Cašté ed Cazótu

U **Cašté ed Valcazótu** (cunusciüu ascì cume *Certuza ed Cazótu*, in italian *Reggia di Casotto*) l'è ina rejidensa štorica da famía di Savoia, ch’a s'tröva intu cumüne ed Garesce, ai cunfén cun cu ed Pamparau.
## Dešcrisiôn
L'impiantu da štrutüra ch'a s’ vughe ancöi a n’vegne dai travaii faci int’ l'etoi muderna: l’ha dui òre ai fianchi da màngna centrò, land'u i è a faciada ed prea da capela e a curte interna driverta versu vale. Salì a fa mustra du bzögnu sentíu dai certuzén ed jlargò a štrutüra uriginò du munasté.

Cume a dije l'incijiôn ch’u i’ è in sima au purtò d'ingresu da màngna meridiunò, u šmìa che ina pòrte di travaii a sege zà stò facia versu u 1608. A faciada da capela intu mezu, invece, a srìsce stò facia intu 1754, finìa da l'architetu Bernardo Vittone, ch’ l’òva duvrau a prea verde da còva du mônte ed Mindén. Salì l'e 'na qualitòi ed prea ch'a šmia au porfidu, ed culù griju-verdu, dificile da travaiò, a zgônda da gran-na e da tesitüra ch’a l’ha.

A vgniva tirò föra in tóchi ed grandi dimensciui e l'éra štò duvrò per fò laštre e blochi, ch’i servivi ascì per i pilaštri di portii, e, int'in’ epuca ed prima, ascì inta geja medievò da curería, che ed föra a l'è riveštía tüta cun di blochi travaioi cun finössa, a crivì ina špössa miragna ed pree tgnüe inseme cun a casén-na, cume u s’pö’ vughe drenta, zgôndu i interventi faci intu seculu XIII.

Ancöi u giacimentu l'è in suštansa ezauriu e i sôn stoi duvroi ascì i šcòrti, tantu ch'u s'tröva ancù de mòrche in suu poštu. A faciada l'è in štìle barocu e l’è stò facia cun 'na particulò tecnica per taiò e dòghe furma aa prea, špecialmente inta pòrte libera du campanén. Si particulòi i rendi u cumplesu in travaiu sensa cunfrônti in tütu u teritóriu piemunteize.

## Štoria

### A certuza ed Cazótu
L'edifisiu u n’ nasce cun 'na funsiôn militò, u s’pensa infati ch’a sege štò fundò intu seculu XI, forsci du 1172, cume certuza da San Brün, che u vgniva da Grenoble. Fra i primi eremiti ch'i furmòvi i certuzén ed Garesce, u i’ éra fra l'òtru u beatu garescén Guglielmo Fenoglio, ch’u s’truvova chisí fina au 1200, dópu l'ešpreriensa religiuza in zuventü aa Ture ed Munduíu.

Dma inti ürtimi tempi i sôn štoi šchiverte e fundamenta da prima cuštrusiôn e i sögn-gni d’in jlorgamentu ed dópu, faciu du Quatsentu. Puscibile che u mutivu u sege che ciü vóte l'edifisiu l’òge piau fö, per vgnì campau zü e pöi ése turna cuštruíu.

Cun periudi alterni u cumplesu l'ha sübìu otre trašfurmasiui fra Sinsentu e Setsentu, ma l'è štau ascì duvrau in otre manere, tantu che au prensipiu du seculu XIX u i’ éra ina fabrica ed vedru drenta aa certuza.

### Sute ai Savoia
Cun l'arìvu ed Napuleôn, versu u prensipiu ed l'Öciusentu, i urdini religiuji, cume cu di certuzén, i vegni dišfaci e a certuza l'è catò daa famía Savoia, che aa trašfurma int'in cašté e riserva ed casa, per vuréi ed Carlu Albertu. Du 22 ed màzu du 1837, difati, l’è marcau l'acquištu per 150 000 lìre da pòrte da *Suvrintendensa Generò du Patrimògnu Particulò ed S.M. Carlu Albertu* di terén in man fén-na a cuu mumentu a Francescu Sciandra. Dej'agni ciü tòrdi u vegne firmau u cuntratu ch'u porta i Savoia au cuntrolu ed tütu u *Tenimento* diciu "Vale ed Cazótu".

Suta a Carlu Albertu u s'ascište a 'na série ed travaii per recüperò l'architetüra e a funsiôn ed l'edifisiu, purtoi avanti da l'architetu Carlu Sada. 

A zona ch’ l’ha ciü patíu i dani di surdòi franseiji l'éra cula a nord, lande u ventova fò turna i pilaštri e a chivertüra du pórtiu ch'u da in saa furešterìa. I vegni cangioi e galerìe in sii fianchi da geja e in saa só strutürai in módu scignificatívu. Trašfurmò in capela reò, a vughe a ridusiôn du špasiu ina vota piau dau córu di froi, e a vegne tirò tirau sciü ina müragna ed divijôn.  

U prugetu ed Sada u vughe u rifinimentu da faciada, lande i büti ina ringhiera suvre au curnijôn, ina curnije per marcò i cunfén fra in ciàn e l’otru sute ai pugiö e i tiri sciü’ in edicula curunò da 'n tempanu per indicò l'entrò.

Versu aa metoi ed l'Öciusentu u vegne girau l'ingresu au cašté, špuštau inta màngna a setentriôn. Au prensipiu l'entrò a s’truvova a meridiôn, land’u i éra in pasage ch'u giuntova a certuza cun a štrò versu Garesce. 

Cun u travaiu in suu latu nord, du 1779, u s'era dau urigine cujì aa növa entrò, facia ciü’ grosa pöi da Sada, autù ascì du növu atriu a culiànta retangulò chivertu da 'na cupula ribasò e rzüu da quatru culòne.

Cun Vitóriu Emanuele II, i pasi e vacanse inta rejidensa i só secu fíi, reštoi sensa mòre in tenera etoi e guidoi cujì dau ciü gràndu fra ed lu: Maria Clutilde: figüra d'impurtansa inta famía Savoia, nunuštante che a l'épuca a fuse ancù zuna, bôn-na a geští ascì e situasiui ciü dificili.

Grasie a 'n diariu, da lé šcriciu in lengua franseize, land' l'è štò segnò a magiur pòrte di eventi sucesi dürante a só permanensa intu cašté, l'è štau puscibile ricustruì a vita da corte sabauda. Fra e òtre cóze, u suvran, ch'u amova andò aa casa e a vìta rürò de campagne, l'ha sugiurnau suvente chisì inseme aa bèla Rusin, fumna ed ümili urigini da lé špuzò intu 1869 (sensa doie u tìtulu ed rgén-na).

A quoji dej'àgni prima (1858) u rimônta u matrimógnu da principössa Clutilde, andò in špuza a Gerolamu Bunaparte, dìciu "Plon Plon" (u chijén ed Napuleôn III): u matrimógnu l'éra detau daa rajôn ed stàtu, vusciüu da Cavour per avéi l'aleànsa cun a Fransa da zgônda guèra d'indipendensa: l'è própiu mentr'a s'tröva a Garesce che lé a riceve a nutisia.

A štrutüra a rešta in man aa famía Savoia per quarant'agni in tutò, fén-na au 1881, quande a vegne vendüa da Ümbertu I a di privoi.

### Au dì d'ancöi
Au dì d'ancöi u cašté l'è drivertu au püblicu, grasie a in’ opera ed restauru purtò avanti daa regiôn Piemônte, ch' l'ha catau a rejidensa intu 2000: dau 2020 i sôn duca vijitabili a zóna nord e a capela, mentre ciü ed recente l'è stò driverta ascì a zóna sud.

## Note

## Otri prugetti

Categorîa:Architetûe do Piemónte