San Bertumé (cumüna)

**San Bertumé** (in tènpu San Bertumé du Sèrvu, dau 1968 *San Bertumé* *au Mâ*, *San Bartolomeo al Mare* in italiàn) a l'è ina cumüna da pruvinsa de Inpeia, ch'a conta 2&nbsp;977 rexidenti (dâiti agiurnâi du 2024).

## Geugrafîa

Lucalitàe balneàre da Rivéa de Punente, San Bertumé u se tröva a növe chilometri da Inpéia, in tu cunprensòiu du Gurfu de Diàn, insemme a àutre sei cumüne (Sèrvu, Diàn, Aentìn, San Peu, Castellu e Villa). U paìśe u se colloca in ta fàsccia da costa da Valle Stéria, ucupândune a parte de punente pe ünśe km2. 

A l’internu i ghe sun ascì e frasiùi Paiöa e Ciappa, ciü e burgàe da Ruve, Puiö, Viéi, Stevi, Richéi, Freschi, San Scimùn, Muìn du Figu, Trei Muìn e Rocca..

## Stòia
### Etè prerumana
E testimuniânse de l’etè prerumana sun poche, difatti i nu sun restàe trasse evidenti di tenpi da dominasiùn de tribù di Lìgüri Ingauni, ch’i cuntrulavan u terutòiu cunpreśu fra Inéja e Finâ. U se sa che a parte bassa da valle a l’éa spupulà, sarvu quarche cà iśulà, perché u se prefeìva stà de d’âutu, in posti ciü fàsili da difènde, e pe cuntrulà méju a śona.

Cun a vitòia di Rumani in si Cartaginesi e e pupulasiùi aleàe du Punente utegnüa gràssie a l’asiùn militare du cònsule Lucio Emilio Paolo in tu 181 a.C., u munisipiu arbenganeṡe (Albingaunum), u l’à suttumessu insemme ai teritòi vixini ascì cöllu de San Bertumé.

### Etè Clascica
In te l'annu 45 a.C., u vegnne cuncèssa a sitadinânsa rumana ai abitanti du cunprensôiu da Giuliu Ceṡare, ch’i resta cuscì iscrîti aa tribù Poblilia.

Sèntru inpurtante du perìudu ruman u l'éa a Ruve, dund'e sun stâite descuvèrte de ruvine de quell'épuca, cunscisténti in t’ina stasiùn de sosta dunde primma u gh’éa u *Locus Bormani*, dedicâu a in'antiga divinitè lìgüre, ciü cârche tunba e di resti de edifissi, cun tütta ina séie de reperti de valù, aùa tütelài e cunservài in tu muśéu de Diàn.
### Mediuevu

Quand'u càṡṡe l'Inpeu Ruman u paìṡe u travèrsa in periudu de decadensa, invàṡu dai Vàndali, fin a l'arìvu di Biṡantin, ch’i dan in növu inpulsu a l'ecunumìa e crean de furtificasiùi in ta fàsccia da costa e in ti valichi muntani, inütili pe fà frunte ai Lungubardi e ai Franchi, ch'i portan ascì chi u scistemma feudale.

In te l'annu 888 San Bertumé u vegnne inseìu in tu Cumitâu Arbenganéṡe, ch’u fa parte da Marca Arduinica, cunpresu in ta divixùn de Diàn. Pe questu u segue e vicènde da sitè vixina, quande du 1091 a màrca de Adelaide de Suṡa e u feudu i vegnne pïâi da Bonifacio del Vasto, capustìpite di marcheṡi de Claveṡana.

I pusedimenti da Vàlle Stéia i nu l'éan cunpletamente sutta u cuntrollu di marcheṡi, difatti sti chi i duxévan divìdela cun i mùneghi du cunventu benedetìn de l'Ìṡua (d’Arbenga), ch'i l'axéva utegnüu ina quota de pusèssu dai predecesùi.

U 12 nuvenbre du 1172 u marcheṡe Bunifassiu I u firma di papéi, pe cuncedde a libertàe de l'aministrasiùn e da giüstissia.

Pe vegnì a cappu de sta questiùn in tu 1196 se decidde de nominâ dui arbitri, ch’i ricunuscce ai arbenganeśi u dirittu de riséve e tascce da parte da pupulasiùn.

I patti i nu düa, dui anni doppu Arbenga cédde i sòi pusedimènti ai Fràtti Uspedaléi Gerüṡulimitài de San Giuànni.

A Andöa, in tu 1221, u möie Bunifàssiu I, fâitu ch'u pòrta ae pruteste di dianeṡi, agiütâi da Arbenga, da tenpu in cunflittu cun i marcheṡi. L'annu ch'u végnne, sti chi i pröva a atacà u Castéllu du Sèrvu, ma aa fìn, cun l'interventu da Repübbrica de Ṡena, i sun fursâi a retiâse. Cölli d'Arbenga i vegnne cundanài a pagà in tribütu de duxéntu libbre.

I rapòrti cuscì i vegnne maniman senpre peṡṡu, ma a rende ancù ciü grâve a sistuasiun se ghe mette a gestiùn di dumìni, nu ciü gestìbili. Aa presensa du parlamentu de Dian, cu a rapreṡentansa de Guiffredo di Piovano (pudestàe), Utùn e Bunifassiu II Tagliaferro de Claveṡana i vende aa Repübbrica u teritòiu dianeṡe, cun âttu üfisiâle datâu l'8 de ṡügnu du 1228. 

L'âttu, firmâu sensa u permessu de l'inperatù Fedeïgu II, u fa cumensà ina növa fàṡe de peṡanti inpuṡisiùi ecunomiche, tantu da Ṡena quantu da Arbenga, cu u véscu pruntu a inpugnâ e cuncesiùi fâite dai marcheṡi.

A sistuasiùn a turna a cangià cun l'uniùn pe matrimòniu da caṡà di Claveṡana in cu cölla Du Carettu, avegnüa in tu 1320. A sti ürtimi u vegnne ricunusciüu u cuntrollu da metè du feudu du Sèrvu, mentre a restante parte a finìsce in te màn di Dòia, ch'i eréditan i pusedimenti da Valle Stéia, ina votta spaìi i cavaliéri de Roddi, i duminatùi presedenti. 

In tu 1349 se riva a in acòrdiu cu a Repübrica, pa cessiun da mitè du Sèrvu, au quale u ne segue in âutru pe riscàtâ ascì a cuncesiùn utegnüa in tu 1331 da Cassan di Dòia. A duminasiùn ṡeneṡe a cumensa ai 25 setenbre du mèximu ànnu e a düa fin au Settesèntu

### Etè muderna

A picenina cumünitè de San Bertumé, in ti séculi de duminasiun, a l'éa baṡà in s'in’ecunumìa agricula (uìve, vìi, fìghe, amândue e agrümmi).
 
Aministrativamente a faxeva parte da Cumunitè du Sèrvu, cun a cappu u pudestè e in cunséju de 48 menbri, rifeîu ae càuṡe sivìli. Pe cölle penàli a deciṡiùn a tucava au pudestè du Portu.

Rilevânti, in tu Sinquesentu, sun e incursiùi di piratti barbaéschi. A primma votta i riva in tu 1508, quande i śbarca aa maìna da Madonna e i sérca de inandiâse pa valle, ma i ommi du postu i reagìscce e, agiutài da cölli di paìsi vixìni, i custrinśe a turnâ a bordu e pià u largu.

I piratti poi i turna ai 21 de maṡṡu du 1557: stavotta i sérca de pià u Castellu du Sèrvu, ma ancù ina votta i vegnne respinti. A pùia pe u peìgu scanpâu però a fà decidde a comunitè de dutâse de difeśe valide. Dopo aseśe discusiùi, liti e tratative ch’i düa in quartu de séculu, aa fin u se riśolve de custruì due turi, una a levante du paìśe, in sciù cavu de San Leunardu, e l’âutra in sa spiaggia a punènte da s-ciumâia, a prutesiùn di abitanti da parte bassa da Valle. Cuscì in te l’autunnu du 1583 se cumensa cun cölla a levante, che in t’in annu a vegnne finìa, e quande u l’è l’ùa de inandiâ a secunda u nu se trova i sôdi, perché cölli du Castellu i nu vön ciü cuntribuì.

Ancù discusiùi, interventu du pudestè e ricursi a Śena e aa fin se rièssce a dâghe man in tu 1587. Ma pe vé finìa e furnìa da so artiglierìa a ture dîta a cölli tenpi de Santa Angeetta e a giùrnu d’ancöi de Santa Maìa i ghe vureà ancù âutri chinś’anni.

Prusegue intantu u sfrütamentu de curtivasiùi da vàlle du Stéia da parte de gràndi famîe ṡeneṡi, ch'i speàvan de ricavà inpurtanti guàgnni in particulare cuna prudusiùn de l’öiu d’uìva. Cun a metè du Setesentu a rìva l'ucupasiùn de trüppe sàrde, a partì dau 1746, ch'a porta San Bertumé in ta giüriṡdisiùn cantunâle du Sèrvu, in tu cumisariâu arbenganeṡe.

### Etè cuntenpuranea
A seguitu de l'invaxùn du teritôiu lìgüre da parte di rivulusiunàri franseṡi du 1794, u gh'è stâitu in forte cangiamentu aministrativu, tantu che sutta aa Repübbrica Ligüre u se mudifica i urdinamenti du Sèrvu, destacàndu San Bertumé, Ciàppa e Paiöa a furmâ tre cumüne indipendenti. 

Vegnne creàu alùa u Cantùn du Sèrvu, reṡüu da quattru menbri, nominâi dai difeènti münisipi. Cun l'anesciùn a l'Inpéu Franseṡe, San Bertumé, Ciàppa e Paiöa i finiscce in tu Dipartimentu de Muntenötte e poi, ina vòtta caüttu stu chi, i intra in tu Regnu de Sardegna e i vegnne riunìi in ta cumüna de San Bertumé du Sèrvu.

Inisialmente sutta a divixùn de Nissa, poi in ta pruvinsa du Pòrtu, da quande, in tu 1860 u teritòiu nisardu u vegnne cedüu aa Fransa. Curpìu dau teremottu du 23 de frevà du 1887, ch’u porta fra e âutre cose u sfundamentu du téitu da paruchiàle e a distrusiùn e danegiamenti a paégge cà, cumpresa cölla cumünâle. U möie sulu ina donna e i ferìi i sun dexe. Grassie ai finansiamenti pa ricostrusiùn stabilìi dau gurvernu, a gexa a vegnne rifàita in furme muderne e a vegnne costruìa pocu distante una növa cà cumünale cun, au ciàn terén, e scöe e l’ufìsiu pustale. 
 
Cun u decretu nümeu 2769 du 1923 u se stabilìsce l’acurpamentu de tutte e cumüne du gurfu a cölla da Maìna de Dian egue, dui anni doppu, u decretu  n. 1533 du 1925, ch'u dividde u gurfu in due cumüne, cölla du Sèrvu a levante e cölla da Maina de Dian a punente. 

San Bertumé u resta agregàu aa cumüna du Sèrvu, che però a deve trasfeì u munisìpiu in ta cà comünale de San Bertumé, ch’a l’è ciü növa e ciü adatta aa so funsiùn, e u növu pudestàe u l’è u sciù Miché Scufféi, u mèximu che in ti ùrtimi quaantasìnqu’anni u l’è stâitu u scìndicu de San Bertumé.

In tu 1947 cun u decretu n. 980 du 20 d’aùstu, a cumüne de San Bertumé a vegnne recostituìa cumme a l’éa primma du 1923. Cun u decretu du Prescidente da Repubrica n. 768 du 1° de ṡügnu du 1968, cu intra in vigure au 1° de nuvenbre 1968, in fin, a cumüne a pìa a denominasiùn San Bertumé au Mâ.

## Abitanti

### Minuânse fuèste
Dandu amènte ai datti de l’Istat ai 31 de dexèmbre du 2019, i sitadìn fuèsti a San Bertumé i sun 381.

## Pòsti de interesse
### Architetüe religiuṡe

File:San Bartolomeo al Mare - santuario di Nostra Signora della Rovere.jpg|U santuâiu da Madònna da Ruve
File:San Bartolomeo al Mare 210DSC 0021 (49780674147).jpg|A gêxa de San Bertumé
File:San Bartolomeo al Mare-P1010429.JPG|L'uatôiu de San Michê, vixin aa paruchiâle
File:San Bartolomeo al mare - Fotografia di Tony Frisina - Alessandria - DSC08104.JPG|A gêxa növa, da Divina Miṡericòrdia


* **Gêxa da paròcchia dedicâ a San Bertumé**, du periudu tardu medievale, ma u se pensa che ina strutüa uiginâia a duxéva êsse ṡà preṡente in tu 1200. A l'è stâita ascì danegià dau teramòttu de Dian du 1887.  Düànte l'eventu sciṡmicu u s'è sarvâu numma u canpanìn tresentescu. Chi u l'è cunservâu in dipintu du 1562di pitùi Raffaello e Giulio De Rossi.

* **Santuâiu da Nòsscia Scignùa da Ruve**, custruîu primma du 1300, tantu che au 1353 u se trova che arènte aa géxa a l’è sorta ina burgà ch’a porta u mèximu nomme. Prufundamente mudificâu rispettu aa so cianta uiginâia düante u Sinquesentu, vistu ch'a l'éa tròppu picenìna pa pupulasiùn ch'a gh'éa. A faciâ a l'è neuclasscica, datà au 1860 e rangiâ da l'architettu Angelo Ardissone. Internamente a l'à trei navâe divise da pilàstri puṡisiunâi in t'in mòddu iregulâre, segnu di agiüstamènti di seculi seguenti, cumme u rifasimentu in stile baròccu du 1646.  In su fundu de l'abscide se tröva fina u trìtticu de l'Anunciasiùn datâu 1578 du pitù Giulio De Rossi..

* **Uatôiu de San Michê Arcàngeu**, arènte aa paruchiâle, fundâu in ti primmi anni du Sinquesentu cumme sêde di disciplinânti. Rangiâu du Seisentu, pe fâlu ciü grànde, u l'à ina cianta retangulâre e u l'è a navâ ünica, cuverta da in voltu a butte cun lünette. L'ünica meàja intunacâ a l'è a faciâ, mentre e autre nu g'an de decurasiui. U l'è ancù aù sêde da lucâle cunfraternita ch'a porta u mèximu nomme.

* **Gêxa e sentru pasturâle da Divina Miṡericòrdia**,  edifissiu mudernu, du quâle a l'è stâita puṡà a primma prîa in tu 2006, mèntre a cunsacrasiùn a l'è avegnüa cun 'na sulènne serimònia ai 16 de frevâ du 2008. Prugetâu da l'architettu Eugenio Abruzzini de Rumma, in su fundu de l'abscide a l'è decurâ cun ina gròssa pitüa in sa meàja, dund'i figüan a Madonna cun u fïö e i trei arcangeli, Adamu e Eva e i santi Bertumé, Madalena, Benedettu e Faustina e ciü, in ta navâ aa drîta, l'Àngeu du Sepurcru e a Via Crucis. E pitüe i sun stâite fâite dau pitù brasiliàn Ruberval Monteiro Da Silva.

* **Gêxa paruchiâle da Madonna da Neve**, in ta frasiùn da Paiöa, mensciunâ pa primma votta in tu 1555, antigamente dedicâ aa Santisscima Nunsiâ. A strutüa d'ancöi, a tre navâe cun ciànta baxilicâle, a l'è duvüa ai rifasimenti du 1642, ànnu aa quâle a curispunde ascì a creasiun da sacrestîa. Aa mancina a sporṡe ina capella de cianta squadrâ, dedicâ a Sant'Antoniu da Paduva. U voltu surva a l'autà u mustra in medajun cun àngei in preghéa de frunte au Santìsscimu, òpera de Giacomo Rolando.

* **Uatôiu de Santa Cateïna**, a Paiöa, fra e cà du burgu stòricu. Custruîu a partì dau ṡüggnu du 1738, sutta permessu da Repübbrica de Ṡena, u g'à sulu che ina navâ e u l'è a cianta retangulâre, cuvertu a butte e cunclüṡu da in abscide puligunâle cun semicupula. A l’internu, in tu sèntru du voltu,u se tröva ina rapresentasiun de l'Arcangeu Rafaele, mentre versu l'abscide u spicca u dipintu da santa in glòria.
* **Uatôiu de Sant'Anna**, a Puiö, in uìgine dedicâu a l'Imaculâ e ciü avanti Madònna du Sucursu, perché chi i l'axeva sede i fradélli che, in ti seculi XVI-XVIII, i recanpavan i fundi pe liberà i paiṡan inprixunâi dai piratti türchi. Custruîu de prubabile in si resti de in’antiga capella rürâle, u se presenta cumme in edifìssiu sòbriu; a l’internu u se cunserva ina pitüa in se tòa di anni Setanta du Sinquesentu, opera de Giulio De Rossi, e ina cruxe  de leggnu da prucesciùn datâ du Settesentu.

### Architetüe militâri

File:San Bartolomeo al Mare 02.jpg|A tûre de Santa Maria, vista
File:San Bartolomeo al Mare004.jpg|Autra vista du bastiun

* **Tûre de Santa Maria,** bastiùn riùndu costruìu dai ṡeneṡi in tu 1587 pe prutesiùn dai piratti barbaéschi U se tröva a punente da fuxe du turente Steria (o du Sêrvu), inseìa in ta pasegiâ da maìna. U fa parte de in scistemma de furtificasiùi ch'e sun stâite tiâe sciü de cölli tempi, cuscì cumme a Tûre du Câvu, ṡà in ti cunfìn da cumüna du Sèrvu e custruìa chins’anni primma de sta chi.

## Ecunumia
L'ecunumia de San Bertumé a l'è ligâ da di seculi a l'agricultüa, e pa ciü parte aa curtivasiùn de auìve, tantu ch’u gh'è destinà in esteṡa süperficie. In tu teritòiu da cumüna i funsiunan tréi gumbi, mentre sun difüṡe ascì e vìggne e, menu preṡenti, e curtivasiùi de sciùe e i orti. In tu setù secundâiu truvammu arcüne inpreṡe edilissie, ma u l’è ben ciü ṡvilüpâu cöllu tersiâiu, fra cumerciu e servissi. Doppu da guèra San Bertumé u s'è trasfurmâu in t’ina lucalitàe türistica e d'in ànnu in ànnu e sun crescciüe e strutüe di arberghi e scimili, cumme ascì i campeggi.

## Cultüa
### Dialettu
A San Bertumé u se parla in dialettu de stanpu inpeiéṡe (léngua lìgüre) clascificâu in tu grùppu de sentru-punènte, scimile a cöllu di paiṡi d'in gîu, cumme U Sèrvu. A ogni moddu ghe sun de difeènse fra ina parte e l'autra da cumüna, ina carateristica preṡenpiu da frasiun da Ciappa a prununsia ciü evidente da r nu vibrante fra due vucâle (*auìva* prununsiâu cumme *aur̂ìva*), cuscì cumme u mantegnì du son , scrìtu cun -gl- , mentre aa Paiöa u se riscuntra ina diferente manéa de custrusiùn de serte furme verbâli, dunde e terminasiui in -âu l'an lasciâu u pòstu a -ó (*ustinó* e nu *ustinâu*) Carateristica ciü generâle da parlà a l'è pöi a velariṡasiun da a tònica, ch'a porta a 'na prununsia ciü serà (, tendente versu ) e a vegne marcâ cumme -â-.

## Aministrasiùn

## Feste e fée
* **A féa da Madònna**, a se tegne tütti i ànni ai 2 e ai 3 de frevâ in ti dinturni da géxa da Madònna da Ruve. E sòe urigini remuntan au seculu XVII, mumentu de grande ṡvilüppu ecunomicu e suciale pe San Bertumé, a valle Steria e u Gurfu de Dian e ancù ancöi a rapresenta ün di eventi ciü cunusciüi du Punènte. Vistu che a frevâ a stagiùn de auìve a l’è vixina a finì e u l'è ciâiu cumme a l'è stâita l’annà, pa sucietàe de cölli tenpi a festa a l'è vegnüa in'ucaxùn pe strenṡe acòrdi e inandià di növi afâi, tantu che üna de figüe tipiche da féa u l'éa cölla du nutâiu. Ai 2 de frevà i se teggne ascì e funsiùi religiuśe in tu santuâiu, p’a festa cunusciüa cumme "a Candelora", ch’a remanda aa preṡentasiun de Gesù au Tenpiu.

## Vie de Cumünicasiùn
### Stradde

U teritôiu cumünàle de San Bertumé u l'è traversâu daa Stradda Statâle 1 Aurelia, ch'a permette u culegamentu cu U Sèrvu a levante e cun Diàn a punente. A culegà a maìna cun l'entrutèra a gh'è fina a Stradda Pruvinsâle 34 Villa Faràudi-Tuvu, ch'a passa d'in ta frasiun de Paiöa ascì. In ciü a San Bertumé a se tröva ina sciurtîa de l'Autustradda A10 Ṡena-Vintimìa, ch'a funsiuna ascì pi paiṡi d'in gîu.

### Feruvìe

San Bertumé u l'axéva ina stasiun in sa Feruvìa Ṡena-Vintimìa au servissiu ascì da cumüna du Sèrvu, ciamà de Sèrvu-San Bertumé. A fermà a l'è stâita serà in tu 2016 pe l'ativasiùn da növa linea a dui binari fra Andöa e San Luensu au Mâ.

## Notte
;Notte au tèstu


;Notte bibliugrafiche


## Autri prugètti