open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lîa zenéize

A **lîa zenéize** a l'é stæta 'n'unitæ monetâia dêuviâ inta Repùbrica de Zêna.

## Stöia
A sécca de Zêna a l'à prodûto monæe in vàrri tàggi da-o 1138 a-o 1814, ànno da-o quæ, con l'anesción da Supèrba a-o Régno de Sardégna, a l'à desmìsso de bàtte a pròpia monæa, continoàndo a produçión con quélle do nêuvo stâto scìnn-a-o 1860.

A-a fìn do XV sécolo, a lîa zenéize a l'êa 'na monæa d'argénto da-o péizo de 13 g, sucesivaménte ridûto a 5,20 g (ciù ò mêno into 1670) e a 4,57 g a-a meitæ do Sèteçénto. Inti ùrtimi ànni d'existénsa da Repùbrica indipendénte a monæa da 'na lîa a pezâva 4,16 g e a l'êa a l'889/1000, pægia a 3,69824 g d'argénto fìn, ö sæ 0,239 g d'öo fìn.

Tra i vàrri tàggi, 'sta monæa chi a l'é stæta emìssa con valoî da 1, 2, 4, 8, 12, 24, 25, 48, 50 e 96 Lîe. O l'existéiva ànche o coscì dîto "Tèrso de Madonìnn-a", pægio a 6 södi e 8 dinæ, da 1,45 g e ch'o l'êa ciamòu seìn ascì.

A lîa a l'êa divîza in 20 södi. Vàrri mùltipli de 'sta monæa chi, inti tàggi da 2, 4, 8, 12, 24, 48 e 96 Lîe, són stæti emìssi ànche inti ànni da Repùbrica Lìgure, tra o 1797 e o 1805, ö sæ sùbito prìmma da sò anesción a l'Inpêro françéize de Napolión Bonapàrte.

Pe avéi 'n ezénpio do valô da lîa zenéize se pêu védde cómme, inti ùrtimi ànni de vìtta da Repùbrica, e intræ fiscâli lighæ a-a movimentaçión de mèrçe into pòrto de Zêna, in sce 'n perîodo de 'n ànno, no àn mâi superòu de tànto o valô de 1.600.000 Lîe. Quésto dæto o l'é 'n ciæo indicatô da gravitæ do débito contræto da Zêna vèrso o Régno de Frànsa, pægio a ciù ò mêno doî milioìn de Lîe zenéixi, pi-â spediçión de trùppe françéixi in agiùtto de milìçie zenéixi che stâvan amiàndo de sofocâ a rivòlta da Còrsega. Totâle ch'o l'êa aomentòu da-i âtri débiti derivæ da-a condûta da goæra e pe arolâ merçenâi d'âtra proveniénsa e che dónca o l'à portòu Zêna a sotoscrîve o coscì dîto tratâto de Versailles, o quæ o l'à segnòu a pèrdia definitîva de l'îzoa da pàrte di zenéixi.

## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Publicaçioìn
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Diçionâi
* 
* 
* 

### Catàloghi
* 
* 
* 
* 

## Vôxe corelæ
* Monetaçión zenéize
* Genovìn

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Categorîa:Numismatega
Zaza

I **Zaza** (conosciûi cómme **Kirmanc**, **Kird** ò **Dimili** ascì) són 'n pòpolo ch'o vîve inta Tùrchia òrientâle (Anatòlia), in mòddo particolâ inte provìnse de Tunceli e Bingöl. A léngoa parlâ da quésta popolaçión a l'è o zazaki. Tanti Zaza se conscìderan comme cùrdi e són descrîti da quarche studiôzo comme parte de l'etnìa cùrda.

## Stöia

## Nòtte


## Bibliografîa
* Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
* Werner E. (2017) Rivers and Mountains A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey including an Introduction to Applied Cultural Anthropology
* Lutwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, Iranian Languages, Routledge, 2012, Chapter Nine.
* V. Minorsky, Daylam-La Domination des Dailamites, Paris, 1932
* Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, 3-88226-413-6, pp. 336–40

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Turchia
Categorîa:Antropologia
Òvi

**Òvi** (*Âvi* in zenéize) l'é 'na frasción abandunò ch'a fò parte dei cumüne 'd Mungiardéin. Òvi l'é stò abandunò inti òni sinquanta. Ei paìze l'êa divîzu in *Òvi de chei* e *Òvi de là*, e inti ürtimi òni gh'êa sulu pü 'na vintàin-a 'd persón-e.

## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Categorîa:Paixi abandonæ
San Michê

**San Michê Arcàngiou** (ascì **San Michê Arcangelu**, da l'antìgu ebràicu *Mīkhā'el*, ch'u vö dì *Chi u l'è cumme u Segnù*, in gregu *Μιχαήλ*, in latìn *Michahel*, in italiàn *San Michele Arcangelo*), u l'è ün di ciü impurtanti arcangiui du Cristianéximu, de l'Ebraismu e de l'Islam. Veneràu cumme santu inta cunfesciùn catòlica u cumpaìsce cumme prinsipe di àngiui intu Növu (Giuda, 9; Apucalìsse, XII, 7) e intu Antìgu Testamentu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).

## Stòia e venerasiùn
U cültu de venerasiùn de San Michê u l'è de lungu antìgu, atestàu zà in epuca Rumana inte zòne ciü a levante de l'Impé(r)u, cumme in Grecia, Scìria e Armennia. Ciü a punente u vegne mensciunà intu VI seculu d.C. inta sitài de Rumma. 

## Nòtte


## Âtri prugetti

Categorîa:Santi
Ana Mena

**Ana Mena** (Estepona, 25 frevâ 1997) a l'è 'na cantànte e atrîce spagnòlla.

## Vìtta

## Filmografîa
### Cine

### Série da televixón

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Biografìe
Mena, Ana
Dialettu ar̂ascìn

L**'Ar̂ascìn** (*Arascìn* in zenese) u l'è a varietai da lengua ligür̂e parlò in Ar̂asce e in-te soe frasiui, ch'u fò parte d-u cuscì ditu grüppu d-u ligür̂e de çentru-punente.

## Stor̂ia
L'ar̂ascìn u s'è evulüu in-te 'na maner̂a citostu indipendènte da-i parlai d-i paisi vixìn, grassie a-a pusisïun destacò e autonuma d'Ar̂asce, che da-u 1540 u l'è stàitu sede de pudestai d-a Repübbrica de Zena. A ogni moddu, e soe primme testimunianse scrite i l'arriva nomma che da-u Növeçentu e i mancan d-u tüttu d-i scriti antighi, segnu de 'na lengua parlò pe seculi ma ch'a nu l'è mai finia sciü papé.

In-tu detaiu, i primmi tocchi in-tu stu parlò chì i sun sciurtii d-u 1923 in-scia revista ar̂ascìna *Al Mare*, cu-a primma pübbricasïun puetica ch'a l'è stàita de l'Ettore Morteo, d-u 1927. In-sce ciü nümer̂i de *La voce di Alassio*, giurnòle alù sutta a-a diresïun de l'Angelo Geddo, d-u 1947 a l'è sciurtia 'na gramatica ar̂ascìna, oper̂a d-i anni '20 de l'Antonio Elena, ch'u travaiòva in-ta redasïun de *[[O Càfaro|Il Caffaro]]* a Zena.

## Difuxùn

L'ar̂ascìn u l'è üna d-e varietai d-a lengua ligür̂e parlai in-ta River̂a de Punente e, in-tu detaiu, u se tröva seccie in-tu çentru d'Ar̂asce che in-te soe frasiui, cu-e diferense ch'i ghe sun tra-e burgai ch'i vegnen ancù ciü forti tra frasiui diferenti. In-tu detaiu, e truvammu:

* Möiu: in-tu parlò d-a ciü grossa frasïun d'Ar̂asce a "ö", seccie quand'a l'è tonica che quand'a l'è in pusisïun pro-tonica, a l'ha piau 'n forte graddu d'avertür̂a tantu da vegnì, in-tu parlò mugnar̂èllu sc-cettu, fina 'na "è", ascürsò se a-u fundu d-a par̂olla. Pe esempiu, proppiu in-tu nomme d-u paise a ö a se dröve tantu che se pö sentì "Mèiu".

Tra-i paisi arènte, l'ar̂ascìn u s'assumeia a-u parlò de Laiguéa, dunde, tra-e autre diferense, pe-e tèrse persune se fò üsu d-u prunomme *ellu* e d-e soe declinasiui in scangiu d-u "lei" generalizau de l'ar̂ascìn. De ciü, i ghe sun de sumeianse cu-e varietai da valò du Lerùn, de stampu arbenganese ma che, pe esempiu, cun l'ar̂ascìn i sun e primme a presentà u pasaggiu de *-alt-* e *-als-* in-te  e , carateristica cumün a tütti i posti a punente de sti chì.

## Grafia
Scicumme nu gh'é de testimunianse antighe d'ar̂ascìn scritu, u prublema pe-a soa grafia u l'è nasciüu d-u Növeçentu insemme a-e primme pübbricasiui. A l'imprinçippu, cumme in-ti *Appunti di grammatica del dialetto alassino* d-u 1947, se usòva d-i scistemi arangiai da-u zenese, ma vèrsu a fìn d-u seculu, piandu a esempiu e regule d-u *[[Vocabolario delle parlate liguri]]*, n'è sciurtiu de növe, creai aposta pe l'ar̂ascìn.

## Testimunianse scrite

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notte
;Notte a-u tèstu


;Notte bibliugrafiche


## Bibliugrafia
* 
* 
* 
* 
* 

## Ligammi de för̂a
* 
* 
* 

Categorîa:Lengua ligure
The Carpenters

**The Carpenters** ean un duo de muxica di Stati Unïi d'America. O conscisteiva inte un fræ e unna seu:
* Richard Carpenter
* Karen Carpenter

## Album
* *Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters *(1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now and Then* (1973)
* *Horizon *(1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage *(1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines *(1989)
* *As Time Goes By* (2004)

## Véddi ascì
* Red Hot Chili Peppers

## Âtri progètti

Categorîa:Muxicisti
Vendèrsi

**Vendèrsi** l'é 'na frasción dei cumüne d'Arbea. A gh'ò 20 abitanti (2001). A Vendersi u s' pòrla incù u ligure inta variante nuvaize.

## Posti d'interèse
A Vendèrsi u gh'êa 'n famuzu munesté, ditu abasìa, fundó intu X séculu. Distrütu due vóte, ava u gh'é inte quel situ 'na gêza intitulò a-i santi Furtünó e Matê. Icmé ch'l'è dîtu da Otùn II inte 'n diplóma du 976, ei munesté l'êa stó bütó zü *a perversi hominibus* (forsi i Saracìn-i) zò inti primi quarant'òni du X séculu. A metò du stesu séculu a n'l'êa mìa tegnìa bain e l'êa squèzi abandunò: u dîza csì ei véscuvu 'd Turtón-a Ginepràndu inte 'n'attu dande u s' pö lêze asì ch'u l'àiva urdinó ch'i gh'andàisa a stò di prèvi. Int'ei 1157 ei Papa Adrianu IV l'à canbió a dedicasión da gêza da San Pê (ch'u l'êa u nume originòiu) a San Furtünó martire, e i ósse de ste santu són cunservé lì 'n drainta. Secundu a tradisión a gêza l'é gnüa zü dopu 'na lübia. Dei vègiu munesté u ne resta ninte, e quel situ ava u s' ciòma Pian di Prèvi, pü in sima a-i chè dei paîze növu 'd Vendèrsi). A gêza ch'a gh'é ava l'é stò tiò sü intu '700.

Vendèrsi ava l'è famuza inta Valle Burbaia perchè i gh'àn missu tanti spaventòggi artistici inti campi e intu paìze. Ei paìze l'è famuzu asì percósse da còrche ònnu i àn prinsipió a cultivò a lavanda e u pò squèzi d'ése inta Pruvainsa.

## Òtri prugèti

## Note

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
U Pajò

**U Pajò** l'é 'na frasción dei cumüne 'd Rucheta, inta Val Burbàia. U Pajò l'è divizu in superiure e inferiure. 

A pòrte superiure gh'ò 26 abitanti (2021), mentre a pòrte inferiure gh'ò 19 abitanti (2021).

## Nóte


## Òtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Pusö

**Pusö** (scrîto *Poseu* in zenaize, *Posseu* in piemuntaize, *Pozzolo Formigaro* in italiàn) l'é 'n paìze arainte a Növe ch'u gh'ò 4.497 abitanti. A Pusö u s' pòrla incù in dialettu 'd tranzisción fra u ligure e u lunbardu.

## Geugrafìa

## Stóia

## Pósti d'interesse

## Ecunumìa

## Cultüa
### Parlò dei Pusö

;Pruverbi dei Pusö

* Se t'met a pòia uzöa au fög, u pöa fög davei
* A Santa Lucia in ura a va via
* A Madona 'd candelöra da l'invern a suma föra, ma s'u piöva o s'u gh'è u sù, per quaranta dì a gh'n'uma 'ncu

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
Francavilla (Biziu)

**Francavilla** (*Francavilla Biziu o Bixiu* intu dialettu lucòle) l'é 'n cumüne 'd 512 abitanti ch'u s' tröva inta pruvéincia 'd Lisandria in Piemonte, dan ch'u scura u turainte Lemme a-a fìn d'l'Apenìn Ligüre.

## Atri prugetti
Ture

**Ture** (in italiàn: *Torre Ratti*) l'é 'na frasción dei cumüne 'd Buighètu inta Val Burbàia. 

## Pósti d'interesse
A Ture u gh'é 'n burgu medievòle e arainte u gh'é 'n casté, dîtu Casté 'd Ture, custruîu inte l'XI séculu e mensiunó pe-a prima vóta inte 'n ducümaintu dei 1413 quande Filippu Maria Viscunti, düca d' Milàn, l'à fòtu 'n lavù d'anpliamaintu. Ste casté chi l'êa pöi pasó sutta a-a famìa nóbile di Rati-Opizzoni. Ava ei casté l'é incú 'd prupietò privòta e l'é mantegnüu bain.

## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* https://www.comune.borghettodiborbera.al.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/castello-di-torre-de-ratti-5777-1-6c2afe5436db9a9f3103de205dd688df

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Curnaiö

**Curnaiö** (scritu in zenaize: *Cornaieu*), dîto asì **Curnàia** intu dialettu lucòle, l'é 'na frasción id Cabela inte l'òta val Burbàia, ch'l'êa famuza intei pasó per êse 'na lucalitò 'd vilezzu per i zenaizi. A Curnaiö u gh'é incù u stóricu albergu ncu u stessu nume, ma ava l'é seró.

## Òtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Ünterlenghi̍stica

L**'ünterlenghi̍stica** o **interlenghi̍stica** e̍ üna branca d'a lenghi̍stica, che s'ucüpa d'a cumünicaçiu̍n lenghi̍stica ünternaçiunale üntra de persune qü nun parlu a stëssa lenga materna. S'ünteressa tambe̍n au mültilenghismu e â strütüra e au funçiunamentu d'ë lenghe planificae, ün particülari lenghe aussiliari cuma l'esperanto, ma tambe̍n d'a̍utre lenghe artifiçiali cuma l'ido, l'interlingua e u volapük.

## Vede tambèn
* Lenghìstica
* Volapük
* Esperànto
* Ido
* Ünterslavu

## Vinculi esterni

Ünterlenghistica
Latino sine flexione

**Latino sine flexione** (« lati̍n sença flessiue »), tambe̍n cunusciüu suta u nume « Interlingua de Peano », e̍ üna furma de lati̍n simplificau, prupusa̍ ün l'anu 1903 da u matema̍ticu italia̍n Giuseppe Peano cuma üna lenga aussiliari ünternaçiunale. Ün 1908, Peano e̍ devegnüu diretu̍ de l'Acade̍mia de lenga üniversale, che adutava u latino sine flexione ün lœgu de l'idiom neutral e scangiava u so nume a « Academia pro Interlingua ». Qaranta trei ani dopu, u latino sine flexione e̍ stau rempiaçau per l'interlingua d'IALA (Assuçiaçiu̍n per üna lenga aussiliari ünternaçiunale).

### Vede tambe̍n
* Lati̍n
* Ünterlenghistica
* Lenga artifiçiale
* Interlingua
* Esperànto
* Ido

### Autri prugeti

### Vi̍nculi esterni
* Instituto pro Latino sine flexione
* Blog ün latino sine Flexione




Categorîa:Lengue artifiçiali
Interlingua

**Interlingua** e̍ üna lenga aussiliari ünternaçiunale, püblica̍ ün 1951 da l'Assuçiaçiu̍n per üna lenga aussiliari ünternaçiunale (*International Auxiliary Language Association*, IALA). U so vucabülari e̍ basau essençialamente sci'ë lenghe rumançe e tambe̍n sciü l'anglese, che cuntenge prun nümeruse parole d'uri̍gine rumançe ünt'a so' vucabülari. A grama̍tica e̍ egalamente inspira̍ d'achëste lenghe, ma cun simplificaçiue. Dunca, l'interlingua semiya iesse üna spe̍cie de lati̍n modernisau.

L'IALA e̍ sta̍ funda̍ ün l'anu 1924 da a filantropa americana Alice Vanderbilt Morris, ma u travayu sci'a lenga era diretu da u lenghista Alexander Gode. L'IALA e̍ sta̍ ativa fint'ün 1953. Anchœi gh'e̍ üna « Üniu̍n mundiale per interlingua », funda̍ ün 1955, che s'ucüpa d'a prupagaçiu̍n d'interlingua. Ün l'anu 2000 interlingua era parla̍ da circa 1500 persune.

Gh'e̍ tambe̍n ün a̍utru prugetu ciü veyu che se ciama ufiçialamente « interlingua », ma che e̍ ciü cunusciüu suta u nume « latino sine flexione ». De ciü̍, gh'e̍ üna lenga artifiçiale suta u nume « interlingue ».

### Vede tambe̍n
* Ünterlenghistica
* Lenga artifiçiale
* Latino sine flexione (« a a̍utra interlingua »)
* Interlingue (nume sto̍ricu: « Occidental »)
* Esperànto
* Ido

### Referença


### Autri prugeti

### Vi̍nculi esterni
* Union Mundiale pro Interlingua (ün françese)
* Cours élémentaire d'interlingua
* Diçiunari françese-interlingua
* Grammatica de Interlingua (K. Wilgenhof)




Categorîa:Lengue artifiçiali
Volapük

**Volapük** (/volɑˈpyk/, « lenga mundiale », de *vol* « mundu » e *pük* « lenga ») e̍ üna lenga artifiçiale crea̍ ün l'ani 1879-1880 da u preve cato̍licu tedescu Johann Martin Schleyer, che au mumentu d'üna ünsumnia sentëva che Diu gh'ava cumandau de crea̍ üna lenga ünternaçiunale. A l'iniçi a lenga a̍ cunusciüu ün gran sücessu e cungressi de volapük avëvun lœgu ün 1884, 1887 e 1889. Ma pœi, dopu ün ra̍pidu desvelupamentu (ün 1889 gh'era ün miliu̍n de persüne che parlavun volapük) se cumençavun vari cunfliti e a magiurità d'i volapükisti abandunava u muvimentu, passandu a üna nœva lenga, l'esperanto. Margradu achëste dificürtae, u volapük a̍ suvravivüu, tambe̍n gra̍çia aë refurme üntrudüte ünt'i ani 1920 da Arie de Jong. Anchœi gh'e̍ üna picina cumünita̍ de qarche deijene de volapükisti.

### Vede tambe̍n
* Ünterlenghistica
* Lenga artifiçiale
* Esperànto

### A̍utri prugeti

### Vi̍nculi esterni
* Purtai ufiçiale d'a Cumünita̍ ünternaçiunale d'i amighi de volapük (« Flenef bevünetik Volapüka »)
* A vuje de volapük (« Vög Volapüka »)
* Cumbri̍cula de volapük sciü Facebook.




Categorîa:Lengue artifiçiali
Ünterslavu

**Ünterslavu** o **interslavu** (*medžuslovjansky, меджусловјанскы*) e̍ üna lenga aussiliari ünternaçiunale, crea̍ speçificamente per a cumünicaçiu̍n tra ë va̍rie naçiue slave. A grama̍tica e u vucabülari sun basae ünteramente sci'ë lenghe slave muderne e u veyu slavunu de ge̍ija. A lenga se scrive cun l'alfabe̍ lati̍n o cun l'alfabe̍ çiri̍llicu. U diçiunari cuntegne circa dijœtu mila parole. 

Ë prime obre ün lenga ünterslava sun stae scrite ünt'u se̍culu XVII, qandu u preve cruatu Juraj Križanić dürante ün longu segiurnu ün Rü̍ssia gh'a̍ scritu üna grama̍tica e qarchi testi cun l'agiütu d'ün idioma slavu ünventau che ciamava « ruski jezik ». Despœi, tanti panslavisti e a̍utri a̍n elaborau i soi prugeti, suvratütu ünt'u segunda parte d'u se̍culu XIX. A versiu̍n ü̍rtima de l'ünterslavu e̍ sta̍ crea̍ ün 2017 dopu a füsiu̍n de dui prugeti : u « slovianski », iniçiau ün 2006 da ün'eqipa de lenghisti de diversi paisi e basau sciü̍ tüt'ë currespundençe üntra ë lenghe slave muderne, e u « novoslovienskij », desvelupau despœi 2009 da u prufessu̍ cecu de l'ünfurma̍tica Vojtěch Merunka cuma mudernisaçiu̍n d'u slavunu eclasia̍sticu. I auturi d'achësta nœva versiu̍n sun Vojtěch Merunka e u tradütu̍ ulandese Jan van Steenbergen. Ün nuvembre d'u 2021 a cumünita̍ de l'ünterslavu cunsistëva de ciü̍ che qinze mila membri. Ün cumitau de çinqe membri e̍ respunsa̍bile d'a gestiu̍n d'a lenga.

L'ünterslavu e̍ stau ütilisau ünt'u film cecu « The Painted Bird », ün'adataçiu̍n d'u libru « L'aujelu pintu » da Jerzy Kosinski, cuma a lenga d'i paisai. 

## Vede tambe̍n
* Ünterlenghistica
* Lenga artifiçiale
* Interlingua
* Esperànto

## A̍utri prugeti

## Referença


## Vi̍nculi esterni
* Purtai ufiçiale d'a lenga ünterslava
* Purtai d'ünfurmaçiu̍n sci'u ünterslavu
* Diçiunari
* Giurnale scienti̍ficu
* Cumbri̍cula sciü̍ Facebook




Categorîa:Lengue artifiçiali
Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Gramatica noveize

**TRAVAGGIO IN CÓRSO** 

Sta pagina in sciâ gramàtica novéize a contegne a lista di paradigmi verbâli di verbi êse e avài, arecugéiti into parlâ locâle.
## Verbo êse

#### Indicativu prezainte

#### Indicativu imperfettu

#### Indicativu futüru

#### Cungiuntivu prezainte

#### Cungiuntivu pasó

#### Cundisiunòle prezainte

#### Òtri modi verbòli

##### Coniugaçion interogativa
***Indicativo prezente**: *inda sónn-a?, ind-éto?, ind-èlo?, inda sémna?, inda sàivu?, inda sónn-a?* (variante: *indè ch'a són?, indè che t'é?, indè ch'lè?*, ecc.)

## Verbo avài

#### Indicatìvu prezainte

#### Indicativu imperfettu

#### Indicatìvu futüru

#### Cungiuntìvu prezainte

#### Cungiuntìvu imperfettu

#### Cundisiunòle prezainte

#### Òtri modi verbòli

#### Coniugaçion interogativa
***Indicativo prezente**: *csà gh'öna?, csà gh'ètu? csà gh'òlu?, csà gh'èmna?, csà gh'àivu?; csà gh'ann-a?* (variante: *cos ch'a gh'ö, cos che ti gh'è, cos ch'u gh'à*, ecc.)

## Bibliugrafìa


Categorîa:Gramàtica lìgure
Joe Biden

**Joseph Robinette Biden Jr.** (New York, 1946), dîto **Joe Biden** (pr. dʒoʊ ˈbaɪdən), o l'é stæto o 46eximo prescidénte di Stati Unîi d'America, in càrega da-o 2021 a-o 2024. O l'é stæto o segondo prescidénte catòlico inta stöia di Stati Unîi.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Biden
Interlingue

**Interlingue** e̍ üna lenga aussiliari ünternaçiunale, püblica̍ ün l'anu 1922 suta u nume « Occidental » da u lenghista estunia̍n Edgar de Wahl cun l'idea de crea̍ ün lenga imediatamente cumprensible per tüti lucüturi d'ë lenghe eurupeane. L'occidental e̍ stau ün cuncürrente impurtante per l'esperanto fint’â segunda gherra mundiale. Dopu a gherra, l'Occidental-Union a̍ rebatesau a lengha « interlingue » de mutivi puli̍tichi, ma dopu a püblicaçiu̍n de l'interlingua d'IALA ün 1951 a magiurità d'i aderenti passavun a achësta nœva lenga. Püra, l'interlingue a̍ suvravivüu e gh'e̍ ancura üna picina cumünita̍ de lucüturi d'interlingue.

### Vede tambe̍n
* Lenga artifiçiale
* Ünterlenghistica
* Interlingua d'IALA
* Interlingua de Peano
* Esperànto

### A̍utri prugeti

### Vi̍nculi esterni
* Purtai ufiçiale d'a « Interlingue-Union »
* Occidental - The International Auxiliary Language
* L'Occidental, langue d'intercompréhension immédiate (1928) (pdf)
* Presentaciu̍n d'interlingue

Categorîa:Lengue artifiçiali
Claudina de Mu̍negu

**Claudina Grimaldi** (nasciüa ün l'anu 1451 e morta au 19 de nuvembre 1515) e̍ sta̍ signura de Mu̍negu. A̍ regnau d'u mese d'a Madalena d'u 1457 fint'a u seze de marsu d'u 1458, gh'avendu sei ani. Era u sulu fiyœ̍ d'u precedente suvra̍n, Catala̍n de Mu̍negu, e Bianca del Carretto. U 29 d'austu d'u 1465 s'e̍ spusa̍ u so' cujin au dissetieme o dijœtieme gradu Lambertu Grimaldi, signu̍ de Mu̍negu. Claudina gh'a̍ avüu sei o ciü̍ fiyœi tra qali i fütüri signui de Mu̍negu Lücia̍n e Giuane Segundu. 

## Vi̍nculi esterni

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Suvrai de Mu̍negu
Manama

**Manama** (in àrabo: المنامة - pronónçia: elmɐˈnɑːmɐ) a l'é a capitâle do stâto àrabo do Bahrain, co-ina popolaçión de ciù ò mêno 200.000 abitanti (2020).

## Âtri progètti

Categorîa:Bahrain
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Giacarta

**Giacarta** (pr. ; in indonexàn *Jakarta*) a l'é a capitâle e prinçipâ çitæ de l'Indonexia, scitoâ in sciâ còsta nòrdòvest de l'îzoa de Giava, co-ina superfìcce 661,52 km2 e 'na popolaçión de 10.770.487 abitanti into 2019.

## Âtri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Indonézia
Baghdad

**Baghdad** (/pr. ˈbæɡdæd, bəɡˈdæd/; in àrabo: بَغْدَاد‎, pr. baɣˈdaːd) a l'é a capitâle de l'Iraq e a segonda çitæ ciù popolôza do mondo àrabo dòppo O Cairo. A seu popolaçion a l'é stimâ a 8.126.755 abitanti (2018). A l'é scitoâ longo o sciùmme Tigri.

## Âtri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Iraq
Library of Congress Control Number

O **Library of Congress Control Number**, in sìgla **LCCN**, o l'é 'n scistêma de numeraçión di eleménti catalogæ inta Bibliotêca do Congrèsso di Stâti Unîi. O no l'é ligòu a-o contegnûo de nisciùn lìbbro e o no gh'à da êse confûzo co-a Clasificaçión da Bibliotêca do Congrèsso (*Library of Congress Classification*, in sìgla LCC), ch'o l'é pe cóntra o scistêma de clasificaçión dêuviòu da-o mæximo énte.

## Stöia
O scistêma de numeraçión LCCN o l'é stæto dêuviòu a partî da-o 1898, quànde l'acrònimo LCCN o voéiva ancón dî *Library of Congress Card Number*. O l'é stæto ciamòu, tra i âtri nómmi, *Library of Congress Catalog Card Number* ascì. A Bibliotêca do Congrèsso a l'inandiâva de schêde de informaçioìn bibliogràfiche pò-u pròpio catàlogo bibliotecâio e a vendéiva quélle dógge a-e âtre bibliotêche pe l'ûzo inti seu catàloghi, segóndo 'n scistêma conosciûo co-o nómme de catalogaçión centralizâ. A ògni schêda l'é stæto asegnòu 'n nùmero de série pe agiutâ inte l'identificaçión.

Scibén che a ciù pàrte de informaçioìn bibliogràfiche a l'é òua creâ, archiviâ e condivîza in mòddo eletrònico co-e âtre bibliotêche, gh'é ancón de bezéugno de identificâ ògni eleménto ùnico e o LCCN o và avànti a avéighe quésta fonçión.

I bibliotecâi de tùtto o móndo dêuvian quésto identificatô unìvoco into procèsso de catalogaçión da ciù pàrte di lìbbri publicæ inti Stâti Unîi. Quésto o l'agiùtta i bibliotecâi a òtegnî i dæti de catalogaçión corètti, conosciûi cómme eleménti de catalogaçión, che a Bibliotêca do Congrèsso e tèrse pàrte méttan a dispoxiçión in sciâ Ræ e atravèrso di âtri media.

Into méize de frevâ do 2008 a Bibliotêca do Congrèsso a l'à creòu o servìçio LCCN Permalink ascì, pe dâ 'n URL stàbile a ògni Library of Congress Control Number.

## Formâto
Inta ciù pàrte de seu fórme elementâri, o nùmero o l'inclùdde 'n ànno e 'n nùmero de série. L'ànno o l'à dôe cîfre se tra o 1898 e o 2000, sedónca, a partî da-o 2001, o ghe n'à quàttro. I tréi ànni dùbi, sàiva a dî 1898, 1899 e 1900, són distìnti da-a dimensción do nùmero de série. A gh'é ànche de peculiaritæ inti nùmeri che coménsan co-in "7", nasciûo pe 'n esperiménto fæto tra o 1969 e o 1972 ch'o l'à prevedéiva l'azónta de 'na cîfra de contròllo.

I nùmeri de série són lónghi sêi cîfre e dêvan inclùdde i zêri a-o seu inprinçìppio. Quésti zêri, che ìnpan e poxiçioìn vêue do nùmero, són 'n'azónta ciù recénte a-o formâto e dónca tànti òpie ciù vêge móstran di còdichi mêno conplêti. De spésso, pe destacâ l'ànno e o nùmero de série into còdice gh'é azónto 'n tratìn, scibén ch'o l'é facoltatîvo e ànsi, ciù de recénte, a Bibliotêca do Congrèsso a l'à domandòu a-i editoî d'evitâlo do tùtto.

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 
* 

Categorîa:Identificatoî
Islamabad

**Islamabad** (Urduاسلام آباد Islāmābād) a l'é da-o 1967 a capitâle do Pakistan co-ina popolaçion de 1.014.825 abitanti.

A l'é stæta progetâ e costroîa tra o 1961 e o 1966 sotta a supervixon de l'architetto grêgo Kōnstantinos Apostolou Doxiadīs pe rinpiasâ Karachi comme capitâle do stato, arente a-a çitæ de Rawalpindi (capitâle provizöia do Pakistan tra o 1959 e o 1967).
## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Pakistan
Ramallah

**Ramallah** (in aràbo رام الله, *Rām Allāh*, ch'o scignifica "Monte do Segnô" ò "Câza do Segnô", in ebraico רמאללה) a l'é 'na çitæ da Palestinn-a con ciù ò mêno 27.000 abitanti, scitoâ into céntro da Cisgiordannia inti monti da Giudêa a 18&nbsp;km a nòrd de Gerusalemme.

A l'é *de facto* a capitâle do Stato da Palestinn-a.

## Âtri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Stâto de Palestìnn-a
Sri Jayawardenepura

**Sri Jayawardenepura Kotte**, conosciûa semplicemente comme **Kotte** (IPA: kɔːte) a l'é a capitâle aministratîva ofiçiâ do Sri Lanka da-o 1982. A se trêuva a-a periferîa de Colombo, a capitâle econòmica do Sri Lanka.

## Atri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Sri Lanka
Burgu Adurnu

**Burgu Adurnu** l'é 'na frasción id Cantaluvu ch'a s'tröva int' l'Òta Val Burbàia a-i pé dei Giaö, arainte a-u turainte Besante ch'u vò int'ei Burbaia. Ste paìze chi l'é stó 'n féudu da famìa zenaize di Spinula int'ei Mediu Evu fin a-i 1518. I Spinula i avàiva custruìu u sò casté int'ei 1100. Int'ei 1518 l'ürtimu di Spinua l'è restó saínsa eredi e csì ei casté l'è ndó in ereditò a 'n amigu 'd famìa ch'u gniva da-a famìa nobile di Adurnu.

## Òtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Torsten Haß

**Torsten Haß**, conosciûo co-o pseudònimo de **Kim Godal** ascì, (Neumünster, Schleswig-Holstein, 21 novénbre 1970) o l'é 'n scritô, poêta e dramatùrgo tedesco.

## Òpere
### Sàggi
* *Bibliotheken für Dummies* (2019); con Detlev-Schneider-Suderland
* *Arbeitgebermarke Bibliothek mit k(l)einem Budget : eine Einführung mit Übungen* (2021)
* *Das Ende der Gemütlichkeit : Entwurf eines Fundraising-Konzepts für kleinere und mittlere Wissenschaftliche Bibliotheken* (2021)
* *Dieses Buch ist für die Tonne : Einführung in den klassischen Zynismus (Kynismus)* (2020); con Maximilian Spannbrucker
* *Wohnriester und Erbbau : ein aktuelles Fallbeispiel* (2021)
### Racónti
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-Roman* (2002)
* *Der König des Schreckens :  ein Vatikan-Krimi*  (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – Roman* (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein Mittelalter-Roman* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – Roman* (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – Roman* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – Roman* (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – Roman* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – Roman* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)

### Òpere tiatrâli
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die Staatsschuld – In a State of Bonds : Drama* (2003)

### Poêxîe
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der Weihnachtsmann torkelt nicht minder : Winter- und Weihnachtsgedichte* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : Liebesgedichte und andere* (2020)
## Nòtte

## Colegaménti estèrni
* KVK (Germania, Austria, Svissea, WorldCat): Risultæ da riçerca Torsten Haß
* KVK (Germania, Austria, Svissea, WorldCat): Risultæ da riçerca Torsten Haß

Haß, Torsten
Haß, Torsten
Haß, Torsten
Funafuti

**Funafuti** o l'é 'n atòllo e a capitâle de Tuvalu. O gh'á 'na popolaçion de 6.320 abitanti (2017), ch'o l'é o 60,15% da popolaçion do Stato.

## Âtri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Tuvalu
Wonder Woman

**Wonder Woman**, co-o nomme uman de **Diana Prince**, o l'é 'n personaggio imaginâio di fumetti creòu da-o psicòlogo William Moulton Marston e da-o disegnatô Harry G. Peters into 1941. Inta sò pâtria, l'îzoa de Themyscira, o sò tittolo ôfiçiâ o l'é **Prinçipessa Diana de Themyscira**. 

Inte sò primme ediçioìn italiann-e o personaggio o l'êa ciamòu **Stella**.
A l'é a primma eroìnn-a da DC Comics, a l'é consciderâ unn-a de træ figûe fondamentâle de l'universo da DC Comics asemme a Batman e Superman.

## Âtri progètti

Categorîa:Letiatûa
Winnie the Pooh

**Winnie the Pooh** o l'è in personàggio de fantaxîa protagonìsta de 'na sêie de romànzi pé i figgêu, apàrso pé a primma vòtta into 1926 con l'opea *E aventûe de Winnie-the-Pooh*, divegnûa pòi ascì 'na pelìcola into 1977. O l'è stæto inventòu da Alan Alexander Milne. Òua e opere d'animaçión che o rigoardan son distriboîe da-a Walt Disney.

## Galerìa de inmagine

File:The original Winnie the Pooh toys.jpg|thumb|L'òrso de pessa c'o l'ha inspirào a creaçión do personàggio
File:Walking Winnie The Pooh-5077.jpg|thumb|In zeugo da séie de Winnie the Pooh
File:Winnie-the-Pooh Bulgarian Edition Book Cover.jpg|thumb|A versción bûlgara de un di lìbbri dedicæ ao personaggio


## Vôxe corelæ
* Çenêla
* Giancanéie e i sette nâni
* Walt Disney

## Âtri progètti

Categorîa:Cine
Honiara

**Honiara** a l'é 'na çitæ de 84.520 abitanti 2017, capitâle do stâto de Isoe Salomon.

## Âtri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Îzoe Salomón
Dio

E **die** (da-o latin *digitus*) en e estremitæ articolæ de moen e di pê de l'ese uman e d'atre bestie. A prezença de die a caratterizza a classe di tetrappodi.

## Die umañe
O dio o l'è composto da de falange, de sollito træ (falange, falangiña e falangetta), a parte i dii grosci de moen e di pê che ghe n'han doe. I articolaçioin tra-e falange en dite noetti.

E die finiscian con l'ongia da-a parte da scheña e co-a pançetta da-a parte do crœuzo. A pançetta a l'è sorcâ da tante rapette che forman l'impronta digitâ e che servan a amplificâ e sensaçioin tattile acaxonando de microvibraçioin ch'en acugeite da-o scistema nervozo.

Gh'è çinque die in ogni man e in ogni pê. E die da man de l'ese uman son:
* o pœuxo, ò polliçe ò dio grosso (ò "sciacca-pigœuggi")
* l'endexo, ò indiçe ò dio ch'o segna (ò "lecca-mortâ")
* o mezan ò dio de mezo (ò "dio longâ")
* l'anulâ ò dio de l'anello (ò "dio spozello")
* o marmelin ò dio marmello

E die do pê no g'han de nomme, a parte o dio grosso ch'o pœu ese ciamao alluçe ascì (e foscia ciu antigamente *aixo*) e o marmelin.

E die se contan a partî da-o dio grosso de moddo che o marmelin o vegne a ese delongo o quinto dio.

## Mâformaçioin
Pe de mâformaçioin congennite e die pœuan mancâ (ectrodattilia), ò pœu mancâghe quarche falange (ectrofalangia) ò che donque esighene quarcheduña de ciu (iperfalangia) ò esighe ascì quarche dio de troppo (polidattilia); pœuan ese assódæ tra lô (scindattilia) ò vegnî gigantesche (macrodattilia) opû arestâ picinette (microdattilia), ò ciù curte da norma (brachidattilia), ò ciù longhe (dolicodattilia); pœuan aprezentâse refesse (clinodattilia) ò scivertæ (camptodattilia). Di sorchi congenniti do metacarpo ò do metatarso pœuan conferî a l'estremitæ 'na forma ch'a fa vegnî in cœu e granfie do gàmbao. Tra e deformitæ aquixie s'ha da mençunâ o dio à martello.

## Atri progetti

Categorîa:Anatomia
Pœuxo (dio)

O **pœuxo** (ciu antig. prob. *pœurexo*, da-o lat. *pollex*) ò **polliçe**, ò ciù comunemente **dio grosso** (dito ascì à uzo informale "sciacca-pigœuggi") o l'è o primmo dio da man. Tegnindo a scheña de moen gjâ verso a proppia faccia i pœuxi en e die ciu interne.

## Anatomia
O l'è composto da doe falange, a falange proscimâ e a falange distâ. A peto di atre quattro die gh'amanca a falange mezaña. A falange proscimâ a l'è articolâ co-o primmo metacarpo.

O pœuxo o l'è l'elemento indispensabbile pe efetoâ a preiza à tenaggia graççie a-o gran nummero di so moscoli attivatoî (antibrachiæ e tenæghi) che ghe permettan d'ópoñise (pançetta contra pançetta) a-i atre die.

## Scindrome
Gh'è de scindrome da comprescion nervoza tippiche de çerti mestê ò zœughi pe via do continno movimento anommalo do pœuxo ch'o caoza 'n'ecesciva soleçitaçion do nervo radiâ e ulnâ. Tæ son o "pœuxo do zugao de *bowling*" e o "pœuxo do sunao d'arpa", i quæ scintomi son abessimento e parestexia.

## Mâformaçioìn
A mâformaçion congennita ciu comuña a l'è a dupricaçion do pœuxo, ò pœuxo biffido. Un'atra a l'è quella do pœuxo trifalangêo, saiv'à dî con træ falange, into quæ caxo poriæ no esighe l'óponibilitæ a-i atre die. Ciu ræa a l'è l'aplaxia, cioè l'assença dœ-un ò d'intrambidoî i pœuxi.

## Atri scignificæ
Coscì in zeneize comme in toscan a mæxima paola a l'indica ascì un grosso gàngao

Aprœuvo a-o latin *pollex transversus* a paola pœuxo (ò polliçe) a pœu ese ascì scinonnimo d'onça liniâ.
## Voxe conrelæ
*Dio
*Endexo
*Mezan
*Anulâ
*Marmelin
## Referençe


## Atri progetti

Categorîa:Anatomia
Endexo (dio)

O **dio èndexo** ò **ìndiçe** ò ciù comunemente **dio ch'o segna** (dito ascì à uzo informale "lecca-mortâ") o l'è o segondo dio da man, scitoao tra o pœuxo e o dio mezan.

O l'è composto da træ falange. O so movimento o l'è controlao atraverso i tendini da di muscoli estensoî e flessoî scitoæ into braçço.

Doppo o pœuxo o l'è o dio ciu importante pe fonçionalitæ, segge pe l'aotonomia di movimenti a peto di atre die, segge perchè o parteççipa a-a prenscion 'a pinça', 'a anello' e 'a lençin'.
## Voxe conrelæ
*Dio
*Pœuxo
*Mezan
*Anulâ
*Marmelin

## Atri progetti
Mezan (dio)

O **dio mezan** ò  **dio de mezo** (dito ascì "dio longâ") o l'è o terço dio da man, scitoao tra l'endexo e l'anulâ.

O l'è o dio ciu longo da man. O l'è composto da træ falange.

O l'è dœuviao insemm'a-o pœuxo pe ciocâ e die.

Inti paixi ocidentæ mostrâ o dio mezan esteizo co-i atre die cegæ, essendo consciderao comme 'n'evocaçion vixoâ de 'na penetraçion degradante, o l'è 'n gesto ófenscîvo e osceno, ampiamente riconosciuo comme 'na forma de insulto.
## Voxe conrelæ
*Dio
*Pœuxo
*Endexo
*Anulâ
*Marmelin

## Atri progetti
Anulâ

O **dio anulâ** ò  **dio de l'anello** (dito ascì à uzo informale "dio spozello") o l'è o quarto dio da man, poxiçionao tra o dio mezan e o marmelin.

O l'è composto da træ falange.

O l'è ciamao coscì percose se ghe porta a fede noçiâ.

À peto di atre die l'anulâ o g'ha 'na mobilitæ limitâ da-o momento che o so moscolo flessô o l'è conligao a-i dii mezan e marmelin ascì, e questo perchè da 'n ponto de vista evolutivo a so fonçion prinçipâ a l'ea de suporto inta preiza senç'atri compiti particolæ. Pâ che o çellebre compoxitô e pianista Robert Schumann inta so mateia o l'avesse sotoposto o so anulâ da man drita a de tortue proppio pi aomentâne a mobilitæ, acaxonandose do 1832 a perdia de l'uzo da man.

In baze a di studdi tuttoa in corso pariæ che ghe segge 'na corelaçion tra o raporto tra a longheçça do dio endexo e de l'anulâ e l'espoxiçion prenatale a-i androggeni e de consegoença à despæge caratteristiche fixiche e comportamentale.
## Voxe conrelæ
*Dio
*Pœuxo
*Endexo
*Mezan
*Marmelin
## Referençe


## Atri progetti
Rubigliu

U **rubigliu** (*Robinia pseudoacacia* (L., 1753), ditu asì *rubìnia* a Seravòle, *acàcia* in zenàize, *ga<u>s</u>ia* in finarìn,  *gazîa* in priàize, *gazìa* in arbenganàize cumme in urmeàscu, o *sgazìa*, *gaggìa* in arascìn, *gaśìa* asì a Inpéria) l'é 'na pianta da famìa di Fabaceae, originaria dl'América du Nord e naturalizò in Europa e in òtri cuntinainti. Gh'é tanti rubigli anche inte l'Apenìn ligure, e i fiùe du rubigliu i piòza tantu a-i òvie chi fan in tipu d'amé bón e famuzu.

## Nòtte


## Òtri prugètti

Categorîa:Plantae
John Fitzgerald Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy** (29 Mazzo 1917 – 22 Novénbre 1963) o l'é stæto o 35eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1961-1963). O l'é stæto o primmo prescidente catòlico di Stati Unîi. O l'é stæto asascinòu a Dallas a-i 22 de novénbre do 1963 quande o l'êa ancón in càrega. Dòppo l'asascinamento do Kennedy, dôe ôe ciù tardi a bòrdo de l'aério prescidençiâle, o seu vice-prescidente Lyndon B. Johnson o zuâva davanti a 'n giùdiçe e o divegnîva prescidénte di Stati Unîi pe-i restanti doì anni do mandâto.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Ford
Lyndon B. Johnson

**Lyndon Baines Johnson** (1908 - 1973) o l'è stæto o 36eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1963-1969). O l'êa stæto anche vice-prescidénte sotta a-o John F. Kennedy da-o 1961 a-o 1963.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Johnson
Miagia do Cento

A **Miagia do Cento** (in ebreo *HaKotel HaMa'aravi*, "***Miagia Ócidentâ***", ò solo *Kotel*; pe-i mussurmoen *Ḥāʾiṭ al-Burāq* saiv'à dî "***Miagia do Buraq***", da-o nomme da cavarcatua alâ do Maometto) a l'è 'na parte da miagia ócidentâ de contegnimento da sccianadda do Tempio de Geruzalemme scitoao into quartê ebreo da çitæ de Geruzalemme, construta into primmo seccolo durante i loei d'espanscion do segondo tempio començæ da re Erode o Grande ch'o transformò a coliña conosciua da Ebrei e crestien comme Monte do Tempio inte 'n gran terapin retengolâ.

A l'è dita coscì pe l'antiga tradiçion ebrea de vegnîseghe à arembâ pe cianze a destruçion do Tempio da parte do futuo imperao Tito inte l'anno 70 e a pèrdia da libertæ naçionâ.

A santitæ da Miagia do Cento pe-i Ebrei a l'è dæta da-a so vexinança a-o Monte do Tempio ò sæ a-a "Pria Fondante", ch'a l'ea o *sancta sanctorum* do tempio (e ancœu a l'è a-o centro da Coppola da Pria), o scito ciu sacro da religion ebraica, donde començò a creaçion do mondo, donde Abrammo o ligò Izacco pe-o sacrifiççio e donde gh'ea custodio l'Arca de l'Aliança.
Pe-i mussurmoen o l'è o ponto de donde o Maometto o l'asceize in çê.

Scicomme a-i Ebrei gh'è proibio de montâ insci-â sccianadda, a Miagia do Cento o l'è o posto ciu sacro che gh'areste donde ghe segge permisso de pregâ.
Quande a-i Ebrei no gh'ea manco consentio d'intrâ inta çitæ (prezempio da-o 1948 a-o 1967 doppo a goæra arrabo-isræliaña), aloa o ponto ciu vexin ond'anâ à cianze a destruçion do tempio o l'èa o Monte Oiao ò Monte di Oie.

O 10 zugno 1967, doppo doemil'anni, a Miagia do Cento a tornò sotta a sovranitæ israeliaña e subbito, 48 oe aprœuv'a-a conquista, i Israelien se missan aprœuv'à demolî co-e ruspe e caze do quartê marochin (con quarche inquilin ancon drento), ch'ean a redosso da miagia, pi alargâ a ciaçça, ch'a passò coscì da 120 à 2400 metri quæi co' ina capiença ch'a montò da 12 mia à 400.000 pelegrin a-o giorno.

A Miagia do Cento a l'è 'na seçion de 57 metri di 488 metri da miagia ócidentâ, a ciu gran parte ascoza da de construçioin medievæ che gh'en arembæ. A l'è erta 32 m. di quæ 13 en interæ e 19 vixibbili e a l'è formâ da 45 righe de prie de picamento (17 sotteræ e 28 vixibbile). I primmi sette sœu vixibbili remontan à l'eppoca d'Erode e son de pria carcæa de Geruzalemme dita "malaki" (saiv'à dî "reâ").

Uña de prattiche ritoæ ciu pubricizæ a l'è quella d'infiâ inte creñe tra-i magœu da miagia di bigetin con sciu scrito e preghee. Pâ ch'ogni anno te ghe lascian ciu che 'n mion de papelitti.

## Atri progetti

Categorîa:Architetûe religiôze
Categorîa:Israêle
Tedua

**Tedua**, pseodònimo do **Màrio Molinari** (Zêna, 21 frevâ 1994), o l'é 'n rapper italiàn.

O l'é ûn di ménbri do *Wild Bandana*, in grùppo muxicâle da scêna zenéize formòu da Izi, Vaz Tè, Guesan e Ill Rave ascì.

## Vìtta
Nasciûo à Zêna, o l'à avûo 'n'infànçia difìçile, da quæ o n'à pasòu a ciù pàrte a Milàn co-a sò madonâ. O l'é pöi tornòu à Coghêuo, intràndo ìn contàtto con quélli che diventiàn i ménbri do *Wild Bandana*. A l'etæ de 13 ànni o Màrio ó l'incòntra Vaz Té, graçie a-o quæ o l'à conosciûo u conpaizàn Izi. I tréi zoveni, a-i quæ se ghe azonziàn di âtri, i l'incomensan a dedicâse a l'ativitæ muxicâle, dandose ascì di stranommi: o  Molinari, ch'o l'àiva çernûo iniçialmente o nomme Incubo, o divegne Tedua.

## Discografîa

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Muxicisti
Dwight D. Eisenhower

**Dwight David "Ike" Eisenhower** (pr. /ˈaɪzənhaʊ.ər/) (14 otôbre 1890 – 28 marso 1969) o l'é stæto o 34eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1961-1963). Durante a Segonda Guæra Mondiâ o l'êa stæto o màscimo comandante de fòrse aleæ in Euröpa e o l'êa deventòu generâle a çinque stélle.  

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Eisenhower
Harry Truman

**Harry S. Truman** (8 Mazzo 1884 – 26 Dexénbre 1972) o l'é stæto o 33eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1945-1953). 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Truman
Franklin Delano Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** (pr. /ˈroʊzəvəlt/, /-vɛlt/) (30 Zenâ 1882 – 12 Arvì 1945) o l'é stæto o 32eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1933-1945). 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Marmelin

O **marmelin** (da-o latin *minimellinus*) ò  **dio marmello** o l'è o quinto dio da man. Tegnindo a scheña de moen gjâ verso a proppia faccia i marmelin en e die ciu esterne.

O l'è o dio ciu picin. O l'è composto da træ falange. O l'è controlao da nœuve moscoli e o l'è in graddo de compî ampi e complesci movimenti.

Tanti ve contian ch'o se ciamma coscì percos'o serve à "marmelâ" fando di segni d'arescozo quande se zœuga a-a mora ò a-e carte.

Into Giapon o *yubitsume* ò *otoshimae* a l'è 'n aotomutilaçion espiatoia ritoâ de uña ò ciu falange do marmelin, antigamente praticâ da-i samorai, da-i zugoei insolventi ò da-e prostitute in segno de devoçion a-o protetô, e a-a giornâ d'ancœu ancon in uzo inti organizaçioin criminæ commi-a *yakuza*.

## Voxe conrelæ
*Dio
*Pœuxo
*Endexo
*Mezan
*Anulâ
## Referençe


## Atri progetti
Castries

**Castries** (pr. IPA: ) a l'é a capitâle e çitæ ciù grande da Santa Luçia, ch'a l'é 'n'izoa di Caràibi. Into 2013 a gh'àiva 'na popolaçion de 20.000 abitanti.

## Âtri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Sànta Luçîa
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** (5 sgósto 1930 – 25 agósto 2012) o l'é stæto 'n astronàuta americàn, o primmo òmmo ch'o l'è stæto in sciâ Lûnn-a a-i 21 de lùggio do 1969. L'é famôza a seu frâze: "That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind" ("Quésto o l'é sôlo 'n pasétto pe 'n òmmo, in bótto stramezuòu pe l'umanitæ"). O l'êa 'n pilòtto e 'n profesô universcitâio ascì.

## Atri progètti

Categorîa:Biografìe
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt** (pr. /ˈroʊzəvəlt/, /-vɛlt/) (27 òtôbre 1858 – 6 zenâ 1919) o l'é stæto o 26eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1901-1909). 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Roosevelt
Âta Vîa di Mónti Lìguri

L**'Âta Vîa di Mónti Lìguri** (abreviâ de sovénte con **AVML** o ciù senpliceménte **Âta Vîa**) o l'é 'n itinerâio d'escorscioìn lóngo squæxi 440&nbsp;km ch'o se svilùppa in sciô confìn naturâle ch'o definìsce o versànte marìtimo lìgure.

## Stöia
L'Âta Vîa a l'é nasciûa ofiçialménte do 1983 da 'n progetto ch'o và a riunî o Çéntro Stùddi Unioncàmere Lìguri, o Club Arpìn Italiàn e a Federaçión Italiànn-a Escurscionìsmo. Sta ræ a l'é tutelâ gràçie a-a lézze regionâle do 25 de zenâ do 1993, nùmero 5 ch'a l'ha afidòu a gestión a l'asociaçión co-o mæximo nómme costitoîa in mòddo apòxito. In percórso ch'o l'à anticipòu o traciòu de l'Âta Vîa d'ancheu o l'êa segnalòu inti prìmmi ànni dòppo a goæra da-a F.I.E. (Federaçión Italiànn-a Escurscionìsmo) o tra a Còlla do Zôvo (SV) e a Còlla de Çénto Crôxe (SP).

## Percórso

O percórso o l'é spartîo inte 44 tàppe de longhéssa e dificoltæ diferénte e o l'é segnalòu co-in segnavîa rósso-giànco-rósso co-a scrîta *AV* inta pàrte giànca. O pónto ciù a ponénte o se trêuva inta çitæ de Vintimìggia, méntre o terminâle a levànte o se trêuva a Ceparànn-a, inta ciànn-a de Bolàn, a-o confìn co-a región Toscànn-a.

O sentê o travèrsa o Pàrco naturâle regionâle de Àrpi Lìguri, o Pàrco naturâle de Cabànn-e de Marcaiêu e o Pàrco naturâle regionâle de l'Àveto. O moménto de màscima artéssa tocâ into percórso o l'é o mónte Sciacarê (2.201&nbsp;m s.l.m.).

L'Âta Vîa a l'é percorìbile intregaménte a pê ò, pe di lónghi tòcchi, in biçiclétta da montàgna (ranpighìn) ò a cavàllo ascì. Quarchedùnn-a de tàppe o de porçioìn de ste chi se pêuan fà co-a màchina o co-a möto in sciâ stràdda asfaltâ ò sterâ.

### Tàppe

Gh'é de variànte do percórso individoòu do 1983, a ciù inportànte de ste chi a l'è quélla ch'a pìggia in conscideraçión e tàppe 38 e 39 cómme 'na sôla, colegàndo diretaménte o Pàsso da Capelétta co-o Pàsso Câsavitéllo.

## Sentê Itàlia
L'Âta Vîa di Mónti Lìguri a fa pàrte do progètto ciamòu Sentê Itàlia, itinerâio lóngo ciù de 6.000 chilòmetri ch'o pàrte da Trièste e o travèrsa tùtto l'èrco arpìn, a cadénn-a di Apenìn, a Siçìlia e a Sardégna fìn a Sànta Terêza de Galûa, adêuviando ascì e ræ de viêu de l'Âte Vîe da Val d'Aòsta, a piemontéize GTA, a toscànn-a GEA, ciù quélle de l'Ùnbria.

## Galerîa d'inmàgine

File:Vetta del Saccarello.JPG|O Mónte Sciacarê
File:Colle San Bartolomeo di Ormea a sin M Pesauto sfondo M Armetta.png|Ormêa, a Còlla de Sàn Bærtomê
File:PmColleSanBernardo03.jpg|Garésce, a Còlla de Sàn Benàrdo
File:Bocchetta di Altare.jpg|A Bochétta d'Artâ, in sciô Còlle de Cadebónn-a
File:Parco Beigua - vista dall'AV dei monti liguri.jpg|Vìsta do Pàrco Naturâle do Béigoa da l'Âta Vîa
File:Faiallo.jpg|O Faiàllo
File:Bocchetta 6.JPG|Cartéllo do Pàsso da Bochétta


## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Stràdde da Ligùria
Categorîa:Sentê
Bailo

Un **bailo** (pr. /'bajlu/) ò **bœülo** (pr. /'bøjlu/) ò **bavullo**
 ò ascí **bæulo**  (ciu antigamente ***baullo***  - da-o spagnollo *[[:es:Baúl (mueble)|baúl]]*) o l'è 'n tipo de capiente cascia da viægio, de legno, cœuio, carton ò atro materiâ, soventi co-i canti, i spighi e i bordi rinforçæ de metallo e l'interno fodrao de papê, pe contegnî do vestiaio e atra roba.
## Descriçion
O coercio into lao de d'ato o l'é pe-o ciu convesso e o s'arve à rebâsa, saiv'à dî ch'o ven sciu gjando insce-e mappe atacæ a-o lao de derê, mentre insci-o lao davanti o pœu aveighe un ò ciu cainaççi ò sæ de lengoette co' ina fissua verticâ pe serâ o bailo co-o luchetto (cainaççi da luchetto) ò munii de 'n nazetto, ò acricao, che quande vegnan zu o va à infiâse inta fissua da ciavœüa. 
Insci-i doi loei curti de sollito gh'è 'na maneggia pe-o transporto. I baili ciu picin a maneggia pœuan aveighela insci-o coercio.
À l'interno, atacæ a-o fondo, ghe pœu ese un pâ de çenge, ò corezze, da strenze con de stecche pe tegnî ferma a roba.

## Scimmili a-o bailo
* Forçê ò casciaforte, ciù robusto e pezante pe transportâ ò custodî ogetti de valô;
* Scrigno, ciu picin de 'n forçê, pe-e gioie ó di atre cose de prexo;
* Bancâ, cascia de legno co-o coercio ciatto pi assetâseghe adosso, adatta ciu comme mobillia che pe-o trasporto;
* Casciabanca, comme-o bancâ, ma soventi co-o schenâ;

## Atri scignificæ
Inta segonda ediçion do vocabolaio Cazaçça do 1876, a pag. 130, tra-i scignificæ de "bœülo" (scrito *beûlo*) gh'è quello de "coverta" ò sæ a covertua de pria di paapeti, foscia pi-a forma convessa ch'a-a fâ assumegiâ à 'n coercio de bailo; gh'è ascì quello de *"burello"*, ch'a saiæ a "caviggia da inciongiâ" do vocabolaio Cazaçça do 1851 e o "cavigiotto" do diçionaio de l'Oivê do 1851, ò sæ o *"borrello"* che-o Nobiasco into so diçionaio do 1934 a p. 21 o traduxe con "bielo" (scrito *byēlu*), saiv'à dî in tòcco de legno cilindrico ch'o serve a unî doi cavi (i doi cavi se fan finî con doî œuggi, s'infia un cavo inte l'œuggio de l'atro e o tocco de legno inte l'œuggio do primmo): primma de ipotizâ che in zeneize existesse 'na forma *berullo* alternativa a *burello* da-a quæ poriæ ese derivao questo *beûlo*, l'è o caxo de consciderâ a poscibilitæ che chì o Cazaçça o no se segge sbaliao à leze i so aponti e o l'agge pigiao *bûëlo* pe *beûlo* (difæti subbito doppo gh'è in atro erô: invece de "*cavo*" gh'è scrito "*carro*"), e comonque segge *bûëlo* che *beûlo* inte sta segonda açeçion o l'aviæ dovuo ese un lemma à parte.

## Notte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 

## Atri progetti

Categorîa:Ògètti