open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Richardson Spensley

**James Richardson Spensley** o l'è stæto unn-a de ciû importanti personalitæ do Zena, zugòu (difensô e golchîper) e o seu primmo allenatô ascì.

## Vìtta
O l'êa nasciûo a Stoke Newington, Londra, a-i 17 de Mazzo 1867. Appascionòu do sport in generâle, in Inghiltæra o l'aveiva zûgòu comme portê into Sunderland.

Spensley o l'êa 'n mêgo arrivòu a Zena pe curâ i mainæ de nave da carbón, ma a sôla pascion pe o zêugo a l'à portòu a mette in pê o settore do ballon do Genoa Cricket and Athletic Club, tanto che o 2 Zenâ 1899 o Spensley o l'à convinto i dirigenti da soçietæ de cangiâ o nomme in Genoa Cricket and Football Club. 'Sto dottô ingléize o l'à ascì convinto i sòcci a fâ intrâ into club anche i zenéixi o 10 Arvî 1897.

O Spensley o l'êa in amante da lengoistega e o conoscêva o grêgo antîgo e sanscrito. De ciù o l'é stæto inportante pi-â difoxon do scoutîximo in Italia.

O l'è mòrto a Mainz (Germania) o 10 Novembre 1915  inta 
Grande Goæra quande o l'êa aprêuvo a socorî in sò nemîgo.

## Bibliografîa
* 
* 

## Notte


## Âtri progetti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Zena CFC‎
Düsseldorf

## Geögrafîa
Düsseldorf a l'è a capitâ da Renania do Nòrd-Vestfallia, in stato federale da Germania. A se trêuva a nòrd òvest in sciâ rîva dèstra do sciùmme Rén.

## Stöia
Düsseldorf a l'êa diventâ ofiçialmente çitæ za into 1288. O sò nomme o vêu dî ch'o l'êa 'n pàize fondòu arénte a-o sciùmme Düssel. Dòppo l'òcupaçión françéize e o Congresso de Vienna a çitæ a l'êa diventâ parte do régno de Prùssia into 1815.

## Abitanti

## Pòsti de interesse
Into céntro stòrico se trêuva a gêxa de San Lanbèrto e a tôre do vêgio castéllo, chi son i scìnboli da çitæ.

## Economîa
L'economîa de Dûsseldorf a l'é unn-a de ciù fòrti da Germania con vàrie indùstrie arente a-a çitæ, o tèrso ariopòrto da Germania e un "pölo fieristico" con 25 fêe òrganizæ ògni anno. A l'é ascì a sêde de tante banche inportanti.

## Coltûa
A primma schêua de latìn a l'é stæta fondâ into sécolo XIV. I fràtti tegnîvan córsi de teölogîa za into 1673. Into 1728 gh'êa za ascì di córsi de filozofîa. A-o prinçìpio do sécolo XX l'é stæta fondâ l'académia de meixìnn-a. L'universcitæ, invece, gh'é da-o 1965 e a se ciamma comme un famôzo poêta de Düsseldorf: Heinrich Heine.

## Manifestaçioìn
Düsseldorf a l'é famôza pe-o carlevâ, òrganizòu co-in grande carosézzo in rivalitæ co-a çitæ de Colònia.

## Feste e fêe
A l'è unn-a çitæ famôza pe organizâ tante fêe. Gh'é ascì 'na fêa tradiçionâle co-ina grande rêua ch'a se ciamma "größte Kirmes am Rhein".

## Aministraçión

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Çitæ da Germània
Scolopi

I **Scolöpi** són 'na congregaçión clericâle catòlica.

E Pîe Schêue són stæte fondæ a Rómma, in Sànta Dorotêa in Trastévere, da Sàn Giöxèppe Calasànçio into 1597 e into 1622 són stæte riconosciûe da-a Gêxa cómme Órdine di Çêghi Regolâri Pövei da Moæ de Dîo de Pîe Schêue, dîti dòppo Scolöpi ò Piârìsti. O Calasànçio o l'à creòu 'n'ativitæ educatîva de inspiraçión crestiànn-a, ma no confescionâle. Avèrta a-i Ebrêi, da-i quæ no se pretendéiva a conversción, a sò schêua popolâre e integrâle a l'êa de bàdda.

O Calasànçio o l'à azónto a-i tréi vôti tradiçionâli (castitæ, povertæ e ubidiénsa) in quàrto vôto, quéllo da particolâre atençión inte l'educaçión di figeu pövei. Dòppo o l'à vosciûo che st'òpera chi a fîse fæta sorviatùtto pe mézzo do ministêro sacerdotâle. L'Órdine ancón ancheu o cûra e o dirìzze o ciù antîgo colêgio de schêue popolâri: o Nazarén de Rómma, fondòu da-o mæximo Calasànçio into 1630.

Inta primavéia do 1597, o Calasànçio, ménbro da Confratèrnita di Dózze Apòstoli, o l'à vixitòu o quartê de Trastévere a Rómma e inta paròchia de Sànta Dorotêa o l'à avèrto 'na schêua parochiâle picìnn-a inspiròu da-o stâto d'abandón e ignorànsa di figeu. Quélla schêua a l'é diventâ o prinçìpio de Pîe Schêue. I zóveni che se són unîi a lê inti ànni dòppo àn decîzo de difónde vôti e de rionîse inte 'na comunitæ. A Gêxa a l'à aprovâ cómme Congregaçión Pòulìnn-a (da-o pàppa Pòulo V Borghéize) into 1617 e cómme Órdine religiôzo co-in vôto specìfico into 1622.

L'aotoritæ calasançiànn-a a s'é manifestâ da manimàn e a l'é stæta aprovâ da-a Gêxa cómme 'na misción educatîva crestiànn-a destinâ a-i figioìn e a-i zóveni, spartîa inte 'na comunitæ de vìtta religiôza e tratâ da persónn-e consacræ a Dîo, mêgio se sacerdöti. Scinn-a-a mòrte, o Calasànçio o s'é dæto da fâ pe-espànde a Congregaçión in Itàlia, Moràvia e Polònia e o l'à inscistîo de lóngo inte træ caraterìstiche.
* dâ prioritæ a l'educaçión scìn da l'infànçia,
* a l'educaçión di pövii,
* a l'educaçión a-a pietæ cristiànn-a.

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Crestianeximo
Vesu

**Vesu** (pl. *vesi*).

## Descriçion e stòia
Vucabulu desuetu c'u identifica i bacchetti (italiàn *stanghette*), e *scarasse* dunde se pôsan e galinn-e int'u galinô.

## Âtri progètti
Categorîa:Vocabolâio
Categorîa:Lengua savuneise
Tecciu

In **tecciu** (prununçióu , scritu ascì *téccio* a-a zeneize, *teccio* in italiàn) u l'è inn-a custruçiùn tipica de l'anbiénte cuntadìn.

## Urigine d'u numme
L'è ben prubabile che u termine tecciu u ne vegne da-u latìn , ch'u s'è gh'è rivóu da-a baze  cun furme de diminütivu in  , , che da lì u l'avieva purtóu a l'éxitu d'ancö. Evuluçiùn ch'a se semeggia cun quella ch'a l'ha purtóu a-u termine *teitu*, che adiritüa inte serti posti, cumme a zona du Saŝĉellu, u l'è rivóu a-a palatizaçiùn, dandu cumme exitu *téciu.* 

L'è pe cuntra da esclüdde in evuluçiùn a partì da , ch'a purtieva a 'n exitu diferente ancùn, fin a 'na prununçia ch'a se vixina a  (*teggiu*) ciü che a quella pigiä in cunscideraçiùn.  Ancùn ciü int'u specificu a parolla latinn-a  (int'u sensu de cuvèrtüa) a ne vegne da-u pariçipiu pasóu du verbu  (cruvì), ch'u spartisce a sö urigine cu-u gregu τέγος (*tégos*), de lungu inteizu cumme cuvèrtüa. Int'u cuntestu, u termine u saieva cangióu de scignificóu passandu a marcä in recuviu.

## Descriçiùn
A sta parolla u se ghe pö dä di scignificäti diferenti, ch'i pöan cangiä da 'na parte a l'ätra d'a regiùn, defèti u termine u l'è registróu inte ciü variante ligüri, maŝĉimu tra Sann-a e Inperia. De spessu u se inténde 'na cabanna döviä da-e gente cumme magazìn rüstegu p'i arneixi d'a canpaĝn̂a o pe d'u restu, ch'u pö esse da vixin a-a cà o menu.

Inte d'i ätri posti, cumme a valä da Burmia, u tecciu (*teč* o *teču*) u l'è cunscideróu cumme 'na stalla ch'a gh'à a parte bassa de prìa o de maui, dunde seräghe e bestie, p'ou ciü e pegue, tantu ch'u ghe n'è de quelli che a-u bezögnu i servivan cumme recuviu p'i pastui u ciü tantu a-a stè. In ürtimu, u pö esse in secóu izulóu, dövióu pe'e fögge, u fen o pe'e castaĝn̂e. A ciü grossa diferensa cu-u secóu, defèti, a l'è a sö puziçiùn, int'u boscu, da-a distante rispettu a-e cà. 

E primme strutüe de stu genere vegnivan tiè sciü in leĝn̂u, cu-u teitu de paggia, pe pöi vegnì fète de prìa e, i ciü növi, de maui. Scignificóu ancùn diversu u gh'è int'u punente, prezenpiu int'i paixi da valä de l'Aröscia, unde tecciu u va a indicä 'na generica cabanna, senplice, custruìa int'u mezzu a-i boschi o a-i prè sciü p'i munti o fina 'na custruçiùn antighiscima, adiritüa primitiva.

## Galeria de futugrafie

File:U secaû di Lavagìn (Tuiràn)-Vista daa müratera 03.jpg|*U secaû di Lavagìn*, tra Tujàn e Castreveggiu
File:Teccio del tursé.jpg|U Tecciu d'u Tersé (Cügén)
Immaggine:Pinnetta Dorgali.JPG|Cabanna a Pinnetta Dorgali (Sardegna)


## Notte
;Notte a-u testu


;Notte bibliugrafiche


## Ätri prugètti

Categorîa:Architetûe
Prescinsöa

A **prescinsöa** (**prescinsêua** in zeneize) a l'è n' furmaggiu da tradiçiùn lìgure fètu prinçipalmente int'a pruvincia de Zena.

## Numme
Scimile a-a recötta, a-a zuncä, a-o lête ranceo (rancìu, ransu) a l'è dita prescinsoa o prescinsoeura ascì. Segundu serti autûri u sö numme deriviaeva da-o latìn *perexsuctus*, cuntrasiùn de *per-ex-suctiola* ma l'etimulugìa a l'è dübbia e ciütostu misteriusa, detu ch'u l'è puscìbbile che u sö numme u vegne da-u prezù ascì.

## Stoja
A primma mensùn prescinsöa a nuì cunusciüa a l'è du 1383. Int'u 1413, cun na leze da Repùbblica de Zena, u saiä decizu ch'a prescinsöa a fuisse u sulu regallu che i zeneize purèivan fä a-u düxe da Repùbblica.

## Preparäsiùn
A prescinsöa a l'è otegnüa cun n' scistêma senciu. A sö preparäsiùn, con l'ezenpiu de duì litri de lête, a l'incumensä lasciandu inprinçippiu pôsä u lête pe 48 ûe, dunca levä 1/4 du lête dövióu (mezu litru) e, in na pu̇gnàtta, u va scâdóu fin a 50 °C. Dunca, int'u lête scâdóu, zunze 5 grammi de prezù da mesc-ciä ben e a-a fin tacä u tüttu. Lasciä pôsä pe 4 ûe.

## Üzi

A prescinsöa a l'è döviâ in tanti piatti da tradiçiùn lìgure, a-u menu int'a sö riçètta uriginäle. Prezenpiu a gh'è a prescinsöa in 'sti piatti chi:

* Pansöti: a l'è döviâ pe-u sö pin.
* Turta pasqualinn-a: pe cruvì a sföggia in çimma a-a turta.
* ''Barbagiuai'': ciattu da Ligüria de l'estrëmo punénte, a prescinsöa a va int'u sö pin.
* Fügàçça de Reccu: int'a sö riçètta uriginäle u furmaggiu dövióu u l'è proppiu a prescinsöa e nu u strachìn.

## Int'a coltüa
A-a prescinsöa a l'è dedicä na cansùn di *[[Buio Pesto]]* du 2009, ciamä proppiu "*A Prescinsêua*", poi missa int'u sö album ''Pesto'' de l'annu doppu.

## Notte


Categorîa:Prodûti agroalimentâri tradiçionâli da Ligùria
Categorîa:Alimentaçion
Michele da Cuneo

**Michele da Cuneo** (Sann-a, 1448 – Sann-a, 1503) u l'è stætu 'n navegatô ligüre.

## Biografîa
U l'a parteçipòu a-o segundu viâgiu de Cristòfuru Culumbu.

Michele da Cuneo (Michê da Cügnu), au cunträiu de l'apparensa du numme, u nu vegne da *[[Cügnu]]* 'nteisu cumme *Cuneo*, in italian, ma cun tütta prubabilitæ da (mæxima prununsia in zeneise ma diversa grafia in italian) *[[Cügnu]]* inteisu cumme *Cunio*, frasiùn d'u Segnu, inchö in t'u cumüne de Vuè (*Vado Ligure*, a rumann-a *[[Vada Sabatia]]*). I "Da Cuneo" l'éan amixi de famiggia di Culumbu (a famiggia de *Cristoforo*), e Michê (*Michele*) u l'è stætu grandiscimu amigu de Cristofuru Culumbu, finn-a da che l'æan garçuin. I Culumbi i cattiàn propiu da in Da Cuneo a sö cà in ***[[Valcada]]***, insc'e artüe de Leze (*Legino*). Questa cà a l'è a inchö l'ünica prupiêtæ ligure di Culumbu doccümentò cun precixiùn da in attu nutarile ancun existente. Recentemente u s'è scuvertu a cà êse foscia n'ätra da quélla ch'u s'è sempre credüu quella di Culumbi, ma u gh'è da dî che i storichi e i studiûsi i s'æan cunfûsi de poche dêxenne de metri (e due chè sun in faeti multu vixinn-e in linia d'äia). 

Da u libbru de Walter Ferro, *Storia di Savona e delle sue monete*, pagina 153:

«... Due sun e còse evidenti: u Navegatô u l'è visciüu paigiu tempu a Sann-a, dund'u s'æa trasferìu cun a famiggia da Zena, e u nu s'è mai scurdò de questa çitæ, se u l'è væa che incun inchö ünn-a de primme isule da lé scuvèrte a porta u numme de Saona ( *isla Saona* ): ciammò *Adamaney* da e génte lucäli, a se tröva ciù o menu 5 miggia a sud-est de Haiti e a l'a inn-a superficie de 110 chilommetri quaddri. U Bruno (*La Saona delle Antille*) u dimustra apocrifu in manuscrîtu ch'u attribuisce a in savuneize – per l'appuntu, in çertu Michele de Cuneo, imbarcò cun Culumbu – l’assegnäghe u numme Saona, che in bäse a quanto dîxe u ducümentu cuntestò, saiæva stæta in t'u mazzu 1494, in t'a secunda spediçiun de Culumbu. Se, cumme u pä, u numme u l'è stætu pe'ndavèi dætu da Culumbu lê mæximu, u vä a penn-a vedde che Zena a nu góde de'n täle onure, e dumandäsighe u perchè»

## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Biografìe
Da Cuneo, Michele
Macadan

## Macadàn
Cun a vuxe "Macadàn" se intende in t'a zona de Sann-a (in t'u restu da Ligüria u l'è in lemma pocu e ninte dôviò) u sciacca-prìe (*schiacciasassi*, in itallian), u saiêva a dì quellu machinariu c'u serve a livellä l*'asfalto* appenn-a desteizu. U numme u derîviaeva da *Mac Adam*, baccàn d'a ditta custrutrice di sciacca-prìe, e/u anche da'n tipu de cuvertüa pe pavimentasiùi bituminûse (*macadam* in itallian).

Categorîa: Lengua savuneise
Adam Mickiewicz

**Adam Bernard Mickiewicz** (Zaosie, 24 dexénbre 1798 - Costantinopoli, 26 novénbre 1855) o l'è consciderao o ciù illustre poeta polacco.

## Biografìa
Adam Mickiewicz o l'è nasciuo o 24 dexénbre 1798 a Zaosie, vexin a Nowogródek, l'antico Gran Ducato de Lituania da 'na famiggia d'antiga lignœua, ma aroinaa. A so formaçion colturâ, de tipo clascico, a l'è stæta completaa a l'Universcitæ de Vilnius da-o 1815 a-o 1819. Da-o 1819 a-o 1823 o l'eserçitò l'attivitæ de professô a Kowno. 

Doppo d'esise interessao a-i filosofi françeixi illuministi comme Voltaire, fito o començò a apascionâse a-i capolavoî di gren scritoî romantichi Schiller e Byron.

A Vilnius o s'afiliò a-e societæ studentesche di "Filomati e Filareti". Fortemente critico in raporto a o "paterno abraçço" ruscio insci-o regno polacco, into 1823 o fu arestao da-a poliçia ruscia con di atri acolliti da mæxima associaçion. O fu imprexonao pe quarche meize e o no tornò mai ciù inte sœu tære. O visse quindi a Odessa, Mosca e San Peoburgo, strenzendo di ligammi con numeroxi scritoî rusci, tra-i quæ Alexandr Pushkin.

## E oppie
Comme poeta o començò a arecœugge i primmi sucesci con l'oppia *Ballady i romanse* (*Ballate e Romançe*) do 1822 ch'a l'arve l'etæ romantica inta lettiatua polacca. A prefaçion de l'oppia a l'è una fotografia insci-a lettiatua de l'Europa ocidentâ.

Tra-o 1822 e-o 1832 o compoze l'oppia tiatrâ *Dziady* (*Gli Avi*), inta quæ o conferì a-a Polonia un rollo de goidda pe-i atre naçioin europee. O tittolo de l'opera o vegne da 'n'antiga festa popolâ bieloruscia, chi ha lœugo durante a festa de Tuttisanti; de celebraçioin a-e quæ o Mickiewicz o parteçipava durante a so zoeneçça in Lituania. A segonda parte a descrive e soferençe tereñe, prezentando di fantasmi de gente mâtratæ, di figgiœu che no pœuan razonze o paradizo perché no han soferto insci-a tæra e de contadiñe vergini che no han mai sperimentao ni l'amô, ni e sœu soferençe. A terça parte a presenta o martœuio da Polonnia e a presenta 'na vixon do futuo da naçion, inta quæ e soferençe son paragonæ a-a Pascion de Criste. Questa vixon a se concludde co-a profeçia de 'n misteriozo mescîa da Polonnia de nomme "44". A quarta parte a l'è un monodramma. O protagonista o l'è o spirito de 'n zoeno suicidda, consumao da-a pascion ch'a l'ha portao a-a follia e poi a-a morte.

Durante o so exillio Mickiewicz o l'ha scrito tra-i atri *Konrad Wallenrod* (1828), un poema filosofico ch'o l'ha inspiao a zoentù polacca inta lotta contra l'oprescion. Inte quest'oppia un Meistro Lituan de l'Orde Teutonnego o demolisce e sœu attivitæ.

Into 1825 Mickiewicz o s'atrœuva inta Crimea e o pubblica a so oppia erotica *Sonety krymskie* (*Sonetti de Crimea*, 1826). Sci ben inspirao da-o panoramma da steppa, a so annima e a so mente son sempre ciù asciorbie da-i sœu sentimenti naçionalisti. Ma l'oppia, a ciù importante pe-i polacchi a l'è *Pan Tadeusz* (*Segnô Tadê*) - un poemma de 12 libbri, ciamao "epopea naçionâ".

Adam Mickiewicz o l'ha ascì traduto in polacco i oppie di aotoî italien: Françesco Petrarca e Dante Ardighê.

## Atri progetti

Categorîa:Biografìe
Mickiewicz, Adam
Mickiewicz, Adam
Scarabìa

Scarabìa: scârtu d'u carbun (*coke*), spêcie de résülta de prudusiùn de férréa; *carbunella*. Parolla de Sann-a, nasciüa cun a siderürgia çitadinn-a.

## Descriçion e stòia
Inn-a tradisiùn a vö che l'étimu d'a parolla u segge cumpoxitu da *scaregâ* e *bìa*, da l'attu de cacciâ via i scârti e da-a furma ch'i piggiâvan refreidànduse.

## Nòtte


Categorîa:Vocabolâio
Categorîa: Lengua savuneise
Prêgin

U **prêgin** u l'è meccanismu manuäle pe' serä l'ægua.

Nurmalmente u se dixe pe quelli in sciâ stradda, vä a dì pe' i "rübinétti" d'e funtanelle pübliche.

Categorîa:Ògètti
Gumbu

**Gumbu**

I antighi gumbi tradissiunäli pe fä l'ôiu i l'éan nurmalmente svilüppae insce trèi livélli, pe' sfrütä a fórsa de gravitae cumme mutûre d'a muvimentasiùn. I lucäli d'u gumbu l'aean:
* L'ôivä: chi' i se riçevèivan e ôìve. U ciü de vótte l'ôìvä l'éa ciü ätu d'a zona dunde se sciaccävan e ôìve, pe purèi carégä.
* A móa: in t'i lucäli da móa i se fävan e vére operasiuìn d'u gumbu, se sciaccävan e ôìve. Inn-a béstia (äse o rèamente cavallu) a gìäva a-a mainéa de inn-a nóia, faxendu andä e röe. A rimanénsa de ôìve, a sansa, a l'éa sciaccä cun in tórciu, drentu i spurtìn.
* L'ôiä: l'éa u lucäle dunde se depoxitäva l'ôiu pe sc-cieìlu e pe cunservälu. De vótte a l'éa inn-a stansia pe meitè sutta têra.

## Ätri prugetti

Categorîa:Agricoltua
Eddy Merckx

**Eddy Merckx**
## Vìtta
Eddy Merckx u l'è stætu 'n famusu ciclista d'i anni settanta e fra i ciü grandi de tütti i tempi. 

U l'è ligòu a-a Ligüria pe' l'avegniméntu foscia ciü misteriusu d'a sö carriéra: in t'u 1969, cun indóssu a maggia rösa d'u gìu d'Itallia, u l'è trûvòu puxitivu a l'antidóping doppu a tappa de Sann-a e u vêgne squalificòu. U abandunn-a a gära cianzendu sensa riêscì a dä spiegassiuìn. I culpevulisti i trövan a spiegasiùn de inn-a superiuritæ cuscì fórte insce i ätri. I inucentisti i sustégnan l'idéa d'u cumplóttu anche pérchè i curridùi, in te stu periudu d'a stóia d'u ciclismu, i accettävan ancùn buttiggétte da beive da u pübblicu, ch'i purèivan dunque cuntêgne quarsciasci côssa.

## Atri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Çiclismo
Invexendu

A mêxima parolla **Invexendu** a peu intende ciü significäti.
 
## Descriçion
U primmu de *cunfüxiùn*, u segundu simile a *eufuria* (in italiàn), *agitassiùn emutiva*.

## Âtri progètti

Categorîa: Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Cianca

A **cianca** (dita **toua** ascì, *töa* in zeneize) a l'è 'n toccu de leĝn̂u ciattu, lungu e da-u prufì retanguläre, cun de facce paralele ch'i sun ciü lunghe che lärghe. E cianche i sun döviè in primmu lögu int'a carpenteria, e i sun inpurtanti int'a custruçiùn d'e näve, d'e cà, d'i punti e de benbén d'ätre strutüe.

In t'u savuneize, pe estensciùn, a cianca a l'è ascì u punte pedunäle insc'in riàn o in sciümme nu destinóu a veiculi, ma a-u mascimu biciclete.

## Üxi
E cianche, int'i edifiççi, i sun döviè cumme elementi de susteĝn̂u urizuntäli. Misse int'e fundaçiuìn o pugiè insc'ê mu̇àgge, quande i rezzan pavimenti e sufite i piggian u numme de träve.

E cianche i l'ea asè inpurtanti ascì int'i trafeghi pe mä, dètu che u leĝn̂u u l'ea u materiäle ciü inpurtante pe a custruçiùn d'e näve. A ogni moddu, da-u XX seculu u leĝn̂u u l'è stètu scunpasóu da-u fèru e l'âçä, ch'i l'è fètu mèrmä e speize e cresce a düabilitè d'e näve.

## Notte


## Galeria de futugrafie

Wood Seller.jpg|Venditù de cianche d'u Ghana
Sandakan Sabah Sawmill-20.jpg|Taggiu d'u leĝn̂u in cianche int'ina segheria da Malaysia
Plank bridge - geograph.org.uk - 96485.jpg|Na cianca döviä cumme punte, Inghiltèra


## Ätri prugètti

Categorîa:Ògètti
Frâtassu

**Frâtassu** o l'é 'n arneise dêuviou dai massachèn per livellä i intonaci. U l'é de nórma inn-a toétta suttî de legnu retanguläre cun inn-a manéggia insc'e l'asse lungu.
 
Categorîa:Vocabolâio
Mandillo

**Mandillo**, o **Mandillu**
u l'é in pessu de tesciûu o papé. A parolla mandillo a l'é za reperturiâ in ducümenti d'u 1381, 1398, 1458, 1473, 1475, a indica in retaggiu de fî o de péssa piccìn, pé sciugäse a frunte o u näsu. U l'äva ascì ciü prupriamente u segnificötu de tuvagiö, crövelêtu, stóffa de inn-a çerta dimensciùn.

## Descriçion e stòia
A parólla a se svelüppa da u latìn originariu pói in t'u gregu *μανδύλιον mandýlion* o *mandùlion*  e in te l'arabu *منديل* *mandīl* (pl. *manādīl*) scinn'au ligüre mudernu (XV-XVI secolo).

## Veddi ascì
Mandillä
Categorîa:Cosse pe vestîse
Pera

**Peia**, (primma do XIX sec. *Peyra*, da-o grego Πέρα) ciamâ ascì cu-a furma italianizante **Pera**, çitæ cumerciäle zeneize a e pórte de Costantinòpoli bizantinn-a, a l'é ciü cunusciûa cu-o numme de Gàlata. E difæti a l'êa custruîa in sciô còlle de Galata de là do Còrnu d'Òu, cöita cun a capitäle de l'Imperu Rumàn d'Uriente, into 1453, int'e man di Türchi ottumäni. Incö a çitæ a se ciamma Beyoğlu e a l'é in quartê de Istanbul.

Pera a l'éa inn-a vêa *çitè inta çitè*, legalmente, in sustansa, semi-autònuma e semi-indipendente, furtificä cun puderuse miâge e tôre (ancùn inchö a se pö amiä a Tôre de Galata, erta ciü de 60 métri). Da Pera i dipendèivan aministrativamente tütte e culònie do Mä Neigro (Caffa ascì), e gh'ävan i sò interessi sustansialmente tütti i mercanti ligüri cun interèsci into Mâ Mediterraneo Urientäle ò, l'è ciaeu, into Mâ Neigro, cun fùndeghi pe-e mercansìe. 

A Pera i Zeneixi i attìvan ascì inn-a zécca.  
A-o momento de l'invaxùn da pärte di Türchi, o Cunsule o prucläma a neutralitæ de Pera, sensa méttise da-a pärte de l'imperatô bisantìn ch'o stava çercando inn-a difeisa disperä ascì che illógica (scinn-a a-a mòrte de lé mæximu in cumbattimento). 

Cun quésta mòssa e grassie a in abiliscimo trâvaggio de diplomasìa, i abitanti i l'an into cumplèsso särva a vitta e qarched'ün ascì bunn-a pärte d'i béni, e a survaviviä, pe' ancun inn-a çinquantenn-a d'anni, inn-a modesta attivitæ mercantile zeneize inta növa Istanbul. Grassie a nümerusi atti nutarili, emmu ancùn inchö a puscibilitæ de cunusce diverse facce da vitta mediêväle de Pera zeneize cumme capitäle finansiaria, cuscì importante pe' l'impero culuniäle zeneize.

A Istanbul, in ciü ch'a-a dita Tôre de Galata, o se pö amiä o palassio binello do Palassio di Acàtti de Zena, deré a-o Palassio de San Zòrzo.

Categorîa:Colònie da Repùbrica de Zêna
Categorîa:Turchia
Griffo o Croxe

Zêugo ascì conosciûo cómme "tésta ò crôxe".
 
## Descriçion e stöia
Nómme antighìscimo ch'o ne vêgne da unn-a de prìmme monæe de Zêna (XII-XIII sécolo), o quartâro de ràmmo (quàrto de denaro genovìn), ch'o l'àiva o Grìffo ranpànte de Zêna disegnòu in sciô revèrso, e a l'indrîto a crôxe cumùn a quaexi tutte e monæe cristiann-e do periodo. 

O nomme de 'sta modesta monetinn-a, *quartaro*, o gh'é ascì scrîto inçimma (QVARTARO, opure QVATARO R) insémme a CVNRADVS pe' riciammâ o Re ch'o l'à permisso a-a çitæ de fâ monæe sò ( dixembre 1138 ).

Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria
Categorîa:Zeughi
Massacàn

**Massacàn**. Artexan édile ch'u custruisce de miagge, de ca', e scimili. *Muratore*, in italliàn.

## Descriçion e stòia
Questa parolla a l'a inn'origine incerta. Inn-a ipotexi fantaxiusa e tütta da cuntrulä, segundu çerti autuî, a vuriéva ch'a ne vegnisse da u criu *massa u khan! Massa u [[khan]]!*: in t'i anni d'i tentativi fatimidi (saraceni) de invaxùn d'e nóstre têre, a pärte e tûri de avistaméntu insce i bricchi in gìu a e çitè, i primmi ch'i purèivan acórzise d'a vegnüa d'e näve nemìghe i saiévan stêti propriu i massachèn da l'ätu d'i punti ataccu a e ca', cun u crìu de alärme de preparäse a massä genericamente u "khan" intéisu cumme arabu opüre u "can" cumme epìttetu negativu dêtu a u nemigu invasû. 

Etimulogicamente, ciü seriamente parlandu, a l'è inn-a parolla tipicamente ligüre, scimile in t'u pruvençale e nissârdu, cun etimulugìa da currelâse a u neu Gregu de Çipro (matzakana).

## Nòtte


## Vôxe corelæ
* Frâtassu

Categorîa:Mestêi
Canigèa

***Parietaria officinalis*** (L., 1753), cumüneménte cunusciüa cumme **canigèa** o **gamba russa** (dita ascì **erba ventu** o **erba vedrólla**, **canigiæa** in zeneize, **gaglinàira** o **gamba russa** in vintimigiôzo, **gamba russeta** o **candereta** in monegàsco), a l'è inn-a cianta d'a famiggia d'e Urticaceae e dunque parente strèita de l'ortìga.
## Descriçion

U numme latin u vegne da u sö habitat preferìu ("miaggia" in latìn u l'è "paries"): e vêgie miaggie, mêgiu se a l'assùstu e in terèn ricchi (azutê). A l'a prupiêtê diuretiche e emuliénti, a l'è mudèsta da u puntu de vista alimentäre e de vötte a se dövia in t'i minestruìn. A l'è de següu a funte de unn-a de ciü cumün-e furme de alergìa prümmaverile ai sö póllini. 

Scinn-a póchi anni inderé a l'ea cumünemente döviä pe' lavä indréntu a e buttigge e a e fiasche, grassie a e föggie taccaìgnie. U fóstu u l'è russu scüu çilindricu e peiusu. E föggie sun oväli lançeulae alterne picciulae taccaìgnie. E sciue sun menüscule verde e se dörvan a l'ascélla d'e föggie muggiae in fitte insciuescense de furma riunda. 

A se tröva façilmente a i bórdi d'e stradde, lungu i miâggìn de prìa. L'habitat ideâle sun i pósti aridi, sciüti.

## Nòtte

## Atri progètti

Categorîa:Plantae
Pellissùn

**Pellissùn**
## Descriçion
Pigöggiu (italiàn: *pidocchio*) d'é gallinn-e o anscì d'e ciante. Lémma za numinö in t'u 1842. In t'a zóna d'a Pigna u se dîxe ascì d'u barbagillu d'u furmaggiu.

Categorîa:Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Cornabuggia

***Origanum*** (L., 1753), cumüneménte cunusciüo cumme **Cornabuggia** (in *[[Lengua zeneise|zeneise]]*), **Cärnabüggia** (in *[[Dialettu savuneize|savuneize]]*) u l'è in genere de ciante arumatiche, erbacee o sub-arbüstive, ch'u appartegne a-a famiggia d'e Lamiaceae e ch'u cumprende ciü o men 40-50 spécie originarie survatüttu du Mediterraneu.
## Descriçion
E due spécie ciü cunusciüe e dôviê sun a cärnabüggia (*Origanum vulgare*) e a persa (*Origanum majorana*).
 
A carnabüggia a l'è unn-a d'e erbe arumatiche ciü dôviê in t'a cuxinn-a mediterranea pe' u sö intensu e stimulante prufümmu. Se dôvia in te inn-a rèsta de ricette insc'e-e cärni e insc'e-i pésci, in t'e insalatte e in t'a pissa. E cuxinn-e siciliann-a, napuletann-a e abrüsseize ne fan gran dôviu, bun ascì in t'a cuxinn-a Ligüre.
 
E lärve de çerti lepidótteri, cumme a *[[Coleophora albitarsella]]*, i mangian e ciantinn-e de *Origanum*. 

### Spécie
*Origanum acutidens* (Hand.-Mazz.) Ietswaart 
*Origanum akhdarense* Ietswaart & Boulos 
*Origanum amanum* Post 
*Origanum bargyli* Mouterde 
*Origanum bilgeri* P. H. Davis 
*Origanum boissieri* Ietswaart 
*Origanum brevidens* (Bornm.) Dinsm 
*Origanum calcaratum* Juss 
*Origanum compactum* Bentham 
*Origanum cordifolium* (Bentham) T. Vogel 
*Origanum cyrenaicum* Béguinot & Vacc 
*Origanum dayi* Post 
*Origanum dictamnus* L. 
*Origanum dubium* Boiss 
*Origanum ehrenbergii* Boiss 
*Origanum elongatum* (Bonnet) Emberger & Maire 
*Origanum floribundum* Munby 
*Origanum grosii* Pau & Font Quer 
*Origanum haussknechtii* Boiss 
*Origanum hypericifolium* O. Schwarz & P. H. Davis 
*Origanum isthmicum* Danin 
*Origanum kopetdaghense* Boriss 
*Origanum laevigatum* Boiss
*Origanum leptocladum* Boiss 
*Origanum libanoticum* Boiss 
*Origanum lirium* Heldr. ex Halácsy 
*Origanum majorana* L., a persega 
*Origanum majoricum* Camb. 
*Origanum microphyllum* (Bentham) T. Vogel 
*Origanum minutiflorum* O. Schwarz & P. H. Davis 
*Origanum munzurense* Kit Tan & Sorger 
*Origanum onites* L. 
*Origanum pampaninii* (Brullo & Furnari) Ietswaart 
*Origanum ramonense* Danin 
*Origanum rotundifolium* Boiss 
*Origanum saccatum* P. H. Davis 
*Origanum scabrum* Boiss. & Heldr 
*Origanum sipyleum* L. 
*Origanum solymicum* P. H. Davis 
*Origanum symes* Carlström 
*Origanum syriacum* L. 
*Origanum tyttanthum* Gontsch.
*Origanum vetteri* Briq. & W. Barbey 
*Origanum virens* Hoffmanns. & Link 
*Origanum vogelii* Greuter & Burdet 
*Origanum vulgare* L., a carnabuggia

## Nòtte

## Atri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Categorîa:Cuxinn-a
Persa

***Origanum majorana*** (L., 1753), cumüneménte cunusciüa cumme **persa** (**pèrsa** segundu a grafîa ofiçiâ, **pèrsiga** in savoneize, **pèrsa** in vintimigiôzo, **persa** in monegasco), a l'è inn-a cianta erbacea perénne da famiggia d'e Lamiaceae, originaria de l'Africa settentriunäle; in Európa e in Itallia a l'è diffüsa cumme cianta arumatica. In t'è zone frèide a l'è curtivä cumme annuäle.

## Descrisiùn
### Caratteristiche murfulógiche
Cianta perénne in t'é zóne desertiche de origine, a presénta füsti drîti o ascendenti, erti scinn-a 60 citti. E föggie sun uppóste, övo-ellittiche, péùse e verde ciaeu-giancastre. E sciue, viôlacee o rösa, sun müggê in spésse spighette ch'i fùrman de panócchie terminäli.

### Curtivasiùn
Pö prupagäse pe' sémina (in t'a prümma) o pe' divixiùn d'e ciante assestìe (in t'a prümma o doppu a sciuitüa).

### Cumme chögge e cunservä
Chögge e föggie e e punte fiûrìe a l'inprinçipiu d'a sciuitüa. Fä seccä a l'umbra e a u fréscu.
 
### Cumme dôviäla pe' fä da mangiä e e sö prupriêtae terapeutiche
Dôviä suvente pe' arumatizä cärne in ümidu, funzi, legümmi, särse, insalatte de tumäta, ea. 
Intra in t'a cumpusisiùn de vermouth e liqûri a bäse de èrbe.
U prûfümmu d'a pèrsega u l'è ciü dûçe e speçiö de quéllu d'a cärnabüggia, ch'u punze de ciü e l'è ciü fréscu.
Prupriêtae terapeutiche: sedative, antispasmódiche, tonicu-stimulanti, diafuretiche. Pe' döviu esteriure, se ghe fan ascì friçiuìn antireumatiche.

## Notte

## Ätri prugètti

Categorîa:Alimentaçion
Categorîa:Plantae
Gexa de San Pé in Carpignàn

A **gexa de San Pé in Carpignàn**, dìta de **San Pé in Carpignànn-a**, **San Pé San Pó** o **San Pé d'i Coi** ascì, a l'è 'n antìgu scìtu säcru int'a fraçiùn de Valeggia d'u cumün de Cügèn, a-i cunfìn cun quellu de Sann-a, tióu sciü tra u X e l'XI seculu dund'u gh'ea stetu 'n *[[fundus]]* rumänu.

## Stoja

### Pre-existense
E primme instalaçiuìn int'a zona i vegne da l'etè rumäna, cumme testimunióu da-u tuponimu mêximu, *Carpignana*, de urigine prediäle e scritu zà inte 'n attu d'u 1178. A gexa e i terén in gìu i sun steti interesè da ciü canpaĝn̂e de scävi archeulogici, ch'i l'han purtóu a-a lüxe d'i rèsti lighè a-i tenpi d'i rumäni, cumme 'na väsca furmä de mu̇àgge scruvìa int'i anni '50-'60 e svögiä int'i scävi d'i anni '90.

Sta väsca, döviä a l'etè d'i rumäni pe cögge l'ègua, a l'ea finìa in abandùn insemme a-u rèstu d'u *fundus*, vegnìndu interä int'u VI seculu. Primma adatä a scitu da çendighe u fögu e a furnäxe picìnn-a, dapö a l'è vegnüa 'n çimiteju cun de tunbe sensa guèi de strutüe, de votte delimitè da prìe. Stu çimiteju u l'è stetu dövióu finn'â fundaçiùn da capella, täntu che ün d'i ürtimi sarcofagi, datóu a l'XI seculu, u l'ha fetu da bäze a-a mu̇àggia de levante d'a gexa. A scuvèrta ciü inpurtante a l'è però steta quella de 'n'iscriçiùn int'i anni '80 che, integrä da 'n ätru sö toccu truvóu int'u 2005 inte ünn-a d'e cà vixìn a-a gexa, a l'ea a dedica fünebre d'u I seculu a *Sextus Marius Teurio*, menbru d'a *[[gens Camilia]]* cumme e gente de *[[Augusta Bagiennorum]]* e *[[Alba Pompeia]]*, foŝĉia prupietäju de scìti int'a zona. Sta tärga a l'è steta ciü avanti adatä, inte l'epuca di lungubärdi, pe a tunba de tréi ommi, inte 'n cäxu particulä de suvrapuziçiùn d'a cultüa germanica a quella d'u postu.

### A gexa
A gexa de San Pé in Carpignàn a l'è, cun San Luensu, a ciü antìga de quelle int'u cumün de Cügèn, a ogni moddu a nu gh'aveiva de gran inpurtansa e a funçiunäva cumme senplice capella sub-urbäna da regiùn de *[[Vada Sabatia]]*, prubabilmente cumme capella de 'n çimiteju. E sö primme mençiuìn i sun cuntegnüe inte di atti dunde a gexa a l'ea döviä cumme tèrmu tra e tère de Sann-a e a castelanìa de Cügèn, prezenpiu int'a ceçiùn d'u 10 d'arvì d'u 1191 che l'Otùn D'u Carettu a l'aveiva fetu a-a Cumünn-a de Sann-a de tütte e sö tère e diritti *a Sancto Petro de Carpignano infra usque Saonam et in sursum usque iugum [...]*. Stu tèrmu u sajà turna dövióu int'a capitulaçiùn de Sann-a d'u 1528, marcandu stu toccu d'u cunfìn de munte d'e tère sutta l'auturitè de Sann-a.

## Descriçiùn

## Notte


## Bibliugrafìa
* 
* 

## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 
* 

Categorîa:Cügèn
Categorîa:Gêxe da Ligùria
Armugnìn

***Prunus armeniaca*** (L., 1753)*,* comuneménte conosciûa cómme **armugnin** ò **bricoccalu** (**bricòcalo** ò **èrbo de bricòcali** segóndo a grafîa ofiçiâ, **armugnìn**, **miscimìn** ò **bricocca** in savonéize, **mescemìn** in vintimigiôzo, **abricò** ò **mescimin** in monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Rosaceae, òriginâia da Cìnn-a e introdûta into continénte eoropêo da-o româno Lucullo.

L'epiteto specìfico *armeniaca* o l'è stæto çernûo da Linneo dæto che, in mòddo eròu, lê o crédéiva ch'a ciànta a foîse òriginâia de l'Arménia.

## Descriçion

L'armugnìn o l'è in èrbo da frûta ch'o appartegne a-o génere *[[Prunus]]*. O frûto de quésta spêce o l'è asæ inportànte a livéllo econòmico, ö sæ o bricòcalo.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Fruta
Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Vacca spagnolla

**Vacca Spagnolla**
*Êse inn-a Vacca Spagnolla*

Dîtu d'a zona du savuneize pe' descrîve spregiativamente inn-a persunn-a a-a fìn d'a sö attivitae, da sö carriera. P'ou ciü riferìu a inn-a dónna, ma u se dövia ascì, scibèn raramente, au maschile. U moddu de dî u l'a origine da A spagnolla, famûsa meretrice attiva lungu tempu a Sann-a.

Categorîa:Sann-a
Categorîa:Vocabolâio
Bagascia d'u Segnù

Êse inn-a **bagascia d'u Segnù** u l'é un moddu de dî, d'a zona du savuneize, pe' descrîve inn-a donna ancùn piaxente ma trasandä, ch'a nu se têgne, disordenä e ascì in pettìn süccida.

## Descriçion e stòia
U dîtu u ne vêgne da inn-a meretrixe attiva a Sann-a a u prinçipiu du seculu XX.

Categorîa: Lengua savuneise
Categorîa:Moddi de dî
Bella de Toriggia

"A Bella de Turiggia che tütti voean e nisciün a piggia" 

Dîtu diffüsu in tütta a Ligüria. Ma a Bella a nu l'è sulu in moddu de dî: cumme tütte e còse ligæ a-a tradisiùn pupuläre i sö cunturni se cunfundan. 
 
Fêtu storicu e açertòu l'è quellu de Clementinn-a de Turiggia, amante de Scinibäldu Fieschi, cunte de Lavagna e padrùn du Feudu de Turiggia, da u quäle l'a avüu in figgiu natüräle, Cornelio, presente pói in t'u 1547 inséme a-u figgiu legittimu d'u Cunte, Gian Luigi, in t'a famusa congiüra di Fieschi ai danni d'u puæ.
U magnificu Scinibäldu u l'a vusciüu cuscì bèn a-a sö bella da fäghe pittüä insciô suffittu du sö palassiu in Caignàn a Zena inn-a bussula cun l'âgùggia vers'a stélla ciü lüminüsa, Clementinn-a per l'appuntu.

A-a truvemmu pói a méitæ do 1800 cun u persunaggiu che ciü semeggia a-a tradisiùn de inchö, inna çerta Maria Traverso, belliscima dóonna che tütti vegnivan a amiä in Ciassa Fieschi. Ätri persunaggi femminili, cumme a famusa Gigìn, i se sun cunteisi u titulu in t'u 1900. 
 
A Bella de Turiggia a l'a inflüensòu ascì l'ärte e a müxica. 
I camalli canterìn de Casaleggio i se reünivan in te n'a vêgia ostàia de Vico Rosa, in t'u çentru de Zena, dunde a l'è nasciüa a primma cantiléna insciâ Bella.
In te l'ärte se cunuscian due pittüe d'a Bella, ün de'n çertu Traverso ch'u s'êa innamuòo cun gran scandalu de n'a bèlla minurenne, l'ätru d'u famusu Pietro Lumachi e ancun inchö espostu in te inn-a teca sutta l'archivortu d'a cà ch'u se pensa a l'êa d'a Bella.

Ghe son ascì trei âtri moddi de dî che fan riferimento a-a "Bella de Torriggia":
 
*A bella de Turiggia cô çento galanti a l'é morta figgia*.
*A l'é a bella de Turiggia: tütti a vêuan e nisciûn s'a piggia, ma quando poi a s'é maiâ, tütti oreivan aveila sposâ*.
*A dixe a figgia de Turiggia: chi vêu troppo, ninte piggia*.

## Bibliografîa
* 

Categorîa:Moddi de dî
Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria
Massapreve

**Massaprève**

Quellu d'u massaprêve (*Libellula*, Linnaeus 1758) u l'è in genere de babólli ch'u appartégne a l'urdine d'i Odonati.

## Anatumia
U massapreve u l'a inn-a tésta ciüttostu gróssa, i öggi cumpósti, e-e antenne relativamente brêvi; e due pä de äe, quaexi paigie, sun allunghae e membranuse, qarche votta vivacemente culurae, e u ghe pö sguä bén e lèstu. A pansa a l'è relativamente lunga e sutî, faeta da 11 tocchi. 
E sampe sun inseìe davanti insc'ou córpu e sun döviae de rèu pe camminä. 
I l'an in apparätu d'a bucca furtiscimu e appósta pe' mórde e giasciä.
I mangian babólli ch'i ciappan e mangian sguàndu; i l'an dunque in sguä silensiusu e lèstu, ch'u ghe da famma de terribili predatui in têra e in aegua.

## Riprudusiùn e crescita
A ripruduçiùn d'i massaprevi a l'è in ambiente d'aegua. I sun övipari e doppu avei missu e öve, de furma lunga, éi lascian sgrüggiä in te l'aegua o éi fìssan ai gambi de ciante d'aegua.

Cumme tütti i *odonati*, i massaprevi van incuntra a metamorfosi incumpleta.

In tütte e specie, da e öve sciortan e ninfe ch'i möian in te l'aegua, mangiandu differenti furme de vitta d'aegua. E ninfe de çerte specie ciü grosse pöan adreitüa attaccä pescetti piccìn. E ninfe d'i massaprevi han inn-a mandibula particuläre, ch'a se lunghisce e ch'a l'è ciammä "maschera", e cun quella lì i dan di córpi a-a preda. 

U periudu ninfäle u varia de lünghessa, a segunda d'a specie, da 1 a 3 anni o ciü, in t'i quäli u babóllu u fa a müta perlumenu 10 votte. Quande e ninfe sun cumpletamente möie i lascian l'ambiente d'aegua e van vers'a-a metamorfosi, trasfurmanduse in t'a furma adülta.
## Vuxe curelae
* Anax imperator

## Âtri progètti

Categorîa:Biologîa
Murta

***Arbutus unedo*** (L., 1753), cumüneménte cunusciüo cumme **murta** (in çerte zóne de l'Itallia anche *çéxia de mä* o *corbezzolo*, **armón** segundu a grafîa ofiçiâ, **murta** in savuneize, **arburussin** in vintimigiôzo, **arbusè** in monegasco), u l'è in arbüstu, in custu, d'a famiggia de Ericaceae.

## Descrisiùn
U l'è in arbüstu cun tante ramme, insc'ou russicciu quande i sun zuene. U pö rivä a 7-8 m de artessa.

U l'a fögge oväli lançeolae, de 2-4 citti pe' 10-12 citti, ciü fusche in çimma ae ramme, cun pegullu cürtu e lamina düa, de surva insc'ou vèrde-scüu e lüstra, sutta ciü ciaea, cu'u bordu dentellou.

E sciue i sun insême a rappi ch'i pendan, cu'a curolla giancu-giäna o insc'ou rösa, urçeulä e cun 5 denti piccin ricieghae a l'inföa de 5-8 pe' 6-10 citti.

U frütu u l'è inn-a bacca riunda de ~ 2 citti, carnusa e russa quande möia, cuvèrta de tübercu ciütostu düi e spessi qarche milimetru; u cuntégne in alcalóide ch'u pö pruvucä grävi prublémi in génte ch'a gh'è particularmente sensibile. D'ätra pärte u numme latin u ne sügerisce de mangiäne pochi (*unedo* = *unus edo* = ne mangiu ün sulu).

U sciuìsce in otubre-nuvembre e i früti möian in te l'annu doppu a-a fin de l'estae e in autunnu.

### Habitat
A murta l'è in elementu tipicu d'a maccia mediterranea: a l'è nativa d'e têre de l'Euröpa meridiunäle ma u se tröva tantu ascì California.

A l'è inn-a spécie termófila e ghe piaxan terèn accidi e siliceu-argilusi.

### Cuiuxitae
In ursu ch'u mangia da inn-a cianta de murta u l'è u scimbulu d'a çitae de Madrid.

## Notte


## Ätri prugètti

Categorîa:Plantae
Zizoa

***Ziziphus zizyphus*** (Mill., 1768),  comuneménte conosciûa cómme **zìzo** ò **dàtou cineize**, (in cinéize *Natsume u Tsao*), a l'é 'na cianta a féugge decìdoe da famiggia de Rhamnaceae.

## Descriçion e stöia
Se pensa che a zìzoa a ne vegne da l'Africa do nord e da-a Sciria, e c'a segge stæta pòi esportâ in Cinn-a e in India, donde a l'é cortivâ da ciù de 4000 anni.

L'erbo o peu arivâ a êse erto da-i 5 a-i 12 métri, e feugge son de in vèrde brilante e e ramme son de vòtte coverte de spinn-e. Tante vòtte a zìzoa a se dêuvia ascì comme cianta ornamentâle. A zìzoa a fâ di frûti gròsci comme 'na murta e tante scioete picinn-e de tinta gianco-verdexin.

A varietæ indiann-a da zìzoa, o *Zizyphus mauritiana*, a l'é 'n erbo tropicâle e a fâ frûti meno sucherìn che e âtre varietæ.

O ziziphin, 'na sostansa c'a se trêuva inte féugge da zìzoa, a léva o sentî do gùsto dôse.

### Habitat
O l'è poscibile trovâ de zìzoe inti clîmi ciù diversci, ma a cianta a dâ di boìn frûti sôlo a-a fin de-e éstæ câde. Diversamente da e âtre ciante da mæxima famiggia, a rexiste ascì a inverni frèidi con temperatûe anche de -15°C.

### Frûti

Se o vegne cüggìo quande o no l'é 'ncon méuio (quande o l'à in colôre verde uniforme), o frûto da zizoa o l'à in gùstu c'o se semeggia a quello de inn-a mèia. Manimàn c'o méuia, o colôre o vegne ciù scûo, a pélle a se fâ rügoza e o sâ manimàn ciù de dôse, finn-a semeggiâse a in dàtou. 
Drento o l'à in sôlo òssu, c'o se semeggia a quello de inn-a ôìva, che inta cuxinn-a persiann-a  a se ciamma annab.

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Plantae
Armugnìn Valleggia

L**'armugnin Valleggia** (nómme scentìfico ***Prunus armeniaca*** cv. ***valleggia***) a l'è inn-a cultivar de armugnin vigurusa, lungeva e rüstega, cun pruduçiun custanti, ascì perch'a l'ha inn-a sciuitüa tardiva e gradüäle.

## Descrisiùn
U l'a inn-a bunn-a adattabilitae a l'ambiente. Frütu da-a purpa sóda dûçe e in pettìn arumatica, a l'a inn-a bunn-a rescistensa a êse traspurtä e magnüscä. A l'a in epicärpu aranciùn, suttî e lisciu, cun puntìn russu mattùn. I campi de armugnìn se trövan scìa zü p'a-a cósta scìa insc'e-e cullinn-e sübitu deré, scinn'a 300 m. de artéssa ciü o ménu.

Cultivar lucäle, seleçiunä in t'i primmi anni du 1900. A cultivar de l'armugnìn Valleggia (frasiùn de Cuggiæn) a l'è mensünä ascì in te l*'Enciclopedia Agraria Italiana* (R.E.D.A.) d'u 1952. A vegniva vendüa in t'i mercuei itallièn e esteri ascì (Germania, Svissea). A-a giurnä d'incö a l'è mandä a u mercô da früta lucäle e a l'indüstria alimentäre. I pórtainèsti döviae dai prudütùri pe' l'armugnìn Valleggia i sun trei, oscìa: Francu d'armugnin, Francu de pèrsigu, mirabulàn de brigna.

## Ätri prugètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Fruta
Categorîa:Prodûti agroalimentâri tradiçionâli da Ligùria
Spagnulin

**Spagnulìn** 
Capélu tipicu de culûre blö scüu ligüre, cun u sö pegullu.
 
## Descriçion e stòia
U se seméggia in pettìn a in bascu ma in pettìn diferente.

## Âtri progètti

Categorîa: Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Spurtìn

**Spurtìn**

Discu riundu custruìu cûxindu dui dischi paigi de tesciüu a e rispettive estremitæ e lasciandu in gärbu in t'u mêsu de tantu diametru da purèi infiä scìa u discu insce u tübbu de in torciu, scìa a sansa de ôive drentu pe purèila sciaccä.
Categorîa:Vocabolâio
Categorîa: Lengua savuneise
Xôxìa

**Xôxìa**. Cuvertüa estèrna de finestre, de legnu, ch'a lascia passä lüxe e äia ma a nu lascia vedde da föa a drentu, pe' via de, nurmalménte, 4 série de stanghette de legnu inclinae e intra liätre paralle.
 
## Descriçion
Da l'italliàn, dîte ascì in moddu spuriu *persiann-e* (*persiane*, *gelosie*). In zeneize o se dixe anche *gîöxia*.

## Âtri progètti

Categorîa:Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Massabeccu

**Massabéccu**
## Descriçion
O massabécco o l'é 'n arneize pe sciaccâ i manti de cuvertüa stradäli, i *selciati*, fæto con in çeppo da sbatte co l'agiütto de doî legni lighæ con de còrde. Quest'arneize o se ciamma *Mazzapicchio* in italliàn.

## Âtri progètti

Categorîa: Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Arente

A pòulla **Arente** a vò dì vexìn, pocu distante. Foscia o derìa da-a pòulla latinn-a *adhaerentem*.
 
## Descriçion e stòia
Antigamente a Sann-a ascì pe' di' qarcôsa de *antigo*. Int'a zona de Sarzann-a a se dixe *arentu* ascì.
 

## Âtri progètti

Categorîa: Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Scâvena

**Scâvena**, ascì *scaravéina* a l'Âtä (it: *scheggia*, fr: *écharde*, en: *splinter*), a l'é 'n menìssu picìn e apisû, quæ inserîse pe câxo suttu a-a pélle.
 
## Descriçion
Generalménte a l'é 'n tucchettu de legnu.

Categorîa: Lengua savuneise
Categorîa:Vocabolâio
Patan

**Pâtàn**

Da 'n'origine etimològica mediterranea, in cumùn con l'italian *palta*, con pâtàn in  zeneize se veu descrive genericamente a mescciûa de ægua e tæra,
 
## Descriçion e stòia
Scinònimo: "Bratta". In italian peu dise *fango*.

## Atri progètti

Categorîa:Lengua savuneise
Categorîa:Lengua zeneise
Pêti de muniga

I **pêti de muniga** sun di dûsci frîti, cunusciüi in Ligüria anche cun u numme de *bôxìe*, e cun tanti ätri nummi, regiunäli e lucäli (*chiacchiere* ò *frappe* in Italiàn).

### Ingredienti

### Preparaçiùn

Categorîa:Cuxìnn-a lìgure
Categorîa:Lengua savuneise
Pasteccu

**Pasteccu**. Lémma deuviòu antigamente a Sann-a. U vêgne da-o latìn *pax tecum*; bäxu de devuçiùn in te l'antîgu rituäle d'e cunfraternite.

## Descriçion e stöia
Cun a mêxima parolla se definisce a immagine säcra d'argentu ch'a se däva da baxiä a i spusi da u çelebrante in t'a messa, doppu l'ofertóiu.

## Âtri progètti

Categorîa:Lengua savuneise
Pittima

**Pittima**, Persunn-a che de trâvaggiu a recûpera e palanche pe' cuntu de qarchün'ätru. Reschössù de *puffi*.
Poula usâ pe dî unn-a personn-a aväa ascì.

## Descriçion e stòia
*[[A Pittima]]* a l'è unn-a canson de Fabrizio De André ascì.

Categorîa:Lengua zeneise
Categorîa:Lengua savuneise
Malle

**Malle** o l'é 'n comùn belga de 14.158 abitanti inte Fiandre (Provinsa de Anversa).

## Âtri progètti
Petachinn-a

A **petachinn-a** a l'ea 'na munèa mediêväle d'u valù de 6 dinè, cuniä da-e secche de Zena e de Sann-a. 

## Stoja
U numme petachinn-a u l'è d'urigine pupuläre, ligüre streita, e u naŝĉe cumme diminutivu d'a petacca. A poula petachinn-a a l'è atestä zà int'u Trexentu, quand'a l'ea döviä pe survanumme d'u quärtu de grossu, ma ciü avanti a l'è vegnüa u numme ufiçiäle de stu taggiu de munèa. In particulä, u quärtu de grossu u l'è stètu cunióu a Zena e a Sann-a finn-a-u 1556 e u l'ea de valù paigiu a-u sezìn, ch'u vareiva le ascì sei dinè. 

Pe Sann-a u s'è dövióu finn-a l'800 ascì a **meza petachinn-a**.

A petachinn-a a l'ea cunsciderä 'na munèa asè rèa scinn-a quande n'è stètu truvóu u̇n müggiu pe di travaggi, d'u 1872, a 'na cà int'a Stradda de Vallicèa a Zena, ch'i riva segge da-i anni d'a dediçiùn a-u Carlu VI che de primma.

## Descriçiùn
A petachinn-a a l'è 'na munèa fèta de mesc-iöja o, da-u françeize, *billon*, 'na lìga d'argentu e metalli nu presiuxi. De mezüe, e petachinn-e de Zena i gh'han 'n titulu d'argentu a-u 530‰, 'n diametru scinn-a 19&nbsp;mm e u peizu de 1,3&nbsp;g, che a Sann-a u muntäva a pocu ciü de 1,4&nbsp;g.

### Ezenpi

## Cultüa
In qualitè de munèa de pocu valù a petachinn-a, cuscì cumme a petacca, a l'è restä int'a cultüa pupuläre p'indicä de cose de pocu o bassu cuntu. Int'u zeneize, l'è registróu da-u Cazassa a poula *petacchinn-a* ascì cu'u sensu de 'na botta d'oudù grammu.

## Notte


## Bibliugrafia
* 

## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 
* 

Categorîa:Numismatega
Categorîa:Stöia da Ligùria
Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)

U **santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia**, ditu **santuäju d'a Madonna** o **d'a Madonna de Sann-a** ascì, u l'è 'n edifiççiu säcru de Sann-a, scituóu int'a fraçiùn de Santuäju. A sö realizaçiùn a l'è steta inandiä pe l'apariçiùn d'a Madonna d'a Mizeicordia a-u beätu Antognu Botta, cuntadìn d'u paize de San Benärdu in Valle, avegnüa segundu a tradiçiùn d'u 1536.

U santuäju u l'è furmóu da-a gexa, ch'a gh'ha u titulu de baxilica, e da-i edifiççi in gìu a sta chi; dapö u gh'è ancun a capeletta d'a tèrsa apariçiùn, dita da Cruxetta, e-e növe capelle insc'â stradda pe Sann-a.

## Stoja

## Descriçiùn

## Bibliugrafìa
*  

## Notte


## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 

Categorîa:Sann-a
Categorîa:Gêxe da Ligùria‎‎
Nozherezar

**Nozherezar**, *Purtä a näve*, *guidä*, *pilutä*. Da *[[nozher]]*, ascì *nozhè*, (*nocchiero* in itallian).

## Descriçion e stòia

## Âtri progètti

Categorîa:Vocabolâio
Categorîa:Lengua savuneise
Prataiö

***Agaricus campestris*** (L., 1753), comuneménte conosciûo cómme **Prataiö** (it: *Prataiolo*), o l'è tipu de funzu.

## Descriçion

### Coltûa
Tipu de funzu, Prataiö Minure,
In erta Val Pônseivia o l'è ciammou *Prälö*.
In Utrazuvu o l'é ciammou o *funzu d'l ané*.

## Âtri progètti

Categorîa:Vocabolâio
Categorîa:Fungi
Categorîa:Alimentaçion
Mandillä

**Mandillä**

A l'é 'na parolla con di scignificati despegi, defæti Cun a maexima parolla u se pö intende:

* Ommu ch'u vende i mandilli p'a-a stradda. 
* Picculu trüffatù, ün ch'u vive de espedienti disunesti, in bursaiolu.
* 'Na brancä de qarcôsa, tanta ch'a stagghe in te in mandillu.

Pe' l'etimulugia vanni a mandillu.

Categorîa:Vocabolâio
Riasca

**Riasca** (*Roviasca* in italiàn) a l'è ünn-a fraçiùn d'u cumün de Cuggiæn de 150 abitanti, insc'â vegia stradda ch'a cunzunze u cappulögu cumünäle a l'Âtä o a-u Baraccùn.

E origini d'u paize sun incerte, pe' çerti sturiografi da çercäse int'a fäze lungubärdu-bizantinn-a.

## Geugrafìa

## Stoja

## Löghi de'nteresse
* Gexa di Santi Bastiàn e Roccu: chi, int'u 1863, u Lazzaro De Maestri u dipinze, int'u *Sancta Sanctorum*, u medaggiùn cun a *Incurunasiùn d'a Madonna d'a Santiscima Trinitè*, e, int'a vótta d'a navä prinçipäle, San Bastiàn.
* Âtóju de San Bonaventüa
* Capella d'a Madonna d'a Mizeicordia
* Int'e vexinançe, u Tecciu du Tersé.

## Cumünicaçiuìn

## Notte


## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 

Categorîa:Cügèn
Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a