open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conbétto

**Conbétto**  (*Columba oenas* - Linnaeus  1758 ), in Italiàn Colombella, o Paganini 
o métte Cónbo Sarvægo, ma a Zêna o nómme o l'é senpre stæto "Conbétto".
Sotofamìggia Columbidae, Tribù  Columbini, Génere Columba, Spêce oenas.
O l'é o ciù picìn e ciù snéllo di tréi cónbi Eoropêi.

## Descriçión

Lóngo 32-34 cìtti, avertûa alâre 60-66 cìtti, còrpo de cô grîxo ch'o tîa
a-o bleu, barre alâri de cô néigro cùrte e discontìnoe, macce de cô vèrde metalico
a-i lati do còllo, peto rêuza-vinôzo; in xêuo e âe àn o bòrdo, e remiganti en de cô néigro,
anche a côa a l'à o terminale neigro. Vìsto da sótta o l'ê de có grîxo-ciæo, pónta de âe
e côa néigre, becco giânente, sanpe grîxo-rêuza, o no l'à manco 'na maccia de gianco.
O conbétto, a segónda da latitudine, o l'e migratô ò sedentaio. 
                         
## Distriboçión

Gh'é dôe sotospêce: a nóminale *Columba oenas oenas*, difùza in tùtta Eoröpa levòu e regioìn ciù setentrionâli, in
Nòrd Àfrica, in Àzia fìn a-o Mâ Caspio e Kazakistan.
A *Columba oenas yarkandensis* (Buturlin 1908) s'atreuva da Uzbekistan e Tagikistan a-a
Cinn-a Òcidentâle (Tien Shan e Xinjiang).

## Habitat

Foreste avèrte, margini de bòschi, costêe rociôze, teren agrìcoli, parchi çitadìn.
In Itàlia o Conbétto o l'é migratô regolare svernànte, o l'é anche stançiale nidifìcante.
E popolaçioìn che végnan a svernâ àrian da-a fin de Seténbre e meitæ Òtôbre, se
spàntegan in Piemónte, Véneto, Friôli Venéçia Giùlia, in Toscann-a e Laçio, ripàrtan
pe-i quartê de nidificaçión da meitæ de Frevà a Màrso.
O Conbétto o l'é anche de passo outunâle; migratô a lónga distansa, o l'é de tranxito pe
l' Àfrica Nòrd Òcidentâle, dôv'o sverna.       
In Itàlia o l'é stançiale, 150-200 cóbbie nidìfican inte l'Apenìn Centrâle e Meridionâle, 
in Piemónte, Cianûa Padann-a Òcidentâle, fin a-e Pre-Àrpi, in Toscànn-a, Pólia e in 
Emìlia-Romàgna. O se nùtre de semense, zermòggi, fêugge, balle d'öfeuggio e zenéivio, insétti e lumasse.

## Riproduçión
 
O fa o nîo in cavitæ de vêgi erboi, che con o taggio di boschi, o e trêuva
inti platani secolæ di parchi çitadìn, de ræo in cavitæ rociôze, dôe-træ nîe tra Arvî-Agòsto
incobæ da-o masccio ascì, 16-18 giórni; làscian o nîo dòppo 25-30 giórni

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Blazón popolâre

In **blazón popolâre** o l'é o nomiâgio de 'n pàize, de 'na región ò da seu génte, de sòlito creòu da-e génte de comunitæ d'in gîo pe mincionâli ò méttili in derixón. O blazón o se peu prezentâ inta fórma de nómme, d'agetîvo ò de cùrta frâze, pò-u sòlito mìssa in rìmma. In sénso ciù ànpio, inte l'etnologîa, sto tèrmine chi o l'é dêuviòu p'indicâ i stereòtipi atriboîi a 'n çèrto scîto ò etnîa.

St'espresción chi a vêgne da-o françéize *blason populaire*, tèrmine creòu e spantegòu da-i etnòloghi françéixi Eugène Rolland e Paul Sébillot, che inti seu stùddi e riçèrche àivan comensòu a-arechéugge i blazoìn do pòsto.

## Blazoìn brêvi
Chi aprêuvo gh'é 'na lìsta parçiâle di blazoìn registræ inta léngoa lìgure, quànde in fórma de nómme ò d'agetîvo, dæti a pàixi ò teritöi da Ligùria lengoìstica e mìssi in órdine pe nómme do scîto interesòu, co-ina spiegaçión in sciâ seu òrìgine, quand'a l'é disponìbile.

### Provìnsa d'Inpêia

### Provìnsa de Sànn-a

### Provìnsa de Spézza

### Provìnsa de Zêna

### Âtre pàrte

## Blazoìn in rìmma
### Provìnsa d'Inpêia

### Provìnsa de Sànn-a

;Variêtæ piemontéixi
Inta tabélla chi aprêuvo gh'é di blazoìn da pàixi conpréixi inta Ligùria aministratîva dónde però l'é parlòu de variêtæ da léngoa piemontéize.

### Provìnsa de Spézza

### Provìnsa de Zêna

### Âtre pàrte

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria
Categorîa:Antropologîa colturâle
Innsbruck

**Innsbruck** (in dialetto tiroleize: *Innschprug*) o l'é o cappoleugo do Tirölo Setentrionâle, into pasòu capitâle de 'na región stòrica dîta Contêa do Tirölo. A s'atreuva a 574m in sciô livello do mâ e a l'é a quinta çitæ ciù grande de l'Austria dòppo Vienna, Graz, Linz e Salisbûrgo). Insemme a Bolsàn a l'é a sêde conzónta da Convençion de Arpi e de l'Euregio Tirölo-Âto Adige-Trentin.
Numeri reæ

Inta matematica, i **numeri reæ** (ò *numeri reali*) peuan vegnî descriti in mòddo sencio comme di numeri a-i quæ se peu attribuî unn’espanscion deximâ finia ò infinia, comme \pi=3,141592\ldots I numeri reali peuan ëse poxitivi, negativi ò pægi a-o zero e comprendan, comme caxi particolæ, di numeri intreghi (comme 12 ), numeri raçionæ (comme -22/7 ) e numeri irraçionæ algebrichi (comme \sqrt{2}). Un numero reale raçionale o l’à unn’espanscion deximâ finia ò periòdica, comme  1/3=0,333333\ldots ch'o l’é raçionale. L’ insemme di numeri reæ o l’é de sòlito denotou da-a lettia **R** o . \R .

I numeri reæ peuan vegnî collocæ inte unna correspondensa un a un co-i ponti de unna linia, ciammâ *retta numerica* ò *linea reale* .

A definiçion formâ di numeri reæ a l’à representou un di sviluppi ciù scignificativi do secolo XIX.Tra e definiçioin ciù adeuviæ a-o dì d'ancheu gh’é de classe d’equivalensa de succescioin de Cauchy di numeri raçionæ, e seçioin de Dedekind, unna redefiniçion do termine «representaçion deximale» e unna definiçion asciòmatica comme un scingolo *campo archimedeo completo* *ordinou*.

I termini *reale* e *imaginäio* en stæti introduti inte *La Géometrie* do Cartesio (1637), ch’a l’à da fâ co-o studio de reixe de equaçioin. Pe estenscion diferenti autoî an comensou a parlâ de *numeri reæ* e *imaginäi.* Do 1874 l’é compario un articolo fondamentale de Georg Cantor, donde l’autô o piggia in conscideraçion l’insemme di numeri reæ, demostrando che st’insemme o no l'é numerabile.

## Representaçion e uso di numeri reæ
I numeri reæ peuan representâ quæ se segge quantitæ fixica, comme o prexo de 'n produto, a distansa tra doî eventi into tenpo, l’ertessa (poxitiva o negativa) de un scito geografico, a massa de 'n atomo o fin a distansa tra de galasce. A ciù parte di numeri reæ a vëgne adeuviâ de longo, pe exempio inte l’economia, inte l’informatica, inta matematica, inta fixica ò inte l’inzegneria.

Do resto, o ciù tanto i s'adeuvian çerti sottinsemmi:

* l’insemme di numeri algebrichi, ch’o comprende tutti e solo i numeri che peuan ëse a soluçion de unn’equaçion con di coeffiçenti raçionæ, comme \sqrt{2} ;
* l’insemme di numeri trascendenti, ch'i ne fan parte i numeri no algebrichi, comme e e π .

De contro a sta clascificaçion, a se ne peu mette in evidensa unn’atra:

* i numeri naturæ;
* i intreghi;
* numeri raçionæ, saieiva à dî numeri ch'i se peuan scrive comme de fraçioin ;
* numeri irraçionæ, saieiva à dî di numeri che no peuan vegnî espressi sotta forma de fraçion, e che donca no fan parte de l'insemme **R**, comme \sqrt{2}, *[[E (numero)|e]]* e π .

Sti insemmi, sciben che infinii, an unna cardinalitæ numerabile, levou l’insemme di numeri irraçionæ e l’insemme di numeri trascendenti, ch’an a cardinalitæ do continuo.

## Atri progetti

Categorîa:Matematica
Assosto arpin

Un **assosto arpin** (ò *assosto de montagna*, *assosto* ò *refugio*) o l'é un edifiçio collocou inte de zöne de montagna, pe-o sòlito lontan da-i çentri abitæ, destinou à allögiâ i arpinisti e i escurscionisti che van in montagna. O l'à pe commun di servixi de ospitalitæ de base: stançie da bagno, coxiñe, stançie da dormî e sallemanxê.

## Caratteristiche

I assosti arpin en nasciui pe aggiuttâ i viægiatoî che pe tempi passavan e Arpe e aivan beseugno de pòsti donde passâ a neutte e assostâse in caxo de tempo grammo. Pe poei passâ a neutte l'é pe commun neçessäio addeuviâ un sacco lençeu ò donca un sacco da dormî.

Inti urtimi anni, co-o sviluppo do turiximo de montagna, i assosti en vegnui di piccin alberghi che, sciben che òffran de spesso solo che di servixi de base, peuan dâ allögio no solo che a-i arpinisti e i escurscionisti, ma ascì a-i turisti che veuan mangiâ unna pittansa durante unn'escurscion curta ò unna giornâ passâ in scî sci.

Tanti assosti in sce Arpe an, drento da struttua mæxima ò vexin, un locale d'inverno ch'o permette a-o turista d'avei un pòsto pe assostâse ò fiña dormî inta saxon d'inverno ascì, saieiva à dî quande l'assòsto o l'é serrou pe-o sòlito.

L'assosto o l'é, pe commun, de propietæ do Club Arpin do paise into quæ o s'attreuva. Pe exempio, in Italia, a ciù parte di assosti en de proprietæ do Club Arpin Italian, e çerti de l'Assoçiaçion Naçionale Arpin.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Architetûe
Sacco da dormî

O **sacco da dormî** o l'é un sacco progettou pe permette à unna persoña de pösâ ò dormî inte un intervallo de temperatua conforteive: pe commun deuviou inti campezzi drento unna tenda ò inte un bivacco inti assosti arpin e pe commun con l'azzonta de unna straponta e un sacco lençeu, a seu natua a ô rende adattou à creâ un letto, inti caxi donde un letto o no l'é disponibile.

## Origine
Segondo unna *saga vichinga*, o sacco da dormî o l'é stæto inventou da-a figgia do Erik o Rosso, Freydís Eiríksdóttir, quande a l'à deuviou unna veia pe tegnîse cado inta neutte, deuviandola in veitæ comme unna normale coverta.

## Descriçion
### Struttua
A struttua de base de un sacco da dormî a peu ëse descrita comme unna coverta doggiâ in sce de lê e serrâ da unna çernea, coscì ch'a l'ingheugge a persoña ch'a gh'é drento. O sacco da dormî l'à de spesso un scappusso ascì che, se o l'é serrou do tutto in sciâ testa, o lascia solo che o naso ch'o sciòrte feua.

O sacco a l'é in veitæ unna lentima de drento a-a quæ gh'é un ciummin ch'o peu ëse fæto de ciumme d'öca ò de mateiâ scintetico, ò inte di atri caxi de coton ò laña. In azzonta, de vòtte o sacco da dormî o l'à ascì un termocollare imbottio, ch'o l'à a fonçion de no lasciâ che l'äia freida a l'intre into sacco.

O sacco da dormî o peu ëse de doe meñe, *mummia* ò *coverta*; o primmo o l'à a parte di pê ciù streita, donca ciù descòmmoda pe-i movimenti, ma o mantëgne a persoña ch'a gh'é drento ciù cada; o segondo incangio o l'à unna forma ciù regolâ e conforteive, con sagrificâ a prestaçion in termini de retençion do cado.

### Temperatue de deuvia

Un sacco da dormî o permette de dormî ascì à l'äia averta. Pe sta raxon tutti i sacchi pe commun dan quattro temperatue dettæ da-o standard EN 13537:
* *limite erto*: a l'é a temperatua esterna ciù erta a-a quæ un masccio adulto medio o peu avei un seunno conforteive de neutte sensa suâ de mainea stramesuâ (co-o sacco da dormî averto e e brasse feua).
* *comfort rating*: a l'é a temperatua esterna ciù bassa a-a quæ unna femina adulta media a peu avei un seunno conforteive de neutte sensa interruçioin.
* *limite basso*: a l'é a temperatua esterna ciù bassa a-a quæ un masccio adulto medio o peu avei un seunno conforteive de neutte sensa interruçioin (5&nbsp;°C ciù basso che e dònne pöcassæ).
* *extreme rating*: a l'é a temperatua esterna ciù bassa a-a quæ un còrpo feminin medio o l'é protetto da l'ipotermia (ma no da-o zeo de estremmitæ) e o peu avei 6 oe de seunno no conforteive e no continuo.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Ògètti
Traspòrto

O **traspòrto** o l'é l'ativitæ umànn-a ch'a méscia persónn-e, béstie ò mèrçe de 'n pòsto inte 'n âtro. O peu êse conpîo inte di diferénti mòddi, sàiva a dî pe tæra (in sce færo ò in sce stràdda), pe ægoa, pe âia, pe còrda, pe condutûe e pò-u spàçio. I traspòrti són stæti 'n setô de prìmma inportànsa pò-u svilùppo de çiviltæ, permeténdo i tràfeghi comerciâli, e se conpónn-an di ànbiti de infrastrutûe, di veìcoli e di procèssi pe gestîli.

E infrastrutûe pêuan êse 'na ræ de traspòrto, cómme stràdde, ferovîe, ariovîe, idrovîe, canæ e condutûe, ò di terminâli, cómme ariopòrti, staçioìn feroviàrie, staçioìn di outòbi, magazìn, terminâli pe l'outotraspòrto, pónti de riforniménto (cómme e staçioìn de servìçio) e pòrti. I terminâli són dêuviæ ségge pe l'interscàngio de pasagê e de mèrçe che pi-â manutençión.

I mézzi de traspòrto són i diferénti instruménti, veìcoli ò béstie, che perméttan o traspòrto de persónn-e e de mèrçe. Tra i veìcoli gh'é câri, outomòbile, biçiclétte, outòbi, trêni, càmmi, elicòteri, inbarcaçioìn, veìcoli spaçiâli e aérei.

## Stöia

## Caraterìstiche

### Infrastrutûe

### Mézzi

### Gestión

### Polìtiche

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
*
Assosto do Parco de l'Antoa

L**'assosto do Parco de l'Antoa** (in italian, *Rifugio Parco Antola*) o l'é un assosto de montagna tiou sciù do 2007 in scê còste do Monte Antoa (1.597&nbsp;m) e realizzou graçie a-o Parco naturale regionale de l'Antoa, a-a Region Liguria, a-a Fondaçion Carige e a-o Ministëio de l'Ambiente.

## Collocaçion

O l'é collocou da arente a-a creña tra a vallâ da Trebbia, a vallâ da Brevenna e a vallâ da Borbeia, no guæi lontan da-a vallâ da Veubbia.

## Manezzo e servixi
L'assosto o l'é manezzou da-a seçion ligure do CAI con base à Zena e o l'é de propietæ de l'Ente do parco de l'Antoa con sede à Busalla.

O l'à 34 pòsti da dormî.

## Escurscioniximo
Inte sta zöna s'incroxa e parte un muggio de sentê pe l'escurscioniximo, compreiso a Via do Mâ da Milan-Parco Ticin-Pavia-Varzi fin a-o Parco de Portofin ch'o l'interseca vexin à Torriggia l'Erta via di Monti Liguri da arente à Torriggia.

## Voxe ligæ
* Monte Antoa
* Parco naturale regionale de l'Antoa

## Atri progetti

## Ligammi esterni
* 
* 

Categorîa:Assosti arpin da Liguria
Assosto Franco Allavena

L**'assosto Franco Allavena** o l'é o ciù erto assosto da Liguria ch'o l'é averto tutto l'anno, de propietæ da Region Liguria in conçescion a-o CAI de Bordighea. L'assosto o l'é in localitæ colla Melosa, à 1.545&nbsp;m in sciô livello do mâ into commun de Pigna in sciô scianco sud-est do Monte Gräi (2.014&nbsp;m in sciô livello do mâ) e no lontan da-o confin co-a Fransa e da-a creña tra a vallâ da Reuia, a vallâ da Nervia e a vallâ de l'Argentiña.

## Stöia
Do 1947 à Bordighea l'é stæto inandiou a seçion do CAI sotta a prescidensa do Franco Allavena, e fin da-o prinçipio s'ea parlou da poscibilitæ de construe un assosto arpin de propietæ da seçion. L'é donca stæto identificou unna caserma picciña à colla Melosa, da renovâ e ëse adattâ comme assosto.

L'assosto o l'é stæto inöguou inte l'ottobre do 1977 e o l'à piggiou o nomme do Allavena ch'o l'ea scentou pöco avanti. Unna pista de sci de fondo à anello de 5&nbsp;km de longhixe a l'é stæta inöguâ ascì. Pöchi anni apreuvo l'é stæto neçessäio adattâ e struttue d'allögio, co-a construçion do Çentro fondo "Caldi Nello". Into mæximo tempo, o progetto pe un neuvo assosto o l'à piggiou forma con deuviâ a caserma feua de deuvia vexin à l'assosto Allavena d'ancheu, ch'o l'é stæto inöguou a-i 3 de settembre do 1994.

## Accesso
À l'assosto se ghe peu arrivâ à pê da Trieua, pe mezo de un sentê ch'o dua 4 oe pöcassæ, da Briga longo un sentê ch'o dua 5 oe e ch'o tocca ascì l'Erta Via di Monti Liguri, e da Bixe donde comensa doî sentê che permettan d'arrivâ in 4 oe pöcassæ à colla Melosa e dapeu à l'assosto. L'assosto o peu tutte e mainee ëse razzonto into corso de l'anno pe machina graçie à unna stradda asfaltâ, ch'a vëgne da l'incroxo de stradde che montan respettivamente da-a vallâ da Nervia e da-a vallâ de l'Argentiña.

## Attivitæ

Da l'assosto Allavena se peu partî pe de escurscioin suggestive longo o sentê di arpin in sciô monte Torage, se peu piggiâ l'Erta Via di Monti Liguri ch'a va d'in gio a-o monte Priaveggia à ponente verso o passo da Valletta, ò donca se peu piggiâ a goa de l'Incisa, un percorso attressou ch'o domanda un pittin d'esperiensa d'arpiniximo. Di atri sentê coran longo o monte Priaveggia, o monte Gräi e - pe-i appascionæ de fortificaçioin - da l'assosto Allavena se peu anâ apreuvo à unna vegia stradda militare ch'a pòrta a-e fortificaçioin do Vallo Arpin de ponente do *Balcone di Marta* (o ciù grande complesso fortificou in barma de Arpe de ponente), un suggestivo insemme de caserme e batterie ch'o s'avansa in sciô territöio franseise stæto construto di anni trenta, comme segonda linia de defeisa pe proteze contra un poscibile attacco franseise inta segonda guæra mondiale.

O Sentê di Arpin pe-o momento o l'é inte de condiçioin peigose e o l'é serrou inte quarche seçion pe de raxoin de seguessa apreuvo à ben ben de frañe inta zöna do monte Torage, sciben ch'o l'arresta in parte pratticabile e l'existe di percorsci alternativi pe-i træti serræ.

## Nòtte


## Atri progetti

## Ligammi esterni
* 
* 

Categorîa:Pigna
Categorîa:Assosti arpin da Liguria
Assosto de l'Argentea

L**'assosto de l'Argentea** o l'é un assosto in sciô Monte Beigua manezzou da-o CAI de Rensen.

## Stöia
In origine, l'assosto o l'ea stæto construto da-o commun de Rensen, ma o l'ea passou in gestion a-e communitæ montañe de l'Argentea e do Zovo. Stæte serræ ste communitæ, l'assosto o l'é passou torna a-o commun, e a-a giornâ d'ancheu o l'é de propietæ do Parco do Beigua, ch'o l'à dæto da manezzâ a-a seçion de Rensen do CAI Ligure.

L'assosto o l'é conligou a-o Monte Argentea (1.830&nbsp;m), da-o quæ o piggia o nomme, con unna picciña creña. In sciâ çimma do monte l'é stæto misso unna statua de marmao gianco da Madònna e un pillastro de prie con un niccio e unna figuetta do Bambin.

## Accesso

Sta struttua a l'é longo a vinteña tappa de l'Erta Via di Monti Liguri, pe mezo da quæ a l'é conligâ a-o Passo do Faiallo. Se ghe peu arrivâ ascì da Prariondo, pe mezo de un sentê panoramico; da Væa da basso, con un sentê ch'o parte da-o ciassâ da gexa; e da Rensen, con un sentê de quattr'oe pöcassæ. Da l'assosto l'é ascì poscibile a montâ a-o Monte Beigua.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Assosti arpin da Liguria
Figai

**Figai** (in italiàn: Fighetto) o l'é 'na lucalitò int'ei cumüne dei Burghetu.

## Pósti d'interesse
A gezetta (capletta) dedicò a-a Madóna.

U giardéin butànicu Spinarosa.

## Note


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358://www.comune.borghettodiborbera.al.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/figheto-30545-1-5c1bdd5903dd8871dc55b1a30cd9ddd0

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Pein Maria Canevâ

O **Pein Maria Canevâ** (Zena, 19 de dexembre do 1724 - a Scoffæa, 1° de mazzo do 1747) o l'é stæto un militâ zeneise, eröe da Guæra da Succescion Austriaca.

## Biografia
Figgio do Domenego Canevâ, çentoçinquantasesto duxe da Repubrica de Zena e da Maria Madæña De Franchi. Insemme a-i seu fræ Niccolò Maria e Françesco Maria o l'é stæto ascrito a-a nobiltæ zeneise do 1730. O l'aiva ascì unna seu ch'a se ciammava Maria, ch'a l'à sposou o nòbile Steva Ferretto.

Comme parte da Guæra da Succescion Austriaca, a Repubrica de Zena a l'é intrâ inta guæra contra o regno de Sardegna e l'Austria, e à partî da-o 1745 o Pier Maria o l'ea tra i promotoî, insemme à di atri zoeni patriçi, do reggimento *Libertà*, ciù tardi *Liguria Reale*, compòsto solo che da di çittadin da Repubrica.

L'anno apreuvo o rezimento o l'ea impegnou inta defeisa do fòrte de Gavi, unna guarnixon ch'a protezeiva l'intrâ a-a capitale ligure in sciâ Via Postumia. O Canevâ e i seu òmmi se son arreixi a-o nemigo solo che pe ordine do governo zeneise ch'o s'ea arreiso a-o commandante de fòrse austriache Antoniotto Botta Adorno a-i 6 de settembre do 1746.

A-i 5 de dexembre do 1746 l'é comensou o sollevo popolare contra l'invasô austriaco, ch'o l'à avuo o seu prinçipio apreuvo a-a pria tiâ a-e truppe da un figgeu che pe tradiçion o l'ea ciammou co-o nommiagio de *Balilla*, e dapeu identificou - sensa nisciuña preuva segua - co-o Giovan Battista Perasso. O Canevâ o l'é stæto un di primmi patriçi tiæ drento da-o pòpolo commun inte l'organizzaçion de l'insurreçion, tanto ch'o l'é stæto un di prinçipæ promotoî do *Comitato di Defensoî da Libertæ*, o còrpo ch'o s'é misso a-a testa de l'insurreçion. A-i 10 de dexembre i austriachi son stæti scorrii do tutto da-a çittæ.

A-i 23 de dexembre o pòsto de defeisa da Croxetta d'Oê o l'é stæto assegnou a-o Canevâ e da-i urtimi giorni do 1746 a-o 1° de mazzo de l'anno apreuvo o l'é arriescio con di mezzi limitæ e de truppe mäsciortie à rexiste a-a prescion de truppe nemighe inti Appennin zeneixi, ascistio da-o Agostin Pinelli.

O Canevâ e e seu truppe a-o 1° de mazzo do 1747 in sciâ cresta tra o Monte Lavagneua e a Còlla de Boaxi an sponciou inderê i austriachi e i l'an missi in fuga, ma à despeto da vittöia militâ in sciô campo un di prexonê o l'é arriescio à sparâghe e ammassâlo, unna targa ancon d'ancheu a ô commemora a-a vexiña Scoffæa.

O còrpo o l'é stæto stramuou à Zena donde o l'é stæto assotterrou inta Gexa de Santa Maria de Castello.

O Canevâ, insemme a-o Balilla e a-o Lorenzo Barbarossa, o l'é tegnuo pe un di eröi da rexistensa zeneise contra l'invasô austriaco e into poema curto *Libeaçion de Zena*, de un autô anònimo, o l'é reportou comme a figua prinçipâ do sollevo zeneise.

## Nòtte


## Bibliografia
* 

## Atri progetti

## Ligammi de feua
* 
* O testo intrego da ''Libeazion dra Sittæ de Zena'' in sce Wikisource

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Çitén da Repùbrica de Zêna
Categorîa:Goære
Valónn-a

**Valónn-a** (*Vlorë* in albanéize, prononçiòu , *Aulona* in latìn, *Αυλώνας* in grêgo) o l'é 'na çitæ e comùn albanéize de 130.827 abitànti, capolêugo da región (*qark*) co-o mæximo nómme ciù che segondo pòrto d'Albanîa e tra i ciù inportànti do Mâ Adriatego e Mâ Ionio intrêgo. Tèrsa çitæ pe grandéssa da naçión, co-a sò àrea urbâna a l'arîva a squæxi 189.282 abitànti.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Stràdde

### Ferovîe

### Pòrti

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa
Elbasan

**Elbasan** (in albanéize prononçiòu , *Elbasani* inta fórma definîa, *Neocastrum* in latìn, *Ελμπασάν* in grêgo) a l'é 'na çitæ e comùn albanéize de 141.714 abitànti, capolêugo da región co-o mæximo nómme. A se trêuva a setentrión do sciùmme Shkumbin, inte l'Albanîa do çéntro, into mêzo tra i Mónti Skanderbeg e a cianûa de Myzeqe. A l'é a quàrta çitæ pe grandéssa da naçión e, co-a seu àrea urbâna, a l'arîva a squæxi 278.547 abitànti.

Elbasan a l'é unn-a de atraçioìn turìstiche ciù inportànti de l'Albanîa, con di pòsti d'interèsse cómme o castéllo e a baxìlica paleocrestiànn-a, ma a l'é bén conosciûa pi-â seu natûa ascì.

## Giögrafîa

## Stöia

## Abitànti

## Pòsti de interèsse

## Coltûa

## Economîa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Spòrt

## Aministraçión

## Vîe de comunicaçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa
Fier

**Fier** (in albanéize prononçiòu , *Fieri* inta fórma definîa, *Fierum* in latìn, *Φιέρ* in grêgo) o l'é 'na çitæ e comùn albanéize de 120.655 abitànti, capolêugo da región co-o mæximo nómme. A l'é a seténn-a çitæ pe grandéssa da naçión, co-a seu àrea urbâna a l'arîva a squæxi 298.144 abitànti. Fier a se trêuva in scê zìnn-e do sciùmme Gjanica, inta cianûa de Myzeqe, tra o Seman a setentrión, o Vjosë a meridión e i Mónti Mallakastra a-o sùd-èst. O seu clìmma o l'é de tîpo mediterànio, con de infloénse portæ da-o Mâ Adriàtico, ciù a ponénte.

Fier a l'é stæta fondâ de l'Eutoçénto da-a famìggia di Vrioni, ofiçialménte do 1864 da l'Omer Pasha Vrioni II, poæ do Kahreman Pasha Vrioni. A se trêuva a 7&nbsp;km da-e rovìnn-e de l'antîga çitæ de Apollonia, ch'a l'êa stæta fondâ do 588 prìmma de Crìsto da di grêghi de Corfó e de Corìnto, inte 'n scîto ch'o l'êa òcupòu da de tribù ilìriche.

Fier a l'é 'n scîto inportànte pe-e comunicaçioìn inte l'Albanîa de sùd-òvest, servîo da l'outostràdda A2 e da-a stràdda statâle 4. Ste lì én pàrte da vîa de tràfego ch'a travèrsa l'Albanîa in direçión nòrd-sùd, pàrte de l'outostràdda Adriàtico-Iònica. A çitæ a l'é o quìnto pòrto d'Albanîa e tra i ciù inportànti inte tùtto o Mâ Adriàtico. 

## Giögrafîa

## Stöia

## Abitànti

## Pòsti de interèsse

## Coltûa

## Economîa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Spòrt

## Aministraçión

## Vîe de comunicaçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa
Korçë

**Korçë** (in albanéize prononçiòu , *Korça* inta fórma definîa, *Coryza* in latìn, *Κορυτσά* in grêgo, *Còriza* in italiàn) o l'é 'na çitæ e comùn albanéize de 75.994 abitànti, capolêugo da región co-o mæximo nómme. A çitæ a se trêuva in sce 'n âtociàn a 850 mêtri in sciô livéllo do mâ, seròu tutt'in gîo da-i Mónti Morava. 

O çéntro da çitæ o se trêuva in corispondénsa do Bazàr Vêgio, un di ciù inportànti inta stöia de l'Albanîa, ch'o conprénde a moschêa de Mirahori ascì. E òrìgine de Korçë són da trovâ tra a fìn do sécolo XV e l'inprinçìpio do sécolo XVI, quand'a l'é stæta fondâ da-o nòbile òtomàn-albanéize Ilias Bey Mirahori. A strutûa che a çitæ a l'à pigiòu a-a giornâ d'ancheu a ne vêgne a ògni mòddo da l'Eutoçénto, ch'o l'é stæto 'n moménto de gràn svilùppo pi-â región. A çitæ de Korçë a l'é a ciù grànde de l'Albanîa de levànte, dond'a fonçiónn-a da inportànte çéntro de coltûa e d'indùstria. 

## Giögrafîa

## Stöia

## Abitànti

## Pòsti de interèsse

## Coltûa

## Economîa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Spòrt

## Aministraçión

## Vîe de comunicaçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa
Berat

**Berat** (in albanéize prononçiòu , *Berati* inta fórma definîa, *Μπεράτ* in grêgo) a l'é 'na çitæ e comùn albanéize de 62.232 abitànti, capolêugo da región co-o mæximo nómme. In lìnia d'âia, a se trêuva 77 chilòmetri a setentrión de Gjirokastër, 70&nbsp;km a ponénte de Korçë, 70&nbsp;km a sùd de Tirana e 33 chilòmetri a levànte de Fier. A l'é a novénn-a çitæ pe grandéssa da naçión e, co-a seu àrea urbâna, a l'arîva a squæxi 231.683 abitànti.

Berat a se trêuva inta pàrte de meridión de l'Albanîa, con de montàgne e de colìnn-e tutt'in gîo conpréizo o Tomorr che, a levànte da çitæ, o l'é stæto diciaròu pàrco naçionâle. O sciùmme Osum, lóngo 161&nbsp;km, o strixélla into mêzo da çitæ prìmma de caciâse into Seman inta cianûa de Myzeqe. O comùn de Berat o l'é stæto costitoîo co-a rifórma de aministraçioìn locâli do 2015, ch'a l'à portòu a l'unión di vêgi comùn de Berat, Otllak, Roshnik, Sinjë e Velabisht, ch'én vegnûi de unitæ aministratîve. A sêde do nêuvo comùn, ch'o se spànde in sce 'n'àrea de 421,6&nbsp;km2, a se trêuva inta çitæ de Berat. 

Do 2008 a l'é stæta diciarâ da l'UNESCO cómme patrimònio de l'umanitæ insémme a-a çitæ de Gjirokastër, pò-u stîle ùnico de seu architetûe ch'o ne vêgne da tùtte e çiviltæ che chi àn visciûo insémme pe di sécoli. Cómme tànte çitæ albanéixi, Berat a se conpónn-e de 'na çitæ vêgia fortificâ con gêxe e moschêe da-e rìcche pitûe e decoraçioìn. A çitæ de Berat a l'é un di çéntri de coltûa ciù inportànti da naçión. 

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Abitànti

## Coltûa

## Economîa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Spòrt

## Aministraçión

## Vîe de comunicaçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa
Gjirokastër

**Gjirokastër** (prononçiòu , *Gjirokastra* inta fórma definîa, *Antipatrea* in latìn, *Αργυρόκαστρο* in grêgo) o l'é 'na çitæ e comùn albanéize de 28.673 abitànti, capolêugo da región co-o mæximo nómme. A l'é unn-a de vìnti çitæ ciù grénde da naçión e, co-a seu àrea urbâna, a l'arîva a squæxi 84.430 abitànti.

A çitæ a se trêuva inte l'Albanîa de meridión, inte 'na valâ into mêzo tra i brìcchi do Mali i Gjerë e o sciùmme Drino, a 300 mêtri in sciô livéllo do mâ. A pàrte vêgia da çitæ a l'é stæta diciarâ cómme patrimònio de l'umanitæ de l'UNESCO insémme a-a çitæ de Berat. In çìmma a-a çitæ o ghe svétta o seu castéllo, dónde se têgne ògni çinqu'ànni o Festivàl Naçionâle do Folclôre de Gjirokastër. A Gjirokastër o gh'é nasciûo o prescidénte de l'Albanîa comunìsta, l'Enver Hoxha, e o scritô Ismail Kadare.

Gjirokastër a conparìsce inte vivàgne stòriche scìnn-a da-o 1336 sott'a-o seu nómme grêgo medievâle, Αργυρόκαστρο, *Argyrókastro*, quand'a l'êa pàrte de l'inpêro bizantìn. De de lì, a l'à dónca comensòu a svilupâse in sciâ colìnn-a che ancheu a l'é òcupâ da-o castéllo, p'êse contéiza tra o despotâto d'Epìro e a famìggia di Zenebishi, sott'a-a goìdda do Gjon Zenebishi, ch'o n'à fæto a seu capitâle do 1417. Pasòu 'n ànno da-a mòrte do Gjon, do 1418 a l'é stæta conquistâ da l'inpêro òtomàn e a l'é vegnûa a capitâle do sanjak d'Albanîa. Inti ànni do domìnio di tùrchi a çitæ a l'êa conosciûa sott'a-o nómme de *Ergiri* ò *Ergiri Kasrı*. De quélli ténpi, e converscioìn a l'islamîximo e a vegnûa de génte mosulmànn-e da-e canpàgne a l'à fæto cangiâ Gjirokastër da 'na çitæ pò-u ciù crestiànn-a, comm'a l'êa ancón do sécolo XVI, a-avéighe 'na magiorànsa mosulmànn-a a l'inprinçìpio do Nêuveçénto. De ciù, Gjirokastër a l'êa vegnûa 'n inportànte çéntro religiôzo pe-i bektashi.

Conquistâ da-e armæ grêghe inta goæra balcànica do 1912-1913, Gjirokastër a l'é finîa into nêuvo stâto indipendénte de l'Albanîa do 1913. A popolaçión grêga a s'é solevâ cóntra sto destìn, diciaràndose pe quàrche ténpo, do 1914, a Repùbrica Outònoma de l'Epîro do Nòrd, con Gjirokastër cómme a seu capitâle. A-i ténpi do regìmme comunìsta, Gjirokastër a l'é stæta diciarâ "çitæ musêo" pò-u seu patrimònio architetònico. Inti ùrtimi ànni do regìmme, a Gjirokastër l'é scciupòu de solevaçioìn cóntra o govèrno ch'àn portòu a-a crîxi do 1997. Ciù che i albanéixi, ch'én a magiorànsa da popolaçión, inta çitæ gh'é 'n'inportànte minorànsa grêga, che chi a gh'à o seu çéntro, di aromén, di rom e di egiçién balcànichi.

## Giögrafîa

## Stöia

## Abitànti

## Pòsti de interèsse

## Coltûa

## Economîa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Spòrt

## Aministraçión

## Vîe de comunicaçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa
Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)

A **Ciàssa de San Dumenegu** (*Piazza San Domenico* in italiàn) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê de San Scî.

## Sto(r)ia
A Ciàssa de San Dumenegu a pìa u sò numme daa gêxa cun cunvèntu ch'a se ghe faciava, fabricâ fra i ànni '70 e '80 du Duxèntu in sciu sò fiancu de punènte. A cianta ch'a g'ha au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da di intervènti ciü mudèrni, ch'i l'han purtàu cu'u tèmpu a l'agregasiùn de spàssi dife(r)ènti.

## Descrisiùn

Immaggine:Facciata verso Piazza San Domenico.jpg|U cumplessu vistu inta sò parte ciü a meridiùn
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 01.jpg|Afreschi in sciu cantu fra a Ciàssa e *Vico al Centa*
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 02.jpg|Âtri afreschi in sciu cantu
Immaggine:Scala principale di San Domenico.jpg|A sca(r)inâ intèrna du cumplessu

A Ciàssa de San Dumenegu a se tröva inta parte ciü a punènte d'Arbenga Veggia, vèrsu meridiun e a l'è pe' stu fètu parte du quartê de San Scî, ch'a ne rapresènta ascì u sèntru. Da vixìn au fì de mü(r)aje a l'è in curispundènsa da cuscì dìta Pòrte de l'Aquila, marcâ ciü votte inti rendicunti cumme antìgu pòstu d'avistamèntu e de cuntròllu. A l'ha ina cianta ch'a nu l'è regulâre, scicumme ch'a l'è nasciüa daa missa insemme de ciü ambiènti intu tèmpu, tantu ch'a l'è vegnüa fö(r)a cun 'na furma a "L", vistu ascì de òpe(r)e de slargamèntu vèrsu a Vìa de Medaje d'Ò(r)u, in sciu cantu du Palàssiu di D'Aste-Ardüìn. Intu parlà pupulâre a ciàssa a l'ha piàu u numme de "Ciàssa de L'Aviamèntu", scicumme che chi a gh'é(r)a a sêde de ste scö(r)e.

### Cruxe(r)e

* Vìa de Medaje d'Ò(r)u, üna de stradde fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a travèrsa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî recarcandu u càrdu màscimu da sitè rumâna. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fin a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn. L'intitulasiùn d'ancöi a se rife(r)ìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi in guèra da sitadìn arbenganesi.
* Vìa aa Sènta (*Via al Centa* in italiàn), carugettu lungu pôcu ciü de 30 mêtri, ch'u se di(r)àmma a partì da l'estremitè ciü a nord du cumplessu, passandughe a còsta e andandu a finì au de fö(r)a de mü(r)aje, vèrsu dund'u se truvava u "Zögu du balùn" (zôna che ancöi a pòrta u numme de Vìa Mameli). 
* Vìa Somis, stradetta ch'a cumènsa d'intu fiàncu meridiunâle da ciàssa, inmetènduse in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, sgarbandu de rimpettu a l'imbuccu de Vìa Rumma, ch'a n'è a cuntinuasiùn, recarcandu u percursu du veggiu decümàn segunda(r)iu. A pòrta u numme du Giovanni Somis, ch'u l'é(r)a stètu sutta-prefèttu da Pruvinsa d'Arbenga fra u 1824 e u 1829.
* U Caruggiu du Gumbu, carugettu ch'u pòrta vèrsu a Ciàssa de l'A(r)òscia. Lungu ina qua(r)antêna de mêtri, u pìa in numme da in antìgu gumbu ch'u se ghe truvava, duve(r)àu de dòppu cumme sâla de müxica, tantu da êsse sêde da banda sitadìna, intitulâ a Giuseppe Verdi.

### Architetü(r)e

## Nòtte
;Nòtte au tèstu


;Nòtte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri prugètti

## Ligammi de fö(r)a
* 

Categorîa:Stradde d'Arbenga
Ascidio de Zena (1747)

L**'ascidio de Zena** o l'é intravegnuo do 1747 quande unn'armâ austriaca sotta o commando do Conte Schulenburg-Oeynhausen a l'à inandiou un tentativo de piggiâ a capitale da Repubrica de Zena.

## Preludio
I austriachi aivan piggiou e dapeu perso Zena l'anno avanti, e l'aivan reisa l'obiettivo çentrâ da seu strategia pe-o 1747. An deçiso d'attaccâ Zena avanti de consciderâ de atre operaçioin contra Napoli ò unn'invaxon da Fransa, sorviatutto perché l'invaxon da Provensa de l'inverno 1746-47 a l'ea stæta un fallimento. 

O Mascimilian Browne o l'ea stæto nominou commandante de tutte e fòrse imperiale in Italia, e o conte Schulenburg de fòrse imperiæ ch'avieivan attaccou Zena. O progetto o l'ea de fâ moî da-a famme Zena fin a-a sottomiscion, e pe taggiâ tutti i avvexinamenti pe mâ, a flòtta britannica a l'aveiva comensou un blòcco navale pe frevâ. 

## L'Ascidio
E fòrse do Schulenburg l'aveivan razzonto e estremitæ da çittæ inte l'arvî, ma co-o capî ch'aivan de beseugno de ciù truppe an aspëtou fin à quande dozze battaggioin d'infantäia da-i seu alliæ sardi son arrivæ à zugno. O retardio o l'à permisso a-i franseixi e a-i spagnòlli de mandâ di rinfòrsci inta çittæ sotta o Joseph Marie de Boufflers pe rinforsâ a guarnixon. Un gròsso attacco a-a çittæ o l'é stæto insou a-i 21 de mazzo, ma e defeise de Zena an rexistio, à despeto do fæto che o Boufflers o l'aiva contræto e voieue xoatiñe, e o saieiva mòrto a-o prinçipio de luggio. 

L'avvexinamento d'unna fòrte fòrsa franco-spagnòlla sotta o Maresciallo Belle-Isle e o Generale Las Minas, o l'à fæto prescion in scî sardi pe retiâse coscì da defende unna poscibile menassa à Milan, e o Schulenberg dapeu o l'à abbandonou l'ascidio dando a corpa a-i sardi. L'ascidio fallio o l'à portou à de recriminaçioin tra Vienna e Turin, con tutti e doî chi se allamentavan co-i seu alleæ britannichi à Londra in sciô presunto tradimento de l'atro.  

## I effetti inta lettiatua zeneise
I eventi politico-militæ do 1746 e di 1747 portian a-a produçion d'euvie zeneise de stampo patriòttico e de impegno çivî, comme quelle do De Franchi, e a traduçion de *Ra Gerusalemme deliverâ* do Ambreuxo Conti. 

## Nòtte


## Bibliografia
* 
* 
* 

Categorîa:Batàgge
Categorîa:Repùbrica de Zêna
Ræ neurale

Unna ræ neurale a l'é un gruppo d'unitæ interconnesse dite neuroin, che mandan di segnæ tra de liatri. I neuroin peuan ëse tanto de çellole biològiche comme di modelli matematichi. Ben che i neuroin individuali en de unitæ sence, quande se ne mette tanti insemme se peu arrivâ à fâghe exeguî di compiti complesci. Gh'é doe smerse primmäie de ræ neurale:
* Inte neurosciense, unna ræ neurale biològica a l'é unna struttua fixica ch'a s'attreuva inti çervelli e inti scistemi nervoxi complesci, formâ da un gruppo de çellole nervose conligæ da de scinapse.
* Inte l'imprendimento automatico, unna ræ neurale artifiçiale a l'é un modello matematico addeuviou pe approscimâ de fonçioin matematiche no lineare. E ræ neurale artifiçiale, che an unna struttua ben ben despægia da quelle biològiche, en a-a base di scistemi d'intelligensa artifiçiale da giornâ d'ancheu.
Carabinê zeneixi

I **Carabinê zeneixi**, in italian *Carabinieri genovesi* (ciù tardi **Bersaggê zeneixi**), en stæti unn'unitæ militâ de volontäi into Resorgimento italian.

## Istöia
Unna compagnia de duxento volontäi a l'é stæta formâ à Zena do 1859 co-o scceuppo da segonda guæra italiaña d'independensa contra l'Austria co-i membri da Soçietæ Naçionale do Tio fondâ do 1852. Pöcassæ çinquanta de quelli son stæti incorporæ into 2° Battaggion do 3° Reggimento di caccioei de Arpe. O Battaggion o l'ea commandou da-o Nino Bixio e o Reggimento da-o Nicola Ardoino. Do 1859 i se battian comme di eröi contra i austriachi à Malnate, San Fermo, Vareise, Còmmo e o Stelvio. À Malnate, donde 20 de lô an combattuo contra 400 austriachi, o Antonio Ròllero o l'à perso a seu vitta e a formaçion a l'é stæta missa in luxe in sce l'ordine do giorno pe-o valô demostrou. À San Fermo son arriëscii à fâ scappâ e truppe nemighe. 

### I ''carabinê'' zeneixi
Dòppo a guæra a compagnia a s'é desfæta, ma o mazzinian Antònio Mosto a-i 5 de mazzo do 1860 o l'à fornio trentedoî (37 segondo o Giöxeppe Cesare Abba) de quelli con de carabiñe moderne (da-o quæ o nomme, che no ne vegniva de fæto da-i Carabinê do re) e son partî sotta o seu comando da Quarto co-i Mille. Assegnæ a-a 7a Compagnia guiddâ da-o Beneito Cairòlli an piggiou parte a-o desbarco à Marsala, ciù tardi inta battaggia de Calatafimi an patio çinque mòrti e dexe ferii. Inte l'insurreçion de Palermo son intræ inta çittæ pe mezo do ponte de l'Ammiraglio e Pòrta Termini e son stæti mensunæ in sce l'ordine do giorno pe-a battaggia a-o monestê Beneitin. 

Aumentæ a-o numero d'ottantaçinque, an piggiou parte a-a battaggia de Milazzo donde aivan patio eutto mòrti e trentasette ferii. Dòppo ëse desbarcæ a-i 19 d'agosto do 1860, à Melito co-o Gaibado an combattuo contra e brigadde borboñe Melendez e Briganti. A-a meitæ de settembre son stæti mandæ à Santa Maria Capua Vetere pe piggiâ parte à l'ascidio de Capua e a-o 1 d'ottobre an combattuo a-o Volturno.

### I ''bersaggê'' zeneixi
Do 1861 son stæti desfæti, ma do 1866 co-o scceuppo da tersa guæra italiaña d'independensa, o maggiô Antònio Mosto o l'é stæto autorizzou à creâ un còrpo compòsto da ben ben di vegi Carabinê zeneixi e di zoeni volontäi do mæximo territöio, ciammou di "*Bersaglieri volontari*". Formæ into 1° Battaggion bersaggê, an torna respòsto à l'appello do Gaibado co-o quæ an combattuo con do valô a-o Monte Suello e a Bezzecca. No portavan un cappello co-e ciumme, ma un berretto co-a padelletta.

Do 1867 quarchedun de loiatri o l'ea à Mentaña e Monterotondo contra i franseixi e i Pontifiçi.

## Nòtte


## Bibliografia
* 
* 
* 
* 

## Atri progetti

## Ligammi de feua
* 
* 

Categorîa:Garibaldini
Categorîa:Stöia de Zena
Ræ neurale artifiçiale

Inte l'imprendimento automatico unna **ræ neurale artifiçiale** (in ingleise *artificial neural network*, abbreviou inte **ANN** ò **NN**) o l'é un modello inspiou da-a lontan a-a struttua de ræ neurale biològiche di çervelli de bestie.

Unna ræ neurale artifiçiale a l'é fæta de un numero de unitæ dite *neuroin artifiçiali*, che modellan pöcassæ i neuroin do çervello. Ste unitæ en conligæ da de connescioin che modellan e scinapse do çervello. O "segnâ" transmisso o l'é un numero reale, e l'output de tutti i neuroin o ven carcolou con l'applicaçion de unna quarche fonçion no lineare (dita *fonçion d'attivaçion*) applicâ a-a somma di seu input. L'intensitæ do segnâ de unna connescion o l'é determinou da un peiso numerico, ch'o s'aggiusta into corso do proçesso d'imprendimento. O studio de comme struttuâ ste ræ de neuroin artifiçiali, de comme çerne e fonçioin d'attivaçion e de comme aggiusta i peixi de connescioin o l'é un argomento d'importansa primmäia inte l'imprendimento automatico.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Informatica
Giacomo Leopardi

O **Giàccomo Liopardi** (*Giacomo Taldegardo Francesco Salesio Saverio Pietro Leopardi*; Recanati, 29 zûgno 1798 – Napoli, 14 zûgno 1837)  o l'é stæto 'n scritô, in poêta e in filòzofo italiàn.

O l'é ritegnûo pe un di ciù grendi poeti italien do secolo XIX e unn-a de figûe ciù importanti da lettiatûa mondiâle, coscì comme 'n esponente prinçipâ do romanticismo lettiâo, sciben ch'o criticâva de longo o movimento romantico, con refuâ e seu illuxoin into nomme de quello che lê o ciamâva «veitæ arida». A profonditæ de seu reflescioin in sce l’existensa e in sciâ condiçion de l’òmmo – ispiræ da-o sensualismo e da-o materialismo – a ô rende ascì in filòzofo profondo. A qualitæ lirica da seu poexia a l'à reizo 'na figûa çentrâle into paezaggio lettiâio e colturâle internaçionâ, con de implicaçioin che van ben ben a-o de là do seu ténpo.

O l'êa nasciûo do 1798 a Recanati, into Stâto Papâle (ancheu inta provinsa de Macerata, inte Marche), inte unn-a de famigge ciù nòbili do pàize, o primmo de dêxe figgi. Quelli ch'an razonto l'etæ adulta son stæti, in azonta a-o Giacomo, o Carlo (1799-1878), a Paolina (1800-1869), o Luigi (1804-1828) e o Pierfrançesco (1813-1851). I genitoî ean di cuxìn l'un de l'âtro. Seu poæ, o Conte Monaldo, figgio do Conte Giacomo e da Virginia di marcheixi Mosca, nòbili de Pesaro, o l'ea 'n òmmo d'idee reaçionâie e inamoòu di stûddi; seu moæ, a nòbile Adelaide Antici, a l'ea 'na dònna energica, ben ben religiôza a-o ponto da superstiçion, ligâ a-e convençioin sociâli e a 'n conçetto profondo da dignitæ da famiggia, caxón de sofferense pe-o zoêno Giacomo ch'o no l'aiva reçevûo tûtto l'affetto ch'o gh'aiva de beseugno.

Wikivivàgna a contêgne 'na pàgina co-ina poexîa do Liopardi: L'infinîo. A mæxima poexia a gh'é in spezìn ascì:L'enfenì

## Colegaménti esterni

Categorîa:Biografìe
Anax imperator

***Anax imperator*** Leach, 1815, ò **imperatô commun**, a l'é unna speçie de masapræve da famiggia Aeshnidae.

## Descriçion
A l'é unna speçie de massapræve de grandi dimenscioin e ciù grande in squæxi tutta Euröpa; a mesua 66-84 mm de longhixe complesciva, mentre e ae derê mesuan 45-52 mm. I mascci adulti e quarche vegia femina en pe-a ciù parte de cô bleu e verde; A-a ciù parte de femine e i mascci zoeni o l'ammanca o bleu e son sorviatutto verdi. I euggi en verde-bleu, de vòtte deslavæ de marròn.

I mascci contròllan costantemente o sò territöio pe defendelo da-i regattatô. E femine, pe-o sòlito, depoñan e euve in ægua sensa o masccio, che in atre speçie o ghe xeua vexin ò ghe stà fixicamente attaccou.

## Distribuçion e habitat
L'imperatô commun o l'é presente inte unna vasta aria do Vegio Mondo; o l'é presente in tutta l'Africa, a penisoa araba, l'Asia çentrâ e gran parte d'Euröpa, donde o seu areale o s'espande tanto verso latitudine ciù erte comme in elevaçion, probabilmente pe caxon do cangiamento do climma.

L*'Anax imperator* a l'é ligæ a-e ægue ferme ò che strixellan lente, comme laghi e zöne de smeuggia, basta che seggian assæ grendi e attorniæ ben ben da zerbi e sagne.

## Referense

## Atri progetti
Intelligensa artifiçiale

L**'intelligensa artifiçiale** (**AI**), inta seu definiçion ciù larga, a denòtta l'intelligensa demostrâ da-e machine, mascime da-i scistemi informatichi. Comme discipriña de reçerca drento de l'informatica, a se conçentra in sciâ progettaçion e o studio d'algoritmi e de software che permettan a-e machine de perçepî quello che gh'an d'in gio, d'imprende da-i dæti e d'applicâ l'intelligensa pe compî de açioin che aumentan e seu poscibilitæ de razzonze de finalitæ speçifiche. I scistemi che mostran ste capaçitæ en pe-o sòlito diti IA.

Di exempi d'applicaçioin de l'IA comprendan i motô de reçerca pe-o web (comme Google Search); e ciattaforme de recommendaçion (addeuviæ da di servixi comme YouTube, Amazon e Netflix); i ascistenti virtuali (pe exempio, Google Assistant, Siri ò Alexa); de machine à guidda autònoma (comme Waymo); di instrumenti generativi e creativi (comme ChatGPT ò Llama); e di scistemi d'IA che scompassan e prestaçioin umañe inti zeughi strategichi (compreiso i scacchi e go). L'é un caxo coioso comme de spesso, quande unna tecnologia à l'avanguardia basâ in sce l'IA a se spantega e a vëgne assæ commun, a no l'é ciù ni consciderâ ni etichettâ comme IA.

A reçerca in sce l'IA a comprende tanti sottocampi dedicæ à de finalitæ e de tecniche speçifiche. E finalitæ tradiçionale comprendan o raxonamento, a representaçion da conoscensa, a progettaçion, l'imprendimento, l'elaboraçion do lenguaggio naturale, a perçeçion e o sostëgno a-a robòtica. Pe arrivâ à sti propòxiti, i reçercatoî incòrporan e adattan diversci metodi, comme l'imprendimento automatico, a lògica formale, e ræ neurale artifiçiale e a reçerca operativa. L'IA a se basa ascì in scê intuiçioin che vëgnan da-a neurosciensa, da-a linguistica, da-a filosofia e da ben ben d'atri settoî.

Stæta sabilia comme discipriña academica do 1956, a reçerca inte l'IA a l'à visciuo diverse fase d'ottimiximo, ciascheduña apreuvo à di periodi de finançiamento reduto e de deluxon conosciui comme «inverni de l'IA». O sviluppo de tecniche d'imprendimento profondo pe-e ræ neurale artifiçiale do 2012 o l'à aumentou assæ i finançiamenti e l'attençion pe st'äia de reçerca, con accelerâ ancon de ciù dòppo l'invençion de l'architettua do trasformatô do 2017. À partî da-i anni 20 de sto millennio, di miliardi de dòllai en stæti incanaæ inta reçerca oe l'IA, co-o resultato de un progresso ancon ciù spedio ch'o l'é stæto definio o «boom de l'IA». A nascion de tecniche d'IA generativa durante sto boom a l'à misson in evidensa e conseguense inatteise de ste tecnologie e a l'à descadenou de discuscioin in scî potençiali reiseghi de l'IA. De conseguensa, gh'é delongo ciù tante domande pe-a regolamentaçion e a garançia de un sviluppo seguo e benefico de l'IA.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Informatica
A piasa e i só palasci

Puezìa scrita da Angiolino Bellocchio id Növe

:A piasa e i só palasci
:Me còra e bela piasa
:ti che t'é saimpre stata
:e cö da vegia Növe,
:anche se u taimpu u pasa
:a t'vöiu ancù pü bain.
:perchè u m' pò ch'i t' lasa
:andò a descaméin.
:E quande in mumentéin
:a m' fermu lì a guaciòte,
:e a ser' 'na stisa i ögi,
:u m' pò id arcurdòte
:cmè t'eri ina vóta:
:tranquila e silensiusa
:ti smiaivi in salótu
:indonde tüta a giainte
:a dménga féin-a 'n botu
:a stòva a descurì
:o püra a fò di ceti
:'n se queli chi surtiva
:da-a mesa de-e mesdì.
:E alura a restu lì
:'na stisa ancù a sugnò
:e a t' vèdu cunturnò
:da tüti i tó palasci
:bei lüstri e decurè
:da artisti ch'i savaiva
:fò bain u só mesté.
:Isi ernu taimpi bón-ni
:e acsì i só padrón-ni
:ch'i g'aiva i sodi a breciu,
:i n' vraiva che e só chè
:i n' daisa mìa a scabeciu
:Ma pöi i taimpi e i sodi
:- che insöin u vö pü scrusì -
:i son tantu cambiè,
:che si palasci acsì
:da squòsi véinti lüstri
:insöin i-a pü tuchè.
:E alura u s' pö dì,
:me còra e vegia piasa,
:ch'i n' son davai pü lüstri
:ma tantu scalcinè
:da fòse cumpatì
:da tüti quei chi pasa.

## Pagine culeghè
* Dialètu 'd Növe (puezìa)

* A muròle

* Növe
Dialètu 'd Növe (puezìa)

Puezìa scrita da Angelo Daglio id Növe

**Dialètu 'd Növe**

:Dialètu 'd Növe, póvru, sáinsa storia, 
:sainsa leteratüra e sáinsa glória, 
:chi sa da 'ndonde rabatà csi chi, 
:chi sa da quande, vòghe 'n pó a capì, 
:o magürà 'n ta tèra bèla pian, 
:tèra gurègna da vighe e da gran, 
:è pü servègu id tanti tó parainti 
:ma bon ti assi a esprime i sentimainti 
:i pensieri p'r esaimpiu d'ina fia, 
:d'in fiurein, d'ina mama o 'd chi che sia, 
:vivu anche ti fra tante cosse vive 
:bain che an te possa squosi mancu scrive; 
:sainsa a pretaisa 'd fò da puesìa 
:ma 'ntra nuiòtri aa bon-na, chi 'n famía, 
:dialètu 'd Növe, aiütme 'n po' a capí
:chiel ch'a sem nui e cossa che t'è tì. 
:U pòrla u dialètu: 
:In quantu a mi, cs'öt mòi, còr e mè fiö, 
:an son che 'n vélu, pila cmè ti vö. 
:Se pö t'è bon a rézlu e a vèd dedlà, 
:dedlà u ghè e móndu, u gh’è l'umanità. 

*Tradüsción in italiàn*

**Dialetto di Novi**

:Dialetto di Novi, povero, senza storia,
:senza letteratura e senza gloria,
:giunto sin qui chissà da dove,
:chissà da quando, va un po' a capire,
:o maturato nella terra, pian piano,
:terra aspra, da viti e da grano,
:il più selvatico tra tanti tuoi parenti,
:ma anche tu adatto a esprimer sentimenti
:i pensieri, ad esempio, d'una ragazza,
:d'un bimbo, d'una mamma o di chiunque;
:anche tu vivo tra tante cose vive,
:sebbene non riesca quasi a scriverti;
:senza la pretesa di far della poesia,
:ma alla buona, tra noi, in famiglia,
:dialetto di Novi aiutami un po' a capire
:chi siamo noi e che cosa sei tu.
:Parla il dialetto:
:Quanto a me, cosa vuoi, caro figliolo,
:non son che un velo, intendila come vuoi.
:Se sei capace di sollevarlo e di guardare oltre,
:oltre c'è il mondo, c'è l'umanità

## Pagine culeghè
* A muròle

* A piasa e i só palasci

* Növe