Unsu

**Ùnsu** (*Onzo* in italian) u l'è in cumün ch'u se tröva inta pruvincia de Savuna e u gh'à 219 abitanti (dàtti agiurnài au 2019).

## Geugrafìa

U teritò(r)iu de Unsu u l'è scitüàu inta meddia valâ de l'A(r)oscia, u se tröva a 410 m in sciu livellu du mâ, intu versante meridiunale du munte de Castel'Èrmu, ascì dìtu "*Pezu Grande*" (1092 m). Se cumpune de dife(r)ènti frasiùi, scicumme ch'u l'è in cumün sparsu: a sêde da cumüna a se tröva inta ciü grossa, ch'a l'è chélla du Capìttu.

Vixin a Menezzu u l'è presènte in bacìn artificiale, a tòstu 600 m in sciu livellu du mâ, bèn bèn frequentàu pe'u turismu e a pesca spurtiva, ch'u funsiùna ascì pe' pigliâghe l'aigua pe'i scìti a l'ingì(r)u.

### Cunfin
U teritò(r)iu de Unsu u cunfìna a setentriùn cun Naxìn, a nord est cun Castergiancu, a levante u cunfìna cun Utuvé e Vendùn, mèntre a meridiun cun Casanöva, a punènte invece cun L'Âguglia (IM) e Ransu (IM).

### Frasiùi

A Còsta e O Capìtto (Ònso) - vìsta da-a Còsta de Basérga (1).jpg|A Costa e U Capìttu mi(r)àe da Costa Basérga
A Còsta (Unsu)-Panu(r)àmma daa stràdda de Menézzu 02.jpg|A Costa daa via de Menezzu
Menézzu (Menézzu, Unsu)-Vista da frasiun.jpg|Panu(r)amma de Menezzu
Va(r)àvu de Surva (Unsu)-Panu(r)àmma daa SP35 01.jpg|Va(r)avu de Surva dau stradùn
Varâvo de Sótta (Ònso) - vìsta da-a Gêxa (2).jpg|Va(r)avu de Sutta daa Gêxa de Vendùn

E burgàe ch'i furma u cumün de Unsu e sun U Capìttu, A Costa, Menezzu, Ponteruttu, Va(r)avu de Surva e Va(r)avu de Sutta.

Cun ste chi u teritò(r)iu cumünâle u và a cröve 8,23 chilometri quàddri (km2) inte tüttu.

## Stò(r)ia
U cumün de Unsu u vegne mensciunàu pe'a primma vòtta inte l'ànnu 1000, zà inse(r)ìu inti dumini de Bunifassiu du Vastu, u vegne de contu sutta ai marchesi de Clavesana, ch'i l'han facciu custruì u castéllu du pòstu. I sa(r)àn sti chi a infeudà i Seulla de Arbenga, pöi padrui ascì de autre lucalitàe vixìne, cumme Àutu e Cravaüna. U nòmme u ne vegni(r)éa dunca da *Onze* ("unze"), scicumme che u l'é(r)a u cumün nüme(r)u unze a furmà u cuntadu sutta au duminiu di Clavesana.

A partì dau 1393 u feudu lucâle u vegne vendüu dai marchesi aa Repübbrica de Zena, pe' cangià duminasiùn intu 1402, quand'i riva di Del Carretto de Finâ, che pöi i venden u paìse au Marchesàu de Sücca(r)ellu. U duminiu in sce Unsu di Del Carretto u nu dü(r)a, perché a Repübbrica de Zena a catta turna u feudu, metendu(r)u sutta a giü(r)isdisiùn da Cêve, intu 1581. U duminiu zenese u nu u pòrta a gròsci vantàggi pe'a pupulasiùn du postu, che ducca a decidde de guvernâse pe' sò còntu, pagandu giüste e palànche versàe dai zenesi pe' pià u feudu dai marchesi de Sücca(r)ellu.

Inte stu mòddu Unsu a s'è dìccia libe(r)a cumüna, tantu che u vegne firmàu di editti, dunde u paìse u cumpa(r)ìsce cumme Repübbrica de Unsu. Dü(r)ante stu periudu chi i nu mancan i forti cuntatti cu'u capitanàu da Cêve, grassie ai consu(r)i lucàli, scicumme che l'aministrasiùn giüdisia(r)ia a rèsta in màn ai zenesi, ch'i dumandan dunca 200 scüddi pe' ànnu. A duminasiùn demucratica autonoma a dü(r)a pe' tòstu dui seculi, fin a l'arìvu de trüppe fransesi guidàe da Napuleùn Bunaparte. Cun a furmasiùn da növa Repübbrica Ligü(r)e u fenisce inta giürisdisiùn da Sènta, cun capitâle Arbenga, venèndu sêde du cantùn lucâle, ch'i ne faxevan parte ascì i cumüi da vixin (Vendùn, Pûgli, Basé(r)ega, Ce(r)érsa, L'Âguglia e Salìn), cun quarchedün de sti chi ch'u pàssa poi au cantun de Rànsu.

Stu chi u vegne poi destacàu da l'influensa ingàuna, pe' entrà a fa parte da giürisdisiùn de Inéja, fin a l'Impe(r)u Fransese, quande u teritò(r)iu lucâle u vegne purtàu sutta au Dipartimèntu de Muntenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, cumpresu inta pruvincia d'Arbenga, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu d'Arbenga e poi inta pruvincia de Savuna. Doppu u segundu cunflittu u va a fà parte da Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e u 2008 u l'ha fau parte da *Cumünitài muntana Ingauna* e, fin au 2011 de chella du *Punente Savunese*, quande sti enti chi i sun stài suprèssi.

## Abitanti
### Evulusiùn demugrafica

### Minu(r)ànse fu(r)èste
Segundu u ISTAT, ai 31 de dixèmbre du 2014, a Unsu u gh'è 21 rexidènti fu(r)èsti.

### Cugnòmmi ciü difüsi
I cugnommi ciü difüsi a Unsu i sun: Vignola, Ferrari, Arnaldi, Bronda e Gagliolo.

## Pòsti de interesse
### Architetü(r)e religiuse

Gêxa de San Martin (Unsu) 01.jpg|A gêxa de San Martìn au Capìttu
Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Capìtulu, Unsu).jpg|U Capìttu, a capella de l'Imaculâ Cuncesiùn
Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu) 02.jpg|A capella da Costa
Capélla da Madonna de Grassie (Menézzu, Unsu).jpg|A capella de Menezzu

Cumme gêxa Unsu u fà parte da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia e g'ha numma che ina parocchia ch'a cröve tüttu u te(r)ito(r)iu du cumün.
* **Gexa paruchiàle de San Martin** inta lucalitài du Capìttu. Cun furme ba(r)ocche, a conserva due stàtue de l'artista zenese Anton Maria Maragliano.
* **U(r)ato(r)iu de San Lu(r)ensu**, au Capìttu.
* **Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn**, au Capìttu.
* **Capella di Santi Cosma e Damiàn**, aa Costa.
* **Capella da Madonna de Grassie**, inta frasiùn de Menezzu, da vixin au lagu cu'u mèximu nomme.
* **Capella de San Calocciu** in scia simma du Castél'Ermu, ai cunfin amministratìvi cun Vendùn.

### Architetü(r)e militari
* **Rèsti du castellu di Clavesana** surva aa lucalitàe du Capìttu. U serviva cumme pustasiùn difensciva, grassie ascì ae due tûre, a primma a base reunda e a segunda utagunale.

## Ecunumìa
Se basa u ciü tantu in sce l'ativitàe da campagna, cun prudusiùn de vin e ö(r)iu. E nu mancan pöi e castagne e i furmaggi, ch'i ne vegne dae bestie.

## Cultüa
### Dialettu de Ùnsu

U dialettu parlàu a Unsu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligü(r)e de sentru punènte, u presenta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stu(r)icamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impe(r)ia.

### Moddi de dì

Stu chi u l'è in di mòddi de dì tipici de Unsu, u vö dì andà lesti, scimile au dìtu italian "andare a tavoletta", dunde peò se duvéa u termine "ciòn", che u l'è de derivasiùn imperiese, e u se tradüxe cun l'arbenganese "ciòddu" (*ciöo* in zenese).

## Feste e fe(r)e
* **Festa de San Martin**: a ciü grossa festa du paìse a se tegne pé festezà u santu du paìse, cun a celebrasiùn religiusa e a prucesciùn pe'e vie du Capittu.
* **Festa da Madonna da Mise(r)icò(r)dia**, urganizâ daa paròcchia, cun a celebrasiùn religiusa inta capeletta da Madonna de Grassie. Dü(r)ante sta manifestasiùn, ch'a se tegne au mese de marsu, inte tütte e ca' de Unsu u vegne sêsu in lümìn, dìtu ascì balunéttu, tradisiùn ch'a gh'è fina a Vendun, vistu che a capeletta a se tröva ai cunfin ascì cun stu cumün chi.

## Aministrasiùn

## Vie de Cumünicasiùn
U te(r)itò(r)iu de Unsu u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsâle 35, ch'a culega u paìse cun Vendun e Arnascu, mèntre a gh'è ascì a Stradda Pruvinsâle 20, che a permette u culegamentu stradale fra A Còsta e Ponteruttu, passàndu pé Utuvé, a meridiù  du paìse. A Stradda Pruvinsâle 78 a culéga Unsu cun a pruvinsa de Impé(r)ia, rivàndu aa Costa de Base(r)ega, frasiùn de Rànsu.

## Nòtte
;Nòtte au testu


;Nòtte bibliugrafiche


## Àtri prugètti