open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conventillo

***Conventillo*** (in spagnòllo, da-o diminûtivo de *convento*), o l'è o nomme co-o quæ se conosce 'n tipo de ca' de çittæ sûdamericann-e, dïta ascì *inquilinato*, donde ciaschedûnn-a de stansie a l'è affittâa da 'na famiggia oppûre da 'n grûppo d'òmmi soli. De sovente i serviçi (sala a mangê, bagno, ecc.) son i mæximi pe tûtti i rescidenti.

A l'è stæta a ca' tippica di immigranti in Sûdamerica a l'inissio do seccolo XX, primmo pòsto donde son arrestæ tanti emigræ in Argentinn-a e Uruguay. Inte 'ste rescidense se mescciâvan gente de diverse origgine, prinçipalmenti italien, spagnòlli, ebrei e àrabi. A l'è stæta o pòsto ciû rapprezentativo da coltûa popolâ, espressa into tango e e êuvie de tiatro de l'inissio do seccolo XX. 

Categorîa:Argentinn-a
Categorîa:Vocabolâio
Carlos Guastavino

**Carlos Guastavino** (Santa Fe (Argentinn-a), 5 Arvî  1912 - Buenos Aires, 29 Otobre 2000), o l'é stæto 'n conpoxitô e muxicista argentìn de orìgini zenéixi, fòscia o ciù inportante raprezentante do naçionalismo romàntego argentìn, e ùn di muxicisti ciù famôxi do Sudamerica.

O seu stile, fòrtemente infloensòu da-o romantiçìsmo do secolo XIX, o l'à portòu a tegnîse lontàn da-i conpoxitoî modernisti argentìn cómme Alberto Ginastera. Quell'izoaménto da-i movimenti moderni d'avangoàrdia insemme a l'éxito ch'o l'à avûo creando 'na mûxica naçionâle atraénte deuviando 'n lengoàggio romàntego, hàn fæto de Guastavino 'n modéllo pe-e generaçioìn d'aotoî de mûxica popolâre e folk argentinn-a di anni 1960, i quæ hàn misso in pràtica tante inovaçioìn do Guastavino.

## Òpere
Fra e seu conpoxiçioìn gh'é:
* Se equivocó la paloma (*A cónba a l'à eròu*)
* Mis amigos (*I mæ amîxi*)(pe pianofòrte)
* La Rosa y el Sauce (*A rêuza e o sâxo*)
* Bailecito (pe pianofòrte, a dôe e quattro moén).
* Desde que te conocí (*Da quande t'ò conosciûo*)
* Arroz con leche (*Rizo e læte*)
* En los surcos del amor (*Inti sórchi de l'amô*)
* Cita (*Apontaménto*)
* Viniendo de Chilecito (*Vegnìndone da Chilecito*)
* Vidala del secadal (*Vidala de tære sciûte*)
* Cantilenas Argentinas (*Cantegoe argentinn-e*)
* La Siesta (*A pizàggia*)
* Pueblito, mi pueblo (*Paizétto, mæ pàize*)
* La tarde en Rincón (*Depoidirnâ a Rincón*)
* Flores Argentinas (*Scioî argentinn-e*)
* Llanura (*Cianûa*)
* Romance del Plata (*Romanso do Plata*)
* Tierra linda (*Tæra bèlla*)
* Suite Argentina (*Suite Argentinn-a*)

## Colégamenti estèrni
* Biografîa de Carlos Guastavino (in ingléize)
* Scîto da Fondaçión Carlos Guastavino
* Scîto do méistro Carlos Vilo, specialista inte l'êuvia de Carlos Guastavino

Guastavino
Categorîa:Biografìe
Çittæ de Paraná (Argentinn-a)

**Paraná** a l'è 'na çittæ de l'Argentinn-a, capitâ da provinsa d'Entre Ríos, into çentro-est do Pàize, inscio sciûmme Paraná.

## Geògrafia
A stà a 470 chilometri da Buenos Aires, e a çirca 25 chilometri da vexinn-a çittæ de Santa Fe, inta provinsa do mæximo nomme, co-a quæ a forma squæxi 'na sola area ûrbann-a, grassie a-o dïto *túnel subfluvial* sotta a-o sciûmme Paraná, c'o collega tûtti doî capolêughi.

## Stöia
A a fin do 2001 a gh'âva 235.731 abitanti, e o se stima che anchêu a l'avieiva ciû de 350.000 abitanti.

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Conligaménti esterni
* Scïto do governo da çittæ de Paraná

## Âtri progètti
Shamisen

O **Shamisen** (三味線) o l'è 'n strûmento mûxicâ giapponeise a træ corde, dêuviòu pe accompagnâ e rappresentassioin do tiatro tradiçionâ Kabuki e Bunraku.

## File murtimediæ

## Âtri progetti

Categorîa:Muxica
Categorîa:Strumenti muxicæ
Santiago del Estero (Argentinn-a)

**Santiago del Estero** (Santiago del Estero del Nuevo Maestrazgo), a l'è a primma çittæ fondâ inte l'attuâle teritòjo de l'Argentinn-a.

A l'è a capitâ da provinsa do mæximo nomme, into departamento Capital, inscio sciûmme Dulce ("Dôçe").

## Geògrafia
A s'attrêuva a 'n'artûa de 182 metri inscio livello do mâ, a g'ha 'na popolassion de 244.733 abitanti (2001), e a l'è d'interesse tûristego e stòrico.

I sêu abitanti, comme quelli da provinsa, vegnan ciammæ "santiagueños".

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Conligaménti esterni
* Scïto da Çittæ de Santiago del Estero, http://www.santiagociudad.gov.ar

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Nairobi

**Nairobi** a l'è a capitâ e a ciù grande çittæ do Kenya.

O nomme o vegne da 'na frase in léngoa masai, *Enkare Nyorobi*, c'a vêu dî "o pòsto de l'ægoa fresca".

## Descriçion e stöia
Fondâ into 1899, a l'è capitâ da-o 1905, in sostitûçion da çittæ de Mombasa.

Scituâ a 'n'artûa de 1661 metri inscio livello do mâ, a g'à 3.138.369 abitanti (2009) e 'n'area metropolitann-a de 4.000.000 abitanti.

## Âtri progètti

 
## Conlìgamenti esterni
* Nairobi City, https://web.archive.org/web/20070508215351/http://www.nairobicity.org/

Categorîa:Kenya
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Caracas

**Caracas**, ûffiçialmente *Santiago de León de Caracas*, a l'è a capitâ do Venezuela e o sêu prinçipâ çentro amministrativo, econòmmico, comerçiâ e coltûrâ, sede do governo naçionâ.

A g'ha 'na popolassion de 3.523.959  abitanti (2023).

## Conlìgamenti esterni
* Página de la Alcaldía Mayor (Governo de Caracas)
* A Metropolitann-a de Caracas
* Ariopòrto de Maiquetia, Caracas
* Muniçipio de Caracas

## Atri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Venezuela
Algê

**Algè** (in arabo, الجزائر *Al-Ŷazā'ir* c'o vêu dî "E Ìsöe"; in françeise, *Alger*) a l'è a capitâ de l'Algerîa.

3.977.663 personn-e abitan in Algê, c'a l'è o ciû importante nûccleo ûrban d'Algerîa.

## Geògrafia
A s'attrêuva inscia costa mediterranea, essendo o porto ciû importante do nòrd-òvest d'Africa.

Da-o 2008 a capitâ a sajà a çittæ d'Algeria, a 200 km. a sûd d'Algê, costrûta comme nêuvo çentro polittego pe o pàize. 

## Stöia
Segondo a mitologia, Algê a l'è stæta fondâa da Ercole, ma storicamente a deve esse stæta fondâa da i Fenixi.

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa
A çittæ vëgia, dïta *Kasbah*, a l'è stæta diciarâa Patrimònnio de l'Ûmanitæ da l'UNESCO into 1992.

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Colegaménti esterni
* UNESCO Algè, Patrimònnio de l'Ûmanitæ (UNESCO) (EN FR)
* Fotografîe storiche d'Algè, http://www.bfcollection.net/cities/algeria/algiers.html

## Atri progètti

Categorîa:Algerîa
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Oscar Wilde

**Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde**, o l'è stæto 'n scritô e poeta irlandeise, conscideròu ûn di scritôi ciû nòti da Londra de l'epoca vitoriann-a.
## Vìtta
Nasciûo a Dublin o 16 Ottobre 1854, e mòrto a Pariggi o 30 Novembre 1900, o l'è stæto 'n personaggio ben ben famozo into sêu tenpo, pe-o sêu talento e inteligensa.

## Òpere
Tra e sêu òpere ciû popolâri gh'é:
* *Salomè*
* *A Woman of No Importance* ('Na donna sensa inportansa)
* *The Importance of Being Earnest* (L'inportansa de ciamâse Ernesto)
* *The Canterville Ghost* (O fantasma de Canterville)
* *The Happy Prince and Other Stories* (O prinçipe feliçe e âtre stöie)
* *The Picture of Dorian Gray* (O ritræto de Dorian Gray)
* *An Ideal Husband* (Un màio ideâle)

## Âtri progètti

Categorîa:Scritoî
Categorîa:Biografìe
Mark Twain

**Mark Twain** o l'ëa o sorvenomme do çellebre scrittô e ûmorista statûnitense **Samuel Langhorne Clemens**, nasciuo a Florida (Missouri), o 30 novénbre 1835 e mòrto a Redding (Connecticut), o 21 arvî 1910.
## Êuvie
Tra e sêu êuvie ciû famoze ghe son:
* *E avventûe de Tom Sawyer* ()
* *O prinçipe e o pòvou* ()
* *'N americàn a-a corte do rè Artû* ()
* *E avventûe de Huckleberry Finn* ()
* *Vitta inscio Mississippi* ()

## Atri progètti

Categorîa:Scritoî
Categorîa:Biografìe
Ushuaia (Argentinn-a)

**Ushuaia** (pronûnçia: *Ussuàia*), a l'è 'na çittæ da Patagonia argentinn-a, capolêugo da provinsa da Tierra del Fuego (*Tæra do Fêugo*).

A g'ha 'na popolassion de 45.785 abitanti (2001).
## Geògrafia
A l'è a çittæ ciû oustrâ do mondo, a 54°48´57″S, 68°19´04″O.
Ushuaia a sta a 3.260 km. da-a capitâ naçionâ (Buenos Aires), e a 1.000 km. da l'Antartide, essendo o sêu pòrto o ciû vexin a-o continente gianco.
A s'attrêuva inta còsta sûd de l'ìsôa da Tierra del Fuego inte 'n gran gorfo, co-i monti Martial a nòrd e o Canâ de Beagle a sûd.

## Stöia

## Pòsti de interèsse
Anchêu a l'è 'n pòsto molto importante pe-o tûriximo e ghe rivan nûmerose croxëe che fan di gîi attraverso a Patagonia e l'Antartide. A l'è vexinn-a a-o *Parque Nacional Tierra del Fuego*, un parco natûrâ de gran importansa ecològica.

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Conligaménti esterni
* www.ushuaia.gov.ar
* Ushuaia Info, http://www.ushuaia-info.com.ar 
* Informassion inscia çittæ de Ushuaia, https://web.archive.org/web/20130819220955/http://ushuaia-argentina.com.ar/ 
* Xêuo inscia çittæ de Ushuaia con inmàgine, https://web.archive.org/web/20070929095717/http://riosur.net/vuele.html?lat=-54.83869828970701&lng=-68.31456449309762&zoom=14

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Limon

O **limon** (**limón** segóndo a grafîa ofiçiâ, **limùn** in savonéize e in vintimigiôzo, **limun** in monegàsco) o l'è o frûto de l'ærbo conosciûo co-o mæximo nómme, ch'o l'ha o nómme scentìfico *[[Citrus × limon]]* ((L.) Osbeck, 1765).

## Descriçión
### O frûto
O frûto o l'è normalmente sferico de 4-7 çentimetri de diametro. O cô o l'è giäno ciæo (giano limon). O l'è ben ben approfummòu e pin de sûgo aspio, soventi usòu in cuxinn-a. O limon o g'ha ben ben de armelle, dûe e do cô do legno ciæo.

### L'ærbo do limon

O limon o l'è 'n ærbo ch'o vegne da l'India, o l'è stæto importòu co e primme carovann-e in te l'oççidente pe mëzo da Persia, da quæ o vegne o nomme (لیمو | limu). E primme cortivaçioin son stæte a Zena e in te Isoe Azöe.
O limon o g'ha doe scioïtûe: ûnn-a in primmaveia e ûnn-a a a fin da stæ. In ærbo o cresce fin a 5-10 metri. In ærbo grande o peu prodûe fin a 600-800 frûti in te 'n anno. 

## Produtoî

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Fruta
Categorîa:Alimentaçion
Cattænn-a divota

*Taxonavigaçion*

### '''Mantis Religiosa''' - '''Cattænn-a divota'''

:Superregno: Eukarya
::Regno: Animalia (Metazoa) 
:::Subregno: Eumetazoa 
::::Superphylum: Protostomia 
:::::Phylum: Arthropoda
::::::Subphylum: Hexapoda
:::::::Classi: Insecta
::::::::Sottoclasse: Pterygota
:::::::::Divixion: Neoptera
::::::::::Sottodivixion: Polyneoptera
:::::::::::Ordine:  Mantodea
::::::::::::Famiggia: Mantidae
:::::::::::::Genere: Mantis
::::::::::::::Speçie: **Mantis Religiosa**

**Nomme**: MantidaeBurmeister 1838

## Âtri progètti
Pateca

***Citrullus lanatus*** ((Thunb.) Matsum. & Nakai, 1916), comuneménte conosciûa cómme **patêca** (in françéize: *pastèque*, in ingléize: *watermelon* e in italiàn: *cocomero* o *anguria*), a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Cucurbitaceae, òriginâia de l'Àfrica òrientâle.

**Patêca** o l'è ascì o nómme do frûto de quésta ciànta, dîto **rumagnäta** o **sücca pateca** in savonéize, **pastéca** in vintimigiôzo e **pasteca** in monegàsco.

## Descriçion e stöia
O frûto o l'è normalmente sferico de 15-20 çentimetri de diàmetro, ma o peu arivâ a-o mëzo metro e ciù. O cô da scòrsa o l'è verde ciæo con de strïe ciù scûe, drento a patêca a l'è rossa.

A patêca a g'ha ben ben de armelle, piccinn-e, dûe e de cô néigro.

## Produtoî

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Fruta
Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Partio Democratego (Stati Unïi d'America)

O **Partïo Democratego** di Stati Unïi d'America o l'è un di doî partïi prinçipæ americhen insemme a quello Repubrican.

## Atri progetti

Categorîa:Stati Unïi d'America 
Categorîa:Partîi polìtichi
Dialettu savuneize

U **savuneize** u l'è a variante da lengua lìgure parlä int'a çitè de Sann-a e int'i paixi vixìn, ch'a fà parte d'u gruppu d'u lìgure d'u çentru.

## Descriçiùn

## Grafîa

## Testimuĝn̂anse scrite
* Quärche cunpunimentu in lengua d'u Ciabrea, ch'u gh'è inta Wikivivagna ascì.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notte


## Bibliugrafîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Sann-a
Categorîa:Lengua ligure
Anton Cekhov

**Anton Pavlovič Čekhov** (in rûsso Анто́н Па́влович Че́хов) (Taganrog, Rûscia, 29 Zenâ 1860 – Badenweiler, Germania 15 Lûggio 1904) o l'è stæto 'n scrittô e mëgo rûsso.

## Biografìa
Rapprezentante do natûraliximo letterâjo, o l'è stæto 'n mèistro do racconto curto.

Loureòu in mëxinn-a, o travaggiâva comme mëgo de giorno e de nêutte o scriveiva novelle.

Tra e sêu êuvie ghe son:
* *O giardin de çexe* (1904)
* *L'öchin* (1896)
* *O diâo di boschi*
* *A mæ vitta*
* *I contadîn*
* *L'anniversâjo*
* *Misëja*
* *Ivánov* (1887)
* *L'orso* (1888)
* *Bârba Vania* (1899-1900)

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Scritoî
Charles Dickens

**Charles John Huffan Dickens** (Portsmouth, 7 Frevâ 1812 – Higham, 9 Zûgno 1870) o l'è stæto 'n famozo scrittô ingleise, ûn di ciû conosciûi da lettiatûa ûniversâ, e o prinçipâ de l'eppoca vittoriann-a britànnega.

O nàsce into 1812 a Landport, ’na çitadìnn-a vixìn a Portsmouth, da ’na fàmìggia modèsta. O pàssa a sò infànçia tra fûghe contìnoe pi-â brùtta abitùdine de sò poæ de lasciâ débiti dapertùtto.

A dozz’ànni, o làscia i stùddi e o va a travagiâ in fàbrica. A dixeutt’ànni o coménsa a sò ativitæ da giornalìsta e, into 1833, o pùblica o sò prìmmo racónto. Into 1836 sciòrte “Il Circolo Pickwick” ch’o l’à sùbito ’n grànde sucèsso. Into 1844, co-a famìggia, o Dickens o vén in Itàlia. O vìxita Zêna, Firènse, Rómma e Nàpoli. O viâgia de spésso, in América ascì, e o têgne cîcli de pùbliche letûe de sò òpere e o contìnoa a scrîve lìbbri che l’àn réizo famôzo.

O mêue a 58 ànni, into 1870 e o l’é soteròu inte L’Abaçîa de Westminster.

## Vìtta

### Tra e sêu êuvie gh'é:
* *Oliver Twist* (1837–1839) 
* *Barnaby Rudge* (1841) 
* *Christmas Carol* (*Canson de Denâ*, tradûta in zenéize da-o Pier Luigi Gardella into 2013) (1843) 
**[[Pictures from Italy]]* (tradûta parçialmente in zenéize da-o Rico Carlini into 2021 co-o titolo: Zêna e contórni) (1846) 
* *David Copperfield* (1849–1850)
* *Hard Times* (1854)

## Atri progètti

Categorîa:Biografìe
Dickens, Charles
Dickens, Charles
Gustave Flaubert

**Gustave Flaubert** (Rouen, Haute-Normandie, 12 Dexembre 1821 - Croisset, Basse-Normandie, 8 Mazzo 1880) o l'é stæto 'n scrittô françeise, conscideròu comme ûn di ciû grendi novellisti oçidentæ.

## Biografìa
O l'è famozo prinçipalmente pe o sêu primmo romanzo publicòu, *Madame Bovary*, e pe a seu devoçion a-a seu arte e stile, dimostrâ inta costante riçerca da *mot juste* (a paròlla giusta/preçiza).

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Scritoî
Zeughi olimpichi

I **Zœughi Olimpichi** son un evento sportivo quadriennâ ch'o prevedde a competiçion tra i megio atleti do mondo in quæxi tutte e discipliñe sportive praticæ inti çinque continenti.

Essi, pù essendo comunemente ciammæ ascì **Olimpiade**, no son da confonde con l'Olimpiade. Quest'urtima a l'indica l'intervallo de tempo de quattro anni che intercore tra un'ediçion di Zœughi Olimpichi e a succesciva. pe questo, sciben che i zœughi do 1916, do 1940 e 1944 no son stæti disputæ, s'é continuao a contezzâ i Olimpiade, coscì che i zœughi de Londra 2012 son stæti quelli da trentexima Olimpiade.

O nomme *zœughi olimpichi* o fu çernuo pe ricordâ i antighi zœughi olimpichi che se desguggeivan inta Grecia antiga presso a çittæ de Olimpia, inti quæ se confrontavan i megio atleti greghi.

O baron Pierre de Coubertin a-a fin do XIX secolo o l'ebbe l'idea de organizzâ di zœughi scimili a quelli de l'antiga Grecia, e quindi precluxi a-o sesso femminile, ma in sce questo punto ò no fu ascótao. E primme Olimpiade de l'era moderna se desguggettan a Atene into 1896. A partî da-o 1924, vegnan instituii ascì di zœughi Olimpichi invernæ specifichi pe-i sport invernæ. In ciu, existe ascì e Paralimpiade, competiçioin fra persoñe disabile. A partî da-o 1994 l'ediçion invernâ a no se tegne ciu into mæximo anno de l'ediçion estiva, ma sfasaa de doi anni.

A bandea olimpica a raffigua çinque anelli intreççæ in campo gianco. I coî çernui son presenti int'e bandee de tutte e naçioin, quindi a so combinaçion a scimbolezza tutti i paixi, mentre l'intreçço di anelli o rappresenta l'universalitæ do spiito olimpico.

O motto di zœughi Olimpichi o l'é *Citius, altius, fortius*, ossæ "ciu fito, ciu ato, ciu forte".

## Ediçioin e sedi de i Zeughi Olimpici de l'etæ moderna

## Atri progetti

Categorîa:Sport
Costituçion da Repubbrica Italiann-a

A **Costituçion da Repubblica Italiann-a** a l'è a lézze prinçipâ do Stato italian. A l'è stæta açettâ da l'Assemblea Costituente o 22 dexembre 1947 e promurgâ da o Cappo provvisöio do Stato, Enrico De Nicola, o 27 dexembre 1947.
 
## Descriçion e stöia
A l'è stæta pubbricâ in sciä Gazzetta Ofiçiâ n. 298, ediçión straordinäia, do mæximo giorno.

A l'è intrâ in vigô o primmo zennâ 1948 e a l'ha coscì levoö o Statuto Albertin do 1848, primma lézze prinçipâ do Regno de Sardegna e dappêu do Regno d'Italia da-a seu nasción in to 1861.

## Colegaménti esterni

Categorîa:Diritto costituçionâ
Categorîa:Italia
Regno de Sardegna

O **Regno de Sardegna e Corsega** o l'è stæto o precursô do proscimo Regno d'Italia.

## Descriçion e stöia
O g'ha avuo inandio formalmente a Romma, in te l'antiga Baxiga de San Pê, o 4 arvî do 1297, quande papa Bonifaçio VIII, pe arrangiâ a rattella tra angioin e aragoneixi in scio Regno de Siçilia, o l'investì o re d'Aragonn-a Giacomo II do *[[jus invadendi]]* in scia Sardegna e in scia Corsega.

Nonostante a deciaraçion do pappa, a Sardegna e a Corsega non vegnan unïe in te un stato. A Corsega a vegne un teritöio da Repubbrica de Zena fin a o 1768, quande a passa a a Fransa. A Sardegna a l'è pe contro divïza inte quattro regni (Calari, Arborea, Torres e Gallura) squæxi autonomi, dove l'influensa de Zena e Pisa sorvetutto in scie coste a l'è tanto forte. 

A coronn-a de Sardegna a l'è passâ a i Savoia in to 1720, appreuvo ao trattoö de Londra do 1718, in to quæ vegne stabilio tra l'ätro, che o re Vitöio Amedè II mollesse a Siçilia a l'Austria in cangio da Sardegna.

## Âtri progètti

Categorîa:Stati do passòu
Regno d'Italia

Con **Regno d'Italia** se intende o stato creoö in sce unn-a parte bastante o in sce tutta a penisoa italiann-a governoö da unn-a monarchia. In Italia se son susseguiï diversci regni, i primmi di quæi in te l'etæ de mëzo, dappeu inte o momento de dominaçion foresta e a a fin con a nascita do Stato attuâ, governoö da-a Caza Savoia.

## I regni barbarici
Dapeu a cheita de l'Impêio Roman de ponente in to 476, gh'é stæto in Italia diversci regni ghiæ da re Ostrogoti. Appreuvo a l'invaxon di Longobardi in to 568, lô instauron unn-a dinastia longobarda che a duò fin a l'arrïo de Carlomagno e di re franchi.

## [[Sacro Impêo Roman|Sacro Impêio Roman]]
Nasciuo a-a mòrte de Carlo Magno dappeu o trattoö de Verdun. O l'è stæto unificoö da Adalberto in to 961.

## [[Regno d'Italia (1805-1814)]]

Nasciuo in to 1805 pe voei de Napolion Bonaparte da a Repubbica italiann-a, sotta a-a dominaçion françeise. Napolion o se autoproclamò re d'Italia o 26 mazzo do 1805 a Milan.
Viçeré o vegne nominoö Eugène de Beauharnais, ommo à streit'euggi con Napolion e sensa ambiçioin politiche personæ.
O regno o finì co a fin de l'etæ napoleonica e i stati de primma vegnan restauræ, dappeu o Congresso de Vienna.

## [[Regno d'Italia (1861-1946)]]

Nasciuo dappeu e Guære de indipendensa italiann-a e finio co o referendum do 1946 e a proclamaçion da Repubbrica Italiann-a. 
O primmo re d'Italia o l'è stæto Vitöio Manoælo II e l'urtimo Unberto II.

Categorîa:Stati do passòu
Categorîa:Italia
Isoe Baleari

E **Îzoe Baleâri** (*Illes Balears* in catalàn e ofiçialménte, *Islas Baleares* in spagnòllo) són 'na comunitæ outònoma da Spàgna de 'na sôla provìnsa, formâ da-e îzoe de l'arçipélago co-o mæximo nómme. Són scitoæ into Mâ Mediterànio, in fàccia a-a còsta de levànte da Penîzoa Ibérica. A capitâle a l'é a Pàrma de Maiòrca e a sò popolaçión a l'é, a-o 2022, de 1.176.254 abitànti.

L'arçipélago o l'é formòu de doî grùppi de îzoe e bén bén de izoöti ciù picìn, sàiva a dî e îzoe Gimnèsies (Maiòrca, Menòrca, Cabrêra e di îzoöti d'in gîo cómme Dragonera, l'Îzoa di Conìggi, l'Îzoa de l'Âia o l'Îzoa de Colom, de propiêtæ privâ) e-e îzoe Pitiüses (Ibîza e Formentêa ciù i îzoöti de Espalmador, de propiêtæ privâ, e de Espardell).

## Giögrafîa
L'arcipélago de Îzoe Baleâri o conprénde, in particolâ, e îzoe de Maiòrca, Cabrêra, Menòrca, Ibîza e Formentêa. A sò superfìcce totâle a l'é de 4992&nbsp;km² e o se svilùppa da-o livéllo do mâ scìnn-a 1.445&nbsp;m d'artèssa co-o Puig Major, inta Serra de Tramuntana de Maiòrca. L'arçipélago o l'é do tùtto conpréizo tra e cordinæ 40º5'48' N e 38º40'30' N de latitùdine e 1º12'47' E e 4º19' E de longitùdine. Ibîza a l'é separâ da-a còsta da Comunitæ Valençiànn-a da 75&nbsp;km de mâ, a mæxima distànsa ch'a gh'é tra Maiòrca e Ibîza. A distànsa mìnima tra e îzoe de Maiòrca e Menòrca a l'é de 35&nbsp;km. L'îzoa ciù vixìnn-a a-o continénte eoropêo, sénsa consciderâ a Penîzoa Ibérica, a l'é quélla de Menòrca, separâ da-a Frànsa sôlo da-o Górfo do Lión, méntre Ibîza e Formentêa són e dôe îzoe ciù vixìnn-e a-o continénte africàn.

Tra e îzoe gh'é de bèlle diferénse de natûa e paizàggi: Menòrca e Maiòrca són ciù rìcche de ciànte, con di bòschi d'oîvi sarvæghi e d'èrxi, e de bèstie, spécce de mamìferi, gràçie a-o sò clìmma ciù frésco e ùmido. Pe cóntra, Ibîza e Formentêa gh'àn 'n clìmma ciù sécco, co-ina vegetaçión che no gh'à goæi de bezéugno d'ægoa, cómme pìn, ciànte gràsse e zenéivi, e 'na fòuna ch'a l'é formâ sorviatùtto de öxélli.

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 
* 
*
Prepoxiçioin

A **Prepoxiçioin** (latìn: *præponere*), in gramatica, è 'na parte invariâbile do discòrso. A crèa 'n ligàme fra parolle e frasi.

## Descriçion

E præposiçioin **fra** e **tra** non se uniscian a l'articolo.

## Atri progetti

Categorîa:Gramàtica
Ëse uman

L'ëse uman (**Homo sapiens sapiens**) o l'è un primate bipede (con doi pê) e un mammifeo placentòu da famiggia di ominidi. 

I umen g'han un çervello molto strutturao e sviluppao, in proporsion ae dimenscioin de l'individuo, e capaçe de un pensceo sviluppao sotto forma de creativitæ, raxonamento astræto, lenguaggio e introspeçion. Questa capaçitæ mentale, combinâ con a staçion eretta ch'a rende liberi i arti supeioî, arestæ prenscili pe l'origine arboricola comunn-a a tûtto l'ordine, a l'ha consentio de manipolâ di oggetti e a l'ha permisso de creâ 'na gran varietæ de utenscili e manufæti pe amegioâ o so adattamento a l'ambiente, a sopravvivensa, e l'esprescion creativa.

A speçie umann-a a l'é originâ in Africa çirca 200 mia anni fa. Da alloa a s'è diffûsa in te tûtto o mondo, con unna popolaçion totale de ciù de 7 miliardi de personn-e.

## ''Tascionavegaçion''
**Homo sapiens sapiens** - **Ëse uman**

:Superregno: Eukarya
::Regno: Animalia (Metazoa) 
:::Subregno: Eumetazoa 
::::Superphylum: Bilateria: Deuterostomia 
:::::Phylum: Chordata 
::::::Subphylum: Vertebrata
:::::::Infraphylum: Gnathostomata
::::::::Classi: Mammalia
:::::::::Sottoclasse: Theria
::::::::::Infraclasse: Placentalia
:::::::::::Superordine: Euarchontoglires
::::::::::::Ordine: Primates
:::::::::::::Sottordine: Haplorrhini
::::::::::::::Infraordine: Simiiformes
:::::::::::::::Superfamiglia: 	Hominoidea
::::::::::::::::Famiggia: Hominidae
:::::::::::::::::Genere: Homo
::::::::::::::::::Speçie: Homo sapiens
:::::::::::::::::::Sottospeçie: **Homo sapiens sapiens**

**Nomme**: Homo sapiens sapiensLinnaeus 1758

## Atri progètti

Categorîa:Mammalia
Partio Repubbrican (Stati Unïi d'America)

O **Partïo Repubbrican** di Stati Unïi d'America o l'è un di doî partïi prinçipæ americhen insemme a quello Democràtego.

## Atri progetti

Categorîa:Stati Unïi d'America 
Categorîa:Partîi polìtichi
Ortografia in u

L**'[[Òrtografîa|ortografîa]] in U** a l'è grafîa pou zeneize de Zêna, cunpatibbile cuâ grafîa ôfiçiâle d'u Vucabulâiu d'e Parlæ Liggyre. 

## Létie

## Culegaménti estèrni
* 

Categorîa:Gramàtica lìgure
Ortografia do De André

I tèsti de cansoìn do capolavôro do Fabrizio De André «Creuza de mä» són segoîi da dötræ anotaçioìn pe lêze o zenéize dêuviòu inta scritûa di tèsti. Ve-e chi ste anotaçioìn:  

### E vocâli

* é stréita (comme felicità, fede, pena, ecc.)

* è larga (cómme bello, cernia)

* û (cómme in françéize salût, rue)

inti âtri câxi e vocâli se pronónçiàn cómme in italiàn

### E consonànti

* ç (cómme a “s” àspia de serpente, senza, sughero)

* z (cómme a “s” inpûa italiànn-a, esame, esoso)

* x (cómme a “j” françéize de je, jeu, justement)

* scc (cómme inta pronónçia regionale da parolla “scentrato”)

* n- (a se pronónçia into nâzo – velâ – sénsa métte a léngoa in sciô çê da bócca, scìmile a “ng” de paròlle ingléixi singer, singing, hanging)

### I ditónghi

* æ (cómme a “è” con l’acénto grâve, larga, avèrta)

* eu (cómme in françéize feuil, bleu, amoureux)

### Âtre particolaritæ da léngoa zenéize

* L’acénto çirconflèsso o se dêuvia pe-i vèrbi a l’infinîo e pe prononçiâ a û

* A diérexi a l’alonghìsce o són de vocâli dond’a l’é mìssa (prezénpio “mâ” – mare, o se pronónçia maa)

* L’acénto tònico o vén indicòu sôlo quànde a paròlla a no l’é ciànn-a ö sæ quand’o no càzze in sciâ penùrtima scìlaba (prezénpio volontà, fàscino, ecétera)

Categorîa:Gramàtica lìgure
Categorîa:Muxica
Ommo

L**'ommo** (da-o latin *homo*) o l'è un ëse uman masccio grande. A femmina grande a l'è ciammä donna. A poula *ommo* (plurâ: *ommi*) a l'è usä pe indicâ a distinçion biologica tra i sessi, a distinçion culturâ ligä a-a mersa, o tutti e doi.
## Descriçion
L'etæ virï o *adulta* a l'è o momento ne-a vitta do masscio dappeu o seu cangiamento da figgeu. Diverse cultue avian riti de avertua pe scimbolezzâ l' avertua a l' etæ adulta de l'ommo, comme a comenion in arcunne ramme do Crestianeximo, o bar mitzvah into Ebraiximo, o senciamente o fâ festa pe-i sezze, dixeutto, vintun o trenta anni, a segonda do limite giuridico o cultuâ, o do compaî o da maturaçion di caratteri sessuæ segondai e accreximento de quelli primari, inte societæ tribæ o pöco strutturæ.

Pe tanti a poula *ommo* a voe dî un graddo de meuitæ e responsabilitæ a-o quæ i zoveni ommi in dettaggio peuan soventi sentîse pöco allestì.

## Atri progètti

Categorîa:Ëse uman
Figgeu

Un **figgeu** o l'è un zoveno masccio uman, in cangio a zovena femmina a l'è ciammä figgeua o figgetta. A poula figgeu a l'è usä pe indicâ a distinçion biologica tra i sessi, a distinçion culturâ ligä a-a mersa, o tutti e doi. Dappeu che un figgeu acciappa l'etæ grande, è ciammou ommo. 

Ghe son diverse ecceçioin colloquiâ a l'uso de questa poula. Pe exempio, a poula figgeu a l'è usä ascì comunemente quande se fâ riferimento a-o masccio grande inte unn-a relaçion affettosa, scimilmente a-a poula galante o impromisso.

## Âtri progètti

Categorîa: Ëse uman
Donna

A **donna** a l'è a femmina granda de l'ëse uman, in contrapposiçion a l'ommo, masccio grande, e a figgetta, femmina zovena.

## Descriçion
A pòula *donna* a vegne da-o latin *domna*, forma scincopä de *domina*, padronn-a. Fin a-a fin do duxento a pòula usä pe dî "donna" a l'ëa "femmina", ma dappeu in Toscann-a o l'ha piggiòu andio l'uso de "donna", e da lì questa pòula a s'è spantegä in tutt'Italia.

## Âtri progètti

Categorîa:Ëse uman
Dipartiménti da Frànsa

I **dipartiménti da Frànsa** són e sudivixoìn teritoriâli de segóndo livéllo de quésto stâto, de sótta a-e regioìn. Dónca 'n dipartiménto françéize o l'é ciù ò mêno a sudivixón corispondénte a-e provìnse italiànn-e.

Da-o 2011, con l'elevaçión de Mayotte a quésto *status*, gh'é 101 dipartiménti, di quæ 96 fan pàrte da Frànsa metropolitànn-a e 5 són clasificæ cómme dipartiménti de la da-o mâ, ò DOM (*Départements d'Outre-Mer*). Pe de ciù, gh'é a zöna speciâle da çitæ metropolitànn-a de Lión che, scibén a l'é nasciûa cómme comunitæ urbâna, d'ancheu a l'à squæxi i mæximi potêri de 'n dipartiménto.

## Nòtte


## Âtri progètti
Figgetta

Unn-a **figgetta** a l'è unn-a zovena femmina uman, in cangio o zoveno masccio o l'è ciammou figgeu. A poula figgetta a l'è usä pe indicâ a distinçion biologica tra i sessi, a distinçion culturâ ligä a-a mersa, o tutti e doi. Dappeu che unn-a figgetta acciappa l'etæ grande, a l'è ciammä donna. 

Ghe son diverse ecceçioin colloquiâ a l'uso de questa poula. Pe exempio, a poula figgetta a l'è usä ascì comunemente quande se fa refæta a-a femmina grande inte unn-a relaçion affettosa, scimilmente a-a poula galante o impromissa. Quande a figgetta a l'é picìnn-a, se ghe dixe anche "figìnn-a".

## Âtri progètti

Categorîa:Ëse uman
Moæ

A **moæ** a l'è o genitô femmina de un figgio/figgia, de ogni speçie animâ. 

Inte l'ëse uman a moæ a l'è a figùa de mascima importansa, perchè a l'è non soö chi da a vitta, ma chi se piggia cùa do figgio o da figgia in ti primmi meixi de vitta, a moæ, tradiçionalmente a da o læte, a mostra a i figgi mangiâ e beive, camminâ e parlâ.

## Âtri progètti

Categorîa:Famiggia
Almazán

**Almazán** o l'è 'n comûne spagnòllo de 5 477 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioîn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioîn

## Aministraçión

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Comûni da provinsa de Soria
Sesso

&nbsp;&nbsp;

Co-a poula **sesso** se fâ refæta a-o masccio e a-a femmina, a-a dualitæ da biologia e a-a  reproduçion. A-o conträio di organiximi che se reproduan in mainëa asessuâ, i animæ pe dâ vitta a neuvi organiximi, devan ëse in doi, o masscio e a femmina apposta.

A l'uzo, e personn-e de 'n sesso son attræte da e personn-e de l'ätro sesso, ma gh'è ascì de personn-e attræte da e personn-e do mæximo sesso (omosessualitæ)

## Âtri progètti

Categorîa: Sessuologia
Vàise

**Vàise** (*Vaéise* into parlâ do pòsto, *Varese Ligure* in italian) o l'é un comun ligure de 1.765 abitanti inta provinsa de Spezza.

## Giögrafîa

## Stöia

## Abitanti
### Evoluçión demografica

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Aministraçión

## Comunicaçioin

## Nòtte


## Âtri progetti

Categorîa:Comûni da provinsa dea Spèza
Çinque Tære

E **Sinque Tère**, (*Çinque Tære* inta grafîa zenese), i eno sinque paesi dea còsta lìgüe de levante: Rimazoe, Manaèa, Cornigia, Vernassa e Monterosso.

E Sinque Tère i eno divise 'nte trèi comüni ch'i fan parte der parco nassionale ch'i gh'ha o stesso nome. O teritòio dee Sinque Tère i parta dar Monte Negro (sorve a Rimazoe) e i 'riva aa Pünta Mesco (sorve a Monterosso).  Er paesagio dee Sinque Tère i se recognossa dai "cian" (en spezin "pianèi") ch'i eno tegnǜ sü dae mazee (en itaglian "muretti a secco"), onde la ghe fa l'üva gianca (ma la gh'en è anca pogassè de quela negra) che la sèrva per fae 'r vin DOC e l*'arenforsà*, dito anca vin dosse (a paòla "schiacchetrà" la n'è spezina). E Sinque Tère enseme a Pòrtivene, aa Parmàia, ao Tin e ao Tineto i eno sta deciaà "patrimonio dell'umanità" (UNESCO). 

## [[Monterosso]] (Munterussu)
Vernassa l'è o segondo paese vegnindo da Zena. La gh'è 'r palàssio der Comün, doa gese e na ciassa ao sentro. Ensima ar paese la gh'è 'n castèo costrüì dai Zenesi. 

## [[Vernassa]]
Vernassa l'é u segundu paise vegnindu da Zena. Chi, a gh'é 'r comün, 2 giese e na ciassa centráa. En sima a u paise se treva 'n casté cüstrüi dai Zenezi. 

## [[Cornigia]]
Cornigia i è o ciü picenin di paesi dee Sinque Tère e i è sta costrüì 'nt'en monte a 90 mètri d'aotessa. I fa parte der comün de Vernassa. Pe' arivae a Cornigia daa Stassion mia montae na scainà de 377 (trèissentossetantassète) scain. 

## [[Manaéa|Manaèa]]
Manaèa (quei de Manaèa i dizo Manaéa) i è o segondu paese ciü picenin dee Sinque Tere. I fa parte der Comün de Rimazoe. De chi la a parta a famosa Via del'amoe che la 'riva fin a Rimazoe. 'Nt'er mese de dezenbre a Manaèa se pè miae 'r presèpio ciü grande der mondu, ch'i gh'ha ciü de trèissento stàtüe enlüminà. 

## [[Rimazò|Rimazoe]]
Rimazoe i è 'r paese ciü vezin aa Spèza. Er paese i è sta costrüì 'nt'er 1200 arente ar Canao Rimazoe, che i antighi Roman i ghe dizevo "Rivus Major". Er paese i gh'ha en castèo e quatro gese. Rimazoe i è 'r paese ciü gròsso dòpo Monterosso. 

## Galaia

Monterosso-26-2004-gje.jpg|Muntarussu a-u mâ|Monterosso
Monterosso-20-Bruecke nach Vernazza-1979-gje.jpg|Da Muntarussu a Vernassa|Da Monterosso a Vernassa
Vernazza-34-2004-gje.jpg|Vernassa
Corniglia-34-2004-gje.jpg|Cornigia
Manarola-22-2004-gje.jpg|Manaèa
Riomaggiore-22-2004-gje.jpg|Rimazoe


## Conlìgamenti esterni
* Poesia reçitâ da Luigi Camilli, Sinque Tère

## Âtri progètti

Categorîa:Turiximo
Categorîa:UNESCO
Dialèto spezin

O **Spezin**, l'é er dialeto de A Spèza e da se provinsa. Presenta dee varianti: Spezin der gorfo, Spezin daa Val di vaa e Spezin dee Çinque Tære. Sebben er dialeto spezzìn der gorfo, l'è un dialetto ligure, l'è pæcio diverso dar Zeneize anca se chello da Val di vaa e chello de Çinque Tære l'è ciù simile ao Zeneize.

## Scioglilingua
* *Aiei i ea eio, aoa i è oo* (Ieri era olio, oggi è oro)
* *A tò ito oto èti in totaneti, tuti tagià a tocheti* (Ti ho detto otto etti di totanetti, tutti tagliati a pezzetti)
* *Bonaséa, séa. La m'ha dito a séa s'a ghe 'npresté en po' de séa che la passeà staséa a redarve a séa. Bonaséa, séa.* (Buonasera, zia. Mi ha detto la zia se le prestate un po' di cera, che ripasserà stasera a ridarvi la cera.  Buonasera, zia).
* *Pia 'n po' 'n pan!* (Prendi un po' una pagnotta!)
* *Te chini chì o te chini ciü 'n là?* (Scendi qui o scendi più avanti?)
* *Me a chino chì che g'ho da catae i cuciaìn* (Scendo qui perché devo comprare i cucchiaini)

## Proverbi
* **Ai cativi mainài tüti i venti i en contrai**
:*Per i cattivi marinai, tutti i venti sono contrari*
* **Ai cuiosi se ghe strina 'r cüo.**
:*Ad esser curiosi ci si può scottare il culo*
* **A tüto gh'è remedio, fea che a l'osso der colo**
:*A tutto c'è rimedio, tranne all'osso del collo, alla morte*
* **Beati i ürtimi se i primi i han discression.**
:*Beati gli ultimi... se i primi sono educati*
* **Bela come er cüo dea padela**
:*Bella come il cul della padella*
* **Chi pè pè, chi ne pè va a pé**
:*Chi può può chi non può si arrangia*
* **En po' pe' ün i ne fa mao a nissün**
:*Un po' per uno non fa male a nessuno*
* **Er merlo ch'i disa ar corvo: -come tei negro!-**
:*Il merlo che dice al corvo:-come sei nero!-*
* **Er porco i dà der porco ai autri perché i l'è lü.**
:*Chi ha la coscienza sporca accusa gli altri*
* **Fin che i sassi i van a fondo, a ghe saàn de semi ar mondo**
:*Finché i sassi vanno a fondo, ci saranno scemi al mondo*
* **L'è come picae ün che caga**
:*È come picchiare uno che sta facendo i suoi bisogni*
* **Morto 'n papa se fa 'n papa e 'n cardinale.**
:*Morto un papa, si fa un papa... e un cardinale*
* **<noinclude>'</noinclude>Na pissada sensa peto, l'è come 'n violin sensa archeto**
:*Una pisciata senza peto, è come un [[violin]]o senza archetto*
* **'Nta  padela i zimi de bochi i paen torta**
:lett.: *Nella padella le cime dei rovi sembrano torta*.
* **S'a ne ghe n'è a ne se 'n spenda**
:*Se non ce n'è non se ne spende: si dice dell'intelligenza*
* **Da n'pin ne ghe nassa en castagno**
:*Da un pino non nasce un castagno*
* **Chi de gagina nassa tera raspa**
:*Chi nasce da gallina raspera` sempre la terra*

## Nòtte


## Bibliografìa
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Lengua ligure
Categorîa:A Spèza
Poæ

O **poæ** o l'è tradiçionalmente o genitô masccio de un figgio ò de unn-a figgia.
 
## Descriçion
De solito a l'è a pæntea biologica a stabilî a paternitæ. Inta veitæ e preuve çerte da paternitæ son de longo stæte diffiçili e donca soventi son stæte convençion soçiali a indicâ chi o segge o poæ (attribuendo questa responsabilitæ, ad exempio, a-o maio da moæ).

## Âtri progètti

Categorîa:Vocabolâio
Boston

**Boston** a l'è 'na çitæ di Stati Unïi d'America de 589.141 abitanti, capitâle do Massachusetts. A l'è a ciù grande çitæ do *New England* e  consciderâ o céntro econòmico e cültuâ da region. I seu abitanti son ciamæ *Bostonians*.
## Giögrafîa

## Stöia

## Abitanti

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Aministraçión

## Comunicaçioin

## Nòtte


## Âtri progetti

Categorîa:Çittæ di Stati Unii d'America
Arte

L**'Arte** (da-o *[[latin]]*: *ars*) a l'é 'na manifestaçion de l'ativitæ umann-a co-a quæ s'esprimme i sentimenti segondo de régole coltûrâle de bellessa e estetica, con l'interpretaçion da realtæ ò con di elementi immaginâi, dêuviando inmàgine, soìn, paròlle.
Inte 'n senso ciù àmpio, a comprende tùtte e ativitæ umann-e (individuâle ò coletîve) che gh'àn p'efetto a creaçion de 'na forma d'esprescion estetica.

A l'é 'na forma da conoscensa soçiâle ch'a gh'à comme obietîvo quello de sodisfâ e necescitæ spirituâle di òmmi.

## Inmàgine. A [[Pitua|pitûa]] e a [[Scultua|scultûa]]

Dante Gabriel Rossetti - Bottles.jpg|Dante Gabriel Rossetti, *A botìggia*, 1848 (Delaware Art Museum)
Lucas Cranach d.Ä. - Gastmahl des Herodes (Städelsches Kunstinstitut).jpg|Lucas Cranach o Vêgio, *A disnâta d'Eròde*, 1533 (Städelsches Kunstinstitut)
Guido Reni - Cleopatra - WGA19301.jpg|Guido Reni, *[[Cleopatra|Cleopàtra]]* 1635-1640 (Palasso Pitti)
קולנוע אורדע - אתרי מורשת במרכז הארץ - רמת גן 2015 (11).JPG|*Oxelli*, scultûa à Ramat Gan (Israe)


## Inmàgine. [[Architetua|Architetûa]]

Castel del Monte - front view.jpg|Castel del Monte (Puggia)
Tempel der Dioskuren 5.Jh.v.Chr. Kastor Pollux Temple of Dioscures Tal der Valle dei Templi Agrigent Sizilien Foto Wolfgang Pehlemann DSC07453.jpg|Ténpio de-i  Diòscuri e de Càstore e Pollùce, V° sec. a.C. (Agrigento)
Parco Naturale Riserva di Miramare.jpg|Castéllo de Miramare (Trieste)
Chateau de Chenonceau 2008E.jpg|Castéllo de Chenonceau, Indre e Loire

## Inmàgine. O [[tiatro]]

Teatro-Modena.jpg|Zena, Tiatro Gustavo Modena
Strheler-Carpi La storia della bambola abbandonata.jpg|Giorzo Strheler e Fiorenzo Carpi, *La storia della bambola abbandonata*, 1977
Interior of Teatro Olimpico (Vicenza)- Scaenae frons close-up - La porta regia.jpg|Drîa Palladio, Tiatro Olimpico, 1580 (Vicensa)
Eduardo – Scena del caffé – Questi fantasmi (1962).jpg|Eduardo de Filippo, *Questi fantasmi*, 1962

## Inmàgine. A [[muxica|mûxica]]

The Beatles and Lill-Babs 1963.jpg|The Beatles, 1963
Lamont-Harp.jpg|Arpa Lamont
Abbado, Accardo e Giuranna By Galliano Passerini.JPG|Claudio Abbado, Salvatore Accardo e Bruno Giuranna

## Inmàgine. A [[letiatua|letiatûa]] e a [[poexîa|poexia]]

La Barque de Dante (Delacroix 3820).jpg|Eugène Delacroix, *A Bàrca de Dante*, 1822 (Louvre)
Eugenio Montale-Meriggiare pallido e assorto.jpg|Eugenio Montale, *... presso un rovente muro d’orto*... *che ha in cima cocci aguzzi di bottiglia*
Alla luna, manoscritto leopardiano.jpg|Giacomo Leopardi, *A-a lùnn-a*
Il cantico delle creature.jpg|*O càntico de-e creatûe (Laudes creaturarum*


## Inmàgine. O [[Cine]]

Alberto Sordi - scena degli spaghetti - Un americano a Roma (1954).jpg|Alberto Sordi,  *Un americano a Roma*, 1954
Le notti bianche (film).jpg|Marcello Mastroianni e Maria Schell, *Le notti bianche* do Luchino Visconti, 1957
Sergio Leone.jpg|Sergio Leone
Horse Soldiers 1959.jpg|*The Horse Soldiers*, 1959, poster


## Âtri progètti

## Colegaménti esterni
* 
* 

Categorîa:Àrte
Alicante

**Alicànte** (*Alacant* in catalàn) o l'é 'n comùn spagnòllo de 337.482 abitànti ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma do Pàize Valençiàn, capolêugo da sò provìnsa.

## Giögrafîa

A çitæ a se trêuva inta coscì dîta Còsta Giànca (*Costa Blanca*), sovrastâ da 'na colìnn-a ch'a s'avànsa in sciô Mâ Mediterànio e a-o céntro de 'na grànde bâia.

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze
* Baxìlica de Sànta Màia
* Cocatedrâle de Sàn Nicòlla de Bâri
* Monestê da Sànta Fàccia

### Architetûe civîli
* Tiâtro prinçipâ
* Mercòu centrâle
* *Plaza de toros* de Alicànte

### Architetûe militâri
* Castéllo de Sànta Bàrboa
* Castéllo de Sàn Fernàndo

### Âtro
* Îzoa de Nêuva Tabarca
* Rèsti da çitæ romànn-a de *Lucentum*

## Economîa
E ativitæ econòmiche ciù inportànti pi-â çitæ són o turìsmo, a produçión do vìn, de l'êuio d'oîva e da frûta, e i servìççi. S'é svilupòu de indùstrie inti setoî alimentâ, di tesciûi e do chêuio ascì. Gh'é 'n pòrto bén bén inportànte e a l'é unn-a de çitæ ciù in svilùppo da Spàgna, ch'a l'à cangiòu de câa asæ a-a spedîa co-i gréndi cazaménti tiæ sciù inti ûrtimi ànni.

Aprêuvo a-a sò localizaçión, a çitæ a gh'à 'n clìmma milîa e, pe sta raxón chi, a l'é diventâ 'n'inportànte destinaçión turìstica estîva, con de mænn-e avoxæ e di locâli notùrni. A ògni mòddo a l'é frequentâ cómme destinaçión da vilézzo d'invèrno ascì.

## Coltûa
A speçialitæ locâle a l'é unn-a variêtæ de torón.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Stràdde
A çitæ de Alicànte a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
* A31: a conlîga a çitæ con Albacete, vèrso o céntro da Spàgna
* A38: a conlîga a çitæ con Valénçia, o capolêugo da comunitæ Valençiann-a
* A70 e A77: fórman a circonvalaçión da çitæ

### Ferovîe e traspòrti pùblichi
Alicànte a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), gràçie a-a quæ gh'é di ligàmmi dirètti co-o rèsto do pàize, co-i trêni che se fèrman inta grànde staçión de *Alicante-Terminal*.

O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 'na ræ formâ da 6 lìnie de tranvài e da 40 lìnie de coriêre, ciù che 'na flòtta de tascì.

### Ariopòrti
A çitæ de Alicante a l'é servîa da l'ariopòrto de *Alicante-Elche*, co-o còdice IATA "ALC**"**, ch'o se trêuva ciù ò mêno 9 chilòmetri a sùd-òvest.

## Aministraçión
### Binelàggi

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

### Scìndichi de Alicànte

## Galerîa d'inmàgine

Setge d'Alacant de 1708.jpg|Màppa de Alicànte into 1708.
Basílica de Santa María, Alicante, España, 2014-07-04, DD 39.JPG|A baxìlica de Sànta Màia, in stîle gòtico-valençiàn.
Castello de Santa Bàrbara Alicante.jpg|O castéllo de Sànta Bàrboa, in sciô mónte Benacantil.
Estacion-Alicante-Terminal-ADIF.jpg|A staçión de Alicante-Terminal.
Alicante airport.jpg|Vìsta aéria de l'ariopòrto de *Alicante-Elche*.


## Nòtte


## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 

Categorîa:Pàize Valençiàn
Categorîa:Comùn da Spàgna
Categorîa:Çitæ da Spàgna
Río Cuarto (Argentinn-a)

**Río Cuarto** a l'è 'na çittæ argentinn-a a sûd da provinsa de Córdoba, into çentro do pàize. 
I sêu abitanti vegnan ciammæ *riocuartenses*.

## Geògrafia
A g'ha çirca 144.000 abitanti (2001) e a l'è 'n importante çentro commerçiâ e agriccolo.

A l'è a segonda çittæ ciû importante de quella ricca provinsa, e a piggia o sêu nomme (ch'o vêu dî: "Sciûmme Quârto") perché a sta a riva do sciûmme Cuarto dïto ascì *Chocancharava*.

## Stöia
A l'è stæta fondâ into 1786 co-o nomme de *Villa de la Concepción del Río Cuarto* da-o governatô Rafael de Sobremonte.

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Âtri progètti

## Conlìgamenti esterni
* Mûniçipalitæ de Río Cuarto

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Arancón

**Arancón** o l'è 'n comûne spagnòllo de 84 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioîn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioîn

## Aministraçión

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Comûni da provinsa de Soria
Ravattu

In **ravattu** u l'è inn-a cösa cun scärsce qualitæ esteticu-funçiunâli. L'é 'n mügio de röba missa int'in cantu, de spessu int'in garâxe o int'in tanabêuzo. Pòula fòscia derivâ da l'italiàn *rigattiere* (repesìn).

I ravatti i impan i garâxi e-e cantinn-e de mêzu mundu. Pe "ravattu" se intende ascì pe estensciùn inn-a persunn-a mä tegnüa, quarcösa pìn de disurganizaçiùn, etc. Se dixe **ravatâ** (ravattâ) quande un u l'é aprêuvo a çercâ quarcösa int'in mügio de ravatti. 

Categorîa:Vocabolâio
Marco Polo

**Marco Polo** (Venessia, 15 settembre 1254 - Venessia, 29 zenâ 1324) o l'è stæto 'n esploratô e mercante venessiàn che, insemme a-o poæ Nichiozo e o barba Mattê, o l'è stæto tra i primmi ocidentâli a rivâ in Cinn-a (ciammâ da lë *Chatai*) percorindo a coscì dïta "Via da Sæa".

## Vìtta
E crònache do sêu viaggio son stæte dettæ da lë a Rusteghello da Pisa, o sêu compagno de prexón a Zena, e arrecûgeite inte 'n libbro intitolòu "*Deuisament dou monde*", conosciûo comme "*il Milione*" ("o Million", oppûre "o Mion").

## Atri progetti

## Colegaménti esterni
* 
* 

Categorîa:Biografìe
Polo, Marco
Pisa

**Pîza** (*Pisa* in italiàn) a l'é 'na çitæ e comùn da región Toscànn-a, capolêugo de l'omònima provìnsa, ch'o gh'à 'na popolaçión de 88.735 abitànti (a-i 31 de màzzo do 2023).

A gh'à o ciù inportànte ariopòrto da región: l'Ariopòrto de Pîza-Sàn Giùsto" dîto "Galileo Galilei", e a l'é a sêde de træ universcitæ. Tra i monuménti ciù avoxæ gh'é (inta famôza Ciassa di Miacoi, deciarâ Patriònnio de l'Umanitæ) a catedrâle constrûta in màrmo tra o 1063 e o 1118, o batistêio e a caraterìstica Tôre pendénte, canpanin do sécolo XII.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa
### Personalitæ ligæ a Pîza
* Galileo Galilei, astrònomo e matemàtico.
* Gioxeppe Mazzin, patriöta, mòrto a Pîza, dond'o l'êa òspite da Zanetta Nathan Rosselli, a-i 10 de màrso do 1872.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e
Categorîa:Provinsa de Pisa
Ibn Battuta

**Shams ad-Din Abu Abd Allah Muhammad ibn Muhammad ibn Ibrahim al-Luwati at-Tanyi** (in arabo, شمس الدين أبو عبد الله محمد بن محمد بن إبراهيم اللواتي الطنجي), conosciûo comme **Ibn Battuta** (ابن بطوطة), o l'è stæto 'n viaggiatô e esploratô marochin d'origgine berbera, nasciuo a Tangei o 17 Rajab de l’anno islamico 703, corispondente ao 25 Frevâ 1304, e mòrto a Fez in 1377 (òu 1369).
## Vìtta
O l'è partîo da a sêu çittæ de Tangei a 21 anni in 1325 pe o sêu primmo viægio, percorindo l'Egitto, A Mecca e l'Iraq. Ciû târdi o l'è andæto a Yemen, l'Africa Orientâ, e rive do sciûmme Nilo, l'Asia minô, a costa do Mâ Neigro, Crimea, Sciria, Rûscia, Afghanistan, l'India, e ìsoe da Sunda (in Indonexia) e o sûd da Cinn-a. O l'ha dòpo vixitòu ascì Granada (Spagna), c'a l'ëa ancon capitâ di teritoi arabi inta Penìsoa Iberica, o l'ha attraversòu o Sahara co-e caravann-e de Tomboctou e i sêu ûrtimi anni i ha passæ into Maròcco, a sêu naçion.

Comme testimonnio di sêu viaggi o l'ha lasciòu 'n'êuvia intitolâa *"Tuhfat annozzâr fi ajaib alamsâr"* c'o l'ha dettòu ao sêu segretäjo, a quæ a conta varrie sêu avventûe e imprescioin comme esploratô.

In totâle, Ibn Battuta, "o Marco Polo de l'Islam", o l'ha percorso 120.000 km. inte 28 anni de viaggi, da o Mali a a Rûscia e da o Maròcco a a Cinn-a.

Attualmenti, a çittæ de Dubai a gh 'ha dedicòu 'n çentro commerçiâ tematego, l*'Ibn Battuta Mall*, ûn di ciû grendi de l'Oriente Proscimo.

## Atri progètti

Categorîa:Stöia
Categorîa:Biografìe
Francobollo

O **Francobollo** o l'è 'na carta-valôri emessa da 'n'amministrassion postâ ch'a rapprezenta a prêuva do pagamento in antiçipo pe i serviçi de spedission de 'na lettera ò de 'n pacco a 'n destinatâjo.

Primma de l'introdûssion di francobolli o pòrto o vegniva pagòu da-o destinatâjo. 

Ideòu da l'ingléise Rowland Hill, tradissionalmente o francobollo o l'è 'n rettangolo piccin de papê c'o s'incolla insce 'na bûsta (ò anvelòppe). Ben de ræo han prodûto di francobolli d'âtre forme: riondi (Neuva Selanda), in forma de triangolo, pentagono, e in forma de frûta ascì (Tonga e Sierra Lion).

O stûddio di francobolli o vegne ciammòu filatelia, c'a l'inclûdde o dizegno, a prodûssion e l'ûzo di francobolli dòppo che son stæti emessi da l'outoritæ postâ. O termine "filatelia" o vegne soventi confûzo co-a collession de francobolli.

## Âtri progètti

Categorîa:Posta