open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Felis silvestris catus

*Taxonavigaçion*

**Felis** - **Gatto**

:Superregno: Eukarya
::Regno: Animalia (Metazoa) 
:::Subregno: Eumetazoa 
::::Superphylum: Bilateria: Deuterostomia 
:::::Phylum: Chordata
::::::Subphylum: Vertebrata
:::::::Infraphylum: Gnathostomata
::::::::Classi: Mammalia
:::::::::Sottoclasse: Theria
::::::::::Infraclasse: Placentalia
:::::::::::Ordine:  Carnivora
::::::::::::Sottordine: Fissipedia
:::::::::::::Famiggia: Felidae (Felini)
::::::::::::::Sottofamiggia: Felinae
:::::::::::::::Genere: Felis
::::::::::::::::Speçie: Felis silvestris
:::::::::::::::::Sottospeçie: **Felis silvestris catus**

**Nomme**: FelisLinnaeus 1758 

### ''Proverbi''
* *Quando o gatto passeggia o ratto sta ascoso*
* *Quande o gatto o se spassa e oëgie, vêu dî che cieuve*

## Atri progètti

Categorîa:Biologîa
catus
Felis silvestris

*Taxonavigaçion*

**Felis sylvestris** - **Gatto servægo**

:Superregno: Eukarya
::Regno: Animalia (Metazoa) 
:::Subregno: Eumetazoa 
::::Superphylum: Bilateria: Deuterostomia 
:::::Phylum: Chordata
::::::Subphylum: Vertebrata
:::::::Infraphylum: Gnathostomata
::::::::Classi: Mammalia
:::::::::Sottoclasse: Theria
::::::::::Infraclasse: Placentalia
:::::::::::Ordine:  Carnivora
::::::::::::Sottordine: Fissipedia
:::::::::::::Famiggia: Felidae (Felini)
::::::::::::::Sottofamiggia: Felinae
:::::::::::::::Genere: Felis
::::::::::::::::Species: **Felis silvestris** - **Gatto servægo**
:::::::::::::::::Sottospeçie: *[[Felis silvestris catus]]*

**Nomme**: FelisLinnaeus 1758 

**Proverbi***Quande o gatto o passeggia, o ratto o sta ascôso*

## Âtri progètti

Categorîa:Biologîa
Prearpi Lìgüri

E **Prearpi Lìgü(r)i** (ascì *Prearpe Lìgü(r)i*, *Prealpi Liguri* in italiàn, *Préalpes liguriennes* in fransese) e sun in grùppu de munti ch'i fan parte de Àrpi Lìgü(r)i. Se trövan ai cunfìn fra a regiùn Ligü(r)ia (pruvinse de Impe(r)ia e de Savùna) e u Piemunte (pruvinsa de Cuni). E sun frasiunàe dae Àrpi du Marguareis, l'âtra parte de Àrpi Lìgü(r)i, daa Colla de Nava. A simma ciü âta a l'è quella du munte Armetta, ch'a razunze i 1.739&nbsp;m s.l.m..

## Geulugìa
Inta zona de Prearpi i sun ben rapresentài, cumme in âtre zone prearpìne, cunglumerài e âtre prìe sedimenta(r)ie cumme e màrne, e a(r)ena(r)ie, u carcâ e u gèssu.

## Clascificasiùn
Segundu a SOIUSA e Prearpi Lìgü(r)i e sun ina sutta-sesiùn arpìna, cun clascificasiùn chi de sutta:
* Gran parte = Àrpi de Punènte
* Grande setû = Àrpi de Süd-òvest
* Sesiùn = Àrpi Lìgü(r)i
* Sutta-sesiùn = Prearpi Lìgü(r)i
* Còdice = I/A-1.I

## Delimitasiùn
Intu sensu u(r)a(r)iu i limiti geugrafichi de Prearpi Lìgü(r)i i sun: a Colla de Nava, u scciümme Tàna(r)u, u turènte Sevetta, a buchetta d'Atâ, u turènte Lavanèstru, Savuna, u Mâ Lìgü(r)e, Arbenga, a valâ de l'A(r)òscia.

## Südivixùn

A particularitài de Prearpi rispettu a l'internu da cadéna arpìna, resepìa du 2005 daa SOIUSA, a l'é(r)a stâ sustegnüa zà inti primmi ànni du Növesèntu da l'arpinista ligü(r)e Jacques Guiglia. E Prearpi Lìgü(r)i e sun divìse int'in super-grùppu, trèi gruppi e növe sutta-grùppi.
* Cadena Settepan-Carmu-Armétta (*A*)
** Gruppu du Munte Settepàn (*A.1*)
*** Custe(r)a Briccu Quòggia-Munte Âtu (*A.1.a*)
*** Custe(r)a du Munte Settepàn (*A.1.b*)
*** Custe(r)a Briccu di Pinèi-Rocca Rulüa (*A.1.c*)
*** Custe(r)a du Bric Getìna (*A.1.d*)
** Gruppu du Munte Carmu (*A.2*)
*** Custe(r)a du Munte Carmu (*A.2.a*)
*** Dursâle Spinarda-Sòtta (*A.2.b*)
** Gruppu Galé-Armétta (*A.3*)
*** Custe(r)a Galé-Armétta (*A.3.a*)
*** Dursâle du Pissu Castelìn (*A.3.b*)
*** Dursâle da Rocca de Penne (*A.3.c*)

A Còlla du Me(r)ögnu a sepa(r)a u Gruppu du Munte Settepàn da quellu du Munte Carmu, mentre a Còlla de San Benardu de Garesce a divìdde u Grùppu du Munte Carmu da quellu du Galé-Armétta, u tòccu ch'u cunta e simme ciü elevàe de Prearpi Lìgü(r)i.

## Valichi
Inta tabella chi sutta u gh'è a lista cu'ina selesiùn de colle de Prearpi Lìgü(r)i.

## Simme prinsipâli
E muntagne prinsipâli ch'e furman e Prearpi Lìgü(r)i e sun:

## Nòtte


## Bibliugrafìa
* 

Categorîa:Cadénn-e de montàgne
Categorîa:Giögrafîa da Liguria
Categorîa:Giögrafîa do Piemónte
Forgao (fœugo artifiçiâ)

Un **forgao** pr. /'furgɔw/ ò **fôgao** ò **fûgao** (ciu antig. ***forgaro*** ò ***forgoro*** -  da-o latin *fŭlgur -ŭris*, da-o tema de *fulgēre* "lampezâ") o l'è 'n fœugo d'artifiççio formao da 'n tubbo de papê impio de pôvie pirrica à deflagraçion ciutosto lenta co' in çimma 'na testâ ch'a conten i fœughi de goerniçion che s'açendan quande s'è ezaorio a carrega propursciva: a propurscion a l'è acaxonâ da-i produti da combustion che, sciortindo a gran veloçitæ da-o pertuzo posteriô, e-o fan xoâ per l'aia. Ghe n'è ch'en munii de 'na canetta, ò stecca, atacâ derê pe stabilizâne a traietoia do xœuo e ghe n'è de quelli che sença canetta se stabilizzan curlando ò che donca en sparæ da di tubbi ò mascoli.

## Atri scignificæ
* Doviæ cazze sotta-a definiçion de "forgao" quæssessæ propursô a getto, specce di proiettili à uzo bellico tipo *[[katioscia]], [[bazooka]] e [[panzerschreck]]*, a quæ spinta a segge ótegnûa da l'espurscion de masse ch'o portava à bordo (endoreatô). Se però o l'é dotao de 'n scistema de goidda, aloa o l'è ciamao miscile.
* L'è ciamao "forgao da pescâ", ò "derfinea", 'na grossa foscina.

## Atri progetti

Categorîa:Ògètti
Beneito Zacaja

O **Beneito Zacaja** (primma do XIX sec. ***Zacaria***) o fu 'n armiraggio, condutê, dipromattico, polittico e mercante zeneize inta segonda meitæ do Duxento.

Consegê do comun de Zena into 1256, l'anno doppo o combatté una battaggia navâ sfortunâ contra i Veneçien; ma 'na serrie de speculaçioin capitalisteghe e una miscion dipromattica (1267) gh'arvin i mercoei do Levante; o Michê Paleologo o concesse à lê, e à so fræ Manoælo, e Fœugge co-e so ricchiscime minee d'aime. Lê o l'esportò inte tutto l'Ocidente desbaraçando i moæ circostanti da-i corsæ franco-venneti e imponendo o proppio monopollio à reizego de 'na goæra co-a moæpattria; o l'esteize o so comercio inte tutto o Mâ Neigro, verso Trabezonda, l'Ærminnia, Cafà (da quæ fu conso so zenne) e l'interno da Ruscia. Contra o Carlo d'Anxo' o scombatté into 1275 e o tramò into 1282, l'anno do Vespo, un'aliança dinastega de l'erede bizantin co-a caza de Castiggia e da pœu, à Vespo avegnuo, co-o Peo d'Aragon. Armiraggio da flotta zeneize contra Piza (1284-87), o fu ciu che l'Oberto D'Oia o veo vinçitô da Meloia, e o remaciò o trionfo con doe ódaçìscime incurscioin into porto pizan.

O stabilì un protettorato zeneize in sce Trippoli de Scirria (1288) e o-o rinsódò co l'aliança do re d'Ærminnia e de Çipri, ma percose mâ segondao da-i so conçitadin, o dovette lasciâ cazze Trippoli inte moen di Egiçien, di quæ o se vendicò cattuando ina nave (1289). Sconfessao da Zena, o passò a-o serviççio do Sancio IV de Castiggia ch'o ghe concesse in fœüdo o Porto Santa Maja presso Caddexe e o-o nominò *almirante mayor* : o sbaraggiò a Marzamosa a flotta marochiña (1291: in quell'ócaxon pâ ch'o l'inventesse o terçaiœu) e o cooperò a-a preiza de Tarifa, ma guastaose co-o generâ in cappo o passò presso o Feipo o Bello comme armiraggio generâ (1294). O presezette con di atri Zeneixi a-a fabricaçion do primmo arsenâ navâ de França, e o scrisse un cian de brocco continentâ de l'Inghiltæra; ma o no l'ariescì do tutto à apricâlo e, dementre ch'o broccava Bruges, i avegnimenti de Sciria e-o reciamon à Zena. Chie o preparò una croxâ a-a quæ voeiva prende parte molte gentridonne zeneixi (1301), ch'a l'anò à monte perché o Bonifaççio VIII o s'ópôze à 'na reconquista de Trippoli; da pœu o s'impadronì de l'izoa de Scîo, centro da produçion do màstiço. O l'aiva sempre ciu sviluppao o sfrutamento di aimêe: o l'esportava l'aime in sce de nave proppie e in parte o-o dœuviava inte 'na so tenzaja; in parte o l'inandiava in França e in Fiandra, segge pe *Aigues-Mortes* e e fee de *Champagne*, segge pi-a via oceannica che probabilmente a fu çernua da-o commerçio aprœuv'a-e so campagne navæ in França: a-e quæ pâ se degge ascì i progresci do portolan do Peo Vesconte e di atri cartoggrafi zeneixi.

O moì into 1307, e o figgio Paleologo o ghe sucesse into dominnio de Fœugge e de Scîo.

## Bibliografia
* 

## Atri progetti

Categorîa:Biografìe
Poistæ da Compagna Communis

Inta lìsta di **[[Poistæ (medioêvo)|Poistæ]] da [[Compagna Communis]]**, ö sæ do Lìbero Comùn da çitæ de Zêna, són inclûxi i perîodi inti quæ a çitæ a l'êa governâ da-i Capitànni do Pòpolo, de dediçioìn ò di governatorâti.

A càrega a l'êa de sòlito de doî ànni e de spésso a vegnîva afidâ a di foestê.

## Poistæ (1191-1256)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti prìmma da nòmina do Ghigèrmo Bóccanéigra cómme Capitànio do Pòpolo, ö sæ quélli tra o 1191 e o 1256.

## Poistæ (1257-1262)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti sótt'a-o govèrno do Capitànio do Pòpolo Ghigèrmo Bóccanéigra, ö sæ quélli tra o 1257 e o 1262.

## Poistæ (1262-1265)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra o govèrno do Capitànio do Pòpolo Ghigèrmo Bóccanéigra e quéllo do Scignôro e Capitànio Òbèrto Spînoa, ö sæ quélli tra o 1262 e o 1265.

## Scignôro e Capitànio (1265)
Govèrno do Scignôro e Capitànio de Zêna Òbèrto Spînoa, into 1265.

## Poistæ çitadìn (1265)
Govèrno de doî poistæ çitadìn, dîto "prìmma diarchîa Döia-Spînoa" ascì.

## Poistæ (1266-1270)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a prìmma e a segónda diarchîa Döia-Spînoa, ö sæ quélli tra o 1266 e o 1270.

## Capitànni do Pòpolo (1270-1291)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta segónda diarchîa Döia-Spînoa, dîta "Diarchîa di doî Òbèrti" ascì.

## Capitànni do Pòpolo (1291-1295)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti tra a segónda e a tèrsa diarchîa Döia-Spînoa.

## Capitànni do Pòpolo çitadìn (1296-1299)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta tèrsa diarchîa Döia-Spînoa.

## Poistæ (1300-1306)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a tèrsa e a quàrta diarchîa Döia-Spînoa.

## Capitànni do Pòpolo çitadìn (1306-1310)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta quàrta diarchîa Döia-Spînoa.

## Poistæ (1311)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a quàrta diarchîa Döia-Spînoa e a dediçión a-o Rìcco VIII de Lusenbùrgo.

## Dediçión a Rìcco VIII de Lusenbùrgo (1311-1313)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Vicâi do Sâcro Româno Inpêro into perîodo da dediçión a-o Rìcco VIII de Lusenbùrgo.

## Poistæ (1314-1317)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a dediçión a-o Rìcco VIII de Lusenbùrgo e a diarchîa Fiéschi-Grimaldi.

## Capitànni do Pòpolo çitadìn (1317-1318)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta diarchîa Fiéschi-Grimaldi.

## Dediçión a Bèrto I de Nàpoli (1319-13??)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Vicâi e i Poistæ do Régno de Nàpoli into perîodo da dediçión a-o Bèrto I de Nàpoli.

## Capitànni do Pòpolo çitadìn (1335-1339)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta quìnta diarchîa Döia-Spînoa, sùbito prìmma de l'eleçión do prìmmo dûxe, o Scimón Bóccanéigra.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Pòsta de Zêna

A **Pòsta de Zêna** a l'é stæta o servìçio postâle da Repùbrica de Zêna, da-o Çinqueçénto scìnn-a-a sò chéita into 1797.

## Stöia
Za a partî da-a segónda meitæ do sécolo XV gh'é de nêuve in sce di corê de servìçio inta Supèrba, ma o l'é sôlo da-o sécolo sucescîvo ch'a l'é docomentâ l'existénsa de 'n "Méistro di Corê in Zêna", mìsso a càppo de 'n'òrganizaçión stàbile.

De vòtte, e pòste zenéixi vegnîvan dæte in apàlto a-e vàrie famìgge e a-i Abèrghi di Nòbili da çitæ cómme, in particolâ, i Lomelìn, i Spìnoa, i Særa e i Damæn. A-i 11 de zenâ do 1731 sto servìçio chi o l'é stæto apaltòu a-a famìggia di Rivanéigra pe 'n perîodo de sciusciànt'ànni.

Into 1551 o rè de Spàgna o l'à inpòsto a prezénsa inta capitâle de 'n scàgno de pòste spagnòlle, sott'a-a direçión de 'n "Corê Magiô de Sò Maestæ", in teorîa sôlo pe òcupâse da gestión da pòsta spagnòlla da e vèrso l'Itàlia, cómme prìmma tàppa do Corê d'Itàlia. In realtæ o Méistro de pòste spagnòlle o l'à intercetòu pe vàrri ànni a corispondénsa pe tùtte e destinaçioìn, co-a Repùbrica ch'a l'êa in pràtica inposcibilitâ de controlâ a questión, aprêuvo a-a sò dipendénsa polìtica da-a Spàgna.

Into 1731 o l'é stæto institoîo o scàgno de pòste françéixi de Zêna, o quæ o l'aviéiva dovûo êse sôlo 'na tàppa do corê che da-a Frànsa o l'andâva a Rómma ma, inta pràtica, o l'à caxonòu i mæximi problêmi che s'êan verificæ doî sécoli prìmma co-i corê spagnòlli.

E pòste de Zêna, pe lô, avéivan 'n scàgno postâle a Rómma e, scìnn-a l'indipendénsa do Régno de Nàpoli into 1732, gestîvan a corispondénsa che da-a çitæ de Nàpoli e da Rómma a l'êa spedîa pe Torìn. A partî da sta dæta chi, pe cóntra, són stæti creæ di corê òrdenâi, ö sæ con de parténse fìsse ògni setemànn-a òpû ògni chìnze giórni, da Torìn e da-a Frànsa pe Rómma, pasàndo pe Zêna, dónde avéivan 'n pròpio scàgno.

## Òrganizaçión
O còrpo di corê da Repùbrica de Zêna o l'êa formòu da dózze corê, i quæ, into 1630, faxéivan servìçio pe Milàn, Anvèrsa, Venéçia, Lìon, Torìn, a córte do Sâcro Româno Inpêro, Augsburg, Palèrmo, Mescìnn-a, Nàpoli, Rómma, Firénse e Madrìd.

A càppo do servìçio postâle gh'êa 'n "Méistro di Corê in Zêna", tìtolo cangiòu into Sèteçénto in "Magnìfico Generâle de Pòste".

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Categorîa:Posta
Griphus ut has angit, sic hostes Ianua frangit

***Griphus ut has angit, sic hostes Ianua frangit*** (scrîto *Griffus ut has angit, sic hostes Janua frangit* ascì, in zenéize "Comò-u grifón o l'abêra quéste, coscì Zêna a destrûe i nemîxi") o l'é, in latìn de l'etæ de mêzo, un di mòtti ciù antîghi da Repùblica de Zêna. De spésso, spécce in scê monæe zenéixi, o l'êa aconpagnòu da-a raprezentaçión de 'n grifón, âtro scìnbolo da çitæ de Zêna e da sò Repùblica, aprêuvo a aberâ 'n'àgogia e 'na vórpe.

## Stöia

E òrìgine do mòtto e de l'icónn-a do grifón són bén bén antîghe e remóntan scìnn-a da-i prìmmi sécoli de vìtta da Repùblica. Defæti l'inperatô Federîgo II, nêvo do Barbaróssa, o l'êa chinòu tórna in Itàlia pe repigiâ o progètto do sò mesiâvo, ö sæ de sotométte e çitæ ribèlli a l'outoritæ do Sàcro Româno Inpêro, goæra che pe Zêna a l'êa ligâ a-o conflìtto con Pîza ascì, aleâ de l'inperatô, che inte quélli ànni a l'êa arivâ a-asediâ a Supèrba, sénsa sucèsso (pe pöi êse a-a fìn batûa inta decizîva batàggia da Melöia into 1284). A ògni mòddo, inta batàggia de Pàrma, avegnûa in realtæ inta vexinn-a localitæ de *Vittoria*, rocafòrte de l'inpêro, into 1248, ànche gràçie a l'agiùtto de trexénto balestrê zenéixi e âtretànti tra i megio òmmi da Repùblica, o Federîgo II o l'é stæto duaménte batûo e coscì o l'à dovûo renonçiâ a l'inpréiza.

Pe aregordâ sti fæti chi, e àgoge inperiâli da cazàdda di Hohenstaufen són stæte mìsse, co-a tésta a chéuxe e sormontæ da stàtoe de grifoìn, a-arêze a Pòrta di Vàcca, unn-a de pòrte da çitæ, dîta "de Sànta Fêde" ascì. Da quésto moménto o mòtto "*Griphus ut has angit, sic hostes Ianua frangit*", che segóndo çèrti studiôxi o l'êa dêuviòu scìn da-o 1193, o saiâ portòu con grànde òrghéuggio da-e armæ da Repùbrica sórvia o sò confaón, da-arénte a-a crôxe de Sàn Zòrzo. Da chi vên o scignificâto da raprezentaçión do grifón ascì, con l'àgogia ch'a l'é 'n ciæo riciammo a-o Sàcro Româno Inpêro e a vórpe ch'a l'alùdde a-a Repùblica de Pîza.

Inte l'Eutoçénto, a regòrdo de inpréize da Repùbrica, inti pòrteghi da "nêuva" Stràdda XX Seténbre gh'é stæto mìsso 'n'inscriçión con l'antîgo mòtto de Zêna.

## Nòtte


Categorîa:Repùbrica de Zêna
Scignorîa de Gibelétto

A **Scignorîa de Gibelétto** (dîta *Gibéllo*, *Gibelet* ò *Jebail* ascì) a l'êa 'n féodo inta Contêa de Trìpoli, un di stâti croxæ in Tærasanta, che, a-o mànco formalménte, a dipendéiva da-a Repùbrica de Zêna. O teritöio picìn de sto féodo o se spandéiva pe-o ciù lóngo a còsta meridionâle da Contêa de Trìpoli e o confinâva, a mêzogiórno, co-a scignorîa de Beirut, ch'a fâva pàrte do Régno de Geruzalèmme.

## Stöia

O féodo de Gibelétto, pægio ciù ò mêno a 'n quàrto da contêa de Trìpoli, o l'é stæto asegnòu a-i zenéixi cómme ringraçiaménto pe-o seu servìççio a-i ténpi Prìmma Croxâ, co-e seu galêe che l'êan a-o servìçio do cónte d'Edéssa quànde che l'àn pigiòu ste tære. Riçevûo o contròllo da çitæ, a Gibelétto l'é stæto dónca inandiòu un di fóndeghi che gestîvan i tràfeghi di zenéixi into Levànte.

Gibelétto, a capitâle do féodo, a l'êa 'na çitæ bén bén antîga, ch'a l'existéiva za a-i ténpi di Fenîci co-o nómme de *Byblos*, méntre a-a giornâ d'ancheu a l'é dîta *J'baïl*. Conquistâ da-e armæ crestiànn-e do 1104, a çitæ a l'é stæta consegnâ da-o Bertràndo II a-o Ghigèrmo Inbriægo, comandànte di zenéixi, ch'o l'à fæta vegnî a capitâle da scignorîa de famìggia. De de lì, a región a l'é arestâ sott'a-o contròllo di Inbriæghi scìnn-a do 1302, levòu i ànni tra o 1187 e o 1197, quand'a l'é stæta conquistâ da-o Saladìn.

Into detàggio, scìnn'a-i ànni '80 do Duxénto i scignôri de Gibelétto són stæti di feodatâi do cónte de Trìpoli ma, dòppo a chéita de quélla çitæ do 1289, són arestæ in càrega ancón pe quàrche ténpo cómme vasàlli di Mamelùcchi. Defæti, i Inbriæghi àivan decîzo de aréndise a-i àrabi sénsa conbàtte e coscì a çitæ a s'é sarvâ da-i sachézzi e a famìggia a l'à tegnûo o féodo scìnn-a do 1302, quànde Gibelétto a l'é stæta in sciâ fìn abandonâ.

## Scignôri de Gibelétto

* Ghigèrmo I Inbriægo (1109 - dòppo do 1118)
* Ûgo I Inbriægo (prìmma do 1127 - 1135), fìggio do Ghigèrmo, spozòu con l'Adelàzia
* Ghigèrmo II Inbriægo (1135 - 1157), fìggio de l'Ûgo I, spozòu con Sancia de Provénsa
* Ûgo II Inbriægo (1157 - 1184), fìggio do Ghigèrmo II
* Ûgo III Inbriægo (1184 - 1187), fìggio de l'Ûgo II, spozòu co-a Stefània de Milly, fìggia do Rìcco "o Beu"
* *Gibelétto òcupâ da-o [[Saladin|Saladìn]]* (1187 - 1197)
* Goìddo I Inbriægo (1197 - 1241), fìggio de l'Ûgo III, spozòu con l'Alîce, fìggia do Boemóndo III d'Antiòchia
* Rìcco I Inbriægo (1241 - 1271), fìggio do Goìddo I, spozòu con l'Izabèlla, fìggia do Baliàn de Ibelin
* Goìddo II Inbriægo (1271 - 1282), fìggio do Rìcco I, spozòu co-a Margàita, fìggia do Giuliàn de Grenier
* *Gibelétto òcupâ da-o [[Boemóndo VII d'Antiòchia|Boemóndo VII]], cónte de Trìpoli* (1282 - 1289)*; co-a conquìsta da pàrte di Mamelùcchi a l'é tornâ pe quàrche ténpo a-i Inbriæghi*
* Pêo Inbriægo (1289 - 1302), fìggio do Goìddo II, spozòu co-a Douce de Gaurelée e pöi con l'Agnéize Inbriæga
* Màia Inbriæga (1310 - 1334), fìggia do Pêo, maiâ co-o Féipo d'Ibelin, scignôa de Gibelétto sôlo che de tìtolo

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Ligàmmi de fêua
* 
* 

Categorîa:Colònie da Repùbrica de Zêna
Categorîa:Lìbano
Bàsso de Zêna

O **Bàsso de Zêna** o l'êa 'n ìnno de raprezentànsa, sunòu escluxivaménte a-a prezénsa de dignitâi e anbasciatoî zenéixi inte córte de âtre naçioìn eoropêe. O no l'é dónca 'n ìnno naçionâle cómme quélli da giornâ d'ancheu, i quæ se són svilùpæ spécce inte l'Eutoçénto, ma a ògni mòddo o l'avéiva de fonçioìn scìmili, dovéndo raprezentâ a Repùbrica de Zêna into rèsto do móndo.

## Stöia
Cómme in âtri câxi, l'òrìgine de 'sto tîpo de mûxiche chi a remónta a-e melodîe sunæ pe-e stràdde, che de spésso se són svilùpæ segóndo di stilémmi tìpichi da çitæ, fæto a-o quæ Zêna a no faxéiva eceçión. In particolâ, tra e melodîe di menestrélli che se sentîvan pe-i caróggi, a l'é emèrsa 'na lìnia de bàsso caraterìstica, definîa da-i muxicòloghi "*[[ostinato]]*", zaché a l'é da sunâ in mòddo pægio pe tùtta l'ezecuçión. Quéste mûxiche són pöi arivæ, co-o Rinasciménto, inte córte de naçioìn, co-o bàsso zenéize ch'o l'à inspiròu 'n çèrto repertöio muxicâle, esportòu de fêua de tære lìguri ascì.

Diversaménte da âtre córte, spécce quélla de Napòli, o panoràmma muxicâle inta Supèrba o no l'êa però goæi inportànte aprêuvo a l'aosteritæ da nobiltæ zenéize, pi-â ciù pàrte interesâ a-e mòdde de córte de Frànsa e de Spàgna, ciufîto che favorî a nàscita de 'na schêua zenéize. A ògni mòddo a-o Bàsso de Zêna, fòscia nasciûo da-e mûxiche popolén da çitæ, o l'êa afidòu l'inportànte cónpito de raprezentâ a l'èstero a repùbrica mainâ.

O Bàsso de Zêna, pèrso pe vàrri sécoli, o l'é stæto scovèrto da-o muxicòlogo Gian Enrico Cortese, ritrovaménto ch'o l'à permìsso de sunâlo tórna dòppo tànto ténpo.

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Categorîa:Inni naçionâli
Costa

**Cósta** l'é 'na frasción id Cantaluvu ch'a gh'ò 16 abitanti. A s'tröva inte l'Òta Val Burbàia a 524m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.

A Cósta a gh'é 'na gêza custruìa int'ei 1865 e dedicò a San Giàcumu magiure. 

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Lucréçio

**Lucréçio** (in latìn *Titus Lucretius Carus*, 96/94 a.C. - 53/51 a.C.) o l'é stæto 'n poêta latìn e filòzofo de l'epicureìximo, outô do *De rerum natura* (in zenéize "A natûa de cöse").

## Vìtta
E informaçioìn da vìtta de Lucréçio derîvan prinçipalménte da-o *Chronicon* de Sàn Gêumo, segóndo o quæ o poêta o saiéiva vegnûo màtto "pe 'n fìltro d'amô" e dòppo o se saiéiva soicidòu a quarànt'e tréi ànni.

Lucréçio o l'ha avûo rapòrti con gréndi òmmi do seu ténpo: con Gàio Mémmio, a-o quæ o l'é dedicoù o ''De rerum natura'', fóscia co-o stòrico Cornélio Nepöte e ànche con Cicerón, ch'o l'ha curòu l'ediçión da seu òpia definîa cómme dotâ "de tànti lùmmi de talénto, e-a ògni mòddo de tànta àrte".

In realtæ o fæto che Lucréçio o fîse vegnûo màtto d'amô a poriéiva êse 'n'invençión di prìmmi crestién, òstîli a tànte seu poxiçioìn filozòfiche.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Poêti
Categorîa:Filòzofi
Omero

**Omero** (in grêgo antîgo: Ὅμηρος; VIII secolo a.C.) o l'é o poêta tradiçionalménte riconosciûo cómme outô di doî ciù inportànti poêmi épici da letiatûa grêga, l'Ilîade e l'Òdisêa. Gh'é stæto atriboîo ànche âtre òpie, cómme a Batracomiomachia, i Inni omerici, o Margite e âtri poêmi do Cîclo Épico.

## Vìtta
A vìtta de Omero a l'é ingugéita da-a lezénda e da-a fantaxîa de fónte: gh'émmo ciù o mêno éutto biografîe, dîte pròpio Vìtte d'Omero, atriboîe a vàrri outoî (Erodoto, Plutarco e âtri).

No l'é ciæo quæ a fîse a seu tæra d'òrìgine: fòscia a l'êa Chîo, ma l'é riportòu ànche Smîrne, Colofón, Atêne, Àrgo, Rödi e Salamìnn-a. A tradiçión a ripòrta ch'o fîse òrbo, træto tìpico e stereotipòu di cantoî inte l'antighitæ. Da seu mòrte l'é riportòu 'na versción segóndo a quæ o se saiéiva amasòu dòppo êse vegnûo màtto pe 'n indovinéllo a lê rivòlto da çèrti pescoéi.

I pescoéi s'êan acòrti d'avéi aciapòu sôlo pighéuggi (probabilménte l'enìgma o se bâza in sce l'anbigoitæ da pòula φθείρ, ch'a veu dî "pighéuggio", ma a l'é o nómme de 'n péscio ascì).

**A questión omérica** 

Za Xenon e Ellanico (III secólo a.C) avéivan atriboîo a Omero sôlo l’Iliade e pe quésto són stæti dîti separatìsti (χωρίζοντες). Pe cóntra, Aristarco de Samotracia (II secólo a.C.), co-i âtri dîti unitâi, o conscideràva l’Odissea 'na continoaçión de l’Iliade, scrîta ànni dòppo ma da-o mæximo poêta.

Da-o Seiçénto çèrti studiôxi han comensòu a métte in discusción l'existénsa stòrica do poêta e han avèrto coscì a questión omerica: segóndo F. Hédelin, abòu d’Aubignac (1664), Omero o no l'é mâi existîo e l’Iliade a l'é sôlo 'n insémme de cànti conpòsti in époche despæge da ciù outoî.

Tànti studiôxi into córso do ténpo han sostegnûo têxi diferénti: Giambattista Vico, F.A. Wolf, G. Hermann, K. Lachmann e A. Kirchhoff, U. von Wilamowitz, G. Jachmann, W. Schadewaldt.

Ciù de recénte o Milman Parry (1902-1935) o l'ha arenbòu a têxi de 'n'òriginâia compoxiçión a vôxe di doî poêmi (teorîa da pûa òralitæ) e-o l'ha confrontòu a técnica de fórmole de l'Iliade e de l'Odissea con quélla adêuviâ da-i gulsari, cantoî popolâri da región sèrbo-croâta. A l'inìçio i poêmi saiéivan coscì stæti cantæ e trasmìssi a vôxe e sôlo dòppo fisæ co-a scrîtûa.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Poêti
Odissea

L**'Òdisêa** (in grêgo antîgo: Ὀδύσσεια) a l'é 'n poêma épico, scrîto vèrso l'VIII secólo a.C. e atriboîo a Omero, ch'a célebra e aventûe de Ulìsse dòppo a goæra de Tröia contâ inte l'Ilîade.

## Contegnûo

A-a fìn da goæra de Tröia, o rè de l'îzoa de Ìtaca, Ulìsse, e-i seu conpàgni çércan de tornâ a câza, ma són òstacolæ into seu viâgio da çèrti dêi òstîli. 

Intànto, a Ìtaca, i Pröci són derê a pigiâse de pìcca pe spozâ Penélope, mogê de Ulìsse e moæ de Telémaco: a ògni mòddo a dònna a l'ingànna i pretendénti dìndoghe ch'a se maiä sôlo dòppo avéi finîo de tésce 'na téia, che pöi d’arescôzo a descûxe ògni néutte. 

Ulìsse o l'arîva a Ismaro, a tæra di Ciclöpi, dôve o riêsce a scapâ da Polifemo, pöi o vîxita l'îzoa de Eolo, quélla de Eea, dôve o l'incóntra a mâga Circe, o l'oltrepàssa i lîdi de scirénn-e amaliatôe, o stréito tra Scilla e Cariddi, l'îzoa de Trinacria, l'îzoa de Ogigia, dôve gh'é a nìnfa Calipso, e a-a fìn o l'arîva a-a tæra de Scheria. Chîe Ulìsse o l'é trovòu da Nausicaa, ch'a porta o nàofrago a-o palàsso de seu poæ, o rè Alcinoo. Dòppo avéi sentîo a seu stöia, Alcinoo o fa aconpagnâ Ulìsse a Ìtaca co-e seu nâvi.

L'eröe, tornòu a Ìtaca, con l'agiùtto de Atêna o se travéste da mendicànte pe no fâse riconósce e pöi, insémme a-o fìggio Telemaco, o fa strâge di Pröci. Penelope a l'é segûa che l'òmmo o ségge davéi Ulìsse quànde quésto o ghe fa capî de savéi chò-u seu létto da spozoéi o l'é costroîo in sce 'n çéppo d'oîvo, un segrétto che sôlo lô doî savéivan. O giórno dòppo, Ulìsse o va a vixitâ l'ançiàn poæ Laerte in canpàgna; o poêma o tèrmina con l'intervénto de Atêna, ch'a ristabilìsce a pâxe tra e famìgge di Pröci amasæ e-o rè de Ìtaca.

## Âtri progètti

Categorîa:Letiatûa
Pizzu d'Ulmèa

El **Pizzu d'Ulmèa** (*Pìssu d'Urméa* 'n' albenganese, *Pizzo d'Ormea* in italian) ṛê ina muntogna ota 2476 m. ch' a fa polte d' j olpi figune, u s' tṛöva int èl cumün d'Ulmèa ('n pṛûvincia 'd Cûni).

## Caratterištiche
A muntogna ṛô ina fulma cōnica è a s' tṛöva 'ns' ina dulsoa ch' a va vèlsu occidente fin ara zimma, è chè a pṛûsegue fin al Mungioie.

A cṛašta 'd cōšta Valcaiṛa a fa da špoltièuè fṛa a vol d' Almélla è a vol dû Ciapin a sud.

Èl v-lsonte a meʒʒudì l' è tüttu pṛoi, fin a u Cian 'd j Alcatti, 'nvece 'ns' èl v-lsonte nord u j è cịü' rōcche è l'è cịü' 'n p'ndenza; u coṛa vèlsu èl possu dâ Cōlla del Pizzu, 'd lunde ch' u polte ina cṛašta ch'a va vèlsu l'vonte fin aṛa Zimma Ferrarine, lun' ch' a s' dividde 'n dui rommi: èl pṛimmu u va fin a Zimma Velzeṛa è a vol Culsojia, è l'otṛu fin aṛa Cōlla dî Telmo. 

A rōcca d'l Pizzu ṛê fulmô da polfidu derivà dal quolzu. 'Nsâ zimma u j è ina cṛus̅c̅e 'd fèru è 'n dišcu d' utun, lun' ch' mu j'è malcà èl dištonze da j' oto muntogne d' j Olpi è dâṛa cadèna d' j Apenî è da cità cumme Tiṛin è Zena.

D' 'n zimma u s' pō vago u reštu 'd j' Olpi Liguri, coc' vōta anscì j' Olpi Apuane è a Colsica, ntl' ʒulnoi cịü' šcalle i s' vago ascì èl Munte Rösa è èl Pizzu Bernina.

### Lovji
Ai pê d'l Pizzu u j' è coc lovjiu, u cịü' gṛōssu l' ha ina supelficie 'd 200 mêtṛi quoddri, u s' tṛöva a punente dâṛa zimma, è l' è u Lovjiu Revelli, ch' u dà urigine al Culsojia. J oci dui i sun u Lovjiu d'l Pizzu (lolgu 60 metṛi e pṛûfundu 6) è quâ dû Lau (cịü' polvu), èl pṛimmu cịü' a nord è u s-cundu a sud del Pizzu, velsu a fṛâziun 'd Qualzina.

## Nòtte


## Oci pṛugetti

Categorîa:Montàgne do Piemónte
Iliade (Omero)

L**'Ilîade** (in grêgo antîgo: Ἰλιάς) a l'é 'n poêma épico, scrîto vèrso l'VIII secólo a.C. e atriboîo a Omero, ch'o cónta i fæti da goæra de Tröia. 

## Contegnûo

L'Ilîade a cónta i fæti da goæra de Tröia avegnûi dòppo o nöno ànno da-o seu prinçìpio: Agamennone o dêve dâ inderê a scciâva Criseide a seu poæ Crise, sacerdöte de Apóllo, ma o se refûa. O dîo pe quésto o mànda 'na pestegàdda cóntra i acanpaménti grêghi, raxón pe-a quæ Agamennone o l'açétta de lasciâ anâ a dònna, ma o preténde de fâse dâ in càngio Briseide, scciâva de Achìlle.

Quést'ùrtimo, òféizo, o deçìdde de abandonâ a goæra: l'ezèrcito grêgo, sénsa l'agiùtto de l'eröe, o coménsa a patî 'na série de sconfìtte. Coscì vêgne mandòu 'na delegaçión pe convìnçe Achìlle a tornâ a conbàtte, ma lê o no ghe veu molâ: a ògni mòddo o l'açétta de fâ lotâ o seu caìscimo conpàgno Patroclo, ch'o se véste con l'armatûa de Achìlle. 

Patroclo o fa stràggio di troién, ma pöi o vêgne amasòu da Ètore, fìggio do rè de Tröia Priamo, ch'o scàngia lê pe Achìlle. Quésto, dòppo avéi saciûo do fæto, o deçìdde de vendicâ l'amîgo e-o tórna a conbàtte: Agamennone o se scûza co-o Pelide e-o ghe dà inderê a seu scciâva Briseide.

Achìlle o pìggia pàrte a-a batàggia e a-a fìn o se scóntra con Ètore, ch'o mêue into duèllo: o Pelide o l'atàcca o cadâvou a 'n câro e-o ne fa scénpio strascinândolo pe træ vòtte in gîo a-e miâgie da çitadélla de Tröia. O poæ de Ètore, o rè Priamo, o deçìdde de anâ d’arescôzo inta ténda de Achìlle pe supricâlo d'avéi o còrpo do fìggio mòrto: o Pelide o l'aconsénte e-o vêgio rè o tórna a-a seu çitæ pe çelebrâ i rîti fùnebri.

## Âtri progètti

Categorîa:Letiatûa
Publio Virgilio Maron

**Virgìlio** (in latìn: Publius Vergilius Maro; Andes, Màntova 70 a.C. - Brindisi 19 a.C.) o l'é stæto 'n poêta latìn, outô de træ grénde òpie: l'Enéide, e Georgiche e-e Bucoliche.

## Vìtta

Virgìlio o l'é nasciûo into 70 a.C. ad Andes, a Màntova, da 'na famìggia de agricoltoî benestànti de ascendénsa etrùsca, raxón pe-a quæ o l'é stæto ànche definîo *vates Etruscus* e-o seu cognómme o l'é pròpio træto da-a pòula etrùsca maru "pretô urbâno", a quæ a l'indicàva 'n tîpo de magistratûa.

O fa i prìmmi stùddi da zoêno a Cremónn-a, pöi o stùdia retòrica a Milàn e a-a fìn eloquénsa a Rómma. Dòppo a batàggia de Filippi (42 a.C.) a famìggia de Virgìlio a pèrde tantìscime propiêtæ a Màntova, cosci o se trasferìsce a Nàpoli, dôve o frequénta a schêua epicurêa e-o l'incóntra ànche o poêta Òràçio.

Tra-o 42 e-o 39 a.C. Virgìlio o compónn-e e Bucoliche, gràçie a-e quæ o l'é introdûto into cìrcolo de Mecenate e a-a córte de l'inperatô Òtaviàn Ougùsto. Virgìlio o s'amoutìsce into seu viâgio in Grêcia e-o mêue a Brindisi into 19 a.C., pöco dòppo avéi comandòu de bruxâ o seu poêma perché inconplêto.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Poêti
Isule di Lavezzi

L**Isule di Lavezzi** (*Isuli Lavezzi* in còrsu, *Îles Lavezzi* in francése, *Isole di Lavezzi* in italianu) sunt ün grupu de isule inda cummüna di Bunifazziu. A ciü grossa de isule a se ciama Isula di Lavezzi, undi è sitüau ün faru atu 12 métri, inogürau indu 1874. A sè cunstrüzziün è sta a diccisa a causa di u nofraggiu di a frégata Sémillante.

## Géografia

Totalméintu l'insimi cunta vinti-tré isule (cun basa di granitu) cun a maggioritá de quéste-chi assai piccinina.

## Caratiristiche

* Isula Püraggia
* Isula di Ratinu
* Isula Ciana
* Schioggiu Spirdütu (u schioggiu ciü a livanti de tüti i isulòti)
* Isula di u Cavallu, (abitaia, adossu a élla sunt sitüai i schioghi San Baizu è Camaru Cantu)

## Atri pruggeti

Categorîa:Corsega
Eraclito

**Eraclito** (in grêgo antîgo: Ἡράκλειτος; Efeso, 535 a.C. – Efeso, 475 a.C.) o l'é stæto 'n filòzofo grêgo, outô de l'òpia "In sciâ natûa" (Περί Φύσεως).

## Penscêo
O penscêo de Eraclito o l'é particolarménte difìçile da conprénde a càoza de condiçioìn da seu òpia, da quæ ne rèsta sôlo di framénti, ma ànche pe-o seu stîle ermético, scìmile a quéllo di òràcoli, raxón pe-a quæ lê o l'é stæto pròpio ciamòu "o Scûo" (ὁ σκοτεινός).

**Dormiénti e adésci**

Eraclito o divìdde i òmmi in dormiénti e adésci, in bâze a-o fæto che s'acòrzan o no chò-u móndo o l'é governòu da-o logos (λόγος "pòula, discórso, raxón").

**A lézze do divegnî**

O móndo in etèrno cangiaménto o l'é paragonòu a 'n sciùmme ch'o pàssa: a l'aparénsa a realtæ a rèsta ùnica e de lóngo pægia, ma a se renòva e-a se trasfórma in continoaçión.

O cangiaménto do móndo o l'é cosci regolòu da-a lézze do divegnî, dîta ànche do *panta rhei* (πάντα ῥεῖ "tùtto o pàssa"): tùtto o pàssa cómme l'ægoa de 'n sciùmme, levòu a lézze mæxima, ch'a l'é sénpre pægia:

**L'òrìgine de tùtto**

Segóndo Eraclito l'òrìgine de tùtto l'é o conflìtto, do quæ l'é pìnn-a a realtæ e ch'o definìsce e cöse in bâze a-i contrâi.

In Eraclito l*'arché* (ἀρχή "inìçio, comàndo"), sàiva a dî a fòrsa da-a quæ tùtto o l'ha avûo òrìgine e inta quæ tùtto o l'aviä fìn, o l'é identificòu con un eleménto: o fêugo.

## Bibliografîa
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Filòzofi
Alcmàn

**Alcmàn** (in grêgo antîgo: Ἀλκμάν; VII secólo a.C.) o l'é stæto 'n poêta lìrico grêgo. 

## Vìtta
Alcmàn o l'é visciûo into VII secólo a.C.; segóndo a tradiçión o l'êa da çitæ de Sardi, o l'ha studiòu inta schêua de Terpandro e-o l'ha pasòu a seu vìtta pe-o ciù a Spàrta cómme scciâvo (fòscia, in realtæ, o l'êa òriginâio pròpio de quést'ùrtima çitæ).

## Framénti
Inti seu framénti l'amô o l'é 'n têma ricorénte: infæti o fìn di parteni (da-o grêgo παρθένος "vèrgine"), i quæ vegnìvan cantæ da-e figêue inti rîti d'iniçiaçión, o l'êa quéllo de educâ e zoêne a-o seu futûro ròllo de mogê e de moæ.
'N âtro têma di framénti o l'é quéllo da quête da néutte, cómme into câxo do framénto Fr. 49 Garzya, dîto "Notùrno", o quæ o repìggia tra l'âtro esprescioìn inpiêgæ da Omero.

## Òpie inspiræ a l'Alcman
O conpoxitô Mauro Pagani (Bréscia, 1946) o s'é inspiròu pròpio a l'Alcmàn pe-a seu cansón "Neutte", de l'àlbon 2004 Creuza de mä:

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Poêti
Mimnermo

**Mimnermo de Colofón** (in grêgo antîgo: Μίμνερμος; VII secolo a.C. - VI secolo a.C.) o l'é stæto 'n poêta lìrico grêgo.

## Vìtta
Da seu vìtta rèsta pöche informaçioìn: Mimnermo o l'é nasciûo in Àzia Minô, a Colofón ò fòscia a Smîrne; o l'ha scangiòu elegîe co-o legislatô e poêta Solón  e segóndo a tradiçión da Suda o l'é stæto 'n floutìsta ascì (o sunâva l'aulòs), pròpio cómme a dònna de nómme Nannò da quæ o s'êa inamoòu.

## Framénti
I filòlogi lisciandrìn han acugéito a seu produçión leterâia in doî lìbbri, a *Smirneide* e-a *Nannò*: a ògni mòddo ne rèstan in tùtto sôlo 'na vinténn-a de framénti, pe 'n totâle de 80 vèrsci ciù ò mêno. Inti ténpi antîghi Mimnermo o l'êa apresòu sôviatùtto cómme poêta d'amô ed eròtico, ma da seu poêxîa d'amô no gh'émmo ciù nisciùnn-a tràccia.

I framénti sopravisciûi móstran un profóndo pescimìsmo scaturîo da-a meditaçión in scî têmi da mòrte e da veciàia: l'é 'n ciæo ezénpio o framénto 2 West, into quæ vêgne repigiâ l'inmàgine de l'Ilîade ch'a paragónn-a i òmmi mortæ a-e féugge che càzzan.

Into framénto 1 West Mimnermo o célebra i piâxéi da vìtta che apartégnan a-a zoventù e-o desprêxa a mîzea condiçión da veciàia: e cöse ciù bèlle concèsse a-i mortæ defæti són ànche e ciù brêvi e no ha sénso continoâ a vîve dòppo avéile pèrse.

## Nòtte


Categorîa:Biografìe
Categorîa:Poêti
Enéide

L**'Enéide** (in latìn: *Aeneis*) a l'é 'n poêma épico, scrîto tra-o 29 e-o 19 a.C. da-o poêta latìn Virgìlio, ch'a cónta a stöia de l'eröe troiàn Enêa dòppo a distruçión da çitæ de Tröia.

## Contegnûo

Enêa, scapòu da-a çitæ de Tröia in sciàmme, o razônze e còste de Cartàgine, dôve o l'é òspitòu da-a regìnn-a Didón. A dònna a s'inamôa de l'eröe, ma quésto o vêgne reciamòu da Zôve, perché o dêve rispetâ o voéi do destìn e arivâ in Itàlia: cosci lê o repìggia o seu viâgio e-a regìnna a s'amàssa dòppo avéilo maledîto.

Enêa o desbàrca in Sicìlia dôve o célebra i rîti fùnebri di seu câi; arivòu a Cuma e consultòu a Scibìlla, o decìdde de anâ inti Ìnferi, dôve o l'incóntra o vêgio poæ Anchise ch'o ghe anónçia o gloriôzo futûro de Rómma, fondâ da a seu discendénsa.

L'eröe o l'arîva dónca into Làçio e-o strénze 'n pàtto co-o rè locâle, Latìn, a-o quæ o domànda a màn da fìggia Lavinia. Quèsta però a l'é za stæta promìssa a Turno, o rè di Rutuli: cosci a l'à inìçio 'na goæra, a-a fìn da quæ Enêa o bàtte o nemîgo.

## Òpie inspiræ a l'Enéide
Rigoàrdo a-a letiatûa zenéize, Nicolìn Baçigalô o l'à scrîto l'òpia "*Eneide, ricordi di un reduce troiano in dialetto genovese*", ch'a repìggia a stöia de l'Enéide de Virgìlio con træti umorìstichi e sarcàstichi ànche cóntra personàggi da Zêna di seu ténpi. Chi gh'é l'Eneide do Baçigalô scrîta e in versción audio.

## Âtri progètti
Torénte Ponçéivia

O **Ponçéivia** o l'é un di doî torénti prinçipæ da çitæ de Zêna, insémme a-o Bezàgno, ch'o pàssa inta vàlle co-o mæximo nómme.

O prinçìpio do sò percórso o l'é dibatûo perché segóndo çèrti o nàsce da-a confluensa do Vèrde into Ricò méntre pe di âtri o Vèrde o l'é da consciderâse o prìmo tòcco do Ponçéivia mæximo, questa a l'é a têxi ch'a l'â ciu sostegnitoî.

## Giögrafîa
### L'èrta vàlle
A ògni mòddo dòppo a confluensa in mêzo a-a localitæ de Pontedêximo o torénte o s'inviâgia vèrso o Sùd scìnn-a a razónze Sàn Chîgo, dónde o riçéive l'ægoa de di riæ ciu picìn, cómme o Folle in sciâ scinìstra e, ciù in zu, o Borba fra e colìnn-e de Sàn Giâxo de Ponçéivia e Mórta in sciâ drîta, vixìn a-o pòsto dove s'atrêuva o canposànto da Giacca, mentre pöco ciù in zu, in localitæ Móigallo, arîva o bén bén ciù inportànte apòrto do Sécca a-a scinìstra do Ponçéivia.

### A media vàlle
O percórso o prosegoe quæxi do tùtto drîto verso Bösanæo dove a sinistra o Ponçèivia o riçéive o Zeminiàn.

#### I cangiaménti do sécolo XIX
Pe-a realizaçión da ferovîa da Zêna a Torìn, inti ànni '50 de l'éuttoçento l'é stæto realizòu 'n progètto de scistemaçión e deviaçión parçiâle da giæa do torénte. O percórso, de fæti, o faxéiva 'na gròssa cùrva in gîo a 'n promontöio ch'o chinâva zu da-a colìnn-a de Mórta, in proscimitæ do conplèsso conventoâle medievâle de Sàn Françésco a-a Ciapétta, ch'o l'arestâva in sciâ drîta do torénte. Dónde ancheu gh'é o bórgo de Bösanæo l'éa tùtta giæa, a pàrte pe-a stràdda Reâ (ancheu Stràdda Bösanæo) che de fæti ancón òua a l'é ciu èrta do rèsto da delegaçión. O torénte Zéminian o sciortîva inta giæa do Ponçéivia pòcasæ into pòsto dónde ancheu a camionâle a ghe pàssa adòsso e o se ciamâva "Ægoamarsa". E modìfiche àn interesòu o sbancaménto de 'na porçión da colìnn-a fra a Ciapétta e Mórta pe-o pasàggio da néuva giæa, lasciàndo o convénto a-a scinìstra do torénte. Inte tùtta a zöna lasciâ lìbera da l'ægoa l'é stæto creòu 'na çitadìnn-a nèuva, ch'a l'à ciàn cianìn sostitoîo o vêgio céntro abitòu ciamòu "Prión"; inte 'n tòcco da vêgia giæa, da l'antigo tèrmine do riâ Ægoamarsa scìnn-a a-a nêuva giæa, l'é stæto realizòu quéllo che ancheu o l'é l'ùrtimo tòcco do Zeminiàn.

Ciù in zu, da drîta arivan o torénte Trasta e o Torénte Fegìn in corispondensa de zöne omònime, da Certôza a-a scinìstra ariva pe cóntra o Torbélla.

### A bàssa vàlle
Pe finî o Ponçéivia o l'atravérsa i opòsti quartê de San Pê d'Ænn-a e Cornigén e o l'arîva in mâ in corispond*nsa da zöna dîta Scciumæa, da-a scciùmma che 'n ténpo a se creâva da l'incóntro de l'ægoa do torénte co-i mòuxi do Mâ Ligùre. Tùtta l'àrea a l'é stæta interesâ inti ànni pasæ da 'na pezànte industrializaçión, in pàrte a l'é pe cóntra stæta ricuperâ inti ùrtimi ténpi pe ûzo de demôa e comerciâle.

## Portâ
### Flùsso d'ægoa pe méize

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Sciùmmi da Ligùria
San Nazò

**San Nazò** (in italiàn: *San Nazzaro*) l'é 'na frasción d'Arbea ch'a gh'à sulu 8 abitanti. A s'tröva inte l'Òta Val Burbàia a 394m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Arbêa. L'è 'n paìze 'd lingua e tradisión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria. San Nazò l'è csì pcinéin ch'l'è spessu identificó ncu u stóricu albergu e risturante Bruno, avertu ncu is nume int'ei 1963, ma ativu zà in precedensa. L'é prubabile che l'albergu, missu inte 'n puntu strategicu a-i biviu da strò che a sinistra a pórta a Cabela e a destra a Rucheta, u fissa stó 'na staçión da pósta e per l'ei cambiu di cavòlli za int'ei mediuevu.

## Nóte


## Òtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Resusci Anne

**Resusci Anne**, conosciua ascì in ingleise comme **Rescue Anne**, **Resusci Annie**, **CPR Annie**, **Resuscitation Annie**, **Little Annie**, o **CPR Doll** (Bugatta da rianimaçion) a l'é un modello de simulatô medico deuviou pe mostrâ a rianimaçion segge à lavoratoî de l'ambito de l'emergensa, segge a-o pubrico. Resusci Anne a l'é stæta sviluppâ da-a dita de construçion de zeughi Åsmund S. Lærdal e da-o mego austro-Ceco Peter Safar e da-o mego american James Elam, e a l'é produta da-a dita Laerdal Medical.

A faccia distintiva da Resusci Anne a l'é basâ da *[[L'Inconnue de la Seine]]* (zeneise: a dònna desconosciua da Senna), a mascara da mòrte de unna zoene no identificâ reputâ comme negâ into sciumme da Senna into tardo 1880.

## Inta coltua popolâ
O refren do cöo, "Annie, are you OK?" inta canson do Michael Jackson "Smooth Criminal" o l'é stæto inspiou da-a Resusci Anne.
E i praticanti l'an da dî "Annie, are you OK?" quande i fan pratica co-a bugatta. O refren o vëgne çittou ascì inte l'interpolaçion da Polo G pe-a canson "Bad Man (Smooth Criminal)".

## Nòte


## Atri progetti

Categorîa:Mëxinn-a
Gexa da Sacra Famiggia (Rómma)

A **Gêxa da Sâcra Famìggia** o l'é 'n pòsto de cùlto catòlico de Rómma, into quartê de Portuense.

A l'é stæta tiâ sciù into sécolo XX in sciô progètto di architétti Mario Paniconi e Giulio Pediconi, e inaogurâ into 1978. A gêxa, vixitâ da-o Pàppa Gioâne Pòulo II a-i 14 de Frevâ do 1994, a l'é sêde da paròchia co-o mæximo nómme "a via Portuense", institoîa da-o cardinâle vicâio Francesco Marchetti Selvaggiani a-i 14 d'Agósto do 1932 co-o decrétto *Cum sanctissima dominus*. A cûa da gêxa a l'é inte màn da Congregaçión da Sâcra Famìggia de Bèrgamo.

A gêxa a l'é a ciànta riónda e a gh'à de fiànco in coiôzo canpanìn progetòu da l'architétto Gian Franco Filacchione (1987) co-îna strutûa de metàllo sott'a-a quæ gh'é 'na pòrta de færo ch'a pòrta into giardìn di zêughi. Into fiànco a sùd, into 2009, l'é stæto costroîo in picìn relêuio solâre a ôe astronòmiche, pituòu con coî pe estèrno da-o Marco Agrillo. Drénto o grànde presbitêio o l'é dominòu da 'n gròsso croxefìsso in sce 'n panéllo rósso, dónde gh'é raprezentòu i scìnboli di quàttro evangelìsti e di epizòddi de l'ùrtima çénn-a e da pasción de Crìsto fæto da l'artìsta Ennio Tesei (1979). A-o fiànco drîto de sto croxefìsso chi gh'é 'na pâa d'artâ ch'a raprezénta a Sâcra Famìggia de Nàzareth do Gian Franco Filacchione (2009). 

In faccia, da l'âtra pàrte, de l'artâ magiô, derê a-o spàçio do batistêio, ch'é 'n panéllo polimatérico de sogètto astræto fæto da l'artìsta Fernanda Tollemeto (1992) ch'o l'à o tìtolo "Ogni giorno rinasco ed è la prima volta sempre" ("Tùtti i giórni mi nàscio tórna e l'é de lóngo a prìmma vòtta"), e in sciâ sò mancìnn-a 'na bèlla pitûa da Màia co-o Banbìn in bràsso de 'n artìsta sconosciûo do sécolo XIX. A Via Crucis, in ciapélle quadrâte de brónzo, in gîo a-a sâla riónda da gêxa a l'é de l'artìsta Paola De Gregorio (2000). Da l'àtra pàrte do presbitêio gh'é a capélla feriâle decorâ con icónn-e de stîle bizantìn do Poæ Cesar Hernandez da Congregaçión da Sâcra Famìggia.

## Âtri progètti

Categorîa:Architetûe de Rómma
Categorîa:Gêxe de l'Itàlia
Egêo Setentrionâle

L**'Egêo Setentrionâle** (in grêgo modèrno Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, *Periféria Voríou Eyéou*, prononçiòu ) a l'é unn-a de trézze regioìn aministratîve, ciàmæ "periferîe", da Grêcia, a ciù picìnn-a pe popolaçión. A l'é formâ da-e îzoe scitoæ inta pàrte nòrd-òrientâle do Mâ Egêo, ö sæ e coscì dîte Spòradi Òrientâli, con l'eceçión de Tâzo e de Sâmotracia, pàrte da periferîa da Macédonia Òrientâle e da Trâcia, e de Ìnbro e Ténedo, teritöio da Repùbrica de Turchîa.

A sò capitâle a l'é a çitæ de Metelìn, inte l'îzoa co-o mæximo nómme, d'ancheu dîta Lésbo ascì.

## Aministraçión
### Stöia
A periferîa de l'Egêo Setentrionâle a l'é stæta creâ co-a rifórma aministratîva do 1987. Co-i cangiaménti fæti inte l'ànbito do coscì dîto progràmma ''Kallikratis'', into 2010, i sò potêri són stæti ridefinîi e anpliæ. Insémme a-a periferîa de l'Egêo Meridionâle a l'é supervixonâ da l'Aministraçión Decentralizâ de l'Egêo, ch'a l'à a sò sêde into Pîreo.

Scìnn-a-a rifórma do progràmma *Kallikratis*, a región a l'êa divîza inte træ prefetûe de Sâmo, Scîo e Metelìn. A partî da-o 1° de zenâ do 2011 a l'é spartîa inte çìnque unitæ perifériche de Scîo, Nicàia, Lémno, Metelìn e Sâmo.

### Sudivixoìn

### Governatoî

## Economîa
Inte l'ànno 2018 o PIL da región o l'êa pægio a tòsto 2,5 miliàrdi de éoro, sàiva a dî l'1,4% de l'economîa naçionâle. O PIL pro capite, valutòu a paritæ de potêre d'acàtto, o l'êa de 14.200 €, o 47% da média de l'Unión Eoropêa de quéllo ànno. O PIL pe adétto, ö sæ o rapòrto tra o PIL e o nùmero di òcupæ, o l'êa pægio a-o 67% da média eoropêa.

Defæti, a región de l'Egêo Setentrionâle a l'é quélla da Grêcia co-o ciù bàsso rédito pro capite, un di ciù bàsci de l'Unión Eoropêa intrêga.

## Nòtte


## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Grêcia
Stréito de Scîo

O **Stréito de Scîo**, conosciûo cómme **Canâ de Scîo** ascì (Δίαυλος Χίου in grêgo modèrno, trasliteròu in *Díavlos Chíou*, *Sakız Boğazı* in tùrco), o l'é 'n stréito do Mâ Egêo de levànte ch'o spartìsce l'îzoa grêga de Scîo, ch'a gh'à dæto o nómme, da-e còste da Turchîa, chi conpréize inta coscì dîta Región de l'Egêo.

## Giögrafîa

O stréito de Scîo o l'é làrgo ciù ò mêno træ mìggia marìnn-e e o sepâra l'îzoa de Scîo da dötréi ìstmi scitoæ in sciâ pónta de ponénte da Penîzoa de Karaburun, inta Turchîa. In sce st'estremitæ chi do teritöio tùrco gh'é diferénti pàixi e comùn, tùtti drénto a-a provìnsa de Smìrne. Tra sti chi, gh'é in particolâ a çitæ de Pasàrgo, ciamâ *Çeşme* in tùrco, ch'o l'é o comùn ciù a ponénte de tùtta a penîzoa e dónca o ciù vixìn a l'îzoa de Scîo. Pasàrgo a se trêuva inta pàrte ciù a nòrd da coscì dîta Rivêa tùrca, co-a porçión de còsta conpréiza into sò teritöio ch'a l'é squæxi do tùtto avansâ in sciô stréito de Scîo.

Spésse vòtte, cómme se peu védde da l'inmàgine in sciâ drîta, e montàgne de Scîo de la da-o stréito són vixìbili da-a Turchîa e vicevèrsa, scicómme da-a ciù pàrte da còsta de levànte de l'îzoa de Scîo, spécce da-e çitæ de Scîo e de Karfas, se peu védde quélla tùrca.

O clìmma e a tranquilitæ da pàrte de l'Egêo conpréiza into stréito de Scîo l'àn fæta vegnî 'na destinaçión turìstica e pe barchezâ bén bén conosciûa, ségge pi-â rîva grêga che pe quélla tùrca.

## Nòtte


Categorîa:Scîo
Burasci

**Burasci** (in italiàn: *Borassi*) l'é 'na frasción ch'a fò parte dei cumüne da Roca. A Burasci u gh'é 42 abitanti. Csì lì u s' pòrla incù u ligure inta variante nuvaize.

## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Scîo (comùn)

O **comùn de Scîo** o l'é 'n comùn inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle formòu pi-â ciù pàrte da l'îzoa de Scîo e da quàrche izoöto dezabitòu. O l'é stæto creòu, co-i sò confìn d'ancheu, da l'unión de éutto comùn che gh'êa prìmma, unîi inte l'ànbito do coscì dîto progràmma ''Kallikratis''.

O comùn de Scîo o s'esténde in sce 'na superfìcce de 842,54 km2 pe 'na popolaçión che, a-o censiménto do 2021, a l'êa de 50.361 abitànti. A localitæ capolêugo do comùn de Scîo a l'é a çitæ co-o mæximo nómme, scitoâ in sciâ còsta de levànte de l'îzoa.

## Aministraçión
### Unitæ monicipâli
I vêgi comùn a-a giornâ d'ancheu unîi a quéllo de Scîo, són diventæ de unitæ monicipâli de quésto comùn. In particolâ són:

### Scìndichi

## Nòtte


## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Scîo
Mozàico

O **mozàico** o l'é 'na ténica polìcroma (ò sæ a ciù coî) òtegnûa con l'ûzo de menìssi de materiâli, nasciûa inta Mezopotàmia e dòppo difûza into móndo de l'antighitæ into perîodo da dominaçión grêga e româna. I tascélli de natûa e cô despægi (prîe, véddri, conchìgge) çèrte vòtte són decoræ con öo e prîe preçiôze. I prìmmi travàggi bizantìn sótto fórma de mozàichi són do sécolo V dòppo de Crìsto; quélle române són, in càngio, za da fìn do sécolo III prìmma de Crìsto.

## Vôxe corelæ
* Riseu

## Âtri progètti

Categorîa:Coltùa e Arti finn-e