Léngoa piemontéize

O **Piemontéize** (*Piemontèis* in piemontéize, prononçiòu ) o l'é 'na léngoa romànza ch'a fà pàrte do coscì dîto grùppo de léngoe gàllo-itàliche, parlâ da ciù ò mêno 'n milión de persónn-e.

A léngoa piemontéize a l'à di caràteri de léscico, fonética e morfo-scintàsci bén bén particolæ, chò-u diferénsian da-o rèsto do *[[Continuum lengoistico|continuum]]* romànzo e da françéize e toscàn, léngoe co-e quæ o l'é spésse vòtte asociòu aprêuvo a-a sò stöia lengoìstica e a-a poxiçión stòrico-giögràfica do Piemónte. Pe de ciù, o l'é a léngoa ch'a lîga o lonbàrdo con l'òcitàn.

A ògni mòddo, o no l'é l'ùnica léngoa da modèrna región piemontéize: defæti o l'é chi parlòu insémme a âtre éutto léngoe, co-a pròpia ària de difuxón ch'a l'é mìssa ciù ò mêno a-o céntro do Piemónte aministratîvo. A léngoa piemontéize a s'é difûza inte l'Argentìnn-a ascì, cómme memöia stòrica da colonizaçión *[[Gringo|gringa]]* da *[[pampa]]*. A sò òrìgine a remónta, cómme pe-e âtre léngoe romànze, a-o latìn che, into câxo do piemontéize in particolâ, o s'é inseîo in scê léngoe cèltiche e lìguri aprêuvo a-a conquìsta româna da zöna, vegnìndo ciù tàrdi infloensòu da-i contàtti co-e léngoe parlæ d'in gîo e con quélle de manimàn adotæ cómme ofiçiæ.

E ciù antîghe testimoniànse scrîte do piemontéize remóntan scìnn-a-o sécolo XII, co-i coscì dîti *[[Sermoìn subarpìn]]*, ma gh'é stæto l'inportànte svilùppo de 'na *[[koinè]]* leterâia sôlo into córso do Sèteçénto, quànde gh'é stæto o nasción de 'na letiatûa de tîpo naçionâle ch'a l'à interesòu tùtti i géneri, da-a lìrica a romànzo, tragédia e épica. A grafîa dêuviâ a-a giornâ d'ancheu a remónta pròpio a sto perîodo chi, a ògni mòddo vegnìndo ciù tàrdi rimanezâ inte 'n mòddo ciù precîzo e conplêto. Pe de ciù, sto fæto chi o l'à dæto stabilitæ e unitæ a-a léngoa, dàndo 'na màn a-a codificaçión de âtre variêtæ che n'àivan goæi de tradiçión leterâia.

Scibén ch'o no l'é regolòu da ofiçialménte da niscùnn-a instituçión, o piemontéize o l'é a matêia de riçèrca do Centro Studi Piemontesi - Ca dë Studi Piemontèis, fondòu a Torin da-o Renzo Gandolfo into 1969. St'asociaçión chi a cûa i stùddi in sciâ léngoa piemontéize, a sò letiatûa e-e sò variêtæ, inandiàndo i coscì dîti *Rëscontr antërnassionaj* de mòddo d'atirâ a-o stùdio da léngoa di âtri académichi.

## Stöia
A léngoa piemontéize, tra e âtre léngoe romànze, a l'é unn-a de quélle ch'àn avûo l'evoluçión ciù conplicâ. Vèrso a fìn do sécolo XVII s'êa za estìnto ségge l'ûzo do pasòu che quéllo do trapasòu lontàn méntre ciù tàrdi gh'é stæto a pèrdia de l'artìcolo depoî a-i agetîvi posescîvi e o svilùppo de l'ûzo in alternatîva de fórme verbâli ciù sénplici, cómme l'indicatîvo e o condiçionâle, a-o pòsto do congiuntîvo, spécce inte fórme conpòste. Ciù tàrdi gh'é stæto 'n'italianizaçión marcâ do léscico, ch'a l'à portòu a-a sostituçión de pòule piemontéize cómme *ancreus*, *pertus*, *parpajon/parpajòla*, *frel*, *seure*, *barba*, *magna* e *adret* con, rispetivaménte, *profond*, *beucc*, *farfala*, *fratel*, *sorela*, *zìo*, *zìa* e *àbil*.

A-o sécolo XVIII remónta a prìmma gramàtica do piemontéize, sàiva a dî quélla stanpâ da-o mêgo Maurizio Pipino inte l'ànno 1783, che però a no l'êa finîa. Tra e publicaçioìn vegnûe dòppo, a prìmma gramàtica de 'na çèrta conpletéssa a l'é quélla de l'Arturo Aly Belfàdel, publicâ into 1933, e a *Gramàtica Piemontèisa* do Camillo Brero, scrîta pe intrêgo in piemontéize e dêuviâ sorviatùtto pi-â léngoa leterâia.

D'ancheu, in sciâ Ræ l'é stæto publicòu 'na série de vocabolâi e de gramàtiche, ch'àn agiutòu o piemontéize a difóndise pe mêzo scrîto e contriboîo a l'ûzo da grafîa stàndard da *koinè* ascì. Tra quélli chi sàn scrîve s'ascìste pöi a 'n fenòmeno ciamòu da-i lengoìsti co-o nómme de *Ausbauization*, sàiva a dî 'n procèsso de purîximo lengoìstico ch'o pòrta a dêuviâ de pòule ciù antîghe ò che vêgnan da-o françéize, de mòddo d'evitâ i toscanîximi (prezénpio s'adêuvia *malfé* e *belfé* a-o pòsto de *difìcil* e *fàcil*, *belavans* pe *purtròp* ò *nopà* in càngio de *anvece*). A sto procèsso chi, l'é ligòu ascì a codificaçión de neologìsmi pe-i nêuvi concètti da giornâ d'ancheu, cómme *rat* pò-u *mouse* ò *ecran* pe-i schèrmi di dispoxitîvi eletrònichi.

Inti ùrtimi ténpi, se peu ancón aregordâ o fenòmeno, de lóngo ciù marcòu, de inclùdde tùtte e variêtæ locâli inte 'na sôla *Dachsprache*, 'na spécce de "léngoa-téito". Sta chi, defæti, a dêve acetâ tùtte e pòule sénsa amiâ a sò òrìgine giögràfica tra e vàrie tære de léngoa piemontéize. Prezénpio, inta léngoa téito 'na pòula tìpica de Àsti cómme *fanciòt* (sàiva a dî figeu) a no vêgne consciderâ cómme 'n'espresción locâle, ma l'òbietîvo o saiâ quéllo de mostrâla e fâla dêuviâ a tùtti i arfabetizæ a prescìnde da sò proveniénsa.

## Difuxón

Into Piemónte aministratîvo l'é parlòu numerôze léngoe, raxón pi-â quæ l'ària de léngoa piemontéize, scibén ch'a l'à 'n'inportànte estensción, a no coincìdde co-a superfìcce intrêga da región.

A-o nòrd-èst a provìnsa do Verbàn-Côzio-Òsola, piemontéize da-o pónto de vìsta aministratîvo, a l'é defæti 'na tæra de léngoa lonbàrda, fêua che i pàixi de Formazza e de Macugnaga, colònie de léngoa ''walser'', coscì cómme Alagna e Rimella inta Valàdda do Sézia. O confìn lengoìstico tra o piemontéize e o lonbàrdo o pàssa dónca pi-â provìnsa de Novâra, co-i ùrtimi pàixi de léngoa piemontéize che, vèrso levànte, són quélli tra o sciùmme Sézia e l'Agogna, pe pöi confinâ con pàixi de tranxiçión e, ancón ciù a levànte, co-i prìmmi comùn de léngoa lonbàrda.

In particolâ, o confìn lengoìstico o l'é determinòu da-a prezénsa de l'enclîxi di pronòmmi co-i partiçìppi pasæ, da-a vocalizaçión da "L" (prezénpio co-o pasàggio *càud*/*cald*, da-o latìn *CALIDU*), da-a sèsta persónn-a indicatîva con -o (con, prezénpio, *lor i canto* vèrso *lor i càntan*) e da-e ditongaçioìn piemontéixi (cómme *candèila-sèira* e no *candèla*-*sèra* / *candira*-*sira*, tìpichi do lonbàrdo). Pe cóntra, sùbito ciù a levànte gh'é a conpàrsa de fórti caràteri do lonbàrdo, cómme a conservaçión de òcluxîve intervocàliche che càzan into piemontéize (prezénpio *dismentigà*, lonbàrdo, vèrso *dësmentié*), i infinitîvi che finìscian pe consonànte (*vess, scriv*), o pronómme *luu/lee* a-o pòsto de *cëll/cëlla* e o càngio de léscico, ciù aliniòu a-o lonbàrdo (*mett* pe *buté*, *trà* pe *campé*, *botelia* pe *bota*). A ògni mòddo, méntre o valseziàn e novaréize de ponénte se pêuan consciderâ cómme e parlæ piemontéixi ciù "lonbàrde" (tegnìndo de òcluxîve intervocàliche e dêuviàndo o pronómme *ghë* - e no *jë/ië* -, a negaçión *mia* e 'n léscico bén despægio da-o piemontéize de *koiné*), s'ascìste a-a conpàrsa de caràteristiche ciù piemontéixi inte parlæ lonbàrde do Côzio e de Novâra, cómme a vocalizaçión da "L", a quàrta persónn-a in *-oma*, o feminìn plurâle ch'o finìsce pe vocâle, l'éxito de *-ARE* latìn in *-é* (a-o pòsto de *-à*) e de pòule diferénti da-o tîpo lonbàrdo ciù comùn.

Ciù a sùd, o confìn tra e dôe léngoe o l'é marcòu da-o sciùmme Pò. Gh'é a prezénsa de træti piemontéixi inta Lomelìnn-a de ponénte, spécce pi-â coniugaçión verbâle a Candia e a Breme, méntre, giùsto ciù a levànte, dóminan i caràteri lonbàrdi fêua chi-â chéita de çèrte òcluxîve intervocàliche into lomelìn de ponénte, a-a revèrsa do valseziàn, ch'o l'é de stànpo piemontéize ma ch'o-e consèrva. Pe-e âtre caraterìstiche (fêua de l**-ARE'' latìn ch'o vêgne sôlo ''-à''), da-a vocalizaçión da "L", a-a negaçión dòppo o vèrbo in ''nen(t)''/''nò'' e a-o léscico (prezénpio ''travajà'' vèrso ''lavorà'') ascì, inte tære tra [[Casale Monferrato|Cazâ]] e [[Valenza (Italia)|Valenza]] o confìn lengoìstico o l'é ancón marcòu in mòddo ciæo da-o sciùmme Pò.

Inta [[Provinsa de Lisciandria|provìnsa de Lisciàndria]] gh'é pe cóntra 'na scitoaçión bén bén ciù articolâ, co-a prezénsa di tréi tîpi piemontéize, [[Lengoa ligure|lìgure]] e [[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]]. O confìn lengoìstico do piemontéize o pàssa gròsso mòddo pe-i sciùmmi [[Screivia|Scréivia]] e [[Órba]], dónde gh'é 'n confìn ciutòsto ciæo co-o piemontéize, chi raprezentòu da-o [[Dialétto monferìn|monferìn]]. Tra e diferénse ciù marcæ co-o [[Dialétto tortonéize|tortonéize]] gh'é a fàrta inta chéita de coniugaçión con consonànte (''scrivi'' vèrso ''scriv''), óltra a-o plurâle feminìn e a-a segónda persónn-a che têgnan a vocâle a-a fìn (prezénpio ''ël dòni'' / ''i donn'' e ''ti it canti'' / ''ti it cant'') méntre, rispètto a-o lìgure, gh'é de bèlle diferénse inta concomitànza de vocâle a-a fìn de pòule mascolìnn-e (prezénpio co-o piemontéize ''binel/binej'' vèrso o lìgure "binéllo/binélli") e, sorviatùtto, a fàrta de l'éxito streitaménte lìgure de particélle latìnn-e ''PL-'', ''BL-'' e ''FL-'' (co-o piemontéize ''pian, bianch e fior'' e o lìgure "ciàn", "giànco" e "sciô"). A ògni mòddo, gh'é de variànte [[Lìgure de l'Otrazôvo|lìguri de l'Otrazôvo]] che consèrvan e vocâle a-a fìn de pòule ma che no gh'àn sti éxiti particolæ, tratàndoli a-a manêa ciù gàllo-itàlica. Da quéste e âtre caraterìstiche se peu védde cómme, into Piemónte aministratîvo, e çitæ de [[Növe|Nêuve]] e d'[[Uà|Oâ]], óltre a-e [[Valàdda do Scréivia|valàdde do Scréivia]], do [[Val Borbêa|Borbêa]] e-e pàrte ciù èrte de valàdde do [[Curón]] e do [[Grue]], séggian tùtte tære de léngoa lìgure.

Ciù a sùd, pe 'n cùrto tòcco tra i comùn de [[Morere|Morêre]] e de [[Pareto (Italia)|Pài]], o confìn lengoìstico o và aprêuvo a quéllo aministratîvo méntre, ciù a ponénte, gh'é 'na zöna de tranxiçión in corispondénsa da pàrte centrâle da [[Burmia (valä)|Bórmia]]. E parlæ do pòsto gh'àn defæti di caràteri mescciæ tra o lìgure e o piemontéize, co-i tréi éxiti da ''PL-'', ''BL-'' e ''FL-'' (''cian, gianch, sciô''), 'n'antîga fonética e di rotacîximi tipicaménte lìguri, ma aconpagnæ da fórti træti piemontéixi, cómme a chéita de vocâle a-a fìn de pòule, çèrte coniugaçioìn di vèrbi (spécce a quàrta e a sèsta persónn-a: prezénpio ''i mangioma'' e ''i vordo''), i éxiti do latìn ''-CT'' a-a monferìnn-a (''facc, dicc, nœcc'', cómme inte çèrte variànte da [[Rivêa de Ponénte]] dond'o vêgne ''facciu'', ''dicciu'', ''nöcce''), a negaçión dòppo o vèrbo in ''nàint'' e a prìmma coniugaçión in ''-é''.

Vèrso ponénte, inte l'èrta [[valàdda do Tànaro]] a partî da-a fraçión da Ceivétta de [[Prióra|Priêua]], gh'é de parlæ de tranxiçión, a ògni mòddo ciù lìguri aprêuvo a-a prezénsa ségge di tréi éxiti tìpichi do latìn che de vocâle a-a fìn de pòule, méntre, d'in gîo, se pàrla 'n [[Dialétto monregaléize|monregaléize]] antîgo a [[Viola|Viêua]] e a [[Pamparato|Panparòu]] e l'èrto [[Dialétto langaròllo|langaròllo]] a [[Bagnasco|Bagnàsco]], [[Mascimin|Mascimìn]] e inte pàrte de [[Lànghe]], pàixi dónde gh'é ancón di caràteri de tranxiçión, co-a palatizaçión lìgure de ''PL'' inte 'na "C" dôçe, o fonéma [ʃ], e a conservaçión de consonànte [ts] e [dz], tùtti scentæ into piemontéize stàndard.

Ancón ciù a ponénte o domìnio lengoìstico piemontéize o se fèrma prìmma do confìn co-a [[Fransa|Frànsa]], lasciàndo o pòsto a de variêtæ de stànpo [[Lengoa provensâle|provensâ]], inte valàdde de provìnse de Cùnio e de Torìn, e [[Lengua franco-provensâ|arpitàn]], ciù vèrso o confìn co-a [[Valle d'Aosta|Vàlle d'Aosta]]. A ògni mòddo, ste variêtæ chi prezéntan 'na série de caràteri de tranxiçión co-o piemontéize, cómme o pronómme ''mi'' a-o pòsto de ''ieu'', 'na formaçión do plurâle ch'a no l'é de lóngo fæta con l'azónta da "s" (prezénpio ''la fnetrelo'' ch'o vêgne ''la fnetrela'' e no sùbito ''las fnetrelas'') e di grùppi de consonànte in pàrte gàllo-itàlichi (prezénpio  pò-u latìn ''CLAVE'', de mêzo tra l'òcitàn  e o piemontéize ). Pe de ciù, into córso do Nêuveçénto gh'é stæto de trasformaçioìn sociâli ch'àn portòu a l'abandón di ''patois'' locâli, pe 'n cùrto perîodo sostitoîi da-o piemontéize de ''koiné'', prìmma da fórte soviapoxiçión de l'italiàn. Pi-â mæxima raxón sòcio-econòmica, l'é comùn l'ûzo do piemontéize de ''koiné'' inti pàixi ciù gréndi da Vàlle d'Aòsta, scìnn-a-o [[Aosta|capolêugo]].

== Caràteri ==

=== Fonética ===

* Chéita de tùtte e vocâle àtone a-a fìn de pòule fêua chi-â .
* S'indebolìscian e vocâle àtone: prezénpio  >  > .
* Nazalizaçión de vocâle depoî a-a consonànte nazâle alviolâre , cómme into françéize, co-a nazalizaçión che dòppo a s'é mesciâ da-a vocâle a-e consonànte sucesîve co-o svilùppo da série  e, in sciâ fìn, co-a chéita de [n] ( >  >  > ).
* Svilùppo de vocâle  e  partìndo, rispetivaménte, da-a "O" cùrta e da-a "U" lónga do latìn.
* [[Degeminaçión consonàntica|Degeminaçión de consonànte]]: ''SERRARE'' ''> saré.''
* O grùppo latìn de òcluxîve ''-CT-'' o vêgne ''-it-'' cómme into [[Léngoa françéize antîga|françéize antîgo]]: prezénpio ''NOCTEM'' > ''neuit''; ''LACTEM'' > ''làit''.
* Palatizaçión di ''CL-'' e ''GL-'' latìn: ''CLARUS > ciàr'', ''GLANDI > gianda.''
* E consonànte latìnn-e òcluxîve no sonöre ,  e  gh'àn 'n çèrto amermaménto d'intenscitæ, arivàndo in di câxi a càzze do tùtto: ''FORMICAM'' > ''formìa''; ''APRILEM'' > ''avril, CATHÉGRA'' ''> cadrega.''
* I néssi scilàbichi CE- CI e GE- GI-, che into latìn gh'àn 'na pronónçia velâ -, se són trasformæ inte di africæ alviolâri  e  (con çèrte variànte ch'àn avûo o pasàggio de ciù scìnn-a ), méntre ciù tàrdi  e  són vegnûi di fricatîvi con  e '': CINERE'' > ''sënner''; ''CENTUM'' > ''sent''; ONDECIM ''> onze,'' ''GINGIVA'' > ''zanziva''.
* A piâxéi, se peu dêuviâ a ë [[Prostêxi|prostética]] (cómme a i- into toscàn, d'ancheu scentâ) depoî a tùtte e pòule che coménsan con s + consonànte o con grùppi consonàntichi conplicæ, si-â pòula prìmma a finìsce co-ina consonànte: prezénpio se peu dî ''un grand ëscrivan'', ''sinch ëstèile''; ''quatr ëfnoj''; ''i son ëstàit''.

=== Morfologîa e scintàsci ===

==== Sostantîvi e agetîvi ====

* O scingolâre e o plurâle di nómmi mascolìn són pægi: ''ël cit / ij cit''; ''ël prèive / ij prèive'', l'é l'artìcolo a stabilî o nùmero do sostantîvo.
* Inta propoxiçión conparatîva, prìmma do segóndo tèrmine de paragón s'adêuvia "che" e no "de": ''cost lìber a l'é pì bel che 'l tò''.
* I agetîvi numerâli ordinâli se fèrman a ''sest'' ò ''setim'', ciù in là l'é dêuviòu e fórme ''col che a fa eut'', ''col ch'a fa neuv'', ''col ch'a conta des'', ''col ch'a conta óndes'', òpû o nùmero sénplice ''Luis XIV > Luis quatòrdes''.

==== Pronómmi personæ ====

* A frâze afermatîva piemontéize a veu pe fórsa o [[pronómme personâ]] sogétto àtono (con ò sénsa a prezénsa do pronómme personâ sogétto tònico), co-ina strutûa despægia ségge da-o françéize che da-o toscàn, cómme into lìgure (fêua o [[Lengoa zeneize|zenéize]] e scìmili) e into [[Lengua furlan-a|friolàn]]: prezénpio ''(Mi) i son''.
* Co-e fórme interogatîve se peu dêuviâ 'na particélla interogatîva enclìtica e, inte sto câxo chi, de sòlito o scénta o pronómme depoî a-o vèrbo; prezénpio ''Veus-to deje deuit a sossì?''.
* Pe esprìmme i [[Câxo (lengoìstica)|câxi]] [[locatîvo]] e [[datîvo]], s'azónze de sòlito de particélle datîve ò locatîve a-i pronómmi verbâli: prezénpio ''I-i son ansima''; ''I-j diso''. Scibén chi-â pronónçia a no càngia goæi, a diferénsa tra o locatîvo ''i'' e o datîvo ''j'' a l'é de lengê bén mostrâ inta fórma scrîta.
* Gh'é spésse vòtte o radóggio do pronómme personâ ògètto; prezénpio "a m'à dîto" o vêgne ''a m'ha dime''.
* I conpleménti clìtichi inti ténpi conpòsti vàn dòppo a-o vèrbo: ''i l'hai faje; a l'ha dijlo''.

==== Pronómmi e vèrbi interogatîvi ====

* E frâze interogatîve che coménsan pe avérbio ò pronómme de sòlito àn bezéugno do pronómme "che", coscì cómme i avèrbi e i pronómmi inte frâze afermatîve: prezénpio ''chi ch'a l'é?'', ''quand ch'i rivo'', ''chi ch'a l'ha dimlo''.

==== Vèrbi ====

* Gh'é ancón, into piemontéize de ponénte, a dexinénsa sigmàtica latìnn-a a-a segónda persónn-a scingolâre:
** inta dexinénsa da segónda persónn-a scingolâre do prezénte indicatîvo inti vèrbi ouziliâri ò iregolâri: ''it ses''; ''it vas''; ''it l'has''; ''it sas''.
** inta dexinénsa da segónda persónn-a scingolâre do futûro de tùtti i vèrbi: ''it cantras''; ''it sernras''...
** inta dexinénsa da segónda persónn-a scingolâre de ògni mòddo e ténpo inta costruçión da fórma interogatîva co-o pronómme relatîvo: ''càntës-to?''; ''fas-to?''; ''parlàvës-to?''...
* A negaçión a và dòppo a-o vèrbo ò a l'ouziliâre: ''i mangio nen; i l'hai nen mangià''.
* L'é preferîo dêuviâ o mòddo finîo do vèrbo (a fórma esplìcita) a-o pòsto de l'infinîo: mi sò de scrîve mâ = ''i sai ch'i scrivo mal''.
* L'exìste l'inperatîvo negatîvo: ''fa nen lolì!''
* S'adêuvia spésse vòtte l'infinîo sostantivòu a-o pòsto do sostantîvo: ''ël bate dël cheur'', ''el parlé'', ''un bel andé**.
* E fórme toscànn-e *sono io, sei tu*... se pêuan trasformâ inte *a l'é mi, a l'é ti*; prezénpio *a l'é mi ch'i l'hai catalo*. A ògni mòddo, no l'é 'n erô dî *i son mi ch'i l'hai catàlo, it ses ti ch'it l'has catàlo*.
* A-o pòsto do partiçìpio prezénte, pöco dêuviòu, e do geróndio, pe métte in ciæo a continoâ de 'n'açión pò-u ténpo se métte l'espresción *esse 'n camin che*... Prezénpio *anté ch'it ses an camin ch'it vas?*, *ël sol an camin ch'a meuir an sël fium*,... méntre l'é 'n pèscimo toscanîximo da segónda meitæ do Nêuveçénto o *i ston/stagh andanda* (a-o pòsto do *i so'n camin ch'i vado*).
* Sò-u futûro o l'é za indicòu da 'n conpleménto de ténpo o vèrbo o rèsta a-o prezénte: prezénpio *doman i rivo*.
* Into piemontéize, ancón prìmma che into lìgure, l'é scentòu o pasòu lontàn, do tùtto abandonòu into córso do Sèteçénto. A-o sò pòsto l'é dêuviòu o pasòu pròscimo e, pe-i ténpi ciù lontén, o trapasòu pròscimo.

#### Prepoxiçioìn

* Inte 'n mòddo pægio a pàrte do lìgure, a prepoxiçión articolâ "into" prìmma da dæta ò de l'época a l'é da sostitoî con *dël*: prezénpio "into 1861" = *dël* *1861*. A ògni mòddo, l'é dêuviòu ancón de ciù a fórma *ant ël* *1861* ascì.

## Variêtæ

L'ària lengoìstica de tîpo piemontéize a gh'à 'na série de variaçioìn inta fonética, into morfo-scintàsci e into léscico che vêgnan da asincronîe ciù ò mêno vistôze ò da-o contàtto de çèrte variànte co-e léngoe parlæ da-arénte. Inte çèrte variêtæ, di caràteri in comùn co-o lonbàrdo arîvan defæti da-a Lonbardîa, pe espàndise da-o confìn scìnn-a-a Dòra Bàltea (a-o nòrd-èst) e da-a provìnsa de Pavîa scìnn-a-o Monferòu (a-o sùd-èst). Pe cóntra no gh'é goæi de træti de coerénsa co-o frànco-provensâ, de sòlito recescîvi e concentræ sorviatùtto inta valàdda de Sûza e into Canavéize, méntre quélli de contàtto con l'òcitàn se trêuvan inta cianûa de ponénte, conpréiza inte dötréi câxi a çitæ de Torìn ascì. Tra e colìnn-e do bàsso Piemónte gh'é l'inportànte prezénsa de l'artìcolo *o*, i rotacîximi inte [ɹ] evanescénte, fórti [velarizaçioìn da a] e âtri caràteri coerénti co-o lìgure, de natûa squæxi sôlo fonética.

L'é stæto propòsto numerôze sudivixoìn a partî da quélla do Biondelli do 1853, za bén bén sconpasâ. Lê o dividéiva o Piemónte tra "pedemontàn", "valdéize", "arpigiàn", "canavezàn" e "monferìn", co-i grùppi de l'arpigiàn e do valdéize che d'ancheu són conscideræ diretaménte cómme pàrte de léngoe transarpìnn-e méntre o canavezàn, inta sò idêa modèrna, o no conprénde ciù o verceléize e o bieléize, a diferénsa de teorîe do Biondelli. A sudivixón dialetâle ciù condivîza a l'é a tripartiçión inte:

* piemontéize de ponénte: torinéize, lanséize, suxìn, cuniéize, pineroléize, saluséize.
* piemontéize de levànte: astexàn, âto e bàsso langhétto (ò langaròllo), monregaléize, âto e bàsso monferìn, lusciandrìn, verseléize, bieléize, valseziàn, novaréize de ponénte.
* canavezàn.

E definiçioìn clàsciche pe-i doî setoî do piemontéize són, con riferiménto a-o córso do sciùmme Pò, "Âto-Piemontéize", âtro nómme pò-u grùppo de ponénte, e "Bàsso-Piemontéize", pe quéllo de levànte. A variànte de *koiné*, dæto ch'a l'é 'na léngoa comùn e leterâia, a l'é de sòlito consciderâ a pàrte rispètto a-i doî grùppi, scibén che de bâze a l'é torinéize e dónca, pi-â ciù pàrte, de tîpo de ponénte ò âto piemontéize.
### Piemontéize de ponénte
O piemontéize de ponénte, aprêuvo a-o sò ròllo de léngoa ilùstre, léngoa comùn e variànte ciù parlâ in asolûto, o gh'à 'n'infloénsa ciù ò mêno marcâ in sce i ciù inportànti céntri industriâli, comerciâli, aministratîvi e culturâli, dónde se pàrlan variêtæ piemontéixi despægie da quélla de Torìn, co-i sò abitànti ch'àn adotòu di caràteri torinéixi, pöi pasæ a-o rèsto do circondâio. Dónca gh'é stæto 'n'uniformaçión tra e despæge parlæ piemontéixi de ponénte, co-i caràteri locâli diferénti da-a léngoa ilùstre ch'êan vìsti cómme rùsteghi ò antîghi, fæto ch'o l'à portòu a abandonâli.

Sta tendénsa chi a l'é stæta riscontrâ a vàrri livèlli a Vercélli, Bièlla e Àsti méntre e çitæ d'Ivrêa, Pineròllo, Lànzo e Sûza d'ancheu són conpàtte co-o torinéize. Inta gràn pàrte de cianûa ch'a conprénde træ de "sètte seu" da provìnsa de Cùnio (sàiva a dî Salùsso, Cùnio e Savigiàn) se pàrla de variànte de lóngo do piemontéize de ponénte che no gh'àn goæi de diferénse da-o torinéize, fêua che pe de caraterìstiche fonétiche e morfològiche che són però pæge a quélle de sò fâze ciù antîghe.

#### ''Koiné''
A *[[koiné]]* piemontéize a s'é svilupâ in sciâ gràn pàrte di træti torinéixi, afermàndose co-ina çèrta stabilitæ tra o Sèteçénto e a meitæ do Nêuveçénto cómme còdice elevòu. Quésto procèsso o l'é stæto caraterizòu da 'n çèrto vigô ch'o l'à portòu a-a parificaçión de variêtæ de ponénte e svilùppo de 'n ròllo comerciâle, stratégico e polìtico centrâle de Torìn. A ògni mòddo a *koiné* ch'a vên parlâ a l'é diferénte rispètto a-o piemontéize leterâio, con sto chi ch'o l'é sorviatùtto 'n regìstro ilùstre dêuviòu inta produçión scrîta. A léngoa de *koiné*, parlâ e difûza inte tùtta a región, a l'êa defæti bazâ prinçipalménte in sciô torinéize da bàssa borghexîa, za sénsa de particolaritæ lescicâli e infloensâ da 'na fórte toscanizaçión.

### Piemontéize de levànte
O piemontéize de levànte o l'é a variêtæ ciù lontànn-a da-a léngoa de *koiné*, prezentàndo 'na fonética ciù evolûa do grùppo de ponénte. Tra i træti ciù vistôxi gh'é a palatizaçión de [-jt] e [t] a [t͡ɕ] e de [-jd] a [d͡ʑ]. Prezénpio da-o ponénte *làit, tùit* into levànte gh'é *lacc, tucc*, *frèid* a ponénte o vêgne *fregg* ò *frecc* a levànte e o *lét* a ponénte o pàssa a *lecc* a levànte. Inta ciù pàrte di câxi sto càngio chi o l'é 'n outomatîximo, ma gh'é de eceçioìn ò de âtre diferénse ascì: prezénpio *neuit* o vêgne, inte in mòddo regolâre, *neucc* inta pàrte de sùd-èst ma, a-o nòrd-èst, o pàssa a *nócc*, aprêuvo a l'infloénsa do lonbàrdo. De lóngo da 'n'infloénsa lonbàrda arîva o *veuj* de levànte a-o pòsto de *veuid* a ponénte. Pe de ciù, gh'é de pòule dêuviæ into Piemónte de levànte che són òriginâie da-a pàrte de ponénte e che no prezéntan sto fenòmeno chi, cómme prezénpio *deuit* ch'o l'é pægio da tùtte e pàrte.

'N'âtra diferénsa ligâ a st'éxito chi a l'infloénsa 'na série de pòule comùn: o nésso latìn *CL* [kl], quand'o l'é drénto a 'na pòula, o l'é pasòu a [gl], pöi a [ʎ] e in sciâ fìn a [j], cómme l'é capitòu in Frànsa e inta penîzoa ibérica. Pe cóntra, into levànte gh'é stæto a tìpica evoluçión cisarpìnn-a, co-o pasàggio a [c] ò [ɟ] e, ciù tàrdi, a [t͡ɕ] ò [d͡ʑ]. Gh'é dónca *euj*, *vej* e *parèj* (, , ) a ponénte e *eucc*, *vegg* e *parègg* (, , ) a levànte.

Inta ciù pàrte do piemontéize de levànte e "-e" a-a fìn de pòule són cangiæ inte 'na "-i": sto fæto chi o l'é vêo ségge pe-i infinitîvi de segónda coniugaçión (*essi*, *scrivi* e no *esse*, *scrive*, cómme inta ciù pàrte do cunéize ascì) ségge che pe-e  di plurâli feminìn (*dòni* ò *fomni* e no *dòne* ò *fomne*) e-e  de segónde e de quìnte persónn-e verbâli. A ògni mòddo quésto træto bàsso-piemontéize o l'é bén precôce, tànto che za a Torìn o l'é dêuviòu pe-i infinitîvi e pe-e segónde persónn-e verbâli, ma no inti plurâli feminìn. Gh'é pöi 'na série de fenòmeni fonétichi mêno difûxi: prezénpio, into Monferòu a chéita de vocâle a l'é ciù marcâ (*dman* e no *doman*, *cla* e no *cola*, cómme d'in gîo a Salùsso) e, ségge chi che inte Lànghe, scimilménte a de variànte do lìgure, a pronónçia da [y] a s'é tànto stréita da gjâ inte 'na [i]. Sta rotaçión chi a l'é pöi stæta interesâ da variaçioìn de ciù, cómme prezénpio inte l'âto monferìn (*buta* > *bita* > *béita*,  >  > ).

'Na diferénsa de caràtere morfològico ch'a divìdde inte 'n mòddo ciæo o ponénte da-o levànte a l'é a coniugaçión de l'indicatîvo inperfètto di vèrbi iregolâri: méntre a ponénte gh'é a gàmma de dexinénse  ò , a levànte són dêuviæ quélle in /, e mæxime di vèrbi regolâri. Pe-i vèrbi "fâ", "dâ", "stâ", "anâ", "dî", "avéi" e "savéi" l'inperfètto de ponénte o l'é *fasìa*, *dasìa*, *stasìa*, *andasìa*, *disìa*, *avìa*, *savìa* méntre, a levànte, se dîxe *fava*, *dava*, *stava*, *andava*, *diva*, *ava*, *sava*. Pe de ciù, gh'é 'na fórma particolâ de racòrdio, difûza da-e pàrte de Fosàn, dónde se dîxe *fasiva*, *disiva*, ec.

Inte tùtto o piemontéize de levànte l'é pöi comùn 'na série de diferénse de léscico; prezénpio o tîpo *pianze* a-o pòsto de *pioré*, *spussé* a-o pòsto *fiairé*, *dòna* pe *fomna*, *fradel* pe *frel*, *seure* pe *seur*. A levànte gh'é, cómme inte pàrte do piemontéize de ponénte (spécce o fosanéize e o savigianéize), l'ûzo da prìmma persónn-a scingolâre d'avéi e savéi con *i l'heu* e *i seu* a-o pòsto de *l'hai* e *sai*. Pe de ciù, inte 'n'ària picìnn-a da-arénte a-o confìn lengoìstico, gh'é a fàrta da negaçión tìpica *pa*, co-o tîpo lonbàrdo *mia*, dêuviòu cómme negaçión segondâia, ch'o ne pìggia o pòsto.

In sciâ fìn, o piemontéize de levànte, aprêuvo a-a sò framentaçión ciù marcâ rispètto a quéllo de ponénte, o gh'à bén bén de caraterìstiche particolæ difûxe sôlo inte zöne picìnn-e, despæge tra 'n pàize e quélli da-arénte e no prezénti inte l'ària intrêga de léngoa piemontéize.

### Canavezàn
O canavezàn o l'é 'na variànte particolâ do piemontéize, ligâ sorviatùtto a-o piemontéize de ponénte, concordàndo con sto chi inta ciù pàrte de sò diferénse rispètto a-o piemontéize de levànte. O l'é in acòrdio co-o rèsto do piemontéize in sciâ ciù pàrte do léscico e, co-o torinéize, o l'à de lóngo avûo 'n ligàmme sociolengoìstico scìmile a quéllo di *patoé* de valàdde. I abitànti do canavezàn àn storicaménte praticòu 'na digloscîa tra o piemontéize de *koiné* e a sò variànte locâle.

O canavezàn o gh'à però di éxiti fonétichi in acòrdio co-o francoprovensâ ascì, cómme prezénpio ['wɛ] a-o pòsto do piemontéize ['ɔj] (*doèra* e no *dòira*) e l'éxito ['ɛ] a-o pòsto de l'['aj] piemontéize (prezénpio *fêt* e no *fàit* ò *uêre* e no *vàire*). L'é defæti dêuviòu 'n caràtere speciâle, sàiva a dî a , pe marcâ pròpio a modìfica do ditòngo *ài* inte 'na *e* avèrta. Sto grafêma chi o l'é necesâio into scrîve pe diferençiâ e cóbie òmòfone mìnime che se vêgnan a creâ co-o canavezàn, cómme *lét* (léito) e *lêt* (læte).

'N'âtra diferénsa da-o piemontéize standàrd a l'é a conservaçión de "R" a-a fìn de pòule, che són chéite into rèsto do piemontéize (*ciocher* e no *cioché*, *avèir* e no *avèj*). A ògni mòddo o caràtere ciù particolâ do canavezàn, chò-u destàcca ségge da-o parlâ valdostàn che da-o torinéize e o bieléize, o l'é l'infintîvo da prìmma coniugaçión inte *-ar*, a-o pòsto do tìpico  do piemontéize. O parlâ de conligaménto a sta caraterìstica chi o l'é o trinéize, parlòu de là da Dòra Bàltea inta pàrte da provìnsa de Vercélli ch'a corispónde a-i circondâi do PrinçIpâto de Lucedio, che fàn da pónte tra l' canavezàn e l' bàsso monferìn, a sò vòtta in continoitæ con l' lomelìn e do lonbàrdo. Pe cóntra, l'é aliniòu a-o valdostàn a quàrta e a sèsta persónn-a de tùtti i vèrbi, dæto che finìscian inte  àtono, a-o pòsto de  e  (prezénpio *nijêtr e cànten* a-o pòsto de *nojàitr i contoma* ò *nijêtr e fen* pe *nojàitr i foma*).

### Piemontéize da ''Pampa''

O piemontéize d'Argentìnn-a, localménte ciamòu sôlo *Piemontèis* ascì, o s'é difûzo cómme pàrte da colonizaçión *gringa* da *[[pampa]]* argentìnn-a, co-i discendénti di piemontéixi che n'àn conservòu a memöia. No gh'é de censiménti in sciô nùmero di parlànti, che stàn ségge inte provìnse de Bonezàire, La Pampa e Entre Rios che, sorviatùtto, inte quélle de Santa Fe e de Córdoba, dónde són 'n'inportànte minorànsa da popolaçión e dónde o piemontéize o l'àiva 'n ròllo sociâle centrâle insémme a-o spagnòllo. In particolâ, o piemontéize o l'é bén bén comùn inte praterîe a sùd do Mar Chiquita, d'in gîo a-a çitæ de San Francisco, dond'o l'é stæto pe 'n çèrto ténpo a léngoa da ciù pàrte da popolaçión, vegnìndo mostròu a-i no piemontéixi che vegnîvan a stâ inta zöna ascì.

A-a giornâ d'ancheu, a facoltæ de léngoe de l'atenêo de Córdoba a gh'à ancón di córsi de piemontéize, in sce vàrri livèlli in sciâ bâze da preparaçión iniçiâle. Tra i parlànti ciù ilùstri do piemontéize d'Argentìnn-a gh'é de segûo o Pàppa Françésco, ch'o-o l'à indicòu cómme a sò léngoa moæ.

Da-o pónto lengoìstico o piemontéize d'Argentìnn-a o l'é pàrte do grùppo do piemontéize de ponénte, con de diferénse che vêgnan da-a fàrta di ciù modèrni toscanîximi e da-a prezénsa de infloénse da-a léngoa spagnòlla. Pe cóntra, no l'é ciæo se óltre a-o piemontéize de ponénte, e dónca de *koiné*, inte comunitæ piemontéixi d'Argentìnn-a se pàrle ancón de âtre variêtæ.

## Grafîa

### De ''koiné''
A modèrna grafîa do piemontéize a l'é stæta adotâ inti ànni Trénta da-o scritô e leteròu Pinin Pacòt. A ògni mòddo gh'êa de âtre grafîe ascì, che de vòtte vêgnan ancón dêuviæ. L'arfabêto piemontéize o gh'à 25 létie, con éutto vocâle (a, e, è, ë, i, ò, o e u), méntre e âtre són tùtte de consonànte. Gh'é ancón o grùppo vocàlico "eu" ch'o l'é de lóngo tònico e o l'é prononçiòu co-in són ùnico, a-a manêa françéize ().

Pi-â pronónçia de létie, bezéugna aregordâ:

* *a*: a l'à 'n són ciù de "derê", co-a pronónçia ch'a l'é pægia a quélla da "a" de l'ingléize *bath* ().
* *e*: sénsa acénto, si-â l'é inte 'na scìlaba serâ - sàiva a dî che dòppo gh'é 'na consonànte - a l'é prononçiâ inte 'n mòddo avèrto (, prezénpio: *pento*, "pêtene" ò *mercà*, "mercòu") méntre, inte 'na scìlaba avèrta - sàiva a dî ch'a finìsce pròpio co-a *e* - a l'é prononçiâ inte 'n mòddo seròu (, prezénpio: *pera*, "prîa" ò *lese*, "lêze").
* *è*: con l'acénto grâve, a l'à de lóngo 'n són avèrto, de ciù che into toscàn (, prezénpio *enèrgich*, "enèrgico"; *përchè*, "perché"; *cafè*, "cafè").
* *é*: con l'acénto agùsso, a l'à de lóngo 'n són seròu (, prezénpio *fé*, "fâ"; *caté*, "acatâ"; *lassé*, "lasciâ").
* *ë*: dîta semimùtta, a raprezénta a scevâ cómme inte l'artìcolo françéize "*le*" e a l'é conosciûa cómme a *tersa vocal piemontèisa* ascì (, prezénpio *fërté*, "fretâ"; *chërde*, "crédde"; *fëtta*, "fétta").
* *o*: sénsa acénto, a se pronónçia cómme into tedésco *rund*, inte 'n mòddo de mêzo tra a "o" e a "ò" (, prezénpio *Piemont*, "Piemónte"; *conté*, "contâ"; *sol*, "sô", *mon*, "món"). In de âtre grafîe a l'êa scrîta con *ou* cómme into françéize, *u* cómme in toscàn, *ô* inta grafîa *birichinòira* ò *grafìa dël caplèt* e *ö* inta grafîa do Sèteçénto do mêgo Maurizio Pipino.
* *ò*: con l'acénto grâve, a l'à o són da "ò" zenéize e into piemontéize a l'é de lóngo tònica (, prezénpio *tòst*, "dûo"; *còla*, "còlla"; *fòrt*, "fórte"). Inte grafîe ciù antîghe a l'êa de lóngo scrîta *o*.
* ó: con l'acénto agùsso, a l'é dêuviâ de sémme in çénto quànte l'acénto tònico o càzze in sciô són *o* () quand'o foîse necesâia de marcâlo. Defæti, meténdoghe l'acénto grâve se confondiéivan i föni, prononçiàndo  (prezénpio *róndola*, "rondanìnn-a" e *ragó*, "ragó").
* *u*: sénsa acénto, a se pronónçia cómme a *u* zenéize e françéize, ò a *ü* tedésca (, prezénpio: *butir*, "bitîro"; *muraja*, "miâgia"; *curt*, "cùrto"; *tuf*, "sófoco"). Into pasòu, de vòtte a l'êa scrîta co-a *ü* ò, de ræo, *û*.
* *c*: a l'à de lóngo 'n són dôçe depoî a-a "i" ò a-a "e" (, prezénpio *cel*, "çê" ò *ciòca*, "canpànn-a"). Pe trasformâlo, se depoî a "i", "e" ò "eu", inte 'n són dûo se interpónn-e a létia "h" (prezénpio *schers*, "tréppo"; *cheuje*, arechéugge; *cujé*, cugiâ) méntre depoî a-e âtre vocâle o l'à de lóngo o són dûo (prezénpio *còl*, "còllo"; *cossa*, "sùcca"). Si-â "c" a l'é a-a fìn de 'na pòula bezéugna azónzighe a létia "h" pò-u són dûo (prezénpio *strach*, "stràcco"; *tòch*, "tòcco"; *paciòch*, "bràtta"), si-â l'à 'n són dôçe se radóggia a "c" (prezénpio *sbrincc*, "sproìn"; *baricc*, "lùrcio").
* *g*: a l'à de lóngo 'n són dôçe depoî a-a "i" ò a-a "e" (, prezénpio *gent*, "génte"; *giust*, "giùsto"). Pe trasformâlo, se depoî a "i" ò "e", inte 'n són dûo se interpónn-e a létia "h" (prezénpio *ghërsin*, "griscìn"; *ghignon*, "ghignón"; *ghitara*, "chitâra") méntre depoî a-e âtre vocâle o l'à de lóngo o són dûo (prezénpio *gat*, "gàtto"; *gòj*, "giöia"). Si-â "g" a l'é a-a fìn de 'na pòula bezéugna azónzighe a létia "h" pò-u són dûo (prezénpio *lagh*, "lâgo"; *borgh*, "bórgo"), si-â l'à 'n són dôçe se radóggia a "g" (prezénpio *magg*, "màzzo"; oppure *formagg*, "formàggio").
* *j*: a se pronónçia cómme e "i" de piâxéi (, prezénpio *braje*, "brâghe" ò *cavej*, "cavélli"). De vòtte a l'à in valô etimològico, de sòlito a-o pòsto de grùppo -gg- do zenéize (prezénpio *feuje*, "fêugge"; *fija*, "fìggia").
* *n*: a peu avéi, cómme in zenéize, ségge 'na pronónçia dentâle che quélla velâ, sàiva a dî 'n són cómme o grùppo ingléize *ng* inte de pòule cómme *sing* (). O prìmmo són o se trêuva pe tùtte e "n" a-o prinçìpio de 'na pòula (prezénpio *nas*, "nâzo" ò *nos*, "nôxe"), o segóndo o l'é pe cóntra a-a fìn de pòule (prezénpio *pan*, "pàn" ò *can*, "càn"). Pe indicâ a pronónçia dentâle a-a fìn de 'na pòula a *n* a và radogiâ (prezénpio *ann*, "ànno"; *pann*, "pànno"; *afann*, "afànno").
* *n-*: a l'é a nazâle velâ, dêuviâ a-o pòsto da scrîta *n* into câxo a se trêuve drénto a 'na pòula, inte 'n mòddo scìmile a-o zenéize ma sénsa o radóggio do són (prezénpio *lun-a*, "lùnn-a"; *sman-a*, "setemànn-a"; *galin-a*, "galìnn-a").
* *s*: a se pronónçia ciù aretrâ che into toscàn, co-a léngoa ch'a l'é ciù vixìnn-a a-o çê da bòcca, cómme into spagnòllo e into catalàn. A l'à 'n són sórdo a-o prinçìpio de pòule (, prezénpio *supa*, "suppa" ò *sòco*, "séucou") e dòppo a-o consonànte se drénto a-e pòule (prezénpio *sensa*, "sénsa" ò *lòsna*, "sæta"). A sò pronónçia a l'é pe cóntra sonöra a-a fìn de pòule (, prezénpio *nas*, "nâzo" ò *tornavis*, "caciavîe") ò tra dôe vocâle se drénto a-e pòule (prezénpio *reusa*, "rêuza" ò *frisa*, "fregóggia"). A "s" sórda a-a fìn de 'na pòula ò tra dôe vocâle a l'é pe cóntra raprezentâ con *ss* ma a no dêv'êse prononçiâ dóggia (prezénpio *rossa*, "róssa"; *fossal*, "fòsso"; *bass*, "bàsso"; *poss*, "pósso").
* *z*: a se pronónçia co-o són da s sonöra, chi ascì ciù aretròu che into toscàn (, prezénpio *zanziva*, "zenzîa" ò *monze*, "aleitâ"). I doî soìn da "z" toscànn-a, sàiva a dî  e , se móstran sôlo con l'incóntro de âtre létie (prezénpio *arvëdse*, "a revéise"; *perdse*, "pèrdise"; *përmëttse*, "permétise"). Dónca, a *zita* piemontéize a no sónn-a mâi cómme  ò  e, pe scrîve sti soìn chi, s'adêuvia *ds* ò *ts*.
* *v*: quand'a l'é a-a fìn de pòule a se pronónçia cómme a "o" de "ægoa" (, prezénpio *ativ*, "atîvo"; *luv*, "lô"; *euv*, "êuvo"), inte tùtti i âtri câxi a gh'à a mæxima pronónçia do zenéize (, prezénpio *lavé*, "lavâ" ò *savèj*, "savéi").
Gh'é pöi di grùppi de létie che àn de caraterìstiche de pronónçia specìfiche:
* *s-c*: a se pronónçia tegnìndo separæ i soìn de "s" e "c" (, prezénpio *s-cet*, "sccétto" ò *s-cianché*, "scciancâ"). St'éxito chi o l'aregórda in pitìn o "scc" do zenéize scibén che gh'é de diferénse, co-a versción lìgure ch'a se pronónçia .
E di ditónghi:

* *ua*, *ue* e *ui*: se e létie "a", "e" e "i" són tòniche àn, cómme into zenéize, a *u* ch'a se pronónçia cómme a "u" de "quéllo" òpû a "o" de "ægoa" (, prezénpio *quàder*, "quàddro"; *guèra*, "goæra"; *quìndes*, "chìnze").
* *ùa*, *ùe* e *ùi*: inte sti ditónghi chi a létia tònica a l'é a *u*, ch'a l'aviâ a normâle pronónçia piemontéize (, prezénpio *crùa*, "crûa" ò *sùit*, "sciûtu").
* *au*: si-â "a" a l'é tònica, o se pronónçia .
* *eu*: o l'é de lóngo tònico e o se lêze co-in són ùnico, sàvia a dî quéllo da pronónçia françéize (, prezénpio *reusa*, "rêuza"; *cheur*, "cheu"; *feu*, "fêugo"; *cheuse*, "chêuze").
* *iù*: co-a *u* tònica ch'a têgne a normâle pronónçia piemontéize (, prezénpio *fiùsa*, "fidùccia")

##### Acénti
L'acénto tònico o l'é marcòu inte pòule sdrùciole (*stiribàcola*), inte trónche che finìscian pe vocâle (*parlé*, *pagà*, *cafè*), inte ciànn-e che sciòrtan pe consonànte (*quàder*, *nùmer*), into ditóngo *ei* quànde a *e* a l'é  (*piemontèis*, *mèis*), into grùppo *ua* quànde a *u* a l'é 'na  (*batùa*) e inti grùppi de *i* ciù vocâle a-a fìn de 'na pòula (*finìa*, *podrìo*, *ferìe*). L'acénto o l'é pöi marcòu inte quàrche câxo particolâ pe indicâ de eceçioìn (*tèra*, *amèra* dónde a *e* de scìlaba avèrta a doviéiva êse serâ ma a vêgne avèrta) e, a piâxéi, se peu métte in scê *e* de finâle *-et*, *-el* pe marcâne o livèllo d'avertûa (*bochèt*, *lét*). Pe de ciù, l'acénto o sèrve pe distìngoe de cóbie de pòule òmògrafe, prezénpio *sà*, "sà" e *sa*, "sta (chi)" ò *là*, "la" e *la*, "a".

### No de ''koiné''
A grafîa do piemontéize, scrîto pi-â léngoa de *koiné*, a peu êse integrâ con l'azónta de âtri ségni pe mêgio raprezentâ e variànte despæge:

* *ä*: o l'é o són da "a" tònica velarizâ, sàiva a dî 'na "a" avèrta ch'a càngia progrescivaménte vèrso a *ò*. A l'é 'na caraterìstica tìpica do Bàsso Piemónte, spécce tra Lusciandrìn, Monferòu, Lànghe e Monregaléize, difûza da-arénte a-e tære lìguri che ghe l'àn ascì, cómme pàrte da Rivêa de Ponénte.
* *ĝ*: dêuviâ d'in gîo a Biélla, a l'ìndica a [ʒ] françéize, dond'a l'é scrîta "j", e a l'é pægia a-a "x" inta ciù pàrte de grafîe lìguri.
* *ř*: a vêgne dêuviâ pe-e "r" che téndan a-a r ariondâ [ɹ], tìpica de parlæ de Lànghe, do Monferòu e do Monregaléize e scìmile a numerôze variànte lìgure.
* *ts*: o raprezénta o són , de lóngo caraterìstica particolâ de pàrte do Bàsso Piemónte cómme o Monregaléize e-e Lànghe.
* *n-n*: són de 'na "n" velâ con, da-arénte, 'na "n" dentâle.
* *sc*: o l'à o són , do tùtto asénte into piemontéize stàndard, ch'o l'é arivòu inte parlæ perifériche pe de infloénse da-o lìgure (Monregaléize, Lànghe) ò da-o lonbàrdo (Bieléize, Novaréize, Valsézia), léngoe che àn sto són chi.
* *w*: dêuviòu da çèrte parlæ do Canavéize, che pêuan avéi 'n són scìmile a-a *u* toscànn-a no sôlo a-a fìn de pòule, cómme inta *koiné*, ma a-o sò prinçìpio ascì.

## Letiatûa

A prìmma testimoniànsa da formaçión do vorgâ piemontéize a l'é stæta descovèrta inte 'n mozàico do paviménto da gêxa de Sànta Màia Magiô de Vercélli, ch'o remónta a-o 1040. Gh'é pöi 'n'inscriçión scìmile, do 1106, conservâ inte gêxa de Sant'Evàzio a Cazâ. A prìmma testimoniànsa de 'na çèrta grandéssa a l'é però o coscì dîto sermoìn subarpìn (*sermon supalpengh*) scrîto in *lenga d'oé* into 1150. Conservòu inta Bibliotêca Naçionâle de Torìn, l'é formòu da vintidoî sermoìn conplêti cómme coménto a-a liturgîa e scrîti pi-â formaçión di cavagêi tenplæ inte sò 26 fortésse piemontéixi. Tra i sécoli XII e XIII, a-e córte di Marchéixi de Salùsso, Monferòu e Savöia, coscì cómme inte quélle françéixi, ghe vêgne ciamòu 'n gràn nùmero de trovatoî, di cantastöie sorviatùtto de léngoa *d'oc* che contâvan de l'amô cortéize. Tra sti chi, l'ùnico ch'o n'àgge lasciòu de òpere in piemontéize o l'é stæto o Nichiôzo da Torìn (*Nicolet ëd Turin*). Inti sécoli dòppo o piemontéize o l'à comensòu a svilupâse cómme léngoa aministratîva ascì, pigiàndo o pòsto do latìn, dêuviòu scìnn-a quéllo moménto da-e instituçioìn. Óltre a-a letiatûa religiôza gh'é dónca di papê ofiçiæ scrîti in piemontéize, cómme àtti di scrivén, càrte comerciâli, statûti de corporaçioìn e de confratèrnite e conponiménti stòrichi, in di câxi sopravisciûi scìnn-a-a giornâ d'ancheu. Pe de ciù, coménsa a svilupâse o tiâtro ascì, sorviatùtto con òpere a caràtere religiôzo.

Co-o difóndise da coltûa umanìsta, o piemontéize o l'à avûo 'n sò outô inportànte ascì, o Zâne Zórzo Alión (*Giangiòrs Alion d'Ast*, 1460-1529), ch'o l'à scrîto in vorgâ a sò *Opera Iocunda*, 'n'arecugéita de dêxe fàrse còmiche. A partî da-o sécolo XVII, o pasòu e o trapasòu lontàn se són estìnti do tùtto, aprêuvo a 'na lónga evoluçión do piemontéize ch'a l'à portòu a senplificâ a ciù pàrte di vèrbi iregolâri do latìn; defæti, ancheu, tra e træ coniugaçión o piemontéize a gh'à sôlo dixéutto vèrbi iregolâri, óltre a-i sò conpòsti. Da-o sécolo XVII a letiatûa piemontéize a vêgne ciù conscisténte, pigiàndo 'n caràtere naçionâle. Into Seiçénto a letiatûa religiôza a l'é raprezentâ da-e òpere *ël Gelind* e *La Nativtà*, méntre gh'é o nasción de 'n génere poético tìpico piemontéize, i *tòni*. Tra i *tòni* ciù inportànti se pêuan aregordâ *La canson ëd Madòna Luchin-a*, *La canson dij dësbaucià*, *La canson ëd la baleuria* e *La canson dël tramué 'd Sant Michel*. Da fìn do sécolo gh'é ancón a comédia *Ël Cont Piolèt* do marchéize Càrlo Giöxèppe Zâne Batìsta Tànn-a (*Carl Giambatist Tan-a d'Entraive*), ch'a l'à portòu a 'n fórte svilùppo o tiâtro piemontéize.

Into Sèteçénto o piemontéize o l'êa ancón a prìmma léngoa pe tùtte e clàsse sociâle, vegnìndo dêuviòu cómme léngoa de córte, de predicaçión litùrgica e pe l'insegnaménto. In particolâ, a Torìn gh'é 'na fàrta inte l'ûzo do françéize a-a córte a diferénsa âtri régni eoropêi, ligâ a-i fæti polìtichi de quélli ànni, co-i fórti conflìtti tra e doî Stâti che són stæti l'argoménto de çèrti conponiménti poétichi ascì, cómme prezénpio *L'arpa dëscordà*, dedicâ a-o blòcco de Torìn do 1706. Into 1783 o mêgo Maorìçio Pipìn (*Maurissi Pipin*) o l'à conpilòu a prìmma gramàtica do piemontéize, da dêuviâ inte schêue. Tra i âtri scrîti do sécolo gh'é quélli de l'Ignàçio Isler (*Ignassi Isler*), co-a sò arecugéita de 54 *tòni* ciamâ o *Cansoniè*, e o Vitöio Medêo Borélli (*Vitòrio Amedé Borej*), ch'o l'à scrîto sonétti e *tòni*. O Giöxèppe Ignàçio Antönio Aventûa (*Gep Antònio Ignassi Ventura*) o scrîve di péssi de crìtica sociâle, con de idêe rivoluçionâie, coscì cómme o Doàrdo Ignàçio Càlvo (*Edoard Calv*). In particolâ, o Càlvo o l'é stæto 'n personàggio scingolâre: mêgo de mestê, o l'à portòu a vacìnn-a a Torìn e in Piemónte méntre, pi-â letiatûa, o l'à scrîto di conponiménti da-o gùsto romàntico cóntra l'òcupaçión françéize inti ànni do Napolión. Gh'é ascì doî sonétti in piemontéize de l'avoxòu poêta Vitöio Arfê (*Vitòrio Alfer*), da lê scrîti cómme diféiza a 'n atàcco personâ che gh'àivan rivòlto.

Inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto, gh'é stæto l'inportànte arecugéita leterâia ciamâ o *Parnas Piemonteis*, dónde se publicâvan e nêuve propòste leterâie, cómme prezénpio e föe do Giöxèppe Arnaud (*Gep Arnaud*), ch'o trascrîve pi-â prìmma vòtta e antîghe tradiçioìn òrâli co-in gùsto romàntico ch'o peu êse paragonòu a quéllo di fræ Grimm. Inta segónda meitæ de l'Eutoçénto o piemontéize o l'é stæto dêuviòu cómme l'ùnica léngoa poscìbile pe-i realìsti subarpìn, co-e stöie de despæge clàsse sociâle (*baròt, bajet, travet e sgnor*, sàiva a dî contadìn, sordàtti, inpiêgæ e aristocràtichi) vêgnan contæ con comédie, sonétti e pröze, inclûxi di romànzi ascì, co-a ciù famôza ch'a l'é *Le miserie 'd monsù Travet*. Into méntre, a poêxîa in piemontéize a se svilùppa sorviatùtto vèrso di têmi amôxi.

Però, da l'Eutoçénto coménsa a decadénsa da léngoa, agravâ da-a pèrdia de centralitæ do Piemónte, pasòu a provìnsa de confìn, con vàrri studiôxi e leteræ che coménsan di travàggi pi-â diféiza e a promoçión da léngoa. Se peu dónca aregordâ l'ativitæ de l'Arrigo Frusta, a publicaçión de giornâli e revìste in piemontéize cómme *L'Aso* e *Ij Brandè* ò i stùddi filològichi do Giuseppe Pacotto (*Pinin Pacòt*), ch'o s'é mìsso a codificâ inte 'n mòddo ciù precîzo a grafîa e a gramàtica piemontéize ascì. Sta corénte artìstica chi, dîta "da decadénsa" a và avànti ancón a-a giornâ d'ancheu e a l'arechéugge a produçión de livèllo ciù èrto, con outoî cómme l'Antonio Bodrero (*Tòni Baudrìe*) ch'àn òperòu 'na pràtica de netîxe da léngoa da tùtte e infloénse forèste. Into méntre són anæte avànti e pubilcaçioìn e-e raprezentaçioìn de comédie in piemontéize, inti tiâtri e inte televixoìn locâli, coscì cómme l'arecugéita de stöie, mòddi de dî e sàzzi leterâi. A mûxica a l'é pe cóntra de 'n livèllo ciù popolâre, con no goæi de valô leterâio, scibén ch'a l'é arivâ a di rizultâti elevæ co-o Gipo Farassino. O romànzo, into córso do Nêuveçénto, o l'à perdûo a ciù pàrte da sò inportànsa, tànto che se cónta sôlo pöche traduçioìn de clàscichi da âtre léngoe, fêua chò-u romànzo scàndalo *Turin Ligera* e l'arecugéita de stöie sureâli *Pa gnente ëd dròlo, nèh!,* òpere do Luigi Dario Felician (*Luis Dario Felissian*) publicæ inti ànni 2000.

## Piemontéize e Léngoe romànze

## Nòtte


## Bibliografîa
;Stùddi generâli

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Diçionâi

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Gramàtiche

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Variànte locâli

* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Letiatûa piemontéize

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Piemontéize