Ferovîa Turìn-Zêna

A **ferovîa Turìn-Zêna** a l'é 'na lìnia feroviària de 169&nbsp;km, do tùtto a dóggia colìssa, ch'a conlîga e dôe çitæ de Turìn e Zêna. Gestîa da RFI, a l'é clasificâ cómme lìnia prinçipâ.

## Stöia
### Construçión

A ferovîa Turìn-Zêna a l'é stæta constrûta pe voéi do Régno de Sardégna, ch'o n'à finançiòu pe intrêgo a realizaçión co-e Régie Létie Paténte № 443. I travàggi són comensæ a-i 13 de frevâ di 1845 e finîi a-i 18 de dexénbre do 1853, con l'inouguaçión do servìçio dirètto tra e dôe çitæ, pe 166 chilòmetri in tùtto.

Pe atraversâ i Apenìn l'é stæto avèrto a galerîa di Zôvi che, lónga 3.254 mêtri, a l'época a l'êa a ciù estéiza do régno e unn-a de ciù lónghe de l'Eoröpa intrêga.

A decixón de constrûe a "Stràdda Ferâ Turìn-Zêna" con di capitâli pùblichi a l'é stæta pigiâ co-e Régie Paténte do 13 de frevâ do 1845 e dòppo de lónghe discuscioìn, pò-u retàrdio into svilùppo de ferovîe sàrde, e a sò inouguaçión a l'é stæta in moménto celebròu da-a stànpa de l'época.

A ferovîa a l'é stæta da sùbito realizâ a dóggia colìssa e a l'à avûo de bezéugno de grénde e costôze êuvie lóngo o sò camìn che inclùddan 'na trenténn-a de gréndi pónti, di sbancaménti e de galerîe. No s'é aspêtòu a fìn di travàggi pe inouguâ a lìnia, che pe cóntra a l'é stæta avèrta de manimàn che-e sò pàrte êan conpletæ, ancón prìmma che foîsan terminæ e staçioìn.

#### Turìn Pòrta Nêuva-Trofaréllo
A prìmmo seçión, lónga sôlo éutto chilòmetri, a l'é stæta quélla tra a prìmma staçión de Turìn Pòrta Nêuva, formâ giùsto da 'n baracón de légno e con pöche colìsse, e Trofaréllo, avèrta a l'ezercìçio co-ina çeimònia picìnn-a a-i 24 de seténbre do 1848. O giórno dòppo l'é dónca partîo o servìçio pùblico regolâre, a-o coménso conpîo da sêi cóbie de trêni che viâgiâvan tra sett'ôe de matìn e sett'ôe de séia. Tra e régole de l'época, se stabilîva:

L'êuvia architetònica ciù inportànte da prìmma pàrte da lìnia a l'é o lóngo pónte pe atraversâ o sciùmme Pò, da-arénte a-a staçión de Moncaliê.

#### Trofaréllo-Àsti
Quàttro méixi dòppo, a-i 15 de zenâ do 1849, l'é stæto avèrto a segónda seçión da ferovîa, lónga 46 chilòmetri, ch'a l'arivâva scìnn'a-a çitæ de Àsti.

Inte quésta pàrte da lìnia gh'é stæto di problêmi pe atraversâ e colìnn-e tra i pàixi de San Paolo Solbrito e de Villafranca, dónde gh'êa 'na pendénsa do 2,6 in sce çénto che pe l'época a l'êa bén conplicâ da sconpasâ. A l'inprinçìpio l'é stæto realizòu 'na lìnia provizöia tra San Paolo e Dusino, co-i viâgiatoî che dovéivan chinâ da-o trêno e pigiâ 'na rebelêa tra Dusino e Stenevasso. O scistêma adotòu o no l'êa però goæi eficénte e dónca l'é stæto realizòu 'n âtro percórso provizöio co-in ciàn inclinòu, dónde i convöi montâvan agiutæ da di cavàlli e chinâvan sott'a-o contròllo de câri frenànti. Scibén che o nêuvo scistêma o l'àiva portòu a di amegioaménti into servìçio, o l'êa ancón problemàtico e tròppo câo da gestî pi-â socjêtæ concescionâia. In sciâ fìn, l'é stæto progetòu de locomotîve specìfiche, comiscionæ a l'avoxòu stabiliménto do Robert Stephenson a Newcastle upon Tyne, ch'én intræ in servìçio into méize de agósto do 1851.

#### Àsti-Lusciàndria-Nêuve-Arquâ

A-o prìmmo de zenâ do 1850 a ferovîa a l'êa arivâ a Lusciàndria e a Nêuve, con l'inouguaçión de âtri 56 chilòmetri e, a-i 10 de frevâ do 1851, in Arquâ, co-in'estensción de l'infrastrutûa ch'a l'êa cresciûa a 124 chilòmetri in tùtto. Sta pàrte chi da lìnia a no l'à prezentòu goæi de dificoltæ inta sò realizaçión, co-e architetûe ciù inportànti ch'én di pónti da-arénte a Seravàlle.

O servìçio o l'êa, pe l'época, ciutòsto eficénte e aprexòu da-i viâgiatoî, co-a lìnia intrêga ch'a l'êa atraversâ in 3 ôe e 40 menûti, e a socjêtæ ch'o-a gestîva ch'a l'àiva di goâgni inportànti.

#### Arquâ-Buzàlla-Zêna

Inte l'ùrtima seçión da ferovîa s'é dovûo realizâ bén bén de êuvie architetòniche pe ariêscî inte l'atraversaménto di Apenìn. A-i 10 de frevâ do 1853 a lìnia a l'êa arivâ scìnn-a Buzàlla, con l'avertûa de âtri 18 chilòmetri de colìsse, ch'àn avûo de bezéugno de bén éutto pónti e de quàttro galerîe, lónghe tra 508 e 866 mêtri.

A-i 18 de dexénbre do mæximo ànno l'é stæto inouguòu l'ùrtimo prolongaménto de 23 chilòmetri, che da Buzàlla o l'é arivòu in sciâ fìn a Zêna Ciàssa Prìnçipe. Cómme l'êa capitòu a Turìn Pòrta Nêuva e a de âtre staçioìn da lìnia, a staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe, a l'avertûa da ferovîa, a l'êa ancón in cazaménto provizöio, fæto pe ascurtî i ténpi de intrâ in servìçio.

L'êuvia architetònica ciù inportànte da seçión tra Arquâ e Buzàlla e da lìnia intrêga a l'é a coscì dîta galerîa di Zôvi, lónga 3.254 mêtri e progetâ da l'avoxòu inzegnê ingléize Isambard Brunel. Inta realizaçión da galerîa, che a l'época a l'êa tra e ciù lónghe a-o móndo, gh'é vosciûo trénta milioìn de moìn pò-u sò rivestiménto e l'investiménto conplescîvo de 10 milioìn de frànchi.

Pe atraversâ a lónga seçión in pendénsa tra Pontedêximo e Buzàlla s'é dovûo progetâ de locomotîve specìfiche, studiæ da-o Michel-Henri-Joseph Maus e o Germain Sommeiller e de lóngo comiscionæ a-e ofiçìnn-e Stephenson. Ste locomotîve chi, sorvenominæ o "Mastodónte di Zôvi", se conponéivan de dôe motrîce acobiæ e, pe 'na rànpa con pendénsa do 36 in sce mìlle, ariêscîvan a tiâ 130 tonêi de trêno a 12 chilòmetri a l'ôa.

Zaché a Turìn-Zêna a gh'àiva, ciù de 'n inportànte ligàmme pasagê, in ròllo fondamentâle pò-u tràfego generòu da-o pòrto de Zêna, l'é stæto fîto inouguòu o ligàmme feroviàrio co-o pòrto tra Ciàssa Prìnçipe e Ciàssa Caregaménto, pò-u ciù a râzo e lóngo a modèrna Stràdda Gràmsci. Inta Ciàssa Caregaménto, a-i 16 de frevâ do 1854, gh'é stæto l'inouguaçión ofiçiâ da lìnia a-a prezénsa do Vitöio Manoælo II e do Cónte de Cavour, arivæ lîe co-o trêno reâ.

A lìnia intrêga a l'é costâ 120 milioìn de frànchi de l'época, pe 'n'estensción conplescîva de 166 chilòmetri e 'na pendénsa média do 5,2 in sce mìlle. A conprendéiva 10 galerîe, che s'estendéivan pe 7.381 mêtri in tùtto, e 42 pónti.

#### Zêna Ciàssa Prìnçipe-Zêna Brìgnoe
A-i 25 de lùggio do 1872 l'é stæto inouguòu a galerîa Traversàdda, ligàmme fondamentâle tra e dôe staçioìn ciù inportànti de Zêna e co-a lìnia, a l'época in construçión, pe Pîza e Rómma, conligaménto ch'o l'à portòu a Turìn-Zêna a-i 169 chilòmetri d'ancheu.

### A socorsâle

A-i 15 d'arvî do 1889 l'é stæto inouguòu a ferovîa socorsâle di Zôvi, o coscì dîto o "segóndo vàlico", a l'inprinçìpio lónga ciù ò mêno 24 chilòmetri e ch'a l'andâva da-o Quadrìvio Torbélla, a Rîeu, a Rónco. A realizaçión de sta lìnia chi a l'é stæta necesâia pò-u gràn créscio da domànda de traspòrto de mèrçe da e vèrso o pòrto de Zêna. A ferovîa socorsâle a và gròsso mòddo aprêuvo a-o percòrso da prìmma lìnia, ma a l'é do bèllo ciù spedîa perché a gh'à mêno problêmi de traçión e de càrego in scî frén gràçie a-o sò camìn da-a montâ costànte. Defæti, a lìnia òriginâia a gh'à 'na pendénsa màscima ciù èrta, zaché a côre ciù in bàsso scìnn-a Pontedêximo, prìmma de comensâ a montâ vèrso Buzàlla. Pe òtegnî quésto vantàggio l'é stæto necesâio constrûe di pónti inponénti, màscime quéllo de Canpomón, e a nêuva galerîa de Rónco, ch'a s'esténde pe 8.294 mêtri.

Do 1922 a dóggia lìnia a l'é stæta prolongâ da Rónco scìn'Arquâ, dónde gh'arivâva za da-o 1912 a ferovîa pe Tortónn-a. O redóggio de sto tòcco chi o l'êa vêgnuo necesâio perché o l'êa o percórso comùn ségge a-a lìnia pe Turìn che a quélla pe Milàn.

### L'açidénte di Zôvi

A-i 11 de agósto do 1898 l'é capitòu, tra e staçioìn de Pontedêximo e de Buzàlla, in grâve açidénte feroviàrio. In trêno mèrçe ch'o percorîva a lónga galerîa di Zôvi o l'é arestòu a-a chéita sénsa condutô, comensàndo a vegnî inderê. O convòggio o l'à finîo pe picâ drénto a-o trêno pasagê ch'o l'aspêtâva a-o Ciàn Òrizonâle di Zôvi chò-u mèrçe o l'arivésse a Buzàlla, caxonàndo a mòrte de 9 persónn-e e ciù de 100 inciagæ.

### Eletrificaçión
#### Corénte alternâ trifâze

Con l'açidénte do 1898 e a saturaçión do tràfego in sce tùtte dôe e lìnie, caxonâ da-i lìmiti da traçión a vapô ch'a no permetéiva de superâ i 2.000 vagoìn a-o giórno, do 1907 s'é comensòu i travàggi de eletrificaçión da pàrte da lìnia tra Zêna Pontedêximo e Buzàlla, inclûzo a galerîa di Zôvi, amiàndo a-i rizultâti òtegnûi inte quéllo moménto da-a sperimentaçión da traçión a corénte trifâze inta ferovîe da Valtelìnn-a. Quésti travàggi són finîi a-o coménso do 1910 e, into méize de zùgno de quéllo ànno, són comensæ e prêuve téniche da nêuva traçión elétrica, intrâ in ezercìçio lóngo quésto percórso a-o prìmmo de màzzo do 1911.

E prìmme motrîce elétriche dêuviæ chi són stæte quélle do grùppo 0501-0540, clasificæ da-o 1914 cómme E.550, progetæ pròpio pi-â lìnia di Zôvi e za provæ inta Valtelìnn-a.

I rizultâti de l'ezercìçio, ciù boìn de aspetatîve, àn fîto portòu a-a decixón de eletrificâ tùtto o pasànte feroviàrio de Zêna, co-e prìmme seçioìn coscì amodernæ ch'én stæte a Zêna Canpàsso-Zêna Pontedêximo, pe-i trêni mèrçe, e a Zêna San Pê d'Ænn-a-Zêna Pontedêximo, pò-u tràfego pasagê, tùtte dôe ativæ a-o prìmmo de seténbre do 1913.

Into méize d'òtôbre do 1914 l'é stæto eletrificòu a pàrte da socorsâle conpréiza tra Zêna San Pê d'Ænn-a e Rónco, vîa Mignànego, levàndo coscì o fùmme da traçión a vapô inta segónda galerîa de vàlico ascì. A-i 15 de seténbre do 1915 l'é stæto a vòtta da seçión tra Buzàlla e Rónco, in sciâ lìnia di Zôvi, méntre a-i 15 de màzzo do 1916 l'eletriçitæ a l'é arivâ a Zêna Ciàssa Prìnçipe e, a-i 11 de novénbre do 1920, a Zêna Brìgnoe.

Pò-u rèsto da lìnia da Turìn Pòrta Nêuva e Rónco, l'eletrificaçión in corénte alternâ trifâze a l'é stæta conpletâ a tàppe tra o 1917 e o 1923 segóndo a tabélla chi de sótta:

L'eletrificaçión trifâze da Zêna Brìgnoe a l'é andæta avànti vèrso Livórno co-i travàggi inandiæ a-o prìmmo d'arvî do 1925, fæto ch'o l'à permìsso a-i trêni in servìçio tra Turìn e Rómma de viâgiâ sénsa a necesitæ do càngio de traçión a Zêna Brìgnoe.

#### Corénte contìnoa
Da-o méize de frevâ do 1948 l'é però tornòu o càngio de locomotîva inta staçión Zêna Brìgnoe, dæto chi-â lìnia tra Zêna Brìgnoe e Séstri Levànte, ch'a l'àiva patîo di gròsci dànni inta Segónda Goæra Mondiâle, a l'êa stæta ricostruîa co-in scistêma a corénte contìnoa.

Tra o 1961 e o 1964, o scistêma de eletrificaçión da Turìn-Zêna o l'é stæto convertîo da-a corénte alternâ trifâze a 3,6 kV-16⅔&nbsp;Hz a-a corénte contìnoa a 3&nbsp;kV, segóndo o schêma mostròu chi de sótta:

### Evoluçión
Do 1963 l'é stæto inouguòu a nêuva galerîa de Granaieu, ch'a fonçiónn-a da ligàmme dirètto tra a staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe e a lìnia socorsâle di Zôvi e ch'a permétte de sghindâ o pasàggio da-a staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a, bén trafegâ, de ascurtî i ténpi de percorénsa di trêni pasagê.

Do 1994 l'inpiànto o l'à patîo di gròsci dànni, spécce inta zöna de Lusciàndria, pe l'aluvión do sciùmme Tànou.

O tràfego pasagê, da-o 2001, o l'é gestîo da Trenitalia che, lóngo a ferovîa Turìn-Zêna, a gh'à di trêni regionâli, InterCity, InterCity Notte, Frecciabianca e Frecciargento.

## Caraterìstiche

A lìnia l'é stæta da sùbito realizâ, con gràn inpégno ténico e finançiâio, do tùtto a dóggia colìssa, sénsa pasàggi a livéllo e, fêua da pàrte de vàlico Zêna-Seravàlle, con di ànpi ràggi de curvatûa che, insémme a-i modèrni scistêmi de segnalaçión, perméttan 'na veloçitæ de 180&nbsp;km/h e 'na clàsse C lóngo tòsto tùtta a lìnia, con l'eceçión de quàrche tòcco da-arénte a-e staçioìn de Lusciàndria, Àsti e Vilanêuva d'Àsti. A sò pendénsa màscima a l'é do 35 in sce mìlle, méntre pi-â socorsâle a l'é do 16 in sce mìlle.

### Percòrso

* Staçión de Turìn Pòrta Nêuva
* Staçión de Turìn Lingòtto
* Staçión de Moncalieri
** Staçión de Testona † (1968)
* Staçión de Trofarello
* Staçión de Cambiano-Santena
* Staçión de Pessione
* Staçión de Villanova d'Asti
* Staçión de San Paolo Solbrito
* Staçión de Villafranca-Cantarana
* Staçión de Baldichieri-Tigliole
* Staçión de San Damiano d'Asti
* Staçión de Àsti
* Staçión de Castello d'Annone
* Staçión de Rocchetta Tanaro-Cerro
** Staçión de Cerro Tanaro † (1927)
** Staçión de Masio-Quattordio † (2003)
* Staçión de Felizzano
* Staçión de Solero
* Staçión de Lusciàndria
* Staçión de Frugarolo-Boscomarengo
* Staçión de Donna † (2008)
* Staçión de Nêuve Sàn Bövo
* Staçión de Nêuve
* Staçión de Nêuve Precedénsa
* Staçión de Seravàlle
* Staçión de Arquâ
** Staçión de Arquâ † (1916)
* Staçión de Rigorôzo
* Staçión da Prîa Bisciæa
* Staçión de l'Îzoa do Cantón
* Staçión de Rónco
* Staçión do Bórgo di Fornæ pe Votàggio
* Staçión de Buzàlla
* Staçión de Ciàn Òrizontâle di Zôvi
* Staçión de Zêna Pontedêximo
* Staçión de Zêna Sàn Giâxo
* Staçión de Zêna Bösaneo
* Staçión de Zêna Rîeu
* Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a
* Staçión de Zêna Stràdda de Frànsa
* Staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Lìnie feroviàrie
Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎
Categorîa:Traspòrti do Piemónte