San Martìn de Tours

**San Martìn de Tours** (Sabarìa, 316 ca. - Candes, 8 de nuvèmbre du 397) u l'è stètu in vescu e in militâre rumàn d'u(r)igine panôna, vene(r)àu fra i santi ciü impurtanti da religiùn cristiâna. U l'è u vescu de Tours ciü cunusciüu, insemme au Grego(r)iu de Tours.

A sò vitta a l'è cunusciüa survetüttu grassie aa *Vita sancti Martini*, scrìta du 396-397 dau Sulpicius Severus, ch'u l'è stètu ün di sò discepuli. A devusiùn a San Martìn a l'è manifestâ pe' primmu daa sò relicchia ciü impurtante, a mantelìna o capòttu ch'u l'ha spartìu cu'in pòve(r)u. A cumensà dau seculu V, u cültu du santu u l'ha fètu nasce in cìclu de agiugrafìe dund'e sun cuntèi e sò asiùi.

U Martìn u l'ha purtàu a pratica di muneghi inta Gallia de mezzu, in gì(r)u aa Lòira, mèntre ciü a meridiùn i gh'é(r)an i muneghi de Lérins e quelli du Johannes Cassianus. U sò cültu u s'è spantu inte tütta l'Europa de punènte, partèndu da l'Italia e, survetüttu, daa Gallia, dund'u l'è vegnüu u patrùn de pa(r)entèlle meruvingia e carulingia. In gì(r)u pe'u mundu e ghe sun pa(r)egge gêxe dedichèi a San Martìn e, fra de ste lì, e se ponen regurdà ancù unze catedrâli, a Belün, Bratislava, Bydgoszcz, Eisenstadt, Leicester, Lücca, Mainz, Ourense, Rottenburg am Neckar, Spišská Kapitula e Utrecht.

A fèsta de San Martìn a cazze ai 11 de nuvèmbre, inta ricurènsa du sò füne(r)âle du 397, mèntre de votte u l'è festezàu ascì ai 4 de lüju, in memo(r)ia da sò cunsacrasiùn episcupâle du 371. A gêxa urtudossa a u regòrda in cangiu ai 12 d'utùbre.

## Vitta
### E funte
A sò biugrafìa a ne vegne pe'u ciü daa *Vita sancti Martini* (*Vitta de San Martìn*) scrìta du 396-397 dau Sulpicius Severus, ina sto(r)ia ch'a l'è sübitu vegnüa in mudélu de mòdda inte l'agiugrafìa ucidentâle, duve(r)àu ancù pe' di seculi. U Suplicius u g'ha zuntu ascì de létte(r)e, duve(r)èi intu detaju pe' regurdà a mòrte du Martìn, e ancù in âtru libbru, u *Gallus* o *Dialughi in sce virtü de Martìn*, ch'u l'è ina recampâ di mi(r)aculi fèti dau santu. Sta leteratü(r)a agiugrafica, ch'a l'è pe'u ciü legenda(r)ia e archetipica, a g'ha pe(r)ò di elemènti ch'i sun bèn ciü stò(r)ichi.

Du V e du VI seculu, u Paulìn de Périgueux e u Venansiu Furtünàu i l'han fètu muntà a glo(r)ia de asiùi du Martìn, scrivèndu in'âtra *Vita sancti Martini* in vèrsi. San Grego(r)iu de Tours u l'ha cuntàu ascì l'imprinsippiu du cültu de San Martìn intu sò libbru *De virtutibus sancti Martini* (*E virtü de San Martìn*).

### Zuentù
Segundu quant'u scrive u Grego(r)iu de Tours intu sò *[[Decem libros historiarum]]* (*Dexe libbri de sto(r)ia*, meju cunusciüu cumme a *Sto(r)ia di Franchi*), u Martìn u l'è nasciüu du 316 in Panônia, inta sitè de Sabarìa, d'ancöi a sitè de Szombathely, in Unga(r)ìa. Pe' cuntra, u Sulpicius Severus u l'ha scrìtu cumme dàtta u 336, che pe(r)ò a l'è mênu piâ pe' buna dai stò(r)ichi: defèti, l'agiografu u l'ha duve(r)àu in ànnu ciü tardu pe' sbascià u tèmpu passàu dau Martìn sutt'au servissiu militâre, scicumme che passà tanti ànni inte l'esèrcitu alantu(r)a u l'é(r)a in blòccu a utegnì e càreghe ciü âte inta Gêxa, e stu fètu u l'andaxeva cuntru aa vuluntè du biografu de presentà u Martìn cumme in *[[exemplum]]*.

U pa(r)e du Martìn u l'é(r)a in *[[tribunus militum]]* de l'impe(r)u rumàn, in âtu ufisiâle inte l'aministrasiùn de l'esèrcitu e, pe' stu fètu, de prubabile u nu l'è in câxu u numme de *Martinus*, "dedicàu a Marte", divinitè da guèra pe'i rumèi. U Martìn a l'è andètu apröu au pa(r)e, a Pavìa, quand'u l'è stètu trasfe(r)ìu inte quella sitè. Aa scö(r)a, de prubabile u fiö u l'è intràu in cuntattu cu'i cristièi, ina cumünitè che alantu(r)a a l'é(r)a in gran svilüppu. A l'etè de dex'ànni, u Martìn u l'ha mustràu u dexide(r)iu de cunvertìse a sta religiùn, ti(r)àu dau servissiu de Cristu.

### Servissiu militâre

In qualitè de fìu d'in magistràu militâre, u Martìn u l'andaxeva apröu au pa(r)e quande ch'u l'é(r)a trasfe(r)ìu d'inte ina guarnixùn a l'âtra, pe' restà cuscì ligàu a l'ereditè da cariêra du pa(r)e, vutàu au cültu impe(r)iâle. U pa(r)e, ragiàu cu'u fìu pe'u sò cunversciùn aa növa fêde, u g'ha dunca cumandàu d'intrà inte l'esèrcitu a chinz'ànni, scibèn che l'etè legâle pe' fâlu a fusse de disètte. L'è prubabile che u Martìn u l'agge acetàu sta decixùn pe' nu ruinà a pusisiùn suciâle da famìa, tantu ch'a l'é(r)a forte a sò vucasiùn cristiâna.

A ògni moddu, u Martìn u nu l'è intràu in servissiu cumme in surdattu nurmâle ma, in qualitè de fìu d'in vete(r)àn, u l'axeva u graddu de *[[circitor]]* e u dirittu a êsse pagàu u duggiu. A funsiùn du *circitor* a l'é(r)a quella da fà a runda de nötte e de cuntrulà e pustasiùi de guardia da guarnixùn. Alantu(r)a, u zùenu u gh'axeva ascì in scciavu ma, pe'i sò agiografi, u l'é(r)a tratàu da vellu cumme in frè.

### Ca(r)itè de San Martìn

A scêna da ca(r)itè de San Martìn, a ciü cunusciüa da *Vita Sancti Martini* du Sulpicius Severus, a l'è fra e legende da vitta au santu.

Mèntre ch'u l'é(r)a asegnàu in Gallia, a Amiens, int'ina sè(r)a d'invèrnu du 334 u Martìn, legiuna(r)iu de dixött'ànni, u l'ha spartìu a sò mantelìna militâre (a *[[clàmide]]*, fèta d'in retangulu de lâna) cu'in pòve(r)u ze(r)àu dau frèidu, scicumme ch'u nu gh'axeva ciü i dinèi da paga, avèndula distribuìa a reu. Quella nötte, in sögnu u gh'è cumpa(r)ìu u Segnû, vestìu cu'u mèximu scciancùn da mantelìna. U rèstu da sò mantelìna, dìta a *capa*, ciü tardi a l'è stèta missa int'ina stansia pe' l'adu(r)asiùn di fedeli, faxèndu nasce a sta mane(r)a a pa(r)olla "capélla".

### Campagna cuntr'ai Alemanni
Intu mese de marsu du 354 u Martìn u l'ha piàu parte aa campagna in sciu Ren cuntr'ai Alemanni, parte de guère fra l'impe(r)u e i barba(r)i, pe' truvâse cuscì a *[[Civitas Vangionum]]*, sitè da Renania. Pe'i cumandamènti da sò religiùn, u Martìn u s'è refüàu de cumbatte e, pe' fà pröva de nu êsse in pu(r)iusu e de credde inta pruvidènsa e inta prutesiùn divìna, u s'è ufèrtu cumme scüu ümàn. Missu in cadêne e mustràu ai desenemighi, pe' de raxùi scunusciüe i barba(r)i i l'han dumandàu a pâxe ciütòstu che cumbatte. Sta sto(r)ia, mi(r)aculusa, a l'è üna de quelle ch'e sun stète pièi e purtèi avanti sètte seculi ciü tardi dau Jacopo da Varazze inta *[[Legenda Aurea]]*, cu'in genere ch'u l'è restàu in voga pe' tütta l'etè de mezzu.

Pe'u Sulpicius Severus, de de lì u Martìn u l'ha prestàu de servissiu inte l'esèrcitu ancù pe' dui ànni, de lungu inte l'ünitè de cuntu da guardia impe(r)iâle ch'u g'ha fètu parte pe' vint'ànni. Inte tüttu, u sò servissiu u l'è andètu cuscì avanti pe' vintisinque ànni, ch'u l'è u tèmpu passàu de sòlitu dai ausilia(r)i inte l'esèrcitu rumàn. Mèntre ch'u l'é(r)a ancù inta guarnixùn de Amiens, int'in mumèntu de passaggiu fra in regnu e quellu de dòppu, intu giurnu de Pasqua u Martìn u s'è fètu batezâ.

### Martìn e(r)emittu

Du 356, dòppu ch'u l'ha lasciàu l'esèrcitu, Martìn u l'è andètu a Poitiers da l'Ila(r)iu, vescu da sitè dau 350. L'Ila(r)iu u l'axeva a mèxima etè e u l'é(r)a in âtru cristiàn u(r)igina(r)iu de l'aristucrasìa, scibèn ch'u s'é(r)a cunvertìu da ciü veggiu e u nu l'é(r)a gua(r)i alecàu aa murtificasiùn e ciü inteletuâle. A ògni moddu l'Ila(r)iu u l'è piaxüu au Martìn, ch'u l'è dunca andètu a stâghe insemme.

A cariêra de surdattu a l'impediva pe(r)ò au Martìn de vegnì prève e vellu u l'ha refüàu a càrega de diacunu che u vescu u gh'axeva ufèrtu. U Martìn, cumme i prufêti Elia e Eliseu, u l'ha risevüu u pute(r)e de taumatürgu, faxèndu rinvegnì in mòrtu ciü che tante guarixùi, e ascì quellu de esurcista. Inte stu viaggiu pe' Poitiers, u se dixe ch'u l'agge incuntràu fina u Diavu.

Mèntre ch'u se truvava in sce Arpi, ina votta u l'è atacàu dai breganti e, quande ün di laddri u g'ha dumandàu se u gh'axeva de pu(r)a, u Martìn u g'ha respòstu ch'u nu l'é(r)a mai stètu cuscì cu(r)agiusu e ch'u sentiva de cumpasciùn pe'i breganti. Alantu(r)a u l'ha cumensàu a mustrâghe u Vangelu e, missu turna in libertè, ün di laddri u g'ha dumandàu de pregà insemme.

De quelli tèmpi, a religiùn cristiâna a pativa ina gran divixùn e de guère fra a curènte du prève Arius, ch'a refüava a natü(r)a divìna de Cristu, e u creddu ufisiâle da Trinitè. I a(r)ièi i l'axevan fètu cazze in ruìna e scurì l'Ila(r)iu de Poitiers, trinita(r)iu, mèntre u Martìn u l'è stètu avertìu in sögnu de ciapà a stradda pe' l'Illiria e cunvertì i soi. Lì, u Martìn u l'ha cunvertìu a ma(r)e, mèntre u pa(r)e, pe' mantegnì u sò stàttu suciâle, u l'ha refüàu de cangià de fêde.

Inte l'Illiria u creddu a(r)iàn u l'é(r)a quellu da ciü parte da pupulasiùn e u Martìn, ch'u l'é(r)a in trinita(r)iu, u l'ha avüu de prubabile de beghe cu'i a(r)ièi, scicumme ch'u l'è stètu früstàu in pübbricu e caciàu de de lì. Rivàu a Milàn, u s'è truvàu int'in'âtra tèra a magiuransa a(r)iâna e u l'ha finìu p'êssene turna scurìu. Insemme a in prève u l'ha fètu San Michê in sce L'Ìsu(r)a desèrta d'Arbenga, a Gainâ(r)a, dund'u l'ha campàu mangiandu de raìxe e de èrbe servèghe. Pe' sbaju u n'è stètu fina invelenàu, mangiandu de l'ellebo(r)u, ch'u l'ha missu a pe(r)ìgu de mu(r)ìghe.

Du 360, cu'e decixùi pièi dau cunseju de Nicêa, i trinita(r)i i l'han turna piàu a sò infruènsa pulitica e l'Ila(r)iu u l'è turnàu cumme vescu da sò diocexi, cu'u Martìn ch'u l'è vegnüu inderé a Poitiers ascì.

Du 361, a l'etè de 44 ànni, u l'ha fètu San Michê int'ina tegnüa gallu-rumâna che l'Ila(r)iu u gh'axeva mustràu da vixìn a Poitiers. Lì drentu, u Martìn u g'ha fundàu in e(r)emu picìn, missu segundu a tradisiùn a öttu chilòmetri daa sitè, inte l'abasìa de Ligugé, dund'i ghe sun rivèi i sò discepuli pe' fundà a primma cumünitè de muneghi da Gallia. D'inte stu primmu munastê u Martìn u l'ha purtàu avanti a sò ativitè d'evangelisasiùn pe' dex'ànni, cumpindughe i sò primmi mi(r)aculi, ch'i l'han fètu cunusce fra e gènte cumme in òmmu santu.

### Vescu de Tours

Du 371, a Tours, aa mòrte du vescu Lidoire e gènte da sitè e l'axevan dumandàu u Martìn cumme vescu, ma l'e(r)emittu u l'axeva ciapàu in'âtra stradda e u nu ghe interesava a càrega. E gènte e l'han dunca rapìu e fètu vescu ai 4 de lüju, sènsa u sò cunsènsu: u Martìn u l'ha piàu pe' buna a decixùn credènduse ch'a fusse a vuluntè divìna, int'ina mane(r)a scimile a quante u l'è turna capitàu du 435 pe'u vescu Eucherius de Liùn.

Pe' cuntra, u Martìn u nu piaxeva gua(r)i ai âtri veschi dètu ch'u l'é(r)a tüttu desandiàu pe'e sò murtificasiùi e pe' tütte e privasiùi ch'u se dava, purtandu di vestì urdena(r)i e rüsteghi.

Alantu(r)a, scibèn ch'u l'é(r)a vegnüu vescu, u nu cangia u sò moddu de vìve. De ciü, u l'ha fètu nasce u növu e(r)emu de Marmoutier, missu 3&nbsp;km a nòrd-èst de mü(r)aje da sitè e ch'u l'é(r)a in scitu de puvertè, murtificasiùn e preghe(r)a. I muneghi de Marmoutier i l'axevan da vestìse cun da stoffa urdena(r)ia cumme u San Giuàn Batìsta, ch'u l'é(r)a vestìu de pèi de caméllu. Lì, i cupiavan di manuscrìti e i pescavan inta Lòira, cu'ina vitta ch'a se sumejava a quelli di primmi apòstuli cumm'u gh'è scrìtu inti Vangeli, fina a stà inte de gròtte fra e culìne de Lòira, cà di muneghi e(r)emitti. Stu munastê u l'é(r)a fabricàu de legnu, cu'u Martìn ch'u staxeva int'ina cabanna de dunde u caciava e apa(r)isiùi du Diavu e u discuriva cu'i ange(r)i e i santi.

Intu mèntre ch'u viagiava a piotte pe'e campagne, cu'a soma e lungu a Lòira, u Martìn u l'é(r)a cumpagnàu de lungu dai sò muneghi e discepuli, survetüttu pe' de raxùi de segü(r)essa scicumme ch'u l'andaxeva bèn da distante da Tours. Defèti, mèntre inte âtre diocexi l'auturitè du vescu a se limitava pe'u ciü ae mü(r)aje da sitè, quella du Martìn a ne sciurtiva de de fö(r)a pe' rivà inte l'entrutèra. U pà defèti ch'u secce passàu pe'a ciü parte da Gallia e, dunde u nu l'ha pusciüu andà, u g'ha mandàu i sò muneghi. Scicumme che alantu(r)a e campagne e l'é(r)an pe'u ciü de religiùn pagâna, quande ch'u ghe passava u l'ha cumandàu de derucà tempietti e iduli: presèmpiu u se cunta ch'u l'agge fètu tajà in pìn sacru.

U Martìn u l'ha predicàu in moddu cè(r)u ai cuntadìn, cumandandu cu'u sò esèmpiu u rispèttu e de refüà ògni viulènsa. U l'ha predicàu cu'e pa(r)olle e cu'a fòrsa, parlandu ai fiöi e a tütti i âtri grassie aa sò cunuscènsa da vitta pòve(r)a, duve(r)andu de parabule fassili da capì, pròpiu cumm'u faxeva u Segnû: presèmpiu u dixe de ina pegu(r)a tusâ che "a rispètta i cumandamènti du Vangelu ch'i sun fundèi in scia cundivixùn".

Faxèndu sustituì i santua(r)i du creddu pagàn cun de gêxe e di e(r)emi, scicumme ch'u cunusceva bèn i cuntadìn e quellu ch'i gh'axevan de besögnu, u s'è dutàu di moddi pe' cunvertìli, int'in tèmpu quande a religiùn cristiâna a l'é(r)a pe'u ciü ürbâna. Segundu u Grego(r)iu de Tours, vellu u l'ha fètu fundà e paròcchie de Langey, Sonnay, Amboise, Charnisay, Tournon e Candes. U munastê de Marmoutier u l'è cuscì vegnüu in scitu de scö(r)a pe' l'evangelisasiùn de campagne, tantu ch'u l'è de fètu a primma base pe'a difuxiùn du cristianeximu inta Gallia.

U Martìn de Tours u s'è truvàu a Trier quande che i veschi spagnòlli Idacius e Ithacius i l'han dumandàu a l'impe(r)atû Mascimu de cundanà u Priscillianus, cumm'u l'è stètu, cun l'acüsa d'êsse in stregùn. U Martìn, quande ch'u s'è incuntràu cun l'Ambröxu de Milàn, delegàu de l'impe(r)atû Valentiniàn II, u g'ha pe(r)ò dumandàu a grassia pe'u Priscillianus. Scibèn che l'Ambröxu, menasàu de mòrte da l'impe(r)atû, u nu gh'agge dètu amèntu, u Martìn u l'ha utegnüu au mèximu che i discepuli de l'e(r)exìa i nu fussen atachèi. Ciü tardi, u Pappa Siricius u s'è dìtu ascì cuntra(r)iu ai prucèssi du Mascimu.

De dòppu, u Martìn de Tours u l'ha cuntinuàu a refüâse de pià parte ae asemblêe di veschi e stu fètu, insemme ae sò asiùi pe' sarvà u Prisciallianus daa mòrte, u l'ha fètu suspetà d'e(r)exìa. L'impe(r)atû Teudôsiu I, a ògni moddu, u l'ha dichia(r)àu che e decixùi du Mascimu in simma a sti fèti e nu gh'avessen de valû, cun l'Ithacius ch'u l'è stètu levàu daa càrega passàu quarch'ànnu mèntre l'Idacius u s'è dimessu pe' sò vuluntè.

Intu mèntre, Marmoutier u cuntava de in'utantêna de muneghi ch'i vivevan in cumünitè e ch'i ne vegnivan pe'u ciü da l'aristucrasìa e, pe' stu fètu, u Martìn u gh'axeva ina gran infruènsa tantu da êsse risevüu da l'impe(r)atû mèximu, che u(r)amài u l'axeva di ligammi strèiti cu'u putere di veschi. A ògni moddu, a to(r)a cun l'impe(r)atû, u Martìn u cuntinuava a servì pe'u primmu u prève ch'u u cumpagnava, pe' fà mustra de cumme a vitta religiusa a fusse ciü èrta fina da càrega impe(r)iâle.

In giurnu, mi(r)andu a di uxélli ch'i pescava ratelâse pe' di pésci, u l'ha mustràu ai sò discepuli che i demuni i se ratèllan au mèximu e anime di cristièi e, de de lì, sti uxélli i l'han piàu u numme du vescu: i sun i martìn pescaùi.

Vèrsu a fìn da sò vitta, a presènsa du Martìn a l'è dumandà pe' paxià i prèvi de Candes, paìse a punènte de Tours: l'impurtansa de l'ünitè da Gêxa a l'ha spunciàu u vescu, u(r)amài veggiu, a bugiâse fìn lì. U sò intervèntu u l'è sciurtìu a rangià a questiùn ma, u giurnu de dòppu, ai 8 de nuvèmbre du 397, u Martìn u l'è mòrtu a Candes, in sc'in léttu de senne aa mane(r)a di santi. Segundu de sto(r)ie, au mumèntu da sò mòrte u còrpu du vescu u paxeva giancu cumme a nêve.

A sarma du vescu, cuntesa fra e gènte du Poitou e da Touraine, a l'è stèta purtà vìa dai segundi che, pe'a tradisiùn du pòstu, i l'ave(r)ean sgranfignàu u còrpu faxèndulu passà pe' in barcùn. A sarma a l'è stèta dunca purtâ in barca lungu a Lòira fina a Tours, dund'u l'è stèta interâ ai 11 de nuvèmbre intu campusantu cristiàn ch'u gh'é(r)a au de fö(r)a da sitè, cu'ina pôsa intu viaggiu in curispundènsa de dund'a l'è stèta ciü tardi fabricâ a capélla du Petit-Saint-Martin. A sò tumba a l'è vegnüa in scitu de pelegrinaggiu bèn impurtante e, pe'u Grego(r)iu de Tours, du 437 u vescu Brissiu u g'ha fètu fabricâ a custrusiùn de legnu ch'a cunservava a tumba e a mantelìna (*capa*), a pià cumme dìtu u numme de capélla. Pe'a gran impurtansa de stu santua(r)iu, u San Perpetuus, vescu de Tours, u l'ha fètu fabricà au sò pòstu a primma baxìlica de San Martìn, cu'a tumba du santu, cunsacrâ ai 4 de lüju du 470.

Ina legenda a cunta che e ciante i sa(r)evan sciu(r)ìe, intu mezzu de nuvèmbre, quande u còrpu du santu u l'ha viagiàu pe'a Lòira fra Candes e Tours, cun stu fètu ch'u l'ha dètu u(r)igine au dìtu da "stè de San Martìn". U sucesû du Martìn a Tours u l'è stètu San Brissiu, ün di sò discepuli.

## Cültu

### Fransa
#### Tours
A l'imprinsippiu du V seculu, u Brissiu de Tours, sucesû du Martìn cumme vescu da diocexi de Tours, u l'ha fètu fabricà in u(r)ato(r)iu in curispundènsa da tumba du santu.

Dapöi, st'u(r)ato(r)iu u l'ha lasciàu u pòstu a ina gêxa culegiâ de l'818, ricustruìa e slargâ de dòppu de incursciùi vichinghe du 1014 e du gran fögu de Tours du 1203, pe' vuluntè de l'Hervé de Buzançay. A baxìlica de San Martìn a l'è vegnüa in scitu pe'i pelegrìn metèndu in mustra e òsse du santu, cunservèi int'ina càscia d'ò(r)u dau 1424, fèta fabricâ dau ré Carlu VII. Cu'u tèmpu, l'abandùn e l'antighitè du scitu, curpìu ascì daa viulènsa de guère de religiùn (survetüttu da parte di ugunòtti du 1562), du 1797 i l'han purtàu a vorta a vegnì zü, cu'a baxìlica ch'a l'è stèta derucâ du tüttu de l'Öttusèntu. A custrusiùn de de növe vìe a l'ha lasciàu in pé numma che e tûre du Relö(r)iu e quella du Carlu Magnu, ch'a l'è vegnüa zü ascì du 1928. A l'ürtimu, fra u 1886 e u 1924, a l'è stèta custruìa a baxìlica ch'a se pò ancù vegghe, ciü picìna.

#### Gallia rumâna e franca

L'impurtansa stò(r)ica de San Martìn de Tours, ch'u l'axeva l'ami(r)asiùn de gènte di sò tèmpi, cumme u Sulpicius Severus e u Paulìn da Nola ch'i l'han piàu a mudélu, a l'è ligâ survetüttu au sò ròllu inta fundasiùn di primmi munastèi da Gallia.

A pusisiùn de primmu cuntu de San Martìn inta litürgia e inta leteratü(r)a religiusa a ne vegne pe'u ciü da l'ativitè de San Perpetuus, ch'u n'ha scrìtu in *Indiculus* di mi(r)aculi missi in rimma dau Paulìn de Périgueux e dau Grego(r)iu de Tours, che aa mèxima mane(r)a u l'ha scrìtu ina lista de mi(r)aculi fèta vurtà in rimma au Venansiu Furtünàu. Ai tèmpi du Cluduvéu I a remunta a decixùn de numinà San Martìn a patrùn du regnu di Franchi e da pa(r)entèlla di Meruvingi.

A mantelìna de San Martìn, ch'a l'è stèta mandâ cumme relicchia aa capélla palatìna de Aquisgrana pe'u Carlu Magnu, cumme dìtu a l'è a l'u(r)igine da pa(r)olla "capélla" cu'in primmu rife(r)imèntu au scitu dund'a l'é(r)a cunservâ a *capa* du santu, ch'a l'é(r)a purtâ in bataja e duve(r)â cumme gunfa(r)ùn. Inte l'icunugrafìa a mantelìna a l'è pitü(r)â de sòlito de russu o se nù de blö, cu'in sbaju scicumme che inte quella ucaxùn a Amiens u Martìn u purtava a *[[clàmide]]* gianca de tütti i cavalieri da guardia impe(r)iâle. Sta mantelìna a sa(r)ea ascì a l'u(r)igine du nume(r)attu "Capétu", ch'u l'è pöi vegnüu u numme da pa(r)entèlla di ré da Fransa: i Capetingi.

### Unga(r)ìa
Nasciüu inta regiùn alantu(r)a cunusciüa cumme a Panônia, u cültu de San Martìn u l'è rivàu inta sò sitè d'u(r)igine grassie au Carlu Magnu. Vellu, de dòppu da campagna cuntr'ai Àva(r)i du 791, u l'è andètu de persùna a Sabarìa pe' unu(r)à a patria du santu. Aa fìn du IX seculu, quande che i unga(r)i i se sun cunvertìi aa religiùn cristiâna, u Steva I, pe' rinfursà a sò regnu, segundu e cronache u l'ha dumandàu d'agiüttu au San Martìn primma da bataja cuntr'au sò barba Koppány, de religiùn pagâna, faxèndughe u vutu de rinfursâne u cültu. De dòppu da bataja de Mohács du 1526 e a decixùn da mescià a capitâle a Presburgu, u castéllu e a catedrâle de San Martìn i sun vegnüi i növi scimbuli du pute(r)e du ré.

### Ligü(r)ia

Fra a Ligü(r)ia e u santu u gh'è in ligamme dirèttu inta sò vitta: scurìu d'in Milàn dai e(r)etichi du prève A(r)iu, u Martìn u l'è andètu a stà da e(r)emittu, fra u 356 e u 360, in sce L'Ìsu(r)a d'Arbenga, alantu(r)a mensunâ cumme *insulam Gallinariam*. Lì u l'ha avüu a vixita e, pe' in pôcu de tèmpu, ascì a cumpagnìa d'in âtru santu, l'Ila(r)iu de Poitiers, e bèn de prubabile cu'u sò esèmpiu i l'han ti(r)àu de âtre gènte a fà sta vitta. De stu moddu a g'ha da êsse nasciüa l'abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn de L'Ìsu(r)a, üna de ciü antìghe da Ligü(r)ia, che de prubabile, a l'imprinsippiu, a l'andaxeva apröu ae regule di muneghi de Lérins.

Zà dai tèmpi antìghi, u cültu de San Martìn u l'è stètu bèn praticàu inta diocexi d'Arbenga, dund'u s'è spantegàu du bèllu, armenu a l'imprisippiu, pe' l'intervèntu di muneghi benedetìn de L'Ìsu(r)a e pöi dau sò munastê au Munte, ch'i l'axevan di bèlli sciti dund'i se cü(r)avan ascì de misciùi pe' rinfursâne a religiùn. Fra e sò intitulasiùi ciü antìghe inta diòcexi i se ponen regurdà quelle d'Èrli, de Möa, de Rèssu e de Tui(r)àn, cun l'asiùn di benedetìn che podâse ch'a l'agge tucàu fina Andagna. Ciü che ste cumünitè, de dòppu u ghe n'è stètu tante d'âtre a dâse a San Martìn, cumme Unsu, Tûria e Ve(r)ezzi, insemme a tütte e capélle ciü picìne dedichèi au santu.

#### Patrunèi
Inta Ligü(r)ia, San Martìn u l'è u santu patrùn de:

* Bargùn (Cazarsa)
* Bastremuli (U Fulu)
* Berzezzi
* Biassa (A Spèzza)
* Caminâ (Nè)
* Cavanella (Beve(r)ìn)
* Cembràn (Maisâna)
* Ciàn de Fòllu (Fòllu)
* Còsta (Framü(r)a)
* Dese(r)ega (Cu(r)eia)
* Garba(r)ìn (Tribögna)
* Manesèn (Sant'Ursese)
* Maxena (Ciava(r)i)
* Möa (A Cêve)
* Muntà (Va(r)ese)
* Muntemöggiu (Burzunasca) 
* Mürta (Zena)
* Ortunövu (Lûni)
* Peji (Zena)
* Pulanesi (Reccu)
* Portufìn

* Rèssu
* Runcu
* San Martìn (Stélla)
* San Martìn d'Arbà (Zena)
* San Martìn de Nuxeu (Rapallu)
* San Martìn de Pa(r)avànegu (Ce(r)anesi)
* San Martìn de Strüppa (Zena)
* San Martìn du Munte (San Cu(r)umbàn)
* San Pé d'A(r)ena (Zena)
* Sarzanellu (Sarzana)
* Seburga
* Semìn (Büsalla)
* Se(r)ò (Zignagu)
* Tui(r)àn
* Tûria (Ciüsànegu)
* Turpiâna (Zignagu)
* Unsu
* Ve(r)ezzi (Borzi e Ve(r)ezzi)
* Vèrva (U Castiùn)
* Zuaggi

## Icunugrafìa
Inte l'arte, a figü(r)a de San Martìn de Tours e pu(r)ea cumpa(r)ì tantu vestìa da vescu che da surdattu rumàn; intu segundu câxu u l'è cumpresa a scêna ch'a se tröva ciü de suvènte, quella da ca(r)itè o limòxina de San Martìn, cun vellu ch'u spartìsce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u. Inte sta scêna u l'è de sòlitu rafigü(r)àu in sciu sò cavallu giancu, insemme au laza(r)ùn, intu mumèntu quande ch'u taja cu'a spâ a mantelìna o se nù quande ch'u a mette in sce spalle du pòve(r)u, ch'u a risêve in zenugiùn. Quarche votta, a l'è duve(r)â in cangiu a scêna de quande ch'u gh'è cumpa(r)ìu in sögnu u Segnû, de dòppu ch'u l'axeva fètu a limòxina. A sta parte da sò vitta a l'è ligâ ascì l'icunugrafìa de l'investitü(r)a du Martìn a cavaliere, cun l'impe(r)atû Custantìn II ch'u ghe dà a spâ e di servitùi ch'i ghe pa(r)an u scüu e i sperùi. A l'ürtimu, u gh'è ancù a scêna du San Martìn ch'u l'abandùna e arme, quande ch'u s'è missu sulu cuntr'ai barbari: inte rapresentasiùi de stu mumèntu u se tröva de sòlitu in pé, davanti di desenemighi e mi(r)àu dau sò cumandante, cun numma che ina crûxe in màn.

In'âtra se(r)ie de rapresentasiùi, pe' cuntra, a fà de rife(r)imèntu ai tèmpi du Martìn vescu, e lì u l'è dunca mustràu cu'e insegne de sta càrega, survetüttu u pastu(r)âle, e turna inte ste rapresentasiùi u pò êsse cumpagnàu da 'n pòve(r)u. Di tèmpi da vescu a sto(r)ia ciü ricurènte a l'è quella da messa de San Martìn, quande che, mèntre ch'u dixeva a messa, d'in sce l'atâ u gh'è chinàu in scia tésta ina balla de fögu ch'a lüxiva, segnu da sò ca(r)itè.

In gene(r)âle, San Martìn u pò êsse cumpagnàu ancù da 'n'òca, ch'a l'è in reciammu aa sò ricurènsa, i 11 de nuvèmbre, tèmpu da migrasiùn e da caccia a sti uxélli. A presènsa de st'uxéllu a l'è ligâ ascì a ina legenda ch'a cunta che, quande e gènte de Tours i sercavan u Martìn, e(r)emittu, pe' fâlu vescu, in'òca ch'a sgu(r)atava a l'avesse tradìu a sò pusisiùn, faxèndulu ciapà. Inte di câxi ciü rè(r)i, San Martìn u l'è rafigü(r)àu cu'ina cuppa, cu'in libbru o cu'u mudélu d'ina gêxa in scia drìta, cuscì cumme inte scêne du taju du pìn sacru, de quande u l'ha fètu rinvegnì in zùenu e de l'incuntru cu'u Diavu masche(r)àu da Cristu.
Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Bettler.jpg|*A limòxina de San Martìn*: u Martìn, surdattu, d'in sciu sò cavallu giancu u spartisce a mantelìna (Josef Adam Mölk, 1777)
Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Taufe der Mutter.jpg|*San Martìn u batezza sò ma(r)e mèntre u pa(r)e u và vìa*; cu'u Martìn in vestì da vescu e in'òca da vixìn
Immaggine:Stadtkirche Fresco - Tod von St.Martin.jpg|*A mòrte de San Martìn*, turna cu'in'òca inte l'afrescu

## Nòtte
; Nòtte au tèstu


; Nòtte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
;Manuscrìti
* 
* 
* 
* 
* 

;Scrìti mudèrni
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri prugètti

Categorîa:Biografìe
Martìn de Tours
Martìn de Tours