open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Scîo (unitæ periférica)

L**'unitæ periférica de Scîo** (Περιφερειακή ενότητα Χίου in grêgo modèrno, prononçiòu ) a l'é unn-a de unitæ perifériche da Grêcia, ch'a se trêuva inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle. A capitâle de l'unitæ periférica a l'é a çitæ de Scîo, scitoâ in sce l'îzoa co-o mæximo nómme. 

Into teritöio de quésta sudivixón aministratîva l'é conpréizo e træ îzoe de Scîo, Psara e Enùssa, ciù 'na série de îzoe ciù picìnn-e e dezabitæ, tùtte into Mâ Egêo, co-a ciù inportànte de ste chi ch'a l'é Antipsara. 

## Aministraçión
L'unitæ periférica de Scîo a l'é spartîa inte tréi comùn. Sti chi, indicæ co-i nùmeri da màppa in sciâ drîta, són:
* Scîo (1)
* Enùssa (2)
* Psara (3)

### Prefetûa
A creaçión de l'unitæ periférica a l'é o frûto de 'na rifórma ciutòsto recénte a-e sudivixoìn aministratvîe grêghe. Defæti a l'é intrâ in vigô sôlo a-o 1° de zenâ do 2011 inte l'ànbito do coscì dîto progràmma ''Kallikratis'', ch'o l'é portòu a-a sopresción da coscì dîta prefetûa de Scîo (Νομός Χὶου in grêgo), ch'a gh'àiva o mæximo teritöio ma spartîo tra de sudivixoìn diferénti.

In particolâ, i comùn chi inclûxi són stæti òrganizæ cómme indicòu inta tabélla chi de sótta:

### Vicegovernatoî regionâli

## Nòtte


## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
*
Voldalmella

**Voldalmélla** (*Valdarmella* in italian), ṛè ina fṛâziun d'l cumün d' Ulmèa ch' a cuntia sulu 1 abitonte (nüm'ṛi aggiulnoi al 2019).

## Geugṛâfia
A Voldalmélla a s' tṛöva a 1021 m. 'nsu livèllu d'l moa, ai pê dâ Cōlla dî Telmo (2099m), 'ntâ vallô dû Rian Almélla (da quâ ch' u ven u nōmme del paise), ch' u s' compa 'nt' Tonno daṛa lèlca. A fṛâziun a cunfina velsu nord cun èl Cà Bensi, velsu punente con Bulgu Cuni è èl Cà Galvoggni (au abandunoi).

## Štōṛia
A fṛâziun ṛè štô fundô m-šquonci oggni fa, a geịs̅c̅ịa ṛè del XVIII seculu. Ntû dōppuguèra, cumme tütte èl bulgoi ṛô c'munzà a špupulose. Èl gènte io sun caṛoi vèlsu Ulmèa. 'Ntl 1955 l' è štà inaugüṛà in növu impiantu eletṛicu ch' u sèlve ascì èl fṛâziui vis̅c̅ine 'd Pêrundu è Viloa.

### A büṛa dèl 1972
A fèlvoa dèl 1972, dōppu in n'véa bundusu, u s' d'štocca dai pṛoi suvo èl cà ina periculusa büṛa ch' a fa gṛōšši donni al cà dâ Voldalmélla: Ina famna d'l pōštu, 'nsèmmè a ṛa sô cà è èl sö beštie, a ven pultô fin 'n fundu a ṛa valô; a ven tṛuvô cōc dì dōppu, mōlta.

A büṛa, paltia pōcu dōppu in bōttu dōppu meʒʒudì, a s'è d'štacô da 'n cuštun 'd rōcca a nord-ovest d'l Cà dî Bṛui, pöö a s'è divisa in dui fṛunti. A ven špazô via a  polte cịü' bossa d'l paise, lunde che tṛê p'lsune i sun d'špèlse.

A büṛa a špozza via cà 'ntṛî; i suculsci j' arivo, pṛimma dai voldalmlöi, pö d' 'nt' Ulmèa, cun i carabinié è j' alpî, dōppu l'ariva ascì u suculsu alpin 'd Garešše.

## Pōšti d' ntèṛèssè
'N meʒʒu aṛa fṛâziun, 'nsâ lèlca  d'l Almélla, u s' tṛöva a capélla dedicô a Sen Dunà ch' ṛè dû setzèntu, è a dipende da ṛa parōcchia d' Ulmèa.

## Vî 'd cumunicaziun
A  Voldalmélla ṛè d'štonte 3,16 chilometṛi d'nt' Ulmèa, ṛè culegô cun èl fṛâziui 'd Pêrundu è d'l Viloa, d'lun' ch' u s'ariva paltèndu daṛa caplatta d' Sèn Mōṛu.

## Notte


## Oci pṛugetti

Categorîa:Fraziui d'Ulmea
Enùssa (comùn)

O **comùn d'Enùssa** o l'é 'n comùn inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle formòu pi-â ciù pàrte da l'îzoa de Enùssa e da-i âtri izoöti dezabitæ into sò arçipélago. O comùn d'Enùssa, che a diferénsa de quéllo de Scîo o l'à mantegnûo i sò confìn òriginâli, o l'é fæto pàrte scìnn-a-o 2010 da prefetûa de Scîo, pe pöi pasâ, co-a rifórma do coscì dîto progràmma ''Kallikratis'', inta nêuva unitæ periférica de Scîo.

O comùn d'Enùssa o s'esténde in sce 'na superfìcce de 17,427 km2, pe 'na popolaçión che, a-o censiménto do 2021, a l'êa de 911 abitànti. O capolêugo do comùn d'Enùssa o l'é o pàize co-o mæximo nómme, scitoòu in sciâ còsta meridionâle de l'îzoa ciù grànde de l'arçipélago, ciamâ de lóngo Enùssa.

## Aministraçión
### Unitæ monicipâli
O comùn d'Enùssa o no l'é spartîo tra de unitæ monicipâli. A ògni mòddo, ciù chò-u pàize capolêugo, gh'é i âtri doî vilàggi abitæ de *Kástron*, co-ina popolaçión de 29 persónn-e, e de *Aspalathrókampos*, con 5 abitànti.

### Scìndichi

## Nòtte


## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Scîo (unitæ periférica)
Crövo

O **crövo commun** (*Corvus frugilegus* ) o l'é un membro da famiggia di còrvidi, de l'ordine di öxelli passeriformi. O s'attreuva into paleartico, e o seu habitat o s'estende da-a Scandinavia e l'Euròpa de ponente fin a-a Sciberia. O l'é un öxello gròsso, co-e ciumme neigre, gregäio, o se distingue da-e speçie scimili pe unna ciastra sensa ciumme in sciô moro. I crövi fan o nio assemme in scê çimme di erboi erti, de spesso vexin à fattorie e paixi. I pòsti, donde se ghe forma i gruppi di nii, vëgnan pe-o sòlito ciammæ colònie. 

I crövi no en pe-a ciù parte öxelli migratöi, ma e populaçioin ciù a nòrd peuan mesciâse verso sud pe schivâ e due condiçioin de l'inverno.
I öxelli forman streuppe inte l'inverno, de spesso insemme à atri còrvidi, cornaggie ò cornaggette. Vëgnan torna inte seu colònie pe reproduise in primmaveia.
Sti öxelli chì mangian inti campi aræ e inte scheusse, donde çercan into seu larve e atri invertebræ, ma anche semense e atre ciante.
Da delongo, i crövi en stæti accusæ de dannezzâ a campagna, e pe questo en stæti scorrii e ammassæ. Comme atri còrvidi, i crövi commun en öxelli intelligenti che fan vedde tratti comportamentali complesci e abilitæ de risòlve problemi senci.

## Tascionomia e etimologia
O crövo o l'à riçevuo o seu nòmme binomiale da-o naturalista svedeise Carlo Linneo do 1758 into seu *Systema Naturae*. O nòmme o vëgne da-o latin; *corvus* scignifica "crövo", e *frugilegus* vorrieiva dî "ch'o l'areccheugge da fruta". Se conosce doe sottospecie, o crövo ponentin (*C. f. frugilegus*) ch'o vive tra l'Europa de l'òvest, a Ruscia do sud e a Ciña nòrdoccidentale, mentre o crövo levantin (*C. f. pastinator*) o s'estende da-a Sciberia çentrâ a-a Mongolia settentrionâ, e a levante drento tutto o resto de l'Asia.

## Descriçion
O crövo o l'é un öxello assæ gròsso, da grande o peu pesâ tra i 280 e i 340&nbsp;g, o peu ëse longo tra i 44 e i 46&nbsp;cm e avei un avertua de ae tra i 81 e i 99&nbsp;cm.
O l'à de ciumme neigre che sovente fan vedde reflesci bleu e moeli sotta a luxe do sô. E ciumme in sciâ testa, còllo e spalle en ben ben drue e setose. E gambe e i pê en pe-a ciù parte neigri, o becco grixo-neigro e l'iride marròn scuo. Fra i adulti, unna ciastra nua con pelle gianchiña in gio a-i euggi e a-a base do becco, a l'é distintiva da speçie e â lascian distingue da-i atri membri da famiggia dei còrvidi. 
E ciumme in gio a-e gambe pan ciù abberruffæ e lanose che quelle da cornaggia, l'unico atro membro do seu genere co-o quæ o se peu confonde. 
Pe de ciù, quande o xeua, e ae do crövo en ciù longhe e streite che quelle da cornaggia.
O ciummaggio di zoveni o l'é neigro con reflesci verdi, feua che pe-o derê do còllo, ch'o l'é marròn-neigro. O zoveno o s'assomeggia un pittin a-a cornaggia zovena, perché o no l'à a ciastra nua a-a base do becco, ma o l'à un becco ciù sottî e dòppo sëi meixi pöcassæ o perde e ciumme do moro.

## Veddi ascì
* Öxelli
* Animæ

## Atri progetti

Categorîa:Oxelli
Culónne

**Culónne** (in italiàn: *Colonne*) l'é 'na frasción id Cantaluvu ch'a gh'ò 28 abitanti. A s'tröva inte l'Òta Val Burbàia a 371m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.

## Nóte


## Òtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Psara (comùn)

O **comùn de Psara**, ofiçialménte **comùn de l'Îzoa Eròica de Psara**, o l'é 'n comùn inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle formòu sorviatùtto da l'îzoa de Psara ciù di âtri izoöti dezabitæ, co-o ciù inportànte tra sti ch'o l'é quéllo de Antipsara. O comùn, che a diferénsa de quéllo de Scîo o l'à mantegnûo i sò confìn òriginâli, o l'é fæto pàrte scìnn-a-o 2010 da prefetûa de Scîo, pe pöi pasâ, co-a rifórma do coscì dîto progràmma ''Kallikratis'', inta nêuva unitæ periférica de Scîo.

## Aministraçión
### Unitæ monicipâli
O comùn de Psara o no l'é spartîo tra de unitæ monicipâli. Ciù chò-u sò pàize capolêugo, ch'o l'àiva 'na popolaçión de 420 abitànti a-o censiménto do 2021, l'ùnica localitæ abitâ a-a giornâ d'ancheu a l'é in corispondénsa do monestê de l'Asonçión da Vèrgine, dêxe chilòmetri a nòrd do capolêugo. Pe cónto do censiménto no gh'é ciù de persónn-e che stan in sce l'îzoa picìnn-a de Antipsara.

A ògni mòddo, a popolaçión a peu aomentâ da-i 420 abitànti che stàn into comùn pe tùtto l'ànno scìnn-a-i 1.000 che gh'é de stæ, quànde a génte de l'îzoa ch'a l'é anæta a stâ into rèsto da Grêcia a tórna a Psara a vilezâ.

### Scìndichi

## Nòtte


## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Scîo (unitæ periférica)
Staçión da Rochetta

A **staçión da Rochetta de Câiro** (*stazione di Rocchetta Cairo* in italian) a l'é 'na staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, avèrta a partì da-o 1874, a l'é a-o serviçio do comùn de Câiro, pe-a fraçión da Rochetta, inta provinsa de Sann-a.

## Stöia

## Inpianti
* Segondo a clascìfica de RFI a staçión da Rochetta de Câiro a l'é 'na staçión de categorîa "bronzo".

## Interscangi
*  Coriêre TPL do trasporto pùblico locàle da provinsa de Sann-a.
*  Tascì.

## Nòtte


## Âtri progètti

Rochetta
Categorîa:Còiri
Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro

A **ferovîa Lisciàndria-Sàn Giöxèppe de Câiro** a l'é 'na lìnia feroviâria italiànn-a de propriêtæ do stâto ch'a conlîga Lisciàndria, in Piemónte, a Sàn Giöxèppe de Câiro, in Ligùria, dond'a s'unìsce co-a ferovîa Turìn-Sànn-a.

A gestión de l'infrastrutûa e di inpiànti feroviâri a l'é inte màn da RFI, socjêtæ do grùppo de Ferovîe do Stâto, ch'a-a conscìdera cómme lìnia conplementâre.

## Stöia

O prìmmo tòcco da ferovîa, ch'o l'anâva da Lisciàndria a Àcqui, o l'é stæto un di prìmmi a êse realizæ inti domìnni do Régno de Sardégna. Pe mêzo do Rêgio Decrétto de l'11 de zùgno do 1856, n. 1695, a seu gestión a l'é stæta asegnâ in concesción a 'n grùppo bancâio, formòu da-e famìgge Bolmida e Barbaroux. A lìnia a l'é stæta avèrta a l'ezercìçio a-i 3 de zenâ do 1858.

A realizaçión da ferovîa a vêgne finançiâ con l'òbietîvo de zónze co-a stràdda ferâ scìnn-a-o pòrto de Sànn-a, çitæ servîa da-i trêni da-o 1868 co-a Zêna-Vintimìggia. Alôa s'é vosciûo anâ aprêuvo a dôe diretrîxe: a prìmma vèrso Turìn e l'âtra vèrso Lisciàndria, da conzónzise a l'artéssa de Sàn Giöxèppe de Câiro. Ste chi se saiéivan conésse a âtre træte zà existenti, cómme quélla pe Bra, ligâ ciù avànti a-a Turìn-Cùneo ascì gràçie a-a ferovîa pe Cavalermazô, e vèrso Àcqui.

A-i 28 de seténbre do 1874 l'é avèrto a prìmma pàrte da ferovîa, sàiva a dî quélla conpréiza tra Sàn Giöxèppe e Àcqui.

Eletrificâ in trifâze inti prìmmi ànni do Nêuveçénto, a lìnia a l'é stæta l'ùrtima a êse convertîa a l'alimentaçión contìnoa co-ina tensción da 3.000&nbsp;volt a-i 25 de mazzo 1976.

## Percórso

* Staçión de Lisciàndria
* Staçión de Cantalô
* Staçión de Borgoràtto-Frascâo
* Staçión de Gamalêo
* Staçión de Sesàdio
* Staçión de Gavonâ
* Staçión de Casìnn-e
* Staçión de Caransàn-Sant'Andrîa
* Staçión de Strêvi
* Staçión de Àcqui
* Staçión de Tèrso-Montabón
* Staçión de Bistàgno
* Staçión de Pónti
* Staçión de Monteciæo-Dénice
* Staçión de Monbaldón-Rocaveràn
* Staçión de Spìgno
* Staçión de Merànn-a
* Staçión da Ciànn-a
* Staçión de Dêgo
* Staçión da Rochétta
* Staçión de Câiro
* Staçión de Sàn Giöxèppe de Câiro

## Nòtte


## Bibliografîa
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Lìnie feroviàrie
Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎
Categorîa:Traspòrti do Piemónte
Staçión de Spigno

A **staçión de Spigno** (in italian * Stazione di Spigno*), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Spigno Monferrato, inta Provinsa de Lisciandria.
## Stòia
## Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Spigno a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
## Interscangi
*  Coriêre Arfea do trasporto pùblico locàle da Provinsa de Lisciandria.
* Tascì.
## Galerìa de inmagini


## Nòtte

## Âtri progètti

Spigno
Universcitæ Nebrija

L**'Universcitæ Nebrija** (*Universidade Nebrija* in spagnòllo) a l'è 'n'universcitæ privâ de Madrid. A gh'à 12.000 studénti.

## Stöia

## Facoltæ

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Universitæ
Staçión de Montechiaro-Denice

A **staçión de Montechiaro-Denice** (*stazione di Montechiaro-Denice* in italian) a l'é 'na staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì da-o 1875, a l'é a-o serviçio do comùn de Montechiaro Acqui, dond'a l'èéscitoâ, ma ascì de quéllo de Denice, tutti doî inta Provinsa de Lisciandria.

## Stòia

## Inpianti
* Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Montechiaro-Denice a l'é 'na staçión de categorîa "bronzo".

## Interscangi
*  Coriêre Arfea do trasporto pùblico locàle da Provinsa de Lisciandria.
*  Tascì.

## Nòtte


## Âtri progètti

Spigno
Staçión de Àcqui

A **staçión de Àcqui** (in italian * Stazione di Acqui Terme*) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Àsti-Zêna e in sciâ lìnia Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio do comùn de Àcqui, inta  Provinsa de Lisciandria.
## Stòia
## Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Acqui a l'è inn-a staçion de categorîa "d'arzénto".
## Interscangi
*  Coriêre ecstraurbànn-e Arfea e SAAMO do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.

## Galerìa de inmagini

File:Stazione di Acqui Terme 01.jpg|A staçión de Àcqui da-a banchìnn-a
File:Acqui Terme station 3.jpg|Inn-a ALe 724 in arîvo aa staçión
File:Stazione di Acqui Terme, 254.jpg|In E333-004 inti ànni 50 fermo a Àcqui

## Nòtte

## Âtri progètti

Àcqui
Staçión de Caransàn-Sant'Andrìa

A **staçión de Caransàn-Sant'Andria** (in italian *Stazione di Caranzano-Sant'Andrea*), a l'éa inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1909, a l'e ao serviçio do comùn de Cassine, inta  Provinsa de Lisciandria, pé e seu fraçioîn de Caransan e Sant'Andria.

## Stòia
Avèrta into 1909 pè vegnî incóntro a-e esigênse da popolaçión locâle, l'ûrtima fermâ a l'è avegnûa into 1985, mèntre a l'è stæta riconosciûa ufiçialmènte comme disméssa into 2003.
## Inpianti
A fermâta a l'éa servîa tànto da trêni mèrci quànto da trêni pi-i pasegêri, con sôlo 'na banchinn-a dotâ de marciapæ ch'a l'anâva a afiancâ l'ûnico binâio pasànte.
## Interscangi
*  Coriêre  Arfea do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.

## Galerìa de inmagini


## Nòtte

## Âtri progètti

Caransàn-Sant'Andrìa
Staçión de Gavonâ

A **staçión de Gavonâ** (in italian * Stazione di Gavonata*) a l'éa inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì da-o 1923; a l'éa a-o serviçio do comùn de Cassine, inta Provinsa de Lisciandria, pi-a fraçión de Gavonâ.
## Stòia
A staçión a l'é stæta avèrta into 1923 pe vegnî incóntro a-e esigénse da popolaçión. A-o moménto i trêni no se fèrman ciù chi, donca a staçión a rizólta desmìssa.
## Inpianti
A staçión a l'éa servîa sôlo da trêni regionâli e a l'éa dotâ de 'n sôlo binâio passànte, afiancòu da-a banchìnn-a.
## Interscangi
*  Coriêre Arfea do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.
## Galerìa de inmagini


## Nòtte

## Âtri progètti

Gavonâ
Staçión de Sessàdio

A **staçión de Sessàdio** (in italian * Stazione di Sezzàdio*) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì da-o 1858. A l'êa a-o serviçio do comùn de Sessàdio, inta  Provinsa de Lisciandria, scibén ch'a l'é colocâ inte quéllo de Gamalêo.
## Stòia
## Inpianti
A staçión a-o moménto a rizûlta serâ a-o serviçio viaggiatoî, scicómme ch'a l'é adêuviâ sôlo cómme pónto de incrôxo fra i trêni.

I doî binâi i son servîi da banchìnn-a con relatîvo marciapê.
## Interscangi
*  Coriêre Arfea do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.
## Galerìa de inmagini


## Nòtte

## Âtri progètti

Sessàdio
Gitega

**Gitega** a l'è a capitâle do Burundi e a segonda çitæ do Stâto pe popolaçion (192.157 abitanti). Gitega a l'é stæta fondâ into 1912 da colonizatoî tedeschi. I tedeschi gh'àn costroîo a residensa do governatô e àn diciaròu a çitæ capitâle do teritöio de l'Urundi, a quell'época parte de l'Africa Orientâle Tedesca. A-a fìn da primma goæra mondiâle sta çitæ, insemme a tûtto o teritöio conosciûo cómme Ruanda-Urundi, o l'êa pasòu sott'a-o contròllo do Belgio.

## Nòtte


## Atri progètti

## Conligaménti esterni

Categorîa:Burundi
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Staçión de Gamalêo

A **staçión de Gamalêo** (in italian * Stazione di Gamalero*) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'éa ao serviçio do comùn de Gamalêo , inta Provinsa de Lisciandria.
## Stòia
## Inpianti
A fermâta a rizultâva servîa da trêni regionâli, con doî binâi pasànti afiancâi da-a banchinn-a con marciapæ. O fabricòu a-o moménto o l'è dismésso.
## Interscangi
*  Coriêre Arfea do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.
## Galerìa de inmagini


## Nòtte

## Âtri progètti

Gamalêo
Staçión de Borgoràtto-Frascâo

A **staçión de Borgoràtto-Frascâo** (in italian *Borgoratto-Frascaro*), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio do comùn de Borgoràtto, inta  Provinsa de Lisciandria, dond'a l'è scitoâ, ma ascì de quéllo de Frascaro.

## Stòia
## Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Borgoratto a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
## Interscangi
*  Coriêre  Arfea do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.
* Tascì.
## Galerìa de inmagini


## Nòtte

## Âtri progètti

Borgoràtto-Frascâo
Staçión de Cantalô

A **staçión de Cantalô** (in italian * Stazione di Cantalupo*) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sce lìnie Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro e Lisciandria-Cavalermazô, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio da çitæ de Lisciandria, capolêugo de l'omònima provinsa, pi-o quartê de Cantalô.

## Stòia
## Inpianti
*Serâ a-o serviçio viagiatoî, segondo a clascìfica de RFI a staçión de Cantalô a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
## Interscangi
*  Coriêre Arfea do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.
## Galerìa de inmagini

Immagine:Stazione Ferroviaria di Cantalupo (Alessandra).JPG|A staçión a-o tramónto da-a banchinn-a


## Nòtte

## Âtri progètti

Borgoràtto-Frascâo
Srendé

**Srendé** (in italiàn: *Cerendero*) l'é 'na frasción ch'a fò parte dei cumüne 'd Mungiardéin. A Srendé u gh'é 25 abitanti. A Srendé u s' pòrla incù u ligure inta variante nuvaize da Val Burbàia.

A géza 'd riferimaintu per l'ei paìze de Srendé l'é a géza 'd San Ruféin, ch'a gh'ò u tèciu ch'l'è gnüu zü parsialmainte.

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Sèmga

**Sèmga** (in italiàn: Sémega) l'é 'na frasción id Cantaluvu ch'a gh'ò 13 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 536m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Wikipedia in françéise

A **Wikipedia in françéise** a l'é l'ediçión in léngoa françéise de l'enciclopedîa *online* Wikipedia.

## Nòtte


## Colegaménti estèrni

Categorîa:Wikipedia
Categorîa:Lengua françéise
Staçión de Lisciandria

A **staçión de Lisciandria** (in italian *Stazione di Alessandria*) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sce linie Turin-Zêna, Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, Lisciandria-Oâ, Pavia-Lisciandria, Chivàsso-Lisciandria, Lisciandria-Novâa e Lisciandria-Piaxensa, averta a partì dao 1850, a l'e ao serviçio do comùn de Lisciandria, capoleugo da provinsa co-o mæximo nomme.
## Stòia
## Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Lisciandria a l'è inn-a staçion de categorîa "d'òu".
## Interscangi
*  Coriêre ûrbann-e e ecstraurbànn-e Arfea do traspòrto pûblico locâle da Provinsa de Lisciandria.
* Tascì.
## Galerìa de inmagini

File:Alessandria - stazione ferroviaria - interno.jpg|L'interno do fabricòu viaggiatoî 
File:Alessandria stazione 4.jpeg|A staçión inte 'na cartolinn-a störica
File:Facciata stazione di Alessandria.JPG|A faciâ de l'edifiçio int'inn-a föto preçedénte a-o 1945

## Nòtte

## Âtri progètti

Lisciandria
Xinjiang

O Xinjiang, ciù precizamente dîto **Región aotònoma oigûra do Xinjiang**, o l'é abitòu prinçipalmente da-i Oigûri.

I Oigûri (in oigûro: Uyghur; cinéize: 維吾爾T, 维吾尔S, Wéiwú'ěrP) són ’n’etnîa turcòfona de religión mosulmànn-a ch’a vîve into nòrd-òvest da Cìnn-a, sorviatùtto inta región outònoma do Xinjiang, insémme a-i cinéixi Han. I Oigûri són a magiorànsa relatîva da popolaçión da región (46%). In âtro grùppo de Oigûri o vîve inta contêa de Taoyuan da provìnsa do Hunan (Cìnn-a céntro-meridionâle). I Oigûri fórman un di 56 grùppi ètnichi ofiçialménte riconosciûi in Cìnn-a, ma gh’é de fòrti crìtiche da pàrte da comunitæ internaçionâle rigoàrdo a-o trataménto che gh’é riservòu: se parla ancheu apertamente do genocìdio colturâle di Oigûri.

O genocìdio colturâle di Oigûri o l’é o nómme dæto a ’na série de violaçioìn di dirìtti umâni conpîa da-o govèrno cinéize, sott’a-a direçión do Partîo Comunìsta Cinéize inte l’aministraçión do segretâio generâle do PCC Xi Jinping, cóntra i Oigûri e âtre minorànse étniche e religiôze into Xinjiang e inti sò contórni.

Da-o 2014 a Repùblica Popolâre Cinéize a l’à persegoîo ’na polìtica ch’a l’à portòu ciù de ’n milión de Mosulmén (a magiorànsa di quæ Oigûri) a êse caciæ inti cànpi de rieducaçión sénsa procèssi legâli in quélla che da dötréi anni a l’é consciderâ comm’a ciù gròssa prexonîa de minorànse ètniche e religiôze da-a Segónda Goæra Mondiâle. I crìtichi de ste polìtiche chi l’àn descrîta comm’a sinizzazión (processo pe rénde cinéize) do Xinjiang e l’àn ciamòu ’n etnocìdio ò genocìdio colturâle intànto che i Parlaménti de Stâti Unîi, Cànada, Régno Unîo, Pàixi Bàssi, Repùblica Cêca, Bèlgio, Litoània, bén bén de ativìsti, ONG indipendénti, espèrti de dirìtti umâni, académichi, fonçionâi de govèrno e o Govèrno in ezìlio do Turkestàn çrientâle l’àn riconosciûo cómme ’n genocìdio.
Clasificaçión climàtica di comùn italién

A **clasificaçión climàtica di comùn italién** a l'é stæta introdûta co-o Decrétto do Prescidénte da Repùbrica do 26 de agósto do 1993, n. 412. 'Sto decrétto chi o régola a progetaçión, l'instalaçión, l'ezercìçio e a manutençión di inpiànti tèrmichi di cazaménti, con l'òbietîvo de limitâ i consùmmi de energîa, in atoaçión de l'artìcolo 4, còmma 4, da Lézze 9 zenâ 1991, n. 10.

L'articòlo 2 de 'sta lézze chi o divìdde o teritöio italiàn in sêi zöne climàtiche, indichæ co-e létie da-a A a-a F, in sciâ bâze da tenperatûa estèrna média giornaliêra. O scistêma dêuviòu pe òperâ tâ divixón o l'é a misuraçión di gràddi giórno (in sîgla GG) ciufîto che a localizaçión giögràfica. Inta tabélla A, alegâ a 'sto decrétto chi, gh'é a lìsta di tùtti i comùn italién co-a pròpia clasificaçión climàtica.

A zöna climàtica inta quæ o l'é inclûzo 'n çèrto comùn a l'é dêuviâ pe decìdde pe quànte ôe a-o giórno o l'é poscìbile açénde o rescâdaménto inti cazaménti pùblichi e privæ. I scìndichi do pròpio comùn pêuan decìdde de alonghî, into câxo o foîse necesâio (prezénpio pe 'n fòrte fréido in ötùnno e primavéia), o perîodo anoâle d'ezercìçio e a dûata giornaliêra de l'açénde i rescâdaménti, comunicàndo a decixón a-a çitadinànsa.

## Tabélla
A tabélla chi de sótta a riasùmme e caraterìstiche pròpie de ògni zöna climàtica. Prezénpio, inti doî comùn che fan pàrte da zöna A, ö sæ Lampedusa e Linosa e Porto Empedocle, se pêuan açénde i scistêmi de rescâdaménto da-o 1° de dexénbre a-i 15 de màrso pe 'n màscimo de 6 ôe a-o giórno. De fêua da 'sti perîodi chi, i inpiànti tèrmichi pêuan êse ativæ sôlo into câxo de condiçioìn climàtiche ò meteorològiche che giustìfican a sò ativaçión e, a ògni mòddo, pe 'na dûata giornaliêra ch'a no ségge cià lónga da meitæ de quélla consentîa inti perîodi normâli. A dûata de l'ativaçión di inpiànti de rescâdaménto scitoæ inta zöna F a dêv'êse a ògni mòddo conpréiza tra e 5:00 e-e 23:30 de ògni giornâ.

## Nòtte


## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Scénse da Tæra
Categorîa:Diritto çivile
Madagascar (pelìcola)

***Madagascar*** a l'é 'na pelìcola d'animaçión statûnitéise do 2005 prodûa da-a DreamWorks Animation e distriboîa da-a DreamWorks Pictures. In regìsti da pelìcola són stæti l'Eric Darnell e o Tom McGrath méntre a tràmma a l'é stæta scrîta da Mark Burton, Billy Frolick, o Darnell, e o McGrath. A stöia a l'é dedicâ a 'n grùppo de béstie, e quæ inta versción òriginâle àn cómme dopiatoî Ben Stiller, Chris Rock, David Schwimmer, Jada Pinkett Smith, Sacha Baron Cohen, Cedric the Entertainer e Andy Richter, che, depoî êse scàpæ da-o zöo de Central Park, finìscian in sce l'îzoa de Madagascàr.

Trasmìssa pi-â prìmma vòtta a-i 27 de màzzo do 2005, a pelìcola a l'à riçevûo da-a crìtica di giudìççi despægi ma ògni mòddo a l'é stæta 'n gràn sucèsso econòmico, diventàndo a sèsta pelìcola con ciù incàsci in quéllo ànno. *Madagascar* o l'à aviòu 'n inportànte *[[franchise]]* ascì, o quæ o l'inclùdde e pelìcole *[[Madagascar 2 - Vîa da l'îzoa]]* (2008), *[[Madagascar 3 - Riçercæ in Eoröpa]]* (2012) e *[[I pingoìn de Madagascar]]* (2014), óltre che numerôze pelìcole brêvi, série a-a televixón e âtro cómme videozêughi e atraçioìn a têma inti pàrchi de demôa.

## Âtri progètti

Categorîa:Cine
Repùblica de Piza

A **Repùblica de Pîza**, conosciûa ascì cómme **Prìmma Repùblica Pizànn-a**, a l'é stæta 'n antîgo Stâto indipendénte existîo da-o sécolo XI a-o XV. Vèrso l'ànno 1000 Pîza a l'êa diventâ unn-a de ciù inportànti repùbliche marèn italiànn-e.

A repùblica pizànn-a a l'é nasciûa into sécolo XI quànde, into 1081, l'imperatô Rîco IV o l'à concèsso a-a çitæ o dirìtto de elézze i sò raprezentànti. Into 1153 a Repùblica a s'é goâgnâ a pìnn-a outonomîa polìtica. Iniçialménte Pîza a l'à intescificòu i sò tràfeghi in sciô Mâ Mediterànio e a l'à finîo pe scontrâse ciù vòtte con l'Emirâto de Sicìlia e a-e prìmme a l'à pigiæ (985) ma dòppo a l'à goâgnòu into 1005 a Réggio Calàbria, into 1034 a Böna inte l'Àfrica setentrionâle, into 1064 a Palèrmo e into 1087 a Mahdia inta Tunixîa d'ancheu. Inte sta sò prìmma espansción, da-a fìn do sécolo XI, Pîza a l'é stæta de spésso aleâ co-a zóvena poténsa di Altavìlla do Régno de Sicìlia, cómme, prezénpio, inta conquìsta de Palèrmo.

Into 1016 Pîza e Zêna, ch'êan aleæ, àn batûo i Saracìn e àn pigiòu quæxi tùtto o contròllo do Mâ Tirén. E dôe Repùbliche marèn àn comensòu ascì a penetraçión prìmma comerciâle dòppo polìtica inta Còrsega e inta Sardégna. In sécolo dòppo àn liberòu e Baleâri e sta spediçión chi a l'é stæta celebrâ into *Gesta Triumphalia per Pisanos* e inte 'n poêma épico, o *Liber Maialichinus*, scrîti inti ànni 1113-1115.
A Repùblica de Pîza, o quæ pòrto a-a fôxe de l'Àrno, a-o contrâio de quéllo che pò-u ciù se crédde, o no l'êa in sciô mâ, a l'é arivâ a-o màscimo do sò splendô tra o sécolo XII e o XIII; i sò bàrchi controlâvan a ciù pàrte do Meditérànio òcidentâle e centrâle ascì.
Ma a rivalitæ tra Pîza e Zêna a s'é agravâ into sécolo XIII e a l'é finîa inta batàggia navâle da Melöia (1284), conbatûa pròpio in fàccia a-o pòrto pizàn, ch'a l'é stæta l'incoménso da fìn da poténsa da çitæ, co-a rinónçia a ògni pretéiza in sciâ Còrsega e co-o dovéi cêde a Zêna 'n pàrte da Sardégna (1299). Pe de ciù, da-o 1323, l'é comensòu a conquìsta aragonéize da Sardégna, ch'a l'à levòu a-a çitæ rossocroxâ o domìnio in scê *giudicâti* (provìnse) de Cagliari e da Gallura.

## Vôxe corelæ
* Repùblica de Zêna
* Repùbliche marèn

## Âtri progètti

Categorîa:Stati do passòu
Caštea d'Ulmèa

Èl **Caštea d' Ulmèa** (in italian "*Castello di Ormea*") l'eŗa pŗōppi suvo èl bulgu d' Ulmèa, l'eŗa štà focciu a paltia da u X seculu.

## Štōŗia
 
U s' pensa chè 'l caštea u sègghè štà focciu 'ntulnu a u X seculu, p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

L' eŗa pӧӧ fultificà 'n divèlse vōte, sutta i Malches̅c̅i d' Zevo 'ntl XIII seculu. 'N  palticuloa cun èl malchèsè Giolgio II u Nanu, ch' l' avèva focciu fultificoa ascì èl bulgu d' Ulmèa cun i miŗogni d' cinta.

'N' tōccu 'mpultonte p'l u švilüppu dâ difèsa l'eŗa štà focciu dal malchèsè Garcilasco, 'ntˋû 1538, quonde èl caštea l'eŗa štà 'ngŗandì è j' eŗo štoi foccie ina seŗie d' tûri e baštiui.

'Ntl 1625 èl Pŗinzi Mûŗizzi d' Savōia, ch' l' avèva catà a fultificaziun, u ŗ'avèva finia cun tŗai tûriui ch' j' avèvo d'l feŗitojie, p'l pèa dûvŗoa d'l bucche da föu: ün a punente, ün a meʒudì è in otŗu a levonte.

A meʒʒanöccịe ŗ'eŗa štô foccia in otŗa cà, p'l li cuštoddi, nvelsu matin u j'eŗa ina zōna p'l li feudatoŗi.

A cuštŗuziun a n' è moi štô duvŗô 'm' cà dai scignuŗi d'l pōštu, vištu ch' a  s'lviva p'l a difèsa.  I malchès̅c̅i, scignuŗi d' Ulmèa j' avèvo, cum' cà, in palazettu'n via Tonno.

Cun l'arivu dî suldoi fŗanzès̅c̅i è l'occupaziun d' Ulmèa daŗa fine d'l 1794, sutt' a guidda d'l geneŗoa Rusca, èl caštea (doppu a rèsa d'l cumandonte ulmiošcu) l'eŗa štà tŗašfulmà 'nt' in ušpioa militoa, è dōppu šmant'là dai fŗanzes̅c̅i.

'Ntl' 1795 i l'avèvo campà ʒü' cun èl mine, ch' j' avèvo foccịu donni al cà dapè, p'ŗ uldine dû geneŗoa Mollis.

## Notte


## Oci pŗugetti

Categorîa:Architetûe do Piemónte
Vìsta de Zêna

A ***Vìsta de Zêna*** a l'é 'na pitûa do sécolo XVI ch'a rafigûa o pòrto de Zêna. O quàddro o l'é stæto realizòu co-a técnica da ténpia in sce téia inte l'ànno 1597 e o l'é 'n'òpera do pitô zenéize Cristòffa Gràsso.

## Descriçión

O quàddro o rafigûa o pòrto da çitæ marènn-a de Zêna vèrso a fìn do sécolo XV. L'òpera a l'é bazâ in sce 'n ciù antîgo afrésco, realizòu pöco dòppo o 1481 (fòscia into 1488) da 'n artìsta sconosciûo e ch'o s'é pèrso co-o ténpo. A-o Cristòffa de Gràsci, pitô ch'o s'êa specializòu into ritrâe di paizàggi marìtimi, a l'é stæta dónca comiscionâ da-i Poæ do Comùn a realizaçión de 'na còpia de l'òpera, da lê conpletâ inte l'ànno 1597.

Into quàddro gh'é 'na vìsta da çitæ-stâto inte l'ànno 1481, co-ina grànde énfaxi ch'a l'é stæta mìssa in sciâ prominénsa de Zêna cómme poténsa navâle e comerciâle, fæto ch'o l'emérge da-o gràn nùmero de nâve rafiguòu. Tra de quéste gh'é vàrie galêe da Marìnn-a Zenéize, scitoæ a-o céntro do pòrto, co-o sò arsenâ navâle e o gràn fâro da Lantèrna de Zêna che són vixìbili ascì. Inta pàrte âta da quàddro, sôvia a-e colìnn-e d'in gîo a-a çitæ, gh'é doî stémmi de Sàn Zórzo, scìnbolo da Repùbrica. In particolâ, a scêna rafiguâ into quàddro a l'é quélla do ritórno (o fòscia da parténsa) da flòtta zenéize da 'na spediçión cóntra i tùrchi de l'Inpêro òtomàn a Òtranto, comandâ da-o dûxe e cardinâ Pòulo Fregôzo.

O l'é interesànte védde cómme a rafiguraçión da çitæ a métte insémme di eleménti da l'òpera òriginâle e di cazaménti che pe cóntra êan prezénti sôlo into sécolo XVI. Defæti, prezénpio, gh'é ancón o Castelétto, fortéssa caciâ zu into córso da rivòlta cóntra i françéixi do 1528 ma, pe cóntra, a vìsta do pòrto a l'é agiornâ a l'ànno de realizaçión de l'òpera, co-a vìsta di travàggi in córso pe-o prolongaménto do meu de levànte (o no l'é ciæo se a lantèrna in sce quéllo meu a ségge za stæta caciâ zu into 1597, a ògni mòddo a sò demoliçión a l'é avegnûa in quélli ànni).

D'ancheu l'òpera a l'é conservâ a Zêna into Gàlata - Musêo do Mâ, realizòu drénto a l'antîgo arsenâ, a-o ciàn terén inta sâla nùmero 2.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Zena
Categorîa:Pitûa
Categorîa:Àrte in Ligùria
Cristòffa Gràsso

**Cristòffa Gràsso** (Valàdda da Ponçéivia, ... – ...; in ativitæ 1565-1598), conosciûo co-o cognómme **Gràsci** ascì, o l'é stæto 'n pitô zenéize, specializòu in quàddri con sogètti navâli.

## Vìtta
Òriginâio da Valàdda da Ponçéivia, o l'êa iscrîto inte l'àrte di pitoî da çitæ de Zêna. A sò vìtta a l'é pöco conosciûa e o l'é aregordòu sorviatùtto pî-â sò òpera ciù famôza, ö sæ a *[[Vìsta de Zêna|Vìsta de Zêna (inte l'ànno 1481)]]*, òpera bâza in sce 'na pitûa de 'n aotô sconosciûo realizâ ciù ò mêno inte l'ànno 1488. Depoî avéi òtegnûo a comisción da-i Poæ do Comùn de realizâne 'na còpia, o Gràsso o s'é mìsso inte l'ànno 1597 a travagiâ in sce l'òpera, raxón pi-â quæ gh'é di elémenti no do tùtto coerénti fra de lô cómme o Castelétto, caciòu zu inte l'ànno 1528, e i nêuvi travàggi fæti a-o pòrto, contenporànni a-o pitô.

O Gràsso o l'adêuviâva inte sò òpere a fìrma *Cristophorus De Grassis*.

## Òpere

### Zêna

* *[[Vìsta de Zêna]]*, ténpia in sce téia, 1597, Gàlata - Musêo do Mâ.
* *Scâvo do fóndo do mâ tra i pónti Spìnoa e Càlvi into 1597*, ténpia in sce téia, Musêo navâle de Pêgi.
* *Travàggi de scâvo in Dàrsena into 1545*, êuio in sce téia, Musêo navâle de Pêgi.
* *Scòntro de galeoìn*, pitûa, Musêo navâle de Pêgi, atribuçión.
* *Arîvo do convòlio de nâve di Spìnoa a Zêna*, pitûa, Palàsso Àngiou Zâne Spìnoa.
* *O ritórno da squàddra zenéize da Lépanto*, pitûa, Palàsso Àngiou Zâne Spìnoa.
* *A flòtta crestiànn-a lóngo a còsta grêga*, pitûa, Palàsso Àngiou Zâne Spìnoa.
* *Scòntro tra galêe tùrche e zenéixi*, pitûa, Palàsso Àngiou Zâne Spìnoa, atribuçión.
* *E flòtte a-o prinçìpio da batàggia de Lépanto*, pitûa, Palàsso Àngiou Zâne Spìnoa, atribuçión.
* *A prìmma fâze da batàggia de Lépanto*, pitûa, Palàsso Àngiou Zâne Spìnoa, atribuçión.
* *A flòtta crestiànn-a depoî a batàggia*, pitûa, Palàsso Àngiou Zâne Spìnoa, atribuçión.

## Nòtte


## Bibliografîa

* 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Çitén da Repùbrica de Zêna
Gràsso, Cristòffa
Màppa zenéize

A **Màppa zenéize**, conosciûa co-o nómme de ***Mappa Mundi 1457*** ascì, a l'é 'na màppa do móndo realizâ inte l'ànno 1457 e ciamâ coscì aprêuvo a-a prezénsa de 'na bandêa de Zêna, into cànto vèrso o nòrd-òvest, e, into cànto in direçión sùd-òvest, do stémma da famìggia de lignêua di Spìnoa ascì.

A l'é 'na màppa asæ interesànte da-o pónto de vìsta stòrico in quànto a l'é tra e prìmme che s'incoménsan a alontanâ da-a conceçión "tradiçionâle" do móndo, integràndo numerôxi eleménti da-e esploraçioìn de quélli ànni (prezénpio e còste do Mediterànio, e ciù precîze, són bazæ in scî pòrtolén) e incomensàndo a abandonâ quélli de fantaxîa ò eræ. Pe de ciù, a l'é unn-a de primìscime màppe a rafiguâ o nòrd vèrso l'âto.

## Descriçión

A diferénsa da ciù pàrte de màppe fæte in quélli ànni a l'é bazâ sorviatùtto in sciô réizo-cónto do viâgio in Àzia do Nicolò Da Cónti, nòbile mercànte veneçiàn ch'o l'êa anæto into Levànte pe 'na misción comerciâle, ciufîto che in sce quéllo do Màrco Pölo. L'aotô o l'é 'n zenéize sconosciûo (o l'à indicòu inta màppa sôlo l'ànno de realizaçión e o no gh'à mìsso a sò fìrma) e, da 'n'anàlixi de l'òpera, se peu védde de cómme quésta a ségge ciù avansâ da famôza màppa do móndo fæta da præ Màoro, co-i continénti che, spécce l'Eoröpa, àn de bónn-e proporçioìn. Pe de ciù, inta màppa gh'é mostròu 'na nâve a véia eoropêa a tréi èrboi inte l'Òcéano Indiàn, fæto che in realtæ o no se doviéiva êse ancón verificòu.

L'eleménto ciù particolâre da màppa o l'é de segûo a sò fórma a amàndoa, con de dimenscioìn de diagonâli che són de 42 cìtti in altéssa pe 81 in larghéssa (a màppa intrêga a l'é de 61 x 90 cm). Pe 'sta raxón chi a longitùdine a vêgne stiâ a squæxi o dóggio da latitùdine e dónca, conscideràndo ch'a l'é 'na màppa asæ rìcca de tìnte e decoraçioìn ascì, l'é probàbile ch'a no l'àgge avûo 'n inportànte ûzo pràtico ma benscì ch'a foîse 'na sénplice òpera d'àrte da mostrâ, mìssa fòscia inta bibliotêca privâ da famìggia Spìnoa.

A-a giornâ d'ancheu, 'sta màppa chi a l'é de propiêtæ pùblica e a l'é conservâ inta bibliotêca naçionâle centrâle de Firénse.

## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Cartografîa
Categorîa:Stöia de Zena
Cónsoi da Compagna Communis

I **[[Cónso (Etæ de Mêzo)|Cónsoi]] da [[Compagna Communis]]** són stæti i prìmmi governànti da çitæ de Zêna e da sò Repùbrica. Émmo 'na docomentaçión abàsta conplêta di sò nómmi a partî da-o 1099, ànno da prìmma croxâ, into quæ a Repùbrica a l'à dæto a-o Càfaro o cònpito d'incomensâ a scrîve i sò famôxi anâli, inti quæ vegnîvan aregordæ, pe ògni ànno, i fæti ciù inportànti inta stöia da naçión. O Càfaro o l'é dónca stæto o prìmmo de 'na série de cronìsti a-o servìçio da Repùbrica, co-i anâli che són stæti continoæ da-i sò sucesoî.

Into perîodo consolâre gh'é stæto vàrri cangiaménti inta càrega de cónso, a quæ a l'é duâ pe ciù de 'n ànno sôlo scìnn-a-o 1121. Pe de ciù, da-o 1130 a l'é stæta creâ a figûa de Cónso di Ciæti, a quæ a l'afiancâva i cónsoi *communis*. A càrega de cónso a l'é stæta sostitoîa inte l'ànno 1191 da quélla di poistæ, a ògni mòddo vegnìndo de vòtte repigiâ scìnn-a-o 1216, pe pöi êse abandonâ do tùtto. Pe tùtto o perîodo di cónsoi a sò nòmina a l'êa fæta a-i 2 de frevâ.

## Lìsta di cónsoi
### Da-i Anâli do Càfaro

### Da-i Anâli de l'Òbèrto Cançelê

### Da-i Anâli de l'Ötobón Scrîba

### Da-i Anâli de l'Ògerio Pàn

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 
** 
** 
** 
** 
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Winston Churchill

Sir **Winston Leonard Spencer Churchill** (Woodstock, 30 novénbre 1874 - Londra, 24 zenâ 1965) o l'è stæto 'n politico ingleise do XX sécolo. Membro do partîo conservatô, o l'è stæto primmo ministro do Régno Unîo pe dôe votte, a primma da-o 10 màzzo 1940 a-o 26 lùggio 1945, a segónda da-o 26 òtôbre 1951 a-o 7 arvî 1955.

## Âtri progètti

Categorîa:Politica
Bonægia

Co-o nómme de **bonægia** (contraçión de paròlle "bónn-a" e "véuggia") se fa riferiménto a quélli òmmi che, derê a-o pagaménto de 'n çèrto stipéndio, intrâvan inte flòtte de l'Etæ de Mêzo - in particolâ inte quélle de repùbliche mainæ de Zêna e de Venéçia - cómme remoéi pe-e sò galêe.

A ògni mòddo, tra e dôe repùbliche, i bonægia êan ciù comùn inta flòtta veneçiànn-a ciufîto che in quélla zenéize: defæti, aprêuvo a-o contròllo do comèrcio di scciâvi into Mediterànio, Zêna a preferîva dêuviâ di scciâvi cómme remoéi, portàndo a 'na fòrte riduçión de spéize pò-u mantegniménto da flòtta. Pe cóntra, sta decixón chi a portâva a 'na diminuçión de òmmi disponìbili p'abordâ i âtri bàrchi.

Coscì cómme i galiöti, e bonæge vegnîvan incadenæ a-e rémme ascì ma, diversaménte da-i prexonê, inte scitoaçioìn de perìcolo êan lìberæ da-i çéppi, pe no moî negæ in câxo de naofràggio. Pe de ciù, êan dotæ de àrme pe parteçipâ e conbàtte inti abordàggi e, pe bónn-a condûta, poéivan goagnâ di prémmi in dinæ ascì.

## Nòtte


## Bibliografîa

* 
* 

## Colegaménti estèrni

* 
* 

Categorîa:Mainaja
Cónso di Ciæti

O **Cónso di Ciæti** o l'é stæto 'na càrega pùblica da Repùblica de Zêna inti prìmmi ànni da seu indipendénsa, conosciûo co-o nómme de "cónso de càoze civîli" ascì dæto che a sò giurisdiçión a l'êa in scê questioìn civîli.

## Stöia
In prinçipio i potêri di cónsoi di ciæti êan ezercitæ da-i Cónsoi da Compagna Communis, co-a prìmma sudivixón tra e dôe càreghe ch'a l'é stæta quélla avegnûa into consolâto do 1130. Depoî âtri doî ànni de govèrno co-i cónsoi da-o dóggio mandâto, a partî da-o 1133 s'é incomensòu a elêze in mòddo regolâre ségge i cónsoi do comùn che quélli di ciæti, afiancæ ciù tàrdi da âtri cónsoi pe-e relaçioìn tra e quàttro conpàgne da çitæ e-e quàttro do bórgo (da-o 1199), pe quélle co-i forèsti (da-o 1197) e pe quélle co-a nêuva clàsse borghéize (da-o 1201).

A càrega de cónso di ciæti a l'é stæta in sciâ fìn soprèssa inte l'ànno 1217, quànde a l'é stæta sostitoîa da 'n giùdiçe pe ògni grùppo de quàttro conpàgne, o quæ o l'êa conosciûo co-o nómme de "cónso de giustìçia. A ògni mòddo, e càreghe con giurisdiçión in scê questioìn civîli de spésso vegnîvan ancón ciamæ "cónso di ciæti", scibén chò-u scistêma de govèrno o l'êa intànto bén bén cangiòu.

## Òrganizaçión
O nùmero di cónsoi di ciæti o l'é bén bén cangiòu co-o pasâ di ànni ma, a ògni mòddo, o l'êa ligòu a quéllo de conpàgne inte quæ o l'êa spartîo o Comùn. Defæti, pe-a ciù pàrte di consolâti, i cónsoi di ciæti êan in nùmero de éutto, un pe conpàgna, de sòlito mìsse insémme in doî grùppi de quàttro vèrso o Castéllo e de quàttro vèrso o Bórgo de Pre.

A sêde di cónsoi de càoze civîli a l'é stæta, scìnn-a-o 1190, a-o palàçio de l'arçivéscovo, derê a-o pagaménto de çénto södi a l'ànno. Çercàndo de separâ i potêri civîli da quéllo religiôzo da cùria, a partî da-o 1190 s'é decîzo che i cónsoi di ciæti dovéssan ezercitâ a pròpia càrega, a rotaçión, pe tréi méixi inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo, pe tréi into palàçio Sàn Zòrzo, pe tréi inta gêxa de Sàn Donòu e, in sciâ fìn, sôlo pe tréi méixi, into palàçio arçivescovîle.

## Lìsta di Cónsoi di Ciæti

### Da-i Anâli do Càfaro

### Da-i Anâli de l'Òbèrto Cançelê

### Da-i Anâli de l'Ötobón Scrîba

### Da-i Anâli de l'Ògerio Pàn

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 
** 
** 
** 
** 
* 

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Gùrdena

**Gùrdena** (in italiàn: *Gòrdena*) l'é 'na frasción ch'a fò parte dei cumüne 'd Mungiardéin. A Gùrdena u gh'é 14 abitanti. A Gùrdena u s' pòrla incù u ligure d'Untrazuvu inta variante nuvaize d'l'òta Val Burbaia.

## Nóte


## Òtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Madònna di Duagné

Inte l'Âta Val Borbêa, in sciâ stradda pe anâ a Dêuva, gh'é o **santuâio da Nòstra Scignôa di Duagné** (in italiàn: *Dovanelli*), ciamòu into dialetto locâle (noveize parlòu inte l'Âta Val Borbêa) *Géiza ad Du Ané*, *Madònna di Dui Anéj* ò anche *Madònna (ò gêxa) di Duagné*. A gêxa a s'atreuva inta fraçión de Duagné into comûne de Cabela.

## Âtri progetti

## Colegamenti esterni
* 
* 

Categorîa:Gêxe do Piemónte
Staçión de Zêna Pra (1856)

A **staçión de Zêna Pra** (dîta **staçión de Pra** ascì, *Stazione di Genova Pra* in italiàn) a l'êa 'na staçión feroviària scitoâ in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta into 1856 e serâ into 2006 aprêuvo a-o stramûo da lìnia vèrso o mâ, a l'êa a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pi-â delegaçión de Pra.

## Stöia

A staçión vêgia de Pra a l'é stæta ativâ a-i 17 de zenâ do 1856, inte l'òcaxón de l'avertûa do tòcco de ferovîa tra e dôe staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Ôtri.

Inte l'ànno 1973 a l'é stæta declasâ a-o livéllo de fermâta feroviària, scibén che gh'êa ancón do personâ in sêde.

In sciâ fìn a l'é stæta desmìssa a-i 2 d'arvî do 2006, aprêuvo a-o stramûo vèrso o mâ de sto tòcco de lìnia chi, fæto inte l'ànbito do progètto pi-â riqualificaçión urbâna do quartê de Pra. Into méntre, a l'é stæta dónca inougurâ a nêuva staçión de Zêna Pra, co-o pòsto de colìsse da vêgia lìnia ch'o l'é stæto inglobòu da l'anpliaménto da Stràdda Ourélia.

## Inpiànti
A staçión a l'êa formâ da-o fabricâto viâgiatoî e da dôe banchìnn-e, tùtte dôe dotæ de pensilìnn-a, che s'avansâvan in scê dôe colìsse pasànti da lìnia prinçipâle. Pe de ciù, a strutûa a l'àiva dôe colìsse mòrte, unn-a vèrso mónte, a levànte da staçión, e unn-a a ponénte, mìssa da-o lâto vèrso mâ rispètto a-a lìnia prinçipâle, óltre che 'na gru pò-u càrego e o descàrego de mèrçe, a levànte do fabricâto.

Depoî a sò sopresción e colìsse, i inpiànti d'eletrificaçión e a pensilìnn-a de ciuménto da segónda banchìnn-a són stæti fîto caciæ zu pe fâ o spàçio necesâio pe l'anpliaménto da statâle.

## Moviménto
A staçión de Zêna Pra a l'êa servîa da-i colegaménti regionâli de Trenitalia inte l'ànbito do sò contràtto de servìçio co-a Región Ligùria, sorviatùtto lighæ a-o servìçio feroviàrio urbâno de Zêna.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Pra
Carêga do Diao

A **Carêga do Diao** a l'é 'n monte inta cadenn-a rociôza do Monte Antoa. Dîto coscì perchè o gh'à in çimma a fórma de 'na carêga, o l'é erto 958&nbsp;m. Arente a lê gh'é a Biurca, erto 940&nbsp;m, e l'Anchîze, erto 882&nbsp;m. 

Gh'é 'na vîa ferâ, ciamâ *Deanna Orlandini*, ch'a permette de atraversâ tùtta a cadenn-a de træ çimme. Pe arivâ donde a prinçipia a vîa ferâ, sotta a l'Anchîze, bezeugna pigiâ 'n sentê ch'o parte da-a Croxe di Fieschi.

## Nòtte


## Colegamenti esterni
* 

Categorîa:Montàgne da Ligùria
Stràdda Acquarón (Zêna)

A **Stràdda Acquarón** a l'é 'na stràdda rescidençiâle do quartê de Castéletto a Zêna. A l'é stæta costroîa vèrso a fìn do sécolo XIX pe permétte l'urbanizaçión do sciànco de ponénte da colìn-a de Bachérnia, partìndo da-a Circonvalaçión a Mónte, a-a quæ a l'é colegâ.

## Stöia
O Pêo Acquarón, o propiêtâio de l'época de Vìlla Acquarón, ciamâ d'ancheu Vìlla Màddre Cabrini, o l'à dæto 'n fòrte inpùlso a-a costruçión da stràdda. Defæti, into 1886, o l'à fæto costroî a pròpie spéize l'èrta miâgia inta pàrte inferiô do pàrco da vìlla, ch'a l'é d'arénbo pe l'ùrtima fàscia de terén ch'a s'avànsa in scîa Stràdda de Càfaro. A ògni mòddo, çìnque ànni dòppo, l'Acquarón o l'é ariescîo a cêde a propiêtæ da miâgia a-o Comùn de Zêna, con tùtti i réizeghi asociæ.

## Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sciâ Stràdda Acquarón. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti scignorîli tiæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo.

## Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT da lìnia 374, ch'a va da-a Stràdda de Òbèrto Cançelê scìnn-a l'asccianatûa de Castéletto. In particolâ, lóngo a Stràdda Acquarón gh'é e træ fermâte de:
* Acquarón 1/Pónte Càfaro (*Acquarone 1/Ponte Caffaro* - )
* Acquarón 2/Ferâri (*Acquarone 2/Ferrari* - )
* Acquarón 3/Cabrìn (*Acquarone 3/Cabrini* - )

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Stràdde de Zêna
Ascensô de Quéssi

L**'ascensô de Quéssi** o l'é 'n inpiànto de traspòrto funicolâre verticâ pùblico da çitæ de Zêna. O l'é 'n scistêma asæ modèrno, o prìmmo in Itàlia e tra i pöchi a-o móndo a svilupâse in sce 'na dóggia pendénsa, ch'o l'é intròu in servìçio inte l'ànno 2015.

## Stöia
O progètto de l'inpiànto o remónta a-o 2004, realizòu con l'òbietîvo de contrastâ 'na scitoaçión urbanìstica asæ crìtica inta zöna. A costruçión de l'ascensô a l'é stæta finançiâ da-o Comùn de Zêna e da-a Región Ligùria, pe'n cósto totâle de 5 milioìn de éori. I travàggi són stæti apaltæ a l'inpréiza *Maspero Elevatori*, socjêtæ specializâ inte quésto tîpo de soluçioìn.

Finîa a sò costruçión, into 2014 l'inpiànto o l'é stæto consegnòu a l'AMT, a quæ a contròlla i âtri scistêmi de montâ inta çitæ. Prezentòu a-a stànpa a-i 21 de zenâ do 2015, l'ascensô o l'é intròu in servìçio, sôlo pe-i giórni d'êuvéi, a-i 8 de màzzo de quéllo ànno.

## Caraterìstiche
L'ascensô, formòu da 'na sôla gabìnn-a, o crôve 'na diferénsa d'altitùdine de 75,85&nbsp;mêtri co-ina rànpa, caraterizâ da 'na dóggia pendénsa de 44,13° e pöi de 30,33° (a prìmma in Itàlia de sto tîpo chi), ch'a vêgne atraversâ inte ciù ò mêno çénto segóndi aprêuvo a 'na velocitæ d'ezercìçio de 1,3&nbsp;m/s.

A gabìnn-a a l'à 'na capiénsa màscima de 25 pasagê, pe 'na portâ conplescîva de 300 pasagê ògni ôa. A sò inluminaçión, façilitâ da-e grénde vedrâte panoràmiche, e o sò scistêma de ventilaçión són alimentæ da di panélli solâri mìsci in sciô téito.

O camìn de l'ascensô, do tùtto inclûzo into quartê de Quéssi, o l'incoménsa da-a Stràdda Pinétti, in corispondénsa de 'na galerîa ch'a l'êa dêuviâ cómme rifùggio antiaério inti ànni da Segónda Goæra Mondiâle, riadatòu pe l'òcaxón cómme staçión de vàlle. Sciortîo a l'avèrto dòppo i prìmmi 27&nbsp;mêtri e superòu 'n âtro tòcco in trincêa de 23&nbsp;mêtri, a gabìnn-a a l'arîva inta fermâta d'intermêzo de Stràdda Portàssa, dónde a pàrte a segónda rànpa, ch'a l'arîva scìnn-a-a staçión superiôre de Stràdda Fontànn-aróssa, pe'n totâle de 131 mêtri de longhéssa.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 

## Vôxe corelæ
* AMT

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Traspòrti de Zêna
Categorîa:Funicolâre‎
Categorîa:Ascensoî
Lìsta de çitæ de l'Argentìnn-a

Sta pàgina chi a l'é 'na **lìsta de çitæ de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]]**, ch'a l'inclùdde e çénto çitæ ciù inportànti pe popolaçión segóndo i dæti pò-u 2010 (e àree metropolitànn-e no són conscideræ).

## Lìsta

## Nòtte


## Bibliografîa
* 

## Âtri progètti


Çitæ de l'Argentìnn-a
Lemmi

**Lemmi** l'è 'na frasción id Grundón-a inta bòssa val Burbàia. U gh'è sette abitanti.

## Nóte


## Òtri prugètti

## Siti culeghè
* https://ebike.bikesquare.eu/ita/val-borbera/il-borgo-rurale-di-lemmi
* https://web.archive.org/web/20231208221554/http://provincia.alessandria.it/sentieri/index.php?whattodo=sentieri&file=singola&id=32

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria