open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A muròle

Puezìa scrita da Angelo Daglio id Növe 

**A muròle** 
 
:In giurnu u sponta l'òtru e u gh’ disa «cura ». 
:Son spessi i giurni e tüti i disa «mangia». 
:Au dì d' inchöi beòtu chi lavura. 
:Se ön u n’ pö, a n’ sö cmè ch'u s’ la rangia. 
:Ai fiöi pcinein-i u gh’ painsa só pupà, 
:ma quel ch' l'è sulu, quel ch'l’è abandunà? 
 
:Piantla 'n pó, l'è Natòle, a n’ s'angussemu, 
:piantla ncu a tó muròle 
:e za che u taimpu u vóla 
:pensemu 'n pó a stò bain. 
 
:Giüstu. Peró zunzèmghe 'na parola, 
:pensemu a «fò» dee bain. 
:A vera richessa u n’è quel ch'ön u gh’a, 
:a vera richessa l'è quel che ön u dà. 
 
:E csi anche ti, intantu che e pulein, 
:biancu cme u late, stecà 'd rusmarein, 
:u rustissa nte è furnu ch'u l'indóra, 
:intantu che aa matein, pruntanda tóra, 
:e i trionfi ncu i dussi 'd Pernigoti, 
:ti tiri föra ön p'r ön quei fire 'd góti, 
:ön pe u sècu, ön pe u dusse, ön pe' u sciampàn, 
:pö t'vè a piò l'antipastu da Merlàn 
:e è fiö u te scónda a lètra suta a u tóndu, 
:painsa 'n pó a quei ch'in gh’an pü nsön a e móndu 
:ch'i gh’ mèta in buratein in fondu a u létu, 
:painsa 'n po' ai fiöi 'd l'Unétu 
:ch'i n’ viva sulu 'd pan! 
 
:Donca, cmè ch'a diva, i n’ perda l'ucazión, 
:fòla sta bon-na asción, 
:u te smiirà pü dusse anche u turón, 
:e Quel ch'U riva U scriva 
:ntu so libru a so benedisción.

*Tradüsción in italiàn*

**La morale**
:Un giorno spinge l’altro e gli dice «corri».
:Sono molti i giorni e tutti dicono «mangia».
:Al giorno d’oggi beato chi lavora.
:Se uno non può [è in difficoltà] non so come se la cava.
:Ai figli più piccoli ci pensa suo padre,
:ma quello che è solo, quello che è abbandonato?
:- Piantala un po’, è Natale, non preoccupiamoci,
:piantala con la tua morale
:e già che il tempo vola
:pensiamo a stare bene.
:- Giusto. Però aggiungiamo una parola,
:pensiamo a fare del bene.
:La vera ricchezza non è quello che uno ha,
:la vera ricchezza è quello che uno da.
:E così anche tu, mentre il tacchino,
:bianco come il latte, steccato di rosmarino,
:arrostisce nel forno che l’indora,
:nel mentre che al mattino, preparando tavola,
:e gioisci con i dolci di Pernigotti,
:tiri fuori uno ad uno quella fila di bicchieri,
:uno per il secco, uno per il dolce, uno per lo sciampan,
:poi vai a comprare l’antipasto da Merlano,
:e il figliolo ti nasconde la lettera sotto il piatto,
:pensa un po’ a quelli che non han più nessun al mondo,
:che ci mettono un burattino in fondo al letto,
:pensa ai ragazzi dell’Oneto
:che non vivano solo di pane!
:Dunque, come dicevo, non perdere l’occasione,
:falla questa buona azione,
:ti sembrerà più dolce anche il torrone,
:e Quello che Nasce annota
:nel suo libro la sua benedizione.

## Pagine culeghè
* Dialètu 'd Növe (puezìa)

* A piasa e i só palasci

* Növe
Muntautu

**Muntàutu** (*Montalto* in italiàn, ufisialménte *Montalto Ligure*) u l'è in paìse ligüre de 364 abitànti ch'u l'ha fàitu cumüna pe còntu sò fina du 2018, quand'u s'è füsu cun Carpàxe in ta cumüna növa de Muntàutu Carpàxe.

## Geugrafìa

## Stòia

## Abitànti
### Evulusiùn demugràfica

## Pòsti de interèsse

## Ecunumìa

## Cultüa

## Manifestasiùi

## Fèste e fèie

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn

## Nòte
;Nòte au tèstu


;Nòte bibliugràfiche


## Àutri prugèti

Categorîa:Muntautu Carpaxe
Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Inpéria
Guarbe

**Guarbe** (*Goarbe* segund Bruyn Andrews, *Gouarbe* aiscì, *Gorbio* en italiàn e franses) é 'na cumüna d’e Arpe Marìtime, en Fransa, dame 1&nbsp;297 abitante.

## Geugrafìa

## Storia
### Urigine du num

### Preistoria

### Antichità

### Age megiàn

### Age mudernu

### Age cuntempuràn

## Posti d'enteressi

File:Eglise Saint-Barthélemy.jpg|Ghieija de San Bartumé, ent'u pais
File:Gorbio BW 1.JPG|U palassi d'a cumüna
File:Gorbio (7394392454).jpg|Funtana d'u cünti de Malaussena

### Architetüre religiuse

### Architetüre sìvile

## Ecunumia

## Cültüra

## Feste e fiere

## Vie de cumünicassiàn

## Note

## Autre prugete

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Club of Pioneers

O **Club of Pioneers** (in lig. *Club di Pionê*) o l'é l'assoçiaçion reconosciua in mainea offiçiale da-a FIFA ch'a mette insemme i club ciù antighi e ciù istòrichi do mondo.

## Membri correnti
*Misso à giorno do zenâ do 2025:*

## Pioneers Cup
O **Club of Pioneers,** fondou do 2013, o l'organizza tutti i anni a triangolare **Pioneers Cup**, ch'a l'é stæta organizzâ pe-a primma vòtta do 2013 e a vedde a parteçipaçion de squaddre de tifoxi di club accompagnæ da "vege glöie".

## Nòtte


## Ligammi de feua
* 

Categorîa:Zeugo do ballon
Gro Harlem Brundtland

**Gro Brundtland** (nasciûa co-o cognómme **Harlem** o 20 d'arvî do 1939) a l'é unna politica norvegeise into Partio Travaggista, ch'a l'à servio pe trei mandati comme primmo ministro da Norvegia (1981, 1986-1989, e 1990-1996), comme cappo do seu partio da-o 1981 a-o 1992 e comme direttoa de l'Organizzaçion Mondiâ da Sanitæ da-o 1998 a-o 2003. A l'é conosciua ascì pe avei prescidiou a Commiscion Brundtland ch'a l'à presentou o rappòrto Brundtland in sciô desviluppo sostegnibile.

Educâ comme mego, a Brundtland a s'é azzonta a-o Partio Travaggista e a l'é intrâ into goerno do 1974 comme Ministro de l'Ambiente. A l'é vegnua a primma primma ministra dònna da Norvegia a-i 4 de frevâ do 1981, ma a l'à lasciou o cargo a-i 14 d'ötovie do 1981; a l'é tornâ comme primmo ministro a-i 9 de mazzo do 1986 e a l'à servio fin a-i 16 d'ötovie do 1989. In sciâ fin a l'é tornâ pe-o seu terso mandato a-i 3 de novembre do 1990. Dòppo a seu demiscion à sorpreisa comme primmo ministro do 1996, a l'é vegnua un leader internaçionâ into desviluppo sostegnibile e inta sanitæ pubrica, e a l'é stæta direttoa geneâ de l'Organizzaçion Mondiâ da Sanitæ e comme inviâ speçiale de l'ONU in sciô cangiamento do climma da-o 2007 a-o 2010. A l'é ascì viceprexidente de l'organizzaçion The Elders e unn'ex viceprexidente de l'organizzaçion Socialist International.

A Brundtland a l'appartegniva à l'ala modeâ do seu partio e a sostegniva l'appartenensa norvegeise à l'Union Europea into referendum do 1994. Comme primmo ministro, a Brundtland a l'é vegnua conosciua pe coscì comme a "moæ da naçion". A Brundtland a l'à reçevuo o Premio Carlomagno do 1994, e a l'à reçevuo ben ben di atri premi e reconoscimenti.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Politica
Categorîa:Politica Internaçionâ
Categorîa:Norvéggia
Proveàa

**Proveàa** (*Polverara* en talián) l'è na' fraçión dü comǜn de Ricò 'nt'a provinsa dea Spèza, con üna popolassión de 259 abitanti.

## Geografia

## Stòia

## Sìti da vede
;Architetüe religioże
* Geṡe parochiae de San Nicolla de Bari
* Oatòio de San Rocco
* Capèla da Madòna da Neve

;Architetüe militae
* Ex castèo de Proveàa

## Àotri progèti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Spézza
Olivia Dorato

**Olivia Dorato** (Prinçipatu de Mu̍negu, 24 de frevà 1998) è üna cantüra munegasca.

## Discugrafia
* *Heartbroken* (2013)
* *Fizzy* (2015)
* *Préliminaires* (EP, 2020)
* *Connexion* (2022)
* *Regarde-moi* (2022)

## Referençe


Categorîa:Biografìe
Categorîa:Munegasche
Categorîa:Muxicisti
Vòtta rionda e doî mezi còlli

A **vòtta rionda e doî mezi còlli** o l'é un groppo d'ingancio addeuviou pe ormezzâ ò fissâ unna còrda à un anello ò à un atro oggetto fisso. O nomme o l'é descrittivo de parte che forman a struttua do groppo: a *vòtta rionda* a l'ingheugge l'oggetto fisso, e i *doî mezi còlli* asseguan o cavo corrente a-o dormiente.

De variante de sto groppo en poscibile, con aumentâ o numero de vòtte e de mezi còlli. Se o cavo corrente o l'é fæto passâ drento da vòtta rionda, s'ottëgne un groppo de l'ancoa, unna variante ciù segua ma ciù difficoltosa da aggroppâ co-e còrde drue ò redene. Inte tanti caxi donde se peu addeuviâ a vòtta rionda e doî mezi còlli, se peu ascì addeuviâ a gassa d'amante, ch'a l'é ancon ciù segua ma a l'à o desavvantaggio de no poei ëse realizzâ con unna còrda in fòrsa; incangio, a vòtta rionda e doî mezi còlli a se peu fâ de lengê in sce unna còrda in tenscion.

## Stöia
Sto groppo o l'é stæto descrito pe-a primma vòtta do 1794 e inte l'ençiclopedia di groppi do Clifford Ashley o l'à i numeri d'identificaçion 1720 (verscion primmäia) e 1721 (variante doggia).

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Gróppi
Santàcta

**Santàcta** l'è 'n cumüne ch'u gh'ò 352 abitanti (a-i 30-11-2024) e u s'tröva inta Pruvéincia 'd Lisandria, in Piemónte. A Santàcta u s' pòrla incù in dialettu 'd tranzisción fra u ligure e u lunbardu.

## Geugrafìa

## Stória

## Pósti d'interesse

## Ecunumìa

## Cultüa

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
Groppo de l'ancoa

O **groppo de l'ancoa** o l'é un groppo d'ingancio addeuviou pe fissâ unna còrda à un anello (comme quello de unn'ancoa) ò à unn'atra terminaçion pægia. O Clifford Ashley, inta seu ençiclopedia di groppi, o ghe dà o numero d'indentificaçion 1841 e o dixe ch'o l'é o megio groppo pe-e ancoe, sciben che co-e còrde drue e redene l'é ciù façile addeuviâ unna vòtta rionda e doî mezi còlli.

## Realizzaçion
O groppo de l'ancoa o se realizza de lengê: se fâ unna vòtta rionda d'in gio à l'anello de l'ancoa (ò atro oggetto a-o quæ se veu inganciâse); se fâ un primmo mezo còllo d'in gio a-o cavo dormiente, con passâ drento a-a vòtta; e un segondo mezo còllo, normale, feua da-a vòtta. Sto groppo o l'é scimile a-a vòtta rionda e doî mezi còlli, co-a sola differensa che inte sto groppo o primmo mezo còllo o l'é fæto passâ drento a-a vòtta, pe rendilo ciù rescistente.

## Tecnica
Pe-o sòlito sto groppo o se peu mollâ de lengê, mascime co-e còrde de materiale organico. Pe rendilo ciù façile da mollâ co-i materiali moderni, se peu dâ unna vòtta de ciù d'in gio à l'anello, pe aumentâ o diametro interno do primmo mezo còllo.

Pe conseguensa do fæto che o cavo corrente o l'à da passâ drento a-a vòtta, sto groppo o no se peu fâ con unna còrda sotta tenscion. Unn'alternativa ch'a fonçioña quande o cavo dormiente o l'é in tenscion a l'é a vòtta rionda e doî mezi còlli.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Gróppi
Mêtru cübbu au segundu

U **mêtru cübbu au segundu** (scimbulu **m<sup>3</sup> ⋅ s<sup>−1</sup>** o **m<sup>3</sup>/s**, de vòtte marcàu cun l'abreviasiùn inglese *cumec*) u l'è l'ünitè de mesü(r)a da purtâ vulumétrica intu Scistêma Internasiunâle de Ünitè de Mesü(r)a (SI). In mêtru cübbu au segundu u l'è pa(r)eggiu au scangiu o au mesciamèntu, pe ògni segundu, du vulümme d'in cübbu dai burdi d'in mêtru, e dunca d'in mêtru cübbu o, a l'imprinsippiu, in *[[stère]]*. Pe'u ciü u l'è duve(r)àu cumme ünitè pe'u flüssu d'ègua, survetüttu di scciümmi e di rièi, o, inti sò suttumultipli, pe mesü(r)à u flüssu d'a(r)ia di impianti HVAC.

## Üsi
St'ünitè de mesü(r)a a l'è duve(r)â pe ciü grandesse fixiche scibèn che, a ogni mòddu, e sun tütte culeghèi a ina purtâ, cun de dimesciùi che dunca e se ponen scrive int'in'equasiùn de furma M3·T-1. Intu detaju, fra e grandesse cuscì mesü(r)èi, e ghe sun:

* Purtâ vulumétrica o purtâ vulümica
* Spesa d'a(r)ia
* Velucitè de flüssu o macruscòpica, ch'a l'è a purtâ pe' l'ünitè de tèmpu
* Velucitè vulumétrica de flüssu
I dèti in ünitè de m3 ⋅ s−1 i sun duve(r)èi survetüttu in sce l'àsse verticâle di idrugrammi de flüssu, ch'i mustran cumm'a cangia intu tèmpu a purtâ d'in scciümme; mesü(r)â dau prudütu fra a velucitè media e a süperficie da sesiùn trasversâle. In scciümme de media grandessa u g'ha ina purtâ inte l'urdine di 100&nbsp;m3 ⋅ s−1.

## Cunversciùi

## Nòtte


Categorîa:Unitæ de mezûa
Ino Campo

**Ino Campo** (ò *In-no Campo*), ciù conosciua a-o giorno d'ancheu comme **Via do Campo** (it. *Via del Campo*) a l'é unna strâ lastregâ into quartê zeneise de Prè, ch'a l'attraversa i carruggi do çentro istòrico.

A l'é conosciua ciù che tutto pe ëse l'ambiente de uña de cansoin ciù avvoxæ do cantante-autô zeneise Fabrizio De André, missa in muxica co-o Enzo Jannacci, intitolâ, pròpio, *Via del Campo* e compreisa inte l'album *Vol.* *1°*. A strâ a l'é stæta mensunâ ciù tardi ascì inta canson *La casa in via del Campo* da Amália Rodrigues.

## Guidda

Un tempo un pòsto de contrabbando e prostituçion (ch'o l'ea pratticou segge inti fondeghi deuviæ comme maganzin che inte quarchidun di bordelli ciù avvoxæ, e l'é in sce sto aspeto che a descriçion da strâ inta canson do De André a mette l'enfaxi), ancheu a l'à perso ben ben de l'antigo smato e do reciammo *peccaminoso* che a l'à fæta conosce, e a l'é limitâ a fonçionâ comme un ligamme co-a antiga Pòrta di Vacca - un passaggio squæxi obrigatöio pe-i turisti - tra o moderno longomâ do pòrto antigo (renovou da-o Renzo Piano) e a Via di Pré da-a rente - o pòsto do *mondo de sotta* zeneise pe antonomasia - ch'o finisce into complesso romanico da Commenda de San Zane de Pré.

Pöco assæ à meitæ da stradda gh'é ciassa Vacchero, de drento a-a quæ gh'é a Chinòlla de l'Infamia (it. *Colonna infame*) tiâ sciù pe-o Giulio Cesare Vacchero ch'o l'à traghettou contra a Repubrica de Zena.

A-o comenso de Ino Campo, inte l'incroxo pedonale da ciassa Fossatello, a Via di Lomellin a s'arve, donde s'attreuva a casa nativa do Giöxeppe Mazzin, che oua a l'òspita o Museo do Risorgimento e l'Instituto Mazzinian.

## A memöia do De André in Ino Campo

Ino Campo gh'ea a butega de dischi e instrumenti de muxica do Gianni Tascio, un grande amigo do Fabrizio De André, ch'o frequentava a butega fin da zoene.

E gente che passavan da-a butega poeivan sentî cian cianin e nòtte de cansoin do De André, tanto che e covertiñe originale de tutti i dischi pubricæ da-o cantante-autô de cansoin ean in exibiçion a-o barcon. De drento, a chitara Esteve ch'a l'appartegniva a-o De André a l'é stæta conservâ e exibia. Missa pe l'asta da-a famiggia in aggiutto à Emergency, a l'é stæta accattâ da-o Gianni Tassio graçie a-o contributo da çittæ intrega. L'ammontâ arrecuggeito (168 mioin e 500.000 lire) o l'é stæto deuviou pe tiâ sciù un ospiâ into Særa Lion, ch'o piggia o nomme da-o Fabrizio De André e un di seu reparti o l'ea dedicou à Ino Campo.

O Gianni Tassio o l'é mòrto do 2004; o maganzin o l'é arrestou averto, gestio da-a vidoa Daniela, scin a-i 24 de frevâ do 2010, quande o l'é stæto serrou, pe ëse acquistou da-o commun de Zena e arvio torna do frevâ do 2012 dòppo ëse stæto trasformou into museo multimediale "Via del Campo 29 rosso". 

## Verscion Fado
Unn'atra canson ch'a piggia o nomme da stradda a l'é *La casa in via del Campo* (lig. *A casa Ino Campo*) muxica do Alberto Janes e testi do Roberto Arnaldi, cantâ da-o Franco Simone, ma avvoxâ pe l'interpretaçion da cantante portogheise Amália Rodrigues.

## Nòtte


## Atri progetti

## Ligammi de feua
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Stràdde de Zêna
Brignano Frascata

**Brignano Frascata** (*Bërgnau e Frascâ* intu dialettu lucòle)) l'é 'n paìze inta Val Curón ch'u gh'ò 421 abitanti (a-i 30-11-2024). A Bërgnau e Frascâ u s' pòrla incù in dialettu 'd tranzisción fra u ligure e u lunbardu.

## Nóte


## Òtri prugètti
Munteigu

**Muntèigu** (*Montacuto* in italiàn) l'é 'n paìze inta Val Curón ch'u gh'ò 228 abitanti (a-i 30-11-2024). A Muntèigu u s' pòrla incù in dialettu 'd tranzisción fra u ligure e u lunbardu. Muntèigu u s'tröva ai pé dei Munte Giaö. In sima a-a Val Curón, arainte a-a sima dei munte Giaö, u gh'è l'omonimu paìze du Giaö, frasción id Muntèigu.

## Nóte


## Òtri prugètti
A floa du luvu e da guipe a vò avanti

**Ista l'è a cuntinuasción da floa du luvu e da gùipe che a prinsipia ** chi.

Iéa zò pasè du-trai giurni e u luvu l’ò truvó a gùipe e u gh’diza: “Da quand ch’a sema stè int’ei campanéin, mi a n’ö pü mangió…” 

E a gùipe: “Öh, mò t’è propiu furtünó! Stamatéin l’è pasó ‘n omu cui cartéin e in sima dei carètu u gh’avàiva salòche, anciùe, stuchefisu… Mi a sun ndò id cursa in sima dei paìze, a m’sun slungò in mez da strò igmè ch’a fisa morta e quand ch’l’è rivó l’anciué, ö sentìu ch’u dizàiva “Mò csa gh’èlu chi, ‘na gùipe?” e u m’à muló in còsu inta scàin-a ch’a n’sö igmè che ö fòtu a n’bragiò e a cuntinuò a fò a morta.”

Alua l’anciué u diza: “Chi sò igmè ch’a sarò cuntainta a me dona quand ch’a gh’portu a cò sta pelicia, che cunbinasción l’è propiu a stagión giüsta!” U m’ciòpa per ‘na ganba id dré e per quela davanti e… pùfete, u m’böta in sima dei carètu; u s’mètta ai stanghe e u s’incaméin-a versu a Ture. Mi a drobu prima ‘n ögiu e pö l’òtru… Pian pianéin ö sminsó a bütò zü dai carètu salòche, anciùe e còrche stuchefisu. Mò sübtu prima id rivò dai viòle, adaxu adaxu a m’sun lasò ndò in tera da-a pòrte dei fóssu. Ö spetó in mumaintu e pö via a rguì quel che prima avàiva smenó per la strò!

E ti, se ti m’dè a mainti a mi, ti spéti quand che l’anciué u turna indré, t’le spéti quand ch’u vena zü da Persi e ti fè igmè ch’ö fòtu mi. E ricórdite id fò bain ei mortu, peichè se ti scòppi süptu apain-a ch’u t’dò in còsu, alua l’è finìa…”

A ste luvu a gh’è pòrsa ‘na bon-a idea e u s’è missu da-a Capleta a spetò l’anciué. Gmè ch’u l’à vistu spuntò in sima da muntò id Persi, u s’è incaminó inta strò cröza, in pó prima da Ture, squèzi da-a strò pe ndò ai Munesté, e u s’è crugó bela longu a traversu u stradón. 

L’anciué, apain-a ch’u l’ò vistu, l’ò tió fö in bel bastón ch’u s’l’avaiva prepaó e zü bachè! E u diva: “A l’è chi quel ch’u m’ò rubó i anciùe! A t’la dòg mi a pòga: quei ch’i n’te piòza, a ti baàtu!” e zü bóte da orbi!

Ste povru luvu u n’ne pudaiva pü! A bèla meiu u s’è rabló in pó pü ‘n lò, u s’è rabató int’ei fusacrón, u s’è infió suta a ‘n puntlètu, e quand che l’anciué u s’n’è ndó, piàn pianéin, incu i ose rutte chi scrusìva dai bótte ch’l’ò ciapó, u s’è rabló versu cò. 
Dop dui dì a gùipe, che a gh’avàiva puia ch’u fisa mortu davai dai legnè, l’è partìa da-a so tan-a ncu ‘n bel fagótu e l’è ndò a sercòlu. Quande ch’lè rivò versu a metò da-a strò pe ndò a cò du luvu, l’ò avertu ste fagótu e l’ò ciamó. Igmè ch’a l’ò vistu spuntò da dré d’in büscu, l’ò tió u respìu, a l’ò lasó vzinò, e pö a gh’ò ditu: “Ö savüu ch’a n’t’è ndò guei bain e, pensandu che ti gh’avrè fòme, a t’ö purtó du-trè salòche e du-tre anciùe”. U luvu, che trò i bótte e a fòme u n’ghe veghiva squèzi pü, igmè ch’ò vistu tütta quela gròsia, u s’è missu süptu a mangiò sainsa fiagò e u culaiva resche, cùe e teste bèla intreghe che mumainti u se stranguàiva!

**A floa du luvu e da gùipe a finissa** .
Categorîa:Föe
Categorîa:Conponiménti in lìgure
Fràuga

**Fràuga** (*Fabbrica Curone* in italiàn, *Fràuga* o *Fràvega* intu dialettu lucòle) l'é 'n paìze inta Val Curón ch'u gh'ò 552 abitanti (a-i 31-12-2024). A Frauga u s' pòrla incù in dialettu 'd tranzisción fra u ligure e u lunbardu. 

## Nóte


## Òtri prugètti
Lorenzo Tacchella

**Lorenzo (Loénso) Tacchella** (Rónco, 1922 – Prîa Bisciæa, a-i 16 de lùggio do 2008) o l’è stæto ’n stòrico, scritô e partigiàn italiàn, Cavaliêre e Diplomàtico de l’Órdine de Malta, do quæ o l’è stæto anbasciatô inta Bòsnia-Erzegòvina, e insegnante a l’Universcitæ de Zêna.

## Biografîa

Nasciûo a Rónco inte l’èrta valàdda do Scréivia (provìnsa de Zêna) o l’è stæto antifascìsta e, inta Rexisténsa, o l’à conbatûo inta Valadda do Borbéia. Into dòppo goæra o l’è intròu inte l’Órdine de Malta e o l’à pigiòu a làorea in Scénse Polìtiche a l’Universcitæ de Zêna; dòppo o l’à studiòu a-a Pontifìccia Universcitæ Gregoriànn-a de Rómma dond’o l’à pigiòu a làorea de Dotô in Stöia Ecleziàstica e o lìbero insegnaménto inte Universcitæ Pontifìcce. O l’è stæto libero insegnante de Stöia da Diplomaçîa Pontifìccia a l’universcitæ de Zêna e inta Catòlica de Milàn e Letô da facoltæ de léngoe e letiatûa de l’Universcitæ de Detroit.

O Tacchella o l’é stæto Inspetô Benemérito pe-i bêni d’archìvio da Ligùria, Prescidénte Benemérito do Céntro de Stùddi Stòrichi pe l’Èrta Valàdda do Scréivia, çitadìn benemérito de Buzàlla e Cantalô e Ofiçiâle Benemérito de l’Ezèrcito Italiàn.
Into novénbre do 1997 o Tacchella o l’è stæto nominòu anbasciatô de l’Órdine de Malta inta Bòsnia-Erzegòvina; o l’à fondòu l’Académia Òlubrénse (Òlûbria o l’è o nómme che i Români dâvan a-o Scréivia), o l’à scrîto bén bén de lìbbri dedicæ a-a Stöia da Ligùria, a-i Fèodi Inperiâli e in mòddo specìfico ascì a-i pàixi da Borbéia e de l’Èrta Valàdda do Scréivia.
O l’é mòrto a-i 16 de lùggio do 2008 a 86 anni into Palàçio Spìnoa de Prîa Bisciæa de Îzoa do Cantón. O mortöio l’àn fæto inta gêxa da Paròchia de Prîa Bisciæa. O l’è soteròu a Cabèlla Lìgure da-arénte a-a mogê Mary Madeleine.

## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
*   
*    
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Edoardo Bennato

**Edoardo Bennato** (Nàpoli, 23 de lùggio do 1946) o l'é 'n cantoutô e sunòu de vàrri struménti muxicâli.

O l’è un di magioî esponénti do rock italiàn ma con incurscioìn into blues e into punk. O l’è stæto o prìmmo cantante solista a exibîse into Montreaux Jazz Festival dond’o l’à òtegnûo ’n grande sucèsso personâle. A-i 19 de lùggio do 1980 o l’è stæto o prìmmo artìsta italiàn ch’o l’à avûo ciù de 70.000 spetatoî co-o sò spetàcolo a-o Stadio Meazza de Milàn.

Da-o pónto de vista muxicâle o s’è formòu a Lóndra dond’o l’à comensòu a exibîse sunàndo into mæximo ténpo a chitâra, a baterîa a pedâle e l’armònica a bócca. Coscì o s’è creòu ’n sò stîle muxicâle ùnico infloensòu da-i Gréndi do blues e do rock.

Apascionòu da-a mùxica do Gioacchino Rossini, o l’à afermòu chò-u conpoxitô o se saiæ adatòu benìscimo a-a mùxica rock e o saiæ diventòu un di Rolling Stones.

E so cansoìn són de spésso iròniche e disacrànti e de lóngo cóntra o potêre, de qualónque parte, quand’o se manifèsta in mòddo òtûzo e stùpido.

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Muxicisti
Categorîa:Cantaotoî
Virgilio Fedi

**Virgilio Fedi**, ditu **U Finarìn**, (Nuxettu, 20 de môrsu du 1911 - Finô, 17 de frevô du 1998) u l'è stètu ün partigiàn e pueta ligüre, cunsciderùn u mascimu scritû in-tu parlô finarìn.

## Vitta

Nasciüu a Nuxettu, in-ta pruvinsa de Cuneu, da-u Manlio e da l'Angela Arecco a-i 20 de môrsu du 1911, u l'à fètu San Martìn a Finô cun-a famia dopu che u puè, in-te manifestasiuèi pe-a cuscì dita setemôna russa, u l'è stètu masùn a S̠éna da-i carabinè cuande ch'u l'axèiva ött'agni. A tres̠'agni u l'à cumensùn a travaiô in-te de uficine mecaniche e, du 1925, in-te ün incidénte u l'è mortu u sö frè picìn. Cun-a muntô du regimme fascista u Fedi u l'è stètu perseguitùn pe-e sö idee pulitiche e u gh'è cuscì vegnüu ciü difisile truvô du travaiu, fenindu pe dedicôse a-a pésca. Du 1935 u l'è stètu ciamùn a-e arme pe cunbatte in-ta guèra d'Abisinia, und'u gh'è restùn fina in-tu méis̠e d'agustu du 1937. Vegnüu indaré a Finô, u l'è turnùn a-u travaiu de pescaû, pe poi intrô in-ta Piaggio cumme, pe-e necesitè da guéra, nu s'è mirùn ciü a-u creddu puliticu.

De scus̠u, u Fedi u l'è andètu avanti cun-a sö ativitè in-tu partiu cumünista clandestìn, und'u l'éra respunsabile de s̠ona. Doppu du '43 u l'à cunbatüu inta Rexisténsa ligüre, finindu ascì in prexùn, e a-u 25 d'avrî du '45 u l'è fètu cumisôriu da brigô "G. Volpi". U giurnu doppu u l'à risevüu a nomina a vice-scindicu de Finô, ma pasùn cuôrche setemôna u s'è diméssu da-a càrega cunscideranduse nu guèri spertu in-te materie aministrative, pe inpegnôse a dô recattu a-u Partiu Cumünista in-tu Finô, und'u l'è vegnüu segretôriu e respunsabile de s̠ona. De sti ténpi u Fedi u cuménsa dunca a dedicôse a-a pues̠ia, sénsa du gran sciarattu o de recunusciménti, ma ciütostu cumme manera de lasciô ün regordu du sö parlô, cuéllu da Marina, cun di cunpuniménti ch'i se fan a-e sö esperiénse de vitta, pübrichè in-te ün vulümme, *I mugugni du nonnu*, du 1987. In-scia fìn, u Fedi u l'è vegnüu a mancô a-i 17 de frevô du 1998, lasciandu ün gran nümeru de pues̠ie, pe-u ciü ancura manuscrite. A-i 8 de s̠ügnu du 2013 u cumüne u gh'à dedicùn üna ciassa a-a Marina.

## Opere
;Pues̠ie in vulümme
* 
* 
* 
* 
* 

;Pues̠ie in recanpè:
* 
* 
* 
* 
* 

;Pues̠ie in-sce reviste
* 
* 

## Nute


## Bibliugrafia
* 
* 
* 
* 

## Ôtri prugètti

## Ligammi de föra
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Categorîa:Poêti in lìgure
Friedrich Merz

**Joachim-Friedrich Martin Josef Merz** (Brilon, Germania, a-i 11 de novénbre do 1955).

O l’é ’n polìtico e avocâto; da-o 6 de màzzo do 2025 o l'é cançelê federâle da Germania.

Ménbro de l’Unión Crestiàn-Democràtica da Germania (CDU), da-o 2022 o n’é prescidénte.

O Merz o l’è stæto ascì deputòu a-o Parlaménto Ouropêo into 1989-1994, dòppo deputòu a-o Bundestag into 1994-2009, a-o quæ o l’apartêgne de nêuvo da-o 2021 e dond’o l’è stæto prescidénte do Grùppo Parlamentâre CDU/CSU into 2000-2002 e dòppo tórna da-o 2022 scinn’ancheu.

O l’è diventòu cappo do partîo dòppo avéi provòu, sénsa riêscîghe, d’arivâ a quélla poxiçión inte doî prìmmi congrèsci into 2018 e into 2021.

Into 2025 o l’è stæto o candidòu-cançelê comùn do CDU e do CSU int’eleçioìn federâli do 23 de frevâ, inte quæ a CDU a l’è diventâ partîo de magiorànsa relatîva.
Pàppa Lión XIV

**Pàppa Lión XIV**, in léngoa latìnn-a **Leo PP. XIV** (nasciûo Robert Francis Prevost a Chicago, a-i 14 de seténbre do 1955); da l'8 de màzzo do 2025 o l'é o 267° Pàppa da Gêxa Catòlica e Véscovo de Rómma, 9° rè do Stâto da Çitæ do Vaticàn, Primâte d'Itàlia, pàssa i âtri tìtoli che són dæti a-o Pontéfiçe Româno. O gh'à dôe çitadinànse, quélla di USA e quélla do Perù e o l'é o segóndo pàppa ch'o ne vén da-o Continénte Americâno e o prìmmo inta stöia di Stâti Unîi d'América. O l'é o prìmmo pàppa ch'o l'apartêgne a l'Órdine de Sant'Agostìn.

## Biografîa
Robert Francis Prevost o l'é fìggio do Louis Marius Prevost, d'òrìgine frànco-italiànn-a, e Mildred Martinez d'òrìgine spagnòlla. O gh'à doî fræ, Louis Martin e John Joseph. Pàssa l'ingléize, o pàrla bén o spagnòllo, l'italiàn, o françéize e o portoghéize, e in ciù o sà lêze o latin e o tedésco. Inte l'agósto do 2015 o l'à avûo a çitadinànsa peruviànn-a: o l'à defæti pasòu tanti anni into Perù, prezénpio da-o 1988 a-o 1998, quande o l'é stæto primma priô da comunitæ e dòppo diretô do semenâio agostiniàn de Trujillo, e ascì docénte de diritto canònico, patrìstica e morâle a-o semenâio diocezàn "San Carlos y San Marcelo" (Seminario Mayor).
## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Crestianeximo
Bîgo (Zêna)

O **Bîgo** o l'é 'na strutûa architetònica do Pòrto antîgo de Zêna.

## Descriçión
O l'é stæto progetòu da l'architétto Rénso Piano pe-e Colonbîadi do '92 e-o seu nómme e-a seu inmàgine én inspiræ a-o bîgo, sàiva a dî, a-i bràssi de càrego ch'êan in sciâ covèrta de tùtte e nâve mercantîle prìmma de l'arîo di container.

Se a lantèrna a l'é l'antîgo scìnbolo de Zêna, o prìmmo ch'o védde chi vêgne da-o mâ, e a-o mâ o l'é ligòu, o bîgo o l'é o neuvo scìnbolo ligòu, pe cóntra, a-o pòrto e a-o lòu di portoâli, a-a fadîga ch'a pòrta richéssa e svilùppo a tùtta a çitæ, co-i camàlli in scê banchìnn-e che càregan e scàregan e nâve.

O bîgo o no l'à sôlo na fonçión d'inmàgine, ma ànche 'na fonçión struturâle, quélla d'arêze o tendón da ciàssa de fèste li da-arénte, e unn-a turìstica: co-i sò bràssi che pàn di sigâri o l'arêze 'n ascensôre ùnico a-o móndo, perché o no gh'à o vâno de córsa e mànco e goìdde de scoriménto e a seu cabìnn-a a l'è circolâre e panoràmica e a peu caregâ 65 persónn-e. 

O peu anâ sciù fìnn-a a 50 mêtri d'artéssa e-o gîa a 360 gràddi; da drénto, a vìsta de Zêna a l'é goidâ, co-in sotofóndo muxicâle, pe mêzo de panélli scrîti e vôxe goìdda, in divèrse lèngoe, che mostràn i palàssi e-e strutûe ciù bèlle da çitæ.

Da li se védde cóntra o çé a lìnia de confìn de tùtta a çitæ: o Rîghi, o Fòrte Poìn, o Diamànte, e-o mónte Fasce lazù a lévante, se védde da Sàn Pê d'Ænn-a a Stùrla.

Se védde i èrti canpanìn de prîa che spóntan in mêzo a-i téiti grîxi di abæn solcæ da 'n laberìnto de caróggi coscì stræiti che pâ che nisciùn o pòsse intrâ into cheu de Zêna, 'na çitæ ch'a s'amîa ànche da-o bàsso, co-o nâzo pe l'âia, pe védde o çê a strìsce, lasciù in mæzo a-e câze che apartêgnan a-a stöia. Se védde da-i mónti a-o mâ.

L'é a-a séia però chò-u bîgo, arivòu in çìmma, o gîa a 360 gràddi e
o ne regàlla a ciù bèlla vìsta, quélla de Zêna tùtta inluminâ. ‘Na çitæ ch'a ne mostra supèrba i sò fòrti a fâ da goàrdia a quésta grànde beléssa che o bîgo, nêuvo amiâdô de Zêna, o ne regàlla. Quànde o l'é atîvo, l&#39;ascensôre o pàrte da tæra ògni 10 menûti.

Pe costroîlo gh'é vosciûo 400 tonêi d'âsâ e 3 chilòmetri de câi metàlichi. E seu strutûe én stæte afidæ a-a Ove Arup &amp; Partners e én stæte calcolæ da-o Peter Rice.
## Nòtte

## Bibliografîa
*

## Ligàmmi estèrni

* 

## Âtri progètti

O Bîgo
Aegypius monachus

**Avoltöio Néigro** (*Aegypius monachus* Linnaeus*,*doppo Edwards 1760 ) Famìggia Accipitridae,  Sotofamìggia Gypinae,, ùnica spêce do Génere Aegypius ( Savigny- 1809).

Co-îna longhéssa de 110 cìtti, e n'avertûa alâre ch'a sfiòra i tréi metri, o l'é conscideròu l'Avoltöio ciù 

gròsso dEoröpa, o primâto o se l'é zugòu co-o Barbûo, che scibén ch'o l'à a côa ciù  lónga, l'avertûa

alâre a l'é ciù cùrta, röba de cìtti, determinànte o peizo - i 7 chìlli do Gipêto - cóntra i 12 chìlli do Néigro

coscì dîto pò-u colóre ch'o pâ néigro da distânte, maròn scûo vìsto da vixìn; a testa a l'é de cô in sciô 

grîxo con macce de néigro sótta o becco e in gîo a l'éuggio, a pelle nûa de cô grîxo ch'o tîa a-o bleu,

colæn de cô grîxo-brûn, in xêuo vìsto da sótta o l'é tùtto scûo levòu e vistôze sanpe de cô gianchinàstro,

ma o se riconòsce sôviatùtto pe-e lónghe e larghe âe che pàn retangolâri, a testa a spòrze pöco e 

anche a côa a l'é cùrta. Tùtti i avoltoî, coscì cómme i Perdigiórni, xêuan co-o còllo  cegòu a " S ", pe

cóntra e çighéugne, gru e cìgni ascì in xêuo o tégnan drîto.

## Difuxón

l'Avoltöio Néigro o l'é 'na spêce Eoràziatica, l'areale o va in mòddo discontìnoo  da-o

Portogàllo, Spàgna, Frànsa, Grêcia, da Turchîa e da-o Càocazo a l'Ìndia, Mongòlia, Manciória,

mentre in invèrno o se peu trovâ in Corêa e de sémme in çénto in Giapón.

O seu habitat són aree de colìnn-a  ò montagnôze, vàste zöne arsoîe, avèrte, con stréppe de bestie,

maemòtte, vórpi e de ongolæ, sarvèghi, opû alevæ a l'avèrto cómme vàcche, crâve, ma anche

foreste e bòschi, pe nidificâ.

## Riproduçión

Maturitæ sesoale a 5-6 anni detæ, se fórman e cóbie e són sedentâi,  fàn o nîo in scî

erboi sitoæ  in fòrte deschinâ, praticaménte inacescìbili, 'na nîâ a l'anno, in êuvo incubaçión 55 giórni

depòsto in Eoröpa tra  Frevâ e Màrso, in Àzia in pö prìmma; i picìn  nàscian  in Arvî-Màzzo, làscian o nîo

dòppo  quàttro meixi tra Agósto e Seténbre, aréstan quarche ténpo  co-i genitoî, pö se disperdan atravèrso

Gibiltæra ò a Valle do Nilo,e vàn in gîo pe l'Àfica a Sùd do Sahara, ritorniàn co-a  maturitæ sesoale.

## Alimentaçión

O se nûtre de carògne, o seu becco gròsso drûo o ghe permétte de sgoaeâ, ronpî a pelle

ciù  dûa de gròsse carcasse, de squarsâ i móscoli; o màngia  carne e no ventràggi, ma a l'òcaxón anche

animæ vîvi, roditoî picÌn, anfibbi e réttili.

## Nòtte
Gerónimo Lagomarsino

**Gerónimo Lagomarsino** (Ciavai, Liguria, Italia, 20 de mazzo do 1858 - Timbúes, Santa Fe, Argentiña, 17 d'ottobre do 1917) o l'é stæto un commerciante ligure e o fondatô do paise de Aldao**,** into sud da provinsa de Santa Fe, Argentiña.

## Vitta
A famiggia Lagomarsino a l'è arrivâ inta provinsa de Santa Fe inti anni 1860, accattando de tære inta zöna de San Lorenzo. I seu membri s'ean dedicæ a l'agricoltua e a-o commercio.

A-o prinçipio do 1905, o Gerónimo o l'à accattou tutte e tære che restavan a-i eredi da soçietæ de Don Camilo Aldao e José María Cullen, e o l'à deciso de fondâ un paise. O traccia e stradde in gio a 30 isoæ, riservando un isoou pe-a scheua e un atro pe-a ciassa. O comensa a vende i lotti e, inte pöco tempo, o l'arriësce a fâ cresce a localitæ.

O Gerónimo Lagomarsino o l'é mòrto a 59 anni, a-i 17 d'ottobre do 1917, à Gexù María (Timbúes).

## Omaggi
* Do 2007, a Scheua Provinsâ n° 6019 a l'à installou unna targa in seu onô.
* Unna strâ inta çittæ de Aldao a pòrta o seu nomme.

## Nòtte


Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
A floa du luvu e da gùipe a finissa chi

**Ista l'è a féin da floa du luvu e da gùipe che a prinsipia ** chi.

A quel tainpu u león l’éa incu u re dei bés-cie. U luvu l’éa gnüu a savai – u n’sò bain igmè ch’l’è ndò – che ste león l’éa zò pü d’in maize ch’l’éa maótu. I méghi i n’savàiva pü cos fòghe e i bés-cie, tütte, i éa ndè a truvòlu per dòghe curògiu, per fòghe i augüri ch’u pössa guaì prestu. U gh’è ndó anche u luvu e, intantu ch’l’èa lò dau león, l’ò vistu ch’u gh’éa tante bés-cie; alua l’ò dumandó a ön e a l’òtru se i avàiva vista a gùipe. Mò a gùipe insön l’avàiva vista! E alùa, l’ò pensó u luvu, l’è a vóta bun-a, l’è propiu ei mumaintu bón id fòg finì id fòme ciapò dei bótte, id fòme i dispétti… e ‘d mangiòme i bucéin-i!

E russu igmè ‘n pulón, u s’prezainta a Só Maestò u león e u gh’ diza: “*Maestò, l’è pü d’in maize che Só Maestò l’è intu lettu maótu, tütte ei bés-cie són gnüe a truvòLa, a purtòghe ‘na paóla id cunfortu… ‘na pröva id ricugnesimaintu! Sulu a gùipe a n’gh’è mia gnüa e mancu a s’è degnò id mandò dui augüri!*”

“*L’è véa*”, u diza u león, “*sta vóta a m’ò mancó propiu id rispettu! Ciamài a gùipe a che a s’prezainta süptu chi da mi!*”

U león, dónca, l’avàiva urdinó de ndò a ciamò a gùipe e che a s’ prezainta süptu. A sentì quel ch’l’ò ditu u león, u luvu u n’estàiva pü inta pèle; l’éa tüttu gungulante, tüttu cuntaintu, e u s’è missu int’in cantón a spetò per gódse a scena. Quand che a gùipe l’è rivò, u león u gh’ò ditu: “*L’è pü d’in maize ch’a són maótu, tütte ei bés-cie són gnüe a truvòme: a bènua, ei gòttuspüssu, ei fughéin, a lüdria, u tòssu, a vìpera, u rispursé, a tòpa, l’uüccu e tütti i òtri, e chi u gh’è u luvu ch’u pö dilu; ti ti n’ t’è degnò id fòte viva!*”

“*Maestò*”, a diza a gùipe, “*Ti gh’è razón! Mò tütte ste visite a cosse i t’àn servìu??? A ninte! Ti t’è incù maótu igmè prima!!! Mi invece a n’ö persu tainpu, a són stò a cò a stüdiò u rimediu per fòte guaì*”. “*E t’l’è truvó?*”. “*Sì*”, a rispunda a gùipe. “*Alùa dime cos’ch’a devu fò*”, u diza u león.

Dandu ‘n’ugiò au luvu, a gùipe a diza: “*Bzögna ciapò u luvu, tiòg zü a pèle e, bela còda, metìla a spòle dei maótu; in drainta id trai dì u guaìssa!*”

Ste povru luvu a sentì is paóle u s’metta a cure, ganbe in spòla, e i guardiàn-i du re i n’fan mia ‘n tainpu a ciapòlu. Anche a gùipe, per nun cure di periculi, a sparissa da-a scena, e tütti dui i n’se són pü visti ai Buighètu…

Categorîa:Föe
Categorîa:Conponiménti in lìgure
DNA

L’**àçido desòsciribonucleico** ò **açido** **desosciribonucleico** (de spésso abreviòu in **DNA**, da l’ingléize *DeoxyriboNucleic Acid*) o l’é l’àçido nuclèico ch’o contêgne l’informaçión genética pe-o svilùppo, l'omeostâxi e-a reproduçión de tùtti i êsei vivénti conosciûi. O represénta ànche a molécola de bâze pe-o fonçionaménto de 'na minorànsa picìnn-a de vîrus.

Da-o pónto de vìsta chìmico, o DNA o l’é 'n polìmero orgànico à cadénn-a dóggia e-i seu monòmeri són ciamæ nucleotìdi (desoscirribonucleotìdi). I nucleotìdi són formæ da træ componénte fondamentâle: un grùppo fosfòu, un sùcou (desosciriböxio) e 'na bâze azotâ, ligâ a-o glucîde co-ìn ligàmme N-glicoxìdico. E bâze azotæ che ìntran inta formaçión di nucleotìdi són quàttro: adenìnn-a, timìnn-a, citosìnn-a e guanìnn-a (inte l’RNA l'uracîle o l’é prezénte in càngio da timìnn-a). A dóggia cadénn-a polinucleotìdica do DNA a l’à 'na strutûa antiparalélla, a spiralizâ e conplementâ, dæto che e bâze azotæ de 'na cadénn-a se acóbbian con l’âtra con di lìgammi idrògeno segondo o schêma A - T e G - C.

A sequénsa di nucleotìdi a constitoìsce o còdixe genético, ch’o vêgne tradûto inti aminoàçidi corispondénti: a sequénsa di aminoàçidi coscîe prodûta a fórma e proteìnn-e. O proçèsso da scìntexi de proteìnn-e o l’avêgne pe mêzo da scìntexi de 'na molécola de RNA "intermédia" (RNA messaggê), ch’a l'é formâ pe conplementarietæ co-e quàttro bâze di nucleotìdi do DNA inte 'n proçèsso dîto trascriçión. O DNA o no génera sôlo di fiaménti de RNA destinæ a-a traduçión inti aminoàçidi, ma ànche de fiaménti boìn a exegoî ciù fonçioìn biològiche, pe exénpio drénto di ribozömi, dónde l’RNA o l’à 'na fonçión de strutûa.

Inti eocariöti, o DNA o se conplèssa drénto do nùcleo inte de strutûe dîte cromozömi. Inti âtri òrganîximi sénsa nùcleo o peu êse òrganizòu inti cromozömi ò no, cómme pe exénpio inti batéri dónde exìste 'na sôla molécola de DNA çircolâ a dóggia cadénn-a.  Drénto di cromozömi, e proteìnn-e da cromatìnn-a cómme i istoìn, e coexìnn-e e-e condensìnn-e òrganìzzan o DNA e o inghéuggian inte de strutûe ordinæ. Quéste strutûe goìddan l’interaçión tra-o còdixe genético e-e proteìnn-e responsàbile da trascriçión, contriboìndo a-o contròllo da trascriçión génica. Inta mitôxi avêgne a replicaçión do DNA, pe mêzo da quæ l’informaçión genética a vêgne do tùtto transmìssa tra-e divèrse generaçioìn de çélole.

## Stöia
## Strutûa
## Modificaçioìn chìmiche
## Localizaçión do DNA
## Fonçioìn biològiche
## Interaçión con proteìnn-e
## Recombinaçión génica
## Evoluçión do metabolîximo do DNA
## Ûzi do DNA
## Bibliografîa
## Vôxe corelæ
*Vìtta
*Çélola
*"Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ
*Traduçión (biologîa)
## Âtri progètti
## Ligàmmi de fêua
## Nòtte

Categorîa:Biologîa
Gioan Battista

**Gioan Battista** o l'é un nomme pròpio de persoña ligure mascolin.

## Variante
Ipocoristichi: Baciccia, Baciccin, Bacci, Giobatta

**Variante inte de atre lengue**
* Franseise: Jean-Baptiste
* Italian: Giovanni Battista
* Portogheise: João Batista
* Spagnòllo: Juan Bautista
* Tedesco: Johann Baptist

## Origine e diffuxon

O l'é un nomme compòsto, formou da l'union de Gioan (ò Gianni) e Battista; o l'é dæto pe commun in önô de San Gioane Battista.

## Giorno do santo
O giorno do santo o l'é çelebrou in memöia de San Gioane Battista, festezzou a-i 7 de zenâ da-a Gexa Ortodòssa e a-i 24 de zugno e a-i 29 d'agosto da-a Gexa Catòlica. Numeroxi atri santi e beæ s'arregòrdan ascì con sto nomme, comme inti giorni apreuvo:

* 7 d'arvî, San Gioan Battista de La Salle, educatô e fondatô.
* 23 de mazzo, San Gioan Battista de' Rossi, saçerdöte.
* 1º de zugno, San Gioan Battista Scalabrini, vesco.
* 17 de novembre, eutto di beæ martiri di pontoin de Rochefort gh'an o nomme Jean-Baptiste.

## Persoñe

* Gioan Battista Carlone, pittô ligure-svissero.
* Gioan Battista Gaulli, dito "o Baciccia" ò "o Baciccio", pittô zeneise.
* Gioan Battista Montini, ch'o l'é vegnuo pappa co-o nomme de Poulo VI.
* Gioan Battista Pamphilj, ch'o l'é vegnuo pappa co-o nomme d'Innoçenso X.
* Gioan Battista Perasso, patriöto zeneise, fòscia o Balilla.
* Gioan Battista Traverso, zugou de ballon e allenatô zeneise.
* Giobatta Vigo, poeta in lengua ligure.

## Coltua popolâ
O nomme Gioan Battista, inta variante "Baciccin", o s'attreuva inta canson popolâ *Baciccin vattene à cà*:

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Nommi compòsti
Vultur gryphus

Conosciûo comme **Còndor de Ande**  ( *Vultur Gryphus* - Linnaeus 1758 ) - Famìggia Catharidae, Génere Vultur, Spêce Gryphus.
O Còndor o l'êa sâcro pe-e ancestrâli popolaçioìn Andìnn-e, e a-a giornâ d'ancheu o l'é conscideròu 'n scìnbolo de fòrsa, sæximo
e libertæ. O l'é l'avoltöio ciù gròsso de tùtto o móndo, lóngo 130 cìtti, peizo 15 chìlli, avertûa alâre in scî 4 metri, o  peu velezâ pe 5 ôe sensa bàtte e âe e percurî 250 chilòmetri inte 'n giórno.

## Descriçión
E ciumme én scûe, quæ de cô néigro, in scê âe e copritrici superiôri e remiganti secondâie én de cô giànco; a testa
a l'é nûa, i mascci àn 'na cresta lónga 10--12 cìtti e 4-5 de spesô e ch'a contìnoa in barbîxi  da derê l'éuggio, a-o becco e a gôa.
L'éuggio o l'é de cô brùn-ciæo, a fémina a l'à de coî ch'i tîan a-o rósso, becco gròsso a lensìn pe tagiâ e scciancâ tòcchi de carne;
o lóngo còllo nûo o l'à  a-a bâze 'n colæn de ciumette de cô gianco, o pâ de lann-a, sanpe de cô grîxo e ónge lónghe ma no a granfio.
Into seu lóngo velezâ, quande o trêuva 'na gròssa carcassa, o s'ingöscia de chìlli de carne o 50%  do seu peizo inte 'na sôla vòtta tanto da no ariescî a pigiâ o xêuo da tæra; pe cóntra o peu rexìste pe de setemann-e a zazùn.

## Habitat

O conprénde praterîe montagnôze, savâne, sarvægo, zöne de montagna e dezerti.

## Riproduçión

Maturitæ sesoale tra i  6-7 anni  d' etæ, o nidìfica tra i træmilla e-i çinquemilla metri d'altéssa in cavitæ rociôze,
O cîclo riprodutîvo o l'incoménsa vèrso Novénbre inte Ande Meridionâli, entro tùtto l'anno inte Ande Setentrionâli e Centrâli,
o deponn-e un èuvo, incobòu 54-58 giórni da tùtti doî, o picìn o resta into nîo  6  meixi, dapeu i primmi cùrti xêui, ma o dipénde da-i genitoì fìn a-a pròscima stagión riprodutîva.
O Còndor o l'é into Stemma  Naçionâle da Bolìvia, Cîle, Colónbia, Ecoadòr, Perù e Venesoêla.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Vallâ da Laguæa

A **Vallâ da Laguæa** a l'é unna vallâ, traversâ da-o riâ da-o mæximo nomme, into commun de Maissaña (SP), pòsta inte l'erta vallâ da Væa e donde gh'é un scito archeològico descoverto do 1988. À pöcassæ 750 metri in çimma do livello do mâ, o scito o comprende unna lista de tæra longa quarche çentanæa de metri, collocâ mascime tra o riâ Laguæa e a còsta ponentiña do Monte Scuggea.

L'äia archeològica a consciste inte unn'antiga minea esterna de diaspro, che a l'é stæta in fonçion da-o 3500 a.C. a-o 2000 a.C.

Apreuvo a-a descoverta, o Museo Archeològico de Ciavai o l'à conduto unna serie de scavi, che l'an portou i archeòloghi à individuâ:

* doe zöne prinçipæ d'estraçion do materiale;
* doî refugi collocæ in sciâ còsta conträia a-e zöne de scavo;
* numeroxi reperti (scagge de scarto, ciappi de prie addeuviæ pe scavissâ o diaspro, resti d'arneixi de çeramica ò de steatite deuviæ da-i antighi minatoî).

Se suppoñe che i produti da minea fïsan louæ solo che parçialmente in sciô scito, e che a seu sciòrte fïse d'ëse trafegæ da unn'atra banda.

## Nòtte


## Ligammi esterni
* 
* 

Categorîa:Maissann-a
Categorîa:Provinsa dea Spèza
Laguæa
A vritò

**A vritò** (*cmè ch’u gh’ò da fò in zunottu pe spuzòse.*)

Quande a nötte a saia imbrün-a

Dré dai munti u spounta a lün-a.

Si zunotti i gh’an in gran da fò

A ndò in serca d’in scusò.

O bei zuni chi stai a dré ai fossi

E chi’v parlai d’amù cumóssi,

Si vrai stòme un pó a ascultò,

Na bela cansón mi a vöiu cantò.

Zà l’è a móda di sti anni,

Tütte fabriche e inganni

In ta bucca i s’ dan u rusètu

Ch'i pò i röghe d’in carètu,

Grandi e grósse u i fò u Segnù,

Bianche e russe i s’ fan da lù.

Si vrai fò na cósa bela,

Ndai a spuzò na veduvela.

Ei prim giurnu l’è tütta grasciusa e bela,

Ma u secundu giurnu a cmeinsa a dì:

“Quel bunanma l’ea mei che tì”, 

E u tersu giurnu a diza 'ncù:

“Quel bunanma u sarò ‘nseme au Segnù”.

Se i spuzai na dóna grassa,

Per vuiòtri l’è n’imbarassa,

Se i la pórti un pó a pasegiò,

Le l’è stanca, a s' vö setò.

“Pian Tugnin, che mi a són stanca,

Setèmse in pó in tissa bela banca”

E se a fò tantu ‘d pusò ei cü,

U n’ gh’è pü d’santi a fòla stò sü.

Ma s'l’è mògra, póvra fia,

L'è u ritrattu dl’agunia,

Quadra in sima, quadra in fundu,

Sainsa mancu in pó d’rutundu,

E s'i vraisi in pó splisgòla,

I n' sai mancu ‘nde ciapòla. 
 
Se i v’cataisi in òzi soppu,

O in cavòlu ch’u n’ pö ndò,

I gh’ai ncù taimpu öttu giurni pe ndòlu a cambiò

Ma ncu a dóna n’è mia csi,

Ch’a sia stórta, ch’a sia dritta,

U bzögna ch'i v’la tegni per tütta a vitta.

## Pagine culeghè
* Burghetu Burbaia
Castiyàn (Arpe Marìtime)

**Castiyàn** (*Castiyan* segund Bruyn Andrews, *Castillon* en franses, *Castiglione* en italiàn) é 'na cumüna d’e Arpe Marìtime, en Fransa, dame 360 abitante.

## Geugrafìa

## Storia
### Urigine du num

### Preistoria

### Antichità

### Age megiàn

### Age mudernu

### Age cuntempuràn

## Posti d'enteressi

File:Castillon - panoramio.jpg|U pais de Castiyàn
File:Vestige de l’ancienne église de Castillon.jpg|E ruine da vieya ghieija de San Giuàn
File:Gare de Castillon du tramway de Menton à Sospel.jpg|A gara d'u tramway Mentàn-Suspé, en 1910

### Architetüre religiuse

### Architetüre sìvile

## Ecunumia

## Cültüra

## Feste e fiere

## Vie de cumünicassiàn

## Note

## Autre prugete

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Castelà (Arpe Marìtime)

**Castelà** (*Castela* segund Bruyn Andrews, *Castellar* en franses, *Castellaro* en italiàn) é 'na cumüna d’e Arpe Marìtime, en Fransa, dame 997 abitante.
## Geugrafìa

## Storia
### Urigine du num

### Preistoria

### Antichità

### Age megiàn

### Age mudernu

### Age cuntempuràn

## Posti d'enteressi

File:Rue de la République et dôme du palais des Lascaris.jpg|Palassiu Lascaris, ent'u pais
File:Façade de l'église Saint Pierre.jpg|A ghieija de Pié
File:Chapelle Saint-Antoine de Castellar.jpg|A capela de Sant'Antò

### Architetüre religiuse

### Architetüre sìvile

## Ecunumia

## Cültüra

## Feste e fiere

## Vie de cumünicassiàn

## Note

## Autre prugete

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
0183

U **0183** u l'è u prefissu telefonicu du distréttu d'Impeia, ch'u fà parte du cumpartiméntu de Zena.

Stu distréttu u se spande in ta parte de levante da pruvincia d'Impeia e u cunfina cun u distréttu de Sanrémmu (0184) a punénte, de Munduvì (0174) a setentriùn e d'Arbenga (0182) a levante.

## Cumüne e aree lucâli
U distréttu d'Impeia u se spande sciü 35 cumüne, cumprese in t'ina sula area lucâle, nasciüa da l'üniùn di quattru véggi setùi da Maina de Diàn, d'Impeia, da Ceve e de San Luensu. E cumüne ch'i ne fan parte i sun:
* A Ceve
* A Costa di Rainei
* Aentèn
* Aquila d'Aroscia
* Armu
* A Maina de Dian
* A Siprèssa
* Burgumau
* Caavònega
* Céxi
* Ciüsànegu
* Ciüxavéja
* Cuxe
* San Peu de Dian
* Impeia
* Lüxinascu
* Mendaiga
* Muntegrossu
* Prebüna
* Prelà
* Puntedasce
* Purnasce
* Ransu
* Ressu
* San Bartumé
* San Luensu
* Sivessa
* U Burghettu d'Aroscia
* U Castellu de Dian
* U Duséu
* Uigu
* U Sèrvu
* Vaxìa
* Villa Faraudi

## Notte


## Vuxe curelàe
* 010 (Zena)
* 0184 (Sanremmu)
* 0182 (Arbenga)
* 0185 (Rapallu)
* 0187 (A Spezza)
* 019 (Savuna)

Categorîa:Prefìsci telefònichi
Sàn Zòrzo (dizanbigoaçión)

## Architetûe
* Ponte Zena San Zorzo: pónte de Zêna

## Economîa
* Banco de San Zòrzo: institoçión da Repùbrica de Zêna

## Persónn-e
* San Zorzo (III sécolo - 303): sànto màrtire

## Vôxe corelæ
* Gêxa de Sàn Zòrzo (dizanbigoaçión)
* San Giorgio (dizanbigoaçión)
Gêxa de Sàn Zòrzo (dizanbigoaçión)

* Gêxa de Sàn Zòrzo (*gêxa de San Zorzu*): gêxa de Sàn Zòrzo, Canpogêxa, Arbénga
* Gêxa de Sàn Zòrzo di Zenéixi: gêxa de Nàpoli
* Gêxa de Sàn Zòrzo di Zenéixi: gêxa de Palèrmo
San Pietro (dizanbigoaçión)

## Pòsti
* Castel San Pietro Romano: comùn inta çitæ metropolitànn-a de Rómma Capitâle
* Ono San Pietro: comùn inta provìnsa de Bréscia
* Ponte San Pietro: comùn inta provìnsa de Bèrgamo
* San Pietro Mosezzo: comùn inta provìnsa de Novæa
* San Pietro Val Lemina: comùn inta çitæ metropolitànn-a de Turìn
* San Pietro Vernotico: comùn inta provìnsa de Brindisi

## Vôxe corelæ
* San Pê (dizanbigoaçión)
* San Pedro (dizanbigoaçión)
San Pedro (dizanbigoaçión)

## Pòsti
* San Pedro Manrique: comùn da Spàgna
* San Pedro de la Paz: comùn do Cîle

## Vôxe corelæ
* San Pê (dizanbigoaçión)
* San Pietro (dizanbigoaçión)
San Paolo (dizanbigoaçión)

## Pòsti
* Azzano San Paolo: comùn inta provìnsa de Bèrgamo
* Civitella San Paolo: comùn inta çitæ metropolitànn-a de Rómma Capitâle.
* San Paolo (Italia): comùn inta provìnsa de Bréscia
* San Paolo d'Argon: comùn inta provìnsa de Bèrgamo
* San Paolo di Civitate: comùn inta provìnsa de Foggia

## Vôxe corelæ
* Sàn Pòulo (dizanbigoaçión)
Sàn Pòulo (dizanbigoaçión)

## Architetûe
* Gêxa de Sàn Pòulo: gêxa de Zêna
* Schêua Sàn Pòulo de Castelétto: schêua de Zêna

## Persónn-e
* Sàn Pòulo (5 ca. - 64/65): sànto màrtire

## Pòsti
* Îzoa de Sàn Pòulo: îzoa françéize inte l'Òcéano Indiàn
* Sàn Pòulo (*[[São Paulo]]*): çitæ do Braxî

## Vôxe corelæ
* San Paolo (dizanbigoaçión)
San Giorgio (dizanbigoaçión)

## Pòsti
* San Giorgio Bigarello: comùn inta provìnsa de Màntova
* San Giorgio Canavese: comùn inta çitæ metropolitànn-a de Turìn
* San Giorgio su Legnano: comùn inta çitæ metropolitànn-a de Milàn
* San Giorgio a Liri: comùn inta provìnsa de Froxinón
* San Giorgio di Lomellina: comùn inta provìnsa de Pavîa
* San Giorgio Monferrato: comùn inta provìnsa de Lisciàndria

## Âtro
* Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure: festivàl de Sàn Zòrzo, Canpogêxa, Arbénga

## Vôxe corelæ
* Sàn Zòrzo (dizanbigoaçión)
San Marco (dizanbigoaçión)

## Architetûe
* Gêxa de Sàn Màrco (*geja de San Marcu*): gêxa de Vilanêuva d'Arbénga 

## Economîa
* San Marco dei Giustiniani: câza editôa de Zêna

## Persónn-e
* San Marco (I sécolo): sànto

## Pòsti
* Albaredo per San Marco: comùn inta provìnsa de Sondrio
* Cellino San Marco: comùn inta provìnsa de Brindisi
* San Marco la Catola: comùn inta provìnsa de Foggia
* San Marco in Lamis: comùn inta provìnsa de Foggia