Zenéixi de Gibiltæra

I **Zenéixi de Gibiltæra** són 'na comunitæ étnica ch'a vîve da sécoli a Gibiltæra, formâ da-i discendénti di inmigræ zenéixi e lìguri arivæ inta zöna a partî da-o XVI sécolo. D'ancheu quésto grùppo o l'é do tùtto integròu inta socjêtæ do picìn teritöio ingléize, dæto ch'a no gh'é ciù di parlànti de l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra.

## Stöia
Gh'émmo vàrie testimoniànse de 'na comunitæ de emigræ zenéize ch'a s'êa trasferiâ a Gibiltæra a partî da-o XVI sécolo e che, inta prìmma meitæ do XVIII, a raprezentâva ciù de 'n tèrso da sò popolaçión. Scibén ch'êan ciamæ "zenéixi", dæto che a l'época vegnîvan tùtti da-a Repùbrica de Zêna, o l'é ciæo che, óltre che da-o capolêugo lìgure, i emigræ arivàvan da-e dôe Rivêe ascì.

Aprêuvo a-a conquìsta de Gibiltæra da-a Spàgna inte l'ànno 1704 a ciù pàrte de l'òriginâia popolaçión spagnòlla da zöna a stramûa da 'n'âtra pàrte e, tra quélli che in càngio decìdan de restâ, se peu aregordâ 30 famìgge zenéixi. Quéste stâvan sorviatùtto inte l'àrea conosciûa cómme *Catalan Bay*, dónde travagiâvan pi-â ciù pàrte cómme pescoéi. Inti ànni dòppo a conquìsta de Gibiltæra e do sò trasferiménto formâle a-o Régno Unîo, i zenéixi de *Catalan Bay* comensiàn a dedicâse a âtre ativitæ, no sôlo lighæ a-a pésca ma a-o comèrcio e a l'artigianâto ascì.

Segóndo o censiménto de l'ànno 1725, in sce 'na popolaçión totâle de 1.113 abitànti, in zenéixi êan bén 414, segoîi da 400 spagnòlli, 137 ebrêi, 113 britànichi e i restànti 49 de âtra naçionalitæ, sorviatùtto portoghéixi e olandéixi. Ancón into 1753 i zenéixi êan o grùppo ciù numerôzo tra i civîli rescidénti a Gibiltæra, con quæxi o 34% da sò popolaçión, e scìnn-a-o 1830 'na parlâta italiànn-a forteménte azeneizâ a l'êa largaménte dêuviâ insémme a l'ingléize e a-o spagnòllo cómme léngoa di avîxi ofiçiæ do govèrno.

Vèrso a fìn do XVIII sécolo són tànti i zenéixi che travàgian inta goarnixón de l'îzoa ascì, e són a bâze da futûra fòrsa de poliçîa civîle de Gibiltæra, ò sæ a Goàrdia Zenéize.Into 1740 l'é stæto introdûto a lézze ingléize a Gibiltæra e into 1753 l'é stæto nominòu i prìmmi giùdiçi de pâxe... Inte 'sto perîodo chi e outoritæ militâri gh'àivan de grénde dificoltæ co-i dizertoî de l'ezèrcito che scapâvan into Régno de Spàgna e coscì l'é stæto creòu 'n grùppo pe agî cómme goàrdie de frontêa. Quésto grùppo, formòu pò-u ciù da zenéixi, o l'à pigiòu o nómme de Goàrdia Zenéize e co-o ténpo o l'é diventòu a prìmma fòrsa de poliçîa ch'a dâva 'na màn a-e outoritæ militâri inti sò rapòrti co-i civîli. I sargénti êan nominæ tra i òmmi da Goàrdia Zenéize co-i tìtoli de "Sargénte di ebrêi" e de "Sargénte di spagnòlli", nomiâgi che riflèttevan o sò ròllo tra e vàrie comunitæ. A Goàrdia Zenéize a l'é stæta desfâ quàrche ànno dòppo a goæra di Sètte Ànni.Dòppo o perîodo de goære napoliòniche a Gibiltæra arîvan vàrri inmigræ de òrìgine siciliànn-a e toscànn-a, ma a ògni mòddo i zenéixi e i lìguri restiàn a magiorànsa da popolaçión ch'a ne vegnîva da-a penîzoa italiànn-a. O dialétto lìgure de Gibiltæra, a ògni mòddo, o continoiâ a êse parlòu a *Catalan Bay* ancón into XX sécolo, scìnn-a-i ànni setànta.

A-a giornâ d'ancheu i discendénti da comunitæ zenéize de Gibiltæra se conscideran gibiltærìn e diféndan pi-â ciù pàrte l'outonomîa do teritöio ingléize. Tra i sò raprezentànti ciù avoxæ, fan pàrte da comunitæ zenéize de Gibiltæra doî prìmmi minìstri, Joe Bossano (tra o 1988 e o 1996) e Adolfo Canepa (1987-1988), óltre che Kaiane Aldorino, Miss Móndo into 2009.

## ''La Caleta'': in vilàggio di pescoéi zenéixi
Storicaménte a zöna de *Catalan Bay* (iniçialménte ciamâ *La Caleta*) a l'é stæta popolâ da-i pescoéi zenéixi che fâvan pàrte de 'n ciù vàsto insediaménto scitoòu, tra o XVII e o XVIII sécolo, lóngo a còsta òrientâle da Ròcca.

Into XVIII sécolo o zenéize, ascì se inta sò variànte do pòsto, o l'êa coscì tànto difûzo che sto fæto o l'êa tegnûo in conscideraçión ànche da-o Govèrno de Gibiltæra inta publicaçión di sò proclàmmi. Ancón tànti ànni ciù tàrdi, o l'êa parlòu da-a ciù pàrte di abitànti de *La Caleta*, a-o mànco scinn'a-a fìn do XIX sécolo, pe pöi scentâ a-a fìn do sécolo dòppo, e unn-a de ùrtime testimoniànse a l'é l'intervìsta do lengoìsta Fiorenzo Toso a di vêgi pescoéi inti ànni '70.

S'é discùsso bén bén (dæto o nómme da bâia) in sciô fæto che i ingléixi poêsan avéi confûzo i catalén co-i zenéixi, ma a raxón de stâ confuxón a no l'é do tùtto ciæa, dæto ch'a gh'é vàrie testimoniànse de cómme o govèrno e i ingléixi foîsan perfetaménte a conoscénsa de l'òrìgine di abitànti de *La Caleta*. Bàsta aregordâ i órdini pe l'asédio do 1727, dónde a bâia a l'êa minsonâ cómme Câa Zenéize, e i censiménti do XVIII e XIX sécolo, dónde l'é registròu 'n grànde nùmero de persónn-e nasciûe a Zêna, e no in Catalògna. L'é poscìbile che ghe ségge stæta 'na confuxón tra e létie de-e paròlle "*Calata*" e "*Catala*" inta prìmma pronónçia ingléize do nómme da bâia.

Into XIX sécolo sôlo a-i pescoéi o l'êa permìsso vîve inta *Catalan Bay*. Defæti, ancón a-a giornâ d'ancheu, a ciù pàrte de famìgge che stàn lì són di discendénti dirètti di pescoéi zenéixi che stâvan chi e són comuneménte ciamæ *caleteños*.

## Ereditæ zenéize
### Architetûa
L'ereditæ zenéize a l'é difûza in tùtta a picìnn-a colònia ingléize, ma in mòddo particolâre inte l'architetûa de costruçioìn ciù antîghe da çitæ, che gh'àn di eleménti tìpichi do stîle architetònico zenéize cómme i cortî intèrni, comuneménte dîti "*patios*", co-a ciù pàrte di abitànti de Gibiltæra che scìnn-a-i ànni òtànta a vivéiva avansâ in sce sti spàççi comuìn .

Âtra caraterìstica inportànte de l'architetûa de Gibiltæra, de ciæa òrìgine zenéize, són e tradiçionâli giöxîe in légno a-i barcoìn.

### Cuxìnn-a

Numerôze són e réixe zenéixi inta cuxìnn-a de Gibiltæra: tra i piâti ciù avoxæ d'òrìgine zenéize, a despêto do sò nómme spagnòllo, a gh'é a pitànsa naçionâle de Gibiltæra, a *calentita*. Quésta a l'é defæti preparâ co-ina fænn-a de çéixai e a no l'é âtro chi-â nòstra fainâ lìgure.

Ascì a panìssa de Gibiltæra, riçètta ch'a l'aregòrda o pàn e asæ scìmile a-a *calentita*, a l'à lê ascì 'n'òrìgine zenéize, derivàndo da-o famôzo piâto lìgure co-o mæximo nómme.

Pàssa e tànte âtre pitànse che són tìpiche da tradiçión cuxinâia italiànn-a, 'n âtro piâto lìgure declinòu inta cuxìnn-a locâle o l'è o *pan dulce*, asæ scìmile a l'òriginâle riçètta do pandôçe zenéize.

### Socjêtæ
L'ereditæ zenéize a se pêu ritrovâ ascì inte comm'a l'é spartîa a socjêtæ do pòsto: a clàsse èrta a l'é formâ, pò-u ciù, da pöche famìgge d'òrìgine zenéize; l'èrta borghexîa a l'é formâ prinçipalménte da famìgge catòliche, ebrêe e indù de mercànti e de avocâti; a clàsse òperâia a l'é pi-â ciù pàrte conpòsta da famìgge de òrìgine spagnòlla, maltéize e italiànn-a, sorviatùtto siciliànn-a.

## Popolaçión d'ancheu

A-a giornâ d'ancheu i discendénti di prìmmi inmigræ zenéixi a Gibiltæra són in tùtto e pe tùtto integræ cómme gibiltærìn e no gh'é nisciùnn-a asociaçión ò club gh'o n'aregòrda l'òrìgine. Da 'n'anàlixi di cognómmi ciù difûxi inta çitæ se pêu védde cómme squæxi o 20% da sò popolaçión a l'é d'òrìgine lìgure.

A prezénsa do Zenéize, scibén che l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra o l'é òrmâi scentòu, a l'é bén bén testimoniâ da-e fòrti infloénse into Llanito, o dialétto tìpico de Gibiltæra dêuviòu da-a ciù pàrte da popolaçión, ch'a contêgne a-o mànco 700 paròlle che són do tùtto lìguri. Segóndo i studiôxi comò-u Manuel Cavilla o mæximo nómme "Llanito" o ne vén pròpio da 'na paròlla zenéize, ö sæ da-o diminutîvo do nómme Gioàn.

Pe de ciù, segóndo i stùddi de l'académico Giulio Vignoli, a-o mànco inti prìmmi dêx'ànni do XIX sécolo o Llanito o l'êa ancón ciù rìcco de paròlle zenéixi, co-o ténpo ciàn cianìn sostitoîe da tèrmini de derivaçión spagnòlla e ingléize.

### I cognómmi zenéixi de Gibiltæra
Tra e riçèrche ciù recénti in scî cognómmi gibiltærìn d'òrìgine zenéize se pêu 'aregordâ quélla do Fiorenzo Toso fæta into 2000: "bazâ in sce de riçèrche òriginâli, a tràtta de l'òrìgine lìgure di numerôxi di cognómmi d'ancheu difûxi a Gibiltæra. Chi gh'é indicòu l'òrìgine de 'sti cognómmi, l'è discùssa a sò etimologîa e l'é riportòu a sò frequénsa atoâle. Pe de ciù, l'é stæto fæto de òservaçioìn in sce l'inportànsa stòrica da Ligùria pe sta localitæ e sorviatùtto in sce consegoénse lengoìstiche, etnogràfiche e colturâli de tâle infloénsa".

Da sta riçèrca vén fêua cómme a ciù pàrte de l'emigraçión da-a región da Ligùria a ne vegnîva da-e zöne de Zêna e de Sànn-a, in càngio l'é stæto scovèrto cómme vàrri cognómmi d'òrìgine siciliànn-a cómme "Caruana", ch'êan ritegnûi in mòddo eròu maltéixi, ne vêgnan da di sicilién emigræ a Mâta into rinasciménto.

Chi de sótta se peu védde i cognómmi d'òrìgine zenéize ciù comuìn a Gibiltæra, segóndo a riçèrca do Toso, co-o nùmero (tra paréntexi) ch'o l'é stæto pigiòu da-e Pàgine Giâne de Gibiltæra.

* Parody (45), Baglietto (45), Danino (33), Olivero (50), Robba (32), Montegriffo (34), Chipolina (25), Ferrary (35), Ramagge (24), Picardo (6), Isola (24), Canepa (12), Cavilla (14) e Bossano (15).

### Persónn-e avoxæ
Personalitæ avoxæ de Gibiltæra ch'àn de òrìgine zenéixi són:
* Kaiane Aldorino (Miss Móndo into 2009)
* Joe Bossano (prìmmo minìstro, 1988-1996)
* Adolfo Canepa (prìmmo minìstro, 1987-1988)
* Stuart Cavilla (bascìsta di Breed 77)
* John Galliano (stilìsta)
* Paul Isola (cantànte di Breed 77)
* Peter Isola (polìtico)
* Krystle Robba (Miss Gibiltæra into 2008)
* Fabian Picardo (prìmmo minìstro da-o 2011 a-a giornâ d'ancheu)
* Albert Risso (scindicalìsta e polìtico)

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Gibiltæra
Categorîa:Gente de Liguria