Ìsua Gainâa

L**'ìsu(r)a Gainâa** (segundu a grafia arbenganese du Bolia *L'Iṡuȓa*, scrita *Lisu"a* inta grafia du Gastaldi, ascì sulu *A Gainâa,* o *Gainài(r)a* inte l'entrutèra, in zenese *îzoa Galinæa*, in italiàn *isola Gallinara* o *Gallinaria*, *Insula Gallinaria* o *Gailiata* in lengua latina) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu Mâ Ligü(r)e, da vixìn aa còsta da Rive(r)a de Punènte, de rimpèttu au cumün d'Arbenga, inta pruvinsa de Savùna. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a *Riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa*.

## Geugrafìa

A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê arbenganese de Vaìn, de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du *quaterna(r)iu*. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km2 de süperficcie, dòppu A Parmà(r)ia, mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'Ìsu(r)a de Berzezzi.

U tòccu fra l'ìsu(r)a e a sitè u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'A(r)àsce, ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ.

E *falesie*, e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord.

A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante *cappu de Santa Cruxe*, da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "âta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ.

### Lucalitè de l'ìsu(r)a

Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta parlâ lucâle. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncu e A Cùa da rea.

## Stò(r)ia
### Primme testimunianse
St'isu(r)a a  pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn.

U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i antighi Ligü(r)i-Ingàuni i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a Penisu(r)a ibe(r)ica, zà cu'i rumai. A cumpa(r)ìsce inta Tabula Peutingeriana cun u numme de *Gailiata*. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u V seculu a.C., cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au Müseu Navâle d'Arbenga.

A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru *l'erexia ariana*, ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, prima da a Fransa e poi da Milan, dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani.

In tu 357 véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte *San Sulpicio Severo*, e pe' in periudu ascì *Ilario de Poitiers*; in sce questu teritòiu u mangiava l**elleboro'', ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier.

Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in [[Ungherîa|Ungaìa]], fin aa [[Liguria|Ligüria]]) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma ''Via Sancti Martini.''

De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de [[Sant'Ilàrio de Poitiers|Sant'Ilà(r)iu de Poitiers]], mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.

In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì [[San Gaudenzio|San Gaudènsiu]].

U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu [[V secolo|V seculu]] dai monaci de [[San Conbàn|San Cu(r)umbàn]] de l''<nowiki/>**Irlanda*.*

Doppu e distrusiùi saracene du IX e X secolu questu u végne ricustruiu dai *Benedettin*.

U véscuvu d'Arbenga *Ingolfo* u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu 940, questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a *Gexa de Santa Maìa in Fontibus* e âtri pusedimènti lì vixin.

### Da l'annu 1000
L'abassìa a l'è ducümentâ intu 1011, cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du cumitàu d'Arbenga, ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da Sanremmu a-u Finâ, cun capitâle Arbenga.

Intu 1044 a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, Catalogna e Barseluna, in Provensa e Corsega.

Zà da u 1011 e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de Barseluna, da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u *Castrum de Capra* in pusisiùn strategica pe'a *Reconquista.*

A marchesa *Adelaide de Susa* a dùna intu 1064 u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de Pòrtu Mauìssiu a l**abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo''.

In tu [[1163]] u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da [[Federigo Barbarossa|Federigu Barbarussa]]; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice [[1169]] cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede.

A partì da u [[XIII secolo|XIII seculu]], i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica Zenese]]. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du [[1473]], a abasìa vegne trasfurmà in ''cumménda'' e asegnà a a famìa ''Costa'' che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi.

Simone Carlone de [[Sann-a|Savùna]], pudestà zenese a Arbenga, da u [[1542]] e fìn au [[1547]], l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau [[1586]] pe' opé(r)ade a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u [[XVII secolo|XVII seculu]].

In te u [[Zenâ|zenà]] de l'ànnu [[1866]], u nòrdicu ''Fraz Salsig,'' u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau ''Leonardo Gastaldi'', de [[U Portu|Impeia Pòrtu Mauìssiu]], véllu finià pe cunscideàse u ''Scignù de l'Ìsua,'' anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu.

=== Da u 1900 ===

Da u [[1905]] u divènta prupietèu ''Michele'' ''Riccardi'' ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "''neoromanico"'', dedicà a San Martìn.

Zà da u [[1932]] a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da ''Gian Giacomo Roseo'', in impréndirù [[Lombardïa|lumbardu]] e [[Piemonte|piemunteise]] che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna.

Sò muié, ''Adelina Gallo'', a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi.

In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu [[1936]] sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na [[Gexa (architettua)|gexa]] de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l**abside* semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu [[Nino Lamboglia]] ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu [[Etæ de Mëzo|mediuevu]], i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a *embrixe* daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.

Cùn u sciòppu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâ]] in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.

=== Dòppu a Segùnda Guèra ===
Intu [[Lûggio|lüju]] du [[1947]] e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà *tragedia de Arbenga*, dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi.

A a fìn di [[Anni 50|anni '50]] a végne vendüa a l'indüstriâle [[Zena|zenese]] Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi.

A-a fin di [[Anni 1970|anni '70]] a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri.

[[Nino Lamboglia]] l'hà chi efétüàu u primmu de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a [[1950]], cuscì grassie a l'ütilizzu da "*motonave* *Artiglio"* grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 *anfore* rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de [[Napoli|Napuli]] e dirette versu a *Gallia*, ancöi [[Fransa|Frànsa]].

A partì da u [[1989]] l'isua a l'è stà numinà cumme *risèrva naturale*, pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali.

Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: *Gallinaria S.r.l.* cun a sedde a [[Turin|Turìn]].

In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au [[V secolo a.C.|V séculu a.C.]] e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de [[Marseggia|Marsìa]], pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu navâle rumàn]] di [[Arbenga]] au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au [[VII secolo|VII seculu]].

Fra i anni [[1994]] e u [[1995]] l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da *Bruno Massabò*. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de *sud-est*, sutta a *Grotta de San Martìn* dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu.

U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na *tùmba aa capüsìna* dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u *cocciopesto*, risalènte fra u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]]; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du [[XIV secolo|XIV seculu]] cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n *làmpada vitrea* a suspensciùn, databile frà u [[IV secolo|IV]] e il [[VII secolo|VII seculu]]; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain *segnaculum*, lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin.

=== Anni 2000 ===

Da u [[2009]] i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], ligà a e urtime faxi de vitta du *sénobiu benedetìn*, ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte *màlta*. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn.

Fra u [[2017]] e u [[2018]] l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava.

Inte l'[[Agosto|àgustu]] du [[2020]] i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de [[Euro]] all'inzegnê de urigine [[Ucrainn-a|ücraìna]] Olexandr Boguslayev, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina *campàgna mediattica* téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.

Pe questu u 19 de [[Seténbre|setèmbre]] du mèximu ànnu u *Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu* (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica scìben, a a fìn, a prelasiùn du [[Italia|Stattu]] a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi.

== Ativitè sutt’ègua ==
L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu (<small></small>) risalènte au [[XVIII secolo|XVIII seculu]].

'N àtra urdinànsa sucesciva l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà:

* *Parazoanthus axinellae* (margaìtte de mâ);
* *Axinella polipoydes* (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi);
* *Chaetaster longipes*, cun 'na grande abundànsa de *vitta bentonica*.

I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun:

* *'Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a** (<small></small>) In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de [[Seténbre|setèmbre]] du [[1998]]. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3. A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de ''nudibranchi''.Ai 12 de [[Zûgno|zügnu]] de l'ànnu [[2011]] a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u ''5º nucleo de magrùi da sitè de [[Zena]]'', cu  ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina [[Arasce|A(r)àsce]], grassie ascì a u ''Centro Idea Blu'' e a ''HSA Italia''.

* **Punta Sciusciaû*' (<small></small>) Da i 15 ai 30 metri, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme *sèrnie*, *mürene*, *purpi* e *scùrfani* e, andandu vèrsu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti.

=== Archeulugìa sutt'ègua ===
L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u [[I secolo a.C.|I seculu a. C.]] càreghe de giâre *(anfu(r)e)*. 

Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de *Relittu A* e de *Relittu B*. Intu [[1999]] u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu.


== Galerìa de immagini ==
<gallery widths="150" mode="packed">
Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|L'ìsu(r)a vista da Arbenga
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|L'ìsu(r)a vista daa *Via Julia Augusta'', fra Arbenga e A(r)asce
Immaggine:Isola Gallinara dal Monte di Albenga.JPG|A Gainâa da i munti
Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia - Borgio (Borgio Verezzi).jpg|L'ìsu(r)a e a Rive(r)a viste da Borzi
Immaggine:Isola Gallinara di sera.jpg|L'ìsu(r)a da A(r)asce aa séi(r)a


## Nòtte


## Bibliografia
* 
* 
* 
* 

## Àtri prugètti

Categorîa:Arbenga
Categorîa:Giögrafîa da Liguria
Categorîa:Îzoe