Clarinetto

O **clarinétto** o l'é 'n'instruménto muxicâle da famìggia di légni. O l'é 'n instruménto a ància sénplice baténte. A sò fórma a l'é quélla de 'n tùbbo cilìndrico co-in'inbocatûa dîta indirètta. O materiâle do clarinétto o l'é l'ébano che dòppo di travàggi specìfichi o l'arîva a avéi sto cô néigro. A persónn-a ch'a séunna o clarinétto a l'é ciamâ clarinetìsta.

O clarinétto o l'é 'n instruménto dîto transpoxitô, sàiva a dî 'n instruménto ch'o prodûxe de nòtte reâle despæge da quélle scrîte in sciâ sò pàrte. Defæti pe 'n clarinétto sopràn, dónca intagiòu in Si♭, a nòtta ch'a l'é scrîta inta pàrte a vêgne riprodûta ezataménte in tón de sórvia. Prezénpio se inta partitûa gh'é scrîto 'n Do, o clarinetìsta o séunna in Do ma in realtæ a nòtta ch'a sciòrte a l'é in Si♭ . 
 

## A Stöia e l'etimologîa
L'instruménto o ciù antîgo con l'ància sénplice o l'é o memet egiçiàn (do 2700 a.C.) Gh'é pöi e launéddas da Sardegna (conosciûe dòppo o 900 a.C.).  

Into tàrdo baròcco, conpoxitoî comm'o Bàch e l'Handel domandâvan de nêue conpeténse a-i tronbetìsti inti pasàggi melòdichi di regìstri ciù èrti de l'instruménto, o regìstro èrto o l'êa ciamòu regìstro de *clariòn*.  

E trónbe do baròcco no gh'àivan ni vàlvole ni pistoìn e-e speçialitæ tècniche p'arivâ a fâ e nòtte do regìstro èrto êan conosciûe cómme *clarìno*. Da sti doî termini chîe poriéiva vegnî o nómme clarinétto. 

In reltæ, quéllo ch'o vêgne conscideròu o creatô do clarinétto o l'é o Johann Christoph Denner, artigiàn de Norinbèrga. Defæti ciù ò mêno into 1700 se dîxe ch'o Denner o l'àgge azónto a ciâve pòrtavôxe a-o ciù antîgo chalumeau, instruménto dêuviòu inta mûxica baròcca e da-o quæ vêgne o clarinétto e l'òboe.  

L'instruménto do Denner o l'àiva sêi pertûzi davànti, un derê e dôe ciâve seræ, unn-a ch'a l'é sórvia i pertûzi davànti e l'âtra in scê quello ch'o sta derê, che serâvan âtri doî pertûzi. Dòppo in pö de ténpo, o Denner e i sò fìggi àn spostòu o pertûzo da ciâve ch'à l'é derê e o l'àn fæto diventâ ciù picìn pe poéilo dêuviâ ségge cómme pertûzo pòrtavôxe ségge cómme ciâve do Si♭, creàndo coscì o regìstro superiô ò "regìstro de clarinétto". 

O tèrmine clarinétto o s'atrêuva pi-â prìmma vòtta into 1732 into *Musicalisches Lexicon (Lèscico muxicâle)* do Johann Gottfried Walther dónde gh'é scrîto: "*sentîo da lontan, o séunna ciutòsto cómme 'na trónba*".

O clarinétto o contìnua o sò svilùppo into 1740 quande o Jacob Denner (o fìggio do Johann Christian) o l'azónze 'na lónga ciâve avèrta pe realizâ o Si3 (prìmma irealizâbile), inpiéndo sto pertûzo chi e portàndo o clarinétto a-a sò estensión d'ancheu. Inti ànni dòppo in pö d'artigén àn provòu a megioâ l'instruménto e in cangiaménto inportànte o l'é stæto fæto da  l'Ivan Müller, un muxicìsta parigìn nasciûo in Rùscia. O Müller o construìsce in clarinétto con trézze ciâve co-in nêuo tîpo de cuscinétti e con di pertûzi ciliæ. Quéllo do Müller o l'é o prìmmo clarinétto ch'o séunna inte tùtte e tonalitæ. Into 1812 di specialìsti do conservatöio de Parìgi e, scibén ch'o l'êa davéi tecnològico, o vêgne  refuòu. In ògni mòddo o clarinétto do Müller o l'é stæto inportànte pi-â creaçión do clarinétto tedésco.

Âtre modìfiche són stæte dæte da-o Hyacinthe Eléonore Klosé, o produtô do clarinétto "scistêma Boehm". Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à  introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.

Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à  introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.

O Klosé o dêuvia i anélli in sciô clarinétto, i pertûzi ciliæ do Müller e azónze de nêue ciâve pe 'n totale de dîsètte. St'instruménto chi o l'êa fàçile da gestî e o dâva a posibilitæ de sunâ inte tùtte e tonalitæ. O Klosé o l'à fæto védde de persónn-a pi-â prìmma vòtta a Parìgi into 1839. Ancheu o l'é o tìpo de clarinétto ciù difûzo.

O costrutô bèlga Eugène Albert, a partî da-o 1839 'n modéllo de clarinétto inspiròu a quéllo do Müller e in pàrte a de modìfiche de l'Adolphe Sax. Sto modéllo chi o l'é sæto tànto dêuviòu pò-u *[[jazz]]* de New Orleans e inte âtre tradiçioìn popolâre, e ancheu o l'é conosciûo co-o nómme de *Albert system (scistêma Albert)*.

A-o clarinétto do Müller, o Carl Bärmann o l'à azónto di anélli. Pöi l'Oskar Oehler o l'à modificòu a poxiçión de ciâve adatæ a-e caraterìstiche de moén e megioàndo quélle acùstiche. Sto chî o l'é a-a giornâ d'ancheu o clarinétto ciù dêuviòu in Germània e, con quàrche diferénsa, in Òustria

O costrutô tedésco Fritz Wurlitzer (o poæ de l'Herbert Wurlitzer) o svilùppa into 1949 'na variànte do clarinétto françéize, ch'o ciàmma  *Boehm riformòu*. O gh'à 'n scistêma de ditegiatûa françéize. O sò són o l'é asæ da-arénte a-o clarinétto tedésco atravèrso 'n pertûzo despægio intèrno e 'n âtro bochìn. Se peu ancón atrovâ quàrche clarinétto de sto tìpo chîe inte quàrche pàize.

O clarinétto o l'é de lóngo in evoluçión, âtri clarinetìsta d'ancheu àn çercòu de megioâlo, prezénpio l'italiàn Rosario Mazzeo e o svìsseo René Hagmann.

## Caraterìstiche

### O són
A fórma cilindrica do clarinétto a l'é a caxón do sò tìnbro unico, ch'o vària tra tréi regìstri prinçipæ: o *chalumeau*, *o clarion*, e l**altissimo'' (èrtìscimo).In ògni mòddo a qualitæ do són a pêu variâ bén bén a segónda do clarinettìsta, da mûxica, de l'instruménto, do bocchìn e de l'ància. E diferénse tra i instruménti e i pàixi d'òrigini di clarinetiìsti àn dæto vìtta a de schêue, e ciù inportànte son quélla tedesco-viennéize e quélla pariginn-a, p'acapîse do Conservatöio de Parìgi.

== E pàrte do clarinétto ==


=== Materiâli ===
O clarinétto o l'é formòu da l'ébano ch'o ghe dâ o sò tìpico cô néigro. Âtri légni adeuviæ són o ''grenadilla'' (anchêu o ciù adeuviòu), o ''Cocobolo'' e o ''palisàndro'' (ò ''rosenwood''), ch'o vêgne da l'[[Honduras]]; 'n légno ch'o l'é tànto adeuviòu o l'é quéllo de rôe.

In'alternatìva a l'é l'ebanìte, materiâle pregiòu ch'o l'é òtegnûo da-o procèsso de vulcanizaçión da gómma, pe sta motivaçión a se pêu ciamâ gómma dûa (da l'ingléize ''hard rubber)''

Âtri materiâli són o metàllo, a nàtta, e di âtri materiâli cómme quélli plàstichi.

=== Bochìn ===
O bochìn o l'é pàrte ch'a vêgne a contàtto dirètto co-i lèrfe e o l'é generalménte fæto d'ebanìte ò de plàstica, materiâle mén câo. Âtri materiâli peuan êse o cristàllo, o légno, l'avòrio e di metàlli.

O bochìn pe fonçionâ o gh'à de bezêugno de n'ància sénplice ch'a dêve êse inserîa tra o bochìn e a ligatûa. A ligatûa ò fascétta a dêve tegnî l'ància bén stàbile e bén poxiçionâ. A ligatûa a pêu contribuî pe dâ a l'ància in són ciù ciæo e brilànte ò ciù scûo prezénpio. E ligatûa són de spésso fæte de metàllo, nickel, argénto ò öo [[Ligature (musical instrument)|Ligatures]] are often made of metal and plated in nickel, silver, or gold ma de âtri materiâli ascì.

=== Ància ===
O clarinétto, cómme za dîto, o dêuvia 'n'ància scìngola, ch'a l'é ricavâ da-a cànna comùn. E ànce són fæte con di materiâli sintétichi ascì. Pe fisâ l'ància a-o bochìn gh'é de bezêugno de 'na ligatûa. A ligatûa a têgne fìssa a cànna a-o bochìn. Quànde l'âia a vênge sciusciâ atravèrso l'avertûa tra-a cànna e o bochìn, l'ància a vìbra e a prodûe o són tìpico do clarinétto.

A ciù pàrte di clarinetìsti a çèrnie d'acatâ e ànce fabricæ, ma de spésso e ànce son modificæ e megioæ da-i mæximi clarinetìsti. In ògni mòddo se pêu atreuvâ di clarinetìsti che fàn e sò ànce intagiàndo e cànne. E ànce càgian a segónda da sò doéssa inte 'na scâ da ûn (ciù mòrbida) a çìnque (ciù dûa). Sto scistêma numérico o no l'é standardizòu, prezénpio de ànce co-o mæximo nùmero, ma prodûte da aziénde despæge, pêuan avéi de diferése de doéssa. L'ància, o bochìn, e in pàrte minô a ligatûa, són inportnti pe determinâ o són do clarinétto.

Prìmma do 1800, l'ància a l'êa òrientâ vèrso l'âto, dòppo a l'à cangiòu òrientaménto, vèrso o bàsso. Sta cösa a l'à contriboîo a adôçî o són.

=== Barilòtto ===

Da-o d'âto, o segóndo pèsso che se pêu incontrâ o l'é o ''barilòtto'', inportànte pe regolâ l'intonaçión de l'instruménto. O clarinétto o l'é asæ senscìbile a-a tenperatûa estèrna, pe sta motivaçión gh'é di barilòtti despægi pe longhéssa, coscì d'avéi a poscibilitæ de sunâ tùtte e òcaxoìn. Óltre a cangiâ o barilòtto gh'é in mòddo ciù deuviòu e ciù fàçile pe cangiâ l'intonaçión: se pêu alentâ a congionçión tra o barilòtto e o pésso superiôre ò tra a canpànn-a e o pésso inferiôre ascì. Êse intonæ l'é 'na cösa asæ necesâia, màscime quànde se sûna in òrchèstra ò in grùppo. Quàrche clarinetìsta o dêuvia 'n barilòtto de plàstica co-ina roêta ch'a pêu cangiâ a sò longhéssa.

In sciô còrno de bassétto e inti clarinétti inferiôri a-o càngio do barilòtto se dêuvia 'n còllo de metàllo cùrvo.

=== Pàrte centrâle ===
A pàrte centrâle a l'é quélla dónde o clarinetìsta o métte e moén e dónde s'atrêuva a ciù pàrte di pertûzi e ciâve. A pàrte centrâle a l'é divîza in pésso (ò còrpo) superiôre ò superiô e pésso (ò còrpo) inferiôre ò inferiô. Gh'é di calrinétti ch'i gh'àn i doî péssi unîi gràçie a-in morscétto a vîa e de sòlito no se desmónta pe 'na mêgio conservaçión

==== Pésso superiôre ====

O pésso (ò còrpo) superiôre o l'é o prìmmo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn mancìnn-a. 

O dîo gròsso, óltre a dâ 'n agiùtto picìn a-o dîo gròsso da màn drîta pe l'arénbo de l'instruménto, o comànda ségge o ''pertûzo do tón'', ùnico pertûzo ch'o s'atrêuva into lâto de l'inpugnatûa, ségge o pòrtavôxe. Gh'é pö âtri tréi pertûzi che se comàndan con l'ìndice, co-o o dîo de mêzo e co-o dîo de l’anéllo, ch'o særa l'ùnico pertûzo ch'o no ciliòu de tùtto o clarinétto. L'ìndice o pêu comandâ de ciù a ciâve do La (4) e do Sol♯ (4) ò do La♭ (4), o dîo de l’anéllo o pêu gestî a ciâve do Mi♭/Re♯  méntre o dîo marmelìn o pêu controlâ a ciâve do Do♯/Si♭ (4) ò Sol♯/La♭(5). L'ùnico intervénto da màn drîta into pésso superiôre o l'acàpita quànde se dêuvian e ciâve laterâle, che són a-a drîta da ciâve do La (4).

E ciâve do còrpo superiôre són inportànti pe fâ i coscì dîti ''trilli'' e âtri ''abeliménti.''

==== Pésso inferiôre ====

O pésso (ò còrpo) inferiôre o l'é o segóndo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn drîta.

O dîo gròsso o dâ l'arénbo a tùtto l'instruménto e o l'é l'ùnico dîo ch'o no pêu serâ 'n pertûzo ò sciacâ 'na ciâve. L'ìndice, o dîo de mêzo e o dîo de l’anéllo pêuan serâ i tréi pertûzi ciliæ che s'atrêuvan inte sto pésso. O dîo de l'anéllo o pêu controlâ a ciâve do Si♭(3) ascì. E quàttro ciâve che s'atrêuva a-a fìn de l'instruménto pêuan êse sciacæ da-o dîo marmelìn. Ste quàttro ciâve pêuan êse gestîe da-o dîo marmelìn da màn mancìnn-a ascì gràçie a-i prolongaménti che son a l'altéssa do prìmmo pertûzo do pésso inferiôre. Ste ciâve chîe pò-u fæto d'êse dógge pêuan êse sunæ unn-a derê a l'âtra sénsa che o són o se ciànti pe tròppo ténpo.

=== Canpànn-a ===

A canpànn-a a l'é l'ùrtima pàrte do clarinétto a partî da-o d'âto. A canpànn-a a l'é ciamâ coscì pi-â sò fórma ch'a l'asomìggia a l'instruménto da canpànn-a e a-e canpànn-e de gêxe. Quésta pàrte a no lé inportànte p'anplificâ o són, ma pe megioâ a sò uniformitæ.

== I géneri do clarinétto ==

=== A mûxica clàscica ===
O clarinétto o l'é avoxòu pi-â sò gràn variêtæ de géneri. Defæti da quànde o l'é nasciûo o l'é stæto dêuviòu pe tantiscimi géneri. A sò prezénsa inta mûxica clàscica a l'é davéi inportante, scibén che sôlo gràçie a Mòzart l'instruménto o l'é intròu inte l'òrchestra scinfònica, dónd'o vêgne dêuviòu inte l'òpera ''Les Huguenots (I Ugonòtti)'' do Meyerbeer, into ''Bolero'' do Ravel, inta ''Scinfonîa Fantàstica'' do Berlioz e inte tanto avoxæ scinfonîe do Mahler. 

O clarinétto o l'é stæto dêuviòu pe conpoxiçioìn de mûxica da càmia e o l'é bén bén prézente inte bànde, dond'o no peu quæxi no êsighe.

Gréndi conpoxitoî da mûxica baròcca ch'àn dêuviòu o clarinétto inte sò conpoxiçioìn son stæti: l'Haendel (Ouverture HWV 424), o Vivàldi (prezénpio inte l'òratòrio ''Juditha triumphans devicta Holofernis barbarie, RV 644),'' o Rameau (inta tragédia lìrica ''Zoroastre'') e o J.S. Bach.

Inta mûxica do stîle clàscico (ò cràscico) gh'é tànti âtri gréndi aotoî inportànti, cómme o Stamitza, o Molter, o Vanhal, o Kozeluch, l'Hoffmeister, o Pleyel e tànti âtri. Gh'é pöi di clarinetìsti virtôxi che àn scrîti di concèrti, comme o Backofen o Tausch, o Beer , o Mahon o Yost e o Lefèvre. A prìmma ''sonata'' pe clarinétto a l'é stæto scrîta da-o Gregorio Sciroli.

Mòzart o l'è stæto davéi determinànte pi-â stöia do clarinétto. Lê o l'à dêuviòu l'instruménto pi-â prìmma vòtta into 1771 into sò ''Divertimento'' KV113, inta scinfonîa ''Parigìnn-a''. Pöi, inte tùtte e sò òpere a partî da l**Idomeneo* o poêmo atrovâ, cómme poêmo atrovâlo inte scinfonîe 31, 35, 39 e 40; e inti conçèrti pe pianofòrte 22, 23 e 24. O scrîve pöi conpoxiçioìn pe quintéiti e trîi e o tànto avoxòu *Conçèrto pe clarinétto KV 622.*

Di gréndi apascionæ do clarinétto son stæti i romàntichi, dónca i conpoxitoî do XIX sécolo. O clarinétto o s'atrôva quæxi de lóngo inte mûxiche do Schubert, Berlioz, Glinka, Wagner, [[Giuseppe Verdi|Verdi]], Brahms, Tchaïkovski, Rimski-Korsakov e tànti âtri. In gràn conpoxitô romàntico ch'o dêuvia o clarinétto o l'é o Carl Maria von Weber ch'o scrîve doî avoxæ *Concerti* e 'n *Concertino.* O Weber o scrîve pe 'n di ciù gréndi clarinetìsti, o Heinrich Joseph Bärmann, [[Bavea|bavaréize]], conosciûo da-o Weber a [[Monego de Bavèa|Monego de Bavêa]] fòscia into 1811. In'âtro virtôzo di quélli ànni, pò-u quæ o Weber o scrîve o l'é l'Hermstedt, pò-u quæ o l'àiva scrîto o Spohr ascì.

L'instruménto o vêgne dêuviòu da-o Beethoven (doétto pe clarinétto e fagòtto, trîo con pianofòrte e violoncéllo e âtre conpoxiçioìn). Gh'émmo pöi d'aregordâ o Schubert (*Octuor*), o Mendelssohn (*Sonata co-o piâno, doî Konzertstücke co-o còrno de basétto e piâno)* e o Schumann *(Phantasiestücke* pe clarinétto e pianofòrte e *Märchenerzählungen*). O Brahms ascì o l'à scrîto, inti sò ùrtimi ànni de vìtta, pò-u clarinétto, inspiròu da-o Mühlfeld.

Inta mûxica do stîle modèrno o clarinétto o s'atrôva bén bén inte conpoxiçioìn do Stravinsky e inte tànte òpie pe clarinétto e pianofòrte (Max Reger, Camille Saint-Saëns, Francis Poulenc, Claude Debussy, Alban Berg). O Bartók, o Milhaud e Krenek ascì scrîvan pò-u clarinétto.

O Nielsen, o Françaix e o Copland scrîven pe 'n di ciù avoxæ clarinetìsta do XX sécolo, o Benny Goodman.

A livéllo d'òrchèstra doî gréndi péssi ìntran inta stöia do clarinétto: *O Pierìn e o Lô* do Prokofiev e a *Rhapsody in Blue* do George Gershwin, ch'a coménsa ch'o ciù avoxòu *glissando* da mûxica.

==== Âtri géneri ====
In'âtro génere davéi inportànte pò-u clarinétto o l'é quéllo da mûxica tradiçionâle. Fondamentâle  l'é pi-â mûxica di Balchén (da tradiçión di pâixi cómme a [[Bulgarîa]], a [[Maçedònia do Nòrd|Macedònia]], a [[Grêcia|Grêçia]], l'[[Armenia|Arménia]] e ancón a-a [[Romania|Romanîa]]) e pi-â mûxica da Bretàgna, dónde o clarinetìsta o vêgne ciamòu *soner treujenn-gaol (sunòu do strôscio de cöo).* 

O clarinétto o gh'é quæxi de lóngo inta mûxica klezmer, dónde o l'à atrovòu ciù spàçio do violìn e dónca inta mûxica [[Ebraiximo|ebràica]]. De ciù poêmo atrovâlo inta tradçión da Cantabria ([[Spagna|Spagna)]], in [[Turchia|Turchîa]], in [[Svéçia]] (màscime into pasòu), in Itàlia, màscime inta tradiçión da mûxica *liscio* da [[Emilia-Romagna|Romàgna]], do quæ Secondo Casadei o l'é stæto o conpoxitô o ciù avoxòu, e into Sud [[Italia|Itàlia]]. De ciù o l'é prezénte inte l'[[India]] do Sud, in [[Belgio|Bèlgio]], in [[Austria|Òustria]] e inti [[Teritöi d'oltremâ Françeixi|Teritöi d'oltremâ françéixi]], cómme-e Antìlle, a [[Guyana Françèize|Guyana]], a [[Guadaluppa]] e a [[Martinica]].

O genére, a-o de là da mûxica clàscica, dónde o clarinétto o gh'à ciù spàçio o l'é o jazz, nasciûo a-a Nêuva Orleans, inta [[Louisiann-a|Louisiànn-a]] ([[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]]). Gréndi clarinetìsti cómm'o Benny Goodman, l'Artie Shaw, o Woody Herman e o Buddy DeFranco àn fæto diventâ o clarinétto 'n scìnbolo de sta mûxica e 'n di instruménti ciù conosciûi a-o móndo. 

O clarinétto o l'é stæto dêuviòu quàrche vòtta inta mûxica rock e pop, prezénpio in *When I'm Sixty-Four* di [[Beatles]] ò in *Breakfast in America* di Supertramp. In Ligùria, a-o [[Festival de Sanremmo|Festivàl de Sanrémmo]] do 1986 o clarinetìsta e cantànte Renzo Arbore o l'é arivòu segóndo co-ina cansón dedicâ a-o clarinétto.
<references />

== A famìggia do clarinétto ==





Quànde se pàrla de clarinétto de spésso s'inténde o clarinétto in Si♭, sàiva a dî o clarinétto sopràn intagiòu in Si♭. Scibén ch'o l'é o clarinétto ciù difûzo e ciù adeuviòu pe tùtti i géneri mûxicâli o no l'é l'ùnico clarinétto ch'o l'exìste.

====== Clarinétto *Piccolo* ò Picìn in La♭ ò *sestino* ======
A giornâ d'anchêu no s'atrêuva con façilitæ. A sò difoxón aregoârda de spésso l'ànbito bandìstico.

====== Clarinétto *Piccolo* ò Picìn in Mi♭ ò *quartino* ======
O se peu atrêuvâ bén bén ciù de spésso do clarinétto Piccolo in La♭ ségge inte l'ànbito clàscico, ségge inte qùello bandìstico ò ligòu a-a mûxica ciù da-arénte a-i nòstri ànni.

==== Clarinétto *Soprano* ò Sopràn in La ====
O se dêuvia de spésso inte l'ànbito clàscico e d'òrchèstra. O l'é intagiòu in La e dónca o pêu êse ùtile pe-in pö de pàsci òrchestrâli.

==== Clarinétto in Sol, clarinétto d'amô, clarinétto tùrco ====

O clarinétto in Sol o l'é quæxi inposcìbile d'atrêuva a-a giornâ d'ancheu inte l'Ouröpa. Se peu atrêuva quàrche clarinétto d'amô (*clarinétto d'amour*) deuviòu de vòtte inta mûxica do dixeutén e dixineuvén sécolo. O peu êse intagiòu màscime in Sol ò in Re. Tréi clarinétti d'amour in Re s'atrêuvan into*Temistocles: Tèrso Àtto - "Ah si resta" ("Ah, s'arésta")* (1772) do Johann Christian Bach.

Se cónta che o Giöxeppe Donizétti, o fræ do ciù avoxòu Gaitàn, atéizo ch'o l'êa anæto a [[Costantinopoli|Costantinòpoli]] cómme méistro de mûxica militâ a-a córte do sultàn Mahmud II e pöi de l'Abdul Mejid I, o l'aviéiva difûzo st'instruménto che o se saiéiva evolûo into clarinétto tùrco, a-a giornâ d'ancheu deuviòu inta mûxica tradiçionâle da [[Turchia]] e into jazz. 

==== [[Clarinetto de basetto in La|Clarinétto de basétto in La]] ====

O peu êse acordòu in La, Si♭ e bén bén de ræo in Do ò Sol. O l'é deuviòu inte l'ànbito clàscico pe di concérti solìstichi, cómme o tànto avoxòu concérto K 622 do Mòzart pò-u clarinétto de basétto in La e òrchèstra. O l'é stæto creòu inti modélli despægi a partî da-o 1770. Into 1780 o l'é stæto svilupòu da-o costrutô [[Vienna|vienéize]] Theodor Lotz asémme a-o ciù avoxòu clarinetìsta di quélli ténpi: l'Ànton Stadler, grànde amîgo do Mòzart. Dòppo a mòrte do Mòzart, e màscime dòppo a o prinçipio de l'eutoçénto, l'ûzo do clarinétto de basétto o l'é anæto a amermâ de lóngo de ciù, defæti o no s'atrêuva de spésso inta tradiçión concertìstica e òperìstica do sécolo dixinêveun. Sôlo a partî da-a ségonda meitæ do vintêximo sécolo o l'à repigiòu inportànsa, in particolâ gràçie a l'Herbert Wurlitzer, produtô di clarinétti tesésco.
<gallery widths="150" heights="100" perrow="2" caption="">
Sound_Basset_Clarinet_A.jpg|L'estençión sonöra do clarinétto do basétto in A.
Sound_Basset_Clarinet_Bb.PNG|L'estençión sonöra do clarinétto de basétto in Si♭.
</gallery>

==== Còrno de basétto  (ò Clarinétto contrâto in Fa) ====
O còrno de basétto o l'é 'n'instrumento ch'o l'é stæto deuviòu inte quàrche travàggio do Mozart e inte di quàrche conpoxiçión scinfònica da-a fìn de l'eutoçénto a-o prinçìpio do nêuveçénto.
O s'atrêuva de spésso intagiòu in Fa, ma se peu atreuvâ quàrche còrno de basétto in Sol, La, Mi e Mi♭ ascì. O basétto in Fa o se peu sentî inta conpoxiçión do Ludwig Van Beethoven *E Creatûe do Promêteo Op. 43 — 14. Andante, Solo della signora Cassentini (Sôlo da sciâ Cassetìn).*


<div style="float:left; margin-right:"><gallery widths="150" heights="250" perrow="4" caption="">
Schwenk+Seggelke_Bassetthorn-mue.jpg|O còrno de basétto modèrno. A-a mancìnn-a quéllo co-o scistêma tedésco, a-a drîta quéllo co-o scistêma françéize
Basset_Horn_in_F_MET_154956.jpg|L'antîgo còrno de basétto in Fa
</gallery></div>
<div style="float:left; margin-right:"></div>
<div style="float:left; margin-right:"></div>



==== Clarinétto âto, èrto ====
O clarinétto âto, instruménto ræo, o l'apartêgne a-a famìggia di clarinétti e peu êse, pe regìstro e dimensioìn, a-a meitæ tra o clarinétto bàsso e quéllo sopràn. O l'é de spésso intagiòu in Mi♭e bén bén de ræo in Fa. O condivìdde co-o clarinétto bàsso a fórma caraterìstica, pi-â canpànn-a de metàllo a fórma de pìppa, ma o l'é despægio pe-ina chiâve de ciù che ghe dâ a poscibilitæ de razónze o Mi♭ bàsso e, gràçie a-a ciâve, açionâ co-a màn mancìnn-a, gh'é a poscibilitæ de sunâ o regìstro acûto. 

O clarinétto èrto o prinçìpia a sò difoxón inti prìmmi ànni do dixinêuven sécolo. 

==== Clarinétto contrâto ====

O clarinétto contrâto o l'é asæ ræo d'atreuvâ in gîo. O peu êse sunòu inte bànde e inte òrchèstre de clarinétti. O l'é intagiòu in Mi♭.

O l'aregòrda o còrno de basétto pò-u del còllo cùrvo e a campànn-a de metàllo vèrso l’âto, in tùtte e mainêe o l'é depægio, defæti o gh'à di toìn ciù bàssi, 'n tìnbro ciù câdo e de sonoritæ poténte. O l'é da consciderâ into regìstro intermédio della scâ muxicâle, tra o clarinétto sopràn e quéllo bàsso.
<br><br>
==== Clarinétto Bàsso ====
O clarinétto bàsso o vêgne intagiòu in Si♭de 'n'òtâva sótta a-o sopràn, de ræo o se peu atreuvâ intagiòu in La. A sò fórma, che poêmo védde a-a giornâ d'ancheu, a l'é stæta dæta into 1838 da l'Adolph Sax, ch'o dòppo doî ànni o l'inventiâ o sasòfono.

L'estençión do clarinétto bàsso a và da-o Re♭ sótta-a ciâve de bàsso a-o Sol sórvia a ciâve de violìn, scibén che quélli brâvi do mestê, l'ariéscen a arivâ scìnn'a-o Re con doî tàggi.

O vêgne deuviòu bén bén inte l'òrchèstra. A prìmma vòtta a l'é stæta into 1835 a-o Tiâtro de Sàn Càrlo de Nàpoli, inte l'òcaxón de l'òpia *Emma di Antiochia*, do Mercadànte. In'âtro pasàggio avoxòu o l'é quéllo de *Gli ugonotti*, do Meyerbeer, e pöi ancón inte òpie do Verdi (*Aida, Emani, Otello, La Forza del Destino, Macbeth)* e into *Sciacanôxe'' do Čajkovskij. O bàsso o vêgne pöi deuviòu inte âtre mûxiche clàsciche, jazz e de âtri géneri.

#### Clarinétto Contrabàsso
O clarinétto contrabàsso o peu êse intagiòu in Mi♭ò, pe razónze 'n son ciù gréive, in Si♭. Scibén ch'o l'arîva a di soìn asæ gréivi, o l'ariêsce a a mantegnî 'na delicatéssa conplicâ da razónze pe-i âtri instruménti scìmili into mæximo regìstro. Sto clarinétto chì o l'é stæto dêuviòu into jazz e inta mûxica contenporânea da l'Antony Braxton e pöi ancon da l'Howard Johnson e da-i italién Sandro Cerrinom, Carlo Actis Dato e Steva Corradi


Contrabass_clarinet_Besson_Bate.jpg|O clarinétto contrabàsso
Anthony_Braxton_playing_a_paperclip_contrabass_clarinet.jpg|L'Anthony Braxton ch'o l'é aprêuvo a sunâ o clarinétto contrabàsso
SelmerContraAltoClarinet.jpg|O clarinétto cotrâto
BC basscl Prestige 1193.jpg|O clarinétto bàsso
Transparent stripe.png
Transparent stripe.png
Transparent stripe.png


## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Strumenti muxicæ
Categorîa:Vôxe co muxica