Berzezzi

**Berzezzi** (*Bergeggi* in italian) u l'è in cumüne ligüre de 1.060 abitanti ch'u se tröva int'a pruvincia de Sann-a. 

## Geugrafia
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'Îzua de Berzezzi.

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'Àrea Marina Prutètta Îzua de Berzezzi p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli ingìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
## Stoja
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da *Berg* che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u 992, u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i sécculi X e XI u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u 1385 u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a Repübblica de Zena e insemme a quelli de Spôtùrnu e Vuè u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena (1797) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de Napuliùn Bunapärte, u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre 1797 int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu Sann-a, drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì 1798 u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu Spôtùrnu, d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u 1803 d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u 1805 a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u 1814, u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u Dipartimentu de Muntenötte.

Int'u 1815 Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u Reĝn̂u de Sardeĝn̂a, cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u 1861 d'u Reĝn̂u d'Italia.

Fina a-u 1927 u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u 1927 u l'è pasä sut'â pruvincia de Sann-a apena custituìa.

A l'inissiu d'u XX sécculu sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u 1917, a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u 1921, a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre 1943, 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre 2008 u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
## Abitanti
### Evuluçiùn demugrafica

### Persunn-e lighè cun Berzezzi
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti (Rumma, 8 arvì 1901) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u 1919. Spuzä da-u 1938 cu'u famuzu “chansonnier” parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a Pariggi int'u 1963, investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a Firenze u 14 nuvenbre 1902 da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme “cantu melódicu a l'italiäna”, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan “u canta a-a Buti”. Int'u 1953 u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä “Primmu amù” int'i anni chi van da-u 1953 a-u 1962. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre 1963.

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in Vuè int'u 1920. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia “Michelangelo”, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u 1962, a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

## Posti de interesse

### Architetüe religiuze
Int'u paize:

* **Gexa de San Martìn de Tours**, int'u 1706 u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre 1709 u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u XVI sécculu), 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L**'Âtóju de Santa Catàina**, zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu 1585, u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u V-VI sécculu e de l'abasìa custruìa int'u 992, vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

### Architetüe civili

### Architetüe militäri

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u XVII e u XVIII sécculu a-i cunfìn cu'u cumüne de Vuè. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre 1921. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u 1889 quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö “A Baterìa”, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

**Ture**

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de *Vada Sabatia*, ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u XV sécculu.

## Ecunumia
U turizmu u l'è a ciù inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

## Cultüa

### Istrusiùn

### Dialettu berzezìn

## Manifestaçiuìn

## Fèste e fêe

## Sport

## Aministraçiùn

## Cumünicaçiuìn

## Note


## Ätri prugètti