Olma d'l Gṛoi

L' **Olma d'l Gṛoi**  (*Arma dei Grai* o *del Grai* in italiàn)  ṛ'è 'na gṛōtta ch'a s' tṛöva 'ntȗû teṛitōṛi dâ cumüna d'Ulmèa, dapè aṛa frâziùn d'l Eca, a 'n' autezza d' 1378 metri. A fa pōlte du cumplèssu colscicu d'Voldinfèlnu.

## Stōṛia
### Uṛigine d'l nōmme
U nōmme d'l pōštu l'ha cumme uṛigine u dialettu ulmioš-cu: u nōmme ṛ'è lià aṛa presènza d' 'n palticulōa geneṛe d' bṛenca, ciamô *èl gṛoi* (ō *i gṛoi*). A bṛenca a chilviva gṛonda polte d'l vèlsonte d'meṛidiun dâ Rōcca d' j' Ulse. A cionta, ch' ṛ' ô cumme nōmme scientificu *Sarothamnus scoperius* ṛ' ô 'n gurìnch'u pö rivoa fin a dui metṛi d'autezza e u fiurisce d' pṛimma, cun  tontu d'sciua gione. Scicumme a s' fa ben vago, a dà a denuminaziùn ai sciti dapè è ascì a j' olme ch'u j' è lì.

M’nziunô 'nt' divelse püblicaziùi dû setùa špeleulogicu, a ven registṛô zà a ṛa fin d'l' Öciuzèntu, ma ṛ'èè cugnusciüa ṛa  pupulaziùn d'l pōštu da tèmpi antichiscimi, tontu ch' i sun  štoi truoi ascì dî rèšti d' in' antica s'pultüṛa d' mašnô., tōntu ch'u r'è stà truvà ascì di rèšti de 'n'antiga s'pultüṛa d'masnō.

A pṛimma espluṛaziùn ṛ'èè d' j' oggni '50, mèntṛe dōppu i sun štoi focci dî šcovi; 'ntâ pṛimma polte d' j' oggni s'tonta (1970-1972), ch'i han pultà aṛa šchivèlta d' oci rèšti, šta vōta d' 'n felìn 'nt' üna d'l galeṛie ch'i pōlto a u štanziùn ciü gṛōssu; au i sun cunselvoi a 'l museu civicu d' Garesce, mèntre j' 'ndagini foccie dōppu, cumme qualla dû 2001, i n' han pultà a növe šchivèlte.

## Caṛaterištiche

L' 'mbuccu u s' tṛöva 'ns'l v'lsonte a meridiun dâ Rōcca d' j' Ulse, 'nsa špunda lelca dû riàn ch' l' ha u lištessu nōmme. U ciü gṛōssu l' è quâ cugnịusciü' cumme Olma d' sutta (*Arma inferiore del Grai*), u j' è ascì dui oci golbi 'ntâ rōcca, ciamoi: Olma d' suvo (*Arma superiore*) e Olma d' punènte (*Arma occidentale*), ciü in puzzu.

'Rivoi d' 'n l' Eca, aṛa Rōcca d' j' Ulse, u s' va 'nsl' 'l viöa ch' u possa a cōšta d'l v'lsonte a meṛidiun dâ rōcca. U s' loscia èl viöa  è venta mant'gnise aṛa lelca: u s' šcuntṛa a pṛimma d'l trê, a ciü bossa, ch'a ṛ'ô ina lolga auvèltüṛa. A 'na quōta d' 1040 metṛi, l' 'mbuccu u bütta 'nt' ina gṛan galeṛia ch' a coṛa e lun' ch' u j'è d'l diramaziùi aṛa lèlca.

Chizì u j'è 'n puzzu d' 25 metṛi d' pṛufundità, ch' 'na vōta ch' u s' 'cōṛa zü' u s' dà 'ns' in gṛōssu saṛùn, ch'u ven ciamà *Duomo* (dōmmu) da j' ašpèlti. U dōmmu l' ha 'na lunghezza d' 70 metṛi e 'n' autezza d' 40. 'ns' èl fundu dâ cavèlna u j'è in lojiu polvu, ch'u r'compa l' èuva ch' a štizza. Èl culsu d' l' èuva u s'ṛèva regulà da 'l fundu, ch' l' è focciu d'algilla, d'l rèstu u n'j'è ōto auveltüṛe.

Èl golbu l'ha a caṛat'ṛištica d'esso ben ben ümidu, u n'è tṛavelsà moncu da 'n fìa d'oṛia, u s' pensa ch' u sègghè nasciü da l'èuva ch'a s'è mangiô p'l vìa chimica, a rōcca. U s' pènsa ch' l' èuva, 'n tempu a 'ncìva da u tüttu a cavèlna.

A fulmaziùn dî sali a s'ṛèva pöi d'vüa a di gṛōšsci tōcchi d' rōcca ch' i sun tumboi, pultèndu a štûpōa 'l fundu di štanziùi. Dṛentu i sun štoi tṛuvoi dî rèšti d' ulsu, in palticuloa d' j' ōsso 'nt' divèlse polti da gṛōtta. L'è pṛubabile che èl beštie i sèggo 'ntroi paltèndu da 'n 'ndau ch'u j' eṛa in antichità, zœ  štupà, ch'u puntova vèlsu setentṛiùn. 

Da u lištessu vèlsonte a 'n' autezza d'1060 metṛi, u j'è, in bossu cuniculu ch' l' è 'n pōcu 'n p'ndènza a muntoa, štûpà dōppu 31 metṛi,ciamà *Arma superiore dei Grai* (Olma d' suvo). Dṛèntu u s' sènte 'na curènte d'oṛia, ma dû rèstu l'auveltüṛa a s'maja qualla ch'u j' è d' sutta. L' ültimu golbu u s' tṛöva 'nvece a 1015 metri d' autezza, l' è dicciu *Arma occidentale* (Olma d' punènte), u s' j' ariva daṛa dṛiccia lasciendu el viöa ch' u va a l'Olma ciü bossa. U j' è ascì 'n cundōttu 'n direziùn punènte, nön tṛōppe lungaṛü, štûpà, dōppu zincu metri da l' ntṛô. 

D'l cumplèssu u monca n'mà in otṛu puzzu,difizzile da tṛuvoa, višta a vegetaziùn. Vénta muntoa r'špettu a j' oci golbi, in direziùn nord. U s'rèva štà arianà 'nti seculi, da l'èuva sutta pṛesciùn 'ncanalô 'nt' ina rutüṛa 'n mèzzu al pṛê.  'N fundu u j'è in otṛu lojiu polvu, u s' î rivova carèndu zü è 'ndèndu apṛessu p'ṛ in tòccu a 'l custùn d' rōcca, ma u j'era ascì dui sauti d' tṛai metṛi. 

'Nt' oggni '70 u s'eṛa zà štûpà, scicumme che u šcuro d'l' èuva l' avèva cangià a cunfurmaziùn ch' ṛ' aveva pṛimma, a l' 'mbuccu  u s' j' è abaṛunà dî buciui ch' j' arivo da föṛa.

## Beštie
Dṛèntu u s'è tṛuvà divelse beštie tipiche d' l'ambiènte d'l  cavèlne, cumme di cṛuštacei (*Buddelundiella armata Silvestri*), d' špecie d' zentupei (*Anthroherposoma angustum*), d' j' 'nsetti d' èuva duze (*tricotteri*, da specie *Mesophylax adspersus*), e dî coleotteri (*Duvalius gentilei*). Difeṛènte a pupulziùn de l'olma ciü in otu, lund'u j'è  n'mà coleotteṛi e zentupei.

## Cum' a vigniva duvṛô
P' l' üsu da polte de l' ōmmu, u s' cugnịusce che 'nta canô ciü gṛōssa, qualla d'suta, 'nta stagiùn ciü sàcca, i pastua d'l pōstu i ṛa duvṛovo p'l pioa l'èuva da 'n loiju ch' u s' tṛuvova 'nsu rommu d' lelca, 'ntṛendu dṛentu al golbu fascend'se lüsce cun d'l tolce rüštighe, ut'gnü bṛüscièndu dî fošsci d' bṛènche.

## Bibliugrafìa
* 

## Da vegō ascì

* Bolma d'l Messere
* Tûre d'Bolchi

## Notte
;Notte a 'l teštu


;Notte bibliugṛofiche

Categorîa:Giögrafîa do Piemónte