a burgä e la d'i Brichetti, tantu p'ou sö camìn növu e pe quellu stóricu, ancùn in funçiùn finn-a a-u portu de Vué. A burgä a l'ea servia da-a liĝn̂a de tranvài Sann-a-Vuè, ch'â traversäva pasandu pe Via Nissa, restä in funçiùn da-u 1912 a-u 1946.

## Notte
;Notte a-u tèstu


;Notte bibliugràfiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 

## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 

Categorîa:Quarté de Sann-a