Castelà (furtificasiùn)

In **castelà** u l'é(r)a in paìse o furtificasiùn tüttu seràu int'in gì(r)u de mü(r)aje fète a maxê, fabricàu dai Lìgü(r)i Antìghi daa preisto(r)ia fina a l'etè antìga. In castelà, de sòlitu, u se truvava int'in scitu ciü âtu che e tère a l'in gì(r)u, tantu pe' de raxùi de difesa che pe'e sò funsiùi religiuse.

Stu scistema de difesa e d'insediamèntu u l'è stètu u ciü impurtante e spantegàu fra e pupulasiùi di Lìgü(r)i e di Cèltu-Lìgü(r)i, ch'e l'han duve(r)àu da l'etè du brunzu fin'ai tèmpi da cunquista rumâna inte tütte e regiùi dund'i staxevan, daa Pruvènsa a punènte aa Lunigiâna a levante.

## Sto(r)ia
### I castelèi

A presènsa di castelèi, bèn che atestâ fina da l'etè du brunzu, a l'è stèta üna da difese ciü impurtanti pe'i Lìgü(r)i cuntr'a l'invaxùn di rumèi fra u III e u II seculu primma de Cristu. Inte di tèsti latìn d'alantu(r)a u se tröva scrìtu che u cunsu(r)e Appius Claudius Pulcher, inte guère cuntra di Ingauni, du 185 a.C. u l'axeva cunquistàu sèi *oppida*, che pe(r)ò i l'é(r)an di paìsi furtifichèi ciü impurtanti e dife(r)ènti dai *castella* o dai *[[Vicus|vici]]*, nummi ch'i l'é(r)an dèti pe'u ciü a di repa(r)i missi int'ina pusisiùn survaelevâ, dund'i staxevan cuntadìn e pastùi. Du 117 a.C., inta to(r)a da Punseve(r)a, u se ghe tröva de cunfèrma de sta dife(r)ènsa, cu'u cuntrastu tra l**oppidum'' de ''[[Genua]]'' e l'urganisasiùn de campagne di ''Viturii Langenses'', ch'i l'é(r)an riunìi int'in sò ''castellum''.

I castelèi, de dòppu da cunquista rumâna e l'imprinsippiu da cuscì dìta ''[[Pax romana]]'', i l'han finìu pe' perde e sò funsiùi inta ciü parte di câxi, vegnindu a mancà i pe(r)ighi ch'i gh'é(r)an de primma. De stu moddu, tèmpu de pôchi seculi i sun stèti abandunèi pe' di sciti ciü bassi, inte valè e inte cianü(r)e, dund'u se truvava da tèra ciü buna da cultivà e ch'i l'é(r)an meju lighèi dae növe vìe rumâne, cun gran vantaggiu pe'i cumèrci.

Inti tèmpi ciü mudèrni, zà dau [[1927]] l'[[Ubaldo Formentini]] u l'ha missu in cè(r)u a funsiùn fundamentâle di castelèi, cunscide(r)èi l'elemèntu de base inte l'urganisasiùn di Lìgü(r)i Antìghi, e in cuntrastu cu'i ''oppida'', ch'i sun stèti u cö de sitè vegnüe de dòppu. A tütte e mane(r)e, pe'a frequentasiùn cuntinua ch'a gh'è stèta inte l'entrutèra da Ligü(r)ia, tanti castelèi i sun vegnüi di paìsi inti tèmpi di rumèi e, ancù de dòppu, inte l'Etè de Mezzu, pe' rivà fina au dì d'ancöi.

=== I scâvi ===

I primmi stüddi e scâvi in sci castelèi da Ligü(r)ia i remuntan ai [[Anni 1940|ànni Qua(r)anta]], cu'u [[Luigi Bernabò Brea]] e pöi l'[[Oscar Giuggiola]], ma u l'è numma che inti [[Anni 1970|ànni '70]]-[[Anni 1980|'80]] che, grassie a primmi stüddi du [[Tiziano Mannoni]] in sce dinamiche di depôxiti e in sci paìsi de vetta, u s'è cumensàu a cunusce e stüdià meju sti sciti. Pe' primma côsa s'è missu in cè(r)u a presènsa de castelèi fina d'inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] e, cu'i scâvi di [[Anni 1980|ànni '80]] e [[Anni 1990|'90]] fèti segundu e növe tecniche, s'è truvàu de tracce de metalurgia intu [[Castelô de Reseghe|scitu de Reseghe]] e de fundasiùi antìghe du [[Castrum Perticae|''castrum'' bizantìn]] de [[Capella de Sant'Antunìn (Pèrti, Finô)|Sant'Antunìn]] de [[Pèrti]] ([[Finô|Finà]]), tütti dui de l'imprinsippiu da bassa etè du brunzu. De ciü, intu [[Castelâ de Aosci|castelà de Usciu]] u s'è truvàu de növe infurmasiùi in sce tecniche duve(r)èi, insemme aa pröva d'ina frequentasiùn ch'a l'è andèta avanti dau [[Neolìtico|neuliticu]] fina a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], cumme inte âtri sciti du Levante, mèntre i castelèi du Punènte i panen ciü de spessu fabrichèi ''ex novo'' inte l'etè du fèru, fòscia p'ina reasiùn au pe(r)igu di rumèi. Inti [[Anni 2000|ànni 2000]], ciü che di növi sciti de l'etè du fèru, e sun stète truvèi pe'a primma votta de furtificasiùn impurtanti de l'etè du brunzu.

Sti ürtimi scâvi i l'han fètu rivegghe a teurìa che i castelèi i ne vegnissen numma che dau [[IV secolo a.C.|IV]] au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inta tarda etè du fèru, quand'u gh'é(r)a in pe(r)igu bèn cunusciüu, mèntre i vilaggi ciü antìghi i nu l'é(r)an serèi inte de mü(r)aje spesse. In cangiu, e ürtime descuvèrte i l'han dètu pröva d'in besögnu de difese ascì inta primma etè du brunzu e, ancù de ciü, vèrsu a sò fìn, pe' de raxùi scunusciüe ma che, a ògni moddu, e mustran che u castelà u secce in mudélu bèn ciü antìgu de quande i n'han parlàu i scritùi clascichi.

== Descrisiùn ==
I castelèi i sun stèti in elemèntu impurtantìscimu inte l'urganisasiùn suciâle e da difesa de [[Liguri Antighi|gènte Lìgü(r)i]], survetüttu pe' quelle ch'e staxevan inte l'entrutèra. In castelà u l'é(r)a, de sòlitu, fabricàu in scia simma d'in briccu, da vixìn ai sciti cultivèi o d'andâghe a scö, daa cianta reunda, elittica o ascì nu regulâre, andandu apröu ae carateristiche du terén. Pe'a sò estensciùn, ch'a pò cangià du bèllu, u ghe n'é(r)a tantu ch'i tegnivan de picine guarnixùi che di paìsi intreghi e, de sòlitu, i l'é(r)an lighèi l'ün cun l'âtru.

Ina carateristica cumüne ai tütti castelèi a l'è a presènsa d'in gì(r)u de mü(r)aje, fète a [[maxê]], ch'e i sèran. U sò spesû u l'andaxeva da 1 a 5 mêtri e, de sòlitu, e l'é(r)an fète de dui pa(r)amènti de blòcchi nu regulâri, campèi in gì(r)u au castelà e fermèi sènsa de ligante. E mü(r)aje, de drentu, e l'é(r)an impìe de prìe e d'âtru zettu, de votte missu a söi e mescciàu cun da tèra. E prìe duve(r)èi ciü de suvènte e l'é(r)an quelle de [[carcâ]], a ògni moddu u se ne tröva ascì d'âtru genere, cumme a [[riolite]]. Intu castelà u se gh'intrava pe' mezzu d'ina pòrte prinsipâle, de sòlitu prutètta da de tûre, e dae furme ciü cumprichèi a partì dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], cun di passaggi pensèi pe' ralentà i desenemighi.

== Difuxùn ==


=== Pruvènsa ===
<gallery mode="packed" heights="150">
Op Conrouan Int.jpg|L**oppidum* de Conrouan, intu cumün d'[[Escragnolles]]
</gallery>
I castelèi i se trövan inte tüttu u terito(r)iu dund'i staxevan i Lìgü(r)i Antìghi, scibèn che cun de dife(r)ènse. A regiùn dund'i se cunuscen ciü castelèi a l'è quella ch'a và daa [[Provensa|Pruvènsa]] ae [[Arpi Marittime]], dunde zà inti [[Anni 1950|ànni Sinquanta]] i l'é(r)an registrèi ciü de 300 castelèi, mèntre inta regiùn Ligü(r)ia u nu se n'é(r)a truvàu ancù mezzu. I castelèi da Pruvènsa i furmavan in gran scistema de difesa ch'u rivava fina in sciu cunfìn de stâtu d'ancöi, cun stu taju ch'u ne vegne drìtu daa situasiùn di Lìgü(r)i e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]] pruvensâli, scicumme ch'i pativan in fòrte cuntrastu dae [[Colonizaçión grêga|culonie greghe]] in scia còsta, mèntre dae âtre parte i Lìgü(r)i i gh'axevan ascì u cuntrollu du mâ.

In censimèntu ciü mudèrnu u l'è rivàu a cuntà bèn quattrusèntu castelèi inta Pruvènsa, pe'u ciü serèi da de mü(r)aje spesse da 1 a 5 mêtri, de sòlitu int'in gì(r)u senciu ma de votte fina a trèi, cun tantu de fusèi, tûre e bastiùi. De regula ste difese i se truvavan numma che inti punti ciü debuli du vilaggiu ma, âtre votte, e ne faxevan tüttu u gì(r)u. L'estensciùn di castelèi pruvensâli a và da 0,2 a 0,5&nbsp;ha e i cumprendevan ascì de strutü(r)e pe' l'agricultü(r)a e l'alevamèntu tütt'a l'in gì(r)u. Mèntre i castelèi ciü grandi i l'é(r)an di vé(r)i paìsi, i ciü picìn i l'é(r)an duve(r)èi de prubabile numma che inte sèrte stagiùi o cumme depôxitu o repa(r)u pe' de pupulasiùi ciü nòmadi che e âtre.

I *oppida* e i castelèi da Pruvènsa, adatanduse cumme i âtri ae carateristiche di terén, i g'han de furme dife(r)ènti, ch'e sun stète lighèi a trèi generi d'impiantu, tütti che, a ògni moddu, i g'han ina pusisiùn survaelevâ e de òpe(r)e de furtificasiùn. Pe'a sò cianta, i castelèi i sun dunca spartìi fra de quelli fabrichèi in sc'in spe(r)ùn, difesu da rivasùi dae parte e seràu au fundu da in bastiùn, quelli fèti in sc'in straciumbu, ch'i duve(r)an turna e furme du terén pe' dumandà mênu strutü(r)e de difesa, e ancù quelli fèti in scia simma d'in briccu, cu'a cianta du castelà ch'a vegne ina figü(r)a serâ.

=== Ligü(r)ia ===
Inta Ligü(r)ia d'ancöi u scistema di castelèi u ne mustra de dife(r)ènse fra ina parte e l'âtra da [[Rivêa|Rive(r)a]]. Inte l'[[Intemelia]] u se ghe tröva ancù di scistemi de ciü castelèi, cu'ina ventena de ste furtificasiùi in sci bricchi da [[Ventemiglia|Vintimìa]] a [[Sanremu|Sanremmu]], a prutesiùn de l'entrutèra de *Albium Intemelium'' cuntr'ai greghi e i cèlti. I sciti di Intemeli ciü in muntagna, cumme quelli da Còlla Sgarbâ, du Munte Âtu e du Munte Abelliu, de prubabile i gh'axevan ascì de funsiùi religiuse, mèntre in scia còsta, cumme au Castel d'Appiu e in sciu Munte Negru, ste furtificasiùi i servivan ascì pe' l'avistamèntu di desenemighi ch'i fussen rivèi dau mâ, passandu de de lì l'alarme vèrsu l'entrutèra.

Inta Ligü(r)ia de mezzu i se cunuscen pe' cuntru mênu castelèi, ch'i se ponen mette insemme inti dui gruppi de quelli in gì(r)u a Zena e de quelli fra Camuggi e u Tigülliu. A l'ürtimu, intu Levante, u nu se tröva de scistemi da castelèi ma ciütòstu in castelà isulàu, missu a difesa d'ina valâ o d'ina còlla, cumm'u l'è u câxu du castelà d'Usciu e de quellu de Pignùn.

## Nòtte


## Bibliugrafìa
* 

## Ligammi de fö(r)a
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Architetûe