open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muxica etnica

L'espression **mûxica etnica** a se dêuvia pe identificâ tûtti quelli tippi de mûxica che stan fêua d'i schemmi comûni da mûxica 'pop' ò da mûxica clascica oçidentâ e che ûzan componenti etnici (appartenenti a çerta rassa, popolassion o coltûa). In âtre léngue a se ciamma anche « mûxica do mondo ».

## Descriçion e stòia
Inte l'ûzo commûn da pòula, gh'é de sovente 'na referensa a-e tradissioin (e i strûmenti) muxicâli do terso môndo, particolarmente d'Affrica, do Sûdamerica, do Meddio Oriente, e da mûxica d'i aborigini d'Oustrallia, ecc. A pêu fâ riferimento ä mûxica popolâ e tradissionâ de quelli paixi, ma anche ä mûxica 'pop' oçidentâ c'a l'azzonze di elementi de quelle tradissioin (o viceversa).

No ghe n'é 'n elemento comûn a creâ ûnitæ tra i vari tippi mûxicâli che pêuan appartegní a 'sta clascificassion dato che o se mesccian tradissioin indipendenti. L'espression *mûxica etnica* a vegne ûtilizä squæxi sempre solo pe o commerçio de 'sta classe de mûxica.

## Bibliografîa
* 
* 
*
Centräle elettrica de Vuè

A **Centräle elettrica de Vuè** a se tröva in t'a zóna de cunfìn d'i cumüni de Vuè e Cüggiæn, a 600 m da u mä, in t'a cunca da räda. Sta lucalitae a l'aea staeta scelta pe' i vantaggi ch'a cumpórta da u puntu de vista d'a façilitae in t'i culegamenti a-e lignie de trasmisciùn, pe' a puziçiùn baricentrica rispett'a-e aree de ciü fórte cunsümmu d'energia, p'a-a façilitae d'appruvigiunaméntu d'u carbùn e p'a-a disponibilitae illimitä d'aegua marinn-a p'ou raffreddamentu di cundensatui e d'i ausiliari.

A çenträle originaria a cunstäva de 4 grüppi termuelettrici de putensa numinäle de 320 MW, intrae in serviçiu tra u 27 mazzu 1970 e u 6 dixembre 1971. 

Ün d'i gruppi u l'è staetu demuliu e rifaetu in t'u 2005-2006. Tra a fin d'u 2006 e l'inisiu d'u 2007 u l'è intrö in funsiùn u gruppu a turbogas, e u gh'è u prugettu de purtä a pärte a carbun a 460 MW. 

U carbun u chinn-a da u silo insce 5 alimentatui a nastru ch'i dôsan quellu ch'u serve insce ätrettanti muìn, a asse verticäle e d'u tipu a piste e sfere maxinanti, a segunda d'u carigu. 

E due çiminée, faete de inn-a canna esterna de ciümentu armö, inn-a intercapedine e inn-a canna interna de muìn refrâtäi antiacidi, l'an in'artessa de 200 metri, cun in diàmetru de föa a-a bäse de 14,96 metri e a-a punta de 8,88.

## Ätri prugètti

Categorîa:Vuè
Categorîa:Architetûe da Ligùria
Lüssu

U **Lüssu** (ditu **Surcassu** int'a purçiùn ciü äta, *Lusso* o *Luzzo* in italiàn) u l'è 'n rian d'a Ligüria ch'u scure int'i teritoi d'i cumün de Cügén e de Vuè.

## Geugrafìa

U Lüssu u l'è 'n rian ch'u l'ha de lungu curìu insc'â zinn-a drita d'a sciümèa de Cügén, partindu da-u teritoju d'u cumün de Cügén p'andâ avanti vèrsu mezugiurnu finn-a insce-i cunfìn cun Vuè, dund'u viräva de pocu a levante. Int'u detaggiu, u l'è lì ch'u pigiäva u numme de Lüssu, mentre u toccu ciü a munte u l'è megiu cunusciüu cu'u numme de Rian Surcassu.

Cu-a regulamentaçiùn d'u sö lettu e a custruçiùn d'u canä a munte da feruvìa, l'interventu de l'ommu u l'ha zghindóu u rian insc'in percursu ch'u u porta dritu vèrsu levante, pe fälu cuscì caciä int'a sciümèa. P'â precixùn, u Lüssu u ghe finiŝĉe drentu in curispundensa d'u punte d'a veggia feruvia, da fiancu d'u canä pe l'ègua de scàregu d'a centräle elettrica de Vuè. Inte stu canä u gh'è stètu tunbinóu ascì u Rian Funtanassa che asemme a-u Lüssu, quande curivan liberi, u gh'äva 'n bacìn de tostu 1,9&nbsp;km2.

Int'a purçiùn de valle de l'antigu percursu d'u rian, u se pö ancùn vedde u sö antigu lettu, redütu a pocu ciü de 'n surcu, cunusciüu cumme Rian Lüssu o Canä Surcassu (*Canale Solcasso*), canä de ciümentu de 0,4 x 0,6&nbsp;m ch'u cögge l'ègua de 'n'area picina, int'a regiùn de Müè, paigia a 0,084&nbsp;km2, pe 0,069&nbsp;km2 efetivi.

De ciü, cu'u tupònimu "Lüssu" a se indica p'estensciùn ascì e tère a-a fuxe d'u rian, ch'a se recunuŝĉe da-a prezensa de 'n canéu insce l'ènn-a.

## Stoja

A l'inprinçippiu u Rian Lüssu u finiva dritu int'u Mâ Ligüre de pocu ciü a punente d'a sciumèa de Cügén, curindughe da fiancu p'ou scitu ch'u l'è registróu cumme *Val di Luzzo* d'u 1843. Stu scitu, missu int'u mezu tra u Lüssu e u Cügén, u l'è stètu de lungu cunteisu tra e cumünitè de Sann-a, Cügén e Vuè, tantu che d'u 1798, int'u catastru d'u veggiu cumün de Leze, sun marchè di sciti "de là de l'ègua".

### Numme
U tupònimu de Lüssu u l'è benbén antigu, cu'a sö primma mençiùn ch'a se tröva int'u cartuläju d'u scrivàn savuneize Cümàn, d'u 1178-88, cumme *aqua Luci* e *in Lucium*. Cumme *ad Lucium* u l'è registróu d'u 1203 int'u primmu registru d'a cadenn-a d'u Cumün de Sann-a e cumme *ad Lucium/Lutium* d'u 1203-06 int'u cartuläju d'u scrivàn Martìn, de lungu de Sann-a.

## Natüa
A purçiùn de munte, quella d'u Rian Surcassu, a travèrsa vèrsu a sö fin in'area vèrde de tostu 4&nbsp;ha, ürtima parte supravisciüa de 'n'antiga regiùn lüvega dunde se trövan tante qualitè d'ouxelli de passu, asemme a anfibbi e rettili. Pe stu fètu chì, u scitu u l'è cunpreisu int'a cuscì dita area prutezüa pruvinciäle Rian Surcassu.

## Notte


## Bibliugrafìa
* 
* 

## Ätri prugètti

Categorîa:Cügèn
Categorîa:Vuè
Categorîa:Sciùmmi da Ligùria
Ciantagallettu

**Genisteae** ((Bronn) Dumort, 1827), cumüneménte cunusciüe cumme **Ciantagallettu** o **Ciantagalettu** o **A Ginestra**, sun inn-a tribù de ciante ch'i appartêgnan a-a famiggia d'e Fabaceae.

## Descriçion
Cun u numme genericu de **ciantagallettu** i se intendan varie fra e spêcie ch'i appartêgnan a 'sta tribù, in particuläre tante de quelle ch'i fan pärte d'e *Calycotome*, *Chamaecytisus*, *Cytisus*, *Genista*, *Spartium* e *Ulex*.

### Murfulugia
E spêcie de 'sta tribù l'an in prevalença purtamentu da custu / arbüstu.

### Diffuxiùn e "habitat"
E "Genisteae" sun diffüse in Európa, Vexìn Oriente e in t'u Nord Africa, e ascì int'e isule d'a Macronesia.

## Taŝĉiunummia
Int'a tribù d'e Genisteae ghe sun 'sti generi chì:

* *Adenocarpus* DC.
* *Anarthrophyllum* Benth.
* *Argyrocytisus* (Maire) Frodin & Heywood ex Raynaud
* *Argyrolobium* Eckl. & Zeyh.
* *Calicotome* Link
* *Chamaecytisus* Link
* *Cytisophyllum* O. Lang
* *Cytisus* Desf.
* *Dichilus* DC.
* *Echinospartum* (Spach) Fourr.
* *Erinacea* Adans.
* *Genista* L.
* *Gonocytisus* Spach
* *Hesperolaburnum* Maire

* +*Laburnocytisus* C. K. Schneid
* *Laburnum* Fabr.
* *Lembotropis <small>Griseb.</small>*
* *Lupinus* L.
* *Melolobium* Eckl. & Zeyh.
* *Petteria* C. Presl
* *Podocytisus* Boiss. & Heldr.
* *Polhillia* C. H. Stirt.
* *Retama* Raf.
* *Sellocharis* Taub.
* *Spartium* L.
* *Stauracanthus* Link
* *Ulex* L.

## Notte

## Atri progetti

Categorîa:Plantae
Mainassu

**Mainassu**

O *Sciòccu* e ascì a tipica *négia de [[Mâ|mä]]* (italiàn *nebbia di mare*), *negìn*, ch'a se manifèsta, in occaxuìn igrotermiche ciüttóstu ræe, sutta furma de fenómenu de nîvue basse, ch'i muntan da l'egua in direçiùn d'i bricchi.

## Descriçion

## Âtri progètti
Legiunella

A **Legiunella pneumophila** a l'è un batteriu ch'u deve u sö numme a l'epidemia de purmunite ch'a s'è verificö in te l'aestae d'u 1976 a Philadelphia tra i ciü de 4000 veteraen d'u Vietnam ch'i parteçipävan a inn-a riûniùn de l'American Legion (ciamae pe' l'appuntu *Legionnaires*): 221 vegnîvan marótti e 34 muìvan a causa de 'stu battériu scinn'a a alùa scunusciüu, denuminò pe' l'occaxùn *Legiunella* e isulò in te l'impiantu de l'äia cundiçiunä de l'albergu dunde i partecipanti l'aean.

## Descrisiùn
U principäle ambiente de vitta e svilüppu d'u micrurganismu u l'è quellu de l'aegua, cumme läghi, rièn, sciümmi, terme. Da lì u passa in t'i ambienti artificiäli e u po' aniäse in t'e cundüte de l'aegua de çitae, in t'i impianti de l'äia cundiçiunä, in t'e piscinn-e, e.a.

'Sti ambienti pôan putensialmente fä da amplificatui e spanzitui d'u batteriu. U Preferisce *habitat* de aegua cäda, tra 25 e i 42°C, e survavive scinn-a-a 5-6°C. U l'è ampiamente diffüsu in natüa e in t'i ambienti dunde u vive l'ommu.

U batteriu u pö pruvucö inn-a gräve furma de purmunite: a legiunellosi; i cäxi de legiunellosi in Itallia sun ciü o menu 650 l'annu (10 pe' miliun de abitanti), tendenti a cresce. In Liguria se sun segnalae 37 cäxi in trei anni.

I cäxi letäli in Itallia sun ciü o menu chinze pe' annu ciü de 2/3 in t'a fascia de gente cun ciü de 60 anni [funte: Istitütu Süperiure de Sanitae]. U semestre ciü periculusu u l'è oviamente quellu da zügnu a nuvembre.

A Legiunella a se fèra cun e mucûse respiàndu *aerosol* o äia cuntaminä. A nu l'è mäi staeta dimusträ a trasmisciun da inn-a persunn-a a n'ätra o cu-u beive aegua cuntaminä da u batteriu.

### Diferenti tipi
A legiunellusi a pö êse de trei differenti tipi:
* furma subclinica: sensa cumpärsa de sintumi clinici, a se pö scrûvî sulu cun in test a pósta.
* frêve de *Pontiac*: furma ch'a nu interessa i purmùi e a pä inflüença.
* malattia d'i legiunäi: a l'è a furma ciü brütta de infesiùn, ch'a fa muì mediamente in te quaexi u 10% di cäxi. A se presenta cumme inn-a purmunite agüa ch'u mette mä cunusce da ätre furme respiratóie agüe. A l'a inn-a incagübasiùn de 2-10 giurni cun distürbi in pärte paigi a l'inflüença.
## Ätri prugètti

Categorîa:Batteri
Legiunellusi

**Legiunellusi**

Malattia derivä da u batteriu ***Legiunella pneumophila***. Vanni a: 
Legiunella.

Categorîa:Vocabolâio
Categorîa:Mouttie
Categorîa:Da scassâ?
Cricca

**Cricca**
In zeneise: A cricca a l'è o profî da ciave, e anche a seratüa dunde ti infîi a ciave.

In savuneise: U pö avèi differenti significäti:
* infärtu;
* venöia de in materiäle, sc-ciappöia suttî
* faccia, aspèttu, in sensu spregiatîvu (*u l'a inn-a brütta cricca*)

Categorîa:Lengua zeneise
Categorîa:Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Ciattellä

**Ciattellä**, (in italiàn: *ciarlare*) *ciaciarä*, parlä per in çertu tempu cun qärched'un, *discurî*.

## Descriçion

## Âtri progètti

Categorîa:Vocabolâio
A Priagrossa

A **Prìa Grossa** a l'è ina stradda e antìga cröza de Leze, a-a periferia de Sann-a, ch'a piggia u numme da-u tuponimu da regiùn. Ancö a cröza a l'è taggiä inte duì tocchi pe l'avertüa, int'i anni '80, de Via Bonini. U primmu, ch'u l'è stetu zlargóu, u và dint'a Ciassa de Leze a-u taggiu furmóu da Via Bonini; ciü in sciü u gh'è ancùn in toccu de l'antìga cröza ch'u munta vèrsu a Madonna d'u Munte.

## Nòtte


## Bibliugrafìa
* 

## Ätri prugètti

Categorîa:Sann-a
Categorîa:Stràdde da Ligùria
Crêuza

A **crêuza** (pron. ), scrita ascì: **cröza, creuza, crœza, crœuza, crösa, creusa, crœsa,** e **crœusa**, inpropiamente reisa in italian con *mulattiera*, a l'è 'n sentê tipicamente ligûre de moìn a-o çentro e prîe rïonde a-i lâti, squæxi sempre no percoribbile da veiccoli, c'o se svilûppa da-a còsta verso i monti. 'Sta stradda subûrbann-a de sovente a va tra doe miagie ciû ò meno ærte segondo a pendensa, che delimitan i confîn de proprietæ. O profî o vegne costrûto in forma 'n po' convessa pe-o drenaggio.

E crêuze, comme e coltûe a terrassa (dïte *fasce*) caratterizzan o paisaggio de tûtta a Ligûria, da-a còsta a l'introtæra. Comme l'aggettivo françéise* creux / creuse *(câvo, profondo), 'sta paròlla a vegne da-o basso latin *crŏsus*, ch'o l'è d'orìggine çeltica.

O grande mûxicista zeneise Fabrizio De André o l'ha intitolòu o sêu ûndeximo album registròu *[[Creuza de mâ]]*.

## Nòtte


## Bibliografia
* 

## Vôxe corelæ
* Caroggio
* A Priagrossa

Categorîa: Lengua savuneise
Categorîa:Traspòrti da Ligùria
Categorîa:Vocabolâio
Madonna du Munte (Sann-a)

**Madonna du Munte**

## Stoja
E ciü antîghe nutiçie d'a gêxia d'a Madónna du Munte de Sann-a i sun d'u Trêxentu, cun l'ereçiùn ascì d'u cunventu, in occaxùn d'a vegnüa d'i primmi fratti dumenighaen a Sann-a.
 
U l'è prubabile che u santuariu u l'agge acóltu in t'u 1405 San Vincenzo Ferreri, u gran predicatu' spagnollu, cunfessure de Benedettu XIII.

In t'u 1794 e in t'u 1796 l'edifiçiu u l'è ocüpö da i Françeisi.

## Ätri prugetti

Categorîa:Sann-a
Categorîa:Gêxe da Ligùria
Buggiu

U **buggiu** o ascì *bugiu* o *bugio* u l'è u lögu dunde a vivan e äve (*Apis mellifera*).
 
## Descriçion
Inchö u se dixe pe' a cascetta de legnu pe' levä e äve, in antîgu u l'è prubabile a parolla a vuresse dî ascì arveä. Difaeti, in t'a zona de Fosdinovo cun stu lémma se intende in èrbu vögiu dunde u gh'è in niu de äve. 

### U buggiu e Sann-a
A Sann-a u existe in tupónimu, *i [[Buggi]]* (iniçiu d'a stradda pe a Madonna du Munte), ch'u ne vegne da in allevamentu existente ancun in t'i anni 1980.

### U numme inte varianti da [[Lengoa ligure|lengua ligure]]

Categorîa:Vocabolâio
Bouxìa (ogèttu)

A **bouxìa** a l'è 'na qualitè de candé bassu, furmóu da 'n tundu dund'u gh'è tacóu 'n mànegu e che, int'u mezu, u gh'ha 'n ataccu riundu de fèru o de çeramica dund'u se gh'infriccia a candeĵa. 

## Urigine du numme
U numme d'a bouxìa u ne vegne da quellu d'a çitè de Bejaïa, in Algerìa, cunusciüa in françeize cumme *Bougie* e dund'u gh'ea 'n inpurtante pruduçiùn de çeĵa, spedìa pe mä int'i porti de l'Europa. Defèti, in françeize a çeĵa a l'è ancùn dita *bougie* e stu genere de candé u piggia u numme de *bougeoir*. *Bugia* a l'è a poula döviä ascì inte de ätre lengue, cumme in ingleize, pe ciamä 'n candé tostu paigiu dövióu da-i prèvi catolichi inte çèrte ocaxuìn e, inte st'ätru sensu, a l'è registrä cumme *böxïa* da-u Casaccia.

P'â lengua ligüre, a mençiùn ciü antiga ch'a se cunuŝĉe de sta poula a l'è stèta truvä inte 'n manuscritu de Sann-a d'u 1577, dund'a l'è marcä cumme *bogìa*. Dapö a gh'è ancùn a registraçiùn d'a furma plüräle *boggie* inte 'n manuscritu, de lungu de Sann-a, d'u 1728.

## Notte
;Notte a-u tèstu


;Notte bibliugrafiche


## Ligammi de föa
* 

Categorîa:Ògètti
Omosessualitæ

L**'omosessualitæ** a l'é l'orientamento sessuale ch'o compòrta l'attraçion emoçionâ, romantica e/ò sessuale verso de persoñe do mæximo sesso. L'omosessualitæ a se attreuva in ben ben de speçie animâ (a-o manco 1.500). Pe de ciù, o l'é scentificamente provou che l'omosessualitæ, comme i atri comportamenti sessuali, a no l'é unna deçixon ni unna moutia, ma a l'é unna condiçion naturale do comportamento uman e, inte l'insemme, animâ.

L'omosessualitæ inta speçie umaña a l'ea presente inte l'antighitæ ascì, defæti inte tante cultue antighe e relaçioin omosessuali ean ben ben spante. Into corso da stöia, quarche aspeto individoale de l'omosessualitæ o l'é stæto astimmou ò condannou, relativaménte a-e norme sessuali de varie soçietæ. Quando a l'ea astimmâ, sti aspeti chì ean ammiæ comme un megioamento pe-a soçietæ; quando a l'ea condannâ, attivitæ particolæ ean viste comme un «peccou» (pe-i religiosi) ò unna moutia, e quarche comportamento omosessuale o l'ea proibio e castigou da-a lezze.

L'omosessualitæ a se differensia da l'eterosessualitæ, ch'a vedde l'attraçion verso de persoñe do sesso oppòsto, e da bisessualitæ, ch'a l'è l'attraçion pe gente de tutti doî i sessi.

## Descriçion
Quelle definiçioin riguardan l'orientamento sessuale uman, distinto da l'identitæ de genere ch'o comprende a transessualitæ.

## Nòtte


## Voxe correlæ
* Buliccio

## Atri progetti

Categorîa:Sessuologia
Tango

O **tango** o l'é 'n stîle muxicâle e 'na dansa do Río de la Plata, caraterìstica da çittæ de Bonesaire, ma ascì de Rosario e Montevideo, de òrìgine urbànn-a e famôso in tutto o mondo.

A seu mûxica a l'é marcâ inte doî tenpi, con 'na strutûa armònica tipicaménte italiànn-a, sunâ da 'n òrchèsta tìpica co-o bandoneon comme strùmento prinçipâle.

A dansa a se fâ in bâze a l'abràsso da cobbia, molto sensoâle e conplèssa.

I tèsti son conpòsti con çèrte paròlle de 'na parlâ locâle ciamâ lunfardo, e de sovente pàrlan de magoìn, speçialmente inte "cose de l'amô", sentîe da-a gente comùn, aspètto cò-o relasionn-a co-o blues.

Enrique Santos Discepolo, un di ciù grendi poêti do Tango, o l'à definîo comme *in pensaménto triste ch'o se balla*.

In prinçìpio, o tango o l'é nasciûo comme mûxica popolâre inta velôxe crescita da çittæ de Bonesaire, pinn-a d'imigranti, tra i quæ molti zeneixi, inta zöna do pòrto e o quartê da Bocca. Coscì i grendi outoî do tango (Le Pera, Contursi, Discépolo, Troilo, Espósito, Gardel, Filiberto, Razzano, Cobián, Cadícamo e âtri) n'àn fæto 'na mûxica nasionâle.

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* ABCtango.com  Guidda do Tango argentin 
* ElPortalDelTango.com  Testi, composcitoî, poexïe, stoje
* Esto.es/Tango
* Festivales.Tango.info  Guidda môndiâle de festivâli de Tango
* La2x4: O scïto de 'na famôsa ràddio de Tango de Buenos Aires
Rosario

**Rosario** a l'è 'na çittæ d'o çentro-òvest d'Argentinn-a, capolêugo d'a provinsa de Santa Fé.

## Geògrafia
O l'è ûn d'i prinçipâli çentri ûrbæn d'o Pàise, o terso in quantitæ de popolassiôn, e 'n importante pòrto inscia riva oçidentâle d'o sciûmme Paraná, a 305 km a nord-òvest de Buenos Aires.

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economia
Nûccleo de 'na regiôn de grande importansa econòmica e favorïa da o trànsito fluviâle e da-a ræ de traspòrto, a l'è a prinçipâle metròpoli de ûnn-a d'e ciû pròspere regioîn d'agricôltûa, ma anche 'n gran çentro côltûrâle, edûcativo e sportivo, con ûniversitæ, mûsèi e biblioteche. A sêu archittetûa inclûdde interesanti sentë tûristici, boulevards e monûmenti.

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Âtri progètti
 
* Scïto ûffissiâle d'a Mûniçipalitæ de Rosario, http://www.rosario.gov.ar/
* Tûrismo a Rosario, Argentinn-a, https://web.archive.org/web/20070721100220/http://www.rosarioturismo.com/
* Fotos de Rosario, Argentinn-a, http://www.rosariofreak.com.ar/

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Gardel

**Carlos Gardel** o l'è stæto 'n cantante, atôre e compoxitô argentin, o ciû importante do stile dîto tango da primma meitæ do sécolo XX.
Nasciûo a Toulouse, Fransa, l'11 de dexénbre 1890, o l'é mòrto o 24 de zûgno 1935 a Medellín, Colombia, inte 'n aççidente d'aeronâve. 

Into 2003, Carlos Gardel o l'è stæto diciaròu da l'ONU comme Patrimònnio Coltûrâle de l'Ûmanitæ.




## Veddi ascì
*Biografia
*Audio: i 'tangos' do Gardel
*Gardel a todotango.com
*In sce l'orìgine do Gardel 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Tango
Categorîa:Vôxe co muxica
Categorîa:Muxicisti
Porteño

Aggetivo gentilissio d'a léngua spagnòlla che se dêuvia in Argentinn-a pe ciammâ a l'abitante da çittæ de Bonesaire, mentre quello d'a provinsa de Bonesaire o vegne ciammòu *bonaerense*.

## Descriçion e stòia
*Porteño* o vêu dî sempliçemente "d'o porto", e se dêuvia anche pe a gente de âtre çittæ de léngua spagnòlla. O sêu plûrâle o l'è *porteños*.

Categorîa:Argentinn-a
Categorîa:Vocabolâio
São Paulo

**São Paulo** a l'é 'na çittæ do Brasî, capitâ do stato do mæximo nomme, a l'è a prinçipâle çittæ do Pàize e de l'emisfero sûd.

A l'è consciderä a primma çittæ do Brasî in importansa soçiâle, coltûâle e econòmmica. S'a ciamma "çittæ c'a no se pêu fermâ".
A g'ha 'na popolassiôn de 12.038.175 abitanti (stimaxôn 2016), in sce 'na sûperfiçie de 1.522,986 km².

Insëmme a Rio de Janeiro e comme gran çentro economico, a g'ha gran quantitæ de çittadïn fôresti, prinçipalmente giapponnéixi, portoghéixi, e italiæn.

## Vôxe corelæ
* Avenida Paulista

## Colegamenti esterni
* Prefettûa de São Paulo (in portoghéize)
* Scïto ûffiçiâ de tûrìximo
* Dati pe tûristi
* Cartôlinn-e vëgie São Paulo - Brasî
* Scïto con fotografîe (in ingléize)

## Atri progetti

Categorîa:Çittæ do Brasî
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Riachuelo

**Riachuelo** o l'é 'n sciûmme de l'Argentinn-a, ciammòu ascì **Río Matanza**, longo 64&nbsp;km, conosciûo pe a sêu contaminassion.

Da-a sêu imboccatûa, dove gh'è a sêu conflûensa co-o Río de la Plata, piggia o nomme o quartê portegno de *[[A Bócca|La Boca]]*. O bagna e rive do sûd da çittæ outònoma de Bonesaire e o fa da confïn co-a Provinsa de Bonesaire.

Da quell'imboccatûa comensa l'Avenida General Paz, ch'a marca i confîn de tûtta a çittæ de Bonesaire.

Scin a-o Ponte de la Noria o sêu nomme o l'è Río Matanza, ma da quello ponte scin a-a confluensa co-o Río de la Plata, o vegne ciammòu "Riachuelo", che in spagnòllo voeu dî "rianetto".

In tûtta l'area de 'sto sciûmme ghe stan çirca 3.500.000 de personn-e.

## Atri progetti

Categorîa:Argentinn-a
Categorîa:Sciummi
Montevideo

**Montevideo** a l'è a capitâ, a çitæ ciù popolosa e o prinçipâ pòrto de l'Uruguay.

## Descriçion e stöia
A seu popolaçiôn a l'è de 1.325.968 abitanti (2004, ma consciderando l'àrea periferica sajéivan 1.668.335 abitanti, ciù ò meno a meitæ d'a popolaçiôn totâle da naçiôn.

A s'atrêuva inta zöna meridionâle do pàize, in faccia a-o Río de la Plata, drento a-o dipartimento de Montevideo, c'o l'è o ciù piccìn di 19 de l'Uruguay. 'Sta regiôn a fa pârte da prinçipâ stradda de trasporto commerciâ do Mercosur. 

A tempïatûa media a l'è de 13&nbsp;°C.

Montevideo a l'è a çitæ co-a ciù bônn-a qualitæ da vitta di Stati de l'America do Sud e a s'atrêuva tra e 30 çitæ ciù segûe do môndo.

## Conlìgamenti esterni
* Scïto ûffissiâle d'o Cômûn, http://www.montevideo.gub.uy/
* Panôràmiche a 360°, http://www.uruguaytotal.com/virtual/

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ de l'Uruguay
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Rio de Janeiro

Çittæ d'o Braxî e antiga capitâ, a g'ha 'na popolassiôn totâle de 6.498.837 abitanti (2016), in sce 'na sûperfiçie de 1.197 km².

A s'affaccia in sciâ Bahia de Guanabara. A l'è stæta scovèrta o giôrno de l'anno nêuvo do 1502, c'o l'ha dæto, primma a-o gôrfo e dappêu a-a çittæ,  o nomme *Rio de Janeiro*, c'o vêu dî "Sciûmme de Zenâ".

Co-o tûrìximo môlto svilûppòu, a l'è famôsa pe-e spiage de Copacabann-a e Ipanema, pe-o mävegiôso monumento do Cristo Redentô in sciô mônte Corcovado, o mônte cônôsciûo comme *[[Pão de Açúcar]]* (pan de sûccao), e pe-e çelebrassioîn do carlevâ.

## Conlìgamenti esterni
* Tûrìximo e fotografîe
* Prefettûa de Rio de Janeiro (in pôrtôghéize)
* Dati ûffiçiâli de tûrìximo

## Atri progètti

Categorîa:Çittæ do Brasî
Braxìlia

**Braxília**, a l'è a capitâ d'o Braxî. S'attrêuva a 950 km a-o nord-ovest de Rio de Janeiro.

A sêu cônstrûssiôn a l'è stæta fæta pe svilûppâ l'entrôtæra d'o pàize. A l'è a rescidensa d'o gôverno naçiônâ e de ambasciæ internaçiônæ.

A g'ha 'na sûperfiçie de 5802 km², 'n'ârtûa de 1172 metri inscio livello d'o mâ, e 'na popolassiôn de 2.914.830 abitanti (2015). 

A cianta d'a çittæ a l'è stæta fæta da Lucio Costa e a maggiôransa d'i edifiçi son êuvia d'o famôso architetto Oscar Niemeyer.

## Âtri progètti

## Conlìgamenti esterni
* 
* 
* 

Categorîa:Çittæ do Brasî
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Guaranì

O **Guaranì** (*avañeʼẽ*) o l'è 'na léngua d'a famiggia tupì-guaranì, parlä da 6 millioîn de persônn-e, essendo léngua moæ de dôî millioîn de persônn-e.

## Descriçion e stöia

A se pârla in Paraguay (dôve a l'è ûffiçiâle e dêuviä anche inte schêue), into nord-ovest de l'Argentinn-a (ûffiçiâle sôlo inta provinsa de *Corrientes*) e pârti d'o sûd do Brasî e d'a zona d'o Chaco inta Bolivia.

In guaranì, 'sta léngua vegne ascì ciammä "*avañe'ê*", c'o vêu dî "léngua d'i òmmi/d'a gente" oppûre "léngua d'i indigeni".

Léngua ôrigginâle d'i Guaraníes, 'n popôlo de cianûe de l'America do Sûd, a l'è dêuviä esteisamente fêua de 'sta razza indigena. Into perìodo côlôniâle, a l'ëa ascì parlä da môlti pôpôli che vivéivan a l'est d'e Ande, da-o nord d'o Braxî a-o Río de la Plata.

L'ûnitæ mônetâja d'o Paraguay a vegne ciammä co-o mæximo nomme.

## Âtri progètti

## Conlìgamenti esterni
* Ûn scïto inscio guaranì, https://web.archive.org/web/20070706033335/http://www.quanta.net.py/guarani/
* "Ateneo Guaraní" (Paraguay) http://www.ateneoguarani.edu.py/
* O guaranì in Argentinn-a (spagnòllo) https://web.archive.org/web/20020103052119/http://ar.geocities.com/damiancardozo/guarani.htm
* Dissiônâjo Guaranì-Spagnòllo, http://www.redargentina.com/dialectos/guarani/index.htm
* Ûn âtro dissiônâjo Guaranì-Spagnòllo, https://web.archive.org/web/20111021070742/http://www.uni-mainz.de/cgi-bin/guarani2/diccionario.pl
* Côltûa d'o Paraguay e inscia léngua guaranì (ingléize, spagnòllo e guaranì) http://www.staff.uni-mainz.de/lustig/guarani/
* Guaraní Renda: Scïto inscia léngua Guaranì (in spagnòllo), https://web.archive.org/web/20111018082243/http://www.guaranirenda.com/

Guaranì‎
Río de la Plata

O **Río de la Plata** (sciûmme de l'argento) o nasce da-a conflûensa di sciûmmi Paraná e Uruguay, formòu inscia costa atlantica de l'America do Sûd.

A sêu forma a l'è triangolâ, a sêu mezûa de 290 km de longhessa. O sêu baçin flûviâ o crêuve 'na superfiçie sciû pe zu de 3.200.000 km², tra l'Argentinn-a e l'Uruguay. Largo 220 km into sêu limite esterno, o l'è o sciûmme ciû largo do mondo.

I porti prinçipæ son Buenos Aires (Argentinn-a), e Montevideo (Uruguay).

O Río Matanza ciammòu Riachuelo o confluisce into Río de la Plata formando o limite sûd da çittæ de Buenos Aires e delimitando ascì ûn di sêu quartê, o *barrio* de *[[A Bócca|La Boca]]*, ûnna vòtta abitòu da-i-emigræ lìguri in Argentinn-a.

## Nòtte


## Atri progètti

Categorîa:Argentinn-a
Categorîa:Uruguay
Categorîa:Sciummi
Mercosur

O **Mercosur** (Mercòu Comûn d'o Sûd) o l'è 'n grûppo comerçiâle tra çerti stati sûdamerichen c'o çerca de promêuve o libero scangio e movimento de mercançie, personn-e e capitâli tra i sêu membri, pe svilûppâ l'integrassiôn politica e coltûâle tra i sêu membri e assoçiæ.

Creòu o 30 novembre 1985 a-o Brasî, o l'ha piggiòu o sêu nomme o 26 marso 1991 in Asunción e a sêu personn-a giûrìddica a-o Brasî o 15 dexembre 1995.

O dêuvia comme ûffiçiâli e léngue spagnòllo, portoghéize e guaranì.
## Stati membri

Son membri: Argentinn-a, Brasî, Paraguay e Uruguay. Venezuela o l'ha zà firmòu l'inträ ma o no l'è ancôn membro de diritti pin, dæto c'o l'è in atteisa de çerte approvassioin. Son ascì stati assoçiæ: Bolivia, Cile, Colombia, Ecuadòr e Perù.
## Atri progetti

## Colegamenti esterni
* 

Categorîa:Mercosur
Jorge Luis Borges

**Jorge Luis Borges** o l'è stæto 'n scrittô argentin, conscideròu ûnn-a de ciû importanti figûe d'a lettiatûa in léngua spagnòlla e 'n grande personaggio letterâjo d'o sèccolo XX.

## Vitta
Ciammòu Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo, o l'è nasciuo a Buenos Aires, o 24 agosto 1899, e morto a Ginevvra, Svissea, o 14 zûgno 1986.

Narratô, poèta e sazzista, o l'è famozo pe-i sêu racconti fantastixi dov'o l'ha messciòu idèe filosofiche e metafisiche co-i classixi temi d'o fantastico (come quello d'o dûggio, realtæ paralelle d'o sêunno, d'i libbri misterioxi e màgixi, etc.)

L'aggetivo "borgesian" o definisce 'na conceçion d'a vitta comme finçion (*fiction*), comme böxìa, comme êuvia contraffæta spacciä pe vëa.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Borges, Jorge Luis
Avellaneda (Buenos Aires)

**Avellaneda** a l'è o capolêugo d'o "partido" d'o mæximo nomme, c'a s'attrêuva int'a periferia de Buenos Aires, façendo pârte d'a Provincia de Buenos Aires.

Originalmente ciammä Barracas al Sur, a l'ha confin co-a çittæ de Buenos Aires attraversando o Riachuelo, c'o l'ha a sêu imboccatûa int'o Río de la Plata.

A g'ha dôe importanti squàddre de calcio: Club Atlético Independiente e Racing Club.

Anchêu con ciû de 74.000 abitanti, a 5 km de Buenos Aires, a l'è stæta 'na vòtta 'n grande çentro indûstriâle.

## Âtri progètti

## Conlìgamenti esterni
* 
* 

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
America do Sud

L**'America do Sûd** o **America Meridionâle** ascì, o l'è 'n continente ò, segunda di atre clascificaçioin, in subcontinente attraversòu da l'equatô, cu-ina gran parte do sò teritörio inte l'Emisfeo Sûd.

## Geografia
O Sûd America o l'è scituòu tra l'Oçeano Paciffigo e l'Oçeano Atlantico. O se colêga a-o Nord America sôlo in ere geòlogiche reçenti, con a formaçion de l'Istmo de Panama. 

E Ande, unna cadenn-a montagnôza assæ zóvena, coran in-sciu bordo ocidentâle do continente; o territörio a est de Ande o l'è in larga parte foresta tropicâ, sàiva a dî o grande bacìn do Rîo de Amaççoni. 

## Veddi ascì
* Stati de l'America do Sud

## Atri progètti
Ande

E **Ande** (*Andes* in spagnòllo, *Anti* in quechua) son 'n importante cadenn-a de monti d'o Sûdamerica.

S'attrêuvan inta parte ciû ôcidentâ d'o continente, tra l' 11ºN e o 56ºS, attraversando Argentinn-a, Bolivia, Cile, Perù, Ecuadòr, Colombia e Venezuela.

L'artûa media a l'arïva scin a-i 4.000 metri, con diversci ponti inscî 6.000 metri.

A l'è a ciû grande cadenn-a de monti d'o continente american e ûnna d'e ciû importante d'o mondo.

A l'è 'n enorme massa de monti c'a va da nòrd a sûd, pe-a costa de l'Oçeano Paxiffego, pe 'na larghessa de 7.500 km.
O sêu monte ciû ato o l'è l'Aconcagua, in Argentinn-a.

## Atri progetti

Categorîa:Geografia de l'America do Sud
Categorîa:Argentinn-a
Categorîa:Cile
Categorîa:Perù
Categorîa:Cadénn-e de montàgne
Boca Juniors

O **Club Atlético Boca Juniors** (CABJ) o l'è 'n club sportivo d'a çittæ de Bonesaire, Argentinn-a. 

Ûn de quelli che ciû popolaritæ g'han into pàize, o s'attrêuva tra i çinque *grandes* d'o *calcio* argentin. Con gran repûtassion a livello mondiâ, o l'è quello che ciû vòtte o l'ha vinto campiônâti internaçionæ ûffiçiæ (17 vòtte). Insëmme a River Plate, co-o quæ o g'ha 'na tradissionâle rivalitæ, o conserva a maggioransa d'i tifôxi d'o sport in Argentinn-a.

Stabilïo into quartê (*barrio*) de La Boca, in scia riva d'o Riachuelo, o l'è stæto fôndòu into 1905 da çinque zoênòtti d'orìgine zenéize, e o zêuga inta primma divixôn d'a liga de *ballôn* argentin.

I tifôxi vëgnan ciammæ ancôn *"Xeneizes"*, paròlla c'a l'è 'na degenëassiôn d'o gentilìssio "zeneize", testimôniansa de l'influensa lìgûre inta çittæ de Bonesaire. Inti primmi anni d'a squaddra, a concorrensa a l'ëa maggiôritâjamente d'immigranti italiani sôviatûtto de Zena. O l'è stæto pe quello che s'ha comensòu a dêuviâ o nomiagio *"Xeneize"* pe ciammâ a qualônque cosa se riferîsse a-o club. A grafïa a l'è stæta ûffiçialissä da-a dirigensa d'a squaddra inti anni 1990 e ghe l'han missa in maggette inscia pârte infeiô d'a schenn-a.
Into 2005, pe festezzâ o çentenâjo d'o Club Atlético Boca Juniors, 'sto tèrmine o l'è stæto dêuviòu pe rappresentâ 'na pûbbliçitæ dôve a paròlla "Xeneize" se mescciava con *"Centenario"* (forma spagnòlla de "çentenâjo") pe diventâ *"XENTENARIO"*.

O stàddio Alberto J. Armando, ciammòu de sovente *'"La Bombonera"* (a bonbonêa) pe-e tribûnn-e âte che ghe dan a forma de 'na scattoa de ciappelette, o l'è ûn d'i ciû famôxi e mitologici d'o pàize, definio da Diego Maradona comme "tèmpio d'o calcio". Segôndo 'n stûddio ingléize, 'na partïa inta *Bombonera* o l'è o ciû grande spettàcolo sportivo d'o môndo. E partïe de ballôn co-o famôso entûxiasmo d'i tifôxi, e lûxi, e bômbe, i papê de coî, e o "carlevà" d'a gente da *Boca*, fan pârte de 'n spettacolo c'o no s'ascorda mâi ciû.

## Âtri progètti

## Ligammi de fêua
* 
* 
* 

Categorîa:Argentinn-a
Categorîa:Squàddre de balón
Aconcagua

O **Cerro Aconcagua**, dîto ascì **Monte Aconcagua**, con 6.959 metri in sciô livello do mâ, o l'è o monte ciû ærto de l'Americhe e do mondo fêua de l'Asia.

O s'attrêuva inte l'òvest de l'Argentinn-a e o fa pârte de e Ande, o scistemma de monti ch'o percôrre l'América do Sûd. O g'ha diversci giassâi e o sta drento a-o Parque Provincial Aconcagua, vixitòu da nûmerôxi tûristi e scaatôi de tûtto o mondo.

L'orìggine do sêu nomme a no l'è ancon ciæa. O se pensa ch'o pêu vegnî da a léngua Quechua, da dôe pòule che vêuan dî "sentinella de prîa"; oppûre da 'n'âtra léngua pre-coloniâ.

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 
* 
* 

Categorîa:Montàgne
Categorîa:Geografia de l'America do Sud
Categorîa:Argentinn-a
Mar del Plata (Argentinn-a)

## Dati geògraffici e generâli
**Mar del Plata** a l'è 'n'importante çittæ-pòrto d'Argentinn-a, capolêugo d'o *partido de General Pueyrredón*, inta costa de l'Oçeano Atlantico, a-o sûd-est d'a Provincia de Buenos Aires. Co-ina popolassiôn de 541.857 abitanti (2001), a s'attrêuva a-o sûd-est d'a çittæ de Buenos Aires.

Fôndä into 1874, a l'è senpre stæta 'n grande çentro de pesca. O sêu pòrto l'è ûn d'i prinçipâli de l'Argentinn-a, e o conta ascì inta sêu popolassiôn di grûppi d'emigræ italien.

Ûn d'i sêu personaggi ciû famôxi o l'è o mûxicista de tango Astor Piazzolla, nasciûo a Mar del Plata into 1921.

## Tûrìximo
A l'è a çittæ tûristega ciû importante d'o pàize, disponendo d'a ciû larga infrastruttûa alberghëa de l'Argentinn-a.

 

Collegä con Buenos Aires da l'autostradda nûmmero 2, c'a l'è transcitä ògni estæ da di mûggi de tûristi verso a còsta, a sêu popolassiôn a vegne tripplicä in quell'ærta stagion, quande tra quattro e sei millioin de tûristi arîvan da tûtto o pàize, in macchina, aèreo, trêno e àutobus, pe godî de sêu spiâge, che ghe dan o nomme de "Perla de l'Atlántico" oppûre "la Feliz" (a çittæ felixe).

Tra i sêu pòsti tûrìsteghi, gh'è o Casinò, Playa Grande, a lanterna de Punta Mogotes, Cabo Corrientes, Parque Camet, Barrio Los Troncos, Torreón del Monje, e Las Ramblas. Ogni estæ a l'è çentro de diverse presentassioin tiatrâli, portando a-a çittæ nûmeroxi artisti nassionâli. De vòtte se dixe ch'a g'ha 'na çerta sumegiansa con Biarritz (Fransa).

## Colegaménti estèrni
* Pàggina ofiçiâ de Mar del Plata
* Mar del Plata Tourist Guide
* Stöja d'a çittæ de Mar del Plata (spagnòllo)
* Pescare.com.ar - Nôtìssie de l'indûstria peschëa de Mar del Plata
* Scïto d'o Festivâ de Cinema de Mar del Plata
* Immaggini in diretta da Mar del Plata
* Fotografîe de Mar del Plata e periferia
* Dâti d'o pôrto de Mar del Plata
* Côllettivitæ d'emigræ d'o môndo a-a çittæ de Mar del Plata

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
La Plata (Argentinn-a)

**La Plata** a l'è o capolêugo d'a provinsa de Buenos Aires, Argentinn-a.

Fondä o 19 novembre 1882 da-o governatô Dardo Rocha, a s'attrêuva a 60 km a sûd-est da Buenos Aires, a capitâ d'a nassion. A l'è 'n importante çentro economico, coltûâle e ûniverscitâjo.

A g'ha 690.616 abitanti (2001), e a l'è ciammä *Ciudad de las Diagonales* (çittæ de diagonâli), pe-a dispoxission de-e sêu stradde, pròpria d'a sêu architettûa particolare basä insce l'ambientalìximo.

## Âtri progetti

## Colegamenti esterni
* Scïto d'a Mûniçipalitæ de La Plata

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Córdoba (Argentinn-a)

Córdoba a l'è o capolêugo da provinsa do mæximo nomme, inta region çentrâle de l'Argentinn-a. Attraversâ da-o sciumme Suquía, a l'è a segónda çittæ ciù popolâ da naçion.

Importante çentro econommico e colturâle argentin, e scenâjo de diversci fæti da stöja argentinn-a, a l'è ciammâ "La Docta" pe l'antiga e reconosciûa universcitæ da-i tempi coloniâli spagnòlli, dove rivan ancon tanti studenti da tùtto o Pàize.

A sêu popolassion a l'è de ciù de 1.267.000 abitanti, di quæ un 12% son studenti universcitâi, proporsion molto ærta a livello mondiâle.

I sêu edifiççi de l'època coloniâle spagnòlla son viscitæ da molti turisti, che çérnian ascì i villagi vexîn, into mêzo di monti do çentro de l'Argentinn-a.

## Colegamenti esterni
* Muniçipalitæ da çittæ de Córdoba
* Universidad Nacional de Córdoba
* Turìximo a Córdoba

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Stati do Mercosur

O **Mercosur** (ascì *Mercosul*) o l'O conpòsto de çìnque ménbri (un di quæ sospéizo), sètte pàixi asociæ e doî òservatoî (Méscico e Nêuva Zelànda).

## Stâti
### Stâti ménbri
Do Mercosur o fàn pàrte i quàttro pàizi fondatoî ciù o Venesoêla, ménbro da-o 2012, o quæ o l'è però stæto sospéizo into 2016, aprêuvo a-e violaçioîn de quésto stâto a-o Protocòllo de Ushuaia.

### Stâti asociæ
Atoalménte gh'è sètte pàizi asociæ a-o Mercosur, co-a prospetîva de intrâ inte l'asociaçión. A ògni mòddo sôlo a Bolivia a l'ha comensòu o procèsso de adexón.

## Cronologîa

ImageSize  = width:800 height:300
PlotArea   = left:80 right:10 bottom:20 top:0
DateFormat = yyyy
Period     = from:1991 till:2019
TimeAxis   = orientation:Horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1991
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1991
PlotData=
  mark:(line,black)
  fontsize:S
  bar:Argentìnn-a
  from:start till:end  color:green       text:Stâto ménbro
  bar:Braxî
  from:start till:end  color:green       text:Stâto ménbro
  bar:Paragoâi
  from:start till:2012 color:green       text:Stâto ménbro
  from:2012  till:2013 color:yellow      text:Sospéizo
  from:2013  till:end  color:green       text:Stâto ménbro
  bar:Orogoâi
  from:start till:end  color:green       text:Stâto ménbro
  bar:Venesoêla
  from:2003  till:2005 color:yellowgreen text:Asociòu
  from:2005  till:2012 color:brightgreen text:In adexón
  from:2012  till:2016 color:green       text:Stâto ménbro
  from:2016  till:end  color:yellow      text:Sospéizo
  bar:Bolìvia
  from:1996  till:end  color:yellowgreen text:Asociòu
  from:2012  till:end  color:brightgreen text:In adexón
  bar:Cîle
  from:1996  till:end  color:yellowgreen text:Asociòu
  bar:Colónbia
  from:2003  till:end  color:yellowgreen text:Asociòu
  bar:Ecoadòr
  from:2003  till:end  color:yellowgreen text:Asociòu
  bar:Guyana
  from:2013  till:end  color:yellowgreen text:Asociòu
  bar:Perù
  from:2005  till:end  color:yellowgreen text:Asociòu
  bar:Suriname
  from:2013  till:end  color:yellowgreen text:Asociòu

## Nòtte


## Bibliografîa
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Mercosur
Catalogna

A **Catalògna** (*Catalunya* in catalàn, *Cataluña* in castiggiàn) a l'è 'na comunitæ outònoma da Spàgna ch'a se trêuva into nòrd-est da Penîzoa Ibérica.

E sò léngoe ofiçiæ són o catalàn, o castiggiàn e l'òcitàn inta sò varietæ aranéize.

## Giögrafîa
A Catalògna a gh'à 'n teritöio de 32.000&nbsp;km2, ch'o confìnn-a a nòrd co-a Frànsa e con Andòrra, a levànte co-o Mâ Mediterànio in sce 'na còsta de 580&nbsp;km, a sùd co-a *[[Pàize Valençiàn|Comunitat Valenciana]]*, e a ponénte con l'Aragonn-a. O sò capolêugo o l'é a çitæ de Barçelónn-a.

A Catalògna a gh'à ancheu 7.197.174 abitànti spartîi inte 946 comùn. Doî tèrsci da popolaçión catalànn-a a stà inta Región Metropolitànn-a de Barçelónn-a.

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte


## Véddi ascì
* Carles Puigdemont

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
*
Quechua

A léngua **quechua** (pronûnsia: *chèciua*) o **quichua** (pronûnsia: *chìciua*) a l'è parlä attraverso l'òvest d'o Sûdamerica, essendo a quârta ciû desteisa inte l'Americhe e a léngua nativa ciû parlä d'o continente, seguîa da-o Guaranì e l'Aymara.
## Descriçion e stöia

O sêu nomme o deriva da "*qhichwa*", «zona tempiä», e a l'ëa a léngua de l'Impeo Inca, dominante inta zona d'e Ande sûdamerican-e primma de l'arivo d'a colonizassiôn spagnòlla.

E costitûssioîn de Bolivia, Ecuadòr e Perù diciàran e léngue native d'ògni Pàize (tra quelle o Quechua) comme segônde léngue d'arente a-o spagnòllo.

A l'è ofiçiâ in Perù, Bolivia, Colombia e l'Ecuadòr. A végne ascì parlä in Argentinn-a e Cile, e da comûnitæ piccinn-e d'emigræ in Canada, Stati Unïi d'America, Méscico, Brasî, Spagna, Italia, Fransa e Giappon.

I sêu parlanti rivan a-i 14 millioîn, d'i quæ 9.600.000 inti Pàixi dove o Quechua o l'è nativo.

A paròlla nativa pe 'st'idioma a l'è "*runasimi*" (runa = òmmo, simi = léngua) che sajéiva a dî, "lenguaggio ûmàn".

## Atri progètti

## Colégamenti esterni
* Software in Quechua 
* Red Quechua Ràddio in Quechua d'o Perù
* quechua.org.uk
* Pronûnçia de léngue d'e Ande.
* Dissionâjo quechua
* Yachay Wasi: Lessioîn de Quechua da-o professô Demetrio Túpac Yupanqui.

Categorîa:Lengue quechua
Categorîa:Perù
Mâ Ionio

O **Mâ Ionio** o l'è 'n bacin d'o Mâ Mediterraneo, a sûd d'o Mâ Adriatego.

I sêu confïn sôn: a òvest l'Italia, a èst l'Albania, e ìsöe ionie e o nòrd-òvest d'a Grecia.
O l'è attaccòu a-o Mâ Tirren attraverso o Stréito de Messina, e a-o Mâ Adriatego attraverso o Canâle d'Otranto.

## Descriçion
Ghe s'affascian e regioîn italiann-e de:
* Sicilia, co-o Golfo de Catània
* Calabria, co-o Golfo de Squillace
* Basilicata e Pûggia, co-o Golfo de Taranto.
O l'ëa storicamente o mâ dove se commerçiâva tra l'antiga Greçia e l'Antiga Romma.

## Âtri progètti

Categorîa:Geografia de l'Euròpa
Ionio
Mâ Adriatego

O **Mâ Adriatego** (albanéize: *Deti Adriatik*, bosniaco e croato: *Jadransko more*, serbo-montenegrin: *Jadransko more* oppûre *Јадранско море*, sloven: *Jadransko morje*), o l'é 'n'articolaçion do Mâ Mediterraneo.

## Descriçion
Scituòu tra a penìzoa italiann-a e a penìzoa balcanica, o bagna sei Pàixi: Italia, Slovenia, Croaçia, Bòsnia-Erçegòvina, Montenéigro e Albania.

Lungo çirca 800 km e lârgo mediamente 150 km, o crêuve 'na superfìçie de 132.000 km². O l'é collegòu a-o Mâ Ionio attraverso o Canâle d'Otranto.

## Atri progètti

Categorîa:Geografia de l'Euròpa
Adriatego
Partenon

O **Partenôn** (da-o grego *Παρθενος*, *Parthenos* -vèrgine-; ûn d'i aggettivi che se dêuviâvan comme sovianomme d'a dea Atenea) o l'è 'n tèmpio ch'o s'attrêuva in sce l'Acropoli d'Aten.

O l'è deddicòu a Atena Partenos, dea ch'a prottezeiva l'antiga çittæ d'Aten, anchêu capitâ d'a Grecia moderna.

Monumento ciû importante d'a çivilizzassiôn grega antiga, o l'è conscideròu comme ûnn-a de ciû belle êuvie d'architettûa de l'ûmanitæ.

O l'è ûn d'i prinçipâli tempï d'ordine dòrico ancôn conservòu, con 69.5 x 31 m de bâse, e 18 d'ârtûa.

## Veddë ascì
* Acropoli d'Aten
* Aten
* Grêcia

## Âtri progètti

## Conligaménti esterni
* Partenôn: Fotografîe e panorami virtûâli 360º, http://www.vgreece.com/index.php?category=1110#vt3
* Partenôn, http://www.ekt.gr/parthenonfrieze/index.jsp

Categorîa:Architetûe da Grêcia
Mâ Tirren

O **Mâ Tirren** o l'è parte do Mâ Mediterraneo, desteizo a òvest da penìsöa italiann-a.
## Descriçion
O l'è compreizo tra a Corsega, a Sardegna, a Siçilia, a Calabria, a Campannia, o Lassio e a Toscann-a.
O l'è collegòu a-o Mâ Ionio da-o Streito de Mescinn-a e diviso da-o Mâ Ligure da l'ìsöa d'Elba co-i Canæ de Corsega e de Ciongin.

A sêu profonditæ màscima a l'è de 3.785 metri.
'Sto mâ o s'attrêuva vexin a-a fàggia ch'a dividde l'Africa e l'Europa, perciò e cadenn-e de monti sotta a tæra e i vôlchen attivi sôn abbôndanti.

O piggia o sêu nomme da l'antigo popolo di Tirren, mëgio conosciûi comme Etruschi.
A sêu scarscitæ de pesci a fa ch'o segge ûtilizòu generalmente pe-o traspòrto de mercansie e passeggëi. 

I pòrti prinçipæ sôn: Ciongin, Civitavecchia, Olbia, Napoli e Palermo.

## Âtri progètti

Categorîa:Geografia de l'Euròpa
Tirren
Paramaribo

**Paramaribo**, popolasiôn 240.924 (2012), a l'è a capitâle do Suriname. A çittæ a s'attrêuva in sciä riva do sciûmme Suriname, a circa 15 km da-a còsta de l'Oçeano Atlantico.

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Presidential Palace - Paramaribo.jpg|O palàsso do prescidénte  inta Onafhankelijkheidsplein
Immaggine:GroteStadskerk1847.jpg|A gêxa dîta Herrnhuter Brüdergemeine inta Steenbakkerijstraat, costroîa into 1847
Immaggine:KathedraleHenckArronstraat1.jpg|Catedrâle catòlica di Santi Pê e Pòulo a Paramaribo costroîa into 1883 inta Henck A. E. Arron|Henck Arron straat
Immaggine:Moschee-Keizerstraat-Suriname.jpg|A moschêa inta Keizerstraat
Immaggine:Synagoge-Keizerstraat-Suriname.jpg|A scinagöga (1842) inta Keizerstraat
Immaggine:MoscheeSynagoge.jpg|A moschêa e a scinagöga ùnn-a areinte a l'âtra inta stradda dîta Keizerstraat
Immaggine:TempelWanicastraat.jpg|O ténpio di Indù (1998) inta Wanicastraat
Immaggine:HindustanenDenkmal.jpg|Monuménto a-i inmigræ 
Immaggine:Swalmbergstraat.jpg|Câze stòriche inta Swalmbergstraat
Immaggine:Paramaribo, Lim A Postraat.JPG|Tìpica stradda de Paramàribo (Postraat)
Immaggine:AssembleeSurinaam.jpg|O palàsso do Parlaménto
Immaggine:Opo Kondreman.JPG|L'inno naçionâle scrîto inti 'na ciàppa
Immaggine:SVB 29-04-2012.JPG|O palàsso da lîga do balón 
Immaggine:KamperveenStadion.jpg|O stàddio do balón André-Kamperveen
Immaggine:Fort Zeelandia.jpg|O cortî do Fòrte Zeelandia a Paramàribo
Immaggine:Paramaribo - Nieuw Middelburg - 18th century city profile.jpg|Carta stòrica de Paramàribo

## Âtri progètti

Categorîa:Suriname
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Acropoli d'Atene

L**'Acròpoli d'Atene** a pêu êse cônsciderâ a ciû rappresentativa de tûtte quelle da Grecia.

## Descriçion
A l'è 'na gran prîa ciatta inta pârte sûperiô, ch'a s'ìsa 156 metri in scio livello d'o mâ, inta çittæ d'Atene. Scìnbolo da çittæ e da Grecia antiga, a l'è anchêu vixitâ da di millioîn de tûristi ogni anno e a l'è stæta diciarâ comme patrimònnio de l'ûmanitæ da l'UNESCO.

### Scignificòu
A paròlla Acròpoli a vegne do grégo *Aκρος* (*ærto*) e *πόλις* (*çittæ*), e scignifica *çittæ inte l'ârtûa*.

L'acròpoli a l'è a pârte ærta de çittæ da Grecia antiga e de âtre çivilizassioîn, constrûta in sce 'na collinn-a dove gh'êa di edifiçi emblemattixi comme tempï ò ciasse de riûniôn, scïto de concorensa pe àtti importanti.

### Stòja
Popolâ da l'ëra arcàica da-o pòpolo grego, a l'è stæta sviluppâ primma into periodo mixénico e dappêu inte l'ëra clàscica. Dòpo a vittòja contra i Perscen, s'à fæto scôrpî 'n'enorme statua d'Atena Promachos. Dûrante l'èppoca d'òo de Pericle, l'Acròpoli a l'è stæta riconstrûta co-a constrûssiôn do Partenôn, di Propilei e ciû târdi de l'Erechteion e do tempio d'Atena Nike.

### Architettûa
Tra i sêu monûmenti, quelli ch'àn survevisciûo scin a-a nòstra ëra sôn i seguenti:
* I Propilei, pòrta monûmentâle pe dove se fa l'inträ a l'Acròpoli.
* O Tempio d'Atena Nike, inscio lòu drito e frontâle di Propilei.
* O Partenôn, tempio d'Atena Partenos (Atena: a vèrgine).
* L'Erechteion, e e sêu 6 cariatidi.
* Rôvinn-e de l'antigo tiatro de Dioniso, scïto de prezentassiôn de famôze tragèddie clàsciche.

## Veddë ascì
* Partenon
* Atene

## Âtri progètti

## Colegaménti esterni
* 
* 

Categorîa:Architetûe da Grêcia
Corsega

A **Corsega** (in francesi: *Corse*, italianu: *Corsica*), ghjè un'ìsura situata à u sud d'a Liguria, àd ovest di l'isura d'Elba è à nòrd d'a Sardegna.

Sin da u 1768 faci parti d'a Francia (cùn una brevi interussiun). 

Grandi òmmi sò nati in Corsega, cumu Nabuliun Bonaparti.

## Dati giugrafichi è generali
A Corsega hà una superficia di 8.680 km² è una pupulazziun di 272.000 abitanti. 

A sò capitali ghjè Aghjacciu.

Hè un rughjun francési ma solu una cullettività territuriali, a *"Collectivité Territoriale de Corse"*. Sta forma diversa di chjamassi a ghe da a possibilità di goda de ciû pöèi relativu chì ârtri rughjun d'a Francia.

## Lenguistega

I lingui ufficiari sò u corsu è u francesi. U corsu ghjè di urighjini rumansa è hà cunessiun cù u tuscànu è cù u dialettu di l'ìsura di Capraia. À Bunifazziu, Aghjacciu è Calvi si parla una varianti da a lengua ligura, chì ghjè ancù parlata in i scoli elementari ma d'apprendiméintu micca ubbligatoriu.

## Ecunomia
U turisimu rappreséinta in fattu essenzia in l'ecunumia corsa. U climma tempiòu di l'ìsura, u bellu paisaghju è a meravighjosa costa ne faci una destinazziun pupulari tra turisti francési è di tutta l'Auropa uccidentari. Però, u turisimu o no l'è stæto tanto svilûppòu comme in âtre parte d'o Mâ Mediterraneo e o l'è ancón relativamente vèrgine. O se conçentra in generâle inte l'àrea vexin a Porto Vecchio e Bunifazziu, int'o sûd, e a Calvi into nòrd-òvest de l'ìsöa.

## Scinboli
L'innu nun ufficiari di l'isura ghjè u *[[Diu vi salvi Regina|Dio vi salvi Regina]]*.

## Vôxe corelæ
* Tôre zenéixi in Còrsega

## Colegamenti estèrni
* Corsega Scïto ûffiçiâ d'a Corsega

## Atri progètti
Astor Piazzolla

**Àstor Piazzolla** (Mar del Plata (Argentinn-a), 11 mârso 1921, Bonesaire, 4 lùggio 1992), bandoneonista e compoxitô de tango argentin. Segondo molti specialisti, o l'è stæto o ciù importante muxicista de tango da segonda meitæ do secolo XX.
## Vìtta
Ciammòu Astor Pantaleón Piazzolla, o l'êa nasciûo da genitoì italien da çittæ de Trani, inta region da Puggia, emigræ in Argentinn-a.

O l'àiva studiòu armonìa e mûxica clascica e contemporannea co-a direttrice d'orchestra françeize Nadia Boulanger, e co-o sêu bandoneon, strumento tippico do tango, o l'à rinnovòu o gennere. O l'è stæto 'na figûa controversa inti confronti di argentìn, tanto muxicalmente comme politticamente.

A sêu mûxica, che lê o definiva comme "mûxica contemporannea de Bonesaire", a l'à avûo consenso primma in Ouròpa e inti Stati Unìi che into sêu pàize, e a l'à rappresentòu 'na vêa revolussion muxicâle drento a-o tango tradiçionâle.

'Sto "nêuvo tango" o l'è diverso da-o gennere originâle perché o dêuvia de dissonanse e di âtri elementi innovativi piggiæ da-o jazz, imparæ da Piazzolla quande o viveiva in America. O l'à ascì introdûto into tango di nêuvi strumenti, comme a chitara elettrica, o flòuto, o sassòfono, strumenti elettrònici e a baterîa jazz (de Tullio De Piscopo), che scin a alloa into stile tradiçionâle n'ean ancon stæti doeuviæ.

I biògrafi afferman ch'o l'agge scrîto circa 3.000 pessi, ma o n'à solo registròu 500. Tra quelli ciù famôxi s'attrêuvan: *"Adiós Nonino"* (dedicòu a sêu poæ dòppo a sêu morte), *"Fuga y Misterio"*, *"Balada para un loco"* (Ballâ pe un màtto), e l*'operetta* *"María de Buenos Aires"*.

## Colegaménti esterni
* Scîto ofiçiâ d'Astor Piazzolla, http://www.piazzolla.org/.

## Atri progètti

Categorîa:Tango
Piazzolla
Categorîa:Biografìe