open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iran

L'**Iran** (nomme ofiçiâ: *جمهوری اسلامی ايران - Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān* - Repùblica Mosulmànn-a de l'Iràn) o l'é in stâto de l'Àzia do Ponénte, scin'a-o 1959 ciamòu Pèrsia. A sò capitâle a l'é Teheràn.

## Descriçion e stöia
I teritöi ètnichi de l'Iràn són a Persia, l'Azerbaixan, o Kurdistan, o Luristan, o Bakhtiâri, o Khuzestan, o olestan, o Gilan e o Mazandaran.

L'Iràn o l'é 'n pàize moltiètnico e donca i sò grùppi ètnichi ciù inportànti són i cùrdi, i cùrdi kurdisti, i azerbaixén, i persién, i mazandarién, i gakâki, i àrabi khuzestâni e i talismâni.

E tràcce da ciù antîga civiltæ de l'Iràn se trêuvan inta çitæ de Piranshahr.

## Âtri progètti
Isræ

**Isræ** ò **Israele** (nommi ofiçiæ: *מדינת ישראל - Medīnat Yisrā'el* in ebràico e *دولة إسرائيل - Dawlat Isrā'īl* in àrabo) , stato de l'Asia oççidentâ indipendente da-o 1948, a seu capitâ a l'é Gerusalemme.

## Galerîa d'inmàgine

Temple Mount Western Wall on Shabbat by David Shankbone.jpg|thumb|A miâgia oççidentâ do Temple Mount
(2691) Tel Aviv.jpg|thumb|A çitæ de Tel Aviv
Judea 2 by David Shankbone.jpg|thumb|A región da Giudêa
Brechat ram mt hermon.JPG|thumb|Vigne israeliann-e in scê artûe do Golàn


## Atri progètti
Akrotiri e Dhekelia

Nomme ofiçiâ: *Akrotiri and Dhekelia (Western and Eastern) Sovereign Base Areas*, son dôe àree in sce l'îzoa de Çipro parte do *Sovereign Base Areas Overseas Territory of the United Kingdom* (Tæritöi Sovran de basi militæ d'oltremâ britànneghe).
 
## Descriçion e stòia
I tæritöi son stæti formæ into 1960, quande a l'îzoa de Çipro l'è stæta riconosciûa l'indipendença.

## Atri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Gibiltæra

**Gibiltæra** (nomme ofiçiâ *Gibraltar*, prononçiòu  in ingléize e  in spagnòllo) o l'è 'n teritöio d'oltremâ britannego scitoòu inte l'Eoröpa òcidentâle. Ocupòu da-i Ingléixi da-o 1704 e mollòu ofiçialménte da-i Spagnolli into 1713 co-o trattâto de Utrecht. 

## Giögrafîa

## Stòia
A costion da sovranitæ britannega in sce Gibiltæra a l'è caxon de rattella tra o Regno Unïo e a Spagna. Scin' a-o sécolo passóu gh'ea ancón tante persónn-e de òrigine zenéize dîte Zenéixi de Gibiltæra che parlavan ancón zeneize inte questo teritöio.

## Demografîa

## Economîa

## Coltûa

## Vôxe corelæ
* Zenéixi de Gibiltæra

## Âtri progètti
Teritöio Britannego de l'Oçeano Indian

Nomme ofiçiâ: teritöio d'oltremâ britannego de l'Oçeano Indian, usòu comme bâse militâ britannega e american-a, presénpio l'isoa de Diego Garcia, o l'è seròu a-i çivï.

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Isoe Cayman

Nomme ofiçiâ: *Cayman Islands*, tæritöio d'oltremâ britannego de l'America Çentrâ, a seu capitâ a l'é George Town.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:América do Nòrd
Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Sant'Ellena

Nomme ofiçiâ: *Saint Helena*, teritöio d'oltremâ britannego de l'Oçeano Atlantico do Sud, céntro amministratîvo do Teritöio Britànnego d'Oltremâ de *Saint Helena, [[Isoa de Ascension|Ascension]] and [[Tristan da Cunha]]*.
 
## Descriçion e stòia
A sò capitâle a l'é Jamestown. L'îzoa de Sant'Élena a l'é famôza pe ëse stæta l'exìllio de Napolion Bonaparte da-o 1815 a-a sò mòrte into 1821.

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Teritöi d'oltremâ Britanneghi

I **Teritöi d'oltremâ Britanneghi** son (ancheu) 14 teritöi sotta a sovranitæ do Regno Unïo, ma che no ne son conscideræ parte.

## Descriçion e stöia
O nomme **British Overseas Territory** (Teritöio d'oltremâ Britannego) o l'è stæto introduto into 2002 e o sostituisce o nomme **British dependent territory** (Teritöio dipendente Britannego) doeuviao da o 1981. Primma o vegniva doeuviao o nomme **colònia** ò **colònia da coronn-a**.

I teritöi de Jersey, Guernsey e l'Isoa de Man, scìben che son sotta a sovranitæ da coronn-a britannega, g'han unn-a relaçion costituçionâ despægia con o Regno Unïo, e son clascificæ comme **dipendençe da coronn-a** ciuttòsto che comme teritöi d'oltremâ.

I Teritöi d'oltremâ Britanneghi son:

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi coloniali
Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Teritöio Antartego Britannego

Nomme ofiçiâ: *British Antarctic Territory*, teritöio d'oltremâ britannego de l'Antàrtego formòu into 1962, a seu "capitâ" a l'é a bâze de Rothera.

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Categorîa:Antartego
Isoe Åland

**Isoe Åland** (Nommi offiçiæ: *Landskapet Åland* in svedeise e *Ahvenanmaan maakunta* in finlandeise), da o 1920 provinsa autonnoma finlandeise de lengua svedeise in to mâ bartego, a so capitâ a l'è Mariehamn.

## Atri progètti

Categorîa:Finlàndia
Oçeano Paciffico

L**'Oçeano Paciffico** (ò **Paçiffico** ò **Paxiffego**), battezòu co_o nomme latin de *Mare Pacificum* da o navegatô e esploratô portogheize Ferdinando Magellàn pe-a tranquillitæ de sò ægue in contrasto con quelle de l'Oçeano Atlantego meridionâ, o l'è a ciù grande massa d'ægua do mondo.

## Âtri progètti

Categorîa:Oçeani
Teritöi d'oltremâ Françeixi

I **Teritöi e dipartimenti d'oltremâ Françeixi** (abreviæ **DOM – TOM**, *départements d'outre-mer, territoires d'outre-mer*) son teritöi aministræ da-a Fransa che son parte de l'Union Europea. Questi teritöi g'han diversci livelli de autonomïa e son tutti raprezentæ into parlamento françéize e votan pe-o Parlamento de l'Union Europea.

## Dipartimenti d'oltremâ ò Regioin d'oltremâ
I *Départements d'outre-mer* son stæti costitoii into 1946 e da-o 2003 son dïti *Régions d'outre-mer* ascì; questi son:
* Guadaluppa
* Martinica
* Guyana Françèise
* Réunion

## Teritöi d'oltremâ
Da-o 1956 i *Territoires d'outre-mer* son i:
* Teritöi Françèixi Meridionæ e de l'Antartego - *Terres australes et antarctiques françaises* (TAAF)

## Comunitæ d'oltremâ
E *Collectivités d'outre-mer* son stæte creæ co-a reforma costituçionâ do 28 de Marso do 2003. Ogni communitæ a g'ha o sö statûo. E communitæ d'oltremâ son:

* Polinesia Françèise: teritöio d'oltremâ da-o 1946 a-o 2003
* Majotte: communitæ teritöiâ da-o 1976 a-o 2003. Into 2010 a popolaçion a gh'aviâ a poscibilitæ de diventâ in dipartimento d'oltremâ.
* San Pê e Michelon: dipartimento d'oltremâ da-o 1976 a-o 1985, communitæ teritoriâ da-o 1985 a-o 2003.
* Wallis e Futuna: teritöio d'oltremâ da-o 1961 a-o 2003

## Neuva Caledonia

A Neuva Caledonia (*Nouvelle-Calédonie*) a l'è 'n teritöio d'oltremâ ch'o gh'à unn-a condiçion particolâ (status) dîta *Collectivité sui generis* segóndo i articoli 76 e 77 da Costituçión françeize. Dòppo i remesci da primma meitæ do 2025 gh'é po-u momento di negoçiâti che van avanti fra o governo françeize e i indipendentisti pe atrovâ 'na soluçion definitiva a-o seu status.

## Pàixi d'oltremâ
A condiçion di *Pays d'outre-mer* a no l'è ciæa, segondo o conseggio constituçionâ, a denominaçion de "pàize d'oltremâ" a no g'ha de conseguençe legali.

## Teritöi minoî
A Fransa a reciamma a sovranitæ de arcunn-e îsoe disabitæ de l'Oçeano Indian, dïte Isoe Spantegæ (fr: *Îles Éparses*) e de 'n'îsoa de l'Oçeano Paxiffego, l'Isoa de Clipperton.

E Isoe Spantegæ son:
* Bassas da India
* Isoa d'Euròpa
* Isoe Gloriose
* Isoa Gioan de Nova 
* Isoa Tromelin

E primme træ son rivendicæ da-o Madagascar, l'Isoa Tromelin da-e Seychelles.

## Lista di Teritöi d'oltremâ Françèixi
### Teritöi abitæ

### Teritöi desabitæ
#### TAAF e Clipperton

## Âtri progètti


Categorîa:Teritöi coloniali
Réunion

**Réunion** (Nomme ofiçiâ: *Région Réunion* in francéize), teritöio d'otramâ françèise de l'Africa, a sò capitâle a l'è San Denis.

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Africa
Majotte

Nomme ofiçiâ: *Mayotte*, teritöio d'oltremâ françèise de l'Affrica a sò capitâ a l'é Mamoudzou.

## Atri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Africa
Bassas da India

**Bassas da India** - Atollo disabitòu de l'Oçeano Indian parte di Teritöi d'oltremâ Françèixi.

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Îzoe
Isoe Gloriose

**Isoe Gloriose**, arçipelago disabitao de l'Oçeano Indian parte di Teritöi d'oltremâ Françèixi.

## Atri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Îzoe
Categorîa:Teritöi disabitæ
Isoa Gioan de Nova

*Isoa Gioan de Nova*, isoa disabitâ de l'Oçeano Indian parte di Teritöi d'oltremâ Françèixi.

## Atri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Îzoe
Isoa Tromelin

**Isoa Tromelin** (in françeize *Île Tromelin*), isoa disabitâ de l'Oçeano Indian, parte di Teritöi d'oltremâ Françèixi.

## Inmàgine

Tromelin paysage.JPG|thumb|Tromelin - panoràmma
L Utile wreck.jpg|thumb|Rapòrto de 'n naofràggio inte l'îzoa (XVIII secolo)
TAAF Tromelin piste.JPG|thumb|Tromelin - pìsta d'ateràggio
Tromelin plane.JPG|thumb|Tromelin - 'N arioplâno


## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Îzoe
Teritöi Françeixi Meridionæ e de l'Antartego

## Descriçion
I Teritöi Françeixi Meridionæ e de l'Antartego son Teritöi d'oltremâ Françeixi. Questi teritöi comprendan:

## Nòtte


## Colegaménti esterni

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Antartego
Isoa de San Paolo

**Isoa de San Paolo**, isoa disabitâ de l'Antartego parte di Teritöi Françèixi Meridionæ e de l'Antartego usâ comme ossevatoïo scientiffico.

## Colegaménti esterni

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Isoa d'Euròpa

**Isoa d'Euròpa** (in françeize: *Île Europa*), isoa disabitâ de l'Oçeano Indian, parte di Teritöi d'oltremâ Françèixi. A Fransa a gh'à misso 'na staçión meteorológica into 1949 e 'na picinn-a bâze militâre into 1973.

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Îzoe
Categorîa:Teritöi disabitæ
Isoe Kerguelen

E **Isoe Kerguelen** son de îzoe de l'Antartego che fan parte di Teritöi Françèixi Meridionæ e de l'Antartego. Ste îzoe chi son usæ comme òservatöio scentìffico.

## Descriçion
E **Isoe Kerguelen** son ciù de 300, l'îzoa prinçipâ a l'è **Grande Terre** (Tæra Grande), dîta into passòu *Desolation Island* (Îzoa da Desolaçion); e âtre îzoe prinçipæ son:

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Antartego
Tæra de Adélie

A **Tæra de Adélie** (*Terre d'Adélie*) a l'è un tocco de costa de l'Antartego tra a Punta de Pourquoi Pas a 66°12′S 136°11′E e Punta Alden a 66°48′S 142°02′E, longo 350 km e con un settô d'entrotæra de 2600km verso o Polo Sud.

## Descriçion
A Tæra de Adélie l'è un di destreiti do Tæritöio Françèise Meridionâ e de l'Antartego e a g'ha un'area de 432.000 km².

A sovranitæ da Fransa insce a Tæra de Adélie a no l'è riconosciûa internaçionalmente.

## Nòtte


## Colegaménti esterni

Categorîa:Antartego
Belin

***Belin*** (/be'liŋ/) a l'è 'na pòula do gatto zeneize usâ inta lengua comûn in tanti mòddi e non sôlo pe giastemmâ.
A l'è a pòula megio conosciûa do lìgure.

A pòula "Belìn" a s'adêuvia ascì inte l'internet. Gh'é 'n ezénpio de 'n scîto pe esprìmme mâvéggia e amiraçión pe-a squaddra do Döia.

## Scignificâto
* O belìn che te nêghe 
* O belìn che te strangósce
* Belìn t'é 'na legêra
* Po-u belìn da crixi..
* da bêla piccinn-a = belìn
* aveighe into belìn = credde, pensâ. Sentîse drénto.

## Espreçioin co "belin"
*Belin* a l'è usâ con âtre paròlle o espressoìn comme:
* Abelinòu (néscio)
* Belinn-a (stùpido)
* Inbelinâ - Cös ti 'nbelinn-i? (cös ti fæ?)- Ma ascì: Inbelìnn-a lì o teu  giachê (pösâ)
* Inbelinâse (a pòula a l'è usâ pe dì quandu gh'è un ch'u cazze, cumme pè culpa de 'na prîa, u l'è u mæximu che dî "inganbâse")
* Desbelinâse (mesciâse)
* *belinâta* (scemàia)
* Belìn che patta
* *Pescòu de canna, portòu de Cristo, cacciòu de vischio, ciù abelinòu de coscì no s'è mai visto* 
* *belinón* (stùpido)
* *portâ via o belìn* 
* *bàttisene o belìn* (zenéize), *batarse o belìn* (spezìn) - Me ne *batto o belin in scî scheuggi*
* *avèi o belìn inverso* (zenéize), *avèghe o belìn 'nverso* (spezìn) 
* *tiâ o belìn* (zenéize), *pigiæ pe-o belìn* (spezìn) 
* *rattaiêu da belìn* 
* *a-a belìn de can* 
* *affiâse o belìn* 
* *avèine o belìn pin*
* *fâ rîe o belìn* 
* *me gîa o belìn* 
* *Ghe l'ò into belìn...* ("son convìnto che...")
* *pe' in bello belìn* (pròpio pe nìnte - no ghe pénso pe nìnte!)

## Nòtte


## Colegamenti estèrni
* http://www.lagrinta.fr/genoa-sampdoria-le-derby-a-midi-faites-le-tout-seul&7245/

Categorîa:Lengua zeneise
Categorîa:Vocabolâio
Tristan da Cunha

**Tristan da Cunha** (*Testén da Cônia* in zenéize) a l'é 'n'îzoa vulcànica de l'Òcéano Atlantico, a seu capitâle a l'é Edimbûrgo di sètte mâ (*Edinburgh of the Seven Seas*), ànche s'a l'é dîta ciù senpliceménte *Settlement*. A l'é pöco ciù d'in grànde schéuggio de 98 chilòmetri quadrâti in mæzo a l'Òcéano Atlàntico meridionâle. A l'é distànte 2.810 chilòmetri da Çitæ do Càppo in Sùd Àfrica e 2.172 da l'îzoa de Sant'Élena. A l'apartêgne a-o teritòio britànico de la da-o mâ de Sant'Élena, Ascensión e Testén da Cônia.

## Stöia
L'îzoa a l'êa stæta individoâ pe-a prìmma vòtta do 1506 da-o navegatô portoghéize Tristâo da Cônia ch'o gh'à dæto o nómme ma ch'o no gh'é mànco sbarcòu. O prìmmo sbàrco in scê l'îzoa o l'êa avegnûo dòppo, do 1643, da pàrte de 'na nâve olandéize pe caregâ ægoa e vìveri. Ma no gh'êa 'n pòrto segûo e l'îzoa a no fâva gôa a nisciùn. S'afermâva sôlo, e pe pöco, e nâve baleniére e quélle ch'anàvan pe caregâ e pélle de föche. Do 1815 i Ingléixi divèntan padroìn de l'îzoa fàndo sbarcâ 38 sordàtti e 29 civîli - dêxe éan dònne e dôzze éan figeu - che tiân sciù e prìmme câze. Ma a vìtta a l'êa tròppo dûa. Dòppo doî ànni a nâve ingléize Conqueròr a ripòrta in Gràn Bretàgna squæxi tùtti i abitànti. 

O trézze d'òtobre do 1892 a bòrdo do scìppe Itàlia, ch'o portâva carbón da-a Scòsia a-a Çitæ do Càppo, con sézze òmmi d'equipàggio, sccéuppa 'n'incéndio. A nâve a s'atrovâva in mæzo a l'Òcéano Atlàntico meridionâle. O comandànte zenéize Rolàndo Peràsso o l'ariésce a arenâ a nâve in scî schéuggi de l'îzoa. Tùtti se sarvan e a zenâ do 1893 a nâve Wild Rose i ripòrta a Çitæ do Càppo. Tùtti méno doî camogìn: o Gaitàn Lavarèllo e o Drîa Repétto che s'aferman li pe sénpre. Àivan atrovòu l'amô e àn continoòu a parlâ camogìn e-a mostrâlo a-i seu tànti fìggi. Canpâvan de quéllo che gh'êa: aragóste, pésci e êuve. Inte l'ùrtima goæra l'arcipélago o l'é stæto adeuviòu cómme staçión ràdio da-a Royal Navy.

Do '42 àn mìsso sciù o prìmmo uspiâ da cànpo. A Testén da Cônia gh'é in tùtto éutto cognómmi e doî fàn Lavarèllo e Repétto. O Drîa Repétto o l'à avûo sètte fìggi e-o l'è mòrto in scê l'îzoa do 1911. O Gaitàn Lavarèllo séi fìggi e-o l'é mòrto do 1952. Do 2016 gh'êa 293 abitànti, do 2023 calæ a 238. O prìmmo uspiâ de l'îzoa o l'é stæto costroîo do 1971 e o pòrta o nómme *Camogli Hospital*, do 2017 n'àn costroîo 'n âtro ciù inportànte o *Tristan da Cunha Camogli Hospital* in önô e aregòrdo di doî vægi camogìn. O céntro prinçipâ o l'é *Edinburgh of the Seven Seas*, a lèngoa ofiçiâle a l'é l'ingléize ma se pàrla in dialétto créolo formòu da paròlle ingléixi, italiànn-e, olandéixi, africhén, gaêliche mescciæ a-o camogìn. 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Isoa de Ascension

## Descriçion e stöia
Nomme ofiçiâ: *Ascension Island*, tæritöio d'oltremâ britannego de l'Oçeano Atlantico dipendente da Sant'Ellena, a seu capitâle a l'é Georgetown (450 abitànti).    

Into 2016 i abitanti êan ciù ò mêno 680. 

L'Îzoa de Ascensión a l'è usâ prinçipalmente comme base militâre da-o Regno Unïo e da-i Stati Unïi.

## Âtri progètti

Categorîa:Îzoe
Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Isoa de Çipro

L**'Isoa de Çipro** a l'è 'n'isoa do Mâ Mediterraneo de levante, a tersa pe grandessa, appreuvo a-a Siçilia e a Sardegna, scitoâ a sud da penîsoa de l'Anatolia; geograficamente a l'è parte de l'Asia, ma politicamente a g'ha di fòrti legammi co l'Euròpa.

Çipro a mesûa 240 km de latitùddine e 100 de longitùddine e a se trêuva a 75 km a sud da Turchia, e 105 a ponente da Sciria e 108 da-o Libano, 380 km a nòrd de l'Egitto e 800 km da tæraferma gréga.

L'Isoa de Çipro a l'è divïsa politicamente inte doî stati. Un o l'è a Repubbrica de Çipro, l'ätro o l'è a Repubbrica Turca do Nord de Çipro. A primma a l'è parte de l'Union Europea, a segonda a l'è 'na naçion reconosciûa sôlo che da-a Turchia. A çittæ de Nicoxîa a l'è divïsa in dôe parte ascì. A Nòrd o territöio tùrco, a Sud quello grego.

A costion da Repùbbrica Tùrca do Nòrd a l'è unn-a de caxoin de ratéle tra a Comunitæ Europea e a Turchîa inte trattative pe l'intrâ da Turchîa inta Communitæ. Tra i territöi controlæ da-e dôe naçioin gh'é 'na zöna occupâ da-i sordatti de Naçioin Unïe, dïta *Linea Verde*.

Inte l'isoa de Çipro gh'è dôe baze militæ britanneghe ascì: Akrotiri e Dhekelia.

## Âtri progètti

Categorîa:Îzoe
Isoe Crozet

E **Izoe Crozet** son de izoe de l'Antartego che fan parte di Teritöi Françéixi Meridionæ e de l'Antartego. Ste izoe chi son usæ comme òservatöio scentiffego.

## Descriçion
E Isoe Crozet son:

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:Antartego
Organizaçion de Naçioin Unïe

L**'Organizaçion de Naçioin Unïe** (in breve **Naçioin Unïe**, in ingleize: *United Nations*, in françèise: *Nations Unies*, in spagnollo: *Naciones Unidas*, in àrabo: *الأمم المتحدة*, in cineize: 联合国 e in ruscio: Организация Объединённых Наций) a l'è unna organizzaçion internaçionâ a raxon da quæ a l'è l'agiutto da cooperaçion internaçionâ in te ramme da lezze internaçionâ, a seguessa internaçionâ, o sviluppo economico e l'ugualiansa soçiâ.

L'Organizaçion de Naçioin Unïe a l'è stæta fondâ in to 1945 da çinquanta naçioin doppo a Segonda Guæra Mondiâ e a l'ha sostituio a Liga de Naçioin fondâ in to 1919 appreuvo a-a Primma Guæra Mondiâ.

Ancheu e Naçioin Unïe g'han 193 membri, praticamente tutte e naçioin indipendenti reconosciue internaçionalmente.

E Naçioin Unïe (sigla: ONU) son governæ da un conseggio de seguessa dovve i çinque stati vinçitoî da segonda guæra mondiâ g'han o drïto de veto in scie resoluçioin de l'ONU; i çinque membri permanenti do conseggio de seguessa son:
* Repubbrica Popolâ da Cinn-a
* Fransa
* Regno Unïo
* Ruscia
* Stati Unïi d'America

## Âtri progètti

## Ligammi de feua
*
Isoe Farœ

E **Isoe Farœ** (nomme ofiçiâ: *Føroyar* in farœnse e *Færøerne* in daneize, ch'o veu dî *Îzoe de Pêgoe*) són da-o 1948 'na provinsa autònnoma daneize into Mâ do Nord e parte di Teritöi d'oltremâ Daneixi, a sò capitâle a l'é Torshavn.

## Giögrafîa
### Distànse da-i pàizi ciù vixìn

## Galerîa d'inmàgine

Vestmannabjørgini, Faroe Islands.JPG|L'îzoa de Farœ ciamâ Vestmannabjørgini
LocationFaroeIslands.png|A poxiçión de Îzoe Farœ in sciâ carta giögràfica


## Nòtte


## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Daneixi
Jan Mayen

**Jan Mayen** a l'é 'n'isoa de l'Oçeano Artego e parte di Teritöi d'oltremâ Norvegeixi.

## Atri progetti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Norvegeixi
Teritöi d'oltremâ Norvegeixi

I Teritöi d'oltremâ Norvegeixi son çinque:

* Isoa de Bouvet
* Jan Mayen
* Tæra da Reginn-a Maud
* Isoa de Pè Primmo
* Isoe Svalbard

### Màppa

Categorîa:Teritöi coloniali
Categorîa:Norvéggia
Isoe Svalbard

E **Isoe Svalbard** (dite *Spitsbergen* ò *Spitzbergen* into passou) en un arçipelago ch'o fa parte da Norvegia e ch'o se treuva in sciâ confluensa tra l'Oçeano Artico e l'Oçeano Atlantico. Scitoæ a-a tramontaña de l'Europa continentale, se treuvan ciù ò meno a meza strâ tra e còste norvegeixi e o Pölo Nòrd, estendendose tra i 74 e i 81 graddi de latitudine nòrd e i 10 e i 35 graddi de latitudine est. L'isoa ciù esteisa de l'arçipelago a l'é quella de Spitsbergen (37.673&nbsp;km2), dapeu gh'é quelle de Nordaustlandet (14.443&nbsp;km2), Edgeøya (5.073&nbsp;km2) e Barentsøya (1.288&nbsp;km2).

O çentro abitou ciù grande de Svalbard e sede da seu amministraçion o l'é Longyearbyen, ch'o se treuva in sce l'isoa de Isfjorden, in sciâ còsta de ponente de l'arçipelago.

## Nòtte


## Atri progetti

Svalbard
Isoa de Bouvet

A **Isoa de Bouvet** (Nomme ofiçiâ: *Bouvetøya*), a l'é l'isoa disabitâ de l'Oçeano Atlantico e parte di Teritöi d'oltremâ Norvegeixi.

## Descriçion e stòia

## Atri progetti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Norvegeixi
Categorîa:Teritöi disabitæ
Tæra da Reginn-a Maud

A **Tæra da Reginn-a Maud** (*Dronning Maud Land* in norvegeize) a l'è un tòcco de còsta de l'Antartego tra o giassä Stancomb-Wills a 20° W e o giassä Shinnan a 44°38' E e con un settô d'entrotæra de 2600 km verso o Pòlo Sûd.

## Descriçion e stöia
A Tæra de Adélie a l'è ûn di Teritöi d'oltremâ Norvegeixi e a g'ha un'area de 2.5 milioin de km².

A sovranitæ da Norvexa in scia Tæra da Reginn-a Maud a no l'è riconosciûa internaçionalmente.

## Atri progetti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Norvegeixi
Categorîa:Antartego
Categorîa:Teritöi disabitæ
Jersey

**Jersey** (*Jèrri* inta variànte do pòsto do normànno), ofiçialménte conosciûa cómme **Baliâto de Jersey** (*Bailiwick of Jersey* in ingléize, *Bailliage de Jersey* in françéize, *Bailiage d'Jèrri* in jèrriais), a l'é 'n'îzoa arénte a-a Normandîa e unn-a de dipendénse da Corónn-a Britànega inta Mànega. A sò capitâ a l'é Sant'Helier.

## Nòtte


## Âtri progètti
Izoa de Man

L**'Îzoa de Man** (*Isle of Man* in ingléize, *Mannin* ò *Ellan Vannin* in manx) a l'é 'na dependensa da Coronn-a Britanica scitoâ into Mâ d'Irlànda, into mêzo tra a Gràn Bretàgna e l'Irlànda. A seu capitâ a l'é Douglas. 

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Dependençe da Coronn-a Britannega
Isoa de Pè Primmo

A **Isoa de Pè Primmo** (Nomme ofiçiâ: *Peter 1.s øy*), a l'e 'n isoa vulcànnega disabitâ de l'Antartego e parte di Teritöi d'oltremâ Norvegeixi.

## Descriçion e stòia
O nomme o l'è stæto dæto in onô de Pê Primmo Imperatô de Ruscia.

## Atri progetti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Norvegeixi
Categorîa:Teritöi disabitæ
Categorîa:Antartego
Guernsey

**Guernsey**, ofiçialménte conosciûa cómme **Baliâto de Guernsey** (*Bailiwick of Guernsey* in ingléize, *Bailliage de Guernesey* in françéize, *Bailliage dé Guernési* inta variànte do pòsto do normànno) a l'é 'na dependénsa da Corónn-a Britànega inta Mànega, a so capitâ a l'é Saint Peter Port, sàiva a dî "o Pòrto de Sàn Pê".

## Âtri progètti

Categorîa:Dependençe da Coronn-a Britannega
Dependençe da Coronn-a Britannega

E **Dependençe da Coronn-a Britannega** son (ancheu) 3 territöi sotta a sovranitæ da Coronn-a Britannega, da non confonde co-i Teritöi d'oltremâ Britanneghi, che son dependense do Regno Unïo.

E Dependençe da Coronn-a Britannega son:

## Atri progetti
Îzoe Canâie

E **Îzoe Canâie** (*Islas Canarias* in spagnòllo) són 'n arçipélago de òrìgine vulcànica scitoòu inte l'Òcêano Atlàntico, a-o nòrd-èst de l'Àfrica, ch'o l'é a sêde de unn-a de comunitæ outònome da Spàgna, a **Comunitæ Outònoma de Canâie** (*Comunidad Autónoma de Canarias* in spagnòllo). E Canâie són unn-a de naçionalitæ stòriche do régno spagnòllo e unn-a de regioìn ultraperifériche de l'Unión Eoropêa. 

In sciâ bâze do sò Statûto d'Outonomîa, e capitâle da comunitæ outònoma són e dôe çitæ de Santa Cruz de Tenerife e de Las Palmas de Gran Canaria.

## Giögrafîa
L'arçipélago de Îzoe Canâie o se conpónn-e de éutto îzoe, çìnque izoöti, éutto schéuggi e o mâ. Da-o pónto de vìsto polìtico, l'arçipélago o l'é formòu de sètte îzoe co-in'aministraçión indipendénte e unn-a, La Graciosa, ch'a l'é aministrâ cómme 'na *[[pedanía]]*. E îzoe co-ina sò aministraçión són quélle de El Hierro, La Gomera, La Palma e Tenerife, che fórman a provìnsa de Santa Cruz de Tenerife, e quélle de Fuerteventura, Gran Canaria e Lanzarote, inta provìnsa de Las Palmas. Ciù de ste îzoe chi, gh'é i izoöti dezabitæ de Montaña Clara, Alegranza, Roque del Este e Roque del Oeste che fórman l'arçipélago Chinijo insémme a l'îzoa de La Graciosa, e quéllo de Lobos, tùtti drénto a-a provìnsa de Las Palmas. Gh'é pöi di schéuggi che se trêuvan inte ægoe de l'arçipélago, sàiva a dî quélli de Salmor, Fasnia, Bonanza, Garachico e Anaga inta provìnsa de Santa Cruz de Tenerife e quélli de Gando e Farallón de Sardina inte quélla de Gran Canaria. In sciâ fìn, o teritöio da comunitæ outònoma o l'inclùdde e ægoe d'in gîo a l'arçipélago ascì, ch'én drénto a zöna marìtima speciâle da comunitæ outònoma, determinâ da l'unión di pónti estrêmi de îzoe e di izoöti. E Canâie són l'ùnica comunitæ outònoma spagnòlla a-avéi di tòcchi de mâ cómme pàrte costitoénte da sò superfìcce.

L'arçipélago o se trêuva inte l'Àfrica de nòrd-òvest, da-arénte a-a còsta do Maròcco do sùd e do Sahara de Ponénte do nòrd, tra e cordinæ 27º 37' e 29º 25' de latitùdine nòrd e 13º 20' e 18º 10' de longitùdine òvest. L'îzoa de Fuerteventura a l'é a 95&nbsp;km da-a còsta africànn-a. A distànsa mìnima co-o continénte eoropêo a l'é de ciù ò mêno 940&nbsp;km, sàiva a dî quélla tra l'izoöto de Alegranza e o câo de Sagres, in Portogàllo. Pi-â sò poxiçión giögràfica, l'arçipélago o l'é a región ciù a sùd e ciù a ponénte do Régno de Spàgna. Storicaménte, e Canâie són dónca stæte o pónte tra tréi continénti: l'Àfrica, l'América e l'Eoröpa.

## Stöia
E Canâie són stæte tórna descovèrte da-i eoropêi inte l'ànno 1312, co-o desbàrco do navegatô zenéize Lanzaòtto Maroxéllo in sce l'îzoa de Lanzarote, che da lê a l'à pigiòu o nómme.

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte
; Nòtte a-o tèsto


; Nòtte bibliogràfiche


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 
* 
* 
*
Madeira

**Madeira** (in zenéize **Madêra** ascì, in portoghéize prononçiòu ), ofiçialménte **Región Outònoma de Madeira** (*Região Autónoma da Madeira* in portoghéize), a l'é unn-a de dôe regioìn outònome do Portogàllo insémme a-e Îzoe Azôre. A l'é formâ da 'n arçipélago scitoòu inte l'Òcéano Atlàntico do nòrd, inta región da coscì dîta Macaronézia, 400 chilòmetri a nòrd de Îzoe Canâie e 520 chilòmetri a ponénte do régno do Maròcco. Da-o pónto de vìsta geològico, Madeira a se trêuva in sciâ plàcca tetònica africànn-a, ma pe coltûa, polìtica e etnîa a l'é ciù ligâ a l'Eoröpa, dæto chi-â sò popolaçión a vêgne sorviatùtto da-i prìmmi colòni portoghéixi. A popolaçión, a-o 2021, a l'êa de 250.769 abitànti, méntre a sò capitâle a l'é a çitæ de Funchal, in sciâ còsta sùd de l'îzoa prinçipâ de l'arçipélago.

L'arçipélago o l'é formòu da-e îzoe de Madeira, Porto Santo e-e Desertas, aministræ insémme a l'arçipélago izolòu de Îzoe Sarvæghe. Ciù ò mêno a meitæ di abitànti da región a stà inta sò capitâle. A región a gh'à 'n'outonomîa polìtica e aministratîva gràçie a-o sò Statûto, garantîo da-a costituçión do Portogàllo. Madeira a l'é pàrte da l'Unión Eoropêa cómme unn-a de regioìn ultraperifériche. O sò clìmma, de tîpo subtropicâle, o l'é tenpiòu, con de stæ mediterànie sécche e di invèrni ùmidi. A ògni mòddo, se pêuan trovâ di microclìmmi diferénti cangiàndo de altitùdine.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Stràdde

### Ariopòrti

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 

Categorîa:Regioìn do Portogàllo
Categorîa:Africa
Categorîa:Îzoe
Regioìn do Portogàllo

E **regioìn do Portogàllo** són sètte e corispóndan a-e sètte regioìn naçionâli de segónda divixón inta nomenclatûa de unitæ teritoriâli pi-â statìstica, dîte sôlo NUTS ascì. D'ancheu, quésta divixón a l'é a ciù dêuviâ pe spartî e àrie de ativitæ decentræ di diferénti ministêri, quànde gh'é de bezéugno de 'n livéllo aministratîvo ciù èrto de quéllo di comùn, i *[[Comùn do Portogàllo|municípios]]*.

E sètte regioìn inclùddan e dôe comunitæ outònome de Madeira e de Azôre ascì, che da-o pónto de vìsta statìstico són pæge a-e çìnque regioìn in sciô continénte ma a ògni mòddo gh'é de bèlle diferénse inte conpeténse a caxón da sò ciù grànde outonomîa.

A creaçión de regioìn a l'é 'n argoménto inportànte into dibàtito pùblico portoghéize, dæto chi-â gestión do Stâto a l'é pò-u moménto do tùtto centralizâ a Lisbónn-a.

## Stöia
A Costituçión do Portogàllo do 1976 a divìdde e sò regioìn (*região*) inte dôe categorîe: gh'é e dôe regioìn outònome de Madeira e de Azôre e-e çìnque regioìn aministratîve in sciâ tærafèrma. Ciaschedùnn-a de regioìn a l'é pöi spartîa inte de sottoregioìn e di distréiti, scibén che i confìn de regioìn no són do tùtto corispondénti a quélli di distréiti. A-o livéllo ciù bàsso inte sudivixoìn aministratîve gh'é e coscì dîte ''freguesias''.

Da-o 1976 s'é dónca inandiòu e nêuve unitæ aministratîve portoghéixi, con l'escluxón però de regioìn aministratîve, scibén chi-â sò adoçión a l'é prevìsta scìnn-a da l'adoçión da nêuva costituçión. In particolâ, a costituçión a prevédde che, scìnn-a-a fìn da creaçión da nêuve regioìn aministratîve, a-o sò pòsto restàn in fonçión i vêgi distréiti. Pe sta raxón chi i comùn do Portogàllo continentâle són ancón spartîi inti 18 distréiti. 

## Sudivixoìn
Into scistêma NUTS l'é dêuviòu tréi livélli de unitæ teritoriâli pe raxoìn statìstiche, che spartìscian o Portogàllo inte ciù mòddi:

* NUTS 1: o divìdde o Portogàllo tra a pàrte in sciô continénte e-e Îzoe Azôre e Madeira.
* NUTS 2: o l'é o livéllo de sètte regioìn naçionâli.
* NUTS 3: o dìvidde e sètte regioìn de d'âto inte 25 sottoregioìn in tùtto.

Chi de sótta a gh'é a lìsta de sètte regioìn portoghéixi co-a sò capitâle, a superfìcce, o nùmero de distréiti, de comùn e de *freguesias* e a sò popolaçión conplescîva, a l'ànno 2021.

## Nòtte
Lengua ruscia

O **Rùscio** (русский язык, *russkij jazyk*) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoistego slavo orientâ. Parlòu da 180 milioìn de personn-e, o rùscio o l'é unn-a de léngoe ciù parlæ a-o móndo e unn-a de léngoe ofiçiæ de l'Organizzaçion de Naçioin Unïe.

## Descriçion e stöia

O Rùscio o l'é parlòu prinçipalménte inta Ruscia e ascì inte tùtte e ex Repùbbriche Socialìste Soviétiche. O l'adêuvia l'arfabêto cirillico.

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua bieloruscia

O **Bielorùscio** (Беларуская мова, *Bjelaruskaja mova*) ò **Rùscio gianco** a l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstego slâvo de levànte. Léngoa ofiçiâ da Bielorùscia, a l'é parlâ inte regioìn vexinn-e ascì.

## Descriçión

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Isoe Azore

E **Îzoe Azôre** (*Açores* in portoghéize, prononçiòu ), ofiçialménte **Región Outònoma de Azôre** (*Região Autónoma dos Açores* in portoghéize), són unn-a de dôe regioìn outònome do Portogàllo insémme a Madeira. Són 'n arçipélago formòu da nêuve îzoe vulcàniche da región da Macaronézia, inte l'Òcéano Atlàntico do nòrd, a ciù ò mêno 1.400&nbsp;km a ponénte de Lisbónn-a, 1.500&nbsp;km a nòrd-òvest do Maròcco e 1.930&nbsp;km a sùd-èst do Newfoundland, in Cànada.

E sò ativitæ econòmiche prinçipæ són l'agricoltûa, l'alevaménto, a pésca e o turìsmo, che d'ancheu o l'é diventòu 'n'ativitæ bén inportànte. O govèrno de Azôre o dà de travàggio, diretaménte ò indiretaménte, a 'na pàrte inportànte da popolaçión, inpiêgâ inti setoî di servìççi. A çitæ ciù inportànte da región a l'é Ponta Delgada. A coltûa, i parlæ, o mangiâ e-e tradiçioìn de Azôre càngian bén bén tra e sò îzoe, dæto ch'én stæte colonizæ da grùppi picìn de génte into córso de ciù de doî sécoli.

Gh'é nêuve îzoe prinçipæ inte l'arçipélago e de âtre ciù picìnn-e, spartîe inte tréi grùppi. A-o ponénte gh'é Flores e Corvo, a-o céntro Graciosa, Terceira, São Jorge, Pico e Faial, e a-o levànte São Miguel, Santa Maria e i izoöti de Formigas. In tùtto, e Azôre s'esténdan pe ciù de 600&nbsp;km in direçión nòrd-òvest/sùd-èst. Tùtte e îzoe gh'àn 'n'òrìgine vulcàica, scibén che ghe n'é quarchedùnn-a, cómme Santa Maria, dónde no l'é mâi stæto òservòu de l'ativitæ vulcànica da-o moménto da sò colonizaçión. O Mónte Pico, in sce l'îzoa co-o mæximo nómme, co-i sò 2.531 mêtri in sciô livéllo do mâ o l'é a çìmma ciù èrta do Portogàllo intrêgo. A ògni mòddo, se mezuòu da-a sò bâze, a-o fóndo de l'òcéano, coscì cómme e âtre îzoe de Azôre o saiéiva unn-a de montàgne ciù èrte da Tæra.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Stràdde

### Ariopòrti

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 

Categorîa:Regioìn do Portogàllo
Categorîa:Africa
Categorîa:Îzoe
Lengua rutenn-a

O **Ruten** (*Русиньскый*, *Rusin'skyj*), dïto **rùscin** ascì, a l'è unn-a lengua do grùppo lengoistego slavo orientâ. Parlòu in tòcchi de Ucrainn-a, Ungaïa, Serbia e Slovacchia Orientâ, o l'è conscideròu da çerti un dialetto de l'Ucrain, ma in realtæ o rutén (ò rusìn) o gh'à a seu dignitæ lengoìstega.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua ceca

O **Ceco** (*Čeština*), dïto **Boemo** ascì, a l'è unn-a lengua do grûppo lengoistego slavo oççidentâ. Lengua ofiçiâ da Repubbrica Ceca.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua ucrainn-a

L'**Ucrain** (украї́нська мо́ва *ukrajins’ka mova*) a l'è unn-a lengua do grùppo lengoistego slavo orientâ. Lengua ofiçiâ de l'Ucrainn-a, a l'è parlâ inte regioin vexinn-e ascì.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua slovacca

O **Slovacco** (*Slovenčina*, *Slovenský jazyk*) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo oççidentâ. Lengua offiçiâ da Slovacchia a l'è parlâ inta Repubbrica Ceca ascì e da diversci emigranti in ti Stati Unïi d'America.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua polacca

O **Polacco** (*język polski*), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo oççidentâ. Lengua offiçiâ da Polònia a l'è parlâ da 50 milion de personn-e, in tocchi de Ucrainn-a, Bieloruscia e Lituania ascì e da diversci emigranti in tei Stati Unïi d'America e in Fransa.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua casciuba

O **Casciubo** (*kaszëbsczi jãzëk*) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo oççidentâ. Parlòu da çirca 500.000 personn-e in parte da Polònia e da di emigranti in Canadà, o Casciubo o gh'à o status de lengua regionâ inta Polònia e o l'é a reizego de estinçion.
## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua môntenegrinn-a

O **Montenegrin** (Црногорски језик, *Crnogorski jezik*), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo meridionâ. A l'è a lengua offiçiâ do Monteneigro.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua bulgara

O **Burgao** (*Български език, Bălgarski ezik*), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo meridionâ.

## Descriçion e stöia

Lengua ofiçiâ da Burgaja o l'è parloö da çirca dozze mioin de personn-e in tocchi de Romania, Moldavvia, Turchia, Grecia e Serbia.

## Âtri progetti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua bosniaca

O **Bosniaco** (*bosanski jezik*), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo meridionâ. Lengua offiçiâ da Bòsnia-Erçegòvina o l'è parloö in ätri tocchi d'a ex-Yugoslavia ascì.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua serba

O **Serbo** (Cрпски језик, *Srpski jezik*) a l'è unn-a léngoa do grùppo lengoistego slavo meridionâ. 

Léngoa ofiçiâ da Serbia, o l'è parlòu da ciù o mêno dêxe milioin de personn-e in âtri tòcchi da ex-Yugoslavia ascì.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua sloven-a

O **Slovèn** (*slovenščina*), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo meridionâ. Lengua offiçiâ da Slovenia o l'è parloö da çirca sei milioin de personn-e in tocchi de Italia, Croaçia e Austria ascì e da diversci emigranti in ti Stati Unïi d'America.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua islandeise

L**'Islandéize** (*íslenska*), o l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstego germànico nòrdico oçidentâ.

## Descriçion e stöia
Léngoa ofiçiâ de l'Islanda.

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lèngoa farœnse

O **Farœnse** (*Føroyskt*) a l'è unn-a lèngoa do gruppo lengoistego germanico nordico oççidentâ. Insemme a-o daneise, a l'è unn-a de doe lengue offiçiæ de Isoe Farœ.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua norvegeise

O Norvegeise (*norsk*) o l'è unn-a lengua do grûppo lengoistego germanico nordico oççidentâ. O Norvegeise o g'ha doe forme scrite:
* Bokmål
* Nynorsk

## Descriçion e stòia
O Bokmål (*Lengua do Libbro*) o l'è basòu in scio daneïse scrito, ch'o l'è stæto a lengua ofiçiâ pe molti secoli durante l'occupaçion daneïse da Norvegia.

O Nynorsk (*Neuvo Norvegeise*) o l'è unn-a lengua creâ da-o poeta e glottologo Ivar Aasen da l'union di dialetti locæ.
Tûtte doe lengue son lengue ofiçiæ da Norvegia.

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengoa daneise

O **Daneise** (*Dansk*) a l'è unn-a léngoa do grûppo lengoistego germannego settentrionâ orientâ. A l'è a léngoa offiçiâ da Danemarca e di sò teritöi d'oltremâ.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua maçedone

O **Maçedone** (Македонски, *Makedonski*) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo meridionâ. Lengua ofiçiâ da Maçedònia do Nòrd, o Maçédone o l'è parlòu da çirca doî milioìn de personn-e in tòcchi de l'ex-Iugoslavia, de Bulgaïa, Grecia e Albania ascì.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua croata

O **Croato** ò **Chervasso** (*Hrvatski*) a l'è unn-a léngoa indoeuropea do grùppo lengoistego slavo meridionâ. Léngoa ofiçiâ da Croaçia, o l'è parlòu da ciù o mêno sei milioìn de personn-e. O l'è parlòu ascì in Bòsnia-Erçegòvina, Italia, Slovenia e Austria.

## Alfabeto

## Paragón linguìstico

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Slavo
Lengua svedeise

O **Svedeise** (*Svenska*) o l'é 'na léngoa do grûppo lengoistego germanico settentrionâ orientâ. O l'è a léngoa ofiçiâ da Sveçia e de Isoe Åland.

## Descriçion e stöia

Unn-a sò variante a l'é parlâ in Finlandia e Estònia ascì.

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua sveva

O **Svevo** (*Schwäbisch*) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ into *Land* do Baden-Würrtenberg inta Germania meridionâ e da arcunn-e minoranse in Ungaïa, ex-Yugoslavia e Romania.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lèngoa bavareise

O **Bavareise** (*Bairisch*), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ in to *Land* da Bavièra e in tocchi de: Austria (Tirollo), Svissëa, Ungaïa, Repubbrica Ceca e Italia (Trentin Ato Adexe).

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua yiddish

O **Yiddish** (*ייִדיש - yidish*) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ in diverse naçioin do mondo da e personn-e de origine ebrea.
## Descriçion e stòia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua tedesca da Pennsylvania

O **Tedesco da Pennsylvania**, dîto *Olandeize da Pennsylvania* (*Pennsylvania Dutch*, *Pennsilfaanisch-Deitsch, Pennsilfaani-Deitsch*) ascì, o l'é 'na léngoa do grûppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ da-a comunitæ Amish prevalentemente into Stato da Pennsylvannia, ma anche inte l'Ohio e o Michigan, inti Stati Unïi d'America.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lèngoa fiamminga

O **Fiammingo** (*Vlaemsch*) o l'è 'na léngoa regionâ do grùppo lengoistego germanico òcidentâle parlâ da çirca 6 milioìn de personn-e in tòcchi di Paixi Basci, do Belgio e da Fransa.

## Descriçion e stöia

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lèngoa afrikaans

L**'Afrikaans** a l'è 'na léngoa do grùppo lengoistego germanico ocidentâle parlâ da çirca 18 milioin de personn-e prinçipalmente in Sudafrica e in Namibia. A l'è stæta portâ da-i Boeri into XVI Secolo.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua tedesca bassa

O **Basso tedesco** (*Plattdüütsch*) o l'é 'n insémme de léngoe do grûppo lengoistego germanico ocidentâle parlòu inta Germania do Nòrd e in tòcchi di Paixi Basci e de Polònia.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* diçionaio Plattmakers
* diçionaio Drents
* Lista di diçionai in basso tedesco
* Podcasts e video
* Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied
* Institut für niederdeutsche Sprache e.V.

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengoa frizonn-a

A **léngoa frizónn-a**, ò **frizón**, (*Frysk - Fräisk - Frasch - Fresk - Freesk - Friisk*), a l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstico germànico ocidentâle, parlâ inta Germania do Nòrd e mascimaménte in çèrti tòcchi di Paixi Basci.

## Descriçión e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua scosseise

O **Scosseise** (*Scots*) a l'è unn-a lengua do grûppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ da çirca 1,5 milioin de personn-e prinçipalmente in Scossia, Inghiltæra e Irlanda.

## Descriçion e stöia

## Véddi ascì
* Lengoa gaelica scoçeize

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengua galleise

O **Galleise** (*Cymraeg*) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego çeltico insulâ parlâ into Galles (*Cymru*) e da diversci immigræ in Stati Unïi d'America, Canada Australia e Argentinn-a.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Çeltico
Lengua limburgheise

O **Limburgheise** (*Limburgish*) a l'è unn-a lengua regionâ do gruppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ inte de parte di Paixi Basci do Belgio e da Germania.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Tedesco alemanno

O **Tedesco alemanno** (*Schwyzertütsch*) o l'é 'n insémme de léngoe do gruppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ in ta Svissëa e Germània meridionâle.

## Descriçion e stöia

## Atri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Germanico
Lengoa irlandeize

L**'irlandeize** (*Gaeilge*) o l'é unna lengoa do gruppo lengoistico çeltico insulare parlâ inte l'izoa d'Irlanda. L'irlandeize o l'é ùnn-a de lengoe ofiçiæ da Repubrica d'Irlanda.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Çeltico
Lengoa manx

A **lengoa manx** (*Yn Ghaelg*) a l'e unna lengoa do gruppo lengoistico çeltico insulare parlâ inte l'Izoa de Man. 
## Descriçion e stöia
Estinta into 1974, i abitanti de l'izoa àn da no goæi repigiou l'andio de parlala e mostrala ancon a-i ciù zoêni.

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Çeltico
Lengoa gaelica scoçeize

O **Gaêlico scoçeize** (*Gàidhlig*), o l'é unna lengoa do gruppo lengoistico çeltico insulare, parlâ inta Scòçia e da diversci imigræ in Canada ascì.
## Descriçion e stöia

## Veddi ascì

* Léngoa scoçeize

## Âtri progètti
* 

Categorîa:Lengue do Gruppo Çeltico
Lengua sarda

O **Sardo** (*sardu*) o l'è 'na léngoa do grùppo lengoìstico italico insulâ parlâ in Sardégna e da diversci emigræ inte tùtto o móndo.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Lengue do Gruppo Italico
Categorîa:Sardegna
Léngoa napolitann-a

O **Napolitàn** (*napulitano*) o l'é 'na variànte diatòpica do grùppo italiàn meridionâle (diascistéma individòu da clascificaçión ISO 639-3 atravèrso o còdice *nap* e che Ethnologue o definisce "**léngoa napolitàn-calabréize**") de léngoe romànse parlâ a Napoli e inte àree da Canpània no tànto distànti da-o capolêugo. 

## Descriçión e stòia

## Nòtte


## Âtri progètti

Napolitàn
Categorîa:Italia
Lengua romenn-a

O **Romêno** (*Română*), a l'è 'na léngoa do grùppo lengoìstico italico òrientâle. Léngoa ofiçiâ de Romanîa e Moldàvia, a l'è parlâ in Ungherîa, Ucraìnn-a, Sérbia e Rùscia ascì, óltre che da divèrsce comunitæ de emigræ in âtri pàizi eoropêi, inti Stâti Unîi e in Canada.

## Descriçión e stöia

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Italico
Lengua corsa

O **Còrso** (in còrso: *corsu*; IPA:) a l'è unn-a lengua romansa do gruppo lengoìstego itàlico orientâ parlâ inta l'îzoa françeise da Còrsega, inta Gallua, pè alcunn-e analisi inta variante turritann-a a-o nord da-a Provinça de Sassari (Sardegna) e inta Toscann-a.

Legâ streita a o toscàn do medioevo, utilizzâ comme dialetto vixìn do italìan, officià inta Còrsega comme lengua fin o 1859, l'èa a lengua de l'îzoa de Capraìa fin o XX sècolo.

## Dovve se parle o Còrso
O còrso se parle ancô inta Còrsega in differenti varietæ, levâ a cittæ de Bunifazzio, dovve a l'è parleta (da un nummio sempre ciù piccin de persunn-e) unn-a variante do ligure, dito *[[bonifassin]]*. Unn-a vòtta l'èa o megimo a Calvi, abitâ cumme Bunifazzio da zeneizi, ma ancô no se parle ciù. A Cargese, unn-a cittæ do sud da Còrsega, se parle ùn Còrso che o l'a ereditèto alcunn-e paròlle greche. Ancô o Greco se ùse solamente int'a geixa. Vegnî da a Maina, penisula do Peloponnèso, lasseta a tèra natìa occupâ da i Ottumann-i, da o 1663 çercavan de trovâ unn-a nœva pattria, quande o vèscovo Partenios Calcandis arvì e trattative con o governo da Repùbblica de Zena pè ottegnî unn-a tèra da colonizzâ.

## Vocabolâio

## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti
Lengua vallon-a

O **Valón** (*Walon*), o l'è 'na léngoa do grùppo lengoìstico italico òcidentâle parlâ into Belgio.

## Descriçión e stöia

## Âtri progètti

Valón
Categorîa:Bèlgio
Lengua franco-provensâ

L**'Arpitan** ò **Franco-provensâ** (*Francoprovençâl*) o l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego italico oççidentâ parlâ in Italia, Fransa e Svissëa.

## Descriçion e stöia

## Atri progetti

Franco-provensâ
Lengua ladin-a

O **Ladìn** (nómme natîvo *ladin*) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstico itàlico òcidentâle, pàrte de famìggia de léngoe romànze. O l'é parlòu sorviatùtto inte valàdde de Àrpi dolomìtiche inte regioìn do Véneto (Belùn) e do Trentìn-Âto Àdige (Bolzàn e Trénto). A pòula "ladìn" a l'é 'na derivaçión dirètta da-o latìn *latinus*.

## Evoluçión stòrica
O ladìn o raprezénta quéllo ch'o rèsta de 'na ciù grànde ària romànza arpìnn-a inte l'antighitæ. A partî da-o sécolo VI, e popolaçioìn di Bavaréixi, chinæ da-o nòrd, són penetræ inte valæ arpìnn-e, pigiàndo o pòsto de parlâte neolatìnn-e de prìmma. O ladìn o l'é ariêscîo a sarvâse inte valàdde ciù izoæ e da lónxi da-e grénde vîe de comunicaçión.

### A Questión Ladìnn-a
O dibàtito in sce l'unitæ do domìnio rêto-romànzo o l'é conosciûo cómme a Questión Ladìnn-a. Inte l'Eutoçénto e into Nêuveçénto, o naçionalìsmo italiàn o l'à de lóngo amiòu d'inclùdde o ladìn drénto a-o scistêma di dialétti italién, teorîa de lóngo refuâ da-a minorànsa ladìnn-a, ch'a l'à diféizo a seu identitæ colturâle outònoma. Sôlo co-o riconosciménto de l'outonomîa aministratîva do Tiròllo do Sùd (Südtirol) i dirìtti di ladinòfoni són stæti mêgio avardæ.

### Fâze da léngoa
* Protoladìn (sécoli VIII - X): moménto d'evoluçión da-o latìn vorgâ a-e prìmme fórme romànze conpîe.
* Ladìn antîgo (sécoli X - XIV): o ladìn o se destàcca da-e âtre parlâte de d'âto. Un di ségni ciù marcæ o l'é a palatalizazión de "ca" e "ga" inte "cia" e "gia" e a chéita de vocâle finâli.
* Ladìn dolomìtico: do 1998 l'é sciortîo a diretîva pe-a creaçión do Ladìn Dolomìtico (*Ladin Dolomitan*), o stàndard scrîto unitâio pe tùtto o domìnio.

## Sudivixón
Inte l'ària de bâze (Ladìnia) se distìngoe sêi dialétti prinçipæ:
* *Maréo* (*Ennebergisch*)
* *Badiot* (*Gadertalisch*)
* *Gherdëina* (*Grödnerisch*)
* *Fascian* (*Fassanisch*)
* *Anpezan* (*Ampezzanisch*)
* *Fodom* (*Buchensteinisch*)

## Caraterìstiche lengoìstiche
O ladìn o se distìngoe pe dötræ izoglòsse ch'én tìpiche do grùppo òcidentâle:
* Plurâle sigmàtico: o consèrva a "-s" latìnn-a pe formâ o plurâle (ez: *ciasa* ch'a vêgne *ciases*). Sto træto chi o l'é tìpico ascì do portoghéize e do lionéize.
* Conservaçión di néssi CL e PL: a diferénsa de l'italiàn, l'é conservòu a "l" (ez: *planus* ch'o vêgne *plan*).
* Velarizaçión de A: a "a" latìnn-a in scìlaba tònica e avèrta a vêgne velarizâ (ez: *capra* ch'a vêgne *chievra*).

## Stâto giurìdico e média
O ladìn o l'é tutelòu da-a lézze naçionâle 482/1999. Into Südtirol o l'é léngoa ofiçiâ asémme a l'italiàn e a-o todésco, co-in scistêma de schêua paritético. O l'exìste di média specìfichi cómme o canâ de televixón RAI Ladinia e o giornâle setimanâle *La Usc di Ladins*.

## Tabélla conparatîva

## Âtri progètti

Ladìn
Categorîa:Véneto
Categorîa:Trentin-Erto Adixe
Lengua furlan-a

O **Friolàn** a l'è 'na léngoa do grüppo lengoìstico italico òcidentâle, parlâ in Italia inte dôe regioîn: in Véneto e, sorviatùtto, in Friôli-Venéçia Giùlia.

## Descriçión e stöia

## Âtri progètti

Friolàn
Categorîa:Friùli-Venessia Giulia