Càncou

O **càncou** ò **càncao** o l’é ‘na neoplaxîa malìgna, sàiva a dî ‘na nêuva formaçión de çélole ch’a se prodûxe inte ‘n tesciûo e ch’a crésce ciù o mêno spedîa, con l’oumentâ e con l’invàdde i tesciûi vexìn e l’òrgano dónd’a s’é desvilupâ, co-o transmettise ascì lontàn a âtri òrgani e tesciûi pe mêzo de metàstaxi.

A paròlla càncou a vêgne da-o latìn *cancer* “grìtta”, in sciô càlco do grêgo antîgo *καρκίνος* da-o mæximo scignificòu. Con tùtta probabilitæ, a raxón de l’asoçiaçión a l’é da çercâ inte l’aspêto tìpico de dötréi càncai do sén, dónde de ötte o tumô o l’é contornòu da-e vénn-e distéize, e-o l’aregordâva dónca a-i mêghi antîghi l’animâ. O mêgo grêgo Ippòcrate de Cos (460-377 a.C.), conscideròu o poæ da mêxìnn-a ocidentâle, o dêuvia e paròlle καρκίνος (càncou) καρκίνωμα (carcinöma) con ciæa referènsa a ste moutîe. Inti seu tèsti, arecugéiti into Corpus Hippocraticum, se mensónn-a o tèrmine ὄγκος (tumô) ascì, ma sénsa ‘na dirètta asoçiaçión co-o càncou. Sêi sécoli dòppo Ippòcrate, o seu comentatô e amiratô, Galén de Pèrgamo (120-200 d.C.), o dà ‘n quàddro clìnico detagiòu do càncou e-o n’infórma da raxón do nómme.

L’Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ a definìsce o càncou cómme ‘n làrgo grùppo de moutîe che pêuan partî inte squæxi tùtti i òrgani ò tesciûi do còrpo quànde de çélole anormâle créscian inte ‘na mainêa incontrolâ, vàn de là di seu confìn comùn pe invàdde de pàrte vexìn do còrpo e/o spantegâse a di âtri òrgani. A ciù pàrte de definiçioìn de càncou a vêgne de l’Institûto Naçionâle do Càncou (NCI), segóndo o quæ “o càncou o l’é ‘na moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo.

I ségni distintìvi do càncou (*cancer hallmarks*) identificæ da Douglas Hanahan e Robert Weinberg són quélle caraterìstiche che delìnian e çélole di tumoî malìgni rispètto a quélle sànn-e:
# No àn bezéugno de sponción da fêua pe mantegnî a seu cresciànsa
# No són senscìbili a-i segnæ inibitoî che in condiçiòin normâli contegniéivan a seu cresciànsa
# Són rexisténti a-a mòrte çelolâre programâ (apoptôxi)
# Se pêuan divìdde a l'infinîo
# Spóncian a cresciànsa de vâxi do sàngoe pe portâ l'alêvo a-i tumoî
# Invàddan i tesciûi vexìn e se spàntegan a scîti lontàn
# cangiaménto de vîe metabòliche
# evaxón do scistêma inmunitâio

A quésti ségni s'azónze dôe condiçioìn abilitànti:
* instabilitæ do patrimònio genético
* insciamaçión

## Difuxón inta popolaçión
### Into móndo
In pónto de epidemiologîa, o càncou o l’é un di ciù gréndi problêmi soçiâli, sanitâi e econòmichi do XXI sécolo, dæto ch’o l’é a caxón do 16,8% de mòrte e do 22,8% de mòrte da moutîe no trasmiscìbili (NCDs). Segóndo e stìmme de l’Agençîa Internaçionâle pe-a Riçèrca in sciô Càncou (IARC), gh’é stæto squæxi 20 mioìn de nêuvi câxi de càncou inte l’ànno do 2022 con 9,7 mioìn de mòrte pe càncou. 

E fórme prinçipâli de càncou pe inçidénsa into 2022 són stæte quello do pormón (12,4% de tùtti i nêuvi câxi), do sén (11,6%), do cölon-foieu (9,6%), da pròstata (7,3%) e do stéumago (4,9%). 


Immagine:Most common cancers - male, by occurrence.png|Inçidénsa de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008)
Immagine:Most common cancers - female, by occurrence.png|Inçidénsa de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008)


O càncou do pormón o l’é stæto a caxón prinçipâle de mòrte pe càncou (18,7% do totâle) e ghe vêgne aprêuvo quéllo do cölon-foieu (9,3%), do figæto (7,8%), do sén (6,9%) e do stéumago (6,8%). 


Immagine:Most common cancers - male, by mortality.png|Mortalitæ de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008)
Immagine:Most common cancers - female, by mortality.png|Mortalitæ de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008)


Gh’é de diferénse de sèsso inte l’inçidénsa e inta mortalitæ, dæto che pe-e dònne o càncou ciù de sovénte diagnosticòu e ch’o pòrta de ciù a-a mòrte o l’é quéllo do sén, méntre pe-i òmmi o l’é quéllo do pormón.

### In Itàlia
Segóndo l’Asoçiaçión Italiànn-a pe-a Riçèrca in sciô Càncou (AIRC), in Itàlia e stìmme cóntan inte l’ànno do 2024 ciù o mêno 390.000 nêuvi câxi de tumô diagnosticæ, di quæ 214.000 tra-i òmmi e 175.000 tra-e dònne. Into 2024, lasciòu i carciömi da pèlle no melanömi, i tumoî ciù frequénti són stæti quélli do sén, do cölon e do foieu, do pormón, da pròstata e da vescîga. 

Quànte a inçidénsa, inti màscci o tumô ciù frequénte pe nêuvi câxi l’é stæto quéllo da pròstata (19%), con aprêuvo quéllo do pormón (14,9%), do cölon e do foieu (12,8%), da vescîga (11,8%). Inte dònne in càngio o ciù comùn o l’é stæto quéllo do sén (30,3%), con aprêuvo quéllo do cölon e do foieu (12,1%), do pormón (7,4%) e do còrpo de l’ùtero (4,9%).

### Fatoî de réizego e prevençión
Segóndo l’Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ (OMS), l’ûzo de tabàcco, o consumâ àlcol, ùnn-a diêta gràmma, a mancànsa de ativitæ fìxica e l’inquinaménto de l’âia són di fatoî de réizego pe-o càncou e âtre moutîe no trasmiscìbili. Dötræ infeçioìn cròniche ascì són di fatoî de réizego pe-o càncou, in particolâ inti pàixi a bàsso e médio rédito. 

Ciù o mêno o 13% di càncai diagnosticæ into 2018 into móndo êan ligæ a infeçioìn carcinogéniche, cómme Helicobacter pylori, o papillomavirus umàn (HPV), o vîrus de l’epatìte B (HBV), o vîrus de l’epatìte C (HCV) e-o vîrus de Epstein-Barr (EBV). I vîrus de l’epatìte B e C ouméntan defæti o réizego de càncou do figæto, méntre dötréi tîpi de HPV o réizego de càncou do còllo de l’ùtero. L’infeçión de HIV pe de ciù a l’ouménta o réizego de desvilupâ o càncou do còllo de l'ùtero de sêi òtte e acréscian asæ o réizego de desvilupâ di âtri càncai cómme o sarcöma de Kaposi. 

Tra-o 30% e-o 50% di càncai pêuan a-o moménto êse prevegnûi co-o schivâ i fatoî de réizego e con l’apricâ e strategîe de prevençión bazæ d’in sce l’evidénsa. A “crôxe” do càncou a peu êse aleiâ ànche co-a rilevaçión tenpöia da moutîa e co-o trataménto e-a cûa adatæ pe-i paçiénti chi-â desvilùppan. Defæti tànti càncai àn ùnn-a bónn-a poscibilitæ de êse cuæ se diagnosticæ de fìcco e bén tratæ.

## Caxoìn
No gh’é squæxi mâi, fêua che inte pöche fórme ereditâie, ‘na sôla caxón ch’a peu spiegâ percöse ‘n tumô o spónta. Se pàrla dónca de ‘n proçèsso multifatoriâle co-îna eçiologîa conplèssa, za che a-o seu svilùppo pìggian pàrte tànti fatoî despægi. Dötréi de quésti no se pêuan cangiâ, cómme i gêni ereditæ da-i genitoî ò l’etæ, méntre in sce di âtri se peu intervegnî pe redûe o réizego de desvilupâ a moutîa. 

### Etæ
A vegiàia o l’é o fatô de réizego ciù inportànte pe-o càncou: a ciù pàrte di tumoî, defæti, a se desvilùppa inta tèrsa etæ. L’é ànche pe-o montâ de l’etæ média da popolaçión che inte l’ùrtimo sécolo o nùmeo de persónn-e che àn desvilupòu ‘n tumô o l’é cresciûo. A tùtte e mainêe, fórme despægie de càncou pêuan sciortî, con frequénsa variàbile, a tùtte e etæ.

### Fatoî ereditâi e genétichi
Inta ciù pàrte di câxi, in pónto de tumoî, no se pàrla de ereditarietæ, benscì de familiaritæ, scicóme pe mêzo di gêni no se transmétts a moutîa ma sôlo che ‘na magiô predispoxiçión a desvilupâla. Dónca se peu ereditâ in gêne muòu ch’o fa vegnî sôviatùtto di tîpi de çélole ciù portæ a-a moutîa, ma pe comùn gh’é bezéugno che s’azónze di âtri fatoî. L’oportonitæ de sottopónnise a ‘n test genético a dêve êse çernegiâ segóndo o quàddro de famìggia (quæ e quànti tîpi de tumô se són verificæ, se do mæximo tîpo, se in etæ tenpöia, se into mæximo ràmmo da famìggia e coscì vîa). 

Pe exénpio, o mêgo de referénsa o peu consciderâ de exegoî ‘n test pe controlâ a presénsa de mutaçioìn di gêni BRCA, che predispónn-an a-o tumô do sén, da oæa, da pròstata. Un rezultòu poxitîvo a-o test o peu consegiâ, sénpre insémme a-o mêgo, de comensâ i contròlli de screening pe-o tumô do sén prìmma do ténpo e conpî i eventuâli percórsi de terapîa ciù adatæ a-o câxo. Into câxo de éxito negatîvo, no l’é da esclùdde che ‘na persónn-a a peu in tùtti i câxi amoutîse de ‘n tumô de tîpo izolòu e no familiâre. Dónca ‘n éxito aseguànte o no dêve portâ a dâ mêno a ménte a ‘na vìtta sànn-a e a-i contròlli prescrîti. A-a mæxima minêa, dêvan sottopónnise a contròlli ciù frequénti i portatoî de polipôxi adenomatôza familiâre, dæto che l’é ciù fàçile che desvilùppan di tumoî de l’intestìn. 

### Stîlo de vìtta
I àndi da vìtta di tùtti i giórni pêuan oumentâ a probabilitæ de desvilupâ o càncou cómme fatoî de réizego. Gh’é defæti ‘na ciæa evidénsa che i fatoî do stîlo de vìtta influénzan o réizego de càncou.

#### Tabàcco
L’ûzo de tabàcco asoçiòu pe prìmma cösa a-o fùmme de çigarétta, o l’é a magiô caxón de mortalitæ càncou ch’a se peu prevegnî, responsàbile de un tèrso pöcasæ de tùtte e mòrte da càncou. L’ûzo de tabàcco o l’é de lóngo ‘n fatô de réizego a-o de fêua da fórma de consùmmo, scibén che pe comùn o mòddo ciù frequénte de dêuviâlo l’é o fumâ, sôviatùtto cómme çigarétta, ma de ötte co-a pìppa ascì.  

A ògni mòddo, o tabàcco o l’é ‘n fatô de réizego ànche quànde o l’é consumòu cómme prodûti *smokless* (sénsa fùmme), sàiva a dî tabàcco a naixâ, a cicâ, inti formæ do tîpo snus (tabàcco ch’o vêgne mìsso e tegnûo inta bócca, tra-o lèrfo de sôvia e-a zenzîa) ò paan (preparaçión tìpica de l’Àzia do Merdión a bâze de féugge de Betel, nôxe de Areca, tabàcco, câsìnn-a). 

#### Àlcol
L'àlcol, ö sæ l'etanölo ch'o s'atrêuva inte dötréi beviàggi comùn cómme bîra, vìn e licoî, o l'é stæto clasificòu da l'IARC cómme carcinògeno de grùppo 1 a caxón da sufiçiénte evidénsa ch'o pròvoche o càncou sôviatùtto de bócca, gôa, göscio, canoêzo e figæto. Scibén chò-u réizego de desvilupâ o càncou o l'ouménta quànte ciù àlcol se consùmma, l'OMS a l'à mìsso in ciæo che no gh'é 'n livéllo segûo pe l'ûzo de àlcol. No gh'é defæti 'na quantitæ no peigôza pe-o consùmmo de àlcol ch'a no l'inçidde in sciâ salûte e quæseségge beviàggio ch'o o contêgne, a-o de fêua de prêxo e qualitæ, o pónn-e 'n réizego de desvilupâ o càncou. 

Pe de ciù, e persónn-e che consùmman insémme tabàcco e àlcol àn un réizego asæ ciù èrto de desvilupâ dötréi càncai. Pe-i càncai da bócca e da gôa, defæti, o réizego pe l'ûzo de dôe sostànse into mæximo ténpo o l'é sinèrgico ò moltiplicatîvo, sàiva a dî bén bén magiô da séncia adiçión di doî réizeghi separæ. 

L'é stæto propòsto ciù mecanîximi pe spiegâ cómme l'àlcol o poriéiva oumentâ o réizego de càncou:
* metabolîximo de l'etanölo inte acetaldéide, ch'a l'é 'na sostànsa téuscega e 'n probàbile carcinògeno umàn, dæto ch'a peu danezâ o DNA e-e proteìnn-e
*  produçión de spéçie reatîve de l'òscìgeno, che pêuan goastâ DNA, proteìnn-e e gràsci con l'òscidaçión
* conprométte l'abilitæ do còrpo de ronpî e sciorbî nutriénti despægi che pêuan ridûe o réizego de càncou, cómme tànte vitamìnn-e
* caxonâ a distensción di vâxi do sàngoe inta bócca e inta gôa e fâ vegnî ciù fàçile o sciorbî de sostànse danôze, cómme quélle contegnûe into fùmme de çigarétta
* oumentâ i livélli de estrògeni into sàngoe e portâ a-o càncou do sén
* influenzâ in mòddo negatîvo o metabolîximo de l'1-carbònio e-o sciorbî do folâto, portàndo a-o dànno do DNA

#### Alimentaçión

#### Sôviapéizo e òbexitæ

#### Sedentarietæ

#### Sô e ràggi ôtraviolétti
Scibén che i ràggi do sô són fondamentâli pe-a scìntexi da vitamìnn-a D, 'n'espoxiçión ezagerâ a-i ràggi ôtraviolétti a l'é asoçiâ a-i càncai da pèlle. L'espoxiçión crònica a-i ràggi UV, tànto do sô cómme di letìn abronzànti, a peu caxonâ o melanöma da pèlle, o carcinöma a çélole a scàggie (SCC) e-o carcinöma a çélole da bâze (BCC). I ràggi ôtraviolétti, in particolâ i ràggi UV-B (300-320 nm) són defæti responsàbili da fötocarcinogénexi, dónde o dànno do DNA indûto da-i ràggi o pâ o magiô fatô d'inàndio. 

A cheratôxi solâre a l'é 'na lexón comùn tra-e persónn-e da pèlle ciæa, consciderâ 'n precorsô öcaxonâle do carcinöma a çélole a scàggie, dæto ch'a l'à o potençiâle de progredî e trasformâse into càncou da pèlle no-melanöma (NMSC).

### Fatoî anbientâli
E alteraçioìn di gêni che càngian e fonçión da çélola e che són a-a bâze do càncou pêuan vegnî da despægie espoxiçioìn anbientâli che danézzan o DNA. Dötréi fatoî ghe són in natûa, cómme di minerâli e di agénti infetîvi, âtri són di prodûti che ghe pêuan êse ciù espòsti de categorîe de lavoratoî, âtri ancón són di agénti fìxichi cómme e radiaçioìn ionizànti. 

#### Inquinaménto de l'âia

#### Agénti chìmichi

#### Agénti fìxichi

#### Agénti infetîvi

## Orìgine e svilùppo da moutîa
### Cancerogénexi
In pónto de patogénexi, l’orìgine e-o svilùppo do càncou (cancerogénexi) o l’é ‘n proçèsso multi-fâze ch’o l’interèssa evénti molecolâri e çelolâri a livéllo tànto genético cómme epigenético, guidòu da l’interaçión de fatoî anbientâli, genétichi e metabòlichi. Sénsa tegnî cónto da speçìfica sequénsa di cangiaménti genétichi ò epigenétichi interessæ, quésto proçèsso o l’é pe-o sòlito spartîo inte tréi moménti, ö sæ inàndio, promoçión, progresción. 

#### Inàndio
L’inàndio o l’intravêgne quànde de mutaçioìn ò di cangiaménti epigenétichi s’amùggian e-a çélola a guâgna ‘n avantàggio de cresciànsa ò de sorvevivénsa sôvia i âtri tesciûi. Quésti cangiaménti conséntan a-a çélola inandiâ de crésce ciù spedîa ò scapâ da-i normâli mecanîximi de regolaçión, ponéndo coscì e bâze pe-o svilùppo do tumô.

Quésta mutaçión a peu êse ereditâia o pigiâ. In particolâ, l’inàndio o l’é ‘na fâze reverscìbile ch’a peu êse corezûa co-o levâ l’inandiatô e quésto o l’é fondamentâle pe-i intervénti de profilàsci e de terapîa. Con l’espoxiçión a fatoî chìmichi, fìxichi e biològichi, ‘na çélola a peu patî di càngi genétichi ireverscìbili, che evòlvan potençialménte inte ‘n clón neoplàstico. L’inàndio do càncou o tócca di fatoî crìtichi cómme dànno do DNA, mutaçioìn genétiche e insciamaçión. 

#### Promoçión e progresción
A promoçión a l’interèssa l’espansción de çélole inandiæ inte ‘n tumô ch’o se peu identificâ, in càngio a progresción a conpórta l’amùggio de nêuvi cangiaménti genétichi che ouméntan l’agrescivitæ do tumô. A progresción a peu ànche inclùdde o svilùppo de capaçitæ metastàtiche, che perméttan a-o tumô de spantegâse a di scîti lontàn into còrpo. 

A promoçión a l’é o moménto do svilùppo do càncou dónde e çélole cangiæ ò danezæ, che són scapæ a l’apoptôxi, vêgnan inmortâli e amùggian de mutaçioìn che agiùttan a proliferaçión e-a sorvevivénsa da ‘na séncia çélola besâva. Scibén che són ancón conscideræ pre-malìgne e reverscìbili, a cresciànsa e-a sorvevivénsa sostegnûa de quéste çélole trasformæ vêgnan stimolæ, portàndo in sciâ fìn a formâ ‘n tumô distingoìbile.

### Oncogêni e oncosopresoî
Tùtti i càncai àn de mutaçioìn inti oncogêni, ö sæ a versción cangiâ di proto-oncogêni, 'na clàsse de gêni interesæ inta normâle divixón e cresciànsa da çélola che pêuan êse corpîi da mutaçioìn rovinôze. Un oncogêne o se fórma defæti quànde 'n proto-oncogêne o vêgne cangiòu arêo e se prodûxe de quantitæ stramezuæ de seu còpie ò o seu livéllo de ativitæ o l'oumenta sôvia o normâle. De conseguénsa, se pèrde o contròllo da cresciànsa aprêuvo a-e magàgne inti diferénti scistémi de regolaçión: vêgne dónca cangiòu a mainêa de conportâse da çélola e-a moltiplicaçión de çélole do càncou, che in sciâ fìn invàddan i tesciûi normâli e-i òrgani scìn a spantegâ a moutîa pe-o còrpo. L'é stæto supòsto ascì chò-u svilùppo do càncou o conprénde a seleçión de çélole con magiô capacitæ de proliferaçión, sorvevivénsa, invaxón e metàstaxi.

Pe cóntra, i oncosopresoî són di gêni che régolan a divixón da çélola e l'apoptôxi in condiçioìn normâli. I oncosopresoî disregolæ pêuan portâ a-a cresciànsa incontrolâ de çélole e potençialménte caxonâ o càncou. Méntre i oncogêni quànde vêgnan cangiæ àn un goâgno de fonçión, i oncosopresoî àn ùnn-a pèrdia de fonçión e tùtte dôe contriboìscian a-o svilùppo do càncou. Defæti tànto i oncogêni cómme i oncosopresoî desquinternæ caxónn-an ùnn-a trasmisción de segnâ sbardelâ into càncou, ch'o pòrta a moltiplicaçión sfrenâ da çélola, metàstaxi, pèrdia de l'apoptôxi e angiogénexi.

### Metàstaxi
Ùnn-a metàstaxi a l'é a difuxón de çélole do càncou da-o pòsto dónde se són formæ a-o prinçìpio a 'n'âtra pàrte do còrpo. Tra-i ségni distintîvi do càncou (*cancer hallmarks*) descrìtti da Hanahan and Weinberg, o sôlo fatô ch'o distìngoe o càncou da 'n séncio tumô o l'é l'invaxón a-o mànco de 'na çélola da-a bùgna primâia tramêzo a-a menbrànn-a da bâze, scibén che l'invaxón a l'é neçesâia ma no sufiçiénte pe desvilupâ de metàstaxi.

Defæti, inta cresciànsa descadenâ da carcinogénexi, dötræ célole goâgnan di caràteri metastàtichi, che spiégan ciù do 90% da mortalitæ corelâ a-o càncou. Inta formaçión de metàstaxi l'é interesòu 'na chéita conplicâ de proçèsci ch'a tîa drénto, pe exénpio, invaxón, intrâ inti vâxi, giâ into sàngoe, sciortîa da-i vâxi e colonizaçión. L'òrgano dónde e çélole do càncou pêuan fâ de metàstaxi o no l'é cazoâle ma a difuxón a l'avêgne segóndo 'n fenòmeno dîto òrganotropîximo. Pe exénpio, i càncai da pròstata tîan a colonizâ l'òsso, i melanömi uveâli tipicaménte ricàzzan d'in sciô figæto e o càncou do sén de sototîpi despægi preferìscian di òrgani distìnti pe fâ metastàxi cómme òsso, figæto, çervèllo e pormón.


Immaggine:Three stages of carcinogenesis.png|I tréi moménti da cancerogénexi
Immaggine:Oncogene and tumour suppressor gene.svg|E mutaçioìn di oncogêni con goâgno de fonçión e quélle di oncosopresoî con pèrdia de fonçión pòrtan a-a cresciànsa stramezuâ de çélole 
Immaggine:Metastasis sites for common cancers.svg|Scîti prinçipæ de metàstaxi pe-i tîpi de càncou ciù comùn


## Ségni e scìntomi
I ségni e-i scìntomi do càncou són di cangiaménti into còrpo caxonæ da-a prezénsa da moutîa. O càncou o peu prodûe di scìntomi con mecanîximi despægi:
* efètto màssa: 'na cresciànsa stramezuâ de 'n tesciûo inte 'na bùgna a peu sciacâ e strutûe vexìn e caxonâ dô, insciamaçión e conpromisción de fonçión 
* pèrdia de fonçión: e çélole tumorâli pêuan lasciâ e çélole sànn-e sénsa òscìgeno e alêvo e interonpî coscì a fonçión de 'n òrgàno vitâle (pe exénpio con l'efètto Warburg)
* scìndromi paraneoplàstiche: dötréi càncai prodûxan di ormoìn "ectòpichi", in particolâ quànde sciòrtan da çélole endòcrine, e caxonâ di strapìcchi endòcrini (pe exénpio o tromboenbolîximo venôzo)
* versaménto: dötréi càncai pêuan sponciâ di spostaménti de lìquido e portâ a de arecugéite de lìquido fêua da-e çélole.

### Scìntomi costitoçionâli
I scìntomi costitoçionâli són de manifestaçioìn che ìndican l'efètto generâle ò scistémico de 'na moutîa e che pêuan conprométte o benêse conplescîvo ò a condiçión da persónn-a:
* pèrdia de péizo inspiegàbile 
* dô inspiegàbile 
* stanchéssa ò fadîga inspiegàbili
* suâte de néutte ò frêve inspiegàbili 

### Scìntomi locâli
I scìntomi locâli càngian segóndo o tîpo de càncou e dónca ànche o scistêma ò l'apægio ch'o vêgne corpîo. Pe exénpio, o càncou do pormón o pòrta a ràntega (disfonîa) e tóssa perscisténte, sàngoe into spûo (emotîxi), sciòu córto (dispnêa).

## Diàgnoxi
A diàgnoxi do càncou o l'é o proçèsso ch'o conpòrta a tentatîva de identificâ con preçixón o scîto anatòmico de òrìgine da neoplaxîa malìgna e-o tîpo de çélole interesæ. L'identificaçión tenpöia do càncou a l'ouménta asæ e probabilitæ de sucèsso do trataménto e a peu êse òtegnûa co-a diàgnoxi tenpöia ò co-i test de screening. A diàgnoxi tenpöia a se conçéntra in sce l'identificaçión di paçiénti scintomàtichi prìmma ch'o se peu, in càngio i test de screening conpòrtan o contròllo de persónn-e sànn-e pe trovâ quélle che àn o càncou prìmma che spónte i scìntomi.

### Proçèsso diagnòstico
A diàgnoxi do càncou pe-o sòlito o l'é 'n proçèsso ch'o se conpónn-e de tréi moménti prinçipâli, sàiva a dî l'anàmnexi, l'exàmme obietîvo e i exàmmi instrumentâli.

#### Anàmnexi
A conoscénsa da stöia médica do paçiénte e di fatoî de réizego (pe exénpio, fùmme, stöia familiâre, òbexitæ) a l'é fondamentâle da-o pónto de vìsta clìnico pe determinâ o pónto d'inàndio de âtre investigaçioìn. L'anàmnexi a l'é arecugéita de informaçioìn che àn da fâ con lagnànsa prinçipâ (*chief complaint*) do paçiénte, stöia médica pasâ, stöia familiâre, profî do paçiénte, revixón di scistêmi.

#### Exàmme obietîvo
L'exàmme obietîvo o conscìste inta valutaçión do còrpo do paçiénte:
* identificaçión do scîto e do soto-scîto do tumô: quadrànte do sén, dimensción clìnica a-o palpaménto, condiçión da pèlle in gîo, pàrte speçìfica do còrpo tocâ, aspêto da pèlle, dimensción do càncou da pèlle, estensción do tumô a âtri òrgani o strutûe
* stùddio de linfoghiàndole regionâli rispètto a-o càncou primâio: e linfoghiàndole ingrosciæ, scciàsse ò fìsse no són tengûe pe interesæ fìn a che no gh'é a confèrma çitològica ò patològica (no tùtte pêuan êse atastæ con l'exàmme obietîvo)
* identificaçión de metàstaxi a distànsa: pe-o sòlito no vêgnan diagnosticæ con l'exàmme obietîvo ma con l*'imaging*

#### Exàmmi instrumentâli
No gh'é 'n sôlo exàmme ch'o peu da sôlo fâ a diàgnoxi de càncou e-i exàmmi instrumentâli dêuviæ són tànti:
* exàmmi de loêuio: exàmme chìmico do sàngoe, exàmme emocromoçitométrico, anàlixi çitogenética, inmunofenotipizaçión, biopsîa lìquida, çitologîa do spûo, test di marcatoî de tumô, anàlixi de oénn-e, çitologîa de oénn-e
* exàmmi radiològichi: tomografîa conputerizâ (TC), risonànza magnética (RM), scansción nucleâre, scansción de l'òsso, scansción PET, ecografîa, ràggi X
* biopsîa: exàmme microscòpico da pàrte de 'n patòlogo do tesciûo maròtto

## Cûa
Into trataménto do càncou, l’intençión finâ a l’é cuâ a moutîa e dónca desreixâ do tùtto a màssa ò o càrego do tumô. Pe conquistâ quésto fìn, de conbinaçioìn de chirurgîa, radioterapîa, chemioterapîa scistémica, terapîe biològiche e ormonâli vêgnan dêuviæ pe controlâ e conponénte locâle e scistémiche da moutîa. Inte dötréi câxi, quànde l’òbietîvo o no l’é a cûa do càncou, o trataménto o l’à o fìn secondâio de fâ da paliatîvo, ö sæ de prolongâ a vìtta e de dâ resciöo a-i patiménti.

A terapîa do càncou a l’é bazâ sôviatùtto d’in sce conbinaçioìn diferénti de chirurgîa, radioterapîa e chemioterapîa. In azónta, e terapîe pontæ (progetæ pe interompî di speçìfichi ségni distintîvi, cómme l’angiogénexi, o metabolîximo, a proliferaçión, l’invasivitæ, l’evaxón inmunitâia), l’ormonoterapîa, l’inmunoterapîa e-e téniche interventîve són vegnûe fêua cómme trataménti oncològichi alternatîvi.

#### Chirurgîa

#### Radioterapîa

#### Chemioterapîa

#### Âtre terapîe

## Prògnoxi
A prògnoxi a l'é a previxón e valutaçión do poscìbile córso da moutîa, do poscìbile repìggio da-a moutîa e do poscìbile çìclo de sorvevivénsa. Into trataménto clìnico, o tîpo de tumô, a dimensción, o stàdio, o gràddo, e metàstaxi a-e linfoghiàndole, l'etæ do paçiénte e-a rispòsta a-o trataménto influénzan a prògnoxi do paçiénte.

## Nòtte


## Pàgine corelæ
;Cheratôxi solare

## Âtri progètti

## Conligaménti de fêua

Categorîa:Mëxinn-a
Categorîa:Mouttie