open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prounvzéin

**Prounvzéin** (in zenàize: *Prævxìn*, in italiàn: *Pallavicino*) l'é 'na frasción id Cantaluvu ch'a gh'ò 48 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 701m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.

## Nóte


## Culegamàinti esterni

## Òtri prugetti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Daghestan

O **Daghestan** o l'é unn-a di repùbliche da Federaçion Rùscia. A l'é a ciù grande do Càucazo setentrionâle pe superficce e pe popolaçion (ciù de 3 milioìn de abitanti). A sêu capitâle a l'é Makhachkala.

## Âtri progetti

Categorîa:Ruscia
Pontevedra

**Pontevedra** (in galiçiàn prononçiòu , in castigiàn ) o l'é 'n comùn spagnòllo de 83.260 abitànti, capolêugo de l'òmònima provìnsa, ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma da Galìçia. A sò àrea metropolitànn-a a contâva, a-o 2008, 149.255 abitànti.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

### Architetûe religiôze
* Baxìlica de Sànta Màia Magiô
* Convénto de Sàn Doménego
* Convénto de Sàn Françésco
* Convénto de Sànta Ciæa
* Gêxa de Sàn Bertomê
* Gêxa da Vèrgine Pelegrìnn-a
* Gêxa de Nòstra Scignôa di Piâxéi

### Architetûe civîli
* Câza de Canpâne
* Palàçio di Cónti de Maceda
* Palàçio di Mugartegui
* Palàçio de Castro Monteagudo
* Palàçio do García Flórez
* Câza de Mendoza 
* Ciàssa magiô e monicìpio
* Palàçio da Diputación de Pontevedra 
* Câza do Fonseca 
* Pónte do Bórgo

### Architetûe militâri
* Miâge de Pontevedra

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

### Stràdde
A çitæ de Pontevedra a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
* AP-9: a conlîga a çitæ con A Coruña, a nòrd, e a-a frontêa co-o Portogàllo, a sùd.
* A-57: a conlîga e outostràdde AP-9 e A-52, pasàndo a ponénte de Pontevedra.

### Ferovîe e traspòrti pùblichi
Pontevedra a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), atravèrso a staçión de Pontevedra, con ligàmmi co-o rèsto da Galìçia e da naçión ascì.

O traspòrto pùblico o l'é garantîo da vàrie lìnie de coriêre urbâne e numerôze lìnie èstra-urbâne, óltre che 'na flòtta de tascì.

## Aministraçión
### Binelàggi
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Scìndichi de Pontevedra

## Galerîa d'inmàgine

Santa Maria a Maior de Pontevedra 02 retouched.jpg|A baxìlica de Sànta Màia Magiô
Pontevedra peregrina.jpg|A gêxa da Vèrgine Pelegrìnn-a
Pontevedra. Museo García Flórez.jpg|O palàçio de Garcia Florez, sêde do muzêo da çitæ
Pontevedra 13 Praza da leña.jpg|Vìsta da *Praza da Leña*
Estacion de pontevedra - panoramio.jpg|O cazaménto da staçión da çitæ


## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Comùn da Galìçia
Categorîa:Çitæ da Spàgna
Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ

**Pigiâse o mâ do rosso o cartâ** (inta grafîa originâ de l'outô *Piggiäse ö mâ do rosso ö cartâ*) a l'é inn-a comédia in lengoa lìgure, scrîta da Nicolìn  Baçigalô e raprezentâ pi-a prìmma vòtta do 1870.

## Stöia
Fra e prinçipæ öpere de litiatûa zenéize, a comêdia a vegne prezentâ a l'Acadêmia Filodramàtica Lìgure a séjann-a di êutto de màzzo 1870 inta sêde do tiâtro Colónbo de Zena. A sucédde a sta raprezentaçión quélla di 23 de mazzo do mæximo ànno, inscenâ a-o tiâtro Naçionâ.

Squæxi de segûo i prìmmi comédianti i l'éan di diletànti, ma fra sti chi o figûa in çerto Davide Gattelli, za faxente parte da conpagnîa de Sant'Agóstin (pöi conosciûa cómme quélla do Naçionâ, vista a sêu sêde), destinòu a dirìzze 'na pròpia schêua de recitaçión.

O vêo sucèsso o rîva quarche ténpo dòppo, co-a raprezentaçión da pàrte da conpàgnîa tiatrâle do Gövi (fra e rapresentaçioîn degna de nòtta unn-a a Torìn do 1917, assemme a inn-a a Zena, a-o Paganìn quatr'ànni primma).

## Tràmma e origine do tìtolo
A comêdia a repìggia o tìtolo da in dîto tradiçionâ da léngoa lìgure. *Pigiâse o mâ do Rosso o cartâ* o l'è defæti in mòddo de di ch'o reciamma a figûa d'in napolitàn *O Rosso*, che lóngo a stradda ch'o condoxéiva a l'ezecoçión o pensava solaménte a-i problemmi di âtri, lasciando da parte i sêu. 

Coscì cómme o protagonìsta de sta viçenda chi, o protagonista do tòcco tiatrâ, Pìppo Manezzi, o se preòccopa di afàri di âtri comme mediatô, da in làtto çercando de sfasciâ di matrimoni, da l'âtro pe conbinâli, ma no solo.  A-o de là de l'insegnamento morâle, con l'inpaciòu vegetto ch'o finisce pe pagâ e consegoénse d'açioîn conpiue, a conpoxiçión a se móstra ascì comme öpera corâle, mostrando in tòcco de Zena 
(ciù into specifico da valàdda do Ponçéivia), di tenpi andæti.

## Personàggi
* **Pippo Manezzi**: protagonìsta da viçenda

* Manuello Scavizzi

* Bertomelin Scavizzi, figgio do Manuello

* Nicolla Scavizzi

* Manin Scavizzi, sêu do Nicolla

* Clotilde Scavizzi, figgia do sciô Nicolla

*Benardo Falmpi

* Rosinn-a, a serva do sciô Nicolla

* Gioannin, servitô do sciô Manuello

## Nòtte


## Âtri progetti

Categorîa:Òpere de tiâtro in lìgure
I manézzi pe maiâ 'na fìggia

**I manézzi pe maiâ 'na figgia** (segondo a grafîa de l'aotô *Manezzi pe majâ 'na figgia*, conosciûa ascì co-o tìtolo italiàn  de *Maneggi per maritare una figlia*) a l'è inn-a comêdia in lengoa lìgure, scrîta da Nicolìn Baçigalô. 

## Descriçion
L'öpea do Baçigalô a l'è fraçionâ in tréi àtti e a rêua atórno a-e viçende de 'n çerto Steva, inportante mercante de spéçie che, pûe esêndo in onésto òmmo de lòu, se demostra tranquîllo e rìcco de pratiçitæ. Tûtto a-a reversa rispètto a-a mojê, a scignôa Giggia, raprezentâ da in caràttere fòrte. Pe quésto lê a çerca de maiâ sêu figgia, Metilde, çercando in rìcco maîo a-o cósto de fâla védde comme quéllo ch'a no l'é.

A fa da sfóndo a-e viçende di personaggi gh'è l'anbientaçion tenporâ int'ina Zena a cavàllo fra Otoçénto e Neuveçento (diferente rispétto a-a sucescîva transpoxiçión, colocâ in-ti ànni '50). 

Ina de ciû aprexæ raprezentaçioîn da parte da conpagnîa Gövi a l'è quélla a-o Tiâtro Filodramatichi de Milàn, do  1923, ch'o consâcra l'öpia ascì a-o de fêua da Lìguria. Âtro pónto a favô a registaçión in versción televixìva into 1959, con a regîa curâ da Vitöio Brìgnoe.

A l'origine de tûtto se treuvan i contàtti con o Davide Castelli, un di prìmmi diletànti a inscenâ  i tòcchi e colaborâ co-o Baçigalô, coscì comme avegnûo con 'n'âtro travàggio de l'outô, Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ.
## Personaggi
* Steva, protagunista do travaggio, l'è in onesto lavoratô, mercante de spéçie, remiscîvo inti confronti da moiê, generalmente tìmido.
* Giggia, moggê do Steva, l'é ina dònna intraprendénte e segûa, o contrâio do maîo. L'é rizolûa inta volontæ de trovâ in prestigiôzo spózo a so figgia.
* Metilde, figgia do Stêva, o quâle matrimònio o l'è ogetto di *manezzi* da parte da Giggia
* Cesarìn, nêvo de Steva, o l'é in zôveno ch'o se innamôa sinceramente de Metilde, scartòu da lê perché no tròppo rìcco.
* Carlotta, a l'é a cûxinn-a de Metilde, da tûtti consciderâ graçióza.
*Ricardo, figgio de 'n senatô, l'è in fante ricco e adescio, pe quésto o l'è puntòu da-a scignôa Giggia, ch'a voréiva fâlo maiâ con Metilde. 
*Pippo, in scignô alêgro e sfacendòu, amìgo do Steva.
*Venançio, senatô, poæ do Ricardo.
*Conba (*Comba* inta grafîa originâ), a l'é a serva de cà do sciô Steva.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Òpere de tiâtro in lìgure
Sagep

A **Sagep** (sìgla ch'a veu dî *Società Arti Grafiche e Pubblicità*, ofiçialménte *Sagep Editori s.r.l.*) a l'é 'na câza editôa zenéize, specializâ in scê àrte e a coltûa ligùstica, ch'a l'à a seu sêde into Palàçio Zórzo Döia in Ciàssa de Sàn Matê, into sestê do Meu.

## Stöia
A Sagep a l'é stæta fondâ da-o Romano Acquarone, da l'Eugenio De Andreis e da-o Filippo Peschiera a-i 12 de lùggio do 1965. Pe l'abandón da socjêtæ da pàrte do Peschêa e a mòrte de l'Acquarón do 1982, o De Andreis e a seu fìggia Alessandra àn gestîo da lê l'inpréiza scìnn-a-i ànni Novànta. Inta primavéia do 2006 gh'é stæto 'na diciaraçión de faliménto ma, into méntre, a Sagep a l'é stæta acatâ da l'inprenditô Stefano Vablais, ch'o l'à decîzo d'anâ avànti co-e pubricaçioìn de pónta de l'inpréiza, sàiva a dî e goìdde turìstiche, tra e ciù avoxæ into mercòu locâle, comensàndo a pubricâne inte de âtre léngoe ascì.

A Sagep a l'é de lóngo specializâ inta pubricaçión de sàggi in scê matêie ligùsteghe, ch'én stæte o sogètto de bén bén de scrîti (cómme a colànn-a *Guide turistiche e d'arte*), co-în'atençión particolâ in sciâ stöia, l'architetûa, l'anbiénte, e tradiçioìn e a cuxìnn-a lìgure, prezentàndo in ciâve de aprofondiménto ànche di ànbiti diferénti de l'antropologîa colturâle da naçión lìgure. Tra e colànn-e dedicæ a-a Ligùria gh'é, in particolâ, *Liguria in parole povere*, *SAGEP e Genova*, *Genova città inaspettata*, *Liguria regione inaspettata*, *Weekend*, *Storie di Liguria*, *Scrittori di Liguria*, *Genova e la musica* e i *Manuali Sagep*.

Tra i tèsti ciù avoxæ se peu aregordâ 'n'inportànte monografîa in sciô Françésco Toresàn, fìggio de l'Andrîa (sêuxo de l'Àldo Manùnçio) e, insémme a-o seu fræ Federîgo, diretô da ciù famôza stanpàia inta stöia de l'editorîa. Tra i lìbbri ch'àn avûo ciù sucèsso gh'é ancón, prezénpio, *La pittura a Genova e in Liguria*, a *Descrizione della città di Genova da un anonimo del 1818* e a *Guida Sagep di Genova*, ch'a l'à registròu ciù de trexentomîa còpie vendûe.

Inte l'ànno 2003 a Sagep a l'à conlaboròu co-o Muzêo de Sant'Agostìn inta realizaçión de 'na mòstra de fotografîe in sce l'evoluçión edilìçia da çitæ, fæta dêuviàndo l'archìvio fotogràfico de l'editô. Pe de ciù, a câza editôa a cûa 'na revìsta, ciamâ pròpio *Archivio*, dónde l'é pubricòu ògni tréi méixi 'na pàrte de st'arecugéita chi. A Sagep a l'à stanpòu ascì de bèlle òpere ch'én stæte promòsse da aministraçioìn ò énti pùbrichi, cómme o volùmme pe-i çìnquant'ànni do Salón nàotico de Zêna.

Tra o 1984 e o 1990, a Sagep a l'é stæta tra i editoî ch'àn pubricòu a revìsta, scrîta in léngoa ingléize e in italiàn, *Architettura spazio e società*, ch'a sciortîva ògni tréi méixi. Tra e âtre pubricaçioìn periòdiche stanpæ da-a câza editôa zenéize se peu ancón aregordâ l*'Indice per i beni culturali del territorio ligure*, pò-u perîodo 1976-1982.

A-a giornâ d'ancheu, con l'intrâ do 2012 into grùppo Gràfiche G7, a Sagep a stànpa ciù de novànta pubricaçioìn a l'ànno.

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Ogné

**Ogné** (in italiàn: *Agneto*) l'é 'na frasción id Carega ch'a gh'ò 12 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 761m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Carega. L'è 'n paìze 'd lingua e tradisión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Munesté

**Ei Munesté** (in italiàn: *Molo Borbera*) l'é 'na frasción dei cumüne dei Buighètu inta Val Burbàia. U gh'ò 'na pupulasión id 130 abitanti.

## Pósti d'interesse
A-i Munesté u gh'é 'na gêza e 'na ture ch'i fàiva pòrte d'in cunplessu munàsticu du séculu XIII. A ture l'é l'ünica pòrte d'in casté ch'a l'é restò in pé. 

## Note


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* https://www.comune.borghettodiborbera.al.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/castello-di-molo-borbera-sec-xiii-30560-1-b9ecfbd4b58a5a4847e0732a3dd5125a

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** (Becerril, 24 Marso 1954 - Barranquilla, 11 Zûgno 1992) o l'è stæto 'n cantante, atôre e compoxitô da Colombia. O fâva parte da band *Binomio de Oro*.

## Veddi ascì
* Discogs
* MusicBrainz
* Allmusic

## Atri progètti

Categorîa:Biografìe
Orozco
Magdebürgu

**Magdebürgu** (*Magdeburg* in tedescu) a l'è 'na çitæ da Germania.
A l'è a capitâ du *Land* da Sassonia Anhalt e a gh'à 236.188 abitanti (a-u 31 de Dexembre du 2021).

## Giografìa
Questa çitæ a se trêuva equidistante da Berlìn e da Hannover. Intu mëzu da çitæ ghe passa u sciümme Elba. A sö süperfice a mezüa 201,03 km².

## Stòia
Magdebürgu a l'è stæta prubabilmente fundâ da-u Carlumagnu inte l'805 e a se ciamava *Magadoburg*. Intu Mediu Evu a l'êa ünn-a di ciü grende çitæ da Germania e in centru da rifurma prutestante.

## Abitanti

## Pòsti de interesse


Immaggine:Panoràmma de Leipzig.jpg|A ciassa ciamâ Augustusplatz cun l'universcitæ e a ture da televixùn MDR
Immaggine:Leipzig Skyline.jpg|Panuràmma de Leipzig vista da-u grattacê City

## Ecunumîa

## Cultüa

## Manifestaçiuìn

## Feste e fêe

## Aministraçiùn

## Comunicaçiuìn

## Nòtte

## Âtri prugètti

Categorîa:Çitæ da Germània
Penîzoa Ibérica

A **penîzoa ibérica** a l'é 'na grànde penîzoa do sùd-òvèst de l'Euròpa tra i Pirenæi, o nòrd d'Àfrica, o mâ Mediterànio e l'òcéano Atlàntico. A l'é separâ da-o continénte africàn da-o Stréito de Gibiltæra, ch'o lîga quésto mâ con l'ocêano.

A l'é inte 'na latitùdine conpréiza tra i 43° 47′ N de l'Estàca de Bàres e i 36° 01′ N de Tarìfa (Càdiçe). O paralêlo 40 o dividde a penîzoa pe-a meitæ, e questa a s'atrêuva inte 'na poxiçión into mêzo tra o pölo Nòrd e l'equatô. Quésta scitoaçión giögràfica a l'à de inplicaçioìn climàtiche inportànti cómm'o predomìnio do clìmma tenpiòu, con dôe stagioìn bén diferençiæ (invèrno e stæ). Aprêuvo a sti fæti chi, inta penîzoa ibérica gh'é 'na fòrte diverscitæ climàtica.

O seu nómme o derìva da-o sciùmme Ìber, probabilménte l'atoâle Ébre, scibén ch'o l'é poscìbile ch'o foîse o sciùmme Guadalquivìr ò in âtro sciùmme da provìnsa de Huélva, zaché tèsti bén antîghi mensónan in sciùmme ciamòu *Iberus* e 'n pòpolo ciamòu *iberi*. Da do bèllo ténpo i grêghi ciamâvan «Iberia» sta penîzoa chi.

A seu frontêa naturâle co-o rèsto do continénte a l'é a cadénn-a montagnôza di Pirenæi e a l'é atorniâ da-i mâ Cantàbrico a-o nòrd, Mediterrànio a-o levante e a-o sùd, e da l'òcéano Atlàntico a-o ponénte.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Geografia de l'Euròpa
Lavàgna (dizanbigoaçión)

## Pòsti
* Lavàgna: pàize lìgure inta çitæ metropolitànn-a de Zêna.
* Lavàgna (torénte): sciùmme da Ligùria.

## Ògètti
* Lavàgna: supòrto pi-â scritûa co-o gésso òpû o penaréllo dêuviòu de sòlito inte schêue.
De Ferrari Editore

**De Ferrari Editore** (**De Feræ Editô** in zenéize) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a seu sêde inta Stràdda de Ipòlito D'Àste, into quartê de Sàn Vinçénso.

## Stöia
A câza editôa De Feræ a l'é stæta fondâ da-o Gianfranco De Ferrari inte l'ànno 1985, dedicàndose scìnn-a da-o prìmmo moménto a-e publicaçioìn in scê matêie ligùsteghe. Into detàggio, tra i prìmmi sucèssi da câza editôa se peu aregordâ *Il Cavaliere Filarmonico*, monografîa dedicâ a-o ciù avoxòu conpoxitô zenéize scrîta da l'Edward Neill, gràn studiôzo de tradiçioìn muxicâli lìguri.

Do 2000, pe festezâ i prìmmi vintiçinqu'ànni de l'inpréiza, l'é stæto pubricòu a colànn-a *I 25*, ch'a conprénde, pe ògni ànno de vìtta da câza editôa, o tìtolo ch'o l'à vendûo ciù còpie. L'ànno aprêuvo, l'editô De Feræ o l'à fondòu 'n'asociaçión co-o mæximo nómme, ch'a l'à comensòu a arechéugge de coleçioìn culturâli, mìsse insémme inti coscì dîti "Archìvvi do '900". Tra ste coleçioìn chi, unn-a de ciù inportànti a l'é de segûo quélla de l'Edward Neill, formâ da 'na bibliotêca in sciâ mûxica, da ciù de 8.000 dìschi e da bén bén de nàstri de vêge registraçioìn.

A-a giornâ d'ancheu a câza editôa a l'é arivâ a 'n catàlogo de ciù de 1.200 tìtoli, co-o Gianfranco ch'o l'é agiutòu inta gestión de l'inpréiza da-o fìggio Fabrizio.

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Edizioni San Marco dei Giustiniani

L**'Edizioni San Marco dei Giustiniani** (**Ediçioìn Sàn Màrco di Giustinién** in zenéize) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a seu sêde inta Stràdda Nêuviscima, into sestê da Madænn-a, specializâ inta pubricaçión de poêxîe e âtri scrîti do génere, inclûzo di conponiménti in léngoa lìgure ascì.

## Stöia
L'Ediçioìn Sàn Màrco di Giustinién a l'é stæta fondâ a Zêna inte l'ànno 1976 da-o Giorgio e a Lilli Devoto, co-o prìmmo lìbbro a êse stanpòu ch'o l'é stæto l'ùrtima arecugéita de vèrsci de l'Alfonso Gatto, intitolâ *Lapide 1975* e pubricâ sùbito dòppo a mòrte de l'outô.

Co-o pasâ di ànni a colànn-a prinçipâ de Ediçioìn Sàn Màrco di Giustinién, ciamâ *Quaderni di poesia*, a l'à vìsto a pubricaçión de bén bén de tèsti di ciù inportànti scritoî da segónda meitæ do Nêuveçénto, cómme o Gatto, mensonòu de d'âto, Sandro Penna, Giorgio Caproni, Camillo Sbarbaro, Giovanni Raboni, Alda Merini, Guido Ceronetti, Mario Luzi, Amelia Rosselli e Franco Fortini. De lóngo inte sta colànn-a chi, gh'é de poêxîe inte vàrie léngoe regionâli da penîzoa ascì, con outoî cómme i friolén Biagio Marin e Amedeo Giacomini, Franco Loi e Franca Grisoni, scritoî in lonbàrdo, o Paolo Bertolani, de Lèrze, e o Fìrpo, co-e Ediçioìn Sàn Màrco che n'àn pubricòu l'intrêga seu produçión in zenéize.

A partî da-a colànn-a "moæ" n'é stæto creòu de âtre, cómme *Il Leudo* e *Pietre di Luna*, méntre, inte l'ànno 2000, l'é stæto inandiòu a sotocolànn-a *Poeti della Riva Sud del Mediterraneo*, dedicâ a-a poêxîa contemporània in àrabo, inte l'ànbito do progètto *Il mare che unisce* sponsorizòu da-a Región Ligùria. Pò-u seu inportànte travàggio de pubricaçión de tèsti tradûti da âtre léngoe, do 2001 a câza editôa a l'à goâgnòu o Prémio Naçionâle pi-â Traduçión do Ministêro pe-i Bêni e-e Ativitæ Colturâli. Pe de ciù, ségge de poêxîe che de létie, gh'é ancón e arecugéite *Quaderni del tempo*, *I fuori collana* e i *Quaderni sbarbariani*, con sti chi ch'én do tùtto dedicæ a-a figûa do poêta de Sànta Margàita, tra i ciù riservæ do Nêuveçénto.

Do 1998 l'é inandiòu a colànn-a *Quaderni de musica*, ch'a l'inclùdde 'n volùmme dedicòu a-o conpoxitô zenéize Scimón Moinâ, e *Rime popolari genovesi* de l'Edward Neill, gràn studiôzo de tradiçioìn muxicâli lìguri, e vàrie monografîe. Scìnn-a-o 2007 e-Ediçioìn Sàn Màrco àn pubricòu a revìsta leterâia *Trasparenze*, repiggiâ 'na dêxénn-a d'ànni dòppo into formâto de nùmeri monogràfichi. Gh'é ancón a colànn-a *La biblioteca ritrovata*, dedicâ a raritæ e scrîti de l'inprinçìpio do sécolo XX e, da-o 2003, a colànn-a i *Quaderni della Fondazione*, ch'a veu esplorâ e nêuve corénte da poêxîa e da letiatûa a partî da-i ànni Sciusciànta.

In sciâ fìn, pe-i quarant'ànni da câza editôa, che a-a giorn d'ancheu a l'à sconpasòu e trexénto pubricaçioìn, do 2017 l'é stæto inouguròu a colànn-a *I Libri Possibili*.

## Prémmi
* *Glenn* do Maurizio Cucchi (1982) o l'à goâgnòu do 1983 o Prémio Viaréggio
* *La böba* da Franca Grisoni (1986) o l'à goâgnòu do 1987 o Prémio ''Bagutta'' - Seçión *Opera prima*
* Prémio Naçionâle pi-â Traduçión do 2001

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Inpréize da Ligùria
080

O **080** o l'é 'n prefìsso telefònico italiàn ch'o corispónde a-o distréito de Bari, ch'o l'é inclûzo into conpartiménto co-o mæximo nómme.

Sto distréito chi o confìnn-a a levànte con quéllo de Brindisi (0831), a sùd  con quéllo de Taranto (099) e de Matêa (0835), a ponénte con quéllo de Potensa (0971) e de Andria (0883).

## Comùn e àrie locâli
Into distréito de Bari se trêuvan e 15 àrie locâli de Acquaviva delle Fonti, Altamura, Bari, Bitetto, Bitonto, Casamassima, Fasano, Gioia del Colle, Martina Franca, Molfetta, Monopoli (ex setoî de Conversano e Monopoli), Putignano, Rutigliano (ex setoî de Mola di Bari e Rutigliano), Ruvo di Puglia e Triggiano.

O distréito o conprénde 45 comùn, 43 inta çitæ metropolitànn-a de Bari, 2 inta provìnsa de Brindisi e un inta provìnsa de Taranto e da provìnsa de Barletta-Andria-Trani:

* Acquaviva delle Fonti
* Adelfia
* Alberobello
* Altamura
* Bari
* Binetto
* Bisceglie (BT)
* Bitetto
* Bitonto
* Bitritto
* Capurso
* Casamassima
* Cassano delle Murge
* Castellana Grotte
* Cellamare
* Cisternino (BR)
* Conversano
* Corato
* Fasano (BR)
* Gioia del Colle
* Giovinazzo
* Gravina in Puglia
* Grumo Appula
* Locorotondo
* Martina Franca (TA)
* Modugno
* Mola di Bari
* Molfetta
* Monopoli
* Noci
* Noicattaro
* Palo del Colle
* Poggiorsini
* Polignano a Mare
* Putignano
* Rutigliano
* Ruvo di Puglia
* Sammichele di Bari
* Sannicandro di Bari
* Santeramo in Colle
* Terlizzi
* Toritto
* Triggiano
* Turi
* Valenzano

## Nòtte


Categorîa:Prefìsci telefònichi
Family Guy

***Family Guy*** o l'è o tittolo de 'n cartôn animòu statûnitéise creòu da Seth MacFarlane pe-a Fox Broadcasting Company.

## Âtri progètti

## Colegaménti esterni
* 

Categorîa:Série televixîve‎
Córso Càrlo Armelìn (Zêna)

**Córso Càrlo Armelìn** o l'é 'na stràdda de Zêna, scitoâ into quartê de Castelétto, ch'a fà pàrte da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte. Sta stràdda chi, ch'a pìggia o sò nómme da-o polìtico de Rómma a càppo da Repùbrica Româna insémme a-o Mazìn e a l'Ourélio Sàffo, a colêga, a levànte, Ciàssa Manìn e, a ponénte, Córso Solferìn (ch'o l'incoménsa in corispondénsa da Ciàssa de Sàn Bertomê di Armêni).

## Stöia
Córso Càrlo Armelìn o l'é stæto realizòu tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX pe servî 'n'àrea de nêuva espansción urbâna e, inte l'ànbito da Circonvalaçión, pe colegâ e dôe estremitæ da çitæ sénsa pasâ pò-u sò céntro.

A-o moménto da sò avertûa a stràdda a l'êa però nominâ inte 'n'âtra manêa, sàiva a dî **Córso Prìnçipe Medêo**, vegnìndo dedicâ a-o fìggio do Vitöio Manoælo II de Savöia, elezûo rè de Spàgna. Pe cóntra, prìmma de l'avertûa da Circonvalaçión, pe de chi a pasâva 'na crêuza che, montàndo da l'Acasêua, a l'arivâva a-a gêxa de Sàn Bertomê di Armêni. Da chi a stràdda a continoâva vèrso levànte, traversàndo e miâge da çitæ pe mêzo da pòrta che, pigiàndo o nómme da-a gêxa da-arénte, a l'é dîta de Sàn Bertomê; da no confónde però co-o vàrco in corispondénsa de quéllo che ancheu o l'é ciamòu Làrgo Gaitàn Giardìn, avèrto a l'inìçio do sécolo XX.

Pöco dòppo a costruçión de sta stràdda chi, tra o 1895 e o 1896, l'é stæto realizòu 'na lìnia di tranvài da pàrte da SFEF (Socjêtæ de Ferovîe Elétriche e Funicolâre) che, anàndo aprêuvo a-o camìn da circonvalaçión, a pasâva pe Córso Càrlo Armelìn ascì. A lìnia di tranvài a l'é stæta in sciâ fìn desmantelâ into segóndo dòppo goæra e sostitoîa da-o traspòrto pùblico in sce gómma.

A stràdda a l'à pigiòu o sò nómme d'ancheu inte l'ànno 1944 quànde, co-a delìbera do comisâio prefetìçio Sìlvio Parödi do 23 de màrso, s'é decîzo de rinominâ inte 'n âtro mòddo vàrri lêughi dedichæ a-i Savöia. St'açión chi, vosciûa da-o govèrno fascìsta da RSI inte tùtti i sò teritöi, a l'é ligâ a-i fæti do '43, conscideræ da-a Repùbrica de Salò cómme 'n córpo de stâto arenbòu da-a cazàdda reâ.

## Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Córso Càrlo Armelìn. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti rescidençiâli tiæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo.

## Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT de lìnie 36, 36/ e 606 che, pasàndo pi-â Circonvalaçión, colêgan e-estremitæ do céntro da çitæ. In particolâ, in sce Córso Càrlo Armelìn gh'é e dôe fermâte de:
* Armelìn 1/Institûto Chiosón (*Armellini 1/Istituto Chiossone* - )
* Armelìn 2/Manìn (*Armellini 2/Manin* - , sôlo direçión levànte)

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Stràdde de Zêna
Tampere

**Tampere** (prononçiòu  in finlandéize, *Tammerfors* in svedéize) a l'é 'na çitæ de 244.000 abitànti. A l'é a segónda çitæ ciù popolôza da Finlàndia dòppo a sò capitâle, Helsinki.

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Çittæ d'Europa
Categorîa:Finlàndia
Stémma da Ligûria

O **stémma da Region Ligûria** o l’é stæto adottòu into 1985 co lézze regionâle.

## Stöia
Pe sécoli o prinçipâle Stâto ligure, a Repùbrica de Zêna, o l'ha avûo comme scìnbolo a crôxe de San Zòrzo. Âtro Stâto lìgure, a Repùbrica de Nöi, o l'àiva comme stémma a crôxe gianca into canpo rosso. Into 1910 o l'êa stæto propòsto d'adeuviâ comme stémma da Ligûria a crôxe de San Zòrzo co, into riquaddro èrto de scinistra, un castello stilizzòu. O 15 zenâ do 1985, co-a lèzze regionâle n. 3, o l'é stæto introdûto o stémma atoâle.

## Descriçion
Comme o dîxe l'articolo 2 da lézze regionâle, o stémma o l’é formòu da ‘na caravèlla stilizzâ, co contorno neigro e colorâ d’argento, co-a véia gianca inquadrâ da crôxe rossa co stelle d’argento inti riquaddri.

## Galerîa

Immaggine:Coat of arms of Republic of Genoa.svg|Stémma da Repùbrica de Zêna
Immaggine:Coat of Arms of the Republic of Noli.svg|Stémma da Repubrica de NöI
Immaggine:Coat of arms of the Ligurian Republic.svg|Stémma insce monæe da Repùbrica lìgure (1797-1805)
Immaggine:Proposed Arms of Liguria (1910).svg|Stémma propòsto pe-a Region into 1910


## Nòtte


## Vôxe correlæ
* Bandêa da Ligûria
* Ligûria
* Stémma de Zêna

Categorîa:Scìnboli da Ligùria
010

O **010** o l'é 'n prefìsso telefònico italiàn ch'o corispónde a-o distréito de Zêna, ch'o l'é inclûzo into conpartiménto co-o mæximo nómme.

Sto distréito chi o confìnn-a a nòrd con quéllo de Nêuve (0143), a nòrd-èst con quéllo de Piaxénsa (0523), a levànte con quéllo de Rapàllo (0185), a ponénte con quéllo de Sànn-a (019) e a nòrd-òvest con quéllo de Àcqui (0144).

## Comùn e àrie locâli
Into distréito de Zêna se trêuvan e træ àrie locâli de Rensén, de Buzàlla (ch'a l'inclùdde i ecs setoî de Buzàlla e de Torìggia) e de Zêna (ch'a l'inclùdde i ecs setoî de Zêna e de Cànpo).

O distréito o conprénde 36 comùn, tùtti inta çitæ metropolitànn-a de Zêna fêua che tréi pàixi inta provìnsa de Lisciàndria:

* A Céive
* A Crôxe
* A Særa
* Bargàggi
* Bogiàsco
* Buzàlla
* Cànpo
* Canpomón
* Cazélla
* Çiânexi
* Coghêuo
* Dâgna
* Fàscia
* Fiacón (AL)
* Fontanigórda
* L'Îzoa do Cantón
* Mazón
* Mê
* Mignànego
* Montebrùn
* Montéuggio
* O Gorêio
* Propâ
* Rensén
* Roêgno
* Rónco
* Rondanìnn-a
* Roscigión
* Sànt'Orçéize
* Savignón
* Tiliêto
* Torìggia
* Valbrevénna
* Vóbia
* Voltàggio (AL)
* Zêna

## Nòtte


## Vôxe corelæ

* 0184 (Sanrémmo)
* 0183 (Inpêia)
* 0182 (Arbénga)
* 019 (Sànn-a)
* 0185 (Rapàllo)
* 0187 (A Spézza)

Categorîa:Prefìsci telefònichi
Vyborg

**Vyborg** (*Вы́борг* in rùscio; *Viipuri* in finlandéize) a l'é 'na çitæ rùscia de 79.000 abitànti. Scìnn-a-o 1940 a l'à fæto pàrte da Finlàndia, ma a l'é stæta in sciâ fìn conquistâ da l'Unión Soviética into córso da Goæra d'Invèrno.

## Veddi ascì
* San Peoburgo

## Âtri progètti

## Colegamènti esterni
* 

Categorîa:Çittæ d'Europa
Categorîa:Ruscia
Tartu

**Tartu** a l'é 'na çitæ èstone de 91.000 abitànti. A l'é a segónda çitæ ciù popolôza de l'Estònia dòppo a sò capitâle, Tallinn.
## Giögrafîa

## Stöia

## Abitanti

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Aministraçión

## Comunicaçioin

## Nòtte

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Çittæ d'Europa
Categorîa:Estònia
Léngoa còpta

A **lengoa còpta** o **còptega** (in còpto: ϯⲘⲉⲧⲢⲉⲙ̀ⲛⲭⲏⲙⲓ, *tiMetremņchēmi*) a l'é 'na lengoa afro-aziatica camìtica, ùrtima discendénte de l'antîga léngoa egîçia. In tenpo difûza in Egitto, da-o XVII sécolo a l'é 'na parlâ estinta, sostitoîa da l'àrabo.   

Atoalmente in dialetto do còpto o l'é a lengoa litùrgica da-a Gêxa ortodòssa còpta e da-a Gêxa catòlica còpta ascì. 

## Bibliografîa
* 

## Âtri progètti

## Colegamenti estèrni
* 

Categorîa:Lengue afroasiatiche
Angelo Francesco Lavagnino

**Angelo Francesco Lavagnino** (Zena, 22 de frevâ do 1909 - Gâvi, 21 d'agosto do 1987) o l'é stæto 'n compoxitô e violinista lìgure.

## Âtri progètti

Lavagnino
Lavagnino
Lavagnino
Lavagnino
Carlos Luis Fallas

**Carlos Luis Fallas** (Alajuela, 21 de zenâ do 1909 - San José, 7 de màzzo do 1966) o l'é stæto un famôzo scritô costaricàn.

## Vìtta

## Òpere

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Scritoî
Ernesto Sabato

**Ernesto Sàbato** (Rojas, 24 de zùgno do 1911 - Santos Lugares, 30 d'arvî do 2011) o l'é stæto 'n famôzo scritô argentìn.

## Vìtta

## Òpere

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Sabato, Ernesto
Emanuele Krakamp

**Emanuele Krakamp** (13 Frevâ 1813 a Palermo - Novembre 1883 a Napoli) o l'è stæto 'n composcitô italian.

## Âtri progètti

Krakamp
Krakamp
Fratelli Frilli Editori

**Fratelli Frilli Editori** (**Fræ Frìlli Editoî** in zenéize) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a seu sêde inta Stràdda Priaróggia, into quartê de Quàrto a-o Mâ.

## Stöia
A câza editôa, fondâ inte l'ànno 2000, a l'à comensòu a seu ativitæ co-a pubricaçión de doî lìbbri de denónçia: o romànzo *Il Sindaco. L'avventura politica di un medico* do Paolo Cornaglia Ferraris, mêgo di figeu e diretô pe vint'ànni do Gaslîni ch'o l'àiva za scrîto di sàzzi de denónçia in sciô móndo da sanitæ, e *La Mala-Ricetta*, travàggio de 'n informatô sénsa nómme dónde l'é denonçiòu o scistêma dêuviòu da-e indùstrie di reméddi pe difónde i seu prodûti.

Sùbito dòppo i fæti do G8 de Zêna do 2001, a câza editôa a l'à fîto pubricòu *Le quattro giornate di Genova*, lìbbro cuòu da-o Raffaello Bisso e o Claudio Marradi, ch'o l'à avûo 'n gràn sucésso editoriâle fàndo conósce a Fratelli Frilli inte 'n mercòu bén bén ciù làrgo, con vàrie mençioìn in sce di giornâli da-a grànde difuxón.

Inte quélli ànni l'é stæto pöi inouguròu a colànn-a *Tascabili Noir*, a l'inprinçìpio con travàggi de scritoî pi-â ciù pàrte lìguri e ch'a l'à dæto 'n ciæo indirìsso a-a câza editôa vèrso a pubricaçión de scrîti *[[noir]]*. Inte sta colànn-a chi, che ancheu a gh'à ciù de 200 tìtoli, gh'àn fæto o seu debû editoriâle bén bén d'outoî: prezénpio se peu aregordâ o Bruno Morchio, a Maria Masella, a Cristina Rava, l'Antonio Caron, a Rosa Cerrato, a Maria Teresa Valle e o Roberto Centazzo. Inti ànni aprêuvo a Fratelli Frilli a l'à inougoròu de colànn-e in sce di âtri argoménti ascì, da-e goìdde a-e pubricaçioìn fotogràfiche e i sàzzi, cómme 'na colànn-a stòrica ch'a l'inclùdde e nêuve ediçioìn de inportànti tèsti in sciâ stöia ligùstega, cómme i anâli do Càfaro e di seu continoatoî, ciù che monografîe in sce di argoménti diferénti e in sce personàggi cómme l'Andrîa Döia e o Benéito Zacàia.

A-a giornâ d'ancheu, co-ina média de ciù de 50 pubricaçioìn a l'ànno, segóndo a clasificaçión de l'ISTAT a Fratelli Frilli a l'é da consciderâ tra e câze editôe de livéllo médio-âto.

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Barberino Tavarnelle

**Barberino Tavarnelle** o l'é 'n comùn inta çitæ metropolitànn-a de Firénse institoîo a-o 1° de zenâ do 2019 con l'unión di comùn de Barberino Val d'Elsa e de Tavarnelle Val di Pesa.

## Giögrafîa

File:BarberinoVEPanorama2.jpg|Barberino Val d'Elsa
File:TavarnelleValdiPesaPanorama1.jpg|Tavarnelle Val di Pesa


## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Comûni da çittæ metropolitann-a de Firense
Reaud

**Reaud** (diit fia *Reaudu*, *Realdo* ën italiàn) la é üna frassiun da cumüna de Triöira, ën pruvinsa d'Impéria, abitàa da 16 persune (2011).

## Geugrafia
Ën l'auta valàa dër valùn Argentina, sut'a 'r Munt' Sciacarèe. Fa pàrt' da Tèra Brigašca.

## Storia
Anant r'àn 1947 ëndrent'a ra pruvinsa dë Cuni, ën la regiun Pimunt, d'dopu r'Tratà d'Paaž u pàssa daa cumüna da Briga (devëntàa fransesa), a chéla de Triöira, 'nta pruvinsa d'Imperia, Ligüria.

## Abitanti
### Evulussiun demugrafica

## Pösti d'interes

## Culumia

## Cultüra

## Manifëstassiun

## Cumünicassìun

## Nòte
;Nòte ar̂ tèšt


;Nòte bibliugràfiche


## Autri prugéti

Categorîa:Triöra
Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Inpéria
Üpëga

**Üpëga** (, fia *L'Üpëga* o *Üpga*, *Üpega* 'n figùn, *Upega* ën italiàn) la é üna frasiùn dë 23 abitanti (2019) 'nta cumüna da Briga Auta, pruvincia d'Cuni, Pimunt.

## Geugrafia
Ën l'auta valàa dër Tana, travërsàa da'r Negrun. Fa pàrt' da Tèra Brigašca.

## Storia
Anant r'àn 1947 ëndrent'a ra cumüna da Briga, d'dopu r'Tratà d'Paaž u pàssa a quela dë Briga Auta, 'nsem'a A Ciagia e Carnìn.

## Abitanti
### Evulussiun demugrafica

## Pösti d'interes

Gêxa de Sant'Ànna (Üpega, Briga Auta)-Esternu.jpg|Višta da géež
Capella da Madònna da Néve (Üpega, Briga Auta)-Esternu.jpg|A capëla da Madona da Néev

Sut'aa diocež de Ventemiglia, ra paròchia la é dëdicàa a Sant'Ana.
***Géež dë Sant'Ana**, a paruchiàle daa frasiun, culucàa 'ntu Camìn di Sutàn.
***Capëla da Madona da Néev**, pocu dopu 'r bošcu de Navete, denant ër paiis.

## Culumìa

## Cultüra

## Manifëstasiùn

## Cumünicasìun

## Nòte
;Nòte ar̂ tèšt


;Nòte bibliugràfiche


## Autri prugéti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Cùnio
Earl Boen

**Oscar Earl Nitz Boen** (8 Agosto 1941 – 5 Zenâ 2023) o l'è stæto 'n attô statûnitéise.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Bowen
Clipperton

L'îzoa de **Clipperton**, ciamâ **Îzoa da Pasción** ascì (in françéize *Île de Clipperton* ò *Île de la Passion*), a l'é 'n atòllo françéize scituòu inte l'Océano Pacìfico, a 1.280 km a ovest do Mescico. E coordinate de l'atollo són 10°18'N, 109°13'O.

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Oçeania
Dàiu

**Daiu** (in italiàn: *Daglio*) l'é 'na frasión id Caréga ch'a gh'ò 22 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 944m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Caréga. L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria e u fò parte du teritoiu di Quattru Pruvéince. 
Chi u gh'è 'n ezenpiu da parlò 'd Daiu: 

*...grüpi d'muntagne e valae che peró u viegna divizo dai cunfin pre quatru pruvince d'quatru regiun, Ziena (Ligüria), Lisciàndria (Piemunte), Pavía (Lumbardía) e Piaxînsa (Emilia-Rumagna). Pre er tradisiun, peró, l'é cme s'a fisse iŋ ària ünica, dande pre séculi a ginte a vivè paigiu (vivindu sü inter gràn, patatte, casctiegne, e tgnindu inta stalla vacche e crave, tiandu sü der cae face in manía particulae, e via) e s'é cunsciüa e scpuzà pü fasilmînti tra ina vallaa e l'atra pütósctu che tra a vallaa e a pianüa. Tüttu isctu infatti l'é tesctimunió dar mǘxiche tradisiunali e pupulari, che i viégnu definíe der Quatru Pruvince"*.

## Nóte



## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
IShowSpeed

**IShowSpeed**, a l'anagrafe **Darren Watkins Junior**, o l'è 'n cantante americàn. O l'è nasciûo a Cincinnati inti Stati Unïi d'America a-i 21 de Zenâ do 2005. O l'à començòu a seu cariêra into 2019 co-o canâle in sce You Tube ch'o gh'à o mæximo nómme. Into dexénbre do 2021 o l'à goâgnòu o *Streamy Award* inta categorîa *Breakout Streamer*.

## Discografia
### Dischi senci
* 2021 - *Dooty Booty*
* 2021 - *Shake*
* 2022 - *Ronaldo (Sewey)*
* 2022 - *World Cup*
* 2023 - *Dogs*

## Nòtte


## Âtri progetti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Biografìe
IShowSpeed
Categorîa:Pop e world music
Categorîa:Muxicisti
Cartezegna

**Cartezégna**  (in zeneize *Cartexegna*, in italiàn *Cartasegna*) l'é 'na frasiun de Cariega ch'a gh'à 7 abitanti. A se tröva inte l'Ata Val Burbeia a 935&nbsp;m d'altitüdine, int'er cumüne de Cariega, sutt'ai munti Cròu, Caregòu, Carmi e Pêzu. L'è 'n pèize de lingua e tradiçiun ligüri inta Provincia de Lisandria.

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
*  

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Castellu da Prìa

U **Castéllu da Prìa** a l'è ina furtificasiùn medievâle ch'a se tröva a-a Prìa, in pruvinsa de Savùna.

## Puzisiùn e carateristiche
U castéllu u l'è stêtu tiòn sciǜ-a rocca cunusciüa scin da-i tenpi antìghi cumme *Petra. A* furtéssa a-a giurnâ d'ancö a se ìssa sciǜ de 'n töccu de cianéllu a pôca distansa da-a maîna. Ina otta però a l'êa bagnâ da-u mâ, cu-a zôna lì da vixìn ch'a vegnìva döveâ in antigu cumme portu natürâle.

Ciǜ de precizu, a strutüa a l'è stêta manezâ fra u Sinqueséntu e u Setteséntu, rivandu a 'na dimensciùn de 272 mêtri quàddri. A l'è furnìa d'ina grossa sâla squadrâ, insémme a l'armerìa e a-e miàgge de cunteniméntu, âte fina 'na trentena de mêtri. Da ste chi u se arve ina série de lüxêe.

E segrete du castéllu, cuntê in-ta tradisiùn cumme gramme e scǜe in-t'in moddu treméndu, l'han fra l'âtru uspitòn, du 1395 i frê Grimaldi prinsipi de Munegu, truvê mòrti da-a fàmme dòppu êsse stêti inprixunê in-tu méntre da guèra cuntru Zena. Custruìu e tiòn turna sciǜ ciǜ otte in-ti séculi, u castéllu u mantegne ancù a miaǜa ciü antìga in-ta parte de punénte, versu u quartê da Ciàssa Véggia.

Da sta parte chi u gh'êa fina i muìn da Prìa, ch'i servìvan a maxinâ u gran e a crövî i bezögni du mangiâ du paìze.

De lungu da-u fiàncu de punénte, in-ta ciasétta dîta *du Castellu* o *di Franchelli* (da-u numme du palàssu ch'u se ghe vàccia), ina otta u se truvava l'intrâ da Rivassa, a cà scignurîle, in cumünicasiùn cu-u castéllu primma gràssie a in punte levaû, dapö scangiòn cu-e miàgge.

## Stòja

E primme testimuniânse du castéllu se déven fâ remuntâ a l'épuca rumâna, quande a zòna a végne sernüa pe a fundasiùn du *Castrum Petrae*. Dapöi u vegne turna döveòn cumme furtéssa difenscìva da-i bizantìn, quande, du 641, use sa che i Lungubardi i l'axevan ocüpòn A Prìa. A st'invaxùn chi, a ségue quella di Franchi, mentre in-te l'etê de mezzu a strutüa a passa de man a-u vescu d'Arbenga.

Ina strutüa ciǜ ben inbastia s'ha cu-e invaxùn di Bàrbari e di Saracén, ch'e végnen de doppu, pigiàndu e bazi da véggia furtificasiùn se va cuscì a tirà sciǜ quélla che cunuscemmu ancöi, döveâ cumme rexidensa privâ.

A-u cuntrâiu de âtri castelli, stu chi u l'axeva ina puzisiùn ch'a permetéva de tegnî sutt'öggiu tantu u cumerciu marittimu quantu u pasàggiu di esèrciti, vista a puzisiùn strategica.

A partì da-u 1395, pe via da cesciùn ösciǜa da-u Pàppa Ürbàn VI, u pàssa de man a-a Repübbrica de Zena, che a trasfurma in-t'ina pudesterìa. Cun l'invaxùn da parte di marchézi de Finâ, du 1419, u castéllu u l'è dapöi restituìu a-a diocexi arbenganeze, in-tu 1528. 

Sutta a Zena a gh'è l'ürtima destrüsiùn da furtessa, in-tu 1460, in-ta mainêa de nu fâla càzze in man a-i nemîghi. Derucòn in parte, u sajà pöi ricustruìu du 1500, cumme u veghemmu ancö. A Repübbrica, a-a fin, a repìggia turna u pörê sciǜ-u castéllu fin a l'épuca de Napuleùn.

A-u muméntu u rezülta de pruprietê privâ e dunque nu se pö vixitâ, cuscì cumme pe u Palàssu Leale-Franchelli (cunusciüu fina cu-u numme de Palàssiu Gramàtica) ch'u gh'è culegòn. Chi i se cunservan ascì i afreschi de Antonio Novaro.

## Nòtte


## Âtri prugètti

Categorîa:Architetûe da Ligùria
Categorîa:A Prìa
Il melangolo

**Il melangolo** (ofiçialménte *Il nuovo melangolo*) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a seu sêde inta Stràdda de Pòrta Soprànn-a, into sestê do Meu.

## Stöia
A câza editôa a l'é stæta fondâ do 1976 da-o Carlo Angelino e da l'Elio Gioanola, di profesoî do dipartiménto de filozofîa de l'Universcitæ de Zêna che gh'àn dæto da sùbito 'n indirìsso editoriâle bén bén caraterizòu, insémme a tréi studénti: l'Adolfo Beverini, o Vittorio Bo e o Renato Sartoris. O nómme çernûo pi-â socjêtæ o vêgne da quéllo, prinçipalménte leterâio, di çetroìn amâi, mensonæ da l'Eugenio Montale inta seu *Elegia di Pico Farnese*.

Do 1989 i fondatoî do *Melangolo* àn çedûo a l'Einaudi o 51% de seu partecipaçioìn, co-a câza editôa ch'a l'é coscì anæta aprêuvo a-i fæti de quélla socjêtæ, intrâ no goæi dòppo into grùppo Elemond. A ògni mòddo, za do 1996, i doî sòcci fondatoî ch'êan restæ inte l'inpréiza, l'Angelino e o Sartoris, àn tórna acatòu a quöta ch'àivan çedûo e l'Elemond, con l'agiùtto de 'na dêxénn-a d'amîxi cómme o Roberto Cerati, ecs diretô comerciâle de l'Einaudi, o Francangelo Scapolla, stanpòu con Microart's e editô con Le Mani, e o Francesco Casà, ecs manager ch'o l'àiva pigiòu a càrega de diretô editoriâle. A câza editôa, coscì ricostitoîa, a l'é stæta dónca rinominâ o *Nuovo Melangolo*.

## Pubricaçioìn
*Il melangolo* o cûa a pubricaçión de sàzzi in sce vàrie matêie, cómme filozofîa, antopologîa, antighìstica e letiatûa, a ògni mòddo co-ina fórte specializaçión in sciâ filozofîa. Dæto che, de média, o l'à pubricòu ciù de 10 volùmmi a l'ànno, inta clascificaçión de l'ISTAT o l'é conscideròu cómme 'n editô de grandéssa média.

Tra i lìbbri de sucésso pubricæ da-a câza editôa se peu aregordâ e *Lezioni di Heidegger* e *Il concetto di Dio dopo Auschwitz* de l'Hans Jonas e *Conde* e *Le voci* do Claudio Magris. A produçión editoriâle a l'é articolâ in sce ciù colànn-e, co-e sêi ciù inportànti ch'én: *Nugae*, arecugéita de lìbbri da portâ inta stàcca, *Lecturae*, formâ da scrîti de crìtica e leterâia, *Opuscola*, dedicâ a-a filozofîa, *Opera*, ch'a l'arechéugge de lóngo òpere filozòfiche ma pò-u ciù contenporànie, *Kum!*, òpere do penscêo eoropêo d'ancheu repigiæ da-o festival d'Ancónn-a co-o mæximo nómme, e a *Filosofia della formazione*, dedicâ a sta disciplìnn-a chi. Gh'é ascì 'na colànn-a dedicâ a têmi ò outoî ligùstichi, ciamâ *Melangolo Genova*. 

Pe de ciù, *Il melangolo* o cûa a pubricaçión de dôe revìste de lóngo de filozofîa, sàiva a dî *Eldos*, dirètta da l'Angelino, e *Estetica*, dirètta da-o Massimo Cacciari, tùtte dôe a cadénsa semestrâle. 

## Nòtte


## Colegaménti estèrni

* 

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Persi

**Persi** (in dialettu lucòle: *Parsi*) l'é 'na frasción dei cumüne dei Buighètu inta Val Burbàia. 

## Pósti d'interesse

## Note


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* https://www.comune.borghettodiborbera.al.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/santa-maria-assunta-in-persi-30531-1-69ab0ce5ab061bdf00fd72450df8b1e3

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Iüvé

**Iüvé** (in italiàn: *Liveto*) l'é 'na frasción dei cumüne 'd Buighètu inta Val Burbàia. U gh'ò 'na pupulasión id 21 abitanti.

## Pósti d'interesse

## Note


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
https://italia.indettaglio.it/ita/piemonte/alessandria_borghettodiborbera_liveto.html

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Tûre Leon Pancaldo

A **Ture Leon Pancaldo** (cunusciüa cumme *A turetta*) a l'è 'na custruçiùn medieväle int'a çitè de Sann-a. A l'é cunsciderä u scìnbulu d'a çitè.

## Stoja
In antigu ciamä *Ture d'a Quarda*, a fäva parte de mu̇àgge a pruteçiùn d'a çitè. A ture, cumme a ciassa ch'u gh'é de sutta, a l'è dedicä a Liùn Pancädu, navegatù savuneize.

A Ture a l'è äta 23 mêtri. Da-u fiàncu versu u mä u gh'è 'na pitüa d'u stemma d'a Repübbrica de Zena, fèta int'u seculu XVIII, e 'na madunetta d'a Nóstra Scignùa d'a Mizericórdia, fèta da Filippo Parodi int'u 1662.

## Nòtte


## Ätri prugètti

Categorîa:Sann-a
Categorîa:Architetûe da Ligùria
Leon Pancaldo
Còvu de Mée

U **Còvu de Mée** (*Capo Mele* in itagliàn) u l'è in promuntoriu rocciùẑu ch'u se trôva in ta pruvincia de Savùna, tra Andôa e Laigôîa.

## Tèrit<u>o</u>riu
A levante u tèritoriu l'è ripidu, mèntre a punente u và ciû in sciu ciàn. In simma au briccu u gh'è u e cà de Colla Michéri, reẑidènsa de l'esploratù da Nurvegia Thur Heyerdahl. 

Chi a l'è puẑissiunò a stassiùn meteorulogica du Còvu de Mée e a est u faru de Covumée. Versu Laigôîa u gh'è u Santuàriu da Madonna de Penne, costruìu in tu séculu XVII.

## Nòtte
;Nòtte a u tèstu


;Nòtte bibliogràfiche


## Autri prugètti

## Ligàmmi de f<u>ô</u>a
* 

Categorîa:Giögrafîa da Liguria
Categorîa:Andôa
Categorîa:Laiguéa
A Ciagia

**A Ciagia** (*Ciōze* ën urmeašc, *A Ciàzza* ën figun, *Piaggia* ën italian), la é üna frasiùn da Briga Auta, pruvincia dë Cuni (Pimunt) cun 23 persùne (2019), ëndund' la à sèt a cumüna.

## Geugrafia
Ën l'auta valàa dër Tana, travërsàa da'r valùn dë Tanarèe. Fa pàrt' da Tèra Brigašca e la é cunscidëràa u sentr'abitàa ciü a meridiun dër Pimunt.

## Štoria
Anant r'àn 1947 ëndrent'a ra cumüna da Briga, d'dopu r'Tratà d'Paaž ra d'vëgn' a sèt da cumüna da Briga Auta, 'nsem'ae autre frasiùn dë L'Üpëga e dë Carnìn.

## Abitanti
### Evulussiun demugrafica

## Pöšti d'interes

## Culumia

## Cultüra

## Manifëštasiùn

## Cumünicasìun

## Nòte
;Nòte ar̂ tèšt


;Nòte bibliugràfiche


## Autri prugéti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Cùnio
Filippo Parodi

**Filippo Parodi** (Zena 1630 – Zena 1702) o l'è stæto 'n scultô zenéize do perîodo baròcco.

## Nòtte


## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
*  

Categorîa:Biografìe
Goære Stellæ

**Goære Stellæ** (*Star Wars* in ingléize) o l'é 'n franchise americàn de space opera, creòu da-o George Lucas. Comensòu co-a perlìcola da-o mæximo nómme o l'é fîto diventòu 'n fenòmeno mondiâle da coltûa pop.

## Âtri progètti

Categorîa:Cine
Boccadaze

**Boccadâze** (, ascì scrîto *Bocca d'âze* o *Bocadâze*, in italian *Boccadasse*) o l'è in antigo bórgo de mainæ inclûzo into quartê d'Arbâ, comùn de Zena.

## Geografîa
## Stöia
## Pòsti de interesse

## Economia

## Coltùa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin
Categorîa:Quartê de Zêna
Suspèe

**Suspèe** ('n intëméliu *Suspé*, 'n franses *Sospel*  'n italiàn *Sospello*) l'é in paìsë dë Arpi Maritimi, in Fransa, ch'eř fà 3.605 abitanti.

## Geugrafìa
## Stořia
## Pòsti d'interèssu
## Ecunumia
## Cultüřa
## Manifëstassiun
## Feste e féře
## Cumünicassiun

## Nòte


## Autri prugéti

## Culegamént esterni

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Còdice Morfìn

O **Còdice Morfìn** o l'é 'n manoscrîto do sécolo XIV ch'o contêgne a produçión de un di màscimi poêti in léngoa lìgure, l'Anònimo Zenéize.

## Stöia
O manoscrîto o l'é dîto Còdice Morfìn da-o nómme do sò descrovitô, o Matê Morfìn, avocâto cìvico, segretâio do Decorionòu da çitæ de Zêna e, tra o 1849 e o 1854, do Comùn ascì. Descrovîo o còdice tra o 1820 e o 1821, o Morfìn o-o l'à fæto védde a-o leteròu Gioàn Batìsta Spotórno, ch'o l'à difûzo a nêuva da descovèrta comensàndone o stùddio.

In particolâ o Morfìn o l'àiva a pasción de coleçionâ antighitæ librâie, creàndo co-i ànni 'n'inportànte arecugéita ch'a s'êa azónta a-i manoscrîti da sò famìggia, vegnìndo in sciâ fìn mìssa in véndia da-o fìggio Zórzo Anbrêuxo pi-â sómma de 3.500 frànchi. Coscì, a-i 10 de màzzo do 1882 o Comùn o l'à acatòu, pe 'n totâle de 1.750 frànchi, a meitæ da coleçión do Morfìn, 81 manoscrîti inclûzo o còdice co-a produçión de l'Anònimo, da quéllo moménto de propiêtæ pùblica.

Inte l'ànno 1958 l'é stæto trovòu i rèsti de 'n âtro còdice che contêgnan, fêua che pe quàrche diferénsa inta grafîa, e mæxime poêxîe de l'Anònimo. D'ancheu o *Codex Molfino* o vên conservòu inte l'Archìvio Stòrico do Comùn de Zêna.

## Descriçión
O còdice, no conplêto, o gh'à de dimenscioìn de 33&nbsp;x&nbsp;23&nbsp;cm, pe 'n totâle de 85 papê. L'é stæto conpilòu co-in tîpo cançelerésco de scritûa gòtica docomentâia, de sòlito dêuviòu pi-â redaçión de còdichi da-a ménn-a ciù contegnûa e pe-i tèsti in vorgâ, bén bén comùn into sécolo XIV.

O còdice o contêgne 147 poêxîe in vorgâ zenéize e 35 in latìn, contegnìndo tòsto trent'ànni de produçión poética de l'Anònimo. O scrîto ciù antîgo, 'n rìtmo latìn, o doviéiva defæti remontâ a-o perîodo 1283-1284 méntre, tra i conponiménti che se riêsce a datâ con seguéssa, o ciù recénte o remónta a-o 1311, eséndo dedicòu a-a deschinâ do Rìcco VII inta Cianûa Padànn-a. 

## Nòtte
; Nòtte a-o tèsto


; Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
*