Burmia (valä)

A **Burmia** a l'è 'na valä d'e Arpi e d'i Apenìn, traversä da-u sciümme Burmia. A cumensa int'e Arpi Ligüri e, mentre ch'a travèrsa l'entrutèra d'a pruvincia de Sann-a, dapö a l'intra inte l'Apenìn Ligüre. Int'u Piemunte a va avanti tra e culinn-e d'e Langhe e d'u Munferóu, fin a quande u Burmia u se caccia int'u Tànaru, int'a pruvincia de Lüsciandria.

## Geugrafìa
U sciümme Burmia, int'a primma pärte d'u sö cursu, u l'è spartìu inte due ramme, u Burmia de Milléximu e u Burmia de Spiĝn̂u, che se taccan insemme int'u cumüne de Bistaĝn̂u. Pe stu fètu, a valä a l'è spartìa chì tra a sö pärte ciü äta e quella de mezu, mentre a purçiùn ciü bassa a chinn-a int'a Cianüa Padann-a dunde, pasóu Lüsciandria, a finiŝĉe int'u Tànaru doppu de 'n camìn de ciü de 150 chilometri.

### Äta valä
#### Burmia de Milléximu

Osiglia lago P1440683.jpg|Vista d'u lägu d'Useĵa
Millesimo-fiume Bormida di Millesimo-3.jpg||U Burmia de Milléximu a Milléximu

A ramma de punente d'a pärte ciü äta d'a Burmia a l'è quella traversä da-u Burmia de Milléximu, sciümme ch'u naŝĉe vixìn a-a Colla d'u Scravaiùn, int'u cumün de Castreveggiu, a-i pé d'a Rocca Barbena. De de lì, u sciümme u travèrsa i cumüni de Bardinetu, Calisàn, Muriädu, Milléximu e Cengiu, pe sciurtì dunca d'int'e Arpi Ligüri e inträ int'a pruvincia de Cüniu. Inte stu toccu, d'insc'â drita, u Burmia de Milléximu u cögge l'ègua d'u riàn d'Useĵa, che d'u 1937-39 u l'è stètu zbaróu cu'ina diga ch'a l'è furmóu u lägu ciü grande d'a pruvincia de Sann-a.

Pasóu int'u Piemunte, u sciümme u cumensa a traversä e culinn-e d'e Langhe, pe bagnä i paixi de Salicetu, Camerann-a, Muneziggiu, Gurzegnu, Türe Burmia e Curtemilia.

#### Burmia de Spiĝn̂u

Bormida di mallare ponte ferrovia torino savona a altare.png|L'Âtä, u Burmia de Mallae cu'u punte d'a feruvìa
Carcare-fiume Bormida di Pallare.jpg|U Burmia de Pallae a Carcae
Cairo montenotte bormida di spigno.jpg|U Burmia de Spiĝn̂u a Cäiru

A ramma de levante a l'è quella d'u Burmia de Spiĝn̂u che, a sö votta, a munte de Cäiru u l'è spartìu int'e due ramme d'u Burmia de Pallae e d'u Burmia de Mallae.

U Burmia de Pallae u naŝĉe insc'ou Munte Settepan e u bagna i paixi de Burmia, Pallae, Mallae e Carcae; quellu de Mallae, pe cuntra, u naŝĉe int'u cumüne ch'u ghe dà de numme e, traversóu L'Âtä, a Carcae u se tacca insemme a-a ramma de Pallae, pe furmä a Burmia de Spiĝn̂u.

De de lì u sciümme u chinn-a zü p'â valä, cu'i paixi de Cäiru, Degu e A Ciann-a, e inträ dunca int'a pruvincia de Lüsciandria.

### Media valä
U Burmia de Milléximu, pasóu Curtemilia, u l'intra int'e Langhe d'a pruvincia de Asti, dund'u bagna i cumüni de Vésime, Cèssule, Luassulu, Bubbiu e Munasté Burmia, pe pasä a Sessame int'a pruvincia de Lüsciandria e, da-e pärte de Bistaĝn̂u, tacäse cu'u Burmia de Spiĝn̂u.

A ramma de Spiĝn̂u, inträ int'a pruvincia de Lüsciandria, da Merann-a a travèrsa e culinn-e d'u Munferóu, cu'a valä ch'a se zlarga fra de rive pinn-e de calanchi scavè da-u sciümme. Pasóu pe 'n cürtu toccu int'a pruvincia de Asti a Munbaldùn, u sciümme u turna inte quella de Lüsciandria a Denice, dund'u furma u lägu de Menascu. De de lì u riva ancùn a Punti, insce-i cunfìn tra e due pruvince, e u se caccia int'a ramma de Milléximu pe furmä u Burmia.

### Bassa valä

Immaggine:Acqui terme.jpg|Panuramma de Acqui int'a bassa Burmia
Immaggine:Bormida tra castellazzo e cantalupo.jpg|U sciümme vixìn a Castelassu Burmia

Pasóu a cunfruensa d'e due Burmie, u sciümme u bagna Tèrsu e pö a çitè de Acqui, a ciü grande d'a pärte bassa d'a valä. Inte l'urdine, dapö u travèrsa i cumüni de Strevi, Riväta Burmia e Casinn-e, dunde finiŝĉian e culinn-e d'u Munferóu e u sciümme u l'intra cuscì int'a Cianüa Padann-a. Traversóu i cumüni de Castelassu Burmia e de Frügarollu, u Burmia u passa a meridiùn d'a çitè de Lüsciandria e, int'u paize de Pavùn, u se caccia d'insc'â drita int'u Tànaru, pe finì u sö cursu.

## Stoja
### Etè antiga
E primme gente cunusciüe che stävan int'a Burmia sun stète due tribü d'i Ligüri Antighi, i *[[Statielli]]* e i *[[Epanterii]]*. I *Statielli* stävan int'a pärte ciü bassa d'a valä e u sö paize ciü inpurtante u l'ea *Carystum*, ch'u l'è vegnüu cu'u tenpu a sitè d'Acqui, mentre i *Epanterii* pan vegnìne da-u Rueru e che sulu doppu aggian fètu stramüu int'a parte ciü äta d'a valä, quella a-a giurnä d'ancö int'a regiùn Ligüria. D'a prezensa d'i Ligüri Antighi u l'è restóu de memoja inte quärche tuponimu e, fra de sti lì, u gh'è propiu quellu d'u Burmia. Defèti, stu numme u pà vegnì da-a poula indueurupea *bormo*, ch'a vö dì "vivaĝn̂a cäda" o "ch'u bugge", e che a sö votta a l'è ligä a-e divinitè de *Bormō* e *Bormānus*, ch'ean säcre tantu pe-i Celti che pe-i Ligüri. De ciü, l'è puscìbbile che a reixe *borm-* a segge d'u bèllu ciü antiga, a-u puntu da sustegnì a teurìa de l'urigine pre-indueurupea d'i Ligüri Antighi.Int'e guère püniche ste tribü de Ligüri, cuscì cumme quelle d'u Punente, sun intrè inte 'n'aleansa cun l'Annibale, cun l'intençiùn de liberäse da-a minaccia d'i rumäni e l'han pigióu pärte a l'armä inandiä da-u frè d'u generäle cartagineize, l'Asdrubale. A ogni moddu, cu'a vitoja de Rumma cuntra de Cartagine, nu l'è pasóu guèi de tenpu perché a Repübbrica a se incalasse inte cunquista de ste tère. Defèti, d'u 173 a.C., e legiuìn cumandè da-u cunsu Marcus Popillius Laenas han atacóu *[[Carystum]]*, a capitäle d'i *Statielli*, che l'ävan decizu de nu fä de rexistensa e réndise. U cunsu, in cuntrastu cu'u dirittu militäre d'i rumäni, u i l'äva peró fèti scciävi e cumensóu a véndeli ma, inte l'annu de doppu, u l'è intervegnüu u senätu de Rumma pe blucä sta pratica, fanduli liberä. Int'u scitu d'a vegia capitäle u l'è stètu dunca fundóu a çitè de *Aquae Statiellae* che, de l'89 primma de Cristu, cu'a *[[Lex Pompeia]]* a l'ha risevüu tütti i diritti d'u *[[Ius Latii]]*. 

P'ou zvilüppu d'a regiùn u l'è stètu ben inpurtante, d'u 109 primma de Cristu, a custruçiùn d'a *[[Via Aemilia Scauri]]*, ch'a ligäva Vuè, insc'ou Mä Ligüre, cu'a Cianüa Padann-a, pe pasä i munti da-u Colle de Cadebunn-a e chinä poi p'â Burmia. Int'u detaggiu, int'a valä a traversäva i paixi de *Ferraria* (Ferania), *Calanicum* (foŝĉia Cäiru) e *Crixia* (A Ciann-a). Cu'a rifurma de l'Augustu d'u 7 d.C. ste tère sun finìe int'a *[[Regio IX Liguria]]* e, ciü de precizu, u l'è puscìbbile che a Burmia a faxesse pärte d'e tère sutt'a-u municippiu de *[[Alba Pompeia]]*, a-a giurnä d'ancö a çitè de Arba, alantùa guvernä da-a *[[gens Camilia]]*. A pärte ciü äta d'a valä, ciü destacä, a duveva ese pe cuntra sutta a *[[Albingaunum|Albium Ingaunum]]*, a mudèrna çitè d'Arbenga, ch'u pà ch'a fuise ascrita a-a *[[gens Publilia]]*. 

### Etè de Mezu
Cu'a fìn de l'Inperu Rumàn de Punente d'u 476, a Burmia, asemme a tütte e tère a l'in gìu, a l'è pasä sutt'a-u cuntrollu d'u regnu ostrugotu e, cu'a guèra gotica vusciüa da l'inperatù Giustiniàn I, d'u 538 a l'è finìa a-i bizantìn. D'u 568, cun l'invaxùn d'i lungubardi, a valä a l'è finìa diviza da-u *limes* fra de sti lì e a Ligüria bizantinn-a, a cuscì dìta *[[Provincia Maritima Italorum]]*. De stu periudu nu l'è restóu guèi de testimunianse, cumme e ruvinn-e de 'n *castrum* da vixìn a Bardinetu e l'intitulaçiùn de quärche gexa a di santi che ne vegnan da-u Levante. A tütte e manee, d'u 643 u rè Rotari u l'ha finìa de cunquistä a Ligüria, ch'a l'è restä sutt'a-u regnu lungubardu finn-a d'u 774, quand'u l'è stètu pigióu da-u Carlu Magnu.

Int'i anni d'a decadensa de l'inperu carulingiu, i paixi d'a Burmia sun stète sachezè ciü votte da-i saracen, che de l'889 l'han atacóu finn-a Acqui, sciben che l'han patìu menu danni che e çitè d'a Rivea. Pe cuntrastä i atacchi d'i pirati, u rè d'Italia, u Berengariu II d'Ivrea u l'ha spartìu a Ligüria inte trè marche e, int'u detaggiu, a regiùn cunpreiza fra Sann-a, Acqui e u Munferóu a furmäva a cuscì dita marca aleramica.  D'u 991 u l'è stètu fundóu u primmu munasté d'a valä, quellu de San Quintìn de Spiĝn̂u, ch'u l'è creóu pe vuluntè d'u marcheize Ansèrmu, u figgiu de l'Aleramu. U mumentu d'u màscimu splendù d'a marca aleramica u l'è rivóu cu'u sö ürtimu marcheize, u Bunifassiu d'u Vastu, che, quande ch'u l'è mortu d'u 1130, u e sö tère sun stète spartìe p'â primma votta tra i sètte figgi. Da stu periudu l'è cumensóu de manimàn 'na spartiçiùn d'e tère e d'i fèudi che spartivan a valä, cu'a fundaçiùn d'u marchexóu de Milléximu, mentre di ätri sciti sun finìi sutta a di stäti vixìn, cumme a Repübbrica de Zena e u marchexóu d'u Munferóu. U Munferóu u l'è stètu ascì l'ürtimu fèudu a ese guvernóu da-a cazadda aleramica, ch'a u tegniva da-u 967, ma a-a fin a s'è estinta e ste tère sun pasè d'u 1306 a 'na ramma d'i Paleologhi. 

A despetu d'a divixùn pulitica, sti tenpi sun stèti 'n mumentu de zvilüppu, cu'a fundaçiùn de növi paixi, u traciä de növe stradde e l'intruduçiùn de növe tecnulugìe e ativitè de pruduçiùn, cumme l'agricultüa insc'ê fasce, e feree e i muìn, purtè int'a valä da-i muneghi benedetìn d'i munasté de San Quintìn (Spiĝn̂u), de San Pé (Ferania) e de San Steva (Milléximu). A tütte e manee, l'Etè de Mezu int'a Burmia a nu l'è finìa int'u megiu moddu, cun tante guère che l'han traversóu a valä, survatüttu quelle fra a Repübbrica de Zena e u Marchexóu de Finä p'ou cuntrollu d'e vie de tràffegu cu'a Cianüa Padann-a. Sti fèti, che l'han indebulìu i stäti e e ätre istituçiuìn d'a regiùn, han purtóu a l'inträ d'e ätre putense, p'ou ciü a Fransa e Spagna, che d'u Sinqueçentu se sun cunbatüe ascì inte sti sciti. 

### Etè mudèrna

D'u Çinqueçentu, a Burmia a l'ea vegnüa 'na vìa de cumünicaçiùn asè inpurtante p'â Spagna, che alantùa a cuntruläva u Marchexóu de Finä e u Ducätu de Milàn, a furmä 'na vìa che p'ou regnu a l'ea l'ünica puscìbbile pe mandä de armè int'i sö duminni de Fiandre, che l'ean in sulevaçiùn cuntra d'i spagnolli, cumme pärte d'a guèra cuntra a Fransa.

Inte ste lotte u gh'ha pigióu pärte ascì u Ducätu de Savoia, ch'u miäva d'otegnì u zbóccu insc'ou Mä Ligüre, e finn-a a Fransa a s'ea interesä a sti sciti. D'u 1598, cu'a fin d'a cazadda d'i D'u Carettu, a Spagna a l'ha risevüu u cuntrollu dirèttu insc'ou Marchexóu de Finä e, cun stu lì, ascì e tère de l'äta Burmia, levóu Bardinetu ch'u l'ea sutta a-a Repübbrica de Zena e çèrti paixi de l'entrutèra de Sann-a. Pe cuntrastä st'espansciùn, d'u 1636 i piemunteixi l'han pigióu Cengiu e u sö castellu ma, p'â sö inpurtansa strategica, u l'è stètu turna cunquistóu da-i spagnolli a-i 3 de märsu d'u 1639. Cu'a fin de sta guèra e a firma d'a cuscì dìta "Päxe d'i Pirenèi", ünn-a de previxuìn d'u tratätu a cumandäva de caciä zü tütte e furtesse de çèrte regiuìn, cunpreizu quelle d'a Burmia.

U duminniu d'i spagnolli u l'è stètu 'n mumentu de crixi p'ä valä: a despetu de l'avertüa de de növe fàbbriche, e tante tasce cumandè da-i duminatuì e u scciöppu de de epidemìe de pèste cumme quella d'u 1630 l'han purtóu a 'na gran puvertè. U növu interèsse p'â religiùn tra a gente u l'ha fètu cumisciunä de növe gexe, cumme a paruchiäle de San Giuàn Batista de Carcae e a gexa d'a Madonna d'u Boscu. D'u 1621 u l'è stètu inandióu u Culegiu d'e Scöe Pie de Carcae, ch'u l'è stètu a primma e, pe tantu tenpu, a sula istituçiùn d'a valä ch'a musträva a scöa a tütti i figiö sensa de distinçiùn pe richessa.

U duminiu d'i spagnolli, a ogni moddu, u l'è finìu a l'inprinçippiu d'u Setteçentu: cu'u tratätu de Rastatt u teritoju d'u Marchexóu de Finä u l'è stètu vendüu da l'Austria a-a Repübbrica de Zena, mentre u Marchexóu d'u Munferóu, cun Milléximu, Cengiu e Cuŝĉeia, u l'è finìu a-u Ducätu de Savoia, cun de espansciuìn che l'han fètu muntä i cuntrasti tra i duì stäti. Prezenpiu, de sti tenpi se pöan regurdä i sachezzi d'u Feipu D'u Carettu, marcheize de Balestrìn a-u serviçiu d'i Savoia, d'u 1745, che l'han purtóu a de l'ätra ruvinn-a, fèta ancùn pezzu, a-a fin d'u seculu, da l'invaxùn d'e armè d'a rivuluçiùn françeize.

### Etè cuntenpuranea

Cu'u scciöppu d'a guèra tra a Fransa rivuluçiunäja e i ätri stäti de l'Europa, scibén ch'a s'ea dichiarä neuträle d'u 1792, a Repübbrica de Zena a l'è stèta ucupä da-i françeixi finn'a l'artessa de Finä mentre, pe cuntra, e armè d'i austru-piemuntexi l'han pigióu u cuntrollu de Degu, Cuŝĉeia, Carcae, L'Âtä, Mallae e Milléximu. Int'i quattru anni de doppu a scituaçiùn a nu l'è cangiä guèi, cu'a liĝn̂a d'u frunte ch'a s'ea fermä insce-i bricchi tra u Settepan, u Melögnu e u San Giacumu, pe chinä fin a-u gurfu de Vuè.

Peró, quande che d'u 1796 u cumandu d'e armè françeixi u l'è pasóu a-u Napuliùn Bunapärte, a scituaçiùn a l'è cangiä fitu, cun l*'Armée d'Italie* ch'a l'ha atacóu i nemixi: mentre che e divixuìn d'u Massena e d'u Laharpe pasävan a liĝn̂a d'u frunte a Muntenötte, i ommi de Augereau han pigióu Carcae e Milléximo, cun di cunbatimenti che sun pasè a-a stoja cumme e batagge de Muntenötte, de Milléximu e de Degu. A-i 28 de arvî, doppu che sun stèti turna batüi int'a bataggia de Munduvì, i Savoia se sun dunca areixi a-i françeixi cun l'armistiçiu de Cherascu.

Sti anni sun stèti tra i ciü difìççili p'â Burmia, tantu che, d'u 1800, cun tütte e carestìe e e pestilense a pupulaçiùn a l'ea chinä d'u vintisei pe çentu rispèttu a primma d'a guèra. Cumme int'i ätri mumenti de crixi a pupulaçiùn a s'ea afiä a-a religiùn: 'na pitüa picinn-a d'a Madonna, d'u 1618, fèta insc'â mu̇àggia de 'n secóu a l'è stèta interesä da 'na gran devuçiùn e cuscì u gh'è stètu fabricóu tütt'in gìu u gran santuäju d'a Madonna d'u Dezèrtu, che a-a giurnä d'ancö u l'è ancùn tra i ciü inpurtanti d'a valä.

Cun l'anesciùn dirètta d'a Repübbrica Ligüre a l'Inperu françeize d'u 1805 l'è cangióu d'u bèllu tütta l'aministraçiùn d'a valä, finìa inte 'n'ünica duminaçiùn. Int'u detaggiu, a valä a l'è finìa int'u cuscì ditu dipartimentu de Muntenötte, spartìa fra i duì çircundäi de Çeva e de Acqui e, p'â pärte ciü äta d'a valä, int'i cantuìn de Milléximu, Spiĝn̂u, Degu, Cäiru e Calisàn. Stu gran travaggiu de rifurma a l'è tucóu a-u prefèttu de Sann-a, u Chabrol de Volvic, che cu'i sö intervènti, survatüttu insc'ê vìe, u l'ha missu e bäze d'u zvilüppu d'a valä. Cu'a fin de l'inperu d'u Napuliùn, e e decixùi d'u Cungrèssu de Vienna d'u 1815, a Burmia a l'è finìa d'u tüttu int'u Regnu de Sardegna, pe andäne cuscì aprövu a-a sö stoja.

Int'i anni de doppu d'a Segunda Guèra Mundiäle int'a valä u gh'è stètu fundóu tante fàbbriche, misse survatüttu int'i paixi a-u cunfìn tra a Ligüria e u Piemunte, ma cu'u tenpu sun stète p'ou ciü serè. Da-u 1973 i cumüni d'a pärte d'a Burmia int'a Ligüria sun stèti missi insemme int'a Cumünitè Muntann-a de l'Äta Burmia, creä cun lezze regiunäle e cunpetense in mateja d'agricultüa, de furèste, antincèndiu e zvilüppu d'e canpaĝn̂e, che peró, d'u 2011, a l'è stèta insc'â fin desfä.

## Cultüa
### Lengua
P'â sö stoja de tère de fruntea, a Burmia a gh'ha d'e bèlle diferense fra i sö parlè, varietè de cuntattu e tranxiçiùn fra u ligüre e u piemunteize. Int'u detaggiu, a pärte ciü äta d'a valä a l'è quella ch'a gh'ha ciü trèti d'u ligüre mentre, de manimàn ch'u se chinn-a p'â valä, se trövan de varietè ciü piemuntexi, cun sulu de carateristiche in cumüne cu'i parlè d'a Rivea.

Fra e varietè parlè int'a valä, u gh'è 'na spartiçiùn ciütóstu marcä ch'a se dividde i paixi de Bardinetu e Calisàn, da 'na pärte, cun quelli da Muriädu e Useĵa in zü, scicumme che i primmi gh'han 'na cunservaçiùn de vucäle àtune a-a fin de poule cumme int'u ligüre, mentre ciü a valle armenu "-e" e "-u" de régula cazzan.

### Cuxinn-a
#### Äta valä

;Prudotti
* Castaĝn̂e de Calisàn e Muriädu: pruduçiùn ben inpurtante, a castaĝn̂a de Calisàn a l'è stèta finn-a ricunusciüa cumme *Presidio Slowfood*. A sta lì u gh'è dedicóu a "Fèsta d'autünnu", 'na manifestaçiùn dunde u megiu rustiä u guagna u premmiu d'a "castaĝn̂a d'ôu".
* Funzu neigru: i paixi de Calisàn e de Bardinetu sun d'i sciti ben cunusciüi p'ou funzu neigru, ch'u gh'è dedicóu a "Fèsta naçiunäle d'u funzu neigru d'ôu".
* Triffue: a pruduçiùn d'e triffue a l'è tipica de Milléximu, dund'u ghe vegne dedicóu a "Fèsta naçiunäle d'a triffua de Milléximu".
* Sücca d'a Ruchetta: a l'è 'na qualitè de sücca tipica d'u paize d'a Ruchetta, fraçiùn de Cengiu, cun de manifestaçiuìn che ghe sun stète dedichè, cumme a *Zucca in piazza*.
* Mocu: u l'è 'n legümme tipicu de Cengiu, dund'u l'ha guagnóu u ricunuscimentu d'a Denuminaçiùn Cumünäle (De.Co.), ma ascì d'ätri paixi d'a valä, cumme Cäiru, Milléximu, Degu, Muriädu, Calisàn e Cuŝĉeia.
* Ninçöa Piemunte: varietè de ninçöa ch'a l'ha finn-a guagnóu u ricunuscimentu de l'IGP, a l'è ciantä ascì int'a pärte d'a Burmia ch'a se tröva int'a pruvincia de Cüniu, survatüttu int'u teritoju d'u cumüne de Curtemilia.
* *[[Zuncò]]*: u l'è 'n furmaggiu frescu tradiçiunäle d'a regiùn, fètu cun lète de cräva e lascióu a l'äja pe pochi giurni primma d'ese mangióu.
* Rubiola d'a Burmia: furmaggiu ch'u l'è fètu sulu che int'i cumüni de Bardinetu, Calisàn e Useĵa, a diferensa d'a *zuncò* u l'è missu pe 'n pocu a möjä, ciü o menu 'na setemann-a.
* *Frizze*: e *frizze* sun di insachè fèti de figaitu de porcu, sâsìssa e bacche de zerneivu, fèti cöxe a bagnumarìa, friti o brustulìi insce 'na ciappa, che 'na votta se fävan inte tütta a valä.

;Riçètte tipiche

* *Grissa*: pan tradiçiunäle de tütta a valä, cuscì cumme inte de pärte d'a Rivea de Punente, u gh'ha 'na furma alunghìa.
* *Sciaccarotti*: fügasette fète survetüttu a Muriädu e a Milléximu, sun cruvìe da 'n cundimentu furmóu da särsa de tumäta, pestu e aggiu.
* *Fazzino*: qualitè de fügasetta de patatte che segundu u paize e u cundimentu u piggia u numme de *lisone* (Refreidu, fraçiùn de Muriädu) o de *lisotto* (Pallae) ascì, a l'è fèta inte tütta a valä.
* *Tira*: panettu tradiçiunäle de Cäiru, fètu cu'in pin de sâsìssa.
**Tirottu*: pan ch'u piggia u numme da-a *tira*, ch'a gh'ha ciü o menu a mèxima furma, u l'è tipicu d'a pärte ciü äta d'a valä e d'U Saŝĉellu, cu'in pasta fèta de fainn-a e de patatte, tütta bagnä d'öju.
* *Zeaia*: dìta *Zrarìa* o *Zeraria* ascì, a l'è 'na gelatìnn-a de carne de bö e de porcu, fèta andä inte 'n broddu ch'u gh'ha de l'ôuföggiu e d'u safràn pe güsti. A l'è 'n mangiä tradiçiunäle d'u tenpu de Denà.
* *[[Cobelétti|Cubeletti]]*: i cubeletti sun di bescötti de pasta frolla, fèti inte de ätre pärte d'a Ligüria ascì, cu'a versciùn tipica d'a Burmia ch'a vö 'n pin de marmeläta d'armugnìn.
* *Milleximìn a-u rhum*: i milleximìn sun di ciculatìn cu'in pìn de rhum, che sun stète inventè a Milléximu, de dunde l'han pigióu u numme.
* *Turcetti*: i turcetti d'a Burmia, fèti p'ou ciü a Mallae, se sumeggian a stu duçe tipicu d'a cuxinn-a piemunteize, fèti cumme in bescöttu frìtu da-a pasta ch'a gh'ha drentu 'n pocu de rhum.
* *Pan* o *osse d'i morti*: sun d'i bescötti tipichi de Calisàn, dunde sun stète inventè a-a fin d'a guèra. A sö pasta a l'è fèta de bescötti sfregugiè, fainn-a, süccóu, vin giancu e früta secca.
* *Turta stranguagatti*: a l'è 'na turta tipica de Calisàn, fèta cu'ina pasta che se sumeggia a quella d'u panduçe, ma ciü teĝn̂a de sta lì.
* *Cugnà*: marmeläta de mustu d'üga, fighe, nuxe, meĵe, peĵe e ätri güsti, cu'ina preparaçiùn ch'a se tröva ascì int'e Langhe. In Burmia a l'è tipica d'u paize de Curtemilia.

#### Bassa valä

* *Filettu baxóu*: u l'è 'n salümme recavóu da-a carne maxinä de porcu insacä asemme a 'n filettu de porcu ch'u l'è stètu pasóu in sarmöja. Da mangiä pasóu duì o meixi o ciü, u l'è tipicu d'u paize de Punçùn e u l'à guagnóu u ricunuscimentu de Prudottu Agrualimentäre Tradiçiunäle (P.A.T.).
* *Fainä d'Acqui*: a gh'ha 'na preparaçiùn ciütóstu paigia a quella d'a fainä ligüre, segnu d'i ligammi storichi tra a çitè e u mä; inte sta versciùn a l'è cundìa cu'u peive neigru.
* *Amaretti d'Acqui*: a çitè d'Acqui a gh'ha 'na pruduçiùn tipica d'amaretti.
* *Acqueixi a-u rhum*: i acqueixi sun di ciculatìn cu'in pin a-u rhum tipichi d'a çitè d'Acqui, fèti cu'ina pasta ch'a se cunpunn-e de ciculäta, cremma de maruìn, pasta de ninçöe e rhum.

#### Vin e licuri

* Granaccia (varietè d'a vixe "Alicante", de Rocavignä)
* Duçettu d'e fasce (varietè de Curtemilia e Muriädu d'u Duçettu d'Arba)
* Duçettu d'Acqui (DOC)
* Barbea d'Asti (DOCG)
* Brachettu d'Acqui (DOCG)
* Muscätu (DOCG)
* Muscätu pasìu (DOCG)
* Curteize pasìu (DOC)
* Muscätu pasìu (DOC)
* Amäu Gamondi

## Notte
;Notte a-u tèstu


;Notte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 

## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 
* 

Burmia
Categorîa:Giögrafîa do Piemónte