A tònica velarizâ

Con **A tònica velarizâ** se fà riferiménto a 'na caraterìstica fonética ch'a pòrta a di cangiaménti inta pronónçia da létia "A" () quand'a se trêuva inte 'na poxiçión tònica. Sta caraterìstica chi a gh'à 'na grandìscima variabilitæ pe caxón da prezénsa de bén bén de pronónçie diferénti, che pêuan anâ da-a "A" apénn-a ciù serâ (), a di soìn do bèllo ciù stréiti, scìnn-a a vegnî 'na "Ò" ( e  ascì).

A velarizaçión da "A" a l'é 'n éxito in comùn a di pòsti spantegæ e sénsa ligàmmi a 'na sôla léngoa. Tra Ligùria e tære da-arénte, l'àrea de difuxón ciù inportànte de quésto caràtere a s'esténde tra a Rivêa de Ponénte e o Bàsso Piemónte, tànto da êse adotâ ségge da variànte da léngoa lìgure che do piemontéize.

## Difuxón
A velarizaçión da "A" a l'é spantegâ inte di pòsti diferénti che no gh'àn de continoitæ teritoriâle: tra e léngoe gàllo-itàliche a l'é comùn inte de regioìn d'in gîo a-e Àrpe Lìguri e a-a pàrte de céntro-ponénte de l'Apenìn Lìgure. A-a tramontànn-a de ste cadénn-e chi, spécce inti pàixi de léngoa piemontéize, a l'é 'na caraterìstica tìpica do monregaléize e do parlâ de Cêva ciù che, vérso levànte, inte variànte do monferìn da-arénte a-o confìn co-a Ligùria scìnn-a l'àrea de parlâ lusciandrìn. Inti sò stùddi, o Geoffrey Hull o dîxe d'avéila trovâ into Canavéize e inti parlæ lonbàrdi tra Novâra e Milàn ascì.

### Léngoa lìgure

A velarizaçión da "A" a l'é 'na caraterìstica tìpica de 'n çèrto nùmero de variànte da léngoa lìgure, ch'én pi-â ciù pàrte spantegæ tra o çéntro-levànte da Rivêa de Ponénte e a región de l'Otrazôvo. In scê rîve do Mâ Lìgure, mesciàndose vèrso levànte da-o comùn do Çeiâ, a velarizaçión a se peu trovâ inte tùtti i parlæ scìnn-a quélli de stànpo savonéize, che gh'àn sta caraterìstica lê ascì. Ancón ciù a levànte, inti parlæ de lóngo ciù vixìn a-o zenéize "inlùstre" do céntro de Zêna, sto caràtere chi o và pe cóntra ciàn cianìn a scentâ, co-a sò prezénsa ch'a l'é atestâ scìnn-a inti quartê do ponénte da çitæ. Tra i sénci parlæ da Rivêa, in particolâ, a velarizaçión a l'é asæ marcâ into finarìn e inti parlæ che ghe stàn ciù da-a vixìn, dond'a vêgne indicâ co-o grafêma "ô".

Pe cóntra, a scitoaçión a càngia de ciù inti pàixi dónde gh'é de variànte de stànpo arbenganéize: ste chi màncan de sòlito da velarizaçión, cómme l'acàpita into parlâ da çitæ e inte quélli di pàixi in gîo, ma in càngio a coménsa a conparî inte quàrche variêtæ di pàixi de valàdde, con di éxiti despægi. Lóngo a còsta, cómme za mensonòu, a velarizaçión a l'é 'n caràtere tìpico do parlâ do Çeiâ, dond'a l'é asæ marcâ, e de quéllo do Borghétto méntre, vèrso l'entrotæra, a se peu trovâ inta Valàdda do Nêva, spécce a Castrevêgio e a Çeixêua, e, inte 'n mòddo apénn-a ciù marcòu, inti âtri parlæ da Valàdda do Varatèlla. Vèrso levànte, cómme za dîto, a velarizaçión a l'é 'na caraterìstica in comùn a tòsto tùtti i pàixi scìnn-a-a zöna do finarìn e ancón ciù in la, ségge lóngo a còsta che vèrso a l'entrotæra. Pe de ciù, inta Rivêa se peu trovâ sto fenòmeno chi ànche inte di pónti izoæ ancón ciù a ponénte, cómme a Dosàiga, L'Îzoa e tra i comùn d'Andêua e d'Aràsce, ciù che, inte 'n mòddo no goæi marcòu, inte çèrti parlæ de stànpo inperiéize. 

Vèrso l'entrotæra a velarizaçión da "A" a l'é 'na prezénsa comùn ségge inti parlæ lìguri che inte quélli piemontéixi, tànto ch'a no peu êse dêuviâ pe de clasificaçioìn precîze, e caraterizâ da 'na grànde variabilitæ. In particolâ a l'é difûza inta pàrte da Bórmia con de variànte da léngoa lìgure ò de pasàggio a-o piemontéize. Inta Bórmia, prezénpio, a gh'é into parlâ d'Artâ dond'a s'é svilupâ vèrso a "o" avèrta, a-a giornâ d'ancheu scrîta co-o grafêma "o" scibén che into pasòu a vegnîva indicâ co-ina "à" ascì. Pe de ciù, inte zöne de tranxiçión tra o lìgure e o piemontéize, a velarizaçión a gh'é into parlâ de Càiri ascì, dond'a se prezénta cómme . 

De la do Bórmia, tra e variànte lìguri da valàdda do Tànaro (sàiva a dî l'ormeàsco e o garescìn), gh'é 'n'evoluçión do tùtto specìfica e do bèllo marcâ de sto fenòmeno chi. Defæti, gh'é 'na velarizaçión, spécce into parlâ d'Ormêa, ch'a l'à portòu a di éxiti do bèllo diferénti: ciù chi-â trasformaçión inta "o" avèrta ( cómme pe *òtu*, "âto") e quélla inta "o" serâ ( cómme pe *travoju*, "travàggio", de vòtte scrîto *travōju* ascì), inte di âtri câxi gh'é a prezénsa de 'na velarizaçión mêno marcâ, co-in çèrto gràddo de variabilitæ. Defæti, l'é registròu ségge o són , cómme pe *gòtu*, "gàtto", che l'éxito , cómme inta pòula *stròzu*, "stràsso", che vêgnan scrîti coscì cómme a  co-o caràtere "ò", scibén che gh'é de grafîe co-a "ō" ascì. A raprezentaçión de quésti soìn a peu cangiâ in sciâ bâze da grafîa: a ògni mòddo, de sòlito l'é dêuviòu i scìnboli "o", "ò", "ō" e "ô" segóndo de conbinaçioìn diferénti. Pe cóntra, into garescìn gh'é sôlo e dôe evoluçioìn vèrso 'na "o" ch'a l'é serâ òpû avèrta, scrîta rispetivaménte "o" (*otu*, âto) e "ò" (*pòrte*, pàrte), co-o grafêma "ô" ch'o l'é in càngio desligòu da-o scignificâto ch'o pìggia inte çèrte variànte lìguri, scicómme o l'é dêuviòu, co-in rimàndo a de grafîe piemontéixi, pe marcâ 'na "o" serâ ch'a se trêuva a-o pòsto da  lìgure, prezénpio, do sufìsso "-ón", ch'o vêgne *-ôn*. 

A velarizaçión a l'é bén bén comùn inti parlæ de l'Otrazôvo, dond'a l'é do bèllo marcâ e prezénte inti parlæ de stànpo novéize, svilupàndose vèrso 'na "o" avèrta. De sòlito a vêgne scrîta co-o grafêma "ò", ma inte di câxi l'é stæto dêuviòu "ä" ascì.

In sciâ fìn, tra i parlæ lìguri coloniâli sopravisciûi scìnn-a-a giornâ d'ancheu, a velarizaçión da "A" a l'é 'na caraterìstica tìpica do tabarchìn ascì.

## Grafîa

No gh'é 'na sôla manêa pe marcâ a velarizaçión e, into córso di ànni, s'é dêuviòu bén bén de grafêmi diferénti pe indicâla, bazæ ségge in sciâ létia òriginâle, a "a", che in sciâ "o", anàndo aprêuvo a-e corispondénse létia-són de l'italiàn. Ciù chò-u piemontéize, ch'o l'adêuvia inta ciù pàrte di câxi a "ä" ò, de ræo, a "á", inte numerôze variànte da léngoa lìgure l'é stæto dêuviòu:

* Ä: *bardenollu* (ch'a ténde a ), *parlä 'd Basalüssu*, *[[Dialéttu finarìn|finarìn de Gura e Olle]]*, *lisurencu*, *[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]*, *[[Dialettu savuneize|savuneize]]* (grafîa Viglione), *veřesìn*
* Â: *burghetìn*, *buinzanin*, *inpeiéśe* (inte çèrte zöne), *[[Dialettu savuneize|savuneize]]* (grafîa Besio e Sguerso), parlā de Bedònia
* À: *altaraise* (grafîa do Sguerso), *[[Dialéttu priéze|priéze]]*, *väżìn*
* Å: *bardenollu* (ch'a ténde a )
* Ā: *carizanin*, *giustenieze*
* O: *altaraise* (grafîa modèrna), *[[Dialettu garescìn|garescén]]* (pi-â ), g*iüxvalîn*
* Ò: *[[Dialettu ar̂ascìn|ar̂ascìn]]*, *anduréže*, *cairèis*, *[[Dialettu garescìn|garescén]]* (pi-â ), *[[Dialetto noveize|nuvaise]]*, *[[Dialetto noveize|nuvaise de Seravòle]]*, *parlò du Seiò*, *[[Dialetto tabarchin|tabarkin]]*, *[[Dialéttu urmeàscu|ulmioš-cu]]* (pe ,  e )
* Ô: *giustenieze* (grafîa de l'Armanàcco), *[[Dialéttu finarìn|finarìn]]*, *[[Dialéttu urmeàscu|ulmioš-cu]]* (pi-â  inte çèrte grafîe), *castelòttu*
* Ō: *[[Dialéttu urmeàscu|ulmioš-cu]]* (inte çèrte grafîe)

## Nòtte
; Nòtte a-o tèsto


; Nòtte bibliogràfiche


Categorîa:Lengua ligure