open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Transnistria

A Transnìstria, ofiçialménte Repùblica Moldâva de Pridniestròv ò Pridnestròvie (in romêno: Republica Moldo-venească Nistreană; in rùscio: Приднестровская Молдавская Республика, Pridnestrovskaja Moldavskaja Respu-blika), a l’é ‘n stâto a cónti fæti indipendénte ma no riconosciûo da-i Pàixi Ménbri de l’ONU, perché conscideròu de dirìtto cómme pàrte da Moldàvia: o l’é governòu da ’n’aministraçión con sêde inta çitæ de Tiraspòl.

A Transnìstria, Repùblica ch’a s'è diciarâ indipendénte a-i 2 de Seténbre do 1990, a l’é stæta riconosciûa cómme “Stâto” sôlo da træ âtre entitæ secescionìste: Abcàzia, Artsakh e Osséçia do Sùd, ma ofiçialménte a l’é indicâ da-a Repùblica Moldâva cómme pàrte do sò teritöio co-o nómme de "Unitæ aministratîva da rîva mancìnna do Dniester", e sótta l’òcupaçión rùscia.

Dòppo a Prìmma Goæra Mondiâle, l’atoâle Transnistria a fâva pàrte da Repùblica Socialìsta Soviética de l’Ucràina, e a l’é diventâ into 1924 ’na Repùblica aotònoma dîta Repùblica Socialìsta Soviética Aotònoma Moldâva con capitâle Tiraspòl ma de lóngo drénto a l’Ucràina comunìsta. A Moldàvia, dîta alôa Besaràbia, a l’êa in càngio teritöio romêno.

O pàtto Molotov-Ribbentrop firmòu da l’URSS e da-a Germània nazìsta, o l’à portòu a l’òcupaçión soviética da Besaràbia, da Bucòvina nòrd e a-a creaçión da Repùblica socialìsta soviética da Moldàvia into 1940; a Transnìstria a l’é stæta alôa incorporâ inta nêuva repùblica socialìsta.

O pàtto Molotov-Ribbentrop dòppo o l’é stæto diciaròu no ciù vàlido da l’atoâle Moldàvia inta sò diciaraçión d’indipendénsa do 1990.

A-i 18 de Màrso do 2014 o govèrno da Transnìstria o l’à domandòu l’adexón a-a Rùscia dòppo l’anesción da Crimêa a-a Rùscia.

Segóndo o censiménto da popolaçión do 2015, in Transnìstria vîvan 475.373 persónn-e. De quésti, 142.000 són contadìn, o rimanénte o vîve inte çitæ. Rispètto a-o censiménto do 2004, a popolaçión inta repùblica separatìsta a l’é diminoîa do 14,47% e a l'é formâ de questa mainêa:

Rùsci: 29,1%

Moldâvi: 28,6%

Ucràini: 22,9%

Bùlgari: 2,4%

Gagàoxi : 1.1%

Bielorùsci: 0,5%

Transnistrién: 0,2%

Âtri: 1,4%
Kaliningrad

**Kaliningrad** (in rùscio Калининград; AFI: [kəlʲɪnʲɪnˈgrat]) a l'é 'na çitæ da Rùscia de 490.449 abitanti (a-o 1 d'òtôbre 2021), cappoleugo e céntro prinçipâ de l'òmònima 'oblast', esclâve rùscia tra Polònia e Lituania, bagnâ da-o Mâ Bàltico. 

Scin'a-o 1946 a l'é stæta 'na çitæ tedesca ciamâ **Königsberg**, inta Prùscia òrientâle, patria do filòzofo Immanuel Kant.

## Âtri progètti

Categorîa:Ruscia
Anbasciatoî spagnòlli inta Repùbrica de Zêna

I **anbasciatoî spagnòlli inta Repùbrica de Zêna** són stæti i raprezentànti do Régno de Spàgna inta Repùbrica de Zêna. De fêua do perîodo tra o 1712 e o 1714, e dôe naçioìn àn mantegnûo de relaçioìn stàbili fra de lô.

## Lìsta di anbasciatoî

* 1626-1638: Francisco de Melo
* 1701-1705: marchéize de Monreâ
* 1706-1712: Antonio Casado y Velasco, marchéize de Montelìon
* 1709-1713: Juan Francisco Pacheco, dùcca de Uceda (raprezentànte de Càrlo VI d'Asbùrgo)
* 1714-1725: Vincente Bacallar y Sanna, marchéize de Sàn Féipo
* 1725-1735: Bernardo de Ezpeleta
* 1735-1737: Felix Cornejo y Alemán
* 1737-1795: Juan Joaquín Cornejo

## Bibliografîa

* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
José Serrato

**José Serrato** (Muntevideu, 30 de seténbre du 1868, 7 de seténbre du 1960) u l'é stêtu in ecunumista, inzegnê e puliticu üruguayàn, Prescidénte Custitusiunâle fra u 1923 e u 1927.

## Vitta

A sö famìggia a ne vegniva da-u paîze de Giüstexine, difêti u l'êa u fìggiu de Domingo Serrato  (Dumenegu di Sérèi), in maziniàn ch'u l'êa scapòn in Uruguay e u l'axeva fêtu furtüna cumme custrutû. A muê a se ciamava de María Bergeróo. U l'axeva frequentòn a scöa Elbio Fernández, fundâ da-u José Pedro Varela, diplimanduse in agraria. A 18 anni u cunbatte da vuluntâiu in-te forse de reasiùn, cuntru a ditatüa de Massimo Santos, pé laureâse dapö in-te l'Üniverscitê di geometri in-tu 1888. De seguitu u l'ha stüdiòn izegnerîa in-te l'Üniverscitê da repüblica, laureanduse in-te l'ànnu 1892, esendu ün di primmi tréi inzegnê a cunseguî u titulu. Serrato u l'ha travaggiòn cumme prufesû e mestru de matematica in-te l'insegnamentu segundàiu e a livellu ciü de d'âtu. Da marcâ u matrimoniu cun Josefina Perey. In-tu 1897 u l'intra in-ta Zunta ecunomicu-aministrativa de Muntevidêu, incumensandu a cariêra pulitica. U möe a Muntevidêu in-tu1960.

## Ativitê pulitica
Menbru du partîu puliticu du Colorado, cumme sö puê, u l'ê stêtu deputòn, Ministru di Travaggi Püblici in-tu 1913, de Finanse fra u 1904 e u 1906, de l'Internu in-tu 1911 e di Esteri fra u 1943 e u 1945.
Elezüu Prescidente da Repüblica in-tu 1923, u l'ê restòn in càrega fin a-u 1927. In-tu mentre u l'ha firmòn in tratòn de cunfin cun l'Argentina, istituìu a Curte Eleturâle, inauguròn u Palàssu Legislatìvu, creòn i fundi de pensciunamentu e u relatìvu scistemma a livellu sivìle, de ansianitê e pé i impieghê de bànche.

U l'ê stêtu ascì u primmu prescidente de l'Uruguay a vengnì elezüu pé vutasiùn üniversâle, mecanismu previstu daa Custitusiùn emanâ in-tu 1918.

Incaregòn pöi a l'internu du Cunseggiu du Stattu du 1942 cu-a mutivasiùn de scrìve a Custitusiùn e ancù cumme Canselê da Repübblica e ministru di esteri, u vegne cunscideròn cumme ün di prinsipâli punti de riferimentu pe' l'ONU in via de furmasiun.

### Gabinéttu du guvèrnu

## Ativitê giurnalistica
José Serrato l'ha püblicòn quarche articulu cu-u survanumme "Engignour", da-u fransese "inzegnê", u sö mestê. Sutta a stu-chi l'ha püe intrategnüu in'inpurtante discüsciùn finansiària cun Julio Herrera y Obes in-te l'annu 1902 pé vía de 'na série de artìculi püblichê in sci giurnâli de Muntevideu.

## Ativitê pulitica in-tu sport
L'ê ricurdòn pé avê dirèttu u «Laudo Serrato», ch'u l'ha segnòn a riunificasiùn du balùn uruguayan in-tu 1926. U mêximu l'êa stêtu divizu in-tu 1922, fra l'«Asociación Uruguaya de Football», capitanâ da-a squaddra nasiunâle de balùn, e a «Federación Uruguaya de Football» du «Club Atlético Peñarol». In-tu 1925 sùn stêti suspezi i turnei urganizê da-e due asuciasiui e, dapö ina lunga tratatìva, s'ê decizu che pé 1926 se duxeva tegnî in Turneu du Cunseggiu Pruvizòriu. A-a fin s'ê rivê a-a definisiùn de in ünica urganizasiùn l*'Asociación Uruguaya de Fútbol*.

## Nòtte


## Âtri prugetti

Categorîa:Uruguay
Balón (dizanbigoaçión)

A pòula **balón** a poriéiva indicâ:
* balón: sfêra de gómma, chêuio ò âtro materiâle dêuviâ pe vàrri spòrt
* balón (recipiénte): 'n tîpo particolâ de recipiénte de véddro
* balón (marìnn-a): 'n segnâle da giórno dêuviòu da-i bàrchi
* balón (zêugo): zêugo tradiçionâle da Ligùria e do Bàsso Piemónte
** balón legêro: variànte do balón
** balonétto (zêugo): variànte do balón
* balón ariostàtico: ariòstato sénsa 'n scistêma de propulsción
* balón da fâ i pisétti: struménto dêuviòu pe cuxî
* balonétto: recipiénte da inpî d'âia
* zêugo do balón: o spòrt ciù difûzo a-o móndo
Série B (balón)

A **Série B** a l'é a segónda ciù inportànte conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ pi-â prìmma vòtta inte l'ànno 1949 e ancheu arivâ a l'ediçión setantetræ. Inandiâ e dirétta da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P., *Federazione Italiana Pallapugno*), ciù chò-u sò scudétto de categorîa a fà goagnâ a promoçión a quélla superiôre, a Série A. 

A prìmma clasificâ inta conpetiçión a goàgna a promoçión inta màscima série, gh'é pe cóntra a retrocesción pi-â squàddra a l'ùrtima poxiçión. Pe de ciù, da l'ànno 2012 e mêgio squàddre do canpionòu pêuan parteçipâ a-o tornêo pe l'asegnaçión de 'na Cóppa Itàlia de categorîa, méntre into pasòu dovéivan zugâ inte quélla da màscima série. 

## Fonçionaménto
A Série B a l'é o segóndo livéllo do canpionòu naçionâle de balón e, ancheu, a conprénde dózze squàddre che vêgnan ségge da-a Ligùria che da-o Piemónte. Sta categorîa chi a l'é spartîa inte dôe fâze despægie: pe prìmma cösa gh'é, coscì cómme inta màscima série, a coscì dîta *[[Stagión sportîva|regular season]]*. A *regular season* a l'é inandiâ into formâto conosciûo cómme gîón a l'italiànn-a, e dónca gh'é ségge e partîe de andâta che quélle de retórno.

In sciâ bâze di rizultâti do gîón, l'é determinòu a clascìfica de éutto squàddre qualificæ pi-â segónda fâze, che pe cóntra a l'é a eliminaçión dirètta e a pòrta a goagnâ o tìtolo, ciù a quadrétta, ùrtima clascificâ, ch'a l'é retrocèssa inta série C. E partîe di quàrti de finâle, de semifinâle e da finâle se conpónn-an de andâta, retórno e, se l'é necesâio, de 'n sparéggio ascì, zugòu in sce 'n cànpo neòtro inte finâle e inte semifinâle òpû in sciô cànpo de quélla ciù èrta in clascìfica a-i quàrti. A prìmma clascificâ da categorîa a l'òtêgne a promoçión inta Série A.

E prìmme quàttro squàddre pe pontézzo, pigiòu inta prìmma fâze a-o moménto da fìn do gîón de andâta, se goâgnan l'amisción a-e semifinâle da Còppa Itàlia de Série B ascì, co-e cóbie ch'én 1° e 4° clascificâ e 2° co-a 3°.

## Àlbo d'öo

## Nòtte


## Bibliografîa

* 
* 
* 
* 

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Balón (zêugo)
Àlbo d'öo do canpionòu italiàn de balón

L'&#8203;**àlbo d'öo do canpionòu italiàn de [[Balón (zêugo)|balón]]** o l'inclùdde i 102 canpionæ da màscima série italiànn-a ch'én stæti disputæ scìnn-a-a giornâ d'ancheu.

## Àlbo d'öo

## Statìstiche
### Scudétti pe çitæ

### Vitöie da capitànio

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 
* 
* 

Categorîa:Balón (zêugo)
Supercóppa italiànn-a de balón

A **Supercóppa italiànn-a** a l'é 'na conpetiçión sportîva de balón, inandiâ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, *Federazione Italiana Pallapugno*) da-o 1994 e ch'a se zêuga tùtti i ànni.

## Stöia
O trofêo da Supercóppa o l'é stæto zugòu pi-â prìmma vòtta do 1994 ma o l'à avûo coscì pöco sucèsso da êse inandiòu tórna sôlo vàrri ànni dòppo. Defæti, a partîa tra a squàddra ch'a l'àiva goâgnòu a màscima série e quélla ch'a l'àiva goâgnòu a Cóppa Itàlia a l'é stæta zugâ a-i 8 d'arvî a Rómma, inte 'n cànpo da zêugo do balón e lontàn da-o pùblico apascionòu a sta disciplìnn-a chi.

Pe de ciù, a Supercóppa a no l'é stæta zugâ inte l'ànno 2020 pe caxón do sccéuppo da pandemîa de COVID-19 e, pî-a mæxima raxón, a no l'é stæta inandiâ mànco inte l'ànno a vegnî, scicómme o canpionòu e a Cóppa Itàlia êan stæti scancelæ ascì.

## Fonçionaménto
O trofêo o l'é de sòlito asegnòu a l'inprinçìpio da stagión, quàrche giórno prìmma de l'inprinçìpio a *[[Stagión sportîva|regular season]]*, co-in scóntro dirètto tra a squàddra ch'a l'à goâgnòu o canpionòu de Série A e a vincitrîxe da Cóppa Itàlia inta stagión pasâ.

Into câxo chi-â mæxima squàddra a l'àgge goâgnòu ségge o tìtolo chi-â cóppa, a seu sfidànte a saiâ l'âtra finalìsta do canpionòu, co-a partîa ch'a l'é zugâ in sce cànpo néotro. Pe tradiçión, o trofêo da Supercóppa o vêgne de propiêtæ de 'na socjêtæ sôlo dòppo che quésta a l'à goâgnâ pe træ vòtte, inpréiza che pò-u moménto a l'é ariescîa sôlo a-a Subalcuneo, a-a Canalese e a l'Albese.

## Àlbo d'öo

## Statìstiche
### Vitöie pe çitæ

### Vitöie da capitànio

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 
* 

Categorîa:Balón (zêugo)
Izoa Genovesa

L**'Îzoa Genovesa** (in spagnòllo *Isla Genovesa*, in ingléize *Tower Island*) a l'é 'n vulcàn a scùddo inte Îzoe Galàpagos (Ecuadòr), inte l'Òcèano Pacìfico de levànte. L'îzoa a l'é grande quæxi 14 chilòmetri quadrâti e a sò altéssa màscima a l'é de 64 mêtri. L'îzoa, a fórma de færo de cavàllo, a gh'à 'na caldera vulcànica ('na cónca òcupâ da 'n lâgo) 'na miâgia da quæ a l'é deruâ e a l'à formòu a Grande Bâia de Darwin, con de scugêe tùtto in gîo. Into céntro gh'é o lâgo d'ægoa sâ Arcturus, a quæ zótta a gh'à 'n pitìn mêno de 6.000 ànni. Scibén che no s'aregòrdan eruçioìn stòriche in sce l'îzoa Genovesa, in scî fiànchi do vulcàn gh'é de coê de lâva asæ recénti.

O nómme spagnòllo ofiçiâ de Genovesa o ne vén da-a çitæ de Zêna, in önô do Cristòffa Colónbo. O nómme ingléize "Tower" o l'é quæxi de segûo l'alteraçión de "Downes". A poxiçión de l'îzoa a l'é stæta segnalâ da-o John Downes capitànio do bàrco USS Essex inte l'ànno 1813, inta goæra do 1812, e o nómme "Dowers's" o l'é conpàrso into 1815, de segûo scrivéndo mâ o nómme Downes. Pasàndo da "Dowers's", "Dowers", e "Tower's", in sciâ fìn da-o 1841 l'é stæto scrîto "Tower" in scê càrte giögràfiche de l'Amiraliâto Britànico.

### Fàona
St'îzoa chi a l'é conosciûa cómme "L'Îzoa di Öxélli", perché a l'é pìnn-a de 'na gràn quantitæ d'öxélli de tùtte e ràzze. Gh'é 'n mùggio de fregàdde e o l'é o mêgio pòsto de l'arcipélago pe védde a Sôla da-i pê rósci (*Sula Sula*), a Sôla de Nazca (*Sula granti*), l'Öchin côa de rondanìnn-a (*Creagrus furcatus*), l'Öxéllo de tenpèste (*Hydro bates pelagicus*), o Frenguéllo de Darwin (*Fringìlla Darwin*) e o Tórdo picìn (*Mimus parvulus*).

O Pàsso Prince Philip o l'é 'n sentê straordenâio into mêzo da colònia di öxélli de mâ pìn de vìtta, sórvia 'na scugêa èrta 25 mêtri. In çìmma a pìsta a contìnoa inte l'entrotæra in mêzo a âtre colònie d'öxélli inte 'n bòsco picìn d'èrboi de légno sànto. A pìsta a procûa ascì 'na vìsta da cianûa pìnn-a de ròcce. I Öxélli de tenpèste chi són 'na ràzza do tùtto despægia da ògni âtra into móndo perché són bén bén atîve into giórno. Pe sghindâ i predatoî, lô tórnan inti sò nîi sôlo de néutte.

Anche e iguane de mâ ciù picìnn-e vîvan chi.

### Demôe
Inta Bâia de Darwin l'é poscìbile inmèrzise lóngo a miâgia intèrna ò lóngo quélla estèrna meno protètta. 'N'âtra poscibilitæ a l'é quélla de inmèrzise a-o de fêua do vulcân atravèrso e canæ da Caldera.

## Âtri progètti


Categorîa:Îzoe
Categorîa:Vulchén
SpongeBob SquarePants

**SpongeBob SquarePants** (ö sæ **SpongeBob Brâghe Quadrâte**, ciamâ sôlo **SpongeBob** ascì) a l'é 'na série de cartoìn animæ americànn-a ch'a l'é stæta creâ da l'animatô e divulgatô scentìfico Stephen Hillenburg pi-â socjêtæ Nickelodeon. A série a cónta e aventûe do protagonìsta, 'na spónzia, e di sò amîxi, abitànti de 'na çitæ sotomarìnn-a de fantaxîa ciamâ Bikini Bottom.

Tra e série animæ americànn-e a l'é a quìnta ciù vêgia e, aprêuvo a-o sò grànde sucèsso, s'é svilupòu 'n inportànte *franchise* a lê ligòu. Tra i cartoìn trasmìssi in sce Nickelodeon, a l'é quélla co-o ciù èrto ìndice de ascólto; pe de ciù, co-i 13 miliàrdi de dòlari de ricâvi ch'a l'à generòu inte l'ànno 2019, a l'é in asolûto a propiêtæ ciù reditìçia pi-â Paramount Consumer Products.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Série televixîve‎
Cóppa Itàlia de balón

A **Cóppa Itàlia de balón** a l'é 'na conpetiçión sportîva de balón, inandiâ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, *Federazione Italiana Pallapugno*) da-o 1983 e ch'a se zêuga tùtti i ànni. A squàddra ch'a goâgna sto tornêo chi a l'òtêgne a parteçipaçión a-a Supercóppa italiànn-a de balón ascì.

## Stöia
O tornêo da Cóppa Itàlia o l'é stæto inandiòu pi-â prìmma vòtta into córso da stagión do 1983. A l'inprinçìpio o conprendéiva de squàddre ségge da Série A che da Série B ma, co-a creaçión do tornêo da Cóppa Itàlia de Série B, òua ògni categorîa a l'à in seu tornêo pi-â cóppa.

Dòppo o 1983, a Cóppa Itàlia a no l'é stæta asegnâ inti canpionæ do 1996, do 1997 e do 2004, ciù che quéllo do 2020, quànde o l'é stæto scancelòu pò-u sccéuppo da pandemîa de COVID-19. Into detàggio, inte l'ediçiòn do 1996 l'é stæto zugòu sôlo a prìmma de dôe semifinâle, co-a segónda ch'a l'é stæta rimandâ a l'ànno a vegnî. A ògni mòddo, pe di càngi de squàddra di zugoéi, vàrri infortunæ e o ricórso da Subalcuneo cóntra a mainêa no goæi regolâre de recoverâ a partîa, a Cóppa Itàlia 1996 a l'é restâ sénsa de vincitô.

Pe cóntra, l'ànno aprêuvo, a Cóppa Itàlia a no l'é stæta asegnâ scicómme che s'êa vosciûo provâ in nêuvo scistêma pe l'asegnaçión da cóppa, inandiâ cómme in tornêo a-o cordìn con zugoéi de tùtte dôe e série prinçipæ e con partîe a-i 15 zêughi. A ògni mòddo sta fórmola chi a l'à avûo mâi pöco sucèsso da êse fîto abandonâ, co-o trofêo pe quéllo ànno ch'o no l'é stæto dónca asegnòu. In sciâ fìn, l'ediçión do 2004 a l'é stæta anulâ pi-â prezénsa do canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi in Itàlia, ch'o conprendéiva de partîe de balón ascì.

## Fonçionaménto
O regolaménto da Cóppa Itàlia o l'é bén bén cangiòu co-o pasâ di ànni; segóndo a fórmola d'ancheu, pe qualificâse a-o tornêo da Cóppa Itàlia e squàddre da màscima série dêvan trovâse inte unn-a de prìmme éutto poxiçioìn da clascìfica a-a fìn do gîón d'andâta da *[[Stagión sportîva|regular season]]*.

E squàddre coscì seleçionæ són dónca inserîe inte 'n tabelón con partîe a eliminaçión dirétta; i quàrti de finâle e-e dôe semifinâle són zugæ into cànpo da squàddra mêgio clasificâ, a finâle, pe cóntra, a gh'à da tegnîse in sce 'n cànpo neótro.

## Àlbo d'öo

## Statìstiche
### Vitöie pe çitæ

### Vitöie da capitànio

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 
* 

Categorîa:Balón (zêugo)
Córso Solferìn (Zêna)

**Córso Solferìn** o l'é 'na stràdda de Zêna, scitoâ into quartê de Castelétto, ch'a fà pàrte da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte. Sta stràdda chi, ch'a pìggia o sò nómme da-o comùn in provìnsa de Màntova dónde gh'é stæto conbatûo 'na famôza batàggia, a colêga, a levànte, Córso Càrlo Armelìn (ch'o l'incoménsa in corispondénsa da Ciàssa de Sàn Bertomê di Armêni) e, a ponénte, Córso Magénta (ch'o l'incoménsa in corispondénsa de l'incrôxo co-a Montâ da Madònna da Sanitæ).

## Stöia
Córso Solferìn o l'é stæto realizòu tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX pe servî 'n'àrea de nêuva espansción urbâna e, inte l'ànbito da Circonvalaçión, pe colegâ e dôe estremitæ da çitæ sénsa pasâ pò-u sò céntro.

Co-a sò costruçión l'é stæto caciòu zu 'n tòcco de l'antîgo condûto de Zêna, in pàrte riadatòu a stréito pasàggio pedonâle conosciûo co-o nómme de Pàsso do Condûto, paraléllo a Córso Solferìn. Defæti, inta miâgia ch'a l'arêze o colegaménto pedonâle tra l'estremitæ de ponénte do Pàsso do Condûto e o marciapê de Córso Solferìn, se pêuan ancón védde e arcâte de 'n antîgo pónte canâ, co-i sò rèsti che són pi-â ciù pàrte covèrti da-a stràdda modèrna.

Pöco dòppo l'avertûa de sta stràdda chi, tra o 1895 e o 1896, l'êa stæta realizâ 'na lìnia di tranvài da pàrte da SFEF (Socjêtæ de Ferovîe Elétriche e Funicolâre) che, anàndo aprêuvo a-o camìn da circonvalaçión, a pasâva pe Córso Solferìn ascì. A lìnia di tranvài a l'é stæta in sciâ fìn desmantelâ into segóndo dòppo goæra e sostitoîa da-o traspòrto pùblico in sce gómma.

## Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Córso Solferìn. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti rescidençiâli tiæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo.

## Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT de lìnie 36, 36/ e 606 che, pasàndo pi-â Circonvalaçión, colêgan e-estremitæ do céntro da çitæ. In particolâ, in sce Córso Solferìn gh'é a fermâta de:
* Solferìn/Uspiâ Evangélico (*Solferino/Ospedale Evangelico* - )

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Stràdde de Zêna
Vìlla Crôxe (Castelétto, Zêna)

A **Vìlla Crôxe**, dîta **Vìlla Celézia** ascì, a l'é 'na vìlla de Zêna ch'a se trêuva a-o cìvico 31 de Córso Solferìn, arénte a-a Montâ da Madònna da Sanitæ, into quartê de Castelétto.

## Stöia
Vìlla Crôxe a l'é stæta tiâ sciù into sécolo XVIII cómme vìlla sùb-urbànn-a inta zöna conpréiza tra e crêuze de Sant'Ànna e de Sàn Rochìn, alôa servîa da-o condûto stòrico de Zêna. Co-o sécolo XIX l'é bén bén cangiòu l'âia da región, co-a gràn espansción urbanìstica da çitæ dovûa a l'avertûa da Circonvalaçión a Mónte ch'a l'à portòu a-o svilùppo de 'n scciàsso contèsto urbàn.

O cazaménto e o pàrco són stæti diciaræ cómme bêne de interèsse colturâle inti ànni Vìnti do Nêuveçénto, però o decrêto ofiçiâ o l'é scentòu e o l'é conosciûo sôlo pi-â notìfica do 28 de zenâ do 1925, ch'a l'indicâva ancón a vìlla cómme "ecs-Celézia" da-i sò vêgi propiêtæ. A tùtte e mainêe gh'é stæto 'n nêuvo vìncolo de tutêla, datòu a-i 28 de seténbre do 1998, ch'o l'inclùdde ségge a vìlla chò-u sò giardìn.

## Descriçión
A vìlla a gh'à 'na strutûa a fórma de "L" e, inti sò doî prospètti, a gh'à de lögie in scî cànti, co-a sò faciâta ch'a consèrva e pitûe e-e partitûe architetòniche òriginâli. A l'é ligâ a-o sò giardìn co-ina strutûa elaborâ da-o gùsto *[[rococò]]*, ch'a conprénde 'n ninfêo e 'na scainâ. O pàrco o confìnn-a a-a tramontànn-a con quéllo da vìlla Gruber De Mâi e ancheu o l'é stréito in scî âtri sciànchi tra Córso Solferìn e a Montâ da Madònna da Sanitæ; pe cóntra, prìmma de l'avertûa da Circonvalaçión a Mónte, o l'êa do bèllo ciù estéizo. O pàrco o gh'à 'n'intrâ laterâle ascì, ch'a se àrve in sciâ Montâ da Madònna da Sanitæ.

A vìlla a l'é stæta restaorâ inti prìmmi ànni 2000 e ancheu a l'é dêuviâ cómme rescidénsa privâ.

## Galerîa d'inmàgine

Villa Croce Castelletto Genova 3.jpg|alt=|Âtra vìsta da vìlla
Villa Croce Castelletto Genova 1.jpg|alt=|Detàggio de unn-a de lögie


## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Architetûe de Zêna
0182

U **0182** u l'è in prefìssu telefonicu italiàn, ch'u curispunde au distréttu d'Arbénga, faxènte parte du cumpartimentu de Zena.

U distréttu u cunfina a nòrd cun quéllu de Munduvì (0174), a punente cun quéllu de Savuna (019) e a levante cun quéllu de Impéia (0183).

## Cumüi e zône lucâli
Intu distréttu e sun cumprése tréi zône lucâli, ch'i curispunden a A(r)àsce, Arbenga e U Sejâ.

Inte tüttu i vegne cuvèrti i cumüi de:
* A(r)àsce
* Andöa
* Arbenga
* Arnascu
* Ba(r)estin
* Buinsan
* Casanöva
* Castregiancu
* Castreveggiu
* Cixan
* Èrli 
* Garlenda
* L'Aiguéja
* Naxin
* Stelanellu
* Tuiàn
* U Burghettu (Santu Spirtu)
* Unsu
* U Sejâ
* U Téstegu
* Utuê
* Vendun
* Villanöva
* Süccaellu

## Nòtte


## Vûxi curelàe
* 0184 (Sanremmu)
* 0183 (Impéia)
* 019 (Savuna)
* 010 (Zena)
* 0185 (Rapàllu)
* 0187 (A Spéza)

Categorîa:Prefìsci telefònichi‎
Schêua Sàn Pòulo de Castelétto

A **schêua Sàn Pòulo** a l'é 'n institûto scolàstico pùblico da çitæ de Zêna ch'o se trêuva into quartê de Castelétto. St'institûto chi o conprénde 'na schêua pe l'infànçia, e-elementâri e-e médie. A schêua Sàn Pòulo a l'é stæta fondâ inte l'ànno 1893 da-a Sànta Françésca Savério Cabrìn, co-a prìmma sêde ch'a l'êa inte Stràdda Palèstro, inandiâ cómme 'n colêgio privòu con mêzo convìtto, e pöi stramuâ into 1917 inte l'arénte Vìlla Acquarón. In sciâ fìn, da-o 1938, a sò sêde a l'é diventâ o palàçio d'ancheu, ch'o l'êa in prinçìpio 'na dipendénsa da vìlla a quésta colegâ co-in tùnel.

O cazaménto da schêua, insémme a-a gêxa de Sàn Pòulo e a vàrri palàççi rescidençiâli, o l'é stæto tiòu sciù segóndo o stîle raçionâle di ànni '30 do sécolo XX inte l'ànbito de 'n progètto d'espansción urbanìstica tra a pàrte ciù âta de Stràdda Acquarón, Stràdda Françésca Cabrìn, Stràdda Antönio Cròcco e Stràdda Federîgo Dopìn. Inta segónda meitæ de quéllo sécolo gh'é stæto o pasàggio da schêua a-a propiêtæ pùblica.

## Stöia

A schêua a l'à fæto stramûo a Castelétto inte l'ànno 1917, ö sæ quànde e móneghe Miscionâie do Sâcro Cheu do Segnô da Sànta Françésca Savério Cabrìn àn acatòu a Vìlla Acquarón, pöi rinominâ Vìlla Màddre Cabrìn in önô da sò fondatrîxe, mòrta inte quéllo ànno. Dónca, gh'é stæto chi stramuòu o colêgio scolàstico con mêzo convìtto fondòu pròpio da-a sànta e che, scìnn-a da-o 1893, o l'êa inte Stràdda Palèstro.

Inte l'ànno 1931, a diretôa da schêua a l'êa diventâ a mónega Françésca Savério Savónn-a, ch'a l'à portòu l'institûto a svilupâse cómme un di ciù avoxæ da çitæ. Into 1934 gh'é stæto 'n grànde anpliaménto de l'institûto co-a realizaçión de 'n segóndo cazaménto in stîle raçionâle in sce l'âtro fiànco da Montâ Bachérnia, sôvia a-a gêxa e convénto de Sant'Ànna e da-arénte a-a staçión de mónte de l'ascensô Magénta-Cròcco, conpletòu into 1933. Into 1935 l'institûto o l'à òtegnûo o riconosciménto do tìtolo de licêo.

Co-o sccéuppo da Segónda Goæra Mondiâle, a schêua a l'é stæta tenporaniaménte abandonâ da-e móneghe, co-o cazaménto ch'o l'é stæto in pàrte danezòu inti bonbardaménti aérei da çitæ. Za into 1945 són stæti inandiæ i travàggi pi-â refæta de strutûe, co-a schêua ch'a l'é stæta fîto riavèrta.

Inta segónda meitæ do Nêuveçénto o cazaménto prinçipâ, ö sæ l'ecs Vìlla Acquarón, o l'é stæto vendûo a di privæ çitadìn, vegnìndo trasformòu inte 'n condomìnio rescidençiâle. O palàçio di ànni trénta e o tòcco de pàrco a levànte da Montâ Bachérnia són stæti pe cóntra çedûi a-o Comùn, diventàndo a sêde de l'atoâle schèua Sàn Pòulo, conosciûa cómme institûto conprenscîvo Castelétto ascì.

## Galerîa d'inmàgine

Scuola San Paolo Genova 2.png|A schêua Sàn Pòulo vìsta da-o Palàçio da Supèrba
SrFrancescaSaverioSavona.jpg|A mónega Françésca Savério Savónn-a (1897-1950), a diretôa ch'a l'à fæto costroî o cazaménto do '34
Francesca Cabrini.JPG|A Sànta Françésca Savério Cabrìn (1850-1917), a quæ a l'à fondòu o colêgio scolàstico a Zêna into 1893


## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Architetûe de Zêna
Categorîa:Instruçión in Ligùria
Santa Mâia (Arbea)

**Santa Mâia** (in italiàn: *Santa Maria*) l'é 'na frasción ch'a fò parte dei cumüne d' Arbea.  A s'tröva inta Provéincia 'd Lisandria, inte l'Òta Val Burbàia. A Santa Mâia u gh'é 14 abitanti. Csì lì u s' pòrla incù u ligure inta variante nuvaize.

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Cóppa Itàlia de Série B de balón

A **Cóppa Itàlia de Série B de balón** a l'é 'na conpetiçión sportîva de balón, inandiâ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, *Federazione Italiana Pallapugno*) da-o 2012 e ch'a se zêuga tùtti i ànni.

## Stöia
O tornêo da Cóppa Itàlia de balón, inandiòu pi-â prìmma vòtta into córso da stagión do 1983, a l'inprinçìpio o l'êa ùnico tra i canpionæ de dôe série prinçipæ, con de squàddre che vegnîvan ségge da-a série A che da-a Série B. A ògni mòddo, da-o 2012, s'é decîzo d'inandiâ 'n tornêo specìfico pe ògni categorîa, spartìndo i trofêi, scibén che za do 2006 l'êa stæto òrganizòu 'n tornêo de cóppa dedicòu a-a Série B.

Inti ànni de asénsa do tornêo specìfico pi-â segónda série e seu squàddre poéivan parteçipâ a quéllo de l'ùnica Cóppa Itàlia e, a despêto da prezénsa de formaçioìn da màscima série, són arivæ a-e finâle pe bén çìnque vòtte: sàiva a dî inti ànni 1990, 1994, 1998, 2005 e 2009.

## Fonçionaménto
A Cóppa Itàlia de Série B a l'é 'n tornêo a eliminaçión dirètta zugòu da quàttro squàddre. E prìmme dôe són seleçionæ a-a fìn do gîón d'andâta da *[[Stagión sportîva|regolar season]]* da Série B, pigiàndo quélle inta mêgio poxiçión. Ciù tàrdi, a-a fìn do gîón de ritórno, se pìggian e âtre dôe mêgio squàddre che parteçipiàn a-e semifinâle.

Tùtte e partîe do tornêo, dónca ségge e semifinâle che a finâle, gh'àn da zugâse in sce 'n cànpo neótro.

## Àlbo d'öo

## Statìstiche
### Vitöie pe çitæ

### Vitöie da capitànio

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 
* 

Categorîa:Balón (zêugo)
Ilà(r)ia Du Caréttu

**Ilà(r)ia du Caréttu** (*Ilaria del Carretto*, nasciüa a Süccaellu, intu 1379, morta a Lücca, intu 1405), membru da famìa di Du Caréttu du ràmmu de Süccaellu, l'è stâ a scignûa cunsòrte de Lücca fra u 1403 e u 1405.

## Vìtta
Madaléna Ilà(r)ia a nàsce a Süccaellu intu 1379 dau marchese Zorzu I, (a partì dau 1397 capustipite du ràmmu lucale da famìa di Du Caréttu), e da so mujé,  da quâle nu se cunusce u numme.

Quarche tempu dòppu u se sa che, u scignû de Lücca, Paulu Giunîgi, pé via de in scàngiu de léte(r)e cu-u dücca milanese Giàn Galeàssu Viscunti, a l'axéva dumandâ in spusa, doppu êsse restàu viddùu de Mà(r)ia Cata(r)ìna Antelminelli. Ina vôta acunsentìu da parte da cazâ, u 26 de zenâ du 1403, Ilà(r)ia, asèmme au sò seguitu, a cumpìsce u viàggiu versu a Tuscàna, rivandu öttu dì dòppu inta sitài de Lücca.

Ai 2 de frevâ du 1403, a vegne risevüa dau futüu ma(r)ìu au Punte de San Pé(r)u, a quarche chilometru dae müaje de sinta, ascì chi acumpagnâ da in impurtante curtéu. U matrimòniu vén selebràu u 3 frevâ du 1403, inta gêxa de San Rumàn. A l'epuca vélla a l'axéva apena vintiquattr'anni, mèntre u scignû lücchese ina trenténa.

A seguitu de l'avenimentu i spusi decidden de vixità i teritòi du cuntàdu, rivandu a tucâ a Versìllia e a Garfagnâna, pe rientrà in sitài u 24 de dixembre.

Pòcu âtru u se cunusce da so vitta de curte, se nun ch'a da aa lüxe dui fiöi, u prìmmu Ladislàu, nasciüu du 24 de setembre du 1404, cuscì ciamàu in unùre du re napulitàn, mèntre a segunda (Ilà(r)ia Minor), partu(r)ìa intu nuvembru du 1405. U primmu u se(r)à poi cunusciüu pe cumbàtte inta guèra du Finâ (fra u 1447 e u 1448), mèntre l'âtra a l'ande(r)à in spusa a Batista Fregusu, düxe de Zena.

Propiu a càusa de cumplicanse duvüe au segundu partu Ilà(r)ia a mö(r)e, ai 8 de dixembre de quellu stessu annu. A vélla l'è stàu dedicàu in munumentu fünerà(r)iu, cumisciunàu da parte du ma(r)ìu a Jacopo della Quercia, aù culucàu inta catedrâle de San Martìn, a Lücca, mèntre, segundu quantu descuèrtu intu 2012, u sò còrpu se tröva inte üna de due ârche fünerà(r)ie da "capélla Giunigi", sempre a lücca, ma inta capélla de Santa Lusia.

## Munumentu fünerà(r)iu
Realizàu in sce cumisciun du stessu Giunigi, dau scurtû pisàn Jacopo della Quercia, foscia tra u 1406 e u 1408, u munumentu l'è ancua aù cunscide(r)àu in scimbulu da transisiun fra u stîle gòticu e quéllu rinascimentâle. A càscia a l'è custituìa da quattru lastrùi de marmu, e due prinsipâli decu(r)àe. A fàccia de surva a mustra scurpìa u vurtu da nòbile, nu indealizàu, inte 'na tecnica tòstu "a tüttu tundu". E dimensciun da rapresentasiun se semejan a quélle reâli.

## Nòtte


## Âtri prugetti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Dättlikon

**Dättlikon** o l'è 'n comûne do cantón de Zurigo, inta Svissea. O gh'à 780 abitanti (2016).

## Âtri progètti

Categorîa:Svìsera
Stràdda de Agostìn Bertâni (Zêna)

A **Stràdda de Agostìn Bertâni** a l'é 'na stràdda de Zêna, scitoâ into quartê de Castelétto. Sta stràdda chi, ch'a pìggia o sò nómme da-o mêgo e polìtico milanéize ch'o l'é stæto pe tànti ànni a Zêna ascì, a colêga Córso Magénta, a nòrd, co-a Ciàssa di Capuçìn, a sùd.

## Stöia
Sta stràdda chi a l'é stæta realizâ inte l'ànbito do colegaménto tra a pàrte za exìstente da çitæ, spécce quélla d'in gîo Ciàssa Corvétto, co-e zöne de nêuva urbanizaçión aprêuvo a l'avertûa da Circonvalaçión a Mónte tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX.

Ciù antigaménte, a-o pòsto de sta stràdda chi gh'êa sôlo de crêuze cómme quélla da Montâ de Batistìnn-e e da Montâ de Sant'Ànna.

## Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Stràdda de Agostìn Bertâni. Pe de ciù, gh'é ascì o pàrco pùblico di Giardìn Àldo Acquarón e, a-o cìvico 4, a sêde da Direçión de l'ASL 3 "Zenéize" do servìçio sanitâio lìgure.

## Comunicaçioìn
A stràdda a no l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT ma gh'é stæto ativòu o servìçio "*TaxiBus*" de traspòrto pùblico a ciamâta. In particolâ, pe de chi ghe pàssa a lìnia nùmero 12, co-a fermâta de:

* Stràdda Bertâni (*Via Bertani*, còdice i381 - )

Pe de ciù in sce Stràdda Bertâni, da-arénte a l'incrôxo con Córso Magénta, gh'é a staçión superiôre da funicolâre de Sant'Ànna e, a quàrche dêxénn-a de mêtri ciàù a nòrd, l'intrâ de unn-a galerîe de bâze de l'ascensô Magénta-Cròcco.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Stràdde de Zêna
Vìlla Gnécco (Castelétto, Zêna)

A **Vìlla Gnécco** a l'é 'na vìlla de Zêna ch'a se trêuva a-o cìvico 2 de Córso Paganìn, into quartê de Castelétto. A l'é stæta costroîa into sécolo XVIII cómme vìlla sùb-urbâna da-arénte a-a Montâ de Sant'Ànna, inte 'na zöna servîa da-o condûto stòrico de Zêna e òua pàrte do céntro da çitæ aprêuvo a l'espansción urbanìstica do sécolo XIX.

## Descriçión
A vìlla a l'à 'na strutûa asæ sénplice, de fórma retangolâre e spartîa in sce tréi cién ciù un seminteròu. Da-a miâgia vèrso sùd se svilùppa 'n'âa ciù bàssa, sôvia a-a quæ gh'é 'na teràssa panoràmica. D'in gîo a-a vìlla se trêuva o sò giardìn, into pasòu bén bén ciù grànde, dónde gh'é, óltre a l'intrâ prinçipâ in sce Córso Paganìn, 'n'intrâ laterâle a-o cìvico 50 da Montâ de Sant'Ànna.

Dæto che, quànde a l'é stæta costroîa, inte sto scîto chi ghe pasâva o condûto da çitæ, e arcâte di pónti-canæ za existénti són stæte dêuviæ pe arêze o giardìn da vìlla. Sta circostànsa chi, ascondéndolo a-a vìsta, a l'à portòu quésto tòcco da vêgia infrastrutûa a êse ancón in pê quànde o rèsto o l'é stæto in sciâ fìn caciòu zu. Inti spàççi ricavæ de sótta a-i èrchi gh'é pe cóntra a cantìnn-a da vìlla.

D'ancheu, Vìlla Gnécco a l'é 'na rescidénsa privâ.

## Nòtte


## Bibliografîa

* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Architetûe de Zêna
Palàçio Odêro (Zêna)

O **Palàçio Odêro** o l'é 'n palàçio de Zêna ch'o se trêuva a-o cìvico 6 da Stràdda de Giancàrlo Odìn, into quartê de Castelétto. O grànde cazaménto, tiòu sciù inte l'ànno 1899, o l'é stæto costroîo inte 'n stîle coloniâle in sce progètto de l'architétto zenéize Màrco Ourélio Cròtta. 

## Descriçión
Palàçio Odêro o l'é stæto costroîo, pe voentæ de l'inprezâio òmònimo, inte l'ànbito do procèsso de urbanizaçión da zöna aprêuvo a l'avertûa da Circonvalaçión a Mónte tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX. Defæti, a costruçión de sto cazaménto chi a l'é stæta inandiâ inte l'ànno 1899, in sciâ bâze do progètto de l'architétto zenéize Màrco Ourélio Cròtta, ch'o l'à colaboròu a-a realizaçión do Castéllo d'Albertis ascì. In particolâ, inte st'òpera chi, o Cròtta o s'é in pàrte destacòu da-o sò stîle ciù medievalìsta, dàndo a-a sò creaçión 'na câa bén bén ciù ezòtica ch'a l'aregórda l'architetûa coloniâle svilupâ da-i ingléixi inti sò domìnni in Ìndia. 

A faciâta prinçipâ, ch'a s'avànsa in sciâ funicolâre de Sant'Ànna vèrso a Stràdda de Agostìn Bertâni, a l'é caraterizâ da 'n gràn nùmero de pogiöli arezûi da cartaboìn, chinòlle e sêmi-chinòlle con, a l'ùrtimo ciàn, 'na galerîa inte 'na lögia ch'a fà pài o palàçio cómme 'na sôla, grànde, abitaçión, aregordàndo çèrti *Grand Hotel* da çitæ. 

## Galerîa d'inmàgine

SAnna4.jpg|Vìsta do palàçio inte 'na cartolìnn-a d'época
SAnna3.jpg|Palàçio Odêro, in sciâ drîta, vìsto da-a vêgia staçión de mónte da funicolâre
Funicolare Sant Anna 01.jpg|Vìsta modèrna da-a staçión de mónte da funicolâre
Via Bertani, Genova - panoramio.jpg|Detàggio da galerîa a l'ùrtimo ciàn e di caraterìstichi gazêbi in sciô téito


## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Architetûe de Zêna
Almella

L**'Almélla** (o *Armélla*, š-cṛiccịu ascì *Armela*, *Armella* in italian) l'è 'n rian ulmiošcu ch'u nošše a paltia dau Loviu d'l Pizzu, ch' l'è sutt' 'l Pizzu d'Ulmèa a 2073 m d'autezza.

## Carat'rištiche
L'Almélla l'è ün dî cịü' 'mpultonti rioi ch'i s' compo da ṛa lèlca 'nt' Tonno d' tüttu  a cumüna d' Ulmèa. Lungu èl caṛoa a voa, l'Almélla a cöjie l'euva d' oci rioi: u rian dâ Cōšta Volcaiṛa da ṛa dṛiccia, è da ṛa lèlca quâ dâ Cōlla dî Telmo.

U rian, ch' u dà ascì u nōmme a üna d'l fṛâziui d' Ulmèa, a Voldalmélla (1021 m), u fulma ina štṛència valodda a V, fin a arrivoa 'nt' 'l paise, pasèndu sutta al Punte dî Cōlni. L' otṛu punte, quâ dâ štatoa 28 l'eṛa štà r'nfulzà è 'ngṛandì 'nt' 'l 1954 (*millenöv'zentuèzinquontequottṛu*).

## Üsu
### Èl  bioa
A paltia daṛa fin 'd l' Öccịuzentu l'è štà foccịu 'n šcištema 'd ciuse, 'd bojie è d' canoa sut-tèra,ch' i pōlto l'euva d' l' Almélla fin sutt' u Rizöa. Ch'zì èl bojie i veno s'roi è l'euva a munta scịü' è a sciulte pṛōppi 'n zimma al Bulgu. D' lì, l'euva, ndendu 'n l' avoa a sèlve p'l lavoa èl Bulgu è j' oci tṛevi, è p'l gavoa a nève d' 'nvèlnu. 

Š-cioggni, quon' ch' u j' eṛa 'ncù tonte gente 'nt î  tṛevi è p'l ʒü' 'l Bulgu, j' ōmmo i fas̅c̅èvo a calô 'ntâ nève 'n mèʒʒu al Bulgu è a i tṛevi, è j'  ōmmo d'l Cumün j' auvṛivo èl bojie è i das̅c̅èvo l'euva ch'a sâ pultova via. Au tüttu u tṛavojiu u ven focciu da j' ōmmo d'l  Cumün.

Da cōc onnu, i ʒuvo d'Ulmèa, j' ulganizzo ina culsa 'nt 'l bioa: "Ulmèa in Onda", ch' a dōvṛa l'euva d'l bioa (l'euva d' Almélla) 'm' ina "pišta d' euva".

### Pašca
Ina polte d'l culsu dû rian u fa polte dâ  zōna B dâ riselva d' pašca cumünoa. A zōna u s' tṛöva suvo èl cuntenimentu, p'l  500 m i s' tṛövo èl  tṛüte "fario", qualla "marmorata", a botta  (scazzone) e l'alborella. U limite d'l catüṛe a u dì l' è di 6 beštie, ma nön cịü' d' 2 tṛüte malmuṛoi.
## Nòtte

## Oci pṛugetti

Categorîa:Sciùmmi do Piemónte‎
Luteraneximo

Co-a paròlla **luteranêximo** se ìndica a prìmma confesción crestiànn-a protestante nasciûa da-a rifórma comensâ da-o Martìn Lutêro, ch'a se inspîra a lê e a-i teòloghi ch'àn arecugéito a sò ereditæ, prìmmo fra tùtti o sò ascisténte o Féipo Melantón, redatô di artìcoli da fêde luterànn-a inta "*Confessio Augustana*".

A teologîa luterànn-a a l'é sostegnûa da çìnque fondaménti (e çìnque "sôla" da Rifórma) e a l'afèrma che no l'é necesâio l'intercesción da Gêxa pi-â sarvéssa de l'ànima, consciderâ «in lìbero döno de Dîo» (giustificaçión) dæto a l'òmmo pi-â sôla fêde inte l'ùnico mediatô e redentô Gêxo Crìsto, sénsa l'agiùtto de òpere da lézze, inte 'na particolâre interpretaçión do penscêo de l'apòstolo Pòulo e de l'Agostìn, perché l'ésere umâno o no l'é asolutiscimaménte bón a no pecâ (teorîa da depravaçión totâle) e pe quéllo o no peu sentîse in córpa, ma o peu êse sarvòu sôlo da Dîo s'o crédde inta rivelaçión do Crìsto.

Quésta poxiçión a l'é riasónta into versétto latìn *iustus ex fide vivit*, fondaménto bâze de tùtto o protestantêximo; a confesción luterànn-a a sostêgne pe de ciù chi-â fêde crestiànn-a a se fónda sôlo in sciâ Bìbia, lezûa da ògni credénte con l'agiùtto do Spìrito Sànto (*sola scriptura*), predicâ ascì da Minìstri çernûi da-a comunitæ, ma sénsa nisciùn agiùtto de sacerdöti costödi da tradiçión e ùnichi intèrpreti aotorizæ (sacerdòçio universâle di credénti).

Di sacraménti n'é conservòu sôlo doî: o batæximo e a Sànta Çénn-a, quésta segóndo 'n'interpretaçión moderâ da teorîa da consustançiaçión ch'a l'amétte a prezénsa reâ. Exìstan pe de ciù dötræ diferénse rigoàrdo l'escatologîa intànto chi-â morâle sociâle a l'é despægia a segónda chi-â Gêxa luterànn-a da quæ se pàrla a l'é tradiçionâle (confescionâle) ò "liberâle".

I fedêli luterén into móndo són ciù ò mêno 75 milioìn e a ciù pàrte a l'é in Germània e inta Scandinàvia.

## Âtri progètti
Mario Scaglia

**Mario Scaglia**, ditö **Claodin do Giabbe** (Sann-a, 19 marzö 1931 - Sann-a, 27 lûggiö 2006), è staeto scrittö e poeta in lengöa vernacola Savoneise.

Savoneise ed appascionôu de tradixiöin locali, l'è staetö autö de scrittûe de cöltûa popölare in dialettö Savoneise. 
A partì da-i anni Settanta e pè mezzö de-e *radio libere* locâli, l'ha inçentivou l'interesse pè o sêu dialettö, creandö attörnö a-a trasmission radiofonica ûn punto de riferimento pè i aötori in lengoa dialettale da provinça de Sann-a. «A-a compagnia chi nabbe nabbe, o ve salüa o Claodin do Giabbe» o l'ea a çelebre frase con a quae quotidianamente dava iniziö a-ö programma, da-i microfoni primma de Radio Sann-a Sound e poi de Radio Rivea Music. In te-ö programma vegniva daeto spazio a prosa, poesia, muxica e voci de-a cöltûa ligure. 
Grazie a-a popolaritae ottegnûa attraverso a-e radio, o l'ha posciuö realisae diverse opere ed attivitae in ti anni comprexi tra ö 1976 e o 1990.

Oltre ai già citae quotidien impegni radiofonici, in ti anni '80 e '90 se contan sêu diverse iniziative: a pubblicaxion de opere letteraie, de articoli in sce-e pagine do quotidian *Il Secolo XIX*, l'organizzazion e a conduxion de eventi artistici, de muxica, poesia e prosa ascì in ti teatri locali ma anche in te socieaete, in te associaxioin cöltörali, in te schêue, in te-e vie e ciasse di paixi da Ligûria, e a partecipaziön a manifestazioin provinciâli e regionâli.

## Principali opere
**"A-a cansun da nostra taera"*, 1978, cön o Gioxeppe Lagasio (Pino De L'Angin)
**"Chi passa ancun pè 'sti carruggi?"*, antölogico, 1982
**"[http://fsweb.interfree.it/aododebon.html Aödö de bön... pröfûmmö de regordi]"*, 1986

regordemmö ascì:

*i *"lunâi"* e-i *"armanacchi"* ("Armanaccö de ca' nostra") pubblicae con cadensa annöale da-o 1978 a-o 1988 
*e *"Antologie"*, raccolte de scriti di aotöi savoneixi contemporanei 
**"A mae taera... O mae mâ"* opera in muxica realizà su MC nel 1982 grassie a-a collaboraziön con o musicista Ivano Nicolini

Mario Scaglia ö l'ha svolto tûtta a sêu attivitae in moddö indipendente, segöndo quella che l'ea ûnn-a vera e propria filosofia de vitta. Pe' questo motivo a produxion, spesso realizza insemme ad atri poeti e scrittoi seu contemporanei, a l'è da considerà raritae pè chi ne avessa n'a cubbia, e a l'è quaexi irreperibile e conserva in poche cubbie da-i seu parenti.

## Voxi correlae
* Sann-a

## Atri progetti

## Cöllegamenti esterni
* 

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Scaglia, Mario
Càccia (açión de zêugo)

'Na **càccia** a l'é 'n'açión de zêugo tìpica do balón e de âtri spòrt sferìstichi ch'a se verìfica, de sòlito, tùtte e vòtte chi-â bàlla a no vêgne zugâ inte 'n çèrto mòddo. Prezénpio, tra e còuze de formaçión de 'na càccia, gh'é quànde a bàlla a vêgne tocâ dòppo avéi fæto ciù de 'n bótto in tæra ò in scê superfìcce de zêugo òpû, inte çèrti câxi, quànde a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo.

Dòppo ch'a s'é verificâ 'n'açión de sto tîpo chi, l'àrbitro o dêve marcâ o pónto dónd'o balón o l'é stæto arestòu, faxéndo 'n sègno co-o gésso ò meténdoghe 'na bandierìnn-a, de sòlito mìssa a-a relatîva distànsa da-o fóndo in sciâ lìnia laterâle do cànpo.

Tra i spòrt inti quæ l'é prevìsta sta zugâta chi, se pêuan aregordâ: o balón, a bàlla elàstica, o balonétto, a *[[pantalera]]*, bàlla eh!, a balétta véneta, o *[[keatsen]]* frixón, a *[[balle pelote]]*, o ''llargues'', a *[[longue paume]]* e o *[[balon au poing]]*.

## Càcce into balón

Into balón, 'na càccia a l'é 'na quæ se sæ açión ch'a no l'é finîa a pónti, e dónca no co-îna "*intra*" (ò *cellu*, sàiva a dî "çê"), in fàllo ò 'na conquìsta de 'n'âtra càccia. I doî mòddi de formaçión de 'na càccia són dónca quànde a bàlla a no l'é ciù vàlida e a vén fermâ da 'n zugòu, òpû quand'a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo dòppo o prìmmo bótto. Alôa, in corispondénsa do pónto dónde l'é stæto fermòu a bàlla ò dond'a l'à atraversòu a lìnia laterâle, vén segnâ da l'àrbitro a càccia co-îna lìnia giànca de 10 cìtti, de pitûa ò gésso in sciâ bâze do fóndo. Si-â bàlla, dòppo ch'a l'é tocâ da 'n zugòu da squàddra in remìssa, a contìnoa a mesciâse inte 'n çèrto mòddo, o pónto da càccia o diventiâ quéllo ciù a sfavô da squàddra ch'a l'à goagnòu a càccia mæxima. Pe de ciù, 'na càccia a dêv'êse segnalâ co-i segnacàcce. In segnacàccia o l'é formòu da 'na bâze d'arénbo ch'a l'à, in sce un di sò sciànchi, 'n'àsta èrta 1 mêtro co-îna targhétta co-o sò nùmero, mìssa a fî da lìnia laterâle.

O nùmero totâle de càcce che se peu formâ o l'é inversaménte proporçionâle a-o pontézzo za òtegnûo da-e squàddre into córso da prìmma fâze de zêugo, segóndo o schêma chi de sótta:

Quànde s'arîva a-o nùmero de càcce valutòu in bâze a-o schêma chi sórvia e dôe squàddre dêvan scangiâse o cànpo, con l'açión da batûa ch'a pàssa dónca a l'âtra squàddra. A quésto pónto incoménsa a segónda fâze do zêugo, co-e dôe squàddre che dêvan "conquistâ" e càcce (con valô de 'n pónto/chìnze p'ògnidùnn-a). In prinçìpio vén pigiòu cómme riferiménto a càccia nùmero 1, in corispondénsa da quæ, co-îna lìnia inmaginâia perpendicolâre a quélla laterâle, o cànpo o vén spartîo inte doî tòcchi. A sto pónto chi a càccia a l'é goagnâ da-a squàddra ch'a rîesce a fermâ a bàlla prìmma do sò atraversaménto da lìnia inmaginâia da càccia òpû, se o sciòrte de fêua da-o cànpo de zêugo, da-a squàddra ch'a sta inta pàrte de cànpo no interesâ da-o pasàggio da bàlla in sciâ lìnia laterâle. Goagnòu a prìmma càccia vén levòu o sò segnacàccia e se continoiâ a lòtta pe quélle che rèstan, inte l'órdine indicòu da-i nùmeri in scê targhétte.

## Nòtte


Categorîa:Balón (zêugo)
Llanìto

O **Llanìto** ò **Yanìto** o l'é in dialétto créolo parlòu a Gibiltæra (Régno Unîo) con inportànti infloénse do dialétto spagnòllo andalôzo e da l'ingléize, gh'à ascì de inflescioìn da-o portoghéize, l'italiàn, o lìgure, l'ebràico e o martéize. 

A l'éa a tèrsa léngoa parlâ a Gibiltæra, dòppo l'ingléize (a léngoa ofiçiâ) e o spagnòllo. A vêgne parlâ da squæxi 20.000-25.000 persónn-e. 

I gibilterìn se ciàman l'un con l'âtro *Llanìtos* (*Llanìtas* a-o feminìn). O tèrmine d'ûzo comùn *los Llanis* l'é adeuviòu ascì a La Línea de la Concepçión, Algeçiras e inte çitæ vixìnn-e.

## Pòule in Llanìto

## Ezénpi
Llanìto: Hombre, I'm telling you que no puedes...
Spagnòllo: Hombre, te digo que no puedes...
Ingléize: Man, I'm telling you (that) you can't...

Llanìto: Hay call para ti.
Spagnòllo: Tienes una llamada.
Ingléize: There's a call for you.

Llanìto: Sí, pero at the end of the day...
Spagnòllo: Sí, pero a fin de cuentas...
Ingléize: Yes, but at the end of the day...

Llanìto: Te llamo p'atras anyway
Spagnòllo: Te devuelvo la llamada de todas maneras
Ingléize: I'll call you back anyway

## Nòtte


## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 
* David Levey. 2015. Yanito: variedad, híbrido y spanglish. Eds. Silvia Betti y Daniel Jorques. Visiones europeas del spanglish. Valencia: Uno y Cero editorial.

Categorîa:Gibiltæra
Categorîa:Léngoe créole e pidgin
Erga Edizioni

L**'ERGA Edizioni** (**ERGA Ediçioìn**, dîta sôlo **ERGA** ascì, sìgla ch'a veu dî *Edizioni Realizzazioni Grafiche Artigiane* - *Ediçioìn Realizaçioìn Gràfiche Artexànn-e*) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a seu sêde inta Stràdda de Miâge de Ciàppe, into quartê de Castelétto.

## Stöia
L'ERGA a l'é stæta fondâ inte l'ànno 1964 da-o disegnatô e stanpòu Marcello Merli, co-o prìmmo tèsto a êse pubricòu ch'o l'é stæto o *Macrophotographie e Microphotographie* do Vincenzo Perelli, segoîo, inte ciù de mêzo sécolo de stöia, da ciù de âtri doîmîa tìtoli. L'ERGA Ediçioìn a travàggia cómme stùdio de realizaçioìn gràfiche e publicitâie ascì.

Tra e colànn-e pubricæ da l'ERGA se pêu aregordâ a *Bibliotêca de Etnomêxìnn-a*, *Stöia e filozofîa*, *I FondaMentâli*, *Scandàggi*, *Habanero* e-e òpere d'àrte marçiâli do méistro giaponéize Koichi Tohei.

Tra i outoî ch'àn pubricòu tèsti con l'ERGA gh'é stæto l'Evandro Agazzi, l'Amedeo Benedetti, o Vico Faggi, o Paolo Aldo Rossi, o Cesare Viazzi e o Roberto G. Colombo. Pe de ciù, tra e seu pubricaçioìn l'ERGA a s'é de lóngo dedicâ a quélle in sciâ stöia e a coltûa ligùstega (con tèsti do Vito Elio Petrucci, do Michelangelo Dolcino, do Nino Durante), ativitæ ch'a dûa ancón a-a giornâ d'ancheu con di scrîti in léngoa lìgure ascì, cómme quélli de l'Enrico Carlini.

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Relaçioìn Repùbrica de Zêna-Stâti Unîi d'América

E **relaçioìn tra a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] e i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi d'América]]** són comensæ inte l'ànno 1791, sàiva a dî quànde i zenéixi àn riconosciûo l'indipendénsa do nêuvo pàize, scibén che no se són mâi trasformæ inte de relaçioìn formâli. I ligàmmi diplomàtichi tra e dôe naçioìn se són in sciâ fìn interótti inte l'ànno 1805, con l'anesción da Repùbrica de Zêna, into méntre diventâ Repùbrica Lìgure, a-o Prìmmo Inpêro françéize.

## Stöia
A Repùbrica de Zêna a l'à riconosciûo i Stâti Unîi mandàndoghe o Giöxèppe Ravæa, o prìmmo cónso nominòu pò-u nêuvo stâto, ch'o l'é stæto acreditòu da-o prescidénte George Washington a-i 25 de òtôbre do 1791 cómme Cónso Generâle do Dûxe e di Governatoî da Repùbrica de Zêna, con sêde a Philadelphia. I Stâti Unîi àn nominòu ascì 'n sò cónso inta Repùbrica ma, segóndo i archìvvi do Dipartiménto de Stâto, o no l'é mâi arivòu inta capitâle lìgure. Into 1799, i americhén àn creòu in consolâto in Zêna.

A despêto da mancànsa de relaçioìn formâli, l'eleménto ciâve di stréiti ligàmmi tra i doî stâti o se trovâva sorviatùtto inti interèsci econòmichi e comerciâli. Defæti, inte quélli ànni i Stâti Unîi amiâvan de promêuve o sò comércio internaçionâle, garantìndo che i bàrchi da pròpia naçión, ségge pùblichi che de conpagnîe privæ, foîsan bén riçevûi inti pòrti de tùtto o móndo. Dónca, dæto chò-u pòrto de Zêna a-a fìn do sécolo XVIII o l'êa ancón un di ciù inportànti do Mediterànio, o riconosciménto zenéize di Stâti Unîi o l'à da sùbito portòu di gròsci benefìççi a-e dôe naçioìn.

A ògni mòddo, con l'anesción da Repùbrica Lìgure a-a Frànsa do Napolión into 1805, se són in sciâ fìn interótte e relaçioìn tra Zêna e i Stâti Unîi. Dòppo a cùrta paréntexi da Repùbrica Zenéize, co-a sotomisción a-o régno de Sardégna decîza da-o Congrésso de Viénna, da-o 1815 e relaçioìn co-i americhén se són unîe a quélle che quésti àivan co-i piemontéixi, remontànti a-o 1802.

## Nòtte


## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Categorîa:Stati Unïi d'America