Matêia scûa

In cosmologîa, a **matêia scûa** a l'é 'n particolâre tîpo de matêia ch'a l'é stæta teorizâ pe spiêgâ di efètti gravitaçionâli che no pêuan êse descrîti sôlo co-a matêia òrdenâia. A diferénsa da matêia che sémmo abitoæ a védde tùtti i giórni, a matêia scûa a no l'emétte de radiaçioìn eletromagnétiche, perciò a l'é bén bén difìçile da amiâ. A-a giornâ d'ancheu no l'é stæto ancón trovòu de evidénse dirètte da sò existénsa, ma, a mén che-e lézze da fîxica conosciûe no ségian sbaliæ (cösa ch'a poriæ êse vêa ascì), a matêia scûa a doviéiva raprezentâ quæxi o 90% de tùtta a matêia de l'univèrso.

## Aspètti generâli
O nómme scûa, cómme za acenòu primma, o l'é ligòu a-o fæto che l'ùnica cösa ch'a ne mànca a l'é a seu lûxe. O modéllo ch'adêuviemmo òua, ò sæ o "modéllo standard da cosmologîa (ciamòu ΛCDM, dónde CDM o veu dî *Cold Dark Matter*)" o l'é bazòu in sciô Big Bang, ma sensa a matêia scûa gh'é di cónti che no tórnan. Prezénpio no s'acapìsce cómme l'àn fæto e galàsie a formâse into ténpo che gh'àn avûo a dispoxiçión da-o sccéuppo do mæximo Big Bang, e mànco cómme fan a restâ insémme co-a sôla gravitæ dæta da-a matêia che sémmo boìn a védde, quélla fæta de barioìn. L'univèrso, tra l'âtro, o se spàntega de lóngo de ciù, ma a seu veloçitæ, a-o pòsto d'asbasciâse cómme se porieiva pensâ, a l'é de lóngo aprêuvo a crésce. Sta cösa chi a l'à portòu ascì a inmaginâ che ghe ségge ascì 'n âtro tîpo de energîa, ancón ciù misteriôza da matêia scûa, ò sæ l'energîa scûa. L'energîa scûa a l'é indicâ co-o scìnbolo Λ, scìnbolo ch'o fa pàrte do nómme do modéllo standard.

## Stöia
Into 1933 l'astrònomo svìseo Fritz Zwicky o s'é mìsso a mezuâ a distriboçión de veloçitæ de l'amàsso da *Chioma di Berenice*, e o l'à scovèrto che, pe no andâ contr'a-e lêze da fîxica, a màssa de l'amàsso a l'aviæ dovûo êse 400 vòtte ciù grande de quella ch'a se pêu calcolâ pe mêzo da seu luminoxitæ. S'é pensòu sùbito che ghe fîse quàrche fórma de matêia no luminôza cómme gàzzo ò pûa interstelâre, ma a questión a no l'é stæta aprofondîa scinn'a-i ànni '60/'70, quande i astrònomi americhén Vera Rubin e Kent Ford àn confermòu a prezensa de 'na grànde quantitæ de màssa ch'a no se peu védde (ma che a ghe dêv'êse) inte 'na série de galàsie a spirâle. Co-e modèrne riçérche s'é acapîo che ni o gàzzo ni a pûa pêuan êse a spiegaçión de sta diferénsa chi: a-e cùrte, ghe dêv'ese 'na particèlla nêuva.

## Prêuve prinçipâli de l'existénsa da matêia scûa
* Quànde 'n còrpo o l'é aprêuvo a gjâ co-în möto circolâre unifórme, gh'é 'na fòrsa ciamâ "fòrsa centrìpeta" ch'a fa 'n mòddo cò-u còrpo o rèste inta seu traietöia: se sta fòrsa chi a no ghe fîse, o còrpo o l'andiéiva avànti drîto, sénsa percorî a circonferénsa. O penscêo o l'é o mæximo pe-e galàsie: e stélle e i âtri còrpi che fan parte de lô gîan asæ velôci in gîo a-o seu centro. Calcolòu a veloçitæ di còrpi, s'acapìsce ben chi-â fòrsa de gravitæ prodûta da-a matêia vixìbile a no l'é bastansa pe poei tegnî insémme a galàsia, a quæ a se desfaiéiva. A matêia scûa a vén pròpio in agiùtto pe spiêgâ sto fæto chi.
* 'Na segónda prêuva a ne végne diretaménte da-o Einstein. Segóndo a seu teorîa da gravitaçión universâle, a gravitæ a l'é bónn-a a cegâ a traietöia da lûxe. Into 1919 o Eddington o n'à dæto a prêuva che sta cösa chi a l'é vêa. Partìndo da-a teorîa do Einstein, émmo adêuviòu a técnica da "lénte gravitaçionâle" pe ripête e mezûe do Zwiky ma co 'na precixón mazô. 'N'atra técnica a l'é quélla inandiâ da l'italiàn Roberto Giacconi inti ànni '60, conosciûa cómme "astronomîa a raggi X". Meténdo insémme e inmàgine trovæ co-e dôe técniche, s'é vìsto che l'êa tùtto vêo: sta màssa chi a ghe dêv'êse.

A riçérca di sti ùrtimi ànni a l'é aprêuvo a mezuâ quàrche interaçión da matêia scûa co-a matêia òrdenâia, dêuviàndo di aceleratoî ascì, ma o travàggio o l'è bén bén difìçile. Si-â teorîa a fîse provâ, l'òmmo o gh'aviæ no sôlo a poscibilitæ d'acapî mêgio a natûa, ma ascì de conósce quéllo ch'o saiâ o destìn de l'univèrso.

## Âtri progètti

Categorîa:Astronomîa