Àutu

**Àutu** (*Alto* in italiàn) u l'è in cumün da pruvinsa de Cuni faciàu intu versante ligü(r)e, ch'u cunta 139 abitanti (dàtti agiurnài au 2020).

## Geugrafìa

Àutu u see tröva in Piemunte, inta pruvinsa de Cuni. U fa parte, assèmme a Castregiancu (SV), Naxin (SV) e Cravaüna, da Valâ du Pennavaire (scciümme ch'u nàsce a Cravaüna e che u se càccia inte Neva in Cixan). U l'è u primmu paise in Piemunte rivandu da Arbenga, scicumme ch'u se tröva, cumme pé Cravaüna, intu versante marittimu de Àrpi Ligü(r)i. U ciü tantu du teritò(r)iu de Àutu u se tröva in scia rìva scinistra du turènte, u l'è survastàu dau Munte Dubassu (1538 m) e u se tröva a 645 mêtri sciü u livellu du mâ. U l'è distante da Arbenga 25 chilometri e atretantu da Urmea.

## Sto(r)ia

Tra i 9000 e i 8000 ànni primma de Cristu l'ürtima glaciasiùn a l'axeva purtàu de pupulasiùi nomadi daa zôna padana a spustâse ciü in zü: ste gènte i da(r)àn poi u(r)igine ai Ligüri Antighi. Difatti da ste parte e sun stàe truvàe duzze lucalitàe dund'i  sun stài truvài di reperti preisto(r)ichi, fra ste chi l**Arma du Stevanìn, l'Arma de Naxìn'' e e ''Grotte'' ''Came(r)e'' sun e ciü cunusciüe inta valâ.

Àutu u vegne sernüu pe'a pusisiùn favu(r)ìa, grassie a 'na specie de terassa natü(r)âle ch'a vegniva a taju  pe' tegnì sut'öggiu i pòsti a l'in gì(r)u. Ste pupulasiui e cummensavan a pijà de abitüdini cumme a pasturissia e l'alevamèntu. Intu [[XI secolo|seculu IX]] Àutu u passa sutta i te(r)itò(r)i de Bunifassiu du Vàstu. Sti sciti du periudu [[1300]]-[[1320]] i sa(r)àn duve(r)ài dai scignù(r)i de Savuna (poi regi(r)ài, grassie a in àttu, ai cunti Cepollini d'[[Arbenga]]) pe i avistamènti di Saracen ch'i invadevan e coste ligü(r)i dau mâ, propiu da stu mutivu u de(r)ive(r)ea u numme latìn de ''Altum'', pe' vìa da pusisiùn agevule, ch'a suvràsta a valâ du Pennavaire. 

Cu'u paìse de Cravaüna, ducca, u và a furmâ üna de castelanìe da [[Marca d'Arbenga|marca arbenganese]], che aa mòrte di Clavesana a finisce sutta ai marchexi du Carettu, zà scignù(r)i de [[marchesàu de Süccaellu|Sücca(r)ellu]]. Sciben stu càngiu de prupietàe a famìa d'Arbenga a mantegne u feudu, aministrandulu pe' cuntu di marchexi, i l'e(r)an difatti velli chi i l'axevan fàu custruì u castellu de Àutu intu [[XIV secolo|seculu XIV]]. 

U paìse u resta in màn a sti chi fìn ch'u riva [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], quande intu [[1796]] u castellu u vegne derubàu dae trüppe fransexi e derucàu pe' in tòccu. U ve(r)u e propiu destacamèntu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] u l'é(r)a avegnüu inte l'ànnu [[1736]], quande intu tratàu de [[Vienna]], pe' via da guèra de sücesciùn pulàcca, u feudu u vegne 'catàu daa famìa du Savoia, entrandu cuscì intu [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]]. Da chì u vegne parte dau [[1861]] du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]], e intu [[1946]] da [[Italia|Repübbrica Italiana]]. I ürtimi cangiamènti a livellu du terito(r)iu i sun capitài du [[XIX secolo|seculu XIX]] e e riguardan de ratelle cun Cravaüna pe'a zôna dund'u gh'è a funte de San Bertumê, situasiùn ch'u se n'è sciurtìu mantegnindu cumme cunfin a ''Ròcca Russa'', che ancù aù a segna i termi de due cumünitàe. Da marcà ascì i dife(r)enti episoddi de rexistènsa partigiàna intu mèntre da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda guèra mundiâle]]: in Àutu l'è stâ cantâ pe' primma 'otta, intu [[1944]], a cansun ''Fischia il vento'' du [[Felixe Casciùn|Megu]] (Felice Cascione), partigiàn ligü(r)e, mòrtu u mèximu ànnu inta lucalitàe de Cà Funtane, pôcu distante dau paìse.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===


=== Minu(r)ànse fu(r)èste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a i 31 de dixembre 2014, in Àutu i ghe sun 2 rexidenti fu(r)èsti.

== Pòsti de interesse ==
=== U castéllu di Cepollini ===
<gallery widths="140" heights="140" mode="packed">
Castéllu de Àutu (CN) 01.jpg|U Castéllu de Àutu
Comune di Alto.jpg|Vìsta de Àutu dau Castéllu di Cepollini
</gallery>
U scimbulu du paìse u l'è u castéllu di cunti Cepollini, custruìu intu [[1320]] pé u cuntrollu di te(r)itò(r)i fra a valle du Tàna(r)u e quella du Pennavaire. Culegàu in linia d'à(r)ia cun quellu de Aquila (inta valà de l'Aròscia) u l'ha raprezentàu in òttimu mecanismu de difesa pé u burgu de Àutu. Stu chi u l'è tra l'âtru ün di meju cunservài inta zona ingàuna, grassie survatüttu a 'n gròssu restauru avegnüu aa fìn du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu ch'u u l'é(r)a stàu derucàu intu periudu de Napuleùn. L'edifissiu u g'ha avüu ciü fasi de ampliamèntu, a ciü impurtante aturnu au [[1400]]-[[1500]], quande u pìa a furma definitìva de furtessa-rexidènsa, grassie ascì aa custrusiùn da lòggia e cun a 'zunta de e tùri a bàse reùnda.

=== Architetü(r)e religiuse ===
<gallery widths="140" heights="140" mode="packed">
Gêxa de Sàn Michê.jpg|A géxa de San Michê
Alto chiesa.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê
San Sebastiano (01).jpg|L'u(r)atò(r)iu de San Bastiàn
Santuario Madonna del Lago Alto.jpg|U santuà(r)iu da Madònna du Làgu
</gallery>
* **Gexa de San Michê**, datâ au [[XVII secolo|XVII seculu]], presènta ascì decu(r)asiùi du [[XIX secolo|XIX seculu]]. Restau(r)â in tu [[1753]] grassie ascì a l'agiuttu de 'n pitû [[Ulmea|urmeascu]], ciamàu [[Geniu Alduin|Eugenio Arduino]].
* **U(r)atò(r)iu de San Bertumé**: scùnsacrau. Ancöi duve(r)àu cumme museu 'n scia vitta du paizlse, u funsiuna ascì cumme sala pe'e mustre e pe' di cunvegni.
* **U(r)atò(r)iu de San Bastiàn**: vixin aa veggia via pe' Cravaüna, u cunserva de pitü(r)e  du [[XV secolo|seculu XV]], in tèmpu u l'é(r)a stàu in abandùn, ma au dì d'ancöi l'è stàu rangiàu.
* **Santuà(r)iu da Madonna du Làgu**: A 3 km dau paise, vixin a 'n laghettu natü(r)âle, u remunta au [[XIX secolo|seculu XIX]], u santuà(r)iu ciü növu u nàsce in cangiu de chellu ciü veggiu, àu scunsacràu. A zôna a l'è frequentâ scicumme ch'u gh'è ina lucanda da vixìn, ma u gh'è fina e tò(r)e pe'u pic-nic. D'in gì(r)u u gh'è ascì di sentê pe' caminâ inti boschi e ogni quande e vegnen fàe de ativitài cumme u parapendiu, e u rampignâse. U laghettu u l'hà in diametru de 15 mêtri, e u se sa(r)eva furmàu tèmpi du [[XVII secolo|seculu XVII]], de prubabile pe' na sliggia. In sciu lagu a se cònta ina lezènda in sce cumm'u se secce furmàu: segundu i abitanti du pòstu u sa(r)eva cumpa(r)ìu da in mumèntu a l'autru, a causa de 'n cuntadìn ch'u l'axeva cuntinuàu a travaià a tèra, sènsa da smèntu aa giurnâ de fèsta da dumenega. U sa(r)eva dunca 'na punisiùn du Segnù, ch'u l'axeva messu a bagnu u sò scìtu (cun véllu e e béstie) fandughe vegnì ina gràn bü(r)a.

=== Architetüe civili ===
* **E casélle:** antighe custrusiùi duve(r)àe cumme asustu dai pastùi, fàe de prìa, spantegàe pe'i boschi e i sciti dund'u s'andaxeva a scö.

=== Pitü(r)e ===
* **Pitü(r)a pe' Felice Cascione:** A l'ingressu du burgu, rivandu da [[Arbenga]], u l'è stau dipintu da Francesco Del Casino intu [[2005]] pe' nu scurdâse du partigiàn [[U Portu|du Portu]] (ciamàu ''U Megu''), che ben u l'è restàu inta memò(r)ia da gènte du pòstu.

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa du paìse a l'è basâ u ciü tantu sciü l'agricultü(r)a, grassie ae cultivasiùi a fàsce, l'alevamèntu e u tü(r)ismu.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu de Àutu ===

U dialettu parlàu u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] ([[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sèntru-punènte]]), ch'u se semeja a chellu de [[Castergiancu]] e a chellu de [[Naxin]], pe' via di forti ligammi cu'a Rive(r)a. U nu gh'è grosse influènse [[Piemonte|piemuntexi]]. Pe' valurizà e tradisiùi lucâli intu [[2016]] u prugèttu de tupunumastica stò(r)ica savunese u l'ha pübbricàu, assemme au cumün, a màppa du teritò(r)iu du paìse cu'e denuminasiùi di sciti intu parlà du postu.

=== Cüxina ===
==== Scciancùi ====
I scciancùi i sun in genere de pasta tipica da valâ du Pennavaire, cuscì ciamàu pe' êsse "taiàu mà" e dunca " a s-ciancùi", i se cundiscen pöi cun u brüssu, sciügu de càrne, pìstu o pòri.

== Aministrasiùn ==















== Feste e fé(r)e ==
* **Sagra di scciancùi**, a se tegne tütti i ànni intu mese de lüju, dedicâ a sta qualitài e de pasta fresca prepa(r)â inta valà du Pennavaire.
* **Festa da Madònna du Làgu**, intu santuà(r)iu cun u mèximu nòmme, particulâre a l'è a prucesciùn di cristi, chi i vegnen da gran parte di paìxi de vàlli d'Arbenga e dau bàssu Piemunte; a l'è d'antìga tradisiùn e a se tegne de lüju.
* **Radün inter-regiunàle di partigiài**, in unû de Felice Cascione, u cunsciste inta vìxita au munumèntu dedicàu a U Mégu, vixìn a dunde l'é(r)a stàu massàu e in relatìvu rinfrescu, a se tegne d'estài, fra lüju e agustu.
* **Festa patrunâle de San Michê**, ai 29 de Setembre.
* **Festa de castagne''' (o de rustìe), i prìmmi d' utùbre.

## Vie de cumünicasiùn
U teritò(r)iu cumünâle u l'è culegàu cun Arbenga e Urmea grassie aa stradda pruvinsale SP216 (SP14 intu tràttu sutta a Savuna), ch'a traversa tütta a valâ du Pennavaire partindu da Arbenga pe' rivà aa Còlla de Cravaüna e ca(r)à a Cantaraina, au biviu da statâlee 28 da còlla de Nava. U traffegu de curiere u l'è servìu da l'aziènda de trasportu da Pruvinsa de Savuna, ch'a l'è a TPL Linea.

## Nòtte
;Nòtte au testu


;Nòtte bibliugrafiche


## Àtri prugètti

Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo