open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Òrzio

***Hordeum vulgare*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **òrzio** (**òrzo** ò **òrdio** segóndo a grafîa ofiçiâ, **orzu** in savonéize, **òrdiu** in vintimigiôso, **erdi** in monegàsco) a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Poaceae, da-i cariossidi co-o mæximo nomme.

## Descriçion e stòia
O l'è unn-a cianta annua cortivâ in Euròpa e Americhe prinçipalmente; e ciù gren produttrixe son a Ruscia, o Canada e a Germania.
## Produçión

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Hordeum vulgare MHNT.BOT.2015.2.39.jpg|Ina spîga de òrzio.
Immaggine:7258 Canterbury Agricultural College research showing seven varieties of barley.jpg|Sètte variêtæ coltivæ da ciànta.
Immaggine:Illustration Hordeum vulgare0.jpg|Töa botànica pe *H. vulgare* 

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Categorîa:Çereâ
Cariosside

Inta Botanica, co a pòula **cariosside** se indica un frûto secco indeiscente monospermio (che o g'ha unn-a armella soö) tipico da famiggia de Graminaceae. Unn-a cariòsside a l'è dïta de comùn *gran* e a peu esê de riso, gran ò granon. 

## Âtri progètti

Categorîa:Botanica
Oscigeno

In ta sciensa chimica l**'oscigeno** o l'è un elemento chimico co o scimbolo **O**, o nümero atomico 8 e un peiso atomico de 15,9994&nbsp;u.

In meixinna o vegne impiegou a scopi terapeutici in te l'Oscigenoterapia.

In biologia se dividde i organiximi rispettivamente in aerobii o anaerobii a segunda che vivan in presensa o in assensa de oscigeno. I anaerobii poen esse assolüti, se a presensa de oscigeno a ghe rende imposcibile sorvevive, o facoltativi se poen tollerala.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Elementi chimici

Un **elemento chimico**, dïto elemento ascì, o l'è un tipo de atomo definïo da-o seu numero atomego, che o l'è o nùmeo de proton do seu nucleo.

Fin a giornâ d'ancheu son stæti osservæ 118 elementi chimici, di quæ 94 son naturalmente presenti in scia Tæra. I elementi co-o nùmero atomego ciù grande de 82 no son stabilïi e son soggetti a cazze e a mandâ radiaçioin.

## Lista di elementi chimici



## Nòtte


## Âtri progetti
Gran

***Triticum*** (L., 1753), comuneménte conosciûo cómme **gran** (**gràn** segóndo a grafîa ofiçiâ, **gran** in savonéize, **gràn** in vintimigiôzo, **gran** in monegàsco) o l'é 'n génere da famìggia de Poaceae, ch'o inclùdde vàrie spêce de cereâli asæ inportànti pe l'alimentaçion umâna.

O nómme o l'é dêuviòu pe denotâ a ciànta e e cariossidi da ciànta ascì.

## Descriçion

## Tascionomia
Into génere *Triticum* sòn inclûze e segoénti çìnque spêce (ciù 'n ìbrido):

* *[[Triticum aestivum]]* L. - o "gràn ténio"
* *[[Triticum monococcum]]* L. - o "fâro picìn"
* *[[Triticum timopheevii]]* (Zhuk.) Zhuk. - o "gràn de Timopheev"
* *[[Triticum turgidum]]* L. - o "gràn dûo"
* *[[Triticum urartu]]* Thumanjan ex Gandilyan - variêtæ sarvæga
* *[[Triticum × zhukovskyi]]* Menabde & Erizin - o "gràn de Zhukovskyi"

## Produçion

## Notte

## Atri progetti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Categorîa:Çereâ
Granon

***Zea mays*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **granon **ò **mêga** (**granón**, **mêga** ò **méliga** segóndo a grafîa ofiçiâ, **granùn** in savonéize e vintimigiôzo, **gran da mori** in monegàsco), a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Poaceae.

## Descriçión e stöia
O granon o vegne da-e Americhe e o l'è stæto introdüto in Euròpa za da-o XVI secolo e o l'è vegnüo fîto a base de l'alimentaçion di paisen lìgûri e italièn.

## Produçión

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|*Zea mays fraise* cv. *fraise*
Immaggine:Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|*Zea mays Oaxacan Green* cv. *Zea mays Oaxacan Green*
Immaggine:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|*Zea mays Ottofile giâno Tortoneize* cv. *Zea mays Ottofile giâno Tortoneize*

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Categorîa:Çereâ
Idrogeno

L'**Idrogeno** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **H**, o nümero atomico 1 e avente peiso atomico 1,0080.

Zà in to corso do secolo XIX l'ea stæto dimostrou che tütte e sostanse comünemente ciammæ acidi contegnivan idrogeno. Viceversa, no tütte e sostanse che contegnan idrogeno son acidi, ma solo quelle che pöen façilmente liberälo sotto forma de ione idrògeno o proton.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Elio

In ta sciensa l'elio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **He** e o numeo atomico 2. L'elio o l'è un gas nobile, sàiva a dì o l'è 'n elemento ch'o no fa ligammi co-i ätri elementi, e o gh'à 'n peizo atomico de 4,002602&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Littio

In ta sciensa o **littio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Li** e o numero atomico 3. O littio o gh'à 'n peizo atomico de 6,941&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Berillio

In ta sciensa o **berillio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Be** e o numero atomico 4. O berillio o gh'à 'n peizo atomico de 9,01218&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Boro

In ta sciensa o **boro** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **B** e o numero atomico 5. O boro o gh'à 'n peizo atomico de 10,811&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Fluö

In ta sciensa o **fluö** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **F** e o numero atomico 9. O fluö o gh'à 'n peizo atomico de 18,9984&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Neon

Inta scensa o **neon** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ne** e o numero atomico 10. O neon o l'è un gas nobile, ossæ o l'è un elemento ch'o no fa di ligammi co-i ätri elementi, e o gh'à 'n peizo atomico de 20,1797&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Sodio

O **sodio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Na** e o numero atomico 11. O l'è in graddo de formâ de sæ (comme a comün-a sâ da cuxinna, formula NaCl) e anche de base forte, comme l'idroscido de sodio. O sodio o gh'à 'n peizo atomico de 22,98977&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Argon

Inta sciensa l'argon o l'è 'n elemento chimico co-o scimbolo **Ar** e o numero atomico **18**. L'argon o l'è 'n gas nòbile, sàiva a dî ch'o l'è 'n elemento ch'o no fa ligammi con di ätri elementi, e o gh'à 'n peizo atomico de 39,948&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Kripton

Inta sciensa o **kripton** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Kr** e o numero atomico 36. O kripton o l'è un gas nobile, sàiva a dì ch'o l'è un elemento ch'o no fa di ligammi co-i âtri elementi, e o gh'à 'n peizo atomico de 83,798&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Seno

Inta sciensa o **xeno** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Xe** e o numero atomico 54. O xeno o l'è un gas nobile, saiv'a dî ch'o l'è un elemento ch'o no fa ligammi co-i âtri elementi, e o gh'à 'n peizo atomico de 131,293&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Carbonio

In ta sciensa o **carbonio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **C** e o numero atomico 6. O carbonio o gh'à 'n peizo atomico de 12,0107&nbsp;u.

## Vôxe corelæ
* Metilene
* Alcooli

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Azoto

In ta sciensa l**'azoto** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **N** e o numero atomico 7. L'azoto o gh'à 'n peizo atomico de 14,0067&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Nummero atommico

O **nummero atommico** o **numeo atomego**, scrïto de sovente **Z** da-o tedesco *Zahl*, e dïto **nummero protonico** ascì, o coresponde a-o nummero de protoin into nucleo atommico. Inte 'n atomo neutro o nummero atommico o l'è o nummero de elettroin ascì, a-o conträio l'atomo o l'è dïto ion.

A ògni nummero atommico coresponde 'n diferente elemento chimico. Atomi co-o mæximo nummero atommico ma con despægio nummero de neutroin son dïti isotopi.

## Conligamenti esterni
* 

Categorîa:Chimica
Magnesio

In ta sciensa o **magnexio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Mg** e o numero atomico 12.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Alluminio

Inta sciensa l'alluminio o l'è 'n elemento chimico co-o scimbolo **Al** e o numero atomico 13. O gh'à 'n peizo atomico de 26,981538&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Siliçio

Inta sciensa o **sciliçio** ò **silìçio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Si** e o numero atomico 14. O siliçio o gh'à 'n peizo atomico de 28,0855&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Fosforo

In ta sciensa o **fosforo** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **P** e o numero atomico 15. O fosforo o gh'à 'n peizo atomico de 30,973761&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Potascio

Inta sciensa o **potascio** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **K** e o numero atomico 19. O potascio o gh'à 'n peizo atomico de 39,0983&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Sorfano

In ta sciensa o **sórfano** ò **sorfo** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **S** e o numero atomico 16. O sorfano o gh'à 'n peizo atomico de 32,065&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Scandio

Inta sciensa o **scandio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Sc** e o numero atomico 21. O scandio o gh'à 'n peizo atomico de 44,955910&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Titanio

In ta sciensa o **titannio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ti** e o numero atomico 22. O cäso o gh'à 'n peizo atomico de 47,867&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Vanaddio

Inta sciensa o **vanaddio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **V** e o numero atomico 23. O vanaddio o gh'à 'n peizo atomico de 50,9415&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Crommo

Inta sciensa o **crommo** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Cr** e o numero atomico 24. O crommo o gh'à 'n peizo atomico de 51,9961&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Manganeise

Inta sciensa o **manganeise** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Mn** e o numero atomico 25. O manganeise o gh'à 'n peizo atomico de 54,938049&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Cloro

Inta scénsa o **clòro** o l'è 'n elemento chìmico co-o scìmbolo **Cl** e o numero atomico 17. O cloro o gh'à 'n peizo atomico de 20,1797&nbsp;u.

## Vôxe corelæ
* Tetracloroetene
## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Cäso (metallo)

Inta sciensa o **cäso** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ca** e o numero atomico 20. O cäso o gh'à 'n peizo atomico de 40,078&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Cobalto

Inta sciensa o **cobato** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Co** e o numero atomico 27. O cobalto o gh'à 'n peizo atomico de 58,933195&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Nichel

Inta sciénsa o **nichelio** o l'è un elemento chimico co-o scìmbolo **Ni** e o numero atomico 28. O nichel o gh'à 'n peizo atomico de 58,6934&nbsp;u. 

O primmo sciensiâto ch'o l'à prodûto o nichêlio pûro o l'é stæto o svedeize Axel Fredrik Cronstedt, into 1751. 
## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Rammo (elemento)

Inta sciensa o **rammo** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Cu** e o numero atomico 29. O rammo o gh'à 'n peizo atomico de 63,546&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Zingo

Inta sciensa o **zingo** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Zn** e o numero atomico 30. O zingo o gh'à 'n peizo atomico de 65,409&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Gallio

Inta sciensa o **gallio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ga** e o numero atomico 31. O gallio o gh'à 'n peizo atomico de 69,725&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Selenio

Inta sciensa o **selenio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Se** e o numero atomico 34. O selenio o gh'à 'n peizo atomico de 78,96&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Brommo

Inta sciensa o **brommo** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Br** e o numero atomico 35. O brommo o gh'à 'n peizo atomico de 79,904&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Rubiddio

Inta sciensa o **rubiddio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Rb** e o numero atomico 37. O rubiddio o gh'à 'n peizo atomico de 85,4678&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Stronsio

Inta sciensa o **stronsio** o l'è 'n elemento chimico co-o scìmbolo **Sr** e o numero atomico 38. O stronsio o gh'à 'n peizo atomico de 87,62&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Ittrio

Inta sciensa l'**ittrio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Y** e o numero atomego 39. L'ittrio o gh'à 'n peizo atomico de 88,90585&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Sirconio

Inta sciensa o **sirconio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Zr** e o numero atomico 40. O sirconio o gh'à 'n peizo atomico de 91,224&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Germanio

Inta scénsa o **germanio** o l'è 'n eleménto chìmico co-o scinbolo **Ge** e o nùmero atomico 32. O germanio o gh'à 'n péizo atòmico de 72,64&nbsp;u. O l'é 'n bón condutô e defæti into pasòu o l'êa dêuviòu inta produçión di transistor.

## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Arsenico

Inta sciensa l'**arsenico** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **As** e o numero atomico 33. L'arsenico o gh'à 'n peizo atomico de 74,92160&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Niobio

Inta sciensa o **niobio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Nb** e o numero atomico 41. O niobio o gh'à 'n peizo atomico de 92,90638&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Molibden

Inta sciensa o **molibden** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Mo** e o numero atomico 42. O molibden o gh'à 'n peizo atomico de 95,94&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Tecnessio

Inta sciensa o **tecnessio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Tc** e o numero atomico 43. O tecnessio o gh'à 'n peizo atomico de 98,91&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Rutennio

Inta sciensa o **rutennio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ru** e o numero atomico 44. O rutennio o gh'à 'n peizo atomico de 101,07&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Rodio

Inta sciensa o **rodio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Rh** e o numero atomico 45. O rodio o gh'à 'n peizo atomico de 102,90550&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Palladio (elemento)

Inta sciensa o **palladio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Pd** e o numero atomico 46. O palladio o gh'à 'n peizo atomico de 106,42&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Argento

Inta sciensa l**'argento** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ag** e o numero atomico 47. L'argento o gh'à 'n peizo atomico de 107,8683&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Cadmio

Inta sciensa o **cadmio** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Cd** e o numero atomico 48. O cadmio o gh'à 'n peizo atomico de 112,411&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Indio

Inta sciensa l'**indio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **In** e o numero atomico 49. L'indio o gh'à 'n peizo atomico de 114,818&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Telluio

Inta sciensa o **telluio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Te** e o numero atomico 52. O telluio o gh'à 'n peizo atomico de 127,60&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Stagno (metallo)

Inta sciensa o **stagno** l'è un elemento chimico co-o scimbolo Sn e o numero atomico 50. O stagno o gh'à 'n peizo atomico de 118,710&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Antimonio

Inta sciensa l**'antimonio** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Sb** e o numero atomico 51. L'antimonio o gh'à 'n peizo atomico de 121,760&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Iodio

Inta sciensa o **iodio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **I** e o numero atomico 53. O iodio o gh'à 'n peizo atomico de 126,90447&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Lantagno

Inta sciensa o **lantagno** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **La** e o numero atomico 57. O lantagno o gh'à 'n peizo atomico de 138,9055&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Çesio (elemento)

Inta sciensa o **çexio** o l'é un elemento chimico co-o scìnbolo **Cs** e o numero atomico 55. O çexio o gh'à 'n peizo atomico de 132,90545&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Bario

Inta sciensa o **bario** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ba** e o numero atomico 56. O bario o gh'à 'n peizo atomico de 137,327&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Çerio

Inta sciensa o **çerio** l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ce** e o numero atomico 58. O çerio o gh'à 'n peizo atomico de 140,116&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Praseodimio

Inta sciensa o **praseodimio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Pr** e o numero atomico 59. O praseodimio o gh'à 'n peizo atomico de 140,90765&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Neodimio

Inta sciensa o **neodimio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Nd** e o numero atomico 60. O neodimio o gh'à 'n peizo atomico de 144,24&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Promessio

Inta sciensa o **promessio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Pm** e o numero atomico 61. O promessio o gh'à 'n peizo atomico de 145&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Gadolinio

Inta sciensa o **gadolinio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Gd** e o numero atomico 64. O gadolinio o gh'à 'n peizo atomico de 157,25&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Samario

Inta sciensa o **samario** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Sm** e o numero atomico 62. O samario o gh'à 'n peizo atomico de 150,36&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Europio

Inta scensa l'**eüropio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Eu** e o numero atomico 63. L'europio o gh'à 'n peizo atomico de 151,964&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Olmio

Inta sciensa l**'olmio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ho** e o numero atomico 67. L'olmio o gh'à 'n peizo atomico de 164,930332&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Erbio

Inta scénsa l**'èrbio** o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo **Er** e o nùmero atòmico 68. L'èrbio o gh'à 'n péizo atòmico de 167,259&nbsp;u.

## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Tulio

Inta sciensa o **tulio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Tm** e o numero atomico 69. O tullio o gh'à 'n peizo atomico de 168,93421&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Itterbio

Inta sciensa l**'itterbio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Yb** e o numero atomico 70. L'itterbio o gh'à 'n peizo atomico de 173,04&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Luteçio

Inta sciensa o **luteçio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Lu** e o numero atomico 71. O luteçio o gh'à 'n peizo atomico de 137,327&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Afnio

Inta sciensa l**'afnio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Hf** e o numero atomico 72. L'afnio o gh'à 'n peizo atomico de 178,49&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Terbio

Inta sciensa o **terbio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Tb** e o numero atomico 65. O terbio o gh'à 'n peizo atomico de 158,92534&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Disprosio

Inta sciensa o **disproxio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Dy** e o numero atomico 66. O diproxio o gh'à 'n peizo atomico de 162,500&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Tantalio

Inta sciensa o **tantalio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ta** e o numero atomico 73. o gh'à 'n peizo atomico de 180,94788&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Tungsten

Inta sciensa o **tungsten** o l'è 'n elemento chimico co-o scimbolo **W** e o numero atomico 74. O tungsten o gh'à 'n peizo atomico de 183,84&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Osmio

Inta sciensa l**'òsmio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Os** e o numero atomico 76. L'òsmio o gh'à 'n peizo atomico de 190,23&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Iridio

Inta sciensa l**'iridio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ir** e o numero atomico 77. L'iridio o gh'à 'n peizo atomico de 192,217&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Mercuio (elemento)

Inta sciensa o **mercûio** o l'è un elemento chimico co-o scìmbolo **Hg** e o numero atomico 80. O mercûio o gh'à 'n peizo atomico de 200,59&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Tallio

Inta sciensa o **tallio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Tl** e o numero atomico 81. O tallio o gh'à 'n peizo atomico de 204,3833&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Ciongio

Inta sciensa o **ciongio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Pb** e o numero atomico 82. O ciongio o gh'à 'n peizo atomico de 207,2&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Bismüo

Inta sciensa o **bismüo** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Bi** e o numero atomico 83. O bismüo o gh'à 'n peizo atomico de 208,98038&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Polonnio

Inta sciensa o **polonnio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Po** e o numero atomico 84. O polonnio o gh'à 'n peizo atomico de 209&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Astato

Inta sciensa l'àstato o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **At** e o numero atomico 85. L'àstato o gh'à 'n peizo atomico de 210&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Öo

L'**öo** o l'è un elemento chimico co ö scimbolo **Au** (da o latin *Aurum*) e o numeo atomico 79. L'öo o gh'à 'n peizo atomico de 196,96655&nbsp;u.

O l'è un metallo de tranxiçion teneo, pesante, duttile, malleabile de cô giano: l'öo e ö rammo son i unichi doi metalli coloræ in natùa.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Plattino

Inta sciensa o **plattino** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Pt** e o numero atomico 78. O plattino o gh'à 'n peizo atomico de 195,084&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Fransio

Inta sciensa o **fransio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Fr** e o numero atomico 87. O fransio o gh'à 'n peizo atomico de 223,02&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Radio (elemento)

Inta sciensa o **radio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ra** e o numero atomico 88. O radio o gh'à 'n peizo atomico de 226,0254&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Attinio

Inta sciensa l'attinio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Ac** e o numero atomigo 89. L'attinio o gh'à 'n peizo atomico de 227&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Torio

Inta sciensa o **torio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Th** e o numero atomico 90. O torio o gh'à 'n peizo atomico de 232,0381&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Urannio

Inta scénsa l**'urànnio** o l'é 'n elemento chimico co-o scimbolo **U** e o nùmero atòmico 238,0289. L'urànnio o gh'à 'n péizo atòmico de 238,0289&nbsp;u.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Protoattinio

Inta sciensa o **protoattinio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Pa** e o numero atomico 91. O protoattinio o gh'à 'n peizo atomico de 231,03588&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Nettunnio

Inta sciensa o **nettunnio** o l'è 'n elemento chìmico co-o scìnbolo **Np** e o numero atomico 93. O nettunnio o gh'à 'n peizo atomico de 237,0482&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Plutonnio

Inta sciensa o **plutonnio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Pu** e o numero atomico 94. O plutonnio o gh'à 'n peizo atomico de 244,06&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Ameriçio

Inta sciensa l**'ameriçio** o l'è 'n elemento chimico co-o scìmbolo **Am** e o numero atomico 95. L'ameriçio o gh'à 'n peizo atomico de 243&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Curio

Inta sciensa o **curio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Cm** e o numero atomico 96. O curio o gh'à 'n peizo atomico de 247&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Californio

Inta sciensa o **californio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Cf** e o numero atomico 98. O californio o gh'à 'n peizo atomico de 251&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Einsteinio

Inta sciensa l'**einsteinio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Es** e o numero atomico 99. L'einsteinio o gh'à 'n peizo atomico de 252&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Berchelio

O **Berchelio** o l'è l'elemento chimico de scimbolo **Bk** e numero atomico 97. O berkelio o gh'à 'n peizo atomico de 247&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Fermio

Inta sciensa o **fermio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Fm** e o numero atomico 100. O fermio o gh'à 'n peizo atomico de 257&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Mendelevio

Inta sciensa o **mendelevio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Md** e o numero atomico 101. O mendelevio o gh'à 'n peizo atomico de 258&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Nobelio

Inta sciensa o **nobelio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **No** e o numero atomico 102. O nobelio o gh'à 'n peizo atomico de 259&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Laurensio

Inta sciensa o **laurensio** ò **lourençio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Lr** e o numero atomico 103. O laurensio o gh'à 'n peizo atomico de 266&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Rutherfordio

Inta sciensa o **rutherfordio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Rf** e o numero atomico 104. O rutherfordio o gh'à 'n peizo atomico de 261&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Dubnio

Inta sciensa o **dubnio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Db** e o numero atomico 105. O dubnio o gh'à 'n peizo atomico de 262&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Seaborgio

Inta sciensa o **seabòrgio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Sg** e o numero atomico 106. O seaborgio o gh'à 'n peizo atomico de 271&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Bohrio

Inta sciensa o **bohrio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Bh** e o numero atomico 107. O bohrio o gh'à 'n peizo atomico de 264&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Hassio

Inta sciensa l**'hassio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Hs** e o numero atomico 108. L'hassio o gh'à 'n peizo atomico de 269&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Meitnerio

Inta sciensa o **meitnerio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Mt** e o numero atomego 109. O meitnerio o gh'à 'n peizo atomico de 278&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Rœntgenio

Inta sciensa o **rœntgenio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Rg** e o numero atomico 111. O rœntgenio o gh'à 'n peizo atomico de 272&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Copernicio

Inta sciensa o **copernicio** o l'è un elemento chimico co-o scimbolo **Cn** e o numero atomico 112. O copernicio o gh'à 'n peizo atomico de 285&nbsp;u.

## Âtri progetti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Nihònio

Inta scénsa o **nihònio** (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de **unùntrio** ò **eka-tàllio** ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo **Nh** e o nùmero atòmico 113. O nihònio o gh'à 'n péizo atòmico de 284&nbsp;u.

## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Fleròvio

Inta scénsa o **fleròvio** (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de **ununquàdio** ò **eka-cióngio** ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo **Fl** e o nùmero atòmico 114. O fleròvio o gh'à 'n péizo atòmico de 289&nbsp;u.

## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Uganesce

L**'uganesce** (in italiàn **oganesso** o oganessio, de primma cunusciüu cu-u numme tempuranéu de *ununoctio*, o *eka-[[radon]]*) u l'è l'elemèntu chimicu de nümé(r)u atômicu 118, indicàu cu-u scimbulu  **Og**. Clascificau cumme elementu super-pesànte scintéticu inta tôa periòdica, u l'è stau inse(r)iu inte sta chi da-a IUPAC u 30 de dixembre du 2015, insemme a-i elementi 113, 115 e 117, andàndu cuscì a cumpletà u sètimu periudu de sta chi. U numme prupostu da chi l'ha descuvèrtu u l'è stàu atribuìu intu 2016, e u fà rife(r)imentu au prufesù Jurij Colakovič Oganesian. U l'è u segunduelementu ch'u gh'è stàu messu in numme de 'na persuna ancù in vìtta (assemme au seabòrgiu).

## Nòtte


## Âtri prugètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Tenésso

Inta scénsa o **tenésso** (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de **ununsèptio** ò **eka-astòu** ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo **Ts** e o nùmero atòmico 117. O tenésso o gh'à 'n péizo atòmico de 310&nbsp;u.

## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Apricotta

A **apricotta** o **bricòcalo** (in ingleise *apricot* e in italian *albicocca*) a l'è o fruto de l'ærboo do bricocco, con nómme scentìfico ***Prunus armeniaca*** (L., 1753).

A cianta a l'è da mexima famiggia e genere de fruti comme a çëxa, o pèrsego e a brigna.
## Descriçión
O fruto o l'è normalmente sferico de 3.5 - 6 citti de diametro. O cô, de sòlito giäno euvo/ arson, o peu aveghe de strïe rosse. A pelle a l'è vellùâ. A apricotta a g'ha un'armella soö, dùa e do cô do legno.

## Variêtæ
De apricotte a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda a armugnìn valleggia, coltivâ inte l'òmònima fraçión de Sànn-a.

## Produtoî

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:A humongous Apricot Tree in Hunza Valley.jpg|Èrbo de bricocco in sciô.
Immaggine:Apricots.jpg|I frûti.
Immaggine:Apricot and cross section.jpg|Seçión de 'n frûto.
Immaggine:Apricots Drying In Cappadocia.JPG|Bricòcali a asecâ, in Turchîa.


## Nòtte


## Vôxe corelæ
* Frûta

## Atri progetti

Categorîa:Fruta
Categorîa:Alimentaçion
Pèrsego

***Prunus persica*** ((L.) Batsch, 1801), comuneménte conosciûa cómme **pèrsego**, a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Rosaceae e ch'a produxe o frûto da-o mæximo nómme.

## Descriçión
O pèrsego o l'è 'n èrbô che o vegne da-a Cinn-a, o l'è stæto importòu co-e primme carovann-e inte l'ocidénte pe mëzo da Persia, da quæ o nomme.
O pèrsego o cresce fin a 5-10 metri e o l'ha feugge longhe 7–15 çentimetri e larghe 2–3 cm. E scioï son prodûte inta primavéia, primma de feugge, g'han çinque petali de 2.5–3 cm de diametro de cô de reusa ciæo. A scioïtûa di pèrseghi a l'è 'n evento into Giappon.

### Frûto
O frûto o l'è normalmente sferico de 4-7 çentimetri de diametro. O cô o varia da-o giano ciæo a-o cô de çetron a-o rosso. A pelle a l'è vellùâ. O pèrsego o g'ha 'n'armella sôla, dûa e do cô do legno. Into plurâle o pèrsego frûto o se dixe pèrseghe.

## Nòtte

## Vôxe corelæ
* Frûta

## Âtri progètti

Categorîa:Fruta
Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Garbuxo

***Brassica rapa*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **Garbuxo**, a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Brassicaceae, òriginâia do baçî do Mâ Mediterànio.

## Descriçión

## Distriboçión e habitat

## Tàscionomîa
### Cultivar

## Ûzi
O Garbuxo o l'è 'n cöo, do quæ se màngia e féugge.

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Brassica rapa subsp. campestris, raapstelen bloeiwijze (1).jpg|Detàlio de 'na sciô de *B. rapa* subsp. *campestris*.
Immaggine:Brassica rapa turnip.jpg|Réixe de *B. rapa*, a râva propiaménte dîta.
Immaggine:Leiden University Library - Seikei Zusetsu vol. 25, page 003 - 菜の花 - Brassica rapa L., 1804.jpg|Töa botànica de *B. rapa*, da l'enciclopedîa giaponéize *Seikei Zusetsu*.  


## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Bacillo

O **bacillo** (**bacìllo** segóndo a grafîa ofiçiâ, **bacillu** in savonéize) o l'é o frûto secco da-a cianta da bazzann-a.

## Cuxìnn-a
O stòchefìsce e bacìlli o l'è un di ciàtti tìpici da cuxìnn-a lìgure, de tradiçión cuxinæ pe-o giórno di mòrti. Tradiçión, quélla do stòchefìsce e bacìlli, evidençiâ da 'n provèrbio ascì, òscîa:

*"Ai Morti, bacilli e stocchefisce no gh’è casa che nö i condisce"*

## Nòtte


Categorîa:Legummi
Categorîa:Cuxinn-a
Bazzann-a

***Vicia faba*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **bazzann-a** ò **fâva** (**bazànn-a** segóndo a grafîa ofiçiâ, **fäva** ò **bazann-a** in savonéize, **fava** in vintimigiôzo e in monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Fabaceae.

O sò frûto o gh'a o mæximo nómme méntre, quànde o vêgne sciugòu, o l'è ciamòu bacillo.

## Descriçión

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Legummi
Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Faxolin

O **faxolin** (**faxolìn** segóndo a grafîa ofiçiâ, **faxulìn** in savoneize, **faixörin** in vintimigiôzo, it: *fagiolino*, *tegolina* ò *cornetto*) o l'è o frûto no ancón méuio de çèrtidùn cultivar da ciànta do faxeu (lat: *phaseolus vulgaris*).

## Descriçión

## Produçión

## Âtri progètti

Categorîa:Legummi
Categorîa:Alimentaçion
Faxeu

O **faxeu** (**faxö** in savoneize, **faixö** in vintimigiôzo, **faijœ** in monegàsco) o l'è a seménsa da ciànta omònnima (lat: *phaseolus vulgaris*, it: *fagiolo*). Se o no l'è ancón méuio se dixe faxolin.

## Descriçión

## Produçión

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Tuinboon zaden in peul.jpg|Faxeu e téiga
Immaggine:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|Ina variêtæ de faxeu giànca.
Immaggine:Black Turtle Bean.jpg|O faxeu néigro, variêtæ de òrìgine sudamericànn-a.
Immaggine:Kidney beans.jpg|Faxeu

## Âtri progètti

Categorîa:Legummi
Categorîa:Alimentaçion
Giæa (cianta)

***Beta vulgaris*** (L., 1753), comuneménte conosciûa ségge cómme **giæa** ségge cómme **giærâva** in sciâ bâze di ûzi, a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaranthaceae, da quæ se pœan mangiâ e féugge.

Quésta ciànta a l'è stæta 'na de prìmme a êse descrîta segóndo o modèrno scistêma de clasificaçión, dæto ch'a l'êa stæta za catàlogâ into 1753 da Linneo, inta sò inportantìscima òpia *[[Species Plantarum]]*.

## Etimologîa
A l'é 'na ciànta erbàcea, existénte in divèrse variêtæ: da sùcou, da òrto e da foràggio, pe l'alimentaçión de béstie.

In sciâ bâze de l'ûzo a l'è conosciûa con divèrsci nómmi:
* a ciànta da sùcou (coltivâ cómme tùbero ascì) a l'è in génere ciamâ cómme **giærâva** segóndo a grafîa ofiçiâ, **gêräva** in savonéize, **gearàva** in vintimigiôzo e **betařava** in monegàsco (in italiàn *barbabietola*).
* a variêtæ coltivâ inti òrti, da quæ se mangiàn e féugge, a l'è pe cóntra dîta **giæa** segóndo a grafîa ofiçiâ, **gè** in savonéize e **gé** in vintimigiôzo (in italiàn *bietola*).

## Descriçión

A giæa a l'è 'na ciànta èrbacea da-a coltivaçión bienâle, de ræo perénne, ch'a l'è àncoâ a-o seu gràçie a 'na réixe méistra e ch'a pœ arivâ a 'n'altéssa de ciù ò mêno 1 ò 2 mêtri. 

### Féuggie
E féuggie da *B. vulgaris* són lónghe tra 5 e 20 cìtti (ciù picìnn-e quélle vèrso l'âto), a fórma de cheu, e arivàn a dimenscioîn bén bén magioî inte variêtæ coltivæ. Quéste àn ascì 'n màrgine intrêgo ò óndulòu e, in sciâ pàgina superiôre, prezentàn 'na nétta còsta centrâle.

### Scioî
I scioî de quésta ciànta àn 'na tìnta vèrde ò róssa e són asæ picìnn-i, co-in diàmetro de 3-5 mm, formæ da çìnque féugge (ò pétali) e són arechéugéiti in dénse spîghe, in grùppi generalménte da træ a éutto unitæ. L'inpolinaçión a l'avegne gràçie a-a fòrsa do vénto, in vîa primâia, e secondariaménte atravèrso e bestiête.

### Frûti
O frûto o l'è costitoîo da doî *acheni* modificæ de mòddo da contegnî a seménsa, da-a fórma a lénte e ànpia 2-3 mm.

## Distriboçión e habitat
E variêtæ sarvæghe de *B. vulgaris* són distriboîe inta ciù pàrte de l'Eoröpa, inta Macaronesia e inte l'Àzia òcidentâle, scibén che ghe séggian ciànte natûalizæ inti âtri continénti ascì.

In particolâ són difûze inte zöne costêe, caraterizæ da 'n elevâ salinitæ e da 'n seu sàbiôzo ò conpòsto sorviatùtto da prîe.

## Produtoî
Inte l'Eoröpa produtoî de sùcou giànco són a Frànsa e a Germània e, ecetoòu o Lusenbùrgo, tùtti i Pàizi de l'Unión Eoropêa estrâon o sùcou da-a *B. vulgaris*.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Moscòvio

Inta scénsa o **moscòvio** (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de **ununpéntio** ò **eka-bismûo** ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo **Mc** e o nùmero atòmico 115. O moscòvio o gh'à 'n péizo atòmico de 289&nbsp;u.

## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
Chigheummao

***Cucumis sativus*** (L., 1753), cumüneménte cunusciüa cumme **chighéummao** (**chighéumou** segóndo a grafîa ofiçiâ, **chigömmu** in savonéize, **cugömaru** in vintimigiôzo, **cughœmaru** in monegàsco), o l'è unn-a verdûa da famiggia de Cucurbitaceae.

## Descriçion

## Produtoî

## Nòtte

## Atri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Verdùa
Categorîa:Alimentaçion
Cöosciô

O **cöosciô** (**cousciô** segóndo a grafîa ofiçiâ, **cousciù** in savoneize, **còurusciù** in vintimigiôzo, it: *cavolfiore*) o l'è 'na de cultivar de cöo ciù difûze, de spésso clasificâ cómme *Brassica oleracea* var. *botrytis*.

## Descriçión

## Produtoî

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Bròccolo

O **bròccolo** (**bròcolo** segóndo a grafîa ofiçiâ, **bròculu** in vintimigiôzo) o l'è unn-a de cultivar de cöo da quæ se mangia e feugge, de spésso clasificâ *Brassica oleracea* var. *italica*.

## Descriçion

## Produtoî

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Poiscio

***Pisum sativum*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **poiscio** (**poîscio** segóndo a grafîa ofiçiâ, **puisciu** in savonéize, **pesélu** in vintimigiôzo, **pesè** in monegàsco, it: *pisello*),a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Fabaceae.

De quésta ciànta se mangian i semmi ò i frûti a segónda de dimescioîn.

## Descriçión

## Produçión

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Pea tendrils.jpg|In bròtto de 'na ciànta de poîsci.
Immaggine:White pea flower.jpg|A sciôa de *P. sativum*.
Immaggine:Pisum sativum І.jpg|Di poîsci.
Immaggine:Pois Vilmorin - Prince Albert.jpg|Töa botànica pe *P. sativum*, variêtæ *Prince Albert*.


## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Legummi
Categorîa:Alimentaçion
Çeixao

***Cicer arietinum*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **çeixao** (**çéixou** segóndo a grafîa ofiçiâ, **çeixe** in savonéize, **céixu** in vintimigiôzo, **scijaru** in monegàsco, it: *cece*), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Fabaceae.

O sò frûto o l'è 'n di aliménti ciù difûzi a-o móndo.

## Descriçión

## Produçión

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Legummi
Leituga

***Lactuca sativa*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **leitûga** (**leitûga** segóndo a grafîa ofiçiâ, **leitüga** in savonéize, **laitüga** in vintimigiôzo e monegàsco, it: *lattuga*), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Asteraceae, da quæ se màngia e feugge, de spésso in insalàtta.

## Descriçion e stòia

## Produtoî

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Rissetto

O **rissetto** (latin: *cichorium endivia*; it: *endivia*) o l'è unn-a cianta, d'a quæ se mangia e feugge.

## Descriçion

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Borraxe

***Borago officinalis*** (L., 1753), comuneménte conosciûa comme **borraxe**, o l'è o nomme de unn-a cianta da famiggia de Boraginaceae, d'a quæ se mangia e feugge e ch'a se usa inta mëxinn-a de natùa.

Âtri nómmi de quésta verdûa són **borâxa**, segóndo a grafîa ofiçiâ, **buräxe** in savonéize, **buràixe** in vintimigiôzo e **burraiju** in monegàsco.

## Descriçion
A l'è unn-a cianta annuale, consciderä originaia do baçin do Mediterraneo oççidentale, dao quæ a s'è diffüsa in gran parte d'Euròpa. L'üso in cüxinna o l'è ben noto; pe quante riguarda e proprietæ emollienti e diuretiche o l'è indispensabile no improvvisä terapie ma affidase ao controllo do mego.

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Mëxinn-a de natùa
Categorîa:Cuxinn-a
Spinascio

***Spinacia oleracea*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **spinascio** (**spinàsso** segóndo a grafîa ofiçiâ, **spinaççu** in savonéize, **spinàssu** in vintimigiôzo, **spinassu** in monegàsco, it: *spinacio*), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaranthaceae, da quæ se mangiàn e feugge.

## Descriçion e stòia

## Produtoî

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Catalogna (verdûa)

A **catalogna** (**catalògna** segóndo a grafîa ofiçiâ, **catalogna** in vintimigiôzo) a l'è 'n insémme de variêtæ da radición, ö sæ *Cichorium intybus* (L., 1753), de quæ se mangiàn e feugge.

## Descriçion

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Cöo

***Brassica oleracea*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **cöo** (**côu** in savonéize, **còuru** in vintimigiôzo, **coru** in monegàsco), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Brassicaceae, òriginâia de l'Eoröpa òcidentâle.

## Descriçión

## Tàscionomîa
### Variêtæ
O cöo o l'è 'na ciànta alimentâ e, dæto ch'a vêgne coltivâ da vàrri sécoli, són stæte seleçionæ tànte variêtæ, asæ divèrse tra lô:

S'aregordàn che e ciànte conosciûe cómme cöo de Pechìn (*Brassica rapa* subsp. *pekinensis*) e cöo cinéize (*Brassica rapa* subsp. *chinensis*) són in realtæ de sóttaspêce de *Brassica rapa*, ö sæ a râva, e no de *B. oleracea*.

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Cöo de Bruxelles

O **cöo de Bruxelles** (**coureti** in vintimigiôzo, it. *cavolo di Bruxelles*) o l'è 'na de cultivar de cöo ciù difûze, de spésso clasificâ cómme *Brassica oleracea* var. *gemmifera*.

## Descriçión

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Fenoggio

***Foeniculum vulgare*** (Mill., 1768), comuneménte conosciûa cómme **fenoggio** (**fenóggio** segóndo a grafîa ofiçiâ, **fenuggiu** in savonéize, **fenùgliu** in vintimigiôzo, **fenuyu** in monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Apiaceae, usâ in cuxìnn-a.
## Descriçión

## Produçión

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Cöo rava

O **cöo rava** (**ravacöo** segóndo a grafîa ofiçiâ, **rävacôu** in savoneize, it: *cavolo rapa*) o l'è 'na cultivar de cöo, da quæ se mangiàn e féugge, de spésso clasificâ cómme *Brassica oleracea* var. *gongylodes*.

## Descriçión

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Alimentaçion
Cöo cinneise

***Brassica rapa'' subsp. ''chinensis*** ((L.) Hanelt, 1986), comuneménte conosciûa cómme **Cöo cinneise** (it: *cavolo cinese*), conosciûo ascì cómme **bok choy** ò **pak-choi**, a l'è 'na cultivar de *[[Garbuxo|B. rapa]]*.

## Descriçión
O cöo cinneise o l'è unn-a variêtæ de cöo.

## Âtri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Categorîa:Verdùa
Séllou

***Apium graveolens*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **séllou** (**sélou** segóndo a grafîa ofiçiâ, **scellou** in savonéize, **sélaru** in vintimigiôzo, **çelaru** in monegàsco, it: *Sedano*), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Apiaceae, da quæ se mangiàn e feugge e o fûsto. 

## Descriçion e stòia

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Ravanetto

***Raphanus raphanistrum'' subsp. ''sativus*** ((L.) Domin, 1910), comuneménte conosciûa cómme **ravanetto** (**ravanétto** segóndo a grafîa ofiçiâ, **ravanettu** in savonéize, **ravanétu** in vintimigiôzo, **ravanetu** in monegàsco, it: *ravanello*), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Brassicaceae, da quæ se mangiàn i burbi.

## Descriçión

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Plantae
Categorîa:Alimentaçion
Categorîa:Verdùa
Rava

A **Rava** (lat: **Raphanus napus**; it: **Rafano**), anche dïto *rafàn*, a l'è unn-a cianta d'a quæ se mangia i burbi.

Ätre speçie de rava son usæ comme foraggio e comme fonte de combustibile (euio de colsa) ascì.

## Colegaménti esterni

Categorîa:Verdùa
Gardo

***Carduus*** (L., 1753), comuneménte conosciûo cómme **gàrdo**, o l'é 'n génere de ciànte ch'a apartegne a-a famìggia de Asteraceae, difûzo inte l'Eoröpa, l'Àfrica e l'Àzia. Gàrdo o l'è ascì o nómme comùn de divèrse spêce de piànte, usæ in coxìnn-a.

## Descriçión

## Tàscionomîa
Into génere *Carduus* gh'è 92 spêce, ma no bezugna fâ confuxón co-o nómme comùn de çèrtidùnn-e ciànte: defæti vàrie spêce són comuneménte conosciûe cómme gàrdo ma a fàn pàrte de âtri géneri, prezénpio:
* Gàrdo sànto: o sò nómme scentìfico o l'è *Centaurea benedicta* ((L.) L., 1763), dónca o l'è inclûzo into génere *[[Centaurea]]*.
* Gàrdo mariàn: o se trêuva into génere *[[Silybum]]*, co nómme scentìfico *Silybum marianum* ((L.) Gaertn., 1791).
* Spinón: variêtæ de *Cynara cardunculus*, o l'è clasificòu cómme *C. cardunculus* var. *sylvestris*

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Colsa

***Brassica napus*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **colsa**, a l'è 'na cianta ch'a apartegne a-a famìggia de Brassicaceae. A l'è uzâ cómme foràggio e inti ùrtimi ànni a l'è uzâ cómme fónte de combustibile ascì. Defæti o sò êuio o se pœ adêuviâ inti motoî diesel a-o pòsto do gazòlio.

O navón (dîto naón ascì) a l'è 'na variêtæ de sta ciànta chi, clasificâ cómme *Brassica napus* subsp. *rapifera*.

## Descriçión

## Produtoî

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Agricoltua
Categorîa:Plantae
Managua

**Managua** a l'é a capitâle do Nicaragua.

Fondâ co-o nomme de *Villa de Santiago de Managua*, anchêu a g'ha 2.033.622 abitanti (2016) inte l'area metropolitann-a.

## Geògrafia

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Atri progètti

## Conlìgamenti esterni
*  Scïto do Governo de Managua, http://www.managua.gob.ni/

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Categorîa:Nicaragua
Ritmo

O **ritmo** in mûxica, o se referisce a a ripetission de soîn fòrti e debboli a intervalli regolâri o de votte anche irregolâri a l'interno de 'n pesso.

## Descriçion e stòia
O ritmo mûxicâ o comprende tûtto quello c'appartegne ao movimento c'o slança a mûxica into tempo. Inta dansa, o ritmo o governa i movimenti do corpo.

### Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Muxica
Livermöio

Inta scénsa o **livermöio** (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de **ununhescio** ò **eka-polònio** ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo **Lv** e o nùmero atòmico 116. O livermöio o gh'à 'n péizo atòmico de 293&nbsp;u.

## Âtri progètti

Categorîa:Eleménti chìmichi
San José

**San José** a l'è a capitâ da Costa Rica e capolêugo da provinsa de San José.

A l'è o çentro polittego e econommico do Pàize, controllando ciû da meitæ do commerçio e di serviçi.

A g'ha 'na popolassion de 342.188 abitanti (2018).

## Atri progètti

Categorîa:Còsta Rica
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Charango

O **Charango** (pronûnçia: *ciarango*), o l'è 'n strûmento de mûxica piccin de son stridente, dêuviòu inta mûxica campestre do Sûdamerica (prinçipalmente Bolivia, Perù, Argentinn-a, Ecuadòr e Cile), c'o l'appartegne a-a famiggia do mandolin.

O g'ha çirca 66 cm. de longhessa, e o vegne soventi costrûto co-a corassa do *quirquincho* (armadillo).

Scibben che existe tante variante, gh'è diverse accordatûe, generalmente in 5 grûppi de doe corde, façendo 'n totâle de dëxe corde, in senso non scalâre.

O deriva da 'n vëgio strûmento spagnòllo portòu in America inte l'eppoca da conquista, ciammòu *vihuela de mano* (anteçedente da chitarra clascica spagnòlla). O se pensa c'o pêu avéi avûo origgine inta çittæ boliviann-a de Potosí, antigamente molto ricca grassie a l'estrassion d'argento, essendo o rezûltòu de l'ûnion de tradiçioin americann-e e spagnòlle.

Anchêu o l'è ascì prezente inte di grûppi sûdamerichen e non sûdamerichen de mûxica folk e fusion.

## Atri progètti

## Conlìgamenti esterni
* Asociación Internacional del Charango AIC (spagnòllo)
* "Charango para Todos" (Charango pe tûtti), o scïto d'Héctor Soto (spagnòllo)
* Charango Libre (spagnòllo)
* Charango Bolivia (spagnòllo)

Categorîa:Strumenti muxicæ
Corrientes (Argentinn-a)

**Corrientes** (*San Juan de Vera de las Siete Corrientes*) a l'è 'na çittæ do nòrd-èst de l'Argentinn-a, capitâ da provinsa do mæximo nomme, in riva a-o sciûmme Paraná.

## Geògrafia
A crêuve 'na sûperfiçie de 500 km² e a g'ha 'na popolassion de 328.689 abitanti (2001).

O ponte General Manuel Belgrano, in scio sciûmme Paraná, a ghe colêga co-a vexinn-a çittæ de Barranqueras e con Resistencia, inta provinsa do Chaco.

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Atri progètti

## Conlìgamenti esterni
* Scïto da Çittæ de Corrientes, https://web.archive.org/web/20120717013501/http://www.mcc.gov.ar/

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a