Gramatica zeneize

A **gramàtica da [[Lengoa zeneize|parlâ lìgure zenéize]]**, ch'a l'apartêgne a-a famìggia de léngoe indoeuropê romanze, a prezénta tànte somegiànse con quélle spagnòlla, françéize, portoghéize, còrsa e italiànn-a.

## L'articolo

Gh'é tréi tîpi de articoli: indeterminatîvi, determinatîvi e partitîvi. I artìcoli determinatîvi ìndican 'n eleménto specìfico de 'n'acugéita, méntre quélli indeterminatîvi ìndican 'n eleménto genérico. Pe-i artìcoli partitîvi son adeuviæ e fórme **di** e **de**. 

### Articoli determinatîvi
* maschîle scingolâre: **o**, **lo** (elîzo in **l**' davànti a 'na vocâle)
* feminìn scingolâre: **a**, **la** (elîzo in **l**' davànti a 'na vocâle)
* mascolìn plurâle: **i** 
* feminìn plurâle: **e**, **le** (elîzo in **l**' davànti a 'na vocâle)

L'artìcolo determinatîvo o l'é ascì adeuviòu pi-â formaçión da tèrsa persónn-a scingolâre prezénte di vèrbi, inte fórme **o**/**a** e **o l**'/**a l**'.

In zenéize i artìcoli s'adéuvian de lóngo prìmma do nómme: Ez. *O Zàne, a Cristìnn-a, l'Ànna*

### Articoli indeterminativi
* maschîle scingolâre: **un** (elîzo in **<nowiki/>n**' davànti a 'na vocâle)
* Feminìn scingolâre: **unn-a** (elîzo in **<nowiki/>n**' davànti a 'na vocâle)

De spésso into parlâ gh'é o fenòmeno de l'aférexi: **un** > **<nowiki/>'n**; **unn-a** > **<nowiki/>'na**. Quande no gh'é l'aférexi, l'artìcolo indeterminatîvo o peu êse scrîto ascì **in** ò **inn-a**.

Se l'artìcolo o càzze dòppo a prepoxiçión **con** aloa a prepoxiçión **con** a subìsce l'elixón da **n** segoîa da 'na crâxi con l'artìcolo indeterminatîvo; pe quésto se scrîve **co-în** e **co-îna** (ez.: co-în amîgo, co-îna coæ; cómme i ezénpi móstran quand'a **n** dòppo **co-i** a l'é dentâle  alôa a **i** a l'é lónga, méntre s'a l'é velâre  a l'é cùrta.

### Articoli partitîvi

## O nomme
O sostantîvo in zenéize, cómme in italiàn, o l'é caraterizòu da doî géneri (mascolìn e feminìn) e doî nùmeri (scingolâre e plurâle), méntre o no prezénta, a diferénsa do grêgo antîgo, o nêutro e o doâle. No gh'é di câxi. A ciù pàrte de paròlle zenéixi a l'à o mæximo génere de corispondénti italiann-e, scibén che gh'é dötræ eceçioìn, prezenpio l'artâ (*altare* in italiàn), sciô (*fiore* in italiàn) e giàssa (*ghiaccio* in italiàn), che in zenéize én tutte paròlle feminìnn-e.

Vò-u chì cómme son e prinçipæ dexinénse di nómmi zenéixi:

### O plurale di nommi: e regole
Dòppo avéi vìsto e dexinénse pe genere e nùmero di nommi, òua se peu védde e regole generâli pò-u plurale di nommi.

De ciù a ciù pàrte di nommi che terminàn in **-so** ò **-sso** gh'àn o plurâle in **-sci**

#### Plurali invariæ
* **-eu** (o fig**eu** → i fig**eu**)
* **-in** (o scap**ìn** → i scap**ìn**)
* **-æ** (a veit**æ** → e veit**æ**)
* **-ê** (a mog**ê** → e mog**ê**)
* **feminìn in -e** (a ciâv**e** → e ciâv**e**)
***-en** (o ter**én** → i ter**én**)
***-un** (o com**ùn** → i com**ùn**)

## L'agetîvo
I agetîvi vàn aprêuvo a-e mæxime régole di nómmi pò-u nùmero e pò-u génere.

### Agetîvi posescîvi

## E prepoxiçioin

E prepoxiçioìn pròpie són quélle che gh'àn sénpre e sôlo a fonçión de prepoxiçión. Se divìdan in prepoxiçioìn sénplici e articolæ.

### E prepoxiçioin senplici
* de
* a
* da
* in
* inte
* con 
* in sce
* pe
* tra
* fra

### E prepoxiçioin articolæ
E prepoxiçioin articolæ son l'éxito de l'incóntro tra e prepoxiçioin senplici e i articoli determinatîvi. 

Vò-u lì l'elenco con tùtti i éxiti.

Bezéugna tegnî conto che e prepoxiçioìn articolæ che son derivæ da-a prepoxiçión **in**, sàiva a dî: **ne-o**, **ne-a**, **ne l**', **ne-i**, **ne-e**, son fórme de l'Euttoçento in sciô modéllo de l'italiàn, pe sta motivaçion chì s'atrêuva ciù de spésso e prepoxiçioìn articolæ de **inte**. In ògni mòddo o l'é poscìbile atreuvâ, inti vêgi topònimi, quéste fórme, ancón vive, cómme **ino** Cànpo, **ino** Prión....

Quàrche prepoxiçioìn a l'é sogètta a-i cangiaménti da prozodîa. I cangiaménti so indicæ tra paréntexi.

In zenéize l'é poscìbile 'n **ûzo pleonàstico** de prepoxiçioìn, sàiva a dî che se peu adêuviâ de prepoxiçioìn in ciù in confrónto a l'italiàn. 

* Cómme t'ê bèlla Zêna vìsta **de** de lasciù
* Són chinòu **de** d'in létto
* Ghe n'é **de** bezéugno

## A prozodîa
Émmo sentîo parlâ inte pàrti prìmma da **prozodîa**. Ma cös'a l'é?

Co-a paròlla **prozodîa** se inténde o stùdio de cómme a ven dîta tùtta-a frâze stàndo aténti a-i cangiaménti di soìn con riferiménto a-o tìnbro, a l'intensitæ, a-a duâta, a l'intonaçión e a l'acénto.

E cöse ciù inportànti che sucêde into zenéize de Zêna pe vîa da prozodîa són ste chi.

# Consonànte dógge che vêgnan sénce quànde s'atàcan a 'n'atra paròlla perché inte sto câxo se conpòrtan cómme se fîsan consonànte pretòniche: bèll'òmmo → bèl'òmmo; quéll'öxéllo → quél'öxéllo; vàddo in létto → vàd'in létto.
# O cangio da poziçión de l'acénto: dôe paròlle → doê paròlle.
# A craxi: quànde 'na paròlla ch'a finìsce pe vocâle a l'incóntra 'na paròlla ch'a l'incoménsa pe vocâle (ez.: L'é ciù bèllo-o strónscio chò-u cöo; Dàmme-a valîxe a mi → Dàmma-a valîx'a mi; Quànd'o a védde → Quand'o-â védde; Doî pe un → Doî péu-n)
# I cangiaménti couzæ da-a n velâre: A n velâre (n + consonànte) a l'acurtìsce de lóngo a vocâle finâle da scìlaba		precedénte:
#* se a scìlaba precedénte a finìsce con un **ditóngo chinànte** (vocâle + semivocâle) a n velâre a l'elìdde a semivocâle;
#* se a scìlaba precedénte a finìsce con 'na **vocâle lónga** a n velâre a l'acurtìsce. L'é 'n pö quéllo che sucêde inte paròle che finìscian pe **æn** ò **ænn-** inte quæ a létia **æ** a se lêze cùrta. Ezénpi: *o l'é negòu into tréuggio → o l'é neg*'òu 'n**to tréuggio → o l'é neg**ò'n**to tréuggio; lasciæ pasâ, inbaràsso! → Lasciæ pas**a'n**baràsso!''
# A chéita de létie.

== I pronómmi ==

O [[Pronomme|pronómme]] o l'é 'na pàrte variàbile do discórso ch'o s'adêuvia in càngio de 'n âtro eleménto da frâze, ch'o l'é de spésso o nómme.

''O Bacìccia o torniâ domàn da Montéuzzo e **o** doviémmo andâ a pigiâlo a-a fermâta do célere''

In zenéize o pronómme o l'é adeuviòu ànche quànde gh'é za prezénte o nómme ò o sogètto

''O Bàcìccia **o** l'é èrto''

O pronómme o se peu atreuvâ a-o càngio de âtri eleménti da frâze ascì:

* in ➔ predicâto verbâle

''A l'êa derê a cantâ da 'n pö e **l**<nowiki/>'aviéiva fæto tùtto o giórno''

* in ➔ agetîvo

''Aviéiva dovûo êse ciù bràva e de cóntra **a** no l'é stæta''

* n'intêa ➔ propoxiçión

Dond'o l'é tò fræ? **O** no t'æ dîto nìnte?

Exìstan diferénti categorîe de pronómmi:

Quànde o pronómme personâle o l'é segoîo da 'n vèrbo, pi-a 2a e a 3a persónn-a scingolâre, a l'éé prezénte 'na repetiçión

''Ti **t**<nowiki/>'ê pròprio 'n bezûgo''

''Ti **t**<nowiki/>'æ pigiòu tùtte e palànche''

''Lê **o** **l'**êa a câza do Feipìn''

''Lê **o** **s**<nowiki/>'adêscia tùtte e matìnn-e a sett'ôe''<blockquote>
''Ti **t**'adescjæ 'nsce l'éndego do matìn''

([[Fabrizio De André|Fabrìçio De André]])</blockquote>


==== Pronómmi demonstratîvi ====




Tànte vòtte **mæximo** o l'é sotantivòu: **o mæximo**

==== Pronómmi interogatîvi ====
* chi...? 
* cöse...?
* quànde...?
* cómme...?

==== Pronómmi esclamatîvi ====
* chi...!
* cöse...!
* quànde...!
* cómme...!

==== Pronómmi relatîvi ====
* che
* chi
* che o, ch'o, o quæ
* che a, ch'a, a quæ
* che, i quæ
*che, e quæ

==== Pronómmi indefinîi ====
* quarchedùn, quarcùn
* quàrche
* nisciùn/nisciùnn-a
* çèrtidùn, dötréi/dötræ, in pö de

== O verbo ==
O vèrbo in zenéize o và coniugòu co-o sò sogètto pe génere e personn-a, ma no de lóngo! Defæti quànde o vèrbo o precéde o sogètto, o vèrbo o và misso a-o scingolâre mascolìn ànche se o sogètto o l'é a-o plurâle ò o l'é feminìn. Prezénpio, pò-u **plurale**: gh'é di figêu, gh'é de paròlle, chi ghe vegnîva e famìgge, lûxe e stélle in çê. Pò-u **feminìn**: l'é arivòu l'ôa, me scciupòu 'na coæ de lêze; ànche inta cansón ''Picon dagghe cianin'' a 'n çerto pónto o tèsto o dîxe: **a stànsia dôve gh'é nasciûo mæ moæ**: nasciûo e no nasciûa!

N' âtra régola aregoârda l'utilìzzo do ''vèrbo avéi in càngio de êse'' quànde o conpleménto ògetto o l'é raprezentòu da 'na particèlla pronominâle:se tradûe **me l'ò acatòu** e no ''me o son acatòu''. Into mæximo mòddo se dixe **a-o cheu o se l'à pigiâ** e no a-o cheu o se l'é pigiâ; **se l'an portâ via** e no se a son portâ via, ecc.

In zenéize i doî vèrbi ouxiliâi prinçipâli son o vèrbo **êse** e o vèrbo **avéi**.

=== Vèrbo êse ===

**N.B.:** A-o càngio de **stæto / stæta / stæti / stæte,** gh'é a poscibilitæ de sentî **stòu / stâ / stéi / stæ**, ò ancón, fêua de Zêna: **stàtto / stàtta / stàtti / stàtte**.

=== Vèrbo avéi ===


=== E quàttro coniugaçioìn di vèrbi zenéixi ===
In zenéize gh'é quàttro coniugaçioìn de vèrbi:

* I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in **-â** (**I coniogaçión**)
* I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in **-éi** (**II coniogaçión**)
* I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in **-e** (**III coniogaçión**)
* I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in **-î** (**IV coniogaçión**)

==== I coniogaçión ====
I vèrbi da prìmma coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in **-â**

===== Vèrbo Parlâ =====

==== II coniogaçión ====
I vèrbi da segónda coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in **-éi**.

===== Vèrbo Taxéi =====

==== III coniogaçión ====
I vèrbi da tèrsa coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in **-e**.

===== Vèrbo Vénde =====


==== IV coniogaçión ====
I vèrbi da quàrta coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in **-î*'.

A IV coniogaçión a l'é fòscia a ciù despægia e particolâ se a confrontémmo co-e âtre coniogaçioìn inta sò fórma regolâre. Sto fæto chîe o l'é dovûo a-a prezénça da *i'' inta réixe do vèrbo ch'ariésce a cangiâ e a rénde despæge e terminaçioìn di ténpi verbâli. 

##### Vèrbo Sentî

### Pasòu remöto
In òrìgine gh'êa ascì, comme in italian, o pasòu remòto, o quæ o l'é stæto abandonòu into parlâ into XIX sécolo.

## Nòtte
### Nòtte esplicatîve


### Nòtte bibliografiche


## Vôxe corelæ
* Léngoa zenéize
* Léngoa ligure
* Fonologîa ligure

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Gramàtica lìgure
Categorîa:Lengua zeneise