A Cascina d'Aju

**A Cascìna d'Aju** (ascì numma *A Cascìna*, *A Cascina d'Agliu* intu dialettu de Castreveju, *Cascina d'Aglio* o *Case d'Aglio* in italian) a l'è üna de cascìne ch'e se trövan inta cumüna de Castreveju. Au mumentu a nu resülta ciü abitâ de fissu dau 2014.

## Geugrafia

A 'n âtéssa de 520 mêtri, a se tröva ai cunfìn cu'a cumüna d'Èrli, da dund'u se ghe rìva ciü fasile. A Cascìna a se tröva au de sutta du munte d'Aju (ch'u ghe pìja u sò numme), ina còlla ch'a l'è da vixìn au Munte Lìn (1120 m s.l.m.).
### Riài e làiri

Int'ina vâ paralêla de chélla du Nêva, a l'è traversâ dau Riàn d'Aju, ch'u nasce daa còlla da dund'u pìja u numme. U rìu u pàssa denansi ae cà da Cascìna, u recàmpa l'àiva du Riàn de Munte d'Aju pôcu sutta e doppu a burgâ u rìva inti boschi du Carcacòi, e u se mesccia intu riàn da Vernêa, u ciü gròssu ch'u gh'è a l'ingìru, ch'u nasce dae parte du Munte Lìn. Ascì stu lì u recampa e àive de âtri rianetti, cumme chê da Ruggia e da Bandiassa. St'ürtimu u scure inta zona aa Capélla növa da Vàrdia, au Praéttu, mentre in âtra de sò funte e a truvemmu dae parte du Trüccu du Viggiu (753 m).

A Vernêa (primma de l'àiva de stu riàn, ch'u se ghe zunze a l'âtessa du pàssu d'Aju, ch'u l'è pôcu sutta u Carcacòi, e u resta doppu de cà da Còsta, rivandu d'in Èrli), a recampa ascì l'àiva du Rian du Praettu (o Rian du Burghese), che invêce u nàsce ciü in sciü, inta diresiun du Munte d'Aju, ciü versu Prau Dònnu.

Inte vixinànse de ca' u gh'è ascì in picìn làiru (tòrba) ciamàu *A Möia*, aù tostu du tüttu sciütu, inti scìti dìcci  da Còsta du Ferâ. U recampâva l'àiva quand'u ciuêa, pe pòi descaregâla grassie a 'na canalétta che, passandu pe' l'Àira, a razunzêa a stradda da Cascìna daa discésa denuminâ "da Custétta". U sbuccu natürâle da Möia però u l'è stàu interuttu cu'a creasiùn da tràccia du tratû (aturnu au 1964) vèrsu u bòscu e a Cà du Richê.

A partì dae ca' dìcce da "Cascina Növa", lì d'atàccu, inta zôna di Prài Grandi u nàsce 'n âtru riàn, dìcciu *Rian de Ciôse*, respunsabile intu 2016 da frâna da stradda da Ruverêa, p'andà a Castreveiu, u pìja u numme dau teren ch'u traversa a l'âtéssa da stràdda.

A partì dau Gìru de Löa, sutta aa Rocca Barbena u nasce u Rian da Ruverêa, ch'u riva d'in gìru aa Cascìna passàndu sutta au Ciàn du Piccu, tra mezzu ai Cirexêi e l'Arpixélle, surva au cuscidìcciu Prau Cian pe' passà ancù daa Ca' du Richê.

Cara, de doppu, versu a lucalitài cu'u numme paréggiu, a l'inturnu da stràdda p'a sêde da cumüna, caciànduse inte l'àiva du Passascü, a l'âtessa da gabìna da lüxe.

A Vernêa, ducca a se zunze intu Cürlu, riàn ch'u nasce in sciu brìccu ciamàu cuscì (723 m), dòppu u pàssu d'Aju, méntre a Ruverêa a se ghe càccia drentu pocu primma du Passascü, che, de dòppu l'üniùn cun chê du Cürlu, u pija u numme de Riàn de Gattàire.

## Stòria
### Êpuca rumâna
E primme testimuniànse da presensa da Cascìna e vegnen da l'êpuca rumâna, a quande a remunta a "Necropuli de Èrli". St'insémme lì de tumbe a insennerasiùn, datài du I seculu d.C., l'ha purtàu aa lüxe ina serie de curêdi in seràmmica, metàllu e véddru. Scuèrta int'in campu agriculu du nuvémbre du 1964, se sun cunservài survatüttu e pursiui de tumbe d'in gìru ae prée ciü gròsse, che, inti àgni, nu sun stài interesài dai vàri disudaménti.

A catalugasiùn du prufesû Amoretti a ne mustra l'anâlixi di reperti: fra sti lì se trövan ascì i framénti d'in speju de brunsu (inta segunda) e i tòcchi de seràmmica dìcci primma (inta tumba ün e daa nümeru trê aa növe), tantu chélla de prudusiùn rumâna (ben sigilâ), quantu chélla lucâle (cun 'n impastu ciü rüstegu).

Fra tütte, numma a trê a l'ha purtàu rinvegnimentu d'in curêdu intrêgu, fàcciu d'ina cuppa sigilâ, ch'a pâ êsse stâ fàccia in stîle gàllicu, vistu ch'a presenta in urlu sutî e 'de scanalaüre, üna ai soì pé, l'âtra apêna au de sutta du burdu.

Inte vixinânse da sèttima tumba, fra l'âtru, l'è stàu truvàu fin'in pâ de cascétte de préa, ch'e cuntegnîan ina tèra grìxa, diferente da chélla presente au de föra. Marchiâ cun l'ìscrisiun , dau numme d'in seramista da Gàllia atîvu aturnu au I seculu, l'è in âtra cuppa, truvâ sempre inta stéssa, asémme a 'n'âtra de qualitài diferente (ciamâ "patêra"), che u sò marchiu, però, u nu se ghe lezze ciü.

Fra l'âtru, inta tumba sêi u s'è truvàu fin'in "olletta" (particulâre spécce de giâra), datâ, inte stu câxu lì, de l'etài Flàvia, forscia fra i prìmmi tòcchi prudòtti, vista a decurasiùn nu canònica.

L'inquadraméntu du scîtu a livellu tempurâle u l'è avegnüu gràssie aa presensa de arcüne munêe ch'e rafegüran Germânicu, ciü üna cuniâ sutt'a Carigura, côse ch'e fan pensâ a l'etài clàudia. Epüre, a presensa du marchiu  scituàu sciüa pursiun esterna da patêra uriginariamente culucâ aa tùmba sincu, fa pensâ che a dàtta ciü resente de l'ativitài da Necropuli a pòsse êsse stâ aturnu au guvernu de Dumisiàn, terminàu du 96 d.C..

Se purêa ducca inserì a l'internu d'in cuntestu ciü gròssu, imaginàndu che a zôna a fusse zà abitâ da chéi periudi, pòsta int'ina pusisiun strategica, a culegâ au mâ e a cianüra Padâna.

### Etài de mézzu
À pôchi métri daa Necropuli a se tröva 'na furnâxa (üna de due sturicamente atîve aa Cascìna, méntre l'âtra a se truvàva ciü bàssa, ai Carcacòi), fàcciu ch'u pòrta a pensà cumme de chéi tempi a zôna d'in gìru a secce stâ duverâ pe' l'estrasiùn, a partì daa préa calcârea, da câsìna. Sta côsa lì a va, fra l'âtru, a pruvâ l'ipotexi ch'a mustra cumme u scîtu u sécce stàu rimanezàu inti séculi.

### Da l'etài muderna aa giurnâ d'ancöi
Zà ducümentàu intu 1570 fra i pusediménti da famija di Du Carettu, marchexi de Süccarê, ina véra e propia mensciun du sentru abitàu a l'avegne au tempu di fransexi, quande l'êntra in vigû u catàstru e A Cascina a vegne marcâ fra i dumini du marchése Enricu Còsta du Carettu, du rammu de Barestìn. U se sa che aturnu au 1798 i ghe staxêan duzze famije de manénti, ucupài inta curtivasiùn di càmpi, ma ch'i nu gh'axêan ancù in testa e ca'.

Fra sti chi a fegürâa 'na paréggia parentèlla, chélla di Salvatico. Fra sti chi ina vìddua, zà registrâ cumme pruprietària de 'na ca' aa Stra. U séppu de sta famîa u s'éra stabilìu au Praéttu zà dau 1726, a partì da Steva e Marta Salvatico, uriginàri de Pamparàu, pe' poi zunze chi int'in segundu mumentu.

A Cascìna, difatti, a resta in màn ai marchexi numma fin au 1838, quande Giüxeppe (u fìju di dui, du Praéttu) asémme a Fransescu Càffa (uriginariu d'Èrli) u càtta ascì e ca', grassie a l'intermediasiun de Angerìn di Castelâi.

Cum'u rèstu da cumüna de Castreveju, ascì A Cascìna êntra dréntu a u regnu de Sardegna dau 1815 e, grassie a l'indagine fàccia du 1858 da l'alura scindicu Runcu se descröve che, di 731 abitanti, quatòrze i staxêan inta frasiùn.

Dürante a prìmma guèra mundiâle, di ünze cazüi castrevejìn (reurdài daa làpide in scia müragna da veja cumüna), tréi i l'éran da Cascìna: i dui frài Federico (*Federìccu*) e Michele Salvatico, ciü Pio Esposto. Cu'a segunda guèra mundiâle, invêce, u s'ascìste a 'na mazû vixinansa au cunflìttu, tantu cu'u passaggiu di surdatti tedeschi quantu di partigiài.

Da reurdà l'episòdiu capitàu a 'na scignura, che, scicumme ch'a nu l'axêa respetàu u scüraméntu de nöcce, i tedéschi l'axêan sparàu dau santuàriu da Madònna de Grassie (in chilòmmetru in lìnea d'aria, au tempu a lucalitài in san Bastiàn l'éra duverâ cumme bàse tedesca), curpendu, pe' furtüna, numma che u barcùn. 

Dòppu a guèra u s'asciste a 'n fenomenu de svilüppu edilissiu (vegne tirà sciü a "Cascìna Növa", ina sentêna de mêtri ciü avànti de ca' veje, d'atàccu ai Prài Grandi) e püre au culegaméntu da stradda, cun l'asfartu, versu Èrli; di àgni '60, intu specificu, a custrusiun da stradda cumünale versu Castreveju, a partì daa Ruverêa, che, a seguitu de l'aluviùn du 2016, a l'è stâ interutta in ciü d'in puntu, a càusa da pìna du rian de Ciôse e de chê da Ruverêa.

Cu'a mòrte, intu 2014, de l'ürtimu abitànte da frasiùn, A Cascina a nu rezülta ciü abitâ in moddu stàbile.

## Posti de interesse
### Architetüre religiuse
A livê religiusu A Cascìna a nu presenta strutüre de sta tipulugìa. Vistu u mantegnimentu de l'antìgu liàmme di abitànti cu'u Praéttu, a capeletta de riferiméntu a l'è de lungu stâ chélla da Madònna da Vardia (sutta aa paròcchia de Santa Catarìna, in Èrli), tirâ sciü du 1948 cun l'agiüttu di abitànti da Cascìna ascì.
### Tipulugìa abitatìva

Au stessu mòddu de âtre cascìne spàrse pe' a vâ, a frasiun a nàsce cun in scòppu agriculu, dûtâ tantu de vâni d'abitasiun quantu de stàlle, fenére, magazìn e seccaû, in mòddu da êsse tòstu autusuficénti. A sta lì l'èra pòi anéssa ina gròssa série de bòschi e de tère.

Basta pensà che, a l'entrâ in vigû du catàstru napuleonicu, du 1798, u cumplessu u vegne valüàu cun bèn növemìlla lìre, méntre, de nòrma ina pruprietài intu sentru de Castreveju in pusedimentu u nu rivâa ae duxéntu in tüttu. A pruprietài a vegnîa frasiunâ dandu améntu a stu critériu: prài (duimillaséntu lìre, ciü mìllequattruséntu pé chéi dedicài au fén), bòschi e zône cu'i èrburi (sarvàiri, survatüttu de rûve, pe' trexéntu lìre, se na de castàgnu, valüai in tüttu sincumìlla lìre), orti (duxéntu lìre).

## Ecunumìa
Cumme zà uservàu denanti, l'ecunumìa l'è sempre stâ fundamentalmente agricula, semplice, ch'a l'ha sempre caraterizàu e strutüre de sta tipulugìa lì. Fra i reòrdi a tempu memure u cumèrciu in Garàu, cianö de frunte (in linea d'aria) cu'a Cascina, dund'e se purtâan survatüttu u làcce e e brigne, purtài cun l'àze fin surva a Castreveju, i sôdi, fra l'âtru, i l'éran dài menscilmente a Süccarê, o cu'a curiêra.

## Cultüra
### A cüxina
Fra i piàti tìpici da tradisiun nu pò mancà a "turta di pôvi" preparâ cu'i sücchìn gratügiài, o u pàn fàcciu in ca', cöcciu intu furnu a légna.

Inti tempi de guèra, a cunveniénsa de stâ int'ina vera e propia ìsura ch'a se puxêa sustegnì da lê, a l'ha grantìu sémpre de nu patì a fàmme. 

Fundamentali i prudòtti lucàli, a partì dae castàgne, fàcce seccà, o mangiài cu'u làcce.
### Dialettu lucâle

A varietài tradisiunalmente parlâ dai abitanti da Cascìna a fa parte di dialetti lìgüri de sentru punente, esêndu de derivasiun arbenganese, püre cun ina serie de tràtti uriginâli, utegnüi dai rapòrti cu'u Praéttu e e âtre burgài d'Èrli, ma ascì da Urtiêu, frasiùn de Garésce.

Slegâ, ducca, dau castrevejin, se semeja de ciü a chélla d'Èrli, che a ghe cundìvidde a ciü parte du lescicu, insémme au minimu fenomenu de velarizasiun da "a", a diferensiâla, ascì:

*L'evulusiun in  di nessi latìn  e , la dund'u castrevejin presenta .

*A prupôxitu da prununsia da , fra due vucâli, a prinunsia a se unifurma cun Èrli, pe' l'evidénte presensa du son .

*Carateristica, invêce, cundivisa cun tütt'e due e parlài, l'è in'a tendénsa a prununsiâ serâ () da létera , ascì là dunde l'arbenganese ürban u vö , cun ascì a prununsia da "s" impüra, lezüa cumme sc (/ʃ/) se seguìa da c, f, p, q e t, o cumme x (), d'atàccu a: b, d, l, m e n.

*Aa fìn, sempre in acòrdiu cu'e due mazûi variànti vixine, a furmasiun di plürali du sufìssu *-ese* in *-exi*, nuché a cazüa da  e da  intervucaliche e a palatalisasiun du néssu latìn , ch'u sciòrte cumme  (es. a l'arbenganese *làite* se sustituìsce u tèrmine *làcce*).

## Vie de cumünicasiùn
A Cascìna a l'è culegâ cun Èrli atraversu a stràdda cumünâle du Praéttu, ch'a traversa ascì e frasiun du Pözzu e da Còsta. Versu Castreveju, invêce a l'è cunessa cu'a sterâ da Ruverêa, ürtimâ di àgni '60, interutta a càusa da frana du Rian de Ciôse.

A livéllu de sentê, daa lucalitài di Prài du Tecciu a se deramma a Stradda da Regina, strâ che dau Cian du Musciu (ch'u resta inta cürva sutta au Giru de Löa) a pòrta fin dau Scravajùn. In tempu de tèra batüa, l'éra duverâ ascì dai câri.

## Nòtte
### Nòtte dialetâli

### Nòtte au testu

## Âtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a
Categorîa:Castrevegliu