Dialettu arbenganese

L**'Arbenganese** (o ascì *u dialettu d'Arbenga*, in rife(r)imèntu au parlà sitadìn, *arbenganéize* in zenese) u l'è 'n dialettu da lengua lìgü(r)e parlàu pe'u ciü inta ciâna d'Arbenga e inte valè du sò entrutèra (Le(r)ùn, A(r)òscia, Pennavaire e Nêva), ch'u fa parte du cuscì dìtu grüppu du Lìgü(r)e du sèntru punènte, dund'a l'è a varietè ciü difüsa.

## Sto(r)ia
L'arbenganese, cumme e âtre varietè da lengua lìgü(r)e, u s'è evulüu in scia base du latìn vurgâ e, prubabilmènte daa creasiùn da marca ale(r)amica e de quella ardüinica, cu'u rèstu du Punènte u l'ha cumensàu a evolvise cun di carateri soi. Pe' stu fètu chi u dev'êsse stètu üna de primme varietè a adutà a tipica palatisasiùn lìgü(r)e di grüppi latìn *PL*, *BL*, *FL*, alantu(r)a spantegâ numma fra a Rive(r)a de Punènte e u Bassu Munferàu. Cu'a sutumisciùn ai zenesi du 1251, cumm'u l'è capitàu pe'u rèstu da Rive(r)a, u l'è pe(r)ò cangiàu u codice de rife(r)imèntu, cu'e evulusiùi rivèi dòppu ch'i l'han purtàu a semejâse de ciü a quellu de Zena.  

Scibèn che du bèllu rè(r)e, u parlà d'Arbenga u l'è ün di pôchi ch'e ghe sun de testimunianse scrìte fina da l'Etè de Mezzu, scibèn che inte di tèsti dunde lengua e grafìa e se mesccian au latìn. Ste testimunianse lì, ch'e rivan armenu dau Trexèntu, e sun cuntegnüe inte di papèi dife(r)ènti, cumme quellu du 1384 cun l'apaltu di travai pe' rangià u campanìn da catedrâle. Da sti scrìti i se vegghen zà pa(r)eggi trèti ch'i se destaccan dau parlâ de sitè cun in'impurtante tradisiùn lete(r)a(r)ia, survatüttu Zena e Savuna, e fina quarche caratere ch'u pà ligâse a quelli d'ancöi. Fra sti lì, de spessu a *-r-* primma e doppu de cunsunante a vegne scrìta *-l-*, int'in moddu scimile aa debulèssa generâle da *-r-* intervucalica ch'a se tröva au dì d'ancöi e che, inte de varietè arbenganesi de l'A(r)òscia, a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante. Presempiu u gh'è, defèti, *flustum* du 1362, *palmi* du 1382, *plender* e *plumeramente* du 1384 e in *segultà* ancù du 1511. Dau Quattrusèntu a s'è cunservâ ancù in'impurtante testimuniansa, in'u(r)asiùn aa Vèrgine du 1461, ch'a repìa u tìpu lete(r)a(r)iu de lòde a Ma(r)ìa du seculu de primma e che, a despetu di âtri scrìti du sò tèmpu, a presènta ina lengua ciütòstu sccetta e nu gua(r)i tuscanizâ, daa scritü(r)a in pò urdena(r)ia e infruensâ dau latìn, cun pa(r)egge ipercuresiùi cumme *petimecto*, *facto*, *morcte*, ecc ch'e sun segnu du cuntèstu pupulâre de dund'a l'è sciurtìa.

Levèi ste testimunianse ciü antìghe, besögna spetà pa(r)eggi seculi perché l'arbenganese, cumm'u l'è vegnüu au dì d'ancöi, u secce turna missu 'n sciü papê. E primme puesìe ch'a se fà de mensiùn, che pe(r)ò e se sun pèrse, i duve(r)ean remuntà ai ànni Trènta, scrìte daa mèstra Angioletta Romagnoli. A l'ürtimu, inti ànni Setanta, i sun sciurtìi i primmi libretti a stampa cun di cumpunimènti in arbenganese: du 1978 a gh'è l'Agendina Albenganese 1979 du Vincenzo Bolia mèntre du 1979 u l'è sciurtìu u *Rime in dialetto ligure albenganese* cun dui tocchi, *I arbenganesi* e *Due lavande(r)e* *d’Arbenga i se saluan de mattin vixin a Senta*, ch'i sun, inte l'urdine, du 1952 e du 1953, i ciü veggi a êsse mai pübrichèi. Du 2009 u l'è pe' cuntru sciurtìu u grande *Disiunai"u Arbenganeṡe*, de l'Angelo Gastaldi, u primmu pe' stu parlà, e, du 2025, in vucabula(r)iu du Vincenzo Bolia, cu'a primma gramatica scrìta de l'arbenganese.

## Descrisiùn
U dialettu arbenganese u l'è üna de varietè ciü impurtanti da lengua lìgü(r)e a êsse parlèi inta Rive(r)a de Punènte, ligàu a l'infruènsa stu(r)icamènte esercitâ daa sitè ingàuna, pe' lungu tèmpu grande sêde vescuvìle e lìbe(r)u cumün, puntu de partènsa de traffeghi e de cumèrci versu u Piemunte. Au de là che inta Ciâna u l'è difüsu inte âtre valè d'in gì(r)u a sta chi, cumme a valâ du Nêva o a zà mensunâ valâ de l'A(r)òscia. Versu levante se pò truvà l'arbenganese fìn au paìse du Burghettu, culonia de l'Etè de Mezzu d'Arbenga fundâ du 1288, e inta valâ du Va(r)atèlla, pe' lascià, de dòppu, u pòstu a di dialetti de transisiùn cu'u grüppu du lìgü(r)e du sèntru.

Versu meridiùn u gh'è u passaggiu au dialettu a(r)ascìn, ch'u furma di dialetti de transisiùn cun l'arbenganese parlèi inta valâ du scciümme Le(r)ùn. Ciü estesa a l'è a presènsa inte l'entrutèra, lungu u cursu du turènte A(r)òscia, dund'e se ponen truvà parlèi de stampu arbenganese armenu fìn a l'artessa du cumün da Cêve, zà inta pruvinsa de Impe(r)ia. In'âtra variante ligâ ciü de strêtu a stu parlà chi a l'è quella du paìse de Muntegrossu. De dòppu da Cêve, i ghe sun dialetti de transisiùn cun ciü infruènse de Impe(r)ia. Versu setentriùn i se incuntran i parlèi du grüppu Ligü(r)e arpìn, cumme l'urmeascu. Inte sta diresiùn chi i se trövan ancù di tràtti arbenganesi inte parlè de l'âta valâ du Nêva, mèntre i dialetti de l'âta valâ du Pennavaire (de Àutu e Cravaüna) i sun minimamènte infruensèi da l'urmeascu; de cuntru e frasiùi garescine de Ci(r)ixöa e de Vôte, sutt'au Piemunte ma intu versante lìgü(r)e da Còlla de San Benardu, e presentan 'na mescciü(r)a cu'u dialettu garescìn, avendughe pe(r)ò ina fòrte cumpunènte ingàuna.

## Grafìa
Cumme pe' tante âtre varietè da lengua lìgü(r)e, pe' l'arbenganese a nu l'exìste 'na grafìa tradisunâle o ufisiâ pe' puêlu transcrìve; inti tèmpi ciü resènti i ghe sun stèti pe(r)ò di tentatìvi inte stu sensu, cu'a raxùn de preservà a parlâ.

Fra e divèrse prupòste e se ponen vegghe, presèmpiu, a grafìa duve(r)â dau giurnalista e puêta Vincenzo Bolia pe'e sò òpe(r)e e quella üsâ da l'Angelo Gastaldi intu sò *Disiuna"iu Arbenganeṡe*.

## Moddi de dì
* *Roa roa pe u cian che u marotu u porta u san*
* *Stüccu e pitüa fàn bèlla figüa*
* *Se e nìvure vén dau mâ pîa u bö e vaténe a cà, se e nivure vén da a muntàgna pîa u bö e và in campàgna*
* *Ciöve, baxîna, tütti i màtti vàn aa ma(r)ìna*
* *Carlevâ u l'è mortu, ciüccu cumme in pòrcu, u l'ha lasciàu ai sò fiöi stuchefìsciu e faxöi*
* *Vöia de travaiâ satim'adossu travàia ti che mi nu pòssu*
* *Stràsse cun stràsse, pigöggi cun pigöggi*
* *Ciöve, ciöve, e gaìne fan e öve*

## Testimunianse scrìte
### Arbenganese d'Arbenga
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Varietè arbenganesi
* 
* 
* 
* 

## Nòtte
;Nòtte au tèstu


;Nòtte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ligammi de fö(r)a
* 
* 

Categorîa:Arbenga
Categorîa:Lengua ligure