open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Varnéla

**Varnéla** l'è 'na frasción dei cumüne dei Quò ch'a s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisandria. Varnéla l'è inta cunfluainsa  du turainte Spinti intu Scrivia. A l'è dunca a pórta d'intrò inta Val Spinti.

U gh'è di ville in stile liberty dei primi du Növsaintu quande a l'ea 'na lucalitò 'd villezzu per tanti zenaizi.

## Pósti d'interesse

## Note


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* Varnéla inta stória - futugrafìe da cumünitè

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Miaiétta d'Ar̂asce

A **Miaiétta d'Ar̂asce** (ciammâ ascì *Miaiétta di Artisti* ò *Miaiétta de l'Amù*, *Muretto di Alassio* in italian) a l'è in'instalasïun artistica fissa ch’a se tröva in-te Cursu Dante a Ar̂asce. A cunsciste in-te ‘na miàia de prìa cruvìa de ciapélle de çer̂amica cun in çimma e firme de persunaggi cunusciüi o cun di stemmi de cumüni, ciü che da autre scurtür̂e.

A miaiétta a l'è ün di posti türistichi ciü impurtanti d-a çitai, tantu ch'a gh'à dàitu u nomme de "Çitai d-a Miaiétta".

## Stor̂ia

A Miaiétta d'Ar̂asce a l'è stàita inandiò tra u 1951 e u 1953, quande u pitù Mario Berrino u l'ha cumensau u prugèttu de trasfurmò a miàia in faccia a-u sou bar, u Caffè Rumma. Primma d'avé st'idea chi, u Berrino u l'aveva cumensau a recampò e firme de persune de contu che frequentavan u lucòle, in'ativitai ch'a l'è stàita fundamentòle in-tu prucessu creativu ch'u l'à purtau a fò nasce a Miaiétta d'Ar̂asce. U Berrino u l'ha cuscì avüu l'idea, insemme a l'Ernest Hemingway, d'azunze de ciapélle cu-e firme de persune famuse in-scia miàia in faccia a-u Caffè Rumma, cun l'Hemingway ch'u l'er̂a pe-u ciü d'acordiu.

A primma ciapélla a vegnì messa in-scia miàia a l'è stàita quella de l'Hemingway, doppu u l'è stàitu a mumèntu d-u Quartettu Cetra e d-u Cosimo di Ceglie. A tütti i moddi, st'uper̂asïun a s'è tegnüa de nötte o a l'arba, pe schivò de cumplicasiui burucratiche e pe nu generò di suspetti tra a pupulasïun. A despetu du fàitu che e ciappe vegnissen tacai de sfröxu, a matin de doppu, quande e primme tre l’er̂an za a-a vista de tütti, nisciün u g'ha avüu ninte da dì. E st'apruvasïun in-tu silènsiu a l'ha spunciau l'inisiativa ancù de ciü, cu-u nümer̂u de ciapélle ch'u l'è muntau in-ti anni.

## Notte


## Autri prugètti

Categorîa:Architetûe da Ligùria
Categorîa:Ar̂asce
Columba palumbus

O **Colàsso**, **Cónbo sarvaego** a Sann-a**, Favazo** a Sarzànn-a (*Columba palumbus* Linnaeus 1758; in Italiàn *Colombaccio*, Famìggia *[[Columbidae]]*, sóttafamiggia columbini) a l'é a ciù grande e difûza spêce de conbi in Eoröpa.

## Descriçión
O colàsso o l'a ina lónghéssa de 42 cìtti, in'avertûa alâre de 75-80 cìtti, e 'n peizo de 490-570 grammi. Masccio e femina s'asomégian: àn testa e dòrso de cô grîxo ch'o tîa a-o bleu, e remiganti primaie de cô scûo quæxi néigro; o pêto grîxo-vinàssa o sfùma into grîxo-ciæo da pansa. O l'à dôe macce de cô giànco a-i lati do còllo vèrde-metalico, in xêuo de fasce de cô giànco gh'atrevérsan a parte sôvia de âe, da pösòu o giànco o ghe ségna l'âa.

## Habitat e Difuxón
I colàsci trigan inti bòschi de latifeugge, conifere, canpagne arboæ, parchi çitadìn. En difùzi in Medio Òriente, in tùtta Eoröpa no òltre i 65 graddi de Latitùdine Nòrd, da-e zöne do Mâ Néigro, fin a-o Nòrd Àfrica in Algerîa, Tunixîa e Maròcco.

## Alimentaçión
O se nûtre de sémmi, balle d'öfeuggio e mortìn, erbe, triféuggio, erba mêga, zerméggi, de ræo insetti e lumasse; in inverno, frûti de fò e giande d'erxo e rôe.

## Migratô e stançiale

A-a fin de l 'estæ i colàsci làscian e regioìn ciù setentrionali pe ritornâghe in primaveia; pe còntra o l'é stançiale in Eoröpa Meridionale e Régno Unîo. In Italia o l'é senpre stæto de passo (gh'êa o dîto "San Michê fondêa de cónbi"), e migratô svernànte. Inti ùrtimi anni o l'é vegnûo anche stançiale, o nidìfica lóngo tùtta a Penîzoa, in mòddo framentâio, o se concentra in particolâ inte Regioìn Nòrd Òcidentale conpreizo o Conparto Alpìn, e inte costêe do Medio Tirén e Basso Adriàtico, Sardégna e Sicìlia.

## Riproduçión
In Primavéia, a-a fin de Màrso - prinçipio de Arvî, pe-i migratoî a stagión a se prolónga da fin de Agòsto a l'inìçio de Seténbre, pe-i stançiâli a Òtobre fin a-i primmi freidi; inte l'anno fan dôe niæ de 2 êuve incobæ 17 giórni, làscian o nio dòppo 30-35 giórni.

## Conportaménto
I colàsci én öxelli gregai, se spòstan in sciammi numerôzi a-a çérchia de çìbbo; quande s'abàtan in scî coltivi, destrûan cereali, legùmmi, fruteti, canpi semenæ, zermóggi e piantìnn-e, con grâvi dànni pe l'agricoltûa. 

O s'é rapidaménte adatòu a-a çitæ, a parchi, proéi e giardìn, a-a canpagna d'in gîo con erboi e boschétti, e o l'é aumentòu in nùmero smezûòu.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Herbert Hoover

**Herbert Hoover** (10 agósto 1874 – 20 Òtôbre 1964) o l'é stæto o 31eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1929-1933). 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Prescidenti di Stati Unïi d'America
Calvin Coolidge

**Calvin Coolidge** (4 lüggio 1872 – 5 Zenà 1933) o l'é stæto o 30eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1923-1929). 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Prescidenti di Stati Unïi d'America
Google Traduttô

O **Google Traduttô** (*Google Translate* in ingleise) o l'é un servixo de badda pe-a traduçion automatica de testo, föto e documenti creou da Google LLC.

Inandiou a-i 5 de mazzo do 2006 comme serviçio de traduçion automatica de statistiche, o l'à addeuviou de trascriçioin de Naçioin Unie e do Parlamento Europeo pe arrecheugge di dæti linguistichi. Pe fâ ciù fito che tradue direttamente e lengue, o traduxe primma o testo in ingleise e dapeu inta lengua de destinaçion. Inte unna traduçion, o çerca de frase inte di mioin de documenti pe aggiuttâ à deçidde in sciâ megio traduçion. A-o comenso basou in sciô deep learning, un genere de imprendimento automatico, into novembre do 2016 l'é stæto annonçiou che o Google Translate o saieiva passou à un scistema de traduçion automatica neurale (o GNMT), ch'o traduxe « frase intreghe pe vòtta, ciufito che tòcco pe tòcco. O deuvia sto contesto ciù largo pe aggiuttâ à capî a traduçion ciù importante, che dapeu a se dispoñe torna e adattâlo pe rendelo ciù comme o discorso uman co-a gramatica corretta.» In origine abilitou solo che pe pöche lengue, da-o 2016 a GNMT a l'é stæta deuviâ pittin à pittin pe de atre lengue.

A partî da-o luggio do 2024 o Google Traduttô o permette de tradue ascì in lengoa ligure, inta varietæ zeneise, addeuviando unna grafia e un metodo de scrittua scimile a-a grafia unitäia.

## Nòtte


## Atri progetti

## Ligammi de feua
* 

Categorîa:Informatica
Araldica

L'araldica (prononciou , ciammou ascì *aspilogia*, *aspidologia* e *blason*) a l'è unna discipriña umanistica ch'a se òccupa do studio di stemmi, da seu istöia e de stabilî de regole pe lô. 

A discipriña araldica a l'é scompartia inte varie ramme, comme l'araldica çivica pe-i stemmi di còrpi amministrativi, l'araldica nòbile (ò de ligneua) pe-a nobiltæ individuâ ò de famiggia, l'araldica ecclesiastica pe tutti quelli còrpi ò individui ligæ a-a Gexa e l'araldica militâ pe soggetti comme i còrpi de l'armâ e e academie militæ.

Quelli che se dedican a-o studdio de l'araldica son ciammæ *araldisti*, pe contra quelli che regolan l'araldica, accordando i stemmi e, de conseguensa, i titoli nòbili, son ciammou *araldi*.**** Inte çerti paixi, comme a Scòçia co-a corte do Lord Lyon, re de arme, i araldi zeugan un ròllo offiçiâ.

L'araldica a l'à unna consciderevole importansa inte l'istöia, dæto ch'a l'é reconosciua comme unna sciensa ausiliäia à sta discipliña. Pe mezo de l'analixi di stemmi e di blasoin, l'araldica a fornisce di strumenti preçioxi pe-o studio de genealogie nòbili e dinastiche, e ascì pe rende ciù façile a reconstruçion de linie de discendensa e de relaçioin de famiggie.

## Etimologia
A poula italiaña "araldica" a ne vëgne da *araldo*, un termine ch'o ne vëgne da-o franseise *héraut*, che à seu vòtta o ne vëgne da-o francone *hariward*, ch'o veu dî "cappo de l'exercito". À ògni mòddo, a poula *araldo* a poeiva vegnî ascì da-o nòrdico *herold*, unna poula che dapeu a s'é trasformâ into latin barbaro *heraldus*, e dapeu a s'é trasformâ ancon de ciù into vegio *héraut* ò *herault* franseise.

## Istöia
L'araldica inçipiente a l'é definia comme quella fase de l'araldica primma de l'invençion da araldica mæxima, un exempio son i *mon* giaponeisi (o Giapon o l'aiva unna soçietæ con un scistema feudale scimile à quello europeo), i scimboli de dozze tribù d'Israele e o disegni deuviæ da-i prinçipi Rajput in India. L'araldica inçipiente a l'é despægia da l'araldica comme a se intende ancheu da-o momento che e convençioin complesse de l'araldica d'ancheu no ean presenti inte l'araldica inçipiente.

## Nòtte
;Nòtte a-o testo


;Nòtte bibliografiche


## Atri progetti

Categorîa:Stöia
Categorîa:Scìnboli
Prodûti agroalimentâri tradiçionâli da Ligùria

I **prodûti agroalimentâri tradiçionâli da Ligùria** són quélli prodûti agroalimentâri lìguri ch'én reconosciûi cómme fæti con di scistêmi de produçión ò conservaçión consolidæ into ténpo e pægi pe tùtta l'àrea interesâ, ciù che realizæ in acòrdio a de régole ligæ a tradiçioìn vêge de a-o mànco vintiçinqu'ànni. A propòsta de reconosciménto cómme P.A.T. a l'é fæta da-a Región Ligùria e aprovâ con decrêto do ministêro conpeténte in sciâ costión. A-o D.M. do 7 de frevâ do 2019 l'é reconosciûo 299 P.A.T. lìguri, mostræ inta tabélla chi aprêuvo.

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
*
Cornigén

**Cornigén** (*Cornigliano* in italiàn) o l'é 'n quartê de Zêna, a quæ àrea a conprénde e unitæ urbanìstiche de Cornigén (con Cànpi e Cônâ) e di Erxélli.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Ferovîe

## Âtri progètti

Categorîa:Quartê de Zêna
Madonétta de Cornigén

***Madonétta de Cornigén*** a l'é 'na cansón in léngоa lìgure conpòsta da Gino Villa, dedicâ a-a Madònna da Mizeicòrdia inta capelétta in sciô pónte de Cornigén.

A cansón a l'esprìmme a nostalgîa pe ‘n pasòu òrmâi pèrso pe sénpre, spasòu vîa da l'industrializaçión e l’urbanizaçión masìcce ch'àn investîo Cornigén: un têma scìmile o ricôre ànche inta cansón Picón dàgghe cianìn de Ottavio De Santis e Gino Pesce, ma in riferiménto a-a demoliçión do vêgio quartê de Picaprîa inti mæximi ànni.

L’enblêma de quésto stravolgiménto radicâle pe Cornigén o l'é l’abatiménto do Castéllo Ràggio e-a sconpàrsa da mænn-a, mensonæ inta cansón, pe-a costruçión de l'instalaçión sciderùrgica. O progrèsso sfrenòu do boom econòmico o végne dónca pòsto inte ‘na prospetîva crìtica, perché, scibén ch’o ségge stæto ‘n fenòmeno grandiôzo, o l'à avûo ‘n'inpàtto devastànte in scê réixe do teritöio e a-a fìn di cónti o l’é stæto mesciòu da l’aviditæ de richéssa. A ògni mòddo, in quésto contèsto de degràddo, a stàtoa da Vèrgine a pâ êse squæxi l'ùnica tràccia invariâ de ‘n pasòu gloriôzo, insémme a l'aregòrdo di cornigiòtti.

## Tèsto

### '''''Madonétta de Cornigén'''''
A Cornigén a Madonétta in sciô pónte a l'è a Madònna de quand'êo ancón figeu e d'in sciô pónte con quélli éuggi coscì amôxi lê a sta li, a rimiâse o cheu; ma òua co-i ànni s'é fæto in po' tardétto e quand'é séia ti sénti parlâ o cheu: cómme inte 'n séunno alôa ti çèrchi Zêna, ma ti no trêuvi ciù quélla çitæ.

Vêgia Madonétta, mæ vêgia Madonétta, da l'èrto do teu pónte, l'é rósso se ti véddi, perché dôv'è a Scciumæa o færo òua o te pónze; gh'êa 'n castéllo tùtto acarezòu da-o mâ, cacciòu zu quéllo me l'àn fæto asoterâ. 

A Cornigén a Madonétta in sciô pónte a l'é 'na màmma, a sa bén conprénde o cheu, e li in sciô pónte inta gexétta in mêzo ai fiôri a se infónde amô pe-o seu figeu. Ma pöi de fìggi pe-o móndo a ghe n'à tànti, a i accompàgna con a sò sànta màn, scìnn-a che 'n giórno ritórnan tùtti quànti, pe dîgghe: "Màmma, con ti véuggio restâ!".

Òh vêgia Madonétta, mæ vêgia Madonétta, amîa 'n po' zu a Levànte: i grataçê ti véddi, d'acòrdo, l'é o progrèsso, ma tùtto pe-e palànche. De Zêna antîga e de sò glòrie do pasòu ne pàrla a störia ma ciù bén pòco gh'é restòu. 

Ti te regòrdi ancón de quànde mi piccìn insémme a 'na donétta te dîvo in òraçión e pe-i teu pövei dôe palànche de bontæ ti ti riéivi, òh che gràn feliçitæ!Vêgia Madonétta, mæ vêgia Madonétta ti no ti peu cangiâ, cómme o mæ cheu o no poriâ scordâ.

## Ligàmmi de fêua
* 
Categorîa:Muxica da Liguria
Merula

**A Méṛa** (*Merula* in italiàn, ciamàu in te l'antighitè *Meira*) u l'è in riàn lìgüṛe, lóngu 14.7 chilòmetri, ch'u nàsce àu Testegu e u finìsce in Andöṛa intu Mò Ligüṛe. 

U g'ha in bacìn de 49 chilòmetri e a so fùnte a l'è à 425 métri sùrva u livéllu du mò.

## Stóṛia
In tèmpu u riàn u se ciamòva ascì *Meira*; a tütti i móddi l'identificasiùn cun l'Aróscia mensiunàu dài geògrafi rumài a l'è discüssa, dètu che l'idrònimu fòsci u fa referènsa aa Sènta. Du séculu XIX, a Méṛa a l'éṛa tegnüa cùmme cunfìn tra a difujùn de due tìpiche coltivasiùi d'uṛìva lìgüṛe: a Tagiàsca, coltivò a levànte du riàn, e a Culumbòia, ch'a l'éṛa cunusciüa pe furnì in öṛiu ciü gròssu e a vegniva coltivò à punènte du cursu d'ègua.

## Percùrsu
U nàsce au meṡugiùrnu du sèntru du Téstegu, da l'üniùn de quàrche riàn ch'u còṛa dàa cadéna de muntàgne d’in gìṛu àu Mùnte Tùre, màrca pe quàrche chilòmetru u cunfìn du cumün du Téstegu a nòrd e cöllu de Staanéllu. Andèndu pe a vàlle dàu mèjimu nòmme u cürva vèrsu u meṡugiurnu in ta diresiùn d'Andöṛa, u se càccia intu Mò Ligüṛe àa Maṛìna d'Andöṛa.

## Aflüènti prinsipòli
Dàa mancìna:
* Riàn du Pìssu
* Fusàu du Feṛò
* Riàn de Crócche
* Fusàu di Buvìn
* Fusàu de Burgusùssu
* Fusàu da Scàia
* Fusàu di Giàini
* Fusàu de Tiguṛélla
* Fusàu de Mètta

Dàa drita:
* Fusàu de Murtéu
* Fusàu du Dómmu

## Regìmme
U regìmme du cùrsu d'ègua u l'é impetuùṡu e da turènte. U tàsciu de purtò mediu u l'è assè mudèstu, tàntu che de spéssu, in ti perìudi càudi e cun póca cöita d'ègua, u so' létu u rèsta sèns'ègua. A tütte e manéṛe, in ti perìudi de fòrte cöita d'ègua, u pò strabucò e pruvucò di danni impurtanti.

## Nótte
;Nótte àu testu


;Nótte bibliugrafiche


## Atri prugetti

## Ligammi de föa
* 

Categorîa:Andôa
Categorîa:Staanéllu
Categorîa:U Téstegu
Categorîa:Sciùmmi da Ligùria
Cristina Rava

**Cristina Rava** (Arbenga, 30 de nuvèmbre du 1958) a l'è ina scritrije ligü"e de rumanṡi *[[noir]]*.

## Vitta
Cristina Rava a l'è nassciüa in Arbenga du 1958 e, finìu i stüddi de mejina, a l'è travaïàu in tu settù da modda e peui in campagna. A l'ha cumènsàu a scrîve fajèndu sciurtì, cu'u Delfino Moro, due campè de sto"ie de Ligü"ia, e quella cu'e memo"ie da mèstra Agnese Garassini de Tüi"àn, pé rivà aa fìn in tu *noir* du 2007, scibèn che i sò scrîti i sa"an dèlungu ambientèi in ta Rive"a de Punènte. U primmu libbru du gènere u l'è stètu u *Commissario Rebaudengo: un'indagine al nero di seppia*, pübblicàu daa Fratelli Frilli e dund'u cumpa"issce pé a primma otta a figü"a du cummissa"iu Bartolomeo Rebaudengo.

Du 2012 a scritrije a l'ha inandiàu in'âtra serie, *spinoff* de quella principale, cu'u libbru *Un mare di silenzio* e cuncentrà in sciù persunaggiu du megu legale Ardelia Spinola, de Zena. Cu'in libbru de sta serie chì, *Il sale sulla ferita*, a Cristina Rava a l'ha guagnàu l'edissiùn du premiu Scerbarenco pé u 2024.

## Ope"e
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notte


Categorîa:Biografìe
Categorîa:Scritoî
Categorîa:Gente de Liguria
Famiggia

A **famiggia** a l'è un gruppo de persoñe ligæ da relaçioin de parentou o de afinitæ. Inte tante çiviltæ e soçietæ a famiggia a l'è basâ in sciô rappòrto coniogâ.

O termine "famiggia" o l'è vegniuo da-o termine latino "familia", ghe veu dî un "gruppo de servitoî e scciavi ch'appartegnivan a-o cappo da cà", e a seu vòtta deriva da *famŭlus,* che veu dî servitô o scciavo. Inta famiggia romaña ean incluxi a moggê e i figgi do *pater familias*.

## Note
Poexia

A **poexia** (da-o grego antigo *ποιεῖν*, "produe, creâ") a l'é unna forma d'arte ch'a crea, co-a çernia e a combinaçion de poule segondo de particolæ lezze metriche, unna compoxiçion fæta de frase dite versci, inta quæ o scignificato semantico o l'é ligou a-o son muxicale di fonemi. A poexia donca a l'à inte lê mæxima quarche qualitæ de muxica e a l'arriësce à trasmette di conçetti e di stati d'animo inte unna mainea ciù evocativa e potente che a preusa, donde e poule no en soggette a-e lezze da metrica.

O lenguaggio inta poexia o l’à unna fonçion doggia:
* portou de scignificato, con di contegnui tanto informativi comme emotivi;
* vettô do son.

Pe compî de mainea boña sta doggia fonçion, a sintasci e l'ortografia peuan avei de variaçioin respeto a-e nòrme da lengua standard (e coscì dite *liçense poetiche*), se ste variaçioin en fonçionale (no solo che esteticamente) pe-e finalitæ de communicâ o messaggio.

À sti doî aspeti da poexia se n'azzonze un terso quande unna poexia, ciufito che ëse lezzua direttamente, a l'é sentia: co-o seu pròpio lenguaggio do còrpo e a seu mainea de leze, o declamatô o l'interpreta o testo, con azzonze a dimenscion tiatrale da diçion e da reçitaçion. Into mondo antigo, e ascì inte tante coltue a-a giornâ d'ancheu, a poexia e a muxica son de spesso misse insemme, comme l'intravëgne ascì inti *Kunstlieder* tedeschi, de poexie d'autô sotta forma de cansoin accompagnæ da unna muxica compòsta apòsta.

Sti ligammi streiti tra scignificato e son rendan assæ difficoltosa a traduçion de unna poexia inte de lengue despæge da l'originale, apreuvo che o son e o ritmo originali vëgnan persci sensa remedio e an da ëse sostituii con di adattamenti inta neuva lengua, ch'a l'é pe commun solo che un approscimaçion de l'originale. Ste particolæ costioin critiche inerente inta traduçion poetica de spesso determinan unn'espanscion do ròllo e de competense do traduttô, ascì in relaçion a-a progettaçion e a-o travaggio editoriale inta preparaçion de arrecuggeite e de serie de poexia traduta.

## Voxe correlæ
* Poeta
* Poeti in lengua ligure

## Atri progetti
Pónte de Cornigén

O **pónte de Cornigén** o l'é 'n pónte into teritöio de Zêna tra-i quartê de Sàn Pê d'Ænn-a e de Cornigén, di quæ o conlìga rispetivaménte Vîa Raffaele Pieragostini e Vîa Giovanni Ansaldo, in sciô percórso da stràdda statâle 1 Vîa Ourélia.

## Stöia

A capelétta da Madònna da Mizeicòrdia in sciô pónte de Cornigén a l'é stæta tiâ sciù into 1550 pe órdine do Dûxe Benéito Gentî Péivie (1490-1555). Defæti, segóndo quànte ripórta o stòrico Luigi Levati, o seu ùnico fìggio Françésco o l'êa mòrto méntre o tentâva de goadâ o Ponçéivia in pìnn-a, perché e dimenscioìn do pónte alôa existénte no consentîvan o pasàggio do câro co-i bagàggi. Coscì o Dûxe o l'à decîzo de finançiâ a costruçión de 'n nêuvo pónte pe fâ in mòddo ch'a mæxima desgràçia a no corpìsse ciù nisciùn in futûro e-o l'à òrdinòu o poxiçionaménto da capéletta da Madónna perché a l'avardàsse o pónte. 

File:Benedetto Gentile Pevere-doge.jpg|Benéito Gentî Péivie, Dûxe da Repùblica de Zêna da-o 1547 a-o 1549
File:Madonna del Ponte, Genova Cornigliano.jpg|A stàtoa da Madònna do Pónte inta capelétta do pónte de Cornigén
File:Capitulation de Masséna à Cornigliano près de Gênes, en juin 1800.jpg|A capitolaçión de Andrîa Masêna a Cornigén o 4 Zùgno 1800


Do rèsto za into XII sécolo s'êa sentîo l'ezigénsa de costroî 'n pónte, iniçialménte de légno, pe conligâ e doæ rîve do Ponçéivia: pe tâ raxón i patrìççi do lêugo avéivan institoîo 'n consòrçio ciamòu "Opera del Ponte" (pöi "Masseria do Pónte" e da-o 1550 "Camperia"), ch'o s'òcupàsse de costroî, fâ manutençión e schêuve i pedàggi.

Davànti a-a capelétta o 4 Zùgno 1800 s'é discùsso e condiçioìn pe-a cesaçión de òstilitæ tra-i françéixi e-i oustrìachi aleæ di ingléixi, dòppo l'asédio de Zêna. L'acòrdo defæti o l'é stæto siglòu in sce l'artâ da Madònna do Pónte e-o l'à permìsso a-i françéixi goidæ da Andrîa Masêna (a-o quæ l'é dedicòu a vixìnn-a ciàssa a Cornigén) de tornâ in pâtria dòppo a capitolaçión, 'na vòtta che òrmâi Napolión o l'êa za arivòu a Milàn.

Lóngo a seu stöia o pónte o l'é stæto demolîo e ricostroîo divèrse vòtte, scìn a-o 1942, quànde co-a nêuva sistemaçión da stràdda o l'é stæto edificòu totalménte da càppo.

## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Architetûe de Zêna
Categorîa:Traspòrti de Zêna
Cornigén
Tórtoa sarvæga

**Tórtoa** (*Streptopelia Turtur* - Linnaeus  1758 ) in Italiàn *Tortora Selvatica*.
Sotofamìggia Columbinae, Tribù Columbini, Génere Streptopelia, Spêce Turtur.
A l'é ciù picinn-a e snèlla de quella do Colæn.

## Descriçión

Lónga 28 cìtti, péizo 140 grammi, avertûa alâre 50-53 cìtti, testa
de cô grîxo, o peto rozòu o sfùmma into gianchinàstro da pansa, rigatûe de cô
giànco e néigro a-i lati do còllo, dòrso e gropón de cô grîxo-maròn, e âe àn 
e ciùmme de cô fùlvo-aranción pitetæ de maròn, dàn l'inpresción de scagge, s'intravédde e remiganti de cô néigro, e timonêe ascì 
de cô néigro, con l'estèrno giànco; se védde ben in xêuo  remigànti e côa a 
bandêta de cô néigro e bòrdo giànco, sanpe grîxo-rêuza, becco néigro.

## Difuxón

Spêce migratôa, levòu dötræ popolaçioìn Sahariane, a l'é difûza
cómme nidifìcante in Eoröpa Centrâle e Meridionâle, Médio Òriente, Àzia
Òcidentâle e Nòrd Àfrica. O seu habitat én canpagne avèrte alternæ da zöne
d'erboi, cósti erti, parchi con proei, vixìn a terren agricoli e canpi, a se nûtre de
sémmi de varie ciante, granagge sarvèghe e anche coltivæ, ma anche de vermi
insetti e lumasse, A sverna into Shael Savâna d'acaccia.
In Italia migratôa regolare: a l'arîa a meitæ d'Arvî e tùtto Màzzo, a nidìfica in tùtta 
a Penîzoa, in Cianûe, Rivêe, Colìnn-e, in Sardégna, in Sicìlia e inte Îzoe Minô,
levòu e Àrpi e parte da Pólia.

## Riproduçión

'Na niâ a l'anno da Màzzo a Lùggio, dôe êuve incobæ 12-13
giórni, i picìn xêuan a træ setemann-e d'etæ, da  Meitæ d'Agósto-Seténbre
svérnan inta Fascia do Shael.

Gh'e træ Sotospêce:

*Streptopelia Arenicola* -  da l'Àfrica Nòrd Òcidentâle a l'Îran e al'Estrêmo Òvest da Cìnn-a

*Streptopelia Rufuscens* - Egìtto (Òazi de Dakla e Kaega) e Sudàn (Faylum)

*Streptopelia Hoggara* - Sahara Meridionâle (Masiccìo de l'Air e Montàgne de l'Hoggar)
## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Baigus

**Baigus** o l'é 'na divinitæ primitîva alpìnn-a venerâ da-e antîghe popolaçioìn lìguri, o quæ nómme o s'é conservòu probabilménte inti topònimi do mónte Bêgo, ancheu into Dipartiménto de Àrpi Marìtime in Frànsa, e do mónte Béigoa, inta provìnsa de Sànn-a. 

 

## Descriçión
Pâ che l'equivalente into contèsto pirenaico-ibérico o fîse o dîo Baigorix (dîto Baicorrix ascì), veneròu a-o ténpo da dominaçión româna. O seu teònimo o l'é stæto ricondûto a-e réixe proto-indoeoropêe **bʰeh₁ǵʰ-* "lòtta, batàggia" e **h₃rḗǵs* "re, patrón", ö sæ "re da lòtta", e-o sàiva conligòu a-i topònimi de Baigorra (Saint-Étienne-de-Baïgorry) e Bigorra (Bigorre). 

 

A spéssa conesción de quésta divinitæ co-i brìcchi e-e zöne montagnôze a poriéiva dónca sugerî chò-u domìnio di mónti o fîse 'na seu prerogatîva. In realtæ o studiôzo vâzìn Mario Garea, za a l'inìçio do Nêuveçénto, o l'avéiva acostòu o nómme do Béigoa a 'n çèrto dîo Begu: o riconduxéiva tâ divinitæ a 'na tèsta d'æo in arenària sôvia 'na piràmide troncâ de prîe a sécco, ch'o l'avéiva ritrovòu in sciâ çìmma do mónte.

 

## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Lìguri Antîghi
Categorîa:Religion
Penn

**Penn** o l'é 'na divinitæ primitîva venerâ da-e antîghe popolaçioìn lìguri e âtre génte itàliche, sôviatùtto inte zöne de Àrpi e di Apenìn. O dîo Penn o l'êa conscideròu padrón di mónti e di pàssi alpìn, óltre chò-u protetô da-e menàsse di brìcchi.

## O nómme
O teònimo o l'é stæto ricondûto a-o proto-cèltico **ku̯enno-* "tèsta, çìmma, somitæ" e-o móstra quìndi l'asociaçión de quésta divinitæ a-i pòsti sorvielevæ. Infæti o nómme do dîo Penn o ricôre prezénpio inti topònimi do mónte Pénna into Pàrco de l'Àveto (o topònimo "Pénna" pe-i lêughi montagnôxi o l'é frequénte in Ligùria), do mónte Penéllo inte l'entrotæra de Pra, da valàdda do Penavàire (inte l'entrotæra d'Arbénga), do mónte Pennìn tra Perùggia e Macerâta, de Àrpi Penìnn-e e da cadénn-a di Apenìn. 

Co-a contaminaçión da cultûa româna, o dîo Penn o l'é stæto pöi asimilòu a Zôve e identificòu cómme *Iuppiter Poeninus*, dîto ànche *Iuppiter Apenninus*. A quésto l'é dedicòu ciù de çinquànta ciàppe de brónzo rinvegnûe into ténpio româno a lê consacròu in sciô Gran Sàn Bernàrdo (ciamòu alôa pròpio *Mons Iovis*, "Mónte de Zôve") e divèrse inscriçioìn de âtri scîti. 

A fâ ciæo in sce l'òrìgine do nómme da cadénn-a de mónti dónde s'èrze o mæximo Gran Sàn Bernàrdo l'é za Tîto Lìvio, ch'o cònfuta l'ipòtexi segóndo a quæ e Àrpi Penìnn-e aviéivan dovûo o seu nómme a-o pasàggio do capitànio pùnico Anìbale.

## Descriçión

Cómme dîto, o dîo Penn o l'êa asociòu a-e móntagne, a-a proteçión di viandànti in scî brìcchi e a-a costòdia di pàssi alpìn, cóntra e fòrse naturâli òstîli de quésti pòsti difìçili. Dòppo tùtto a religión primitîva di antîghi lìguri a l'êa probabilménte bazâ in sciâ veneraçión de grénde fòrse da natûa e de spésso pròpio e çìmme di mónti êan o scîto prinçipâ dôve proliferâva i çéntri sâcri (o mæximo se peu dî pe-o cùlto do dîo Baigus).

Pe quànte pöi rigoàrda a sucesîva interpretaçión de Penn con Zôve in *Iuppiter Poeninus*, a se tràtta de 'n procèsso frequénte into sincretîximo de l'antîga Rómma. Infæti, gràçie a-a seu supremaçîa in scê popolaçioìn sotomìsse, a cultûa româna de spésso a l'incoragiâva a conversción de antîghe divinitæ cómme quéste, inspiræ a-i eleménti da natûa, in figûe antropomòrfiche. A ògni mòddo, tâ rielaboraçión a poriéiva êse stæta armêno in quàrche câxo confûza, se prezénpio o gramàtico e comentatô Sèrvio Màoro Ònoròu into IV sécolo d.C. o ripórta che quélla ch'a l'avéiva dæto o nómme a-e Àrpi Penìnn-e a l'êa 'na divinitæ feminìn (*Poenina dea*). 

A ògni mòddo, o mæximo cùlto de *Iuppiter Poeninus* o l'êa praticòu ànche fêua da l'Itàlia setentrionâle e, óltre a-o ténpio in sciô Gran Sàn Bernàrdo into teritöio di Salàssi, s'aregòrda ànche quéllo vixìn a-a çitæ ónbra de Gubbio (*Iguvium*).

## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Religion
Categorîa:Lìguri Antîghi
Max Turigìn

## Biografîa

**Max Turigìn** (in grafîa ofiçiâ: *Max Torigìn*), nasciûo Mascimiliâno Torrigino (Buzalla, 15 de Frevâ do 1972), o l'é 'n scritô, cantante e conpoxitô folk-country-pop zenéize ligòu a-o struménto ch'o l'à de lóngo contradistìnto: l'armònica a bócca, ch'o séunn-a scìn da quand'o l'êa 'n figeu. O l'incìdde a sò primma cansón doî giórni dòppo chò-u pónte Morandi o l'é deruòu, indûto da-a ràggia che de manimàn a càngia into bezéugno de contâ a sò tæra. Nasce l'àlbon "Terra mia", gràçie ascì a-a colaboraçión ténica do Lisciàndro Badàn (Alessandro Badano, za muxicìsta e sunòu de zonzûro do grùppo muxicâle Enragedh) 'n'arecugéita de dêxe cansoìn de stöie viâxe che parlan de Zêna e di sò contórni, e che tócan varri argoménti: i pescoéi, i zenéixi emigræ pe çercâ fortùnn-a, i canpioìn do balón (o Prùsso, sàiva a dî o Lìvio pe quélli da Crôxe), i dezandiæ, e l'amô pi-â sò çitæ ascì e pe-e dònne intopæ in sciâ sò stràdda, scinn'arivâ a-o racónto de ûn scanpòu a-o stermìnio de Auschwitz, e pe finî con l'amô fra doî loî.

## Discografîa

Into 2023 Max o conpónn-e "Il Tifoso", 'na cansón dedicâ a-a promoçión in Série A da sò squàddra de balón do cheu e pe de ciù o ciù antîgo club italiàn: o Genoa. O Max Torigìn o scrîve cansoìn in italiàn e in zenéize. Inte l'ànno 2017 o scrîve 'na série de stöie ligæ a-o sò teritöio che són arecugéite inte 'n librétto a tiadûa limitâ: "Stöie vêe e garsonàie".

Into Màzzo do 2024 sciòrte "O Cristo da Rûa", cansón dedicâ a-a valentîxe di Portoéi de Crìsti, 'n'antîga tradiçión zenéize inte procescioìn religiôze.

Into Zùgno do 2024 o scrîve "Fòrsa Zêna", 'na cansón p'aregordâ e inpréize zenéixi da-o Cristòffa Colónbo scinn'arivâ a-o Genoa.

Into Lùggio do 2024 sciòrte o libbro di Provèrbi Zenéixi "Sciûsciâ e sciorbî no se peu", stöie vêe da lê scrîte in italiàn, sótto fórma de romànzo, in scî provèrbi in dialétto. In sciô mæximo lìbbro contìnoa ascì a cansón "A Zêna ghe dimmo" ch'a parteçipa a-o Festival da Cansón in Léngoa Lìgure, in Arbénga, inte l'anno 2024.

Inte l'anno 2025 o goâgna o primmo pòsto pe solisti  a-o Festival da Cansón in Léngoa Lìgure

Ancón into 2025 sciòrte o CD intitolòu "Terra mia" con ûnn-a cançon in zeneize co-o titolo "Jacob o releuiâ" e 9 cançioìn in italiàn, in particolâre ûnn-a dedicâ a-o famôzo zugòu Prûsso, ciamòu da-i seu amixi da Croxe "Livio".

## Video in sce youtube
* [Lùnn-a bónn-a (asémme a Davide Cabona e [Mike fC])]
* A richêssa da lêngua - Cançon vincitrice do 24mo Festival da cançon in lengoa ligure
* U Crisctu da rûa

## Nòtte

## Ligammi esterni

Categorîa:Muxica da Liguria
Categorîa:Muxicisti
Categorîa:Cantaotoî
Categorîa:Gente de Liguria
Sànpa do Diâo

A **Sànpa do diâo** a l'é 'na localitæ de Zêna inta màccia da fàccia meridionâle do mónte Mènego, tra-o fòrte Richelieu e Vîa da còsta de Ciappéto. O nómme da región o l'é dovûo a-a prezénsa de 'na prîa particolâ, a-a quæ l'é atriboîo 'na lezénda da-i træti sorvianaturâli. 

## A prîa da lezénda
Se dixéiva che 'na vòtta Gêxo Crìsto e Sàn Pê se fîsan trovæ a anâ in gîo pe-i mónti sôvia Zêna e che, fætose scûo, o Segnô o l'avéiva invitòu l'apòstolo a mettise a sósto pe-a néutte. A-o Gexù restòu sôlo se sàiva alôa manifestòu o Sàtana pe tentâlo e méttilo a-a prêuva co-îna sciànca: l'aviéva goâgnòu chi da lasciù o l'avésse asbriòu 'na prîa scìn a-o mâ. O fìggio de Dîo, coscì, acugéita 'na prîa, o l'à tiâ lontàn pe ciù de doæ mìggia sénsa fadîga inte l'ægoa; in càngio, arivòu o seu tùrno, dòppo avéi pigiòu l’asbrîo pe-o slànso, o diâo o sàiva scugiòu e chéito a tæra. Pe quésto, into pónto dôve a batòsta do Sàtana a l'à rivelòu cómme a seu natûa malìgna e supèrbia a l'é inferiô a-a poténsa de Dîo, sàiva restòu in sce 'na ciàppa o ségno inprèsso da-e seu næghe inta strasonâ. Scìn a-i ùrtimi decénni do XX sécolo o præve do pòsto e-i fedeli anâvan a benedî a mæxima inprónta pe ezorcizâla.

A cavitæ a no prezénta nisciùn ségno de eventoâli uténscili uzæ pe realizâla e-a l'é dónca da clasificâse cómme de probàbile òrìgine naturâle, dovûa a 'n distàcco da ròcca. A ògni mòddo no bezéugna esclùdde chò-u scîto o fîse za frequentòu in etæ pre-crestiànn-a, cómme faiéiva pensâ o fæto che de spésso, derê a tradiçioìn scìmili asoçiæ a figûe màgiche e religiôze, s'ascónde de antîghe ereditæ pagànn-e.  

A lezénda a pâ refâse a-a naraçión de tentaçioìn de Sàtana chò-u Gexù o l'à afrontòu inta seu Quaranténn-a pe-o dezèrto, tratâ inti Evangêi scinòtichi, ma e tradiçioìn de ségni lasciæ da-o diâo inta prîa raprezéntan un eleménto ricorénte into folclôre de tànti pòsti (se pénse prezénpio a-o *Lapis diaboli* a Rómma, a-a Chinòlla do diâo a Milàn, a-e Ongiæ do diâo in sciô dòmmo de Pîza).

## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Zena
Sàn Pê

**Scimón Pê** dîto **Pê** (Betsaida, I sécolo a.C. - Rómma, 29 Zùgno 64 ò 67 d.C.) o l'é stæto un di dózze apòstoli do Gexù e-o l'é conscideròu o prìmmo pàppa da-a Gêxa catòlica. Nasciûo in Galilêa, o l'é stæto pescòu ebrêo de Cafarnao. O seu nómme òriginâio o l'êa Šim'ôn (שמעון, "quéllo ch'o dà a ménte", trasliteròu in grêgo cómme Σίμων).

Diventòu apòstolo do Gexù dòppo êse stæto ciamòu in sciâ rîva do Mâ de Galilea, o l'à fæto pàrte, insémme a Gioàn e Giàcomo, do gîo ristréito di tréi ch'àn ascistîo a-a resureçión da fìggia do Giairo, a trasfiguraçión in sciô mónte Tabor e-a l'agonîa do Gexù into giardìn di oîvi. O l'à çercòu de defénde o Méistro da l'arèsto e-o l'à scìnn-a ferîo un di seu asalitoî a l'oêgia drîta (fæto ch'o l'à portòu tànti studiôxi a prezùmme che Pê o fîse mancìn). L’ùnico, insémme a-o coscì dîto "discépolo predilètto", a anâ aprêuvo a-o Gexù a-a câza do gràn saçerdöte Caifa, lê ascì o l’é stæto costréito a scapâ dòppo avéi renegòu o Méistro træ vòtte, cómme o l'avéiva predîto. Avànti da crocifisción (Mt 16, 17-19; Lc 22, 32) e ànche dòppo a sucesîva resureçión do Gexù (Gv 21, 15-19), Pê o l’é stæto nominòu da-o mæximo Méistro cómme càppo di dózze apòstoli e dónca promotô de quéllo moviménto ch'o sàiva pöi diventòu a prìmma Gêxa crestiann-a.

Predicatô instancàbile, o l'é stæto o prìmmo a batezâ 'n pagàn, o çenturión Cornelio. O s'é trovòu in dezacòrdio co-o Pòulo de Tarso pe de questioìn in sciô rapòrto di costùmmi di giudêi con quélli di paghén, che a ògni mòddo són stæte risòlte into prìmmo conçìlio de Geruzalèmme e-a discusción de tradiçioìn ebràiche cómme a circoncixón. Segóndo a tradiçión o l'é stæto o prìmmo vésco d'Antiochia in Siria ciù ò mêno pe 30 ànni, da-o 34 a-o 64 d.C., e-o l'é anæto avànti co-a seu predicaçión scìn a Rómma, dôve o l'é mòrto tra-o 64 e-o 67 d.C. inte persecuçioìn anticrestiànn-e ordinæ da l'inpeatô româno Nerón. A Rómma o Pê e-o Pòulo són veneræ insémme, cómme fondatoî da Gêxa; o Pê o l’é conscideròu sànto da tùtte e denominaçioìn crestiànn-e, scibén che çertidùnn-e négan o primâto do Pê e âtre o primâto papâle ch’a ne végne aprêuvo.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Santi
Passo do Turchin

O **passo do Turchin** o l'é un passo de montagna in sce l'Appennin ligure, tra o commun de Mason e quello de Mê. O passo o l'é attraversou da-a strâ do stato 456 do Turchin, a quæ a conliga Isoa d'Asti in Piemonte e Zena Votri passando pe Acqui Terme.

## Stöia

Con tutto che o l'é un di passi ciù basci de l'intrega cadeña de l'Appennin, fin a tempi reçenti, a no l'ea un passo de importansa particolâ; questo o cangia into 1872, con l'inandio da strâ carosabile do Turchin, piggiando o pòsto do vegio cammin.

Into 1894 a ven inandiâ a stradda ferrâ Aqui-Goâ-Zena, che a supera o passo con unna galleria de 6,3&nbsp;km areo drita, che a connette e staçioin de Mê e Campo.

Ancheu a ciù parte do trafego o l'addeuvia l'autostradda A26, averta into 1977, lasciando a vegia carosabile mascime a-o trafego de gente do pòsto ò a-i turisti.

Into 2010, a l'é comensâ a construçion d'unna neuva gallaria pe relevâ quella de primma, ch'a l'aiva un træto riduto e a poeiva ëse percoria solo che in unna direçion co-i semaferi e a l'ea anche proibio passâghe pe-i veicoli pesanti.

A neuva gallaria, de 270&nbsp;m de longhixe (20 artifiçiæ e 250 in galleria natuale) o l'é stæto tiou sciù à unn'ertessa ciù bassa che quella de primma (pöcassæ 10&nbsp;m), con doe corsie de 3,5 m de larghessa. Dæto che sta stradda chì o peu ëse addeuviâ ascì da-i veicoli pesanti, o crea unna poscibilitæ differente in caxo de interruçioin in sce l'autostradda A26.

A strâ a l'é stæta averta a-o tranxito a-i 19 d'ottobre do 2013. Pe iniçiativa da provinsa de Zena e di commun de Mê e Mason, a neuva gallaria a l'é stæta dedicâ a-i martiri do Turchin.

### L'ammassamento do Turchin
A-i 19 de mazzo do 1944, i nazzisti an ammassâ 59 prexonê politichi piggiæ da-a prexon de Marassi di Zena. Pe-a stradda provinciale 73 do passo Faiallo, ch'a conliga Mê e l'entrotæra de Votri co-a vallâ erta do sciumme Òrba gh'é o *Santuäio di Martiri do Turchin,* ch'o l'arregorda l'ammassamento nazista.

## Ciclismo

Into ciclismo, o passo do Turchin o l'é conosciuo pe ëse o ponto ciù erto da Milan-Sanremmo, a corsa de ciclismo tipica da primmaveia.

A montâ a ven affrontâ da-a costa ciù longa e ciù façile. Quande, inti tempi do Coppi e do Bartali, a stradda a l'ea de tæra, a montâ a l'ea consciderâ açidentou, faxendo seleçion tra i corredoî.

## O passo do Turchin in sciâ televixon
A-i 20 de zenâ do 1978, into programma de televixon *Portobello*, presentou da-o Enzo Tortora, Piero Diacono, un condutô de tram milaneise, o l'à propòsto de asccianâ o passo do Turchin pe redue a negia inta ciaña padan. A propòsta a l'à ascädâ unna discuscion inti media, con di discorsci de meteoròlogi in sce l'influensa che unna ciù grande çircolaçion de l'äia do mâ a porrieiva avei in sciâ negia.

## Atri progetti

Categorîa:Pàsci da Ligùria
Calopterix

***Calopterix*** (Leach, 1815) o l’é un genere d’insetti odonæ zigotteri da famiggia di Calopterygidae.

## Morfologìa
I Calopteryx son zigòtteri de grandi dimenscioin. O còrpo o l'é metallico: i massci son sovente bleu con ae ciù ò meno tenzue; e femmine verde ò möe co-e ae straluxente, anche se de ræo peuan avei i coî di massci. E sampe son longhe e fin, con longhi pei.

## Tassonomia
O genere o comprende e speçie chi apreuvo indicæ:

* Calopteryx aequabilis Say, 1840
* Calopteryx amata Hagen, 1889
* Calopteryx angustipennis (Hagen in Selys, 1853)
* Calopteryx cornelia Selys, 1853
* Calopteryx dimidiata Burmeister, 1839
* Calopteryx exul Selys, 1853
* Calopteryx haemorrhoidalis (Vander Linden, 1825)
* Calopteryx hyalina Martin, 1909
* Calopteryx japonica Selys, 1869
* Calopteryx maculata (Palisot de Beauvois, 1805)
* Calopteryx orientalis Selys, 1887
* Calopteryx samarcandica Bartenev, 1911
* Calopteryx splendens (Harris, 1780)
* Calopteryx syriaca Rambur, 1842
* Calopteryx virgo (Linnaeus, 1758)
* Calopteryx xanthostoma (Charpentier, 1825)

## Nòtte

## Atri progetti

Categorîa:Animalia
Etæ do Brónzo

L**'Etæ do Brónzo** a l'ìndica, respètto a 'na çèrta soçietæ preistòrica ò protostòrica, o perîodo caraterizòu da l'ûzo scistemàtico e estéizo da metalurgîa do brónzo che, pe quànte o rigoàrda l'Eoröpa, o s'esténde da-o 2300 a.C. a-o 1100 a.C. pöcasæ. Pâ che di stùddi reçènti àggian descovèrto di ògètti de brónzo a-o stàgno datæ tra-o 4650 e-o 4000 a.C. inti Balcâni, ma pâ chi-â tecnologîa a se ségge fermâ pròpio in sciâ fìn do V Milénio, pe êse dapeu descovèrta tórna vèrso o 2300 a.C., che tradiçionalménte o l'é conscideròu l'inìçio de l'Etæ do Brónzo inte l'Eoröpa çentrâle. 

Tâ utilìzzo o poriéiva êse bazòu in sciâ fuxón locâle de ràmmo e stàgno estræti da-i minerâli òpû, cómme into câxo da Scandinàvia, da-o tràfego de brónzo da-e regioìn d'estraçión e/ò de produçión vèrso âtre zöne. A denominaçión a l'é stæta introdûta da-o religiôzo françéize Nicolas Mahudel e dapeu acugéita da l'archiòlogo Christian Jurgensen Thomsen into seu "scistêma de træ etæ" do 1816, adêuviòu pe-a seu òpia de clasificaçión de antighitæ naçionâli. O conçètto o l'é pöi vegnûo comùn in tùtta a letiatûa archiològica. 

Mahudel o l'à propòsto o conçètto de l'Etæ do Brónzo dòppo avéi òservòu che e seportûe dónde gh'êa de ùrne ciù danezæ generalménte contegnîvan di ògètti de brónzo, méntre i artefæti de færo êan prezénti inte tónbe ciù reçènti.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Etæ stòriche
Rüscascé (Neophron percnopterus)

**Rüscascé dai Nizzardi** ( *Neophron Percnopterus* - Linnaeus 1758 ) In Italiàn *Capovaccaio*.   
Sotofamìggia Gypaetinae, unica spêce do génere Neophron (Savigny 1809).
Dîto anche avoltöio di Egiçi, pe-i quæ o l'êa sacro, o l'é o ciù picìn di avoltöi eoröpêi.

## Descriçión

Longhessa 65 cìtti, avertûa alâre 163 cìtti, peizo 1600 grammi; e ciùmme
in prevalénsa én de cô giànco conpréizo e âe, sôlo e remiganti én de cô néigro; o môro
giânénte sensa ciùmme, becco giâno lóngo e sotî, pónta a lensìn néigro, testa 'n sùffo
spetenòu, 'na larga banda de cô néigra a màrca l'âa, testa 'n sùffo
spetenòu ch'o finìsce inte lónghe ciùmme do còllo, sanpe rêuza, o môro gianénte sensa 
ciùmme, éuggi de cô néigro, côa a cùnio (dîta anche a diamante). O l'à 'n xêuo elegante, pe-o contrasto de remiganti cô néigro o no pâ
manco 'n avoltöio, defæti o no l'à ninte do stereòtipo de l'avoltöio, o l'é ciù vixin a-o
Gipeto Barbûo, co-o quæ o l'é inparentòu. Spêce migratôa e stançiale ascì.  

## Difuxón

L'areale de nidificaçión o va da l'Eoröpa Sud Òcidentale a l'Àfrica Setentrionale,
a-a Penizoa Aràbica e all'Àzia fin a-o Pakistan. O seu habitat én anbienti avèrti, cianûe arsôie e zöne rociôze con recanti e falêzie; a popolaçión eoropêa, levòu i pöchi sedentâi a Minorca inte Baleari, a svèrna in Àfrica da-o Senegàl a l'Etiòpia.
In Italia o l'é migratô regolare nidificante, o l'arîa in primavéia e o nìdifica tra a fin de Marso-Arvî in Baxilicâ, Calàbria, Sicìlia; o ripàrte a Seténbre  pe-i quartê africhén dôv'o passa l'invèrno into Malì e Nìger.

## Alimentaçión
O se nûtre de carògne, o no se spòrca e ciùmme, co-o becco sotî o polìsce
e òsse di menìssi de carne che gh'é restòu, ma anche de mamiferi picìn, anfìbbi, rétili e êuve.

## Riproduçión

Vèrso a fìn de Màrso o nidìfica inte falêzie, into nîo dôe êuve incobæ 40-42 giórni, 
xêuan dòppo 70-90 giórni.

Sotospêce 
Ghe n'é dôe: N.P, Ginginianus (Latham 1790) India meridionale, Nepal, 
a pìggia o nómme da a Çitæ de Gingee, a l'é ciù  picinn-a  do normale. 

N.P. Majorensis (Donazar et al 2002), endémica de Îzoe Canarie, a l'é a ciù gròssa, peizo 
2 chìlli e ciù 20 cìtti de côa.

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Ciàssa di Pésci (Arbenga)

A **Ciàssa di Pésci** (*A Ciassa di Pessci* dandu amèntu aa norma du Gastaldi, *Piazza delle Erbe* pe'a tupunumastica italiana) a l'è üna de ciàsse d'Arbenga Veggia, parte du quartê de Sant'Eulàlia.

## Sto(r)ia

A Ciàssa a vegne mensunâ zà dai tèmpi antighi cumme *Platea Canapi*, defèti inte l'Etè de Mezzu u pà che chi u se truvasse u mercàu da càneva, pe'u smerciu che pe' di ànni u l'ha rezüu l'ecunumìa d'Arbenga. Ciü che u mercàu da càneva, mensunàu zà du 1413 int'ina deliberasiùn du Cunseju cumünâle, a *Platea Canapi* a l'é(r)a a sêde ascì du mercàu setimanâle. A l'ürtimu, inta ciàssa u se gh'è tegnüu ancù u mercàu di pésci, ch'u g'ha dètu u numme intu parlà, e quellu da früta e da verdü(r)a, de dunde u ne vegne u numme ufisiâle.

Cumme testimuniàu da di papèi du '700, a ciàssa a s'é(r)a fèta cunusce fina pe'a presènsa de 'na gêxa impurtante, dedicâ a San Teudo(r)u, che recarcandu u parlà de gènte a l'é(r)a ciamâ ascì *Piazza di Santi Ori.* Caciâ zü intu cursu du Sinquesèntu, u se sà ascì che da vixìn u se ghe truvava in pussu, ch'u l'ha fètu a mèxima fìn che a gêxa.

## Descrisiùn

Serâ fra Vìa Cavour a meridiùn (ch'a scûre fra Ciàssa San Michê e u Caruggiu de verdü(r)e(r)e) cun l'isulàu du Palàssiu di Bassu-Seulìn, u Caruggiu du Mercàu (turna aa Ciàssa de San Michê) e u carugettu cuèrtu ch'u pòrta au Munümèntu (Vico Ester Siccardi), a ciàssa a cröve inte tüttu 282 mêtri quaddri.
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 09.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu da Ciàssa
Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 02.jpg|A Ciàssa vista vèrsu meridiùn, cu'u Palàssiu di Bassu-Seulìn


### Cruxe(r)e

* Vìa Cavour, a scûre au meridiùn da ciassa, andandu vèrsu a Ciàssa de San Michê da 'na parte pe' finì in Vìa de Medaje d'Ò(r)u o senù au cuntra(r)iu, dandu in sciu Caruggiu de verdü(r)e(r)e. A g'ha 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri inte tüttu.
* U Caruggiu du Mercàu, ch'u finìsce in Ciàssa San Michê, u l'è lungu 24 mêtri in tüttu e u dêve u sò numme au fètu de purtà aa Ciàssa di Pésci, sêde du mercàu d'alantu(r)a, de ciü, inta vìa a se ghe faccia ina carateristica cà du Sinquesèntu.
* U Caruggiu cuèrtu (Vico Ester Siccardi), u pìa u numme daa benefatrixe de l'asilu d'Arbenga, ch'u sciorte dau Münumèntu e u l'è du tüttu vurtàu, u g'ha ina lunghessa de 23 m.

### Architetü(r)e

## Nòtte
;Nòtte au tèstu


;Nòtte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri prugètti

## Ligammi de fö(r)a
* 

Categorîa:Stradde d'Arbenga
Imprendimento automatico

L**'imprendimento automatico** (in ingleise *machine learning*, abbreviou **ML**) o l'é un campo de studio ligou à l'intelligensa artifiçiale ch'o l'à da fâ co-o sviluppo e o studio d'algoritmi statistichi che peuan imprende da-i dæti e generalizzâli à di dæti no visti, e donca portâ avanti di compiti sensa de instruçioin espliçite. De reçente, e ræ neurale artifiçiale an scompassou e prestaçioin de tante atre metodologie preçedente pe l'imprendimento automatico.

L'imprendimento automatico o l'attreuva de applicaçioin inte tanti campi, compreiso a traduçion automatica, a vixon artifiçiale, o conoscimento vocale, l'agricoltua e a meixiña. Sciben che no tutto l'imprendimento automatico o se basa in sciâ statistica, a statistica computaçionale (ch'a s'òccupa de fâ de previxoin pe mezo di computer) a l'é unna vivagna importante de metodi pe sto campo. L'imprendimento automatico o l'é ascì ben ben ligou à l'ottimizzaçion matematica, ch'a ghe fornisce di metodi, de teorie e di dominni d'applicaçion. Quand'o l'é applicou à di problemi commerçiali, l'imprendimento automatico o l'é dito *analixi predittiva*.

## Stöia
L'imprendimento automatico o se sviluppa insemme a-o studio de l'intelligensa artifiçiale e o gh'é ligou ben ben: fin da-e primme tentative de definî l'intelligensa artifiçiale comme discipriña academica, çerti reçercatoî aivan mostrou de l'interesse pe-a poscibilitæ che e machine imprendessan da-i dæti. Sti reçercatoî, comme o Marvin Minsky, o Arthur Samuel e o Frank Rosenblatt, a-a fin di anni '50 aivan çercou de resòlve o problema segge pe mezo de di metodi formali, segge con di algoritmi che a-a giornâ d'ancheu en diti ræ neurale. Tra i atri metodi stæti provæ inti anni '50 gh'é ascì quelli basæ in sciô raxonamento probabilistico, e unna propòsta do Alan Turing ch'a l'à antiçipou i algoritmi genetichi.

Sciben che into campo de l'intelligensa artifiçiale l'interesse pe-o machine learning e i scistemi basæ in scê ræ neurale o s'é ammermou, a reçerca a l'é anæta avanti e a l'à avuo un repiggio a-a meitæ di anni '80 co-a redescoverta da *[[backpropagation]]*. Di anni '90 o campo de l'imprendimento automatico o l'à comensou torna à prosperâ, co-o neuvo propòxito de resòlve di problemi prattichi incangio de çercâ de razzonze l'intelligensa artifiçiale.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Informatica
Nìccio do Brìcco do Broxìn

O **Nìccio do Brìcco do Broxìn** (de spésso indicòu inta grafîa *Nicciu du Briccu du Bruxin*) o l'êa 'na gexétta a Vâze, inta fraçión de l'Arpixélla. Èrto squæxi 4 mêtri e scîto lóngo 'n camìn ch'o conlîga l'Arpixélla a-o mónte Béigoa, o l'inglobâva 'n menhir pre-crestiàn. A costruçión a l'é stæta tiâ sciù into 1912, cómme indicòu in sciô frónte sôvia o menhir, e pâ ch'a ségge stæta realizâ ciù èrta do sòlito e co-ìn àbside inferiô pròpio pe adatâse a-o monolîto ch'o gh'êa za prìmma. 

E prîe che fórman o téito do nìccio móstran e mæxime caraterìstiche do menhir, in quànte de serpentìn vèrde con fórma alonghîa e retangolâre. O monolîte de serpentìn o l'é èrto ciù ò mêno 2 mêtri, drûo 10-15 çentîmetri e-o l'à 'na fórma quadrangolâre a spîghi bén ariondæ. O se trovâva in poxiçión dominànte e vixìn a 'na vivàgna, ancheu intercetâ.


Monolite del Nicciu du Briccu du Bruxin.jpg|Monolîto tra-e rovìnne do Nìccio do Brìcco do Broxìn
Nicciu du Briccu du Bruxin.jpg|A meistrâ da Sâcra Famìggia in tærachéutta inte l'àbside

O Nìccio do Brìcco do Broxìn o l'é deruòu inte l'invèrno do 2020 a càoza de violénte preçipitaçioìn, ch'àn avansòu sôlo a bâze da costruçión co-îna meistrâ picìnn-a da Sâcra Famìggia inte l'àbside. Dòppo o derûo o comùn de Vâze o s'é mobilitòu pe 'n'inspeçión da Sovrintendénsa e di Amîxi do Muzêo de l'Arpixélla, in mòddo da riprìstinâ a costruçión, ma ancheu o scîto o vèrsa ancón in rovìnn-a. 

## Bibliografîa
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Vâże
Categorîa:Architetûe da Ligùria scentæ
I verbi inta parlò dei Buighetu

**Paradigmi verbòli per la parlò id [[Burghetu Burbaia|Buighetu Burbaia]]**

### Verbu ése <small></small>

#### Indicativu prezainte

#### Indicativu imperfettu

#### Indicativu futüru

#### Cungiuntivu prezainte

#### Cungiuntivu pasó

#### Cundisiunòle prezainte

#### Imperativu
U manca, de votte l'è integró in furme idiumatiche du génere “stò bròvu!” per dì “sii bravo!”.
#### Òtri modi verbòli

### Verbu avai <small></small>

#### Indicatìvu prezainte

#### Indicativu imperfettu

#### Indicatìvu futüru

#### Cungiuntìvu prezainte

#### Cungiuntìvu imperfettu

#### Cundisiunòle prezainte

#### Imperativu

#### Òtri modi verbòli

### Verbu cantò <small></small>

#### Indicatìvu prezainte

#### Indicatìvu imperfettu

#### Indicatìvu futüru

#### Cungiuntìvu prezainte

#### Cungiuntìvu imperfettu

#### Cundisiunòle prezainte

#### Òtri modi verbòli

### '''Verbu léze <small></small>'''

#### Indicatìvu prezainte

#### Indicatìvu imperfettu

#### Indicatìvu futüru

#### Cungiuntìvu prezainte

#### Cungiuntìvu imperfettu

#### Cundisiunòle prezainte

#### Òtri modi verbòli

### '''Verbu sentì <small></small>'''
	
#### Indicatìvu prezainte

#### Indicatìvu imperfettu

#### Indicatìvu futüru

#### Cungiuntìvu prezainte

#### Cungiuntivu imperfettu

#### Cundisiunòle prezainte

#### Òtri modi verbòli

Categorîa:Gramàtica lìgure