Léngoe de l'Itàlia

E **léngoe de l'Itàlia** costitoìscian un di patrimònni lengoìstichi ciù rìcchi e variæ drénto o panoràmma eoropêo. I fæti stòrichi conplicæ do Pàize l'àn portòu da bón a 'n estêzo moltilengoìsmo, ch'o s'é svilupòu da tòstu dêxe sécoli de divixoìn polìtiche e diverscitæ colturâli; sta particolaritæ chi a no l'é dæta sôlo da-a coexisténsa tra a léngoa italiànn-a e-e minorànse lengoìstiche aloglòtte (scitoæ da-arénte a-i confìn de setentrión ò inte de zöne d'antîghi insediaménti do çéntro-meridión), ma a vêgne ascì da-a prezénsa de træ léngoe minoritâie aotòctone, svilupæ inte l'izoaménto rispètto a-e àrie lengoìstiche da vixìn, e da l'existénsa de divèrse léngoe no ofiçiæ e no codificæ ancón definîe dialétti da-a ciù pàrte da popolaçión e de instituçioìn (conpréize quélle académiche), e mìsse inte 'n rapòrto de digloscîa con l'italiàn.

O Graziadio Isaia Ascoli, into Proemio do prìmmo volùmme de l*'Archivio glottologico italiano*, inti ànni '70 do sécolo XIX, o l'òservâva che a-a framentaçión lengoìstica do Pàize a corispondéiva a fàrta secolâ de 'na capitâle fòrte ch'a foîse bónn-a a promêuve 'n modéllo de riferiménto pe-i âtri teritöi, a-o contrâio de quéllo ch'êa capitòu in Frànsa. Pe de ciù, o glotòlogo o l'à amiòu a-a mancànsa in Itàlia de 'n moviménto religiôzo e colturâle, cómme a Rifórma protestànte pe-a Germània, ch'o l'avésse permìsso a circolaçión de 'na léngoa pægia. 

A ste consideraçioìn chi, into sécolo XX, o Tullio De Mauro o l'azonzéiva de questioìn giogràfiche: no sôlo i confìn polìtichi tra i stâti prìmma de l'unión, ma ascì a discontinoitæ do paizàggio a l'à dæto fòrsa a-i particolaritæ regionâli e dónca o l'à ostacolòu l'espançión de 'na léngoa naçionâle, a favô de l'abondànsa de parlæ locâli, e ciù tànte despæge l'unn-a da l'âtra.

Scibén che gh'é dötræ léngoe forèste ligæ a-i modèrni flùsci de migraçión, e léngoe che se pàrlan pe-o sòlito én de réixi indoeoropêa e fàn pàrte sorviatùtto da famìggia de léngoe romànze; gh'é ascì de variêtæ albanéixi, germàniche, grêghe e slâve.

## Léngoa ofiçiâ
A léngoa ofiçiâ da Repùbblica Italiànn-a, l'italiàn, a nàsce storicaménte da-a variànte literâia do vorgâ toscàn, dêuviòu inte 'n prìmmo ténpo da-e coscì dîte "Træ Corónn-e" (Dante, Petrarca e Boccaccio) d'in gîo a-o sécolo XIII.

Sta variêtæ a s'é evolûa co-o ténpo inta léngoa italiànn-a d'ancheu che, fêua de quàrche zöna de ciù tàrda italianizaçión, a l'é stæta adotâ cómme còdice de riliêvo inti stâti che gh'êan inta penîzoa a partî da-o sécolo XVI.

Da quéllo moménto l'italiàn, codificòu pe scrîve òpere de letiatûa, o l'é restòu pe tànto ténpo 'na léngoa de 'n nùmero picìn de persónn-e che sàivan lêze, inpréiza sôlo co-o stùdio e no dêuviâ inta comunicaçión de tùtti i giórni. A-o moménto de l'unión polìtica de l'Itàlia inte l'Eutoçénto, i italòfoni, pe cónto do De Mauro, êan sôlo che o 2,5%. Co-o ténpo l'italiàn o s'é spantegòu tra a popolaçión, in sce grànde scâ, gràçie a l'istruçión òbligatöia, a-e migraçioìn tra de regioìn diferénti, a-a burocraçîa e a-i mézzi de comunicaçión (stànpa e televixión) partìndo da-i ànni '50 do sécolo XX.

Di rilevaménti fæti da l'Istat àn confermòu 'na deboléssa costànte di parlànti di dialétti; da-o 1991 s'é mostròu sto vegnî mêno o s'é 'n pöco amermòu, insémme a-o montâ de l'ûzo alternòu tra l'italiàn e-e variêtæ locâli. Segóndo i dæti de l'Istat do 2015, o 45,9% di italién o parlâva sôlo che l'italiàn, o 32,2% o l'alternâva co-ina léngoa locâle e o 14% o parlâva sôlo a léngoa do pòsto.

## Scitoaçión giurìdica

A léngoa ofiçiâ da Repùbblica a l'é l'italiàn. A Costituçión a prevédde a l'artìcolo 6 a proteçión de minorànse lengoìstiche, riconoscéndone i dirìtti. Quésto o l'à portòu a-a Lézze 482/1999 ch'a l'à dæto aplicaçión a-o prinçìpio constituçionâle, riconoscéndo a de proteçión a dózze popolaçioìn che storicaménte àn parlòu de léngoe diferénti da l'italiàn: albanéize, catalàn, germànico, grêgo, slovêno, croâto, françéize, frànco-provençâ, furlàn, ladìn, òçitàn e sàrdo.

In Itàlia a poxiçión académia tradiçionâle a riconósce a-e variêtæ locâli 'n'outonomîa stòrica e lengoìstica, ma a-a nêga sótta a l'aspètto sòcio-polìtico pe-a teorîa da léngoa téito. Sto fæto chi o l'à portòu a 'na fàrta de riconosciménto de riliêvo pe vàrie léngoe regionâli che d'ancheu én conscideræ cómme de léngoe in perìcolo.

## Léngoe romànze inta Repùbblica Italiànn-a
A ciù pàrte de léngoe romànze parlæ drénto a-i confìn de l'Itàlia - fêua de l'italiàn stàndard - vêgnan indicæ cómme dialétti italoromànzi inte 'n sénso sociolengoìstico, dæto che convîvan con l'italiàn ch'o l'à o ròllo de léngoa téito. Tànti studiôxi dàn dónca de prioritæ a-o critêio de dipendénsa comunicatîva e no a-a strutûa lengoìstica.

E léngoe italoromànze én dónca da tegnî cómme variêtæ lengoìstiche a-o mæximo tìtolo do françéize, do portoghéize, catalàn ò do lionéize, dæto ch'én di scistêmi indipendénti che ne vêgnan drîto da-o latìn. A diferénsa tra léngoa e dialétto a no se dêve dónca çercâ inte de réixe, ma inte de questioìn de polìtica e de coltû.

### Léngoe romànze

E léngoe romànze pròpie de l'Itàlia fàn pàrte de doî grùppi prinçipæ: o grùppo italoromànzo e o grùppo gàllo-itàlico, co-o segóndo ch'o l'é conscideròu de tranxiçión tra e léngoe italoromànze in sénso stréito e-e léngoe gàllo-romànze. Da-arénte a sti doî chi, s'atrêuva de léngoe d'âtri doî grùppi romànzi minoritâi e izoæ tra de lô: quéllo de léngoe retoromànze e quéllo de léngoe romànze de îzoe. A ciù pàrte de ste variêtæ romànze italiànn-e vêgnan ciamæ "dialétti", no perché séggian di dialétti de l'italiàn stàndard, ma perché pe tànto ténpo no l'àn avûo de fórma codificâ.

Co-o ténpo, l'ûzo de l'italiàn stàndard o gh'à fæto pigiâ de còcine diferénti inte ògni región, con ste variànte de l'italiàn che, pe cóntra, én di dialétti do modéllo unitâio pe dindavéi. A tùtte e mainêe, ste variêtæ de l'italiàn no gh'ìntran goæi co-e léngoe de quélle regioìn, ch'én pe cóntra de léngoe romànze diferénti e despæge da-o stàndard naçionâle, scibén ch'én pàrte da mæxima famìggia de l'italiàn. 

Pe sta raxón chi a definiçión de "dialétto" a fà de confuxón e a sàiva mêgio schivâla, dæto ch'a poriéiva confónde i letoî che no conóscian a scitoaçión de digloscîa de l'Itàlia, fàndo coscì de confuxón tra e definiçioìn.
* Léngoe romànze de levànte: conpréndan e variêtæ che se trêuvan a sùd e a levànte da lìnia Màssa-Senigallia. Inte sto ràmmo chi se inclùdde o rumén, o dàlmata (estìnto), coscì cómme l'italiàn stàndard e-e léngoe italoromànze.
** Léngoe italoromànze: ste variêtæ chi én quélle, da-o pónto de vìsta lengoìstico, che s'asomêgian de ciù a l'italiàn stàndard; se pêuan spartî inte quàttro sotogrùppi:
*** Toscàn: parlòu inta Toscànn-a, o l'é a bâze de l'italiàn stàndard; da-o toscàn o s'é svilupòu o còrso e da sto chi o galuréize, parlòu into Sardégna do nòrd.
*** Romanésco (Italiàn centrâle): parlòu inte l'Ùnbria, into Làçio do çéntro e do nòrd, into çéntro de Màrche e inte 'na pàrte de l'Abrùsso. O conprénde de variêtæ cómme o romanésco stàndard, o marchigiàn e l'ùnbro.
*** Napolitàn (Italiàn meridionâle): parlòu inta Canpània, inte l'Abrùsso, inta Pùggia do çéntro e do sùd, inta Baxilicâta, into Molîse, a-o nòrd da Calàbbria e a-o sùd de Màrche e do Làçio.
*** Siçiliàn (Italiàn estrêmo-meridionâle): parlòu inta Sicìlia, a-o çéntro e a-o sùd da Calàbbria e a-o sùd da Pùggia. O conprénde o siçiliàn in sénso stréito, o calabréize çéntro-meridionâle e o salentìn.

* Léngoe romànze de ponénte: inte sto ràmmo, spantegòu a ponénte da lìnia Màssa-Senigallia, se inclùdde o portoghéize, o spagnòllo, o galiçiàn, o lionéize, o françéize, o catalàn, l'aragonéize, l'òçitàn, o frànco-provençâ, o romàncio, o friolàn, o ladìn, o sàrdo e-e léngoe gàllo-itàliche.
** Léngoe gàllo-itàliche: dîte ascì i "dialétti italién do nòrd", da-o pónto de vìsta da léngoa én ciutòsto distànti da l'italiàn stàndard scicómme che sconpartìscian bén bén de evoluçioìn fonétiche co-o françéize, l'òçitàn, o catalàn, o ladìn e o friolàn. Pe de ciù, a sò gramàtica a peu avéighe de diferénse particolæ ascì. Inte ste léngoe chi l'é inclûzo:
*** Piemontéize: o l'é parlòu pe-o ciù into Piemónte, insémme a quàrche scîto inta Ligùria e inta Lonbardîa.
*** Lonbàrdo: o l'é parlòu inta Lonbardîa, into Piemónte de levànte, into Trentìn de ponénte e into Cantón Ticìn, inta coscì dîta Svìsera italiànn-a.
*** Lìgure: o l'é parlòu sorviatùtto inta Ligùria, ciù che inte de pàrte de Piemónte, Lonbardîa e Emìlia-Romàgna.
*** Emiliàn e romagnòllo: són parlæ inte l'Emìlia-Romàgna, into nòrd de Màrche e inte de pàrte de Lonbardîa, Toscànn-a, Véneto e Ligùria.
*** Véneto: o se pàrla sorviatùtto into Véneto, into Frióli de ponénte e into Trentìn de levànte. O l'é a léngoa gàllo-itàlica ciù distànte da-e âtre e a ciù ligâ a l'italiàn, tànto da êse consciderâ cómme de tranxiçión vèrso e léngoe italoromànze.
** Léngoe rêto-romànze:
*** Friolàn: o l'é riconosciûo ofiçialménte e parlòu inta región do Frióli-Venéçia Giùlia cómme "léngoa da comunitæ regionâle".
*** Ladìn: o l'é parlòu inte Dolomîti, tra o Trentìn-Âto Àdige e o Véneto.
** Léngoe gàllo-romànze:
*** Françéize: o l'é co-ofiçiâ inta Vàlle d'Aòsta.
*** Frànco-provençâ: ciamòu ascì "arpitàn", o l'é parlòu inta Vàlle d'Aòsta e inte de pàrte do Piemónte.
** Léngoe òçitàno-romànze:
*** Òçitàn: inta variêtæ vivaro-arpìnn-a, o l'é parlòu inte Valàdde Òçitànn-e do Piemónte.
*** Catalàn: inta variêtæ algheréize, o l'é parlòu inta çitæ de Alghêro (Sardégna), dond'o l'é stæto dêuviòu sorviatùtto tra i sécoli XIV e XVIII.
** Léngoe romànze de îzoe:
*** Sàrdo: parlòu a-o çéntro e a-o sùd da Sardégna, o l'é a léngoa romànza ciù conservatîva tra tùtte quélle che vêgnan da-o latìn.
*** Sasaréize: parlòu a-o nòrd da Sardégna, o prezénta di træti de tranxiçión co-o toscàn galuréize.
*Léngoe giudêo-romànze:
** Giudêo-italiàn: grùppo de parlæ giudêo-romànzi definîo a-o coménso do Nêuveçénto, o l'é parlòu da 'na minorànsa de ebrêi in Itàlia.

## Nòtte


## Âtri progètti