Munte Aü

U **Mùnte Aü** (*Muntaü* in baresté, *Monte Acuto* inta tuponumàstica ufisià) u l'è in mùnte da cadéna de Preàrpi Lìgüri ch'u rìva a in'artéssa de 748&nbsp;métri srua u livèllu du mà.

## Geugrafìa

U Mùnte Aü u l'è mésciu tra i cumün de Barestìn, du Serià e de Tuiràn, cu-a sìmma ciü âta ch'a se tröva pròpriu a-a sö incruxêa. U fà pàrte da lònga cadéna di mùnti ch'a carà zü da-a Ròcca pè rivà fìna a-u mà in curispundènsa du Câvu du Serià.

U mùnte u spartìsce a vàlle du Varatèlla da quélla de l'Ibà e u gh'à de rìve ch'i sùn surcàe da-e sòtte de paréggi riài, bèn rìpide e sécche pè tòstu tüttu l'ànnu. Da-u fiàncu vèrsu u Serià u ghe nàsce u Riàn Sciacquatoio e u Riàn du Valùn du Serbatù, ch'i se càccia inte l'Ibà, e u Riàn da Crùxe, in afluènte du Riàn de Sàn Ròccu; pè l'âtra rìva i câra pè cùntru i riài de la Ùtra, du Runculòngu, da Vìgna Zèrba, de Bandiàsse, Sciòrta, da Ramà e Barèste, ch'i fenìsce tütti intu Riàn de Baresciùn, ciü u Riàn di Sgurìn cu-i sò afluènti, che pè cùntru u se càccia drìtu inta scciümàira Varatèlla.

U Mùnte Aü u l'è, cu-a cadéna tra l'Arixéa (813&nbsp;m) e u Pìccaru (281&nbsp;m), cumprézu int'ina regiùn che, pè a geulugìa, a l'è furmà da depòxiti diferènti mésci in pìlla, ch'i remùnta a-u perìudu Giüràssicu e Triàssicu. In particulà, i ghe sùn e dulòmie du Mùnte Arèna e u carcà da Ròcca Livernà, cun de vène ciü picenìne de carcà de Verâvu e dulòmia de Sàn Pêru a-u Mùnte. Scicùmme se tràtta de scìti ciütòstu âti u nu s'è desvilüpàu vâri de carsìsmu, che però u l'è du bèllu antìgu e pè a ciü pàrte incìu e tapàu da frâne. In particulà, in sce l'Aü a l'è cunusciüa nummà ina tâna ch'a l'è quélla de Runculòngu, descruvìa du 2012 sùtta a-a vètta du mùnte, in scià rìva vèrsu Barestìn; de ciü, i ghe sùn ascì di impurtànti depòxiti de tèra rùssa.

## Stòria
### Nòmme
Dàndu amèntu a-a tradisiùn du pòstu, u nòmme du mùnte u vegnerêa da-a sö fùrma che, cu-e dùe sìmme ch'i se végghe mirànduru d'inta Varatèlla, a gh'à in prufì ch'u pà ina "u". U nòmme inta tuponumàstica ufisià u l'è pè cùntru ciü mudèrnu e u végne da in erù fàitu da-i cartògrafi furèsti quàndu i-u l'àn tuscanizàu, scicùmme i l'averêa intézu "Aü" intu sénsu de agüssu, fùrma che pè dabùn a nu gh'éntra vâri cu-u prufì du mùnte, scibèn ch'a se ne tröva de scìmili inte testimuniànse ciü antìghe.

Tra e mensiùi stòriche du mùnte che se pò truvà inte màppe e inti catàstri d'épuca, a ciü antìga a l'è quélla cùmme *Montem Acutum*, cuntegnüa int'in àttu de l'abasìa de Sàn Pêru du 31 de màzzu du 1295, ch'a se pò lézze tùrna int'in âtru papé du 4 d'arvì du 1315. Da pöi i ghe sùn: *Monte Aguzo* o *Monteagusso* intu catàstru de Tuiràn du 1508, *Montau* inte quéllu du 1568, *Monte Aguto* int'ina màppa du Gropallo du 1655, *Monte Aù, ó Alto* int'ina màppa du Vinzoni du 1750, *Monte Montau* du 1795, *Montaù* du 1799 e *M<sup>te</sup> Aù* a-a metàe de l'Öttusèntu.

### Fàiti
Inte sö prìmme mensiùi stòriche u Mùnte Aü u l'éra adueràu cùmme tèrmu de punènte pè i scìti de pruprietàe de l'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla, cùmme inte l'àttu du 31 de màzzu du 1295 dùnde i frâti i vendêva i sö dirìtti a campà e décime, ch'u l'è ascì a prìmma mensiùn cunusciüa du stu brìccu. U *Montem Acutum* u l'è tùrna mensunàu cùmme tèrmu inte l'impurtànte papé du 4 d'arvì du 1315, dund'u véscu d'Arbénga Emanuéle Spìnura u cunsegnâva de tère a-a növa gestiùn certuzìna de l'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla, da lèi cumandà pè u gràn spiàntu di benedetìn ch'i ghe staxêva prìmma.

U Mùnte Aü, cun tütta a custéra ch'a câra a-u Mùnte Crùxe (541&nbsp;m) e a-u mà, u l'è stàitu adueràu du 1795 cùmme scìtu d'uservasiùn da l'armà franséze, ch'a l'éra desccegà in scià zìna drìta du Varatèlla a furmà a cuscì dìta "lìgna du Burghéttu". In particulà, in scì prài tra l'Aü, u Mùnte Crùxe, u Pìccaru e u Pözzu Reùndu a l'inprensìpiu, intu méze de lüju, a bregàdda du generâle Ransonnet, mèntre de setèmbre a regiùn a l'éra vardà cu-u Burghéttu da-a bregàdda du generâle Bizanet che, a-i 18 d'aùstu, a gh'axêva tra l'Aü e l'Arixéa u prìmmu batajùn da 100° ''demi-brigade'', pè 304 òmmi in tüttu. 

## Pòsti de interèsse
### Architetüre
I prài in scià vètta du Mùnte Aü i sùn stàiti pè de lòngu in impurtànte scìtu da scö cun caraterìstiche quâxi de muntàgna e de st'ativitài chi, ch'a l'è fenìa inti àgni 2000, u n'è restàu in sèrtu nümeru de cuscì dìte cazèlle. Ste chi i sùn de custrusiùi picenìne fàite de maxèi, ch'i se tröva sruatüttu in scì prài vèrsu l'Arixéa e ch'i l'éra adueràe da-i pastùi pè sustâse o durmighe quand'i l'éra a scö o a fà di âtri travàji. E cazèlle i gh'àn ina fùrma che de sòlito a l'è reùnda, fàita de prêe méscie a sèrci arembài l'ün sciü l'âtru e ciü stréiti vèrsu a sìmma, dund'i sùn seràe da ina ciàppa ciü gròssa ch'a funsiùna da téitu e ch'a vegnìva cuèrta de tèra de mòddu che, crescéndughe l'èrba, a tegnìsse tüttu insèmme e a nu ghe pasàsse d'àiva.

De ativitàe de l'òmmu i ghe sùn ascì i rèsti de càrche carbunéra, ch'i sùn stàite in funsiùn fìna inti àgni '60 e, a-u fùndu de rìve du mùnte vèrsu Tuiràn, de fàsce rezüe da maxèi pè u ciü abandunàe, levàu carchedüna tegnüa a urìve. In sa fìn, sèmpre in scià rìva tuiranìna, i se tröva ancù e ruìne de càrche "Cà de Pégure", cà da pastùi ciü gròsse cùmme a Cà da Turétta, Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste, e, intu teritòriu du cumün de Barestìn, a capélla da Madònna da Vàrdia, dìta a capélla du Sèzze.

In sa vètta ciü âta du Mùnte Aü a gh'è ina crùxe picenìna de légnu.

### Natüra
U Mùnte Aü u l'è cumprèzu intu scìtu d'interèsse cumünitàriu lìgüre Mùnte Aü - Arixéa - Riàn Turséru, prutèttu ascì cun l'àrea pruvinciâle Arixéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà pè a gràn richèssa de ciànte ch'i ghe nàsce, ch'i càngia du bèllu tra e rìve lüvie e quélle a-u sirìu: a-u lüviu i ghe sùn de bandìe zuêne ch'i l'àn cumensàu a vegnì sciü inti àgni '60 cu-a fìn di travàji inte carbunére, fàite pè u ciü d'èrxeri e rùere ma nu ghe mànca de càrpi e de castàgne ascì. E rìve a-u sirìu i se mantégne pè cùntru a ciàzze, fìna a-i àgni '90 brüxàe bèn de spéssu da-u föu, furmàe pè u ciü da-e ciànte da màccia, cùmme brüghi, zenèstre, aràstri e tumìn, mèntre inti scìti ciü âti, in mèzzu a-i prài, se ghe pò truvà càrche màccia de pìn.

Tra e èrbe, ch'i cumprènde parégge ciànte prutètte, a gh'è de cundisiùi üniche, cun de qualitàe arpìne ch'i se tröva da vixìn a quélle tìpiche da màccia du Mediteràgnu. Tra e prìmme i ghe sùn de ciànte rivàe chi inte ürtime épuche frèide du quaternàriu cùmme *[[Globularia cordifolia]]*, *[[Daphne alpina]]* e *[[Anthyllis montana]]*, da màccia se pò pè cùntru mensunà bèn 34 qualitàe d'urchidêe, a campanùla de Savùna e tànte âtre, cu-in tèrsu de ciànte lìgüri prutètte ch'u se pò truvà chi.

In se l'Aü i ghe sùn ascì de bèstie d'interèsse, cu-ina quarantèna d'oxèi sécce de pàssu che de quélli ch'i ghe fàn u nìu, insètti, i mamìferi du bòscu, e rèttili e anfìbbi prutètti, cùmme *[[Timon lepidus]]* e *[[Malpolon monspessulanus]]*.

## Cumünicasiùi
U Mùnte Aü u l'è traversàu da-u senté de crèsta ch'u carà zü da l'Arixéa e ch'u ména fìna a-u Serià e u Burghéttu e che, in curispundènsa du mùnte, u l'è drèntu ascì a-a prìmma tàppa du percùrsu de cuscì dìte "Tère Âte". In pò ciü a punènte da sìmma se ghe destàcca ascì u senté dìtu de Funtâne, ch'u câra zü pè u valùn du Riàn da Crùxe pè rivà a-a Peàgna, mèntre in pò ciü levànte, d'atàccu a-a sìmma du Mùnte Srua Tuiràn (621&nbsp;m), u ghe n'è ün ch'u câra drìtu inta vàlle du Varatèlla.

## Nòtte
;Nòtte a-u tèstu


;Nòtte bibliugràfiche


## Bibliugrafìa
* 

## Âtri prugètti

Categorîa:Montàgne da Ligùria
Categorîa:Barestìn
Categorîa:Tuiràn
Categorîa:U Sejô