Dialéttu priéze

U **Parlâ da Prìa** (o ascì *dialéttu priéze,* scrîtu segundu a grafìa Accame *dialéttu priéṡe*, in zenéze *Dialétto prïeize*, in italiàn *Dialetto pietrese*) u l'è in dialéttu de genere ligüre du séntru-punénte (mêxima famìggia du dialéttu d'Arbenga e du Finâ) parlòn a-a Prìa e in-ti paîzi d'in gìu.

U g'ha di trêti carateristichi ch'i remandan a-e parlê du gruppu sentrâle, tantu che, insémme cun quéllu de Löa, u l'è da cunsciderâ l'è in parlâ de tranzisiùn cun sti chi.

## Descrisiùn e stoja
U dialéttu da Prìa a l'è üna de varietê da léngua ligüre parlê in-ta Rivêa de Punénte, ciǜ che in-tu mêximu cumǜn da Prìa u l'è parlòn asci in-te tütta a vaâ du Marémula, cu-i paîzi de Giüsténixe, du Tû e de Magiö, ch'i g'han e sö particularitê. Quéllu da Prìa u l'è in parlâ de tranzisiùn ch'u se sumeggia cun quéllu de Zena e de Savùna, scicumme che a zona a gh'à avüu ina grossa infruénsa da parte da Repübbrica de Zena, survatüttu fra u 1325 e u 1797, quande a sitê a l'êa sede du capitanòn lucâle, che u cunprendêva ascì Tuiàn, Buisàn, Borzi e Veéssi, ciǜ e frasiùi de Ransci da Prìa e de Vèrxi (o ascì *Versci*) de Löa.

### Spartisiùi
**• Dialéttu da Prìa**: a l'è a parlâ sitadîna, parlâ in-tu veggiu, mentre che in-tu tòccu da sitê a-u de là du Maémua, versu u Sucursu, u cuménsa u cuntattu cu-u parlâ de Borzi, che cumunque u resta ben vixìn in-ta còcina.

**• Dialéttu de Giüsténixe**: ch'u cunserva de ciü di trêti arcaichi, cun de diferénse fra ina burgâ e l'âtra, u mustra a velarizasiùn da a tonica, marcâ cumme , u lescicu u se vixina ascì cu-i dialétti da Vāatèlla (ch'i se sumeggian de ciü a-i dialétti de valê d'Arbenga) e de Bardenéi (èrta Burmia).

**• Dialétti du Tû e de Magiö**: influensê da quéllu da Prìa, i mustran di trêti tipichi, turna despaéggi a segunda du postu, ün di ciü grossi càngi u l'è u truncâ di participi in -òn (ch'i vegnan in -ò).

## Grafìa
Cumme pé âtre varietê de léngua ligüre a nu a l'exìste ina grafìa ch'a secce da tütti recunusciüa: u gh'è stêtu diferénti moddi de scrîve u dialéttu, cun de pruposte ch'e l'êan partîe da-u Giacomo Accame, fin a l'ürtima versciùn ch'a l'è sciurtîa pe'a pübbricasiùn du disiunâiu Prìa du 1999, scrîtu da lê in persùna cun l'arenbu du cumǜn da Prìa, doppu êsse stêtu zà l'autû de quéllu du 1981. I travàggi fêti de stu periudu i se mustran in acordiu cun quelle che e sun e regule döveê da-a Cunsürta Ligüre pe-u Vucabulâiu de Parlê Ligüri, inbastîe pochi anni primma, a partî da-u Cunvegnu de Sanremmu, du 1976.

#### Grafìa Accame (1980)
A l'è a primma grafìa döveâ da Accame, in-te l'anbitu du sö travaggiu sciurtîu du 1980, ciamòn "Pietra Ligure com'era...", cun in grossu spassiu dedicòn a-u parlâ da Prìa, cun moddi de dî, zöghi, e stòje da tradisiùn du postu. A mustra ancù di trêti ancùn vixìn a-u moddu de scrîve a-a zenéze. 

### Grafìa Accame (1981)
A grafìa döveâ da Giacomo Accame in-tu Disiunâiu da Prìa du 1981, scrìtu in culaburasiùn cun Giulia Petracco Sicardi, ch'a cunscidera, in azùnta a-a grafìa italiàna, e léttie j, ö, ṡ, ü, x. U moddu de döveâle u l'è paéggiu a quéllu du travaggiu de primma, cu-a nuvitê da  a-u postu da  e da  a raprezentâ u gruppu . 

In cangiu da *z* a vegne scrîta a *ṡ*, ch'a funsiùna cumme distinsiùn fra a "s" sunora e quélla surda (paéggia a *ro*'s*'a* italiàna a primma, cumme *serpente in-ta* segunda maînea), da végghe dunca che a "z", a diferensa de l'âtru moddu a vegne lasciâ perde. A léttia *q* a se dövea sulu in-te di câzi particulâri, de lungu a végne sustituìa cun a *c* (pé ezémpiu "cuélli" a-u pòstu de "quélli"). A diferénsa de prìmma u se limita a prezénsa di dùi balìn sùrva (diérezi) e vucâli, levòn che pe-a "e" e a "i" (e dunca scrîte ë, ï) a mustrà in *iato*, cu-a separasiùn da prununsia de vucâli.

### Grafìa du disiunâiu (1999)

#### Asénti
E regule de ciǜ ch'e sun leghê ai asenti in-ta grafìa de stu dialéttu e sun elenchê chi sutta:

* L'aséntu circunflessu se dövea pe-i sönni vucàlichi lunghi, quande a gh'è a "o" a pö ésse de sönnu avèrtu o seròn.

* I sönni vucalichi de léttie a, i, u e ü i önan de spéssu l'aséntu grâve (à, ì, ù, ǜ), u nu l'è puscìbile mette l'aséntu grâve in-te âtre vucâli.

* E vucàli lunghê, ch'u nu ghe cazze l'aséntu (atone) e prezéntan 'na linea surva. (ā,ē,ī,ō,ū).

## Paragùi e âtre carateristiche
Sta-chi a l'é üna tabella cun di cunfrùnti cun de âtre varietê du ligüre du séntru punénte (arbenganéze e finaléze), ciǜ u zenéze, du grùppu sentrâle.

### Sufissi
Sta tabèlla chi a mustra a variasiùn di sufissi in-te varietê pigiê in cunsciderasiùn.

### Vèrbi
Cumme in âtre varietê ligüri ghe sun quattru cuniugasiùi, che e sùn -â (andâ), -ê (savê), -e (crêsce), -î (finî). A furma riflescîva a se cunpûne cun a zunta de -âse a-a furma de l'infinîu (retiâse, inpegnâse) pe-a primma cuniugasiùn, pe-a segunda, a tersa e a quarta u ghe vö u -ise (piaxêise, scrìvise, cunvertîse), u moddu a l'indicatîvu u prezènta sulu i tenpi prezénte e passòn pròscimu (inbastîu cun u particippiu), mèntre âtre furme passê e nu sun mài existîe o e sun chéite föa de l'üzu.

I particippi ciǜ cumǜi i sun uriginê cun a fùrma -òn, ma ghe sun de diferenti ecesiùi, difatti quarche vèrbu da I cuniugasiùn u fùrma u particippiu passòn cumme -êtu (andêtu, fêtu), mentre pe-a segunda e se incuntra de lungu a fùrma -üu, mèntre tèrsa e quàrta persùna e sun iregulâri.

### Agetìvi
I agetìvi i se furman cun quattru diferenti terminasiùi puscibili, a primma cun -a (a-u feminîle) e -u (maschîle), chi i diventan -i e -e a-u plürâle. A segunda a resta invariâ, cun a sula furma in -e pé tütte e varietê. E âtre dùi e sun mênu frequenti, cumme -un/-una (de suvénte in-tu sènsu acrescitîvu) e a fùrma -ê a-u maschile, invariâ a-u plürâle, ch'a divegne a-u feminile -a, ciǜ -e (plürâle)

### Furmasiùn du plürâle

#### Nummi
U plürâle di nummi u se furma de lungu metìndu a-a fûrma scingulâre 'na "i" (èrbu-èrbi), in âtri cazi sta-chi a végne invece zunta (mü-müi). I nummi femininli chi g'han a fìn in a o â, i diventan e o ê (fêa-fêe). I restan invariê i nummi che a-a fìn i g'han e o ê.

#### Sufissi
Inti sufìssi vìsti primma u priéze a-u plürâle u se cunpôrta in te stu moddu chi.

## Testimuniànse scrîte
### Targhe in-ta Véggia Prìa

Immaggine:Cartello-toponomastica-pietrese.png|thumb|A targa da Ciassa du Fossu
Immaggine:Carugettu di Muin.jpg|thumb|U Cartellu du carugettu di Muin
Immaggine:CartelloSalitaSantaCaterina.jpg|thumb|A Salita de Santanìn o de Santa Cataîna
Immaggine:A Ciassa da Nunsiâ.jpg|Cartéllu da Ciassa da Nunsiâ
Immaggine:U Caruggiu di Crôvi.jpg|Targa in-tu Caruggiu di Crôvi
Immaggine:A Stradda da Stasiùn.jpg|A Stradda da stasiùn, targa
Immaggine:Stradda du Ciantê.jpg|Targa dialetâle da Stradda di Cianê
Immaggine:Caruggiu du mercòn.jpg|Targa du Caruggiu du Mercòn
Immaggine:Caruggiu de Mézzu.jpg|Cartéllu du Caruggiu de Mezzu
Immaggine:Darê pâ mü.jpg|Targa de Darê pâ mü

Pé mantegnî a varietê lucàle u cumǜn da Prìa u l'ha inserìu in-te tütti i carùggi du burgu (divìzi fra i riui Nunsià, Fossu, Ciassa Veggia e Ajetta) targhe e cartélli in-tu parlâ, cun nummi lighê a-a tradisiùn lucâle, de lungu diferénti rispettu a-u numme italiàn.

### Opére
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* (testi e redasiùn de Gianni Nari; disegni de Loredana Bagnasco e Loredana Falletta; futugrafîe de Edoardo Toni; azunta A lezenda du piràta e *A bella borzina*, cuniugasiùn di verbi ausiliari).

## Nòtte
;Nòtte a-u testu


;Nòtte bibliugrafiche


## Vûxe curelê
* Dialéttu arbenganéze
* Dialéttu finaléze
* Ligüre de séntru-punénte

## Culegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Lengua ligure
Categorîa:A Prìa