Tumata coeu de boeu d'Arbenga

A **tumata coeu de boeu d'Arbenga** a l'è ina qualitè ligüre de tumata tipica da sittè d'Arbenga, svilüppà in te l'Euttusèntu e ancoeui üna de ciǜ impurtanti da regiùn. Insemme au spa"egu viu"ettu, aa sücca trumbetta e a l'articiocca viu"etta spinuṡa u l'è ün di cusscì dîti "4 d'Arbenga", i scimbuli da tradissiùn cuntadina du postu. De ciǜ, u l'è recunussciüu cumme prudütu agrualimentare tradisiunà ligüre.

## Sto"ia
Sta qualitè de tumata a l'è stèta svilüppà dai cuntadìn e agronumi arbenganeṡi in tu cursu de l'Euttusèntu. Zà du 1878, sècundu quantu u se vegghe in te l'Inchièsta Jacini in sciù stattu de l'agricultü"a in tu reggnu d'Italia, in Arbenga e in ta sò Ciâna se prudüjeva ina gran quantitè de tumate, de antighe varietè ch'e l'han purtàu au mudèrnu *cuore di bue*, ch'e l'e"an spedîe de feu"a da regiùn asscì.

In tu sècundu doppu guèra sta varietè a l'è stètu in pè"igu de pèrdise, cu'u mèrcàu ch'u preferiva quelle ciǜ riùnde e lissce cumme u tundulissciu ma asscì e custulüe franseṡi, survetüttu a marmanda, e nummà tra a fìn di anni '60 e l'imprinsippiu di anni '70 u l'è nassciüu de l'intèrèsse vèrsu u *cuore di bue*. A l'imprinsippiu u nu l'e"a gua"i apressàu dai negussianti, ch'i u cunsscideravan de furma troppu brütta pé vèndelu, ma in ti anni '80 e famïe e l'han cumensàu a dèscruvîne e qualitè fijiche e alimenta"i, tantu da fà crèssce a sò dumanda e dunque a sò prudüssiùn. A furma mèjima da tumata, primma criticà, a n'è vèggnüa in puntu de forsa scicumme a l'è caratteristica e fassile da cunussce.

U *cuore di bue* u l'è cultivàu survetüttu in ta Ciâna d'Arbenga e in tu rèstu da Rivea de Punènte, tra e ciâne custee e e colle ch'e ghe stan de deré, dund'u crèssce meïu grassie a de tèmpe"atü"e ciǜ âte pé tüttu l'annu, ina buna duṡe de luminassiùn dau sù e de l'ègua ch'a l'è bèn distribuia. A sò prudüssiùn, stimà du 2013 a ciǜ o menu 2.000 tunelè, a l'è vèndüa in scì mèrchèi da frü̂ta e vèrdü"a de Ligü"ia, Pièmunte e Lumbardia, dund'u l'ha piàu inderé du spassiu proppiu in ti cunfrunti du tundulissciu e da marmanda.

## Dèscrissiùn
U coeu de boeu u l'è ina qualitè "indeterminà" de tumata, fètu ch'u veu dì ch'a nu a cianta lì de crèssce cumme ch'a cumènsa a fà di frü̂ti, a ciclu mediu e indicà scia pé a cultivassiùn in ti campi che in te stüffe. U frü̂tu u gh'ha ina furma caratteristica, bèn custulüa e cu'in peṡu mediu ch'u cangia tra dimenssciùi grosse e mediu-grosse.

U cu"ù, quandu u frü̂tu u l'è du tüttu maü"u, u l'è tra russu-reuṡa e russu-aranciùn, cu'u vèrde-cè"u ch'u dü"a pocu de ciǜ in scé coste e in scià spalla da tumata. A purpa a l'è cunscistènte, sciü̂ta, de cu"ù russu-reuṡa, cun pochi semìn e pocu sügu; dau saù ch'u l'è dûse e menu acidu de pa"egge âtre qualitè.

## Cultivassiùn

Sècundu i schemi classcichi, e ciante de *cuordibue* e se peuan cultivà scia in fi"a sencia, cun 80&nbsp;cm tra e file e 50&nbsp;cm tra e ciante, che in fi"a duggia, lassciandu ciǜ o menu 70&nbsp;cm de spassiu tra e cubbie de fi"e. In te tütti i caji u l'è necèssa"iu muntà di rèmbi dunde a cianta a cresce"à, che de solitu i sun de canne o, pé a cultivassiùn in te stüffe, asscì u spagu. A densscitè cunseïà a l'è de ciǜ o menu 25.000 ciante pé ogni dejemilla metri. E âtre upe"assiùi da fà in scià cianta e sun lighè survetüttu aa gestiùn du vèrde, de moddu da maneṡṡà u svilüppu di frü̂ti; peui u l'è du bèllu impurtante inèiguà assèi e dèlungu a cianta, p'avé in svilüppu pèrfèttu du frü̂tu.

Rivàu u mumèntu de campâli, bèṡeugna fâlu primma che u frü̂tu u secce maü"u, scicumme u cuntinue"à a maü"à asscì doppu ch'u l'è stètu dèstaccàu daa cianta, e ogni 1-4 giurni, pé avé di frü̂ti u ciǜ pusscibile maü"i in t'in moddu pa"eggiu. U periudu pé campâli, in ti campi avèrti, u và da zügnu e sèttèmbre; in te stüffe gh'è pé cuntru ina cultü"a de primma, tra marsu e lüïu, e üna d'autunnu, tra sèttèmbre e dijèmbre. Sta tumata lì a rènde tra 80 e 100 tunelè ogni dejemilla metri in ti campi a l'a"ia avèrta, mèntre a passa e 150&nbsp;t/h cu'e cultivassiùi in te stüffe.

Finiu de campâlu, u prudütu u l'è pé tradissiùn incurbàu in t'in plattò, sèrnèndu pé ciaschedün de tumate ch'e seccen u ciü pusscibile pa"egge pé caratteristiche, misse in t'in seu ünicu e cu'u pegullu gi"àu vèrsu l'âtu. U ciǜ tantu da prudussiùn u l'è dunca vèndüu in ti mèrchèi du postu; a ogni moddu nu mancan de partie ch'e van a Zena, Milan, Tü"in e Cuni e de âtre ch'e sun spedie, in te di nümeri ciǜ picenìn, fina in te l'Europa du Nord; in ta Svèssia in particulà.

## Üṡu
U coeu de boeu d'Arbenga, grassie au sò güstu dûse e aa cunscistènsa da sò purpa, u l'è ina varietè cunseïà survetüttu pé insalatte e âtre pitanse dund'u l'è mangiàu frèscu; a ogni moddu u l'è bèn due"àu asscì pé de risètte d'âtru tipu. 

## Notte
;Notte au tèstu


;Notte bibliugrafiche


## Bibliugrafia
* 

## Âtri prugetti

## Ligammi de feu"a
* 
* 

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Prodûti agroalimentâri tradiçionâli da Ligùria
Categorîa:Arbenga