Dialettu figùn

U **Figùn** (scritu *figoun* in figùn) u l'è stètu in parlâ o, pe' meju dì, in insemme de va(r)ietè da lengua lìgü(r)e ch'e sun stète parlèi inte di paisi da Pruvensa a partì dau Trexèntu e che, inti quattru câxi de Munsu, Escragnolles, Biot e Vallauris, e sun supravisciüe fìn a l'imprinsippiu du Növesèntu.

## Sto(r)ia
### U(r)igine du numme
U numme "figùn" u ne vegne da in blasùn dètu ae gènte da Rive(r)a de Punènte che, andandu a stà in Pruvensa, e s'é(r)an purtèi apröu a sò lengua, faxèndu nasce stu parlâ. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du Quattrusèntu, a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da Pruvensa che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù ditu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e fighe.

Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta Ligü(r)ia intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, tantu vèrsu Zena che inte sò tère du Levante e in Pruvensa, purtanduse apröu stu nume(r)attu ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi.

### A culunisasiùn lìgü(r)e

A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta Pruvensa de levante, fra a segunda mitè du Trexèntu e a fìn du Quattrusèntu, a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au pupulamèntu de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de pèste negra, survetüttu quella du 1348, e da ina sé(r)ie de guère sivìli fra i Angiuìn e di âtri scignu(r)i. Stu prugèttu, spunciàu fra i âtri dau cunte de Pruvensa, u Renâtu d'Angiò, u l'ha interesàu pe'u ciü e tère in gì(r)u a Grasse, a Cannes e a Antibu, faxèndu rivà de gente che, de precisu, e ne vegnivan daa Rive(r)a de Punènte, che alantu(r)a a patìva ina forte crisi.

Daa Rive(r)a i ne vegnivan ascì i manènti ch'i sun andèi a stà inti paisi dund'u s'è mantegnüu u figùn fina du Növesèntu. A Munsu, de dòppu d'ina primma cumünitè de lìgü(r)i ch'a gh'é(r)a rivâ zà du 1260, pe' vuluntè de l'Antoine de Villeneuve e sun rivèi du 1468 âtre quaranta famìe daa Ligü(r)ia, fra i pôchi câxi a avêghe in'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a ma che, bèn de prubabile, a se truve(r)ea inta diocexi arbenganese. Escragnolles a l'è stèta pupulâ da de gènte de Munsu du 1468 o du 1562, mèntre a Biot e ghe sun rivèi quarantöttu famìe d'Ineja du 1470-1471 pe' vuluntè de l'abâte e vescu de Grasse, Isnard du Bar. A Vallauris, ciamèi dau priû Renâtu Lascaris di cunti de Vintimìa, a partì dau 1501 u gh'è stètu in pupulamèntu da de gènte ch'e ne vegnivan survetüttu dae tère du Pòrtu e d'Arbenga.

### Estinsiùn du parlâ
U figùn, rivàu in Pruvensa du Tre-Quattrusèntu, passèi dui seculi u l'è ancù registràu cumme de largu üsu, tantu che intu scistema lenguisticu de l'area de culunisasiùn u duveva êsse in còdice de mezzu cuntu, au de sutta du fransese ma ciü âtu che u pruvensâle, vegnindu duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti. De ciü, u se scrive de cumme u figùn u fusse in graddu de purtà a sò infruènsa intu pruvensâle mèximu, pe' risevene, aa revèrsa, de âtre dau cuntattu cun sta lengua. Inti paisi ch'i l'é(r)an ciü duvèrti a di scangi cu'u rèstu da regiùn, presèmpiu perché i se truvavan in sce vìe ciü impurtanti pe'i cumèrci, u figùn u l'è pe(r)ò spa(r)ìu du tüttu intu tèmpu de trèi seculi, au puntu che du Sette-Öttusèntu u l'è mensunàu numma che inti quattru paisi de dund'e se g'han de testimunianse. Lì u figùn u s'é(r)a u(r)amài strettu a lengua de cà, duve(r)â fina pe' nu fâse intènde dae gènte di âtri paisi. Vegnüu cuscì u còdice de ciü bassu cuntu, a sò difuxùn a l'è rivâ de manimàn a quella di ürtimi quattru paisi de parlâ figùn. 

Intu detaju, u parlâ de Munsu u g'ha da éssise cunservàu pe'a pusisiùn du paise, ciütòstu isulâ e luntâna da ògni vìa de traffegu, cun pôche relasiùn ascì cu'a sitè de Grasse. A sò pupulasiùn a l'é(r)a pe(r)ò ciütòstu cunsistènte, in sciu mijâ d'abitanti, tantu da tegnine vìva a lengua ancù pe' di seculi. A ògni moddu, fra a fìn de l'Öttusèntu e l'imprinsippiu du Növesèntu, l'avertü(r)a de scö(r)e e u muntà di traffeghi caxunàu dau vegnì meju de vìe de cumünicasiùn, u l'ha purtàu ascì pe'u *moussencou* a in prucessu de morte e sustitusiùn da lengua. Da vixìn, a va(r)ietè de Escragnolles a l'é(r)a pe' cuntru a forte pe(r)igu de mu(r)ì zà aa fìn de l'Öttusèntu, quand'a l'é(r)a duve(r)â numma che inte cuntrè destachèi de Baï e de Rougères, scicumme che u cumün u l'é(r)a ciü duvèrtu au de fö(r)a, truvanduse in scia vìa pe' Grasse. 

U câxu de Biot e de Vallauris u g'ha pe(r)ò da êsse stètu in pò dife(r)ènte: sti dui paisi, intu primmu entrutèra d'Antibu e de Cannes, i l'han defèti cunservàu u sò parlâ pe' ciütòstu tantu tèmpu, scibèn ch'i l'é(r)an de cumünitè tantu ciü duvèrte ai traffeghi e ae relasiùi cun quelle vixìne che u quella, destacâ, de Munsu. A raxùn de stu fètu a sa(r)ea da truvà inti ligammi stretti fra ste cumünitè, dund'e gh'é(r)an de frabiche impurtanti de teracötta, e a Rive(r)a de Punènte, de dund'i ne sun vegnüi di artigièi pe' di seculi e dund'a l'é(r)a vendüa ina gran quantitè de ste terecötte. De ciü, u *bioutenc* u l'axeva cunservàu ina sèrta nomina ancù inti ürtimi ànni avanti ch'u vegnisse a mu(r)ì, quand'u nu l'axeva tòstu ciü de funsiùi, au puntu che pe(r)ò i nummi de gènte inti papèi ufisiâli i l'é(r)an ancù scriti segundu a funetica de stu parlâ. A ògni moddu, tèmpu di primmi ànni du Növesèntu ascì a Biot i l'é(r)an vegnüi a mancà i ürtimi veggi ch'i cunservavan de memo(r)ia du *bioutenc*, e pü(r)e i ürtimi a avé cunusciüu de persune ch'e u parlavan. 

De dòppu de l'estinsiùn du parlâ, inti stüddi fèti in scia va(r)ietè pruvensâle de Munsu inti ànni '50 e '70, u s'è descuvèrtu che u figùn u nu gh'axeva lasciàu guè(r)i de infruènse, cu'in prucessu che, mi(r)andu ascì au câxu du tabarchìn de Növa Tabarca, u fà pröa che inte situasiùi de ete(r)uglusìa, quande a va(r)ietè duminante a l'è in graddu de pià a reu e funsiùi de cumünicasiùn de l'antìgu parlâ vegnüu de de fö(r)a, i trèti passèi au növu parlâ i sun mai pôchi, e i muntan numma che intu lèscicu, ciü o mênu specificu, ch'u gh'agge de funsiùi pratiche pe'u fètu d'êsse difissile da scangià. Intu detaju, intu *moussencou* d'alantu(r)a i sun stèti truvèi in pà d'esempi inta funetica ch'i duve(r)ea vegnine dau parlâ ciü antìgu, cumme a palatisasiùn de  davanti ae cunsunante, a cunservasiùn da *r* apicâle alveula(r)e (pe'u ciü inti grüppi de cunsunante), a presènsa fra i veggi d'ina "r dûse" ch'a gh'è intu pruvensâle ma(r)ittimu ma nu inti paisi d'inturnu e, fòscia, a prununsia de quarche vucâle de ciü aa fìn de pa(r)olle. Pe'u lèscicu, u s'è truvàu numma che pôche pa(r)olle ch'e panen scumpartìe cu'a Ligü(r)ia de punènte, ma che câxu mai e se trövan ascì inte de va(r)ietè pruvensâli ciü luntâne. Presèmpiu, e se ponen regurdà *batudo* pe'a batüa cu'a sèssa, *pè* intu sènsu de süccu, *lèzo* pe'a lezza e *busarin* pe' de brigne sarvèghe.

### Stüddi in sciu figùn
A primma mensiùn cunusciüa du figùn a l'è ai 10 d'arvì du 1634, cuntegnüa int'in stüddiu in scia lengua etiòpica du Nicolas-Claude Fabri de Peiresc, da vellu duve(r)â cumme esèmpiu, ch'u duveva cunusce bèn, in sciu cuntattu e u mescciâse fra de lengue dife(r)ènti parlèi l'üna da vixìn a l'âtra. Inte stu scritu u figùn, zà ciamàu cu'u sò survenumme, u l'è bèn marcàu cumme ina va(r)ietè lìgü(r)e dife(r)ènte da quella de Zena e, de ciü, u se dixe de cumm'u l'é(r)a spantegàu p'ina rea de paisi cuntadìn ciütòstu estesa. Passàu tòstu in seculu e mezu u se tröva pe' cuntru a primma testimuniansa scrita in figùn, ina puesìa recampâ da l'abâte Jean-Pierre Papon pe' fà mensiùn de stu parlâ intu sò *Voyage littéraire de Provence*. Intu detaju, u Papon u scrive de cumme alantu(r)a u figùn u se truvasse int'ina situasiùn sociu-lenguistica tantu dife(r)ènte dai tèmpi du de Peiresc: defèti, u l'é(r)a u(r)amài strettu a pôche cumünitè, cu'e gente vixìne, pruvensâli, ch'e u cunscide(r)avan cumme in parlâ scü(r)u e impuscibile da capì, au puntu ch'a gh'é(r)a a vuxe d'ina strana u(r)igine saracena.

E infurmasiùi du Papon e sun stète repièi dau glutòlugu tedescu Johann Christoph Adelung pe'u sò *Mithridates*; a ògni moddu, da quelli tèmpi, a ne vegne ina testimuniansa bèn ciü impurtante, cu'a tradusiùn da *Parabula du fiö larghé* in *moussencou* fèta inte l'ambitu de inchièste d'alantu(r)a in sce lengue da Fransa. Sta testimuniansa, stüdiâ da autùi cumme u Bernardino Biondelli ma pübbricâ numma che du 1918 dau Carlo Salvioni, a g'ha assèi d'impurtansa pe'a lunghessa du scritu e, survetüttu, perché a ne vegne da in mumèntu quande u parlâ de Munsu u nu s'é(r)a ancù mescciàu gua(r)i cu'u fransese e cu'u pruvensâle. A gh'è pöi ina cürta mensiùn du figùn inte *Lou Tresor dóu Félibrige* du Frédéric Mistral, pe' rivà au primmu articulu dedicàu a stu parlâ, pübbricàu du 1879 dau Paul Sénequier e ch'u cuntegne a tradusiùn de l**[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' e du ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' intu parlâ de [[Munsu]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], au che i l'han fètu di cürti rife(r)imènti di âtri stüddi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]].Fra i ürtimi cuntribüti aa questiùn i ghe sun stèti i scriti du [[Jean-Antoine Durbec]], ch'u l'ha stüdiàu a sto(r)ia de [[Biot]] recampandune ascì quarche pa(r)olla, mèntre pe' Vallauris u nu gh'è âtru de ciü che e due u(r)asiùi trascrite dau Sénequier, cun ste pôche testimunianse ch'e permetten a ògni moddu de truvâne e dife(r)ènse cu'u ''moussencou''. Pe' [[Munsu]] i ghe sun stèti ancù trèi scriti du [[Paul Roux]], pübbrichèi fra i [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], ch'u l'è sciurtìu a recampà de pa(r)olle dae ürtime persune ch'e n'axevan cunservàu de memo(r)ia. De ciü, u Roux u l'è stètu u primmu a stüdià u puema li(r)icu e [[E doue bessoune|a puesia]] da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] lascièi dau [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], in cuntadìn d'[[Escragnolles]], ai che u s'azunze numma che a cürta sto(r)ia ''Sarva-terra'', travaju du Théopile Jordan du [[1901]], pe' finì u quaddru de tütte e testimunianse in figùn. A l'ürtimu, dòppu d'in quarche sò intervèntu ciü cürtu, du [[2014]] u l'è sciurtìu u libbru ''Le parlate liguri della Provenza'' du [[Fiorenzo Toso]], ch'u l'ha missu asemme i stüddi de primma e tütte e cunuscènse ch'e se sun sarvèi in sciu figùn.

== Va(r)ietè ==
A despêtu du pôcu nüme(r)u de testimunianse in figùn, tampì pe'e va(r)ietè de [[Biot]] e de [[Vallauris]], u se sciorte au mèximu a fâne di pa(r)agùi. De prubabile e dife(r)ènse fra in paise e l'âtru e ne vegnen fina da l'u(r)igine dife(r)ènte di manènti ch'i l'han pupulàu sti sciti, cu'u prublema che l'ünica va(r)ietè du figùn ch'e l'agge lasciàu in pò de testimunianse, u ''moussencou'', a l'è pe' l'ünicu paise ch'u nu se sà de precisu l'u(r)igine di manènti. Pe' Biot e Vallauris, culunisèi rispetivamènte du [[1470]] e du [[1501]], u se sà pe' cuntru ch'e e gènte e ne vegnivan d'inta [[Valâ du Mau|valâ d'Ineja]] e dae parte d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]. A ògni moddu, cumme au dì d'ancöi, tütta sta regiùn a g'ha ina sèrta mesü(r)a d'ünitè inta lengua e, grossu moddu, u se pò dì che tantu a [[Munsu]] e [[Escragnolles]] che a Biot e a Vallauris i turnan i trèti tipichi de l'[[Ingaunia]].

Ina testimuniansa impurtante a se tröva inti cumènti fèti du [[1879]] dau [[Paul Sénequier|Sénéquier]], ch'u dixe de cumme u ''moussencou'' u fusse sentìu "''plus rude, plus dure et plus accentué''" du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', cunservandu presèmpiu i articuli in ''rou'', ''ra'', ''re'' e ''ri'', e de cumme u parlâ de Vallauris u fusse quellu ciü mescciàu cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. Stu fètu u l'è ciütòstu impurtante da tegnì a mènte, scicumme ch'u l'è da capì se e pôche memo(r)iu du figùn e fassen pröa de sò cundisiùi d'u(r)igine e quant'e seccen cangièi, ciü che dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cu'u pruvensâle, pe' de evulusiùi pe' sò cuntu o pe' di cuntatti ciü mudèrni cu'a Ligü(r)ia de punènte; cundisiùn che, cumme ditu, a l'è ve(r)a survetüttu pe' Biot e Vallauris. Defèti, e dife(r)ènse truvèi i ne dan cunfèrma de ina relatìva antighitè du parlâ de Munsu, mèntre inti âtri dui paisi e se ghe trövan de inuvasiùi scumpartìe cu'e va(r)ietè d'ancöi da Rive(r)a de Punènte. A ògni moddu, u nu gh'è de pröe in sce l'u(r)igine de ste dife(r)ènse, cumme du fètu ch'e seccen endogene o esogene, mèntre e sumejanse ch'e se vegghen fra i trèi paisi e fan difissile datà aa culunisasiùn de Munsu. Sta lì a permete(r)ea, pe' cuntru, de capì se l'u(r)igine di manènti a secce a mèxima o mênu, e u da(r)ea ascì de infurmasiùi in sce l'evulusiùn ch'a gh'è stèta inte va(r)ietè du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]].

Intu detaju, dae pôche testimunianse du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', survetüttu e due u(r)asiùi recampèi dau Sénéquier, u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha identificàu e dife(r)ènse chi apröu:
* e dexinènse in -TATE e sun ''-ae'' e ''-ai'' a [[Munsu]], mèntre pe' Biot u gh'è ina mensiùn in ''-ai'', ''voulountai'', e in ''vourounta'' pe' Vallauris, che pe(r)ò u pu(r)ea êsse in'infruènsa du pruvensâle.
* a ''-r'' aa fìn de pa(r)olle a cazze de lungu a Biot e a Vallauris, mèntre a s'é(r)a cunservâ a Munsu cumme .
* l'evulusiùn du ''-tr-'' de PATRE e MATRE a l'è cumme in lìgü(r)e "cumün" a Biot e Vallauris (rispetivamènte ''pa''/''maïre'' e ''païre''/''maïre''), cuntru u ''mar'' e ''pa/par'' de Munsu, cu'a furma tipica de l'Ingaunia. A ògni moddu, a l'è ascì ve(r)a chea sciurtìa du lìgü(r)e "cumün" a sa(r)ea pa(r)eggia franca au pruvensâle, e dunca a pu(r)ea vegnine da in'infruènsa ciü mudèrna.
* a grafia pe' Biot a dà idea da cunservasiùn de  e , cumme in ''tzé'', "sé", e ''catzé'', "cazze", estesa fina a de ipercuresiùi cumme ''aüffentzé'', "ufese", e ''auffenzaou'', "ufesu".
* a ''r-'' inti articuli a se tröva numma che in ''moussencou'', dund'a g'ha da éssise cunservâ pe' ciü tèmpu.
* l'articulu determinatìvu feminìn plü(r)âle u l'è ''i'' a Vallauris, cumme ''i nostre aoufensé'', mèntre a Biot u l'è registràu ''è nostré aüffentzé'', scibèn che intu lèscicu campàu a l'imprinsippiu du Növesèntu u se tröve numma che ''i'', presèmpiu ''i braghe'' e ''i souzené''. A Vallauris u gh'è fina in'estensciùn aa prepusisiùn articulâ, ''di vostre tripé''.
* piàu pe' buna a trascrisiùn du Sénéquier, e pa(r)olle trunche e nu cangian au plü(r)âle a Vallauris (''tentatioun'', "tentasiùi", ''pécadou'', "pecatùi"), mèntre a Munsu u l'è registràu inte numma che in câxu, ''ri tron'', "i troi". A Biot u pà éssighe in plü(r)âle in ''-e'' intu primmu câxu (''tentatiouné'', ''tentatzioné''), cumme a Munsu, e in ''-i'' intu segundu (''pecadouis'').
* a Vallauris u gh'è u prunumme ''aquéli'' cuntu du ''échi'' duve(r)àu pe' de lungu dae âtre parte, ma u pu(r)ea bèn êsse in pruvensalismu.
* u prunumme persunâle tònicu ''mi'' u pà ubligato(r)iu numma che a Munsu, mèntre a Vallauris u manca (''ve saludou'') e a Biot u se tröva u prunumme atunu (''a vé saludou''), ch'u gh'è ascì intu scritu ciü antìgu de Munsu.
* a primma persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu da primma cuniugasiùn a l'è in ''-amu'' a Biot (''l'aperdounamou'', "i perdunemmu") cuntru du ''-emu'' a Munsu.
* a segunda persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu de "êsse" a l'è ''sei'' a Biot, ''sei/sé'' a Vallauris e ''sé'' a Munsu.
* a tèrsa persuna du cungiuntìvu presènte de "êsse" a l'è ''séché'' a Vallauris e ''ségué'' a Biot, mèntre a Munsu e se trövan tütte due e furme.
* l'avèrbiu "au(r)a" u se tröva cun l'[[Epéntexi|epentesi]] de  a Munsu, pe' sciurtì in ''avou/avour'', ma nu a Biot e Vallauris, dund'u l'è ''aou'' e ''aüra''.

== Funulugìa ==
Dau puntu de vista da [[Fonologîa|funulugìa]], scibèn che a mancansa de registrasiùi e ascì de scriti dund'u secce duve(r)àu ina resa grafica precisa, e sun stèti recampèi e recunusciüu dau Fiorenzo Toso i trentasinque caratteri chi apröu, che pe'u ciü i van pe'u ''moussencou'', l'ünica va(r)ietè figuna cu'in minimu de atestasiùi.

In sce [[Vocale|vucâle]], u se tröva:
* ina ridusiùn de -AU- tònicu a , cumme ''tora'', "to(r)a", registrâ ancù inti [[Anni 1950|ànni '50]], e pöi ''roba'', "rôba", e ''soma'', "somâ". St'evulusiùn a l'è pa(r)eggia che intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]], mèntre u se tröva  inte [[Lìgure òcidentâle|quellu de punènte]] e  in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]].
* u scangiu de E tònica in  sènsa de ditungasiùi, cumme in ''beve'', "beve" e ''mese'', "mese", truvàu ascì a [[Biot]] cun ''mere'', "mè(r)e".
* u [[Föno|sòn]]  in pusisiùn tònica, legàu a l'asiùn de , cumme in ''seui'', "söi", ''peuy'', "pöi", e ''feura'', "fö(r)a", truvàu ancù inti ànni '50 cun ''chœve'', "ciöve". Inte quarche câxu u gh'è pe' cuntru di prèstiti cun l'evulusiùn aa pruvensâle, cumme ''ancuéi'', "ancöi", e ''fuégou'', "fögu".
* -ARIU e -ARIA i vegnen de regula ''-er'', in cangiu du pruvensâle ''-ier'' e du lìgü(r)e cumün ''-â'', presèmpiu ''mourter'', "murtâ", e ''campaner'', "campanâ". Intu lìgü(r)e d'ancöi u se tröva numma che inti paisi in sciu cunfìn cu'u pruvensâle e inte va(r)ietè da [[Burmia (valä)|Burmia]], dund'u l'è in cuntinuasiùn cu'u [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] e in cuntattu cun l'entrutèra d'[[Arbenga]].
* -TATE u g'ha in'evulusiùn in ''-ai'', levàu in câxu in ''-ae''. Presempiu ''stai'', "stè/estè", ''coumouritaï'', "cumuditè" e ''bountai'', "buntè", ciü che ''sanitae'', "sanitè", câxu ünicu. ''Voulountai'', "vuluntè", u l'è registràu ascì a Biot.
* a cunservasiùn de -A aa fìn de pa(r)olle, cumme in ''campagna'' e ''lagna'', levàu che inte di prèstiti dau pruvensâle cumme ''débaucho'', "ribòtta".
* a cunservasiùn de  aa fìn de pa(r)olle, scrita aa fransese cun ''-ou''; presèmpiu ''homou'', "òmmu", ''mangemou'', "mangemmu", e ascì inte quarche pa(r)olle ancù dita inti ànni '50, cumme ''cavalou'', "cavallu" e ''neboutou'', "nevu".
* a ridusiùn du propa(r)oscitunu cumme in ''evescou'', "vescu", e ''asou'', "âze", ma ch'u s'è cunservàu in ''féméné'', "femina" (ma ''frémé'' a [[Vallauris]]), e ''didoumenega'', "dumenega". A cunservasiùn de quelle au femenìn a l'è ciütòstu cumüne intu lìgü(r)e intregu, mèntre u ''juve'' (da lezze ''zuve''), "zùenu", u repìa de mudalitè da Rive(r)a e l**asou* quelle de l'entrutèra de l'[[Intemelia]] e, survetüttu, a Burmia, in cuntattu cu'u [[Piemonte|Piemunte]].
* IN- a l'imprinsippiu de pa(r)olle u vegne *en-*, cumme *enchir*, "impì", e *enfernou*, "infèrnu", ma ascì cun *en*, "in", e *ente*, "inte". De ciü, a nu l'è gua(r)i cè(r)a a prunusia de dexinènse in *-in*, cumme in *camin*, "camìn, vìa", e *pichin*, "picìn", ch'i se pu(r)ean lezze tantu  che, in sciu mudèllu du fransese, .

In sce [[Consonànte|cunsunante]], u se tröva:
* l'éxitu de BL- in , truvàu inti [[Anni 1950|ànni '50]] in *java* (da lezze *giava*), "gran", ch'u ne vegne dau BLADA ch'u l'ha dètu u(r)igine aa pa(r)olla "biava" ascì.
* u tratamèntu de CL- ch'u vegne  cumme in *chama*, "ciamma" e *choun*, "ciòddu", da CLAVU, registràu ancù in *chava*, "ciave", inti ànni '50.
* u -CL- intervucalicu ch'u vegne, pe' cuntru,  cumme in *euji*, "öggi". A grafìa de  in *j* a ne vegne drita dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], cumme pruàu dau pruvensalismu *jun*, (da lezze *giün*) pe' "zügnu". St'evulusiùn lì, in cunvergènsa cun quella da -LI-, a l'è pa(r)eggia franca a quella d'ancöi intu lìgü(r)e de sèntru-punènte e inta Burmia, mèntre ciü a punènte a vegne  o .
* l'evulusiùn de -TL- a l'è turna in , presèmpiu in *vegeou*, "veggiu". Intu lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu in scia Rive(r)a, a situasiùn a l'è pa(r)eggia, cu'ina cunvergènsa de -TL- e -CL- a , mèntre inte quarche scitu de l'entrutèra, cu'in scangiu scumpartìu cu'u lìgü(r)e de punènte, dau -TL- u sciorte  o .
* u -CT- u vegne , cun di esèmpi in *fachou*, "fètu" e *neuche*, "nötte"; st'evulusiùn chi a nu se spande pe(r)ò fìn a *fanti*, "matti, fiöi". De stu fenomenu i se trövan di rèsti pe' l'Ingaunia de punènte e, survetüttu, u l'è ancù duve(r)àu inte di paisi spanteghèi pe'e valè d'Arbenga, mèntre u nu s'è truvàu mancu gua(r)i de tracce inti paisi a punènte de [[Tàgia (cumüna)|Taggia]].
* l'evulusiùn de -FL- inte , cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se tröva, presèmpiu, in *chour*, "sciu(r)a", e *souchavan*, "sciüsciavan".
* l'evulusiùn de -GD- in , registrâ in *fregeou*, "frèdu". Stu fenomenu u manca du tüttu pe' l'Intemelia, mèntre u se tröva inte quarche paise de valè d'Arbenga, ciü che inta Burmia.
* l'evulusiùn de GE, GI, DI, J a l'è in , scritu *j* o *g*, cumme in *jouve*, "zöggia", e *longi*, "luntàn", ma e se trövan ascì de sciurtìe in  o , cumme *zà*, "zà", e *lavesou*, "lavezzu, bidùn", registràu ancù inti ànni '50. U lìgü(r)e d'ancöi u l'ha generalisàu u  > , levàu quarche va(r)ietè de campagne de l'Intemelia ch'a g'ha ancù u ; l'infurmasiùn truvâ intu *moussencou* a sa(r)ea bèn d'interèsse s'u se sciurtisse a pruà cumme stretta a prununsia in , che pe(r)ò, cumme ditu, a l'è in cuncurènsa cun . A ògni moddu, u l'è bèn puscibile che in antìgu u  u se spantegasse ancù ciü a punènte.
* l'evulusiùn de GL- inte , cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se pò interpretà da *geande*, "giande", e *geisa*, "gêxa".
* a -L- davanti a vucâle dentâle o alveula(r)e a vegne , cumme in *autrou*, "âtro", e *faudir*, "scusâ"; *autri* u l'è registràu ancù inti ànni '50. Au dì d'ancöi st'evulusiùn a se tröva intu lìgü(r)e de punènte e inte parte de quellu de sèntru-punènte, mèntre a manca inta Burmia, ch'a g'ha .
* primma d'ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o d'ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]], a -L- a vegne pe' cuntru , cumme in *barme*, "arme", e *sarva*, "sarva"; segundu ina regula cumüne intu lìgü(r)e intregu.
* a -L- intervucalica a vegne  o, ciü de precisu e de prubabile, , cumme in *goure*, "gu(r)a", e *nioure*, "niu(r)e/nivu(r)e"; segundu in percursu d'evulusiùn scumpartìu cu'u lìgü(r)e intregu.
* a -L aa fìn de pa(r)olle a vegne  cumme in *mar*, "mâ", e *sour*, "sû". A *-r* da -L a s'è cunservâ numma che inte va(r)ietè ciü cunservatìve de l'Intemelia, cumme a [[Pigna]] e inte parte de [[Triöra|Triö(r)a]].
* e dexinènse in -ELLU e vegnen trunche in *-er*, cun éxitu da -L cumme surva, presèmpiu in *veder*, "vitellu", e *ber*, "bellu", cun de ecesiùi pe(r)ò in *castelou*, "castellu" e *agnelou*, "agnellu". Stu süfissu u l'è stètu cunservàu o repiàu inta ciü parte du punènte, mancandu numma che inta [[Valà du Nervia|valâ du Nèrvia]], inte quarche paise a l'entrutèra d'Arbenga e inta Burmia, dund'u l'è vegnüu *-é*.
* l'evulusiùn de -LI- a l'è  o , scriti inte di moddi dife(r)ènti, cumme in *pillaou*, "piàu", *fillou*, *figliu* o *figlio* pe' "fiu" e *piyava* pe' "piava". Stu trètu u l'è in cumün tantu cu'u lìgü(r)e de punènte che cun quellu de sèntru-punènte.
* a -N- intervucalica postònica a se mantegne du tüttu, presèmpiu in *bona*, "buna", e *campana*, "campana". Ciü che inte va(r)ietè du [[Lìgure çentrâle|lìgü(r)e du sèntru]], a -N- a g'ha de va(r)iasiùi d'âtra u(r)igine ascì inte l'entrutèra de l'Intemelia.
* l'evulusiùn de -P- intervucalica postònica ch'u l'è tantu in  che in , cumme in *trouvar*, "truvà", e *cavéji*, "cavelli", o se nù *riba*, "riva", e *arribaou*, "rivàu". U scangiu scistematicu in , pe' infruènsa du pruvensâle, u se tröva numma che inte quarche paise da [[Valà du Röia|valâ du Röja]], mèntre l'evulusiùn de dòppu in  a manca de votte pe' tütta a regiùn da l'Intemelia fina intu Piemunte de süd-ovest, sènsa ch'a secce da ligà a de infruènse du pruvensâle. 
* l'evulusiùn de PL- a l'è de lungu in , cumme in *chu*, "ciü", e *chen*, "pìn", e registrâ ancù in *chœve*, "ciöve", inti ànni 50. Inti papèi u se tröva numma che in câxu de *piu*, "ciü", e a mancansa de st'evulusiùn inte quarche prèstitu dau pruvensâle, cumme *desplajuou*, "dispiaxüu". 
* l'evulusiùn de QUA-, QUE- e GUA-, GUE- a nu l'è du tüttu cè(r)a pe'a scritü(r)a ch'a cangia de votta in votta; i se ponen truvà di câxi de *carque*, "quarche" e de *candou*, "quandu" e di âtri de *quandou* e *quantou*. A ògni moddu, a tendènsa a scrive de furme ipercurètte a fà ciü prubabile ch'i nu se seccen cunservèi sti grüppi. Pe'u tratamèntu de GUA- e GUE- u se tröva de cunfèrme inte *gardar*, "guardà", e *aïga*, "ègua". Sti dui fenomeni, au dì d'ancöi, i se trövan in moddu cumpattu intu lìgü(r)e de punènte ma, de spessu, i cumpa(r)iscen ascì inte quellu de sèntru-punènte e fina inte [[Lìgure òrientâle|quellu de levante]], sègnu che ,  e cumpagnìa i duve(r)ean êsse in repìu da fìn de l'[[Etæ de Mëzo|etè de Mezu]] ch'u s'è spantegàu d'in Zena, dund'u se tröva inti papèi ciü antìghi. 
* a -R- davanti e dòppu de cunsunante a se cunsèrva cumme [[Consonànte costritîva|custritìva]] vibrante, , duve(r)â ancù inta prununsia "âta" du parlâ inti ànni '50, cumme in *brague*, "braghe", e *porta*, "porta". 
* a -R- intervucalica a l'é(r)a prununsiâ ancù inti ànni '50 cumme , De stu trètu, scibèn ch'u nu se sciorte a vegghelu inti scriti, u se pò truvâne a dife(r)ènsa rispèttu a l'evulusiùn da -RR-, ch'a l'è vegnüa cumme de regula  e ch'a l'è resa in sciu papé cu'a duggia; presèmpiu *courrendou*, "curèndu", e *barrar*, "sbarà". 
* aa fin de pa(r)olle, e ciü votte a se cunsèrva a -R, nu sènsa de ecesiùi e ascì, pe' quarche câxu, de regula, cumme inti [[Infinîo (mòddo)|infinìi]] da segunda cuniugasiùn; a sò prununsia, mi(r)andu ae pôche va(r)ietè lìgü(r)i ch'e l'han tegnüa, a duveva êsse cumme pe'a *-r-* intervucalica, e dunca in . Presèmpiu u gh'è *encour*, "ancù", e *sercar* "sercà", ma ascì *succoumbà*, "sucumbe", *dezartà*, "abandunà", *beve* e *esse*, "beve" e "êsse". E se ponen truvà fina de furme dugge, cumme *alavour* cuntru de *alavou*, "alua", e *par* cuntru de *pa*, "pa(r)e". 
* a tendènsa aa palatisasiùn da S- davanti ae cunsunante, au mancu e [[Consonànte sórda|surde]], impuscibile da vegghe intu scritu ma registràu ancù inti ànni '50; presèmpiu a növa furma pruvensâle pe' *estai*, *estiéu*, a l'è marcâ cumme dita *echtiéu*. Sta prununsia a l'è stèta truvâ ascì inte quarche va(r)ietè du pruvensâle, ma nu fra de quelle vixìne a [[Munsu]], mèntre a l'è in fenomenu mai tantu cumün intu lìgü(r)e da pu(r)elu pià a "nurmâle", ancù de ciü inta Rive(r)a de Punènte. 
* S u vegne  pe' infruènsa de  o , presèmpiu cun *enchì* (da lezze *enscì*), "ascì", *chu* (*sciü*), "sciü" e *pachi* (*pasci*), "pasci" o "passi". St'evulusiùn lì a l'è scumpartìa fra u lìgü(r)e du sèntru e de sèntru-punènte, mèntre a manca inte va(r)ietè ciü a punènte de tütteː presèmpiu, a [[Ventemiglia|Vintimìa]] a nu gh'è tütte e votte quande a  a g'ha de funsiùi de marca murfulogica. 
* inte di câxi a presènsa da  cuntru da  pruvensâle, faxèndu atensiùn a de prubabili dife(r)ènse intu scrive, a pòrta ae evulusiùi du lìgü(r)e, cumme pe' *lasciaou*, "lasciàu", e *chourtiou*, "sciurtìu". Inte testimunianse campèi inti ànni '50, fòscia pe' in'ipercaratisasiùn aa fìn da vitta du *moussencou*, i sun registrèi ascì *choupa* (da lezze *sciüppa*), "süppa", e *mi cho* (*mi sciò*), "mi (e) sò". 
* l'evulusiùn de -SJ- a l'è , a despêtu di moddi dife(r)ènti ch'a l'è scrita: u se tröva presèmpiu *ou dije*, "u dixe", e *bénéjia*, "benedìa", e pöi *pougéa* (da lezze *puxea*), "puxeva", e *vegin*, "vexìn/vixìn". U l'è prubabile ascì, scritu in *s*, inte *geisa*, "gêxa". 
* -STR- u l'è cunservàu inte *nostrou* e *voustrou*, cuscì cumme inte pa(r)egge va(r)ietè du Punènte, vegnindune fòscia da in repìu ciü mudèrnu daa furma cu'u scangiu in , ancù duve(r)â inte di paisi punentìn cumme a Ineja. 
* e dentâli intervucaliche e cazzen de regula, cumme in *laou*, "làttu", e *nomaou*, "ciamàu", e cumpagnìa, levàu che inte quarche cè(r)u pruvensalismu. D'interèsse u l'è, inta pa(r)olla "âta" *coumouritaï*, "cumuditè", u passaggio de -D- in *-r-*, ch'u se tröva ascì inte quarche paise du punènte cumme [[Ressu|Rèssu]] e [[Baiardu]]. 
* l'evulusiùn de -TR- in MATRE e PATRE a l'è *mar* e *pa/par*, "ma(r)e" e "pa(r)e", in FRATRE a l'è *fraï*. A dife(r)ènsa de furme *paire* e *maire*, e de sò evulusiùi vegnüe de dòppu, ch'e se trövan intu lìgü(r)e cumün; ste lì e sun tipiche du lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu de parte d'Ineja e d'Arbenga, ciü che da Burmia.

== Murfulugìa ==
Fra i trèti da [[Morfologîa|murfulugìa]] du parlâ de Munsu, pe' interèsse u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha regurdàu quelli chi sutta:
* l'[[Artìcolo determinatîvo|articulu determinatìvu]] u cunservava pe' primma lette(r)a ina *r-*, scibèn che, intu parlâ, pudâse ch'a cazesse bèn de spessu, pe'a debulessa articulato(r)ia da  u(r)amài passâ a . Inte ürtime testimunianse scrite du *moussencou* u se tröva defèti, asemme aa furma cu'a *r*, ascì quella sènsa, duve(r)â in mesü(r)a dife(r)ènte fra i varri scriti. Inti stüddi di [[Anni 1950|ànni '50]] u s'è descuvèrtu che i veggi du pòstu i parlavan ancù cun l'[[Articolo|articulu]] in *ou* e *a*, mèntre i ciü zuveni i l'é(r)an zà passèi ae furme in *lou* e *la*, du tüttu [[Lengoa provensâle|pruvensâli]].
* u plü(r)âle de [[Nómme|nummi]] e [[Agetîvo|agetìvi]] in *-u*, *-é*, *-ér* u l'è de lungu in *-i*, presèmpiu *Moussenqui* (sing. *Moussencou*, "gènte de Munsu"), *fanti* (sing. **fante*, "fiö") e *deney* (sing. **dener*, "dinèi").
* u plü(r)âle de nummi e agetìvi in *-su* u g'ha a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de  in , presèmpiu *pachi* (sing. **passou*, "passu") e *roucachi* (sing. *roucassou*, "rucassi").
* u plü(r)âle de nummi e agetìvi in *-zu* u g'ha a palatisasiùn de  in , presèmpiu *curiougei* (sing. *curiousou*, "cu(r)iusi"). Pe' cuntru a manca inte *amigui* (sing. **amigou*, "amighi"), mèntre **anou* u vegne *agni*.
* u plü(r)âle de nummi e agetìvi in *-a* u l'è de lungu in *-e*, presèmpiu *foulie* (sing. **foulia*, "fulìe") e *nioure* (sing. **nioura*, "niu(r)e/nivu(r)e").
* l'agetìvu [[Numerâle|nüme(r)âle]] "dui/due" u g'ha bèn a duggia furma pe' genere, *doui* e *doue*.
* u [[Gràddo de paragón|süperlatìvu]] inti agetìvi u l'è fètu tantu cun PLUS che cun MAGIS, presèmpiu u gh'è *rou chu jouve*, "u ciü zuvenu", e *rou cer l'è mai blourou*, "u sé u l'è mai blö".
* i [[Pronomme possescivo|prunummi]] e i [[Agetîvo posescîvo|agetìvi de pusèssu]] i scangian pe' nüme(r)u e genere; defèti u gh'è *mé*, *mea*, *mei* e pöi *so*, *soua*/*soa*, *seui*, *seue* e *nostrou*, *vostrou* e cumpagnìa.
* fra i [[Pronómme dimostratîvo|prunummi]] e i [[Agetîvo dimostratîvo|agetìvi dimustratìvi]], pe' "stu chi/lì" e "quellu" u se repiava u IPSU, presèmpiu *essou payse*, "stu paise", e *tutti échi qui...*, "tütti quelli ch'i...". U prunumme *ésu*, cun va(r)û de "quellu", u se tröva au dì d'ancöi numma che in [[Dialetu pignascu|pignascu]], mèntre a furma, cun l'[[Aférexi|afe(r)esi]], *su* a l'è bèn ciü cumüne, registrâ survetüttu intu [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]], inta [[Burmia (valä)|Burmia]] e fina a [[Rensén|Rensèn]], mèntre a manca intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]].
* *se* pe' "quellu" (*ciò*), cumme in *toutou ce que l'avèva*, "tüttu quellu (*ciò*) ch'u l'axeva", e *ce chi me pò revegnir*, "quellu (*ciò*) ch'u me spêta". U gh'è ascì ina mensiùn, isulâ, cumme *acò*, pruvensalismu strettu.
* fra i [[Pronómme indefinîo|prunummi]] e i [[Agetîvo indefinîo|agetìvi indefinìi]], [[Pronómme quantitatîvo|quantitatìvi]] e [[Pronómme relatîvo|relatìvi]] u l'è duve(r)àu *aotri*, "âtri", *nechun*/*nichun*, "nisciün", *tutou* ascì intu sènsu de "ògni" (presèmpiu *de tutou ma*, "de ògni mâ", se nù u l'è duve(r)àu *quada*/*cada*), *assai* duve(r)àu pe' "abasta" (*mi végou encour assai*, "mi e veggu ancù abasta"). De ciü, u *quanti* a g'ha ascì in va(r)û d'[[Esclamaçión|esclamasiùn]], u prunumme relatìvu "[[Che (pronómme)|che]]" (*che*, *il quale*) u l'è in *chi*/*qui* o, de votte, in *que*, e u *dounde* u g'ha ascì u va(r)û de [[Pronómme interogatîvo|prunumme interugatìvu]], cumme pe'u [[Lengua françéise|fransese]] *dont*.
* i [[Pronómme personâle|prunummi persunâli]] tònichi registrèi i sun *mi*, "mi", *er*, "vellu", da ILLU, *naoutri*, "nüiâtri", *voui*/*vouï*, "vüiâtri" e u "Vui" de [[Alocoçión|curtesia]], ascì inta furma curta *ou*. U prunumme *er* u tröva ancù ina precisa curispunènsa inte l'entrutèra intemeliu, ma, a ògni moddu, a versciùn *élu* cu'u repìu da finâle a l'è bèn spantengâ a punènte de [[Sann-a|Saùna]], levàu che inta Burmia.
* inta se(r)ie atuna sugetìva u l'è registràu pe'a primma persuna in *a*, da l'&#8203;*e* de EGO e pa(r)eggiu che a [[Biot]], ma a [[Munsu]] u se tröva numma che inti scriti ciü antìghi, cu'a furma tònica *mi* ch'a l'è pöi vegnüa ubligato(r)ia. U *ti*, "ti", u gh'axeva da êsse turna ubligato(r)iu cuscì cumme a furma atuna da tèrsa persuna *ou*, estesa fina au femenìn, mèntre davanti ae vucâle u se tröva numma che u *l'&#8203;*. Aa tèrsa persuna plü(r)âle a furma atuna a l'è *i*, e davanti a ina vucâle a cangia cumme che l'&#8203;*ou*. Da nutà che u prunumme atunu da primma persuna, de spessu estesu ascì aa quarta, u l'è duve(r)àu ancù au dì d'ancöi inta ciü parte da Rive(r)a de punènte, cu'u *moussencou* ch'u và bèn apröu a ste mudalitè.
* e furme atune ublique registrèi e sun: *me*, "me", *rou*/*ou*, "u", *ra*/*a*, "a", *ne*, "ne (a vellu)", *gué*, "ghe (a vellu)", *gué*, "ghe (a velli)".
* a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "de" a l'è *de* e a s'articula inte *drou*/*dou*, *dra*, *dri*/*di*, *dre*/*de*, cu'a furma in *-r-* ch'a se tröva inte testimunianse ciü antìghe. De votte a l'è duve(r)â ascì intu sènsu de "da".
* a prepusisiùn "a" a l'è *a* e a l'è registrâ inte articulasiùi *à rou*/*aou*/*a l'&#8203;*, *à ra*, *à ri*/*ai*.
* a prepusisiùn "da" a l'è *da*, scrita pa(r)eggia ascì inte l'articulasiùn "daa".
* a prepusisiùn "inte, in", tantu intu sènsu de "drentu" che, de votte, inte quellu de "fra" a l'è *ente*/*en*, cun de articulasiùi cunusciüe inte *entou*, *entra*, *ente*. *En* u l'è duve(r)àu ascì primma du ge(r)undiu, presèmpiu *en courrendou*, "curindu" e *en nachendou*, "nascèndu".
* a prepusisiùn "cun" a l'è *coun*, mênu che inta testimuniansa cun ciü infruènsa dau pruvensâle, dund'u cumpa(r)isce ascì a furma *(e)me*.
* a prepusisiùn "sciü" a l'è *chu*, da lezze au mèximu moddu; de furme articulèi e sun *chu rou*/*chu ou*, sciü u/in sciu, e *chu ra*/*chu a*, sciü a/in scia.
* a prepusisiùn "pe'" a l'è de lungu *per*, levàu in'atestasiùn cumme *prer* che pe(r)ò, ciü che ina furma cun [[Metàtexi|metatesi]], a pà ciü de prubabile in sbaju de stampa.
* a primma persuna plü(r)âle de l'[[Inperatîvo (mòddo)|imperatìvu]] e de l'[[Indicatîvo (mòddo)|indicatìvu]] presènte a l'è in *-ému* che, scibèn ch'a pagge ciü d'acôrdiu cu'e va(r)ietè du sèntru, a g'ha da êsse u sègnu da ciü antìga difuxùn de sta furma vèrsu punènte, desligâ da l'infruènsa du [[Lengoa zeneize|zenese]] e in cuncumitansa cu'a dexinènsa stò(r)ica du [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] in *-èm*. A presènsa de *-amu* registrâ a [[Biot]] a ne vegne(r)ea da in'u(r)igine mênu antìga rispèttu au *moussencou*.
* a sciurtìa in *-an* da tèrsa persuna plü(r)âle de l'[[Indicatîvo prezénte|indicatìvu presènte]] da primma cuniugasiùn e de l'[[Indicatîvo inperfètto|imperfèttu]] a l'è sègnu che, inte tère du punènte ch'i van in *-a*, a g'ha da éssighe stèta in'evulusiùn de ciü, cun l'estensciùn da tèrsa persuna aa sèsta.
* a segunda persuna plü(r)âle de l'indicatìvu presènte du vèrbu êsse a l'è *sé*, cumme a [[Ventemiglia|Vintimìa]], cuntru da furma *sei*, ciü cumün intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] e truvâ ascì a [[Biot]] e a [[Vallauris]], ch'a pà ch'u ne vegne da in'infruènsa du [[Lìgure centrâle|lìgü(r)e du sèntru]].
* e furme de l'indicatìvu imperfèttu *dasea*, "daxeva", e *pougea*, "puxeva", i van d'acôrdiu cun quantu registràu pe' de va(r)ietè de sèntru-punènte, dund'u s'è estesu u tìpu analògicu in sce "dixeva", mèntre pe' l'Intemelia, cumme a Vintimìa, st'evulusiùn a manca.
* a primma persuna du [[Congiontîvo prezénte|cungiuntìvu presènte]] a l'è *seche*, a mèxima che intu lìgü(r)e de punènte e de sèntru-punènte levàu quarche scitu ch'u g'ha u *segge* pe' in'infruènsa ciü mudèrna dau sèntru.
* u "lì" duve(r)àu ascì intu sènsu de *qui*, cumm'u se tröva, presèmpiu, in [[Arbenga]] e a [[Puntedasce]].

== Scintassi ==
Fra e particula(r)itè e e regule ch'i se trövan inta scintassi e inta furmasiùn de pa(r)olle, i se ponen mensunà:
* l'[[Articolo|articulu]] avanti du [[Nómme|numme]] u l'è duve(r)àu ascì inte custrusiùi esurtatìve, presèmpiu *à rou croquer, i fanti*, "au campanìn, fiöi".
* l'articulu primma du pusesìvu u nu l'è ubligato(r)iu se u numme u l'è de pa(r)entèlla o in titulu, presèmpiu *a ri seui pei*, "ai sò pé", e *seue Signourie*, "sò Scignu(r)ìa". Inti tòcchi cun ciü infruènsa du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] u se tröva pe' cuntru quarche ecesiùn, cun l'articulu ch'u nu gh'è ciü.
* de dòppu di [[Verbo|vèrbi]] de muvimèntu a l'è duve(r)â de regula a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "a", fina in *mi vo a partir*, "mi e vaggu a partì", intu sènsu de "mi e g'ho da partì".
* cu'i vèrbi a l'[[Infinîo (mòddo)|infinìu]], a l'[[Inperatîvo (mòddo)|impe(r)atìvu]] e au [[Gerùndio (mòddo)|ge(r)undiu]] i [[Pronomme|prunummi]] i sun pe'u ciü di proclitichi, presèmpiu *per ou pour secourir*, "pe' purêlu giütà", e *s'enchir a ventre*, "impîse a pansa". Intu lìgü(r)e d'ancöi sta custrusiùn a gh'è numma che in [[Dialetto monegasco|munegascu]], de prubabile pe' ina cunvergènsa inte l'evulusiùn ligâ a de infruènse gallurumanse.
* a l'è duve(r)â a negasiùn duggia, presèmpiu *nou m'an lachaou pa un choun*, "i nu m'han lasciàu in ciòddu", *nichun n'avea rè de courageou*, "nisciün u l'axeva de cu(r)aggiu".
* pe'a furmasiùn de pa(r)olla a l'è rilevante u diminutìvu in *pichin*, "picìn", cuntru de l'&#8203;*-un* du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e, in parte, du [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]].
* pà ch'u ghe secce i rèsti d'ina furma de [[Pronómme posescîvo|prunumme pusesìvu]] in pusisiùn enclitica, registrâ inta pa(r)olla de pa(r)entèlla *cougnàmou*, "cügnàu", in cangiu du *cougnà* au femenìn.

== Lèscicu ==
U léscicu du figùn u nu l'è gua(r)i cunusciüu, scicumme ch'u nu gh'è ni gua(r)i de testimunianse ni ste lì i sun de gran va(r)û ducumenta(r)iu, scicumme ch'e parlan d'argumènti luntèi dai meju pe' rènde a tradisiùn du pòstu. A l'è ansi ve(r)a che, inti ürtimi tèmpi de quand'u l'é(r)a duve(r)àu, u figùn e, intu detaju, u *moussencou*, u meju registràu, u gh'axeva u(r)amài ina cumpunènte gallurumansa ciütòstu marcâ, cruvìa giüstu da quarche adatamèntu de [[Fonética|funetica]] o de [[Morfologîa|murfulugìa]] e intrâ intu parlâ tantu dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] che dau [[Lengua françéise|fransese]], pe' mezu du primmu. Stu prucèssu u g'ha pe(r)ò da êsse andàu avanti pe' pa(r)eggi ànni e pe' evulusiùi sücesìve, ch'u nu se sciorte a lezze pe'u pôcu nüme(r)u de testimunianse.

A prupôxitu de stu fètu u se pò nutà in sèrta quantitè de scinònimi e de dugiùi rispèttu a quant'u duveva êsse u lèscicu u(r)iginâle du *moussencou*: fra i esempi ciü cè(r)i i se ponen regurdà a presènsa, intu mèximu scritu, de *campana* e *campaner* pe' "campana" e "campanâ" asemme a *crouquer* pe' "campanìn", o ancù de furme dugge fina d'elemènti gramaticâli cumme *coun* e *emé*, *ma* e *mè*, *prestou* e *leou*. Dai gallicismi i se vegghen ascì di pesanti adatamènti inta murfulugìa cumme *daoumageou* ("pecàu", da *dommage*) e *lougissou* ("albèrgu", da *logis*), ch'i ne mustran bèn cumme a cunservasiùn de  atuna aa fìn de pa(r)olle a gh'avesse in va(r)û distintìvu de stu parlâ rispèttu a quelli vixìn. De ciü, inte l'ambitu da "cunfüxùn de vucabula(r)iu" ch'a l'axeva interesàu u *moussencou* aa fìn da sò vitta, i se ponen truvà di gallicismi intrèi intu parlâ cumme *ancuéï* e *fuégou* pe' "ancöi" e "fögu", dund'u se và apröu aa funetica du pruvensâle, duve(r)àu de prubabile pe' in [[lapsus]] lenguisticu cumün inti ürtimi tèmpi du *moussencou*. De ciü, u se tröva di adatamènti inta murfulugìa cumme *dounde* duve(r)àu ascì a prunumme, in sciu mudèllu du fransese *dont*, e a prepusisiùn *per* ch'a pìa a funsiùn de "da", dau fransese *par*.

Fra de sence pa(r)olle registrèi intu *moussencou*, pe' interèsse e se ponen regurdà:
* *caïr* pe' "cazze" e **carer* pe' "avêghe de besögnu", registrèi numma che avanti du [[XIV secolo|Trexèntu]], cumme inte l'[[Anònimo zeneize|Anònimu zenese]], scibèn che a segunda a pu(r)ea vegnìne ascì da in prèstitu dau pruvensâle.
* *caoussai* pe' "scarpe" e *uvernou* pe' "invèrnu", duve(r)èi numma che inte l'entrutèra de l'[[Intemelia]] (*uvernou* ascì in sci cunfìn cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]]), registrèi inti scriti in [[Lengoa zeneize|zenese]], rispetivamènte, fìn au [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e au [[XVII secolo|Seisèntu]].
* e ghe sun pöi de pa(r)olle che, in antìgu, i l'é(r)an duve(r)èi int'ina regiùn ciü larga, presèmpiu *descou*, "to(r)a dunde impastà", truvàu ancù inte quarche scitu du punènte cu'in sènsu de pôcu dife(r)ènte, *didoumenega*, "dumenega", ch'u turna a l'estremitè da Ligü(r)ia de punènte e inta Burmia, *foudir*, "scussà", va(r)iante metaplastica de "*faudâ*" ch'a se tröva inte quarche paise de l'Intemelia, e *sciamenà*, "spantegà", registrâ ancù inta [[Valâ do Stùra|valâ du Stü(r)a]] e inte l'entrutèra de [[Väze|Va(r)azze]].
* fra de quelle ciü in cumün cun l'area de sèntru-punènte, e ghe sun pe' cuntru u *tousa*, "fìa", *fante*, "fiö", e ascì "fìu" a [[Munsu]], *giava*, "biava", cu'a versiùn palatalisâ segundu a regula ch'a l'ha lasciàu u pòstu a in'infruènsa setentriunâle ch'a manca inte pôchi sciti spanteghèi pe' tütta a Ligü(r)ia, *devihou*, "spassu(r)a", ch'u se tröva ascì inta Burmia, e *laus(u)*, "lampu", che, s'a fusse ina vuxe du *moussencou* strettu a truve(r)ea de ligammi cun l'estremitè de punènte da Ligü(r)ia, cu'a Burmia e ascì cun di papèi antìghi da Zena e [[Arbenga]].
* de âtre pa(r)olle, in pò mênu isulèi, i trövan tütti de pröa intu Punènte, ciü che in variu mòddu inti sciti da vixìn. Fra de sti lì, i se ponen regurdà *barma*, "arma", *garbou*, "garbu", *tardiou*, "tardi", *vesou*, "zuncu", *bruscou*, "bresca", *choun*, "ciòddu", **chaigar*, "ineiguà", *lavèsou*, "lavezzu" e *cesèio*, "sezegu(r)a".

== Grafìa ==
A grafìa duve(r)â intu figùn a l'è aa fransese, cun quarche dife(r)ènsa fra in scritu e l'âtru.


== Testimunianse scrite ==


* *Toccu d'ina puesìa* de [[Munsu]], trascrita inte 
* *Tradusiùn da Parabula du fiö larghé* intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]] fèta du [[1807]], pübbricâ inte 
* *Tradusiùn da Parabula du fiö larghé* intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]], cumme pübbricâ inte 
*  Dui canti in sce dexe i sun in *moussencou*.
* *Pa(r)e nostru* e *Ave Ma(r)ìa* intu parlâ de [[Munsu]] e [[Escragnolles]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], pübbrichèi inte 
* [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], *E doue bessoune*, pübbricâ inte 
* Théopile Jordan, *Sarva-terra'', pübbricâ inte 

## Nòtte
;Nòtte au tèstu


;Nòtte bibliugrafiche


## Bibliografîa
* 
*
* 

## Ligammi de fö(r)a
* 
* 
* 

Categorîa:Lengua ligure