open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gêxa de San Loîgi di Françeixi

A **Gêxa de San Loîgi di françeixi** a l'è 'n edifiççio religiôzo de Romma do XVI sécolo, in sce l'omònnima ciàssa.
## Stöia e descriçión
A l'è a gêxa naçionâle di françeixi de Romma da-o 1589. O progètto da strutûa o l'é de l'architétto Giàcomo Della Porta, realizòu da Doménego Fontana, gràçie a-o sostêgno econòmico da Catænn-a de' Medici. 

Inta gêxa gh'é di dipìnti inportànti comme e *Stöie de Santa Çeçìlia* do Domenichino e 'na còpia do Guido Reni da *Santa Çeçìlia* do Raffaello Sanzio. A Capélla Contarelli (cardinâle Matê Contarelli) a l'òspita tréi càppi d'òpera do Caravaggio: *Vocaçion do San Matê*, *San Matê e l'àngiou* e *Martirio do San Matê*.

## Galerîa de òpere do Caravaggio

Immaggine:Michelangelo Merisi da Caravaggio (25139335556).jpg|Romma, Gêxa de San Loîgi di françeixi, Capélla Contarelli
Immaggine:San luigi dei francesi, interno, cappella contarelli 03.JPG|Romma, Gêxa de San Loîgi di françeixi, Capélla Contarelli
Immaggine:Michelangelo Caravaggio 040.jpg|*Vocaçion do San Matê*, 1599-1600 (Romma, Gêxa de San Loîgi di françeixi) 
Immaggine:Michelangelo Caravaggio 041.jpg|*Vocaçion do San Matê* (particolâ)
Immaggine:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Calling of Saint Matthew (detail) - WGA04119.jpg|*Vocaçion do San Matê* (particolâ)
Immaggine:The Calling of Saint Matthew hand cropped.jpg|*Vocaçion do San Matê* (particolâ)
Immaggine:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|*Martirio do San Matê* 
Immaggine:Martirio di San Matteo (particolare).jpg|thumb|*Martirio do San Matê*  (particolâ)
Immaggine:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Martyrdom of St Matthew (detail) - WGA04123.jpg|*Martirio do San Matê*  (particolâ)
Immaggine:Michelangelo Caravaggio 050.jpg|*Martirio do San Matê*  (particolâ)
Immaggine:San Luigi dei Francesi, Caravaggio, san matteo.JPG|*San Matê e l'àngiou* 
Immaggine:Roma 2010 (5029935255).jpg|*San Matê e l'àngiou,*  (particolâ)
Immaggine:Roma 2010 (5030099873).jpg|*San Matê e l'àngiou,*  (particolâ)
Immaggine:Cardinal Matthieu Cointrel.jpg|Cardinâle Matê Contarelli


## Âtri progètti

## Colegaménti esterni
* Commons, Caravaggio, Cappella Contarelli 
* Scito oficiâ 

Categorîa:Pitûa
Categorîa:Architetûe de Rómma
Categorîa:Gêxe de l'Itàlia
Palassi di Rolli de Zena

**E Stràdde Nêuve e o Scistêma di Palàssi di Ròlli** (it: *Le Strade Nuove e il Sistema dei Palazzi dei Rolli*) o l'è o nomme de 'n scîto inclûzo into Patrimònio de l'Umanitæ UNESCO e çitòu into céntro stòrico de Zêna.

## Descriçión
E *Stràdde Nêuve* (Via Gioxeppe Gaibado za *Stràdda Nêuva* o *Via Aurea*, Via Cairoli za *Stràdda Nêuvìscima*, Via Bensa e Via Bàlbi) son in grùppo de stràdde costroîe da l'aristocraçîa zenéize da-a segónda meitæ do XVI secolo a-a primma meitæ do XVII secolo. 

I intestatâi di Palàssi di Ròlli êan öbligæ, pe 'n sortéggio pùblico ("ròllo"), a òspitâ di personàggi che s'atreuvâvan a Zêna in vìxita de Stâto. 

42 de quelli palàssi stòrichi son *Patrimònio de l'Umanitæ* UNESCO.

## I 42 palàssi de Zêna ''Patrimònio de l'Umanitæ''

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Architetûe de Zêna
Categorîa:UNESCO
Zâne Fregôzo (dizanbigoaçión)

* Zâne Fregôzo (1405-1448): 31° dûxe da Repùbrica de Zêna (1447-1448)
* Zâne Fregôzo (1455-1525): 43° dûxe da Repùbrica de Zêna (1512-1513)
* Zâne Fregôzo (1537-1586): vésco de Agen (1555-1586)
Zâne Françésco Brìgnoe Sâ (dizanbigoaçión)

* Zâne Françésco Brìgnoe Sâ (1582-1637): 102° dûxe da Repùbrica de Zêna (1635-1637)
* Zâne Françésco Brìgnoe Sâ (1643-1694): quàrto marchéize de Groppoli
* Zâne Françésco Brìgnoe Sâ (1695-1760): 158° dûxe da Repùbrica de Zêna (1746-1748)
San Giaixu ra Çima

**San Giaixu** (ufisialmente **San Giaixu ra Çima**, *San Biagio della Cima* in italian) u l'è iñ paise ligüȓe de 1.244 abitanti ch'u fa comüñ, inta provinsa d'Impeȓia.

## Geografia

## Stoȓia

## Abitanti

## Posti de interesse
### Architetüȓe religiuse

San Biagio della Cima-chiesa ss fabiano, sebastiano e biagio-facciata.jpg|A paȓocchia
San Biagio della Cima-oratorio assunta2.jpg|L'uȓatoȓiu
San Biagio della Cima-chiesa san biagio.jpg|A geixia de San Giaxu
San Biagio della Cima-chiesa.jpg|A Madona ri Duȓui

* Geixia ri Santi Fabian e Bastian, intu paise
* Uȓatoȓiu ra Sunta, intu paise
* Geixia de San Giaxu, da u çemiteȓiu
* Santuaȓiu ra Madona ri Duȓui, a setentriun ru paise
* Capela da Nunsiâ, a punente ru paise
* Capela de San Sinfuȓian, a levante ru paise

### Architetüȓe çivili

## Ecunumia

## Cultüȓa

## Manifestasiui

## Feste e feiȓe

## Sport

## Amministrasiun

## Vie de comünicasiun

## Notte


## Autri prugetti
Cozensa

**Cozensa** (*Cosenza* in italian, AFI: , *Cusenza*  in cozentìn, da-o locatìvo latin *Co[n]sentiae*; in Arbëreshë *Kosenzë*), dîta *Çitæ di Brùssi* (*Città dei Bruzi* in <span dir="ltr" lang="lij">italiàn</span>) ascì, o l'é 'n comùn de 67.331 abitànti, capolêugo da Provinsa de Cozensa, ch'o s'atréuva in Calàbria, in Itàlia.

A çitæ a l'é a prìmma de 'n aglomeròu urbàn de 235 000 personn-e. Sta chì a l'é unn-a de mêgio zöne da Calàbria pe-e infrastrutûe, i servìççi e a scitoaçión econòmica e colturâle. Into pàize da-arénte de Rènde gh'é a sêde de l'Universcitæ da Calàbria e de Castrolìbero.

## Geògrafia

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Personalitæ lighæ a Cozensa

## Nòtte


## Védde ascì
* Campora San Giovanni
* Coreca

## Colegaménti esterni

Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e
Saipan

**Saipàn** a l'é a capitâle de Îzoe Marianne do nòrd. A gh'à 'na popolaçion de 52.263 abitanti (into 2017).

## Atri progètti

Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Meize

O **méize** o l'é 'na sudivixón de l'ànno. A paròlla *méize* (da-o latìn *mēnsis*) a gh'à a mæxima réixe de l'ingléize *moon* e do tàicio *Mond*, tùtti e doî co-o scignificâto de *[[lunn-a]]*.

Inta ciù pàrte di lunâi, o méize o dûa 'na trenténn-a de giórni e l'ànno o gh'à de sòlito 12 méixi. Into lunâio gregoriàn, cómme inta ciù pàrte di lunâi solâi, l'ànno o l'é formòu da sti 12 méixi:

# zenâ, de 31 giórni
# frevâ, de 28 giórni (29 se l'ànno o l'é bizestîle)
# màrso, de 31 giórni
# arvî, de 30 giórni
# màzzo, de 31 giórni
# zùgno, de 30 giórni
# lùggio, de 31 giórni
# agósto, de 31 giórni
# seténbre, de 30 giórni
# òtôbre, de 31 giórni
# novénbre, de 30 giórni
# dexénbre, de 31 giórni

## Nòtte


## Vôxe corelæ
* Giorni da setemann-a
* Lunâio
* Lunâio Gregorian
* Lunâio Giulian
* Tenpo

## Âtri progètti

Categorîa:Meixi de l'anno
Sandro Pertini

**Sandro Pertini**, (*Alessandro Giuseppe Antonio Pertini*) (San Zane d'A Steja, 25 seténbre 1896 - Romma, 24 frevâ  1990), o l'é stæto 'n polìtico, giornalìsta e partigiàn italian e VII prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1978-1985).

## Vìtta

## Nòtte


## Bibliografìa

## Âtri progetti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Pertini
Pertini, Sandro
Batìsta Fregôzo (dizanbigoaçión)

* Batìsta Fregôzo (1380-1442): 27° dûxe de Zêna
* Batìsta Fregôzo (1450-1505)]: 40° duxe de Zena.
* Pòulo Batìsta Fregôzo: capitànio zenéize
El Gran Carlemany

**El Gran Carlemany** (*O grande Carlomagno*) o l'é l'inno naçionâle d'Andòra.

## Testo

## Âtri progètti

Categorîa:Inni naçionâli
Categorîa:Andòrra
Giorni da setemann-a

A setemànn-a, cómme s'acapìsce za da-o nómme ch'o ne vêgne da-o latìn *septimus*, o l'é 'n perîodo de sètte giórni. I nómmi di **giórni da setemànn-a**, levòu o sàbbo e doménega che vêgnan da l'ebràico *shabbat*, ripözo, e da-o latìn "giórno do Segnô", són ligæ a-i pianêti che, pe cónto do Tolomêo, gjâvan in gîo a-a Tæra. In òrìgine o sàbbo e a doménega ascì êan ligæ a di còrpi do çê, ò sæ Satùrno e o Sô, e l'é ancón coscì, prezénpio in ingleize, dond'én ciamæ *saturday* e *sunday*.

L'órdine di giórni da setemànn-a o peu cangiâ in sciâ bâze da socjêtæ e de tradiçioìn; a ògni mòddo into scistêma internaçionâle, co-a ISO 8601, o l'é stæto fisòu o lunesdì cómme prìmmo giórno da setemànn-a.

## Léngoa lìgure
I nómmi di giórni de setemànn-a pêuan cangiâ tra e variànte da léngoa lìgure. Into detàggio, se dîxe:

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Vôxe corelæ
* Méize
* Lunâio
* Ténpo
A Parmàia

**A Parmàia** (*A Parmària* a Lerże, *A Parmæa* en żenéṡe, *Palmaria* en talián) a l'è 'n'ìṡoa dea Ligǜia ch'a se trèva ent'er gorfo dea Spèza, ent'o teritòio der comǜn de Portivène.

## Geografia
A Parmàia a l'è 'n'ìṡoa de l'arcipélago speżìn, ch'i g'ha drénto ànca o Tin e o Tinéto.

## Nòte


## Àotri progèti

Categorîa:Giögrafîa da Liguria
Parmàia
Tôre Scola

A **Turre Scola** (**Tôre Scola** - ò *Tôre de San Gioâne Batìsta* òpûre *Tôre Scuola* in zeneize) a è 'na costrussiùn militare, fabricâ dea Reprùbica de Zena ent'er 1606.

A *Tôre Scola* è sorve a 'n isulòtto, òltre aa punta nordorientàle (*Pünta Scola*) del'îsoa dea Parmæa, inter Górfo dea Spèza.

## Atri progetti

Categorîa:Architetûe da Ligùria‎
Scola
Categorîa:UNESCO
Lupin III

**Lupin Tèrso** (ルパン三世 *Rupan Sansei*) l'è unn-a sèrie manga inandiâ into 1967, scrîta e disegnâ da Kazuhiko Katõ (conosciûo comme Monkey Punch) inspiròu liberamente da Arsène Lupin, protagonista de unn-a sèrie de lìbbri scrîti da Maurice Leblanc.
## Descriçion
Da i fumétti àn tiòu fêua 6 sèrie animæ, 11 pelìcole pe-o cîne e 28 pelìcole pe-a televixòn.
### Personàggi
* *Arsenio Lupin III* *(Rupan Sansei)* o l'è o protagonìsta de stöie, o saièiva o nêvo do malfamòu làddro Arsène Lupin, ma (sôviatùtto inta primma sèrie manga) e seu òrìgine son spésso mìsse in dùbbio. A seu pistolla preferia l'è inna Walther P38, e seu vetûe én stæte, primma unn-a Mercedes-Benz SSK do 1928 e a ciù famôza Fiat Nuova 500.
* *Daisuke Jigen*, o l'è o conpàgno ciù fedêle de Lupin, àbile e lèsto còn a seu pistòlla Smith & Wesson M19 Combat Magnum, o no sbàllia in córpo e o gh'a de lóngo unn-a sigarètta stosciâ comme tràtto distintîvo.
* *Goemon Ishikawa XIII*, o l'è 'n samurai che o discènde da l'òmònima dinastîa de làddri, inbàtibile còn a seu katana *Zantetsu-Ken* o l'è finn-a in méistro inti àrti marçiâli. 
* *Fujiko Mine*, a l'è unn-a làddra façile ao dòggio zêugo, a dêuvia Lupin pe i seu fìn faxèndo lêva in sciô seu débole pe-e bèlle dònne. A l'à avûo unn-a sèrie animâ da-i têmi ciù matûri còmme protagonìsta, ciamà *Lupin the Third* - A dònna ciamâ Fujiko Mine.
* *Koichi Zenigata*, o l'è l'aversâio priçipâ de Lupin Tèrso. Inspetô de l'Inerpol, o va apreuvo a Lupin da decénni ma o no riêsce guæi a aciapâlo.

## Vôxe corelæ
* Lupin III - O castello de Cagiòstro

Categorîa:Cine
Çipro do nòrd

**Çîpro do Nòrd** (in léngoa tùrca *Kuzey Kibris*), ofiçialménte *Repùblica Tùrca de Çîpro do Nòrd* (in léngoa tùrca *Kuzey Kibris Türk Cumhuriyeti*, sìgla KKTC), o l’é ’n Stâto de l’Àzia, ch’o s’é aotoproclamòu ma o no l’é riconosciûo da-a comunitæ internaçionâle, ch’o s’esténde inta pàrte setentrionâle de l’îzoa de Çîpro da-o 1983, inte zöne che de iure (de dirìtto) apartêgnan a-a Repùblica de Cîpro, ma da-o 1974 òcupæ e controlæ da l’ezèrcito tùrco dòppo l’invaxón tùrca de Çîpro. 

A sò capitâle a l’é Lefkosa (*Nicoxîa* in tùrco), ò sæ a pàrte nòrd sótta l’òcupaçión militâre tùrca da çitæ de Nicoxîa, spartîa da-a lìnia de confìn de l’armistìçio (a coscidîta *Green Line*, a Lìnia vèrde). A RTCN (KKTC) a l’é riconosciûa, da-a dæta da sò proclamaçión, sôlo da-a Turchîa. 

A Repùblica de Çîpro a l’é diventâ ménbro de l’Unión Eoropêa a-o 1° de màzzo do 2004. Da ’n pónto de vìsta giurìdico, o teritöio de Çîpro Nòrd o doviæ dónca êse conscideròu in mòddo teòrico cómme s’o fésse pàrte de l’UE. A ògni mòddo, l’aplicaçión de *lacquis communautaire* e de normatîve eoropêe a l’é stæta sospeìza, in mancànsa de ’n acòrdo in sciâ riunificaçión de l’îzoa, in sciâ bâze do fæto che-e aotoritæ da Repùblica de Çîpro no pêuan de facto (in realtæ) ezercitâ o sò contròllo in sciâ pàrte nòrd de l’îzoa, sótta òcupaçión tùrca. 

I abitànti tùrco-cipriöti da RTCN (ma no i colöni tùrchi) són conscideræ da-o govèrno da Repùblica de Çîpro cómme çitadìn a tùtti i efètti e pêuan domandâ documénti d’identitæ e pasapòrti, e cómme tâli pêuan êse conscideræ çitadìn eoropêi.

## Âtri progètti

Categorîa:Asia
Ligure (dizanbigoaçión)

## Lengoìstica
* Lìgure: léngoa romànza
* Lìgure antîgo: léngoa di lìguri antîghi

## Pòsti
* Mâ Ligure: pàrte do Mâ Mediterànio

## Âtri progètti
* Lìgure: abitànte da Ligùria
* *[[TEE Ligure|Ligure]]*: relaçión feroviària do Trans Europ Express
Zena (dizanbigoaçión)

## Economîa
* Zena: inpréiza de màchine de Zêna

## Persónn-e
* Zena: nómme femenìn
* Remigio Zena (1850-1917): nómme fâse de Gaspare Invrea, scritô lìgure
* Zena (2002): nómme fâso de Zinaida Kuprijanovič, cantànte bielorùssa

## Pòsti
* Zena: comùn lìgure, inta çitæ metropolitànn-a de Zêna
* Zena: *census-designated place* do New York
* Zena: *census-designated place* de l'Oklahoma
* Zena: pàize abandonòu de l'Oregon

## Spòrt
* Zena: squàddra de balón
U Casté

**U Casté** (*Castel Vittorio* in italian) u l'è in cumün ligüre de 253 abitanti ch'u se tröva int'a pruvinsa de Imperia.

## Geugrafia

## Storia

## Abitanti

## Posti de interesse
### Architetüre religiuse

Castel Vittorio - chiesa di Santo Stefano - facciata.jpg|A geixa de San Steva
Chiesetta di San Giovanni Battista.jpg|Capela de San Gian Batista
Chiesa campestre di San Luigi.jpg|A capela de San Luigi
Chiesa della Madonna Assunta o di Santa Maria di Lago Pigo.jpg|Santa Maria d'u Nugareu
Chiesa campestre della Madonna della Colletta.jpg|A Madona d'a Culeta
Chiesetta della Madonna del Ponte.jpg|A Madona d'u Punte

* Geixa de San Steva, int'u paise
* Geixa de Santa Maria au Lagu Pigu, int'a regiùn d'u Nugareu
* Capela de San Gian Batista, a valle d'u paise
* Capela de San Luigi, insc'a via veglia pe Baiardu
* Capela d'a Madona d'a Culeta, insc'a via veglia pe Baiardu
* Capela d'a Madona d'u Punte, insc'u stradùn pe Pigna

### Architetüre civili

### Architetüre militäri

## Ecunumia

## Cultüra

## Manifestasiùe

## Feste e fèire

## Sport

## Amministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn

## Note


## Autri prugeti

## Ligami de föra
*
Boletus aestivalis

O **Boletus aestivalis**, dîto ascì **fonzo neigro**, a l'é 'na razza fonzo da famiggia de *boletaceae*. A l'é ùnn-a de quattro razze che son ciamæ “fonzi neigri” (in italian *porcini*) e, pe ben ben de gente, o l'é quello ch'o l'à o savô e l'ödô ciù intensci.

## Descriçión
O capello o l'é caraterizòu da 'n cô ch'o peu cangiâ dò-u maròn scûo (quæxi mai quanto quello do Boletus aereus), ò-u nisêua ciæo, ma gh'é de vòtte ch'o tende ò-u cô de mon ascì. O prezénta 'na cutìcola de spesso 'n pitin veluâ e mâi lepegôza, a quæ a l'é sorcâ da ‘n retìcolo asæ scciàsso (de vòtte difìçile da vedde a euggio nûo), ch'o diventa ciù evidente quande gh’é câdo ò quande o fonzo o piggia do vento; pe sto fæto chi o l'é conosciûo ascì comme “Boletus reticulatus”. O neigro ciù scimile a lê o l’é o Boletus edulis, che però o gh'à a cutìcola de longo lepegôza (anche quande no ciêuve) e o no prezénta o retìcolo in sciô capello. O câsigión o l'é o ciù de vòtte de 'n gianco spòrco, e o l'é covèrto, comme inti âtri "Boleus", da 'na ræ ben ben scciàssa. A carne a l'é gianca e meno dûa che 'nti âtri fonzi neigri, i pöri en primma gianchi pe pöi divegnî vèrdi, mentre i tùboli en primma gianchi, pöi giâni e, in sciâ fin, vèrdi.

## Habitat
O Boletus aestivalis o l'é o fonzo neigro co-a vaietæ de habitat magiô: se peu trovâ da-i bòschi de rôe e de èrxo, scinn'a-e forèste de fò e d'abêto de èrta montàgna, mò-u l'é stæto òservòu ascì inti arbusti ma microflöra arpìnn-a. Comò-u nomme “aestivalis” o l'antìçipa, o l'é 'n fonzo termòfilo, ch'o preferìsce 'n clìmma câdo: pe sta raxon chi o se trêuva pò-u ciù da-a tarda primmavéia a-e primme setemànn-e d'ötùnn-o (de ræo scinn'a-i primmi de novénbre), quandò-u climma, de manimàn ciù fréido, o permétte a nàscita solo do Boletus edulis e do Boletus pinophilus. Sciben ch'o l'é, comme dîto, fòscia o neigro ciù savoîo, o perìodo de créscita o favorìsce a créscita di vèrmi, sorviatùtto inta primma parte da stæ: a carne pöco dûa a rende ancon ciù fàçile o sò travàggio. In cangio, i ezenplâri nasciûi inti bòschi ciù èrti, ò quandò-u climma o no l'é ciù sófoco son de spesso tutti sen.

## Bibliografîa
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Fungi
Ave Màia

L'Àve Màia (*Ave Maria* ò *Salutatio angelica* in latìn) a l'é 'na preghêa da tradiçión crestiànn-a catòlica rivòlta a Màia, moæ do Gexù. St'òraçión a gh'à de bâze in sce doî pasàggi de Sâcre Scritûe, che se trêuvan inte l'Evangêio de Sàn Lùcco: a vìxita de l'Arcàngiou Gabriêle a Màia (l'Anonçiaçión) e a vìxita de Màia a l'Elizabétta, moæ de Sàn Gioâne o Batìsta (a Vixitaçión). In latìn a l'é dîta ànche a *Salutatio angelica* co-in riferiménto a-e pòule dîte da l'Àngiou Gabriêle a Màia. L'Àve Màia a l'é 'na preghêa de löde e de sùplica a Màia, chi consciderâ cómme a *[[Theotokos]]*, a moæ do Segnô. A versción da preghêa dêuviâ da-a Gêxa catòlica, da-o Çinqueçénto, a finìsce co-ina ciamâ a-a Madònna pi-â seu interceçión. St'òraçión a pìggia de fórme diferénti inte seu tànte traduçioìn, ciù che inte seu verscioìn in mùxica.

## Tèsto inte variêtæ lìguri
### ''Arbenganese''

### ''Figoun''

Into *[[Dialettu figùn|figoun]]* de Mons e Escragnolles.

### ''Zenéize''

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Crestianeximo
Black is Beautiful. Rubens to Dumas

Inte l'estæ do 2008, a-a *Nieuwe Kerk* (*Nêua Gêxa*) de Amsterdam, a gh'é stæta 'na móstra in sciâ raprezentaçión de-e persónn-e néigre da pàrte de pitoî fiamìnghi e olandéizi, da-o tardo medioêvo fin a-i ténpi modèrni. O tìtolo, **Black is Beautiful. Rubens to Dumas** (olandeize: *Black is Beautiful. Rubens tot Dumas*), o l'acenâiva a-a bìblica *Nigra sum sed formosa*: e paròlle da mogê néigra do *[[Cantego di Canteghi]]*. Sefora l'Etiopa a l'é stæta a mogê néigra do Mosé.

## Lìsta de òpere

## Nòtte


## Bibliografìa
* Elmer Kolfin, Esther Schreuder, *Black is Beautiful. Rubens tot Dumas*, Zwolle, Waanders Publishers, 2008.

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Pitûa
Aldao (Argentinn-a)

**Aldao** a l'è 'na çittæ argentinn-a a sûd da provinsa de Santa Fe, into çentro do pàize. A l'è 'n çentro agriccolo, a s'atreuva a 343 chilometri da Bonesàire, a capitâ d'a nassion, e a çirca 39 chilometri da vexinn-a çittæ de Rosario.

## Geografìa
A-a fin do 2001 a gh'âva 600 abitanti, e segondo a stimma do 2023 anchêu a l'à 975 abitanti.

## Stöia
Aldao a l'é stæta fondâ da-o ciavæn Gerolamo Lagomarsino do 1905. I sêu abitanti vegnan ciammæ "aldaenses".

## Bibliografia

* Ricardo Alberto Celaya y Elvio Ángel Lentino Lanza, *Historias de Aldao*, Ed. los autores, 2015. 

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Arlanda Express

**Arlanda Express** o l'é o servìçio feroviàrio ch'o conlîga l'ariopòrto de Stocólma-Arlanda co-a staçión feroviària centrâle de Stocólma, in Svéçia.

A ferovîa a l'é stæta conpletâ do 1999, o mæximo ànno quànde l'òperatô A-Train AB o l'à òtegnûo 'na concesción de trent'ànni pe-a gestión di servìççi. A normâle velocitæ de croxêa a l'é de 200&nbsp;km/h e o viâgio o gh'à 'na duâta de ciù ò mêno 20 menûti. 

Inte ôe de pónta s'arîva a-a frequénsa de 'n trêno ògni 10 menûti. I trêni, sétte in tùtto, són de tîpo X3, e viâgian in scê lìnie feroviàrie *Norra stambanan* e *Arlandabanan*.

Da vixìn a-a staçión centrâle de Stocólma se trêuvan i interscàngi co-a metropolitànn-a e co-o *pendeltåg*, a ferovîa suburbâna.

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
*
Ernesto Giacomo Parodi

**Ernesto Giacomo Parodi** (Zena, 21 de novénbre do 1863 - Firénse, 31 de zenâ do 1923), scritô, filòlogo, dantìsta.

## Vìtta
Laoreòu a l'Universcitæ de Zena into 1886, o s'êa perfeçionòu a Firénse a-o Regio Istitûto superiore di stùddi stòrichi. I seu méistri êan: Adolfo Bartoli, Pio Rajna e Girolamo Vitelli.
O l’àiva pöi passòu 'n periodo de speçializzaçion a Lipsia a-a scheua do filòlogo Karl Brugmann, e dapeu o l’êa stæto riciamòu do 1892 a-o Regio Istitûto di stùddi stòrichi donde o l'à travagiòu comme meistro de stöia comparativa de léngoe clàsciche e neolatinn-e.
I seu stùddi in sciâ léngoa ligure raprezéntan l'ilustraçion organica ciù complêta de l'istöia do zenéize.

## Scrîti
* *Le opere di [[Dante Ardighê|Dante]]: testo critico della Società dantesca italiana*, Società dantesca italiana, Firénse, 1921.
* *Il canto II del Paradiso, letto da Ernesto Giacomo Parodi nella sala di Dante in [[Orsanmichele]]*, Firénse, Sansoni, 1922.
* *Poeti antichi e moderni, studi critici*, Firénse, Sansoni, 1923.
* *Il dare e l'avere fra i pedanti e i geniali*, Zêna, Perrella, 1923.
* Ernesto Giacomo Parodi et al., *Dante e la Liguria: studi e ricerche*, Milàn, Treves, 1925.
* *Il canto XVI del Paradiso, letto da Ernesto Giacomo Parodi nella sala di Dante in Orsanmichele*, Firénse, Sansoni, 1933.
* *Poesia e storia nella "Divina Commedia"* a cura di Gianfranco Folena e Pier Vincenzo Mengaldo, Venésia, Neri Pozza, 1965, (anno originale 1921).

## Bibliografìa
* *Ernesto Giacomo Parodi / a cura di Gianfranco Folena / Con un saggio introduttivo di Alfredo Schiaffini*, Venésia, Neri Pozza, 1957.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Parodi, Ernesto Giacomo
Aiga a-e còrde

**Aiga a-e còrde** a l'é 'na frâze ch'a l'é stæta sbragiâ da-o capitàgno Benéito Bresca tanto ch'o l'êa aprêuo a tiâ sciù l'òbelìsco ch'òua o s'atreuva into mæzo da ciassa de San Pê a Rómma.

## Stöia
Into 1586 o Pàppa Sisto V o voéiva fâ ciù bèlla a ciassa de San Pê e o l'àiva decîzo de métighe into mêzo l'òbelìsco ch'o se trovâva derê a-a Baxìlica òmònima. Questo òbelìsco o l'êa stæto portòu a Rómma da Eliòpoli, in Egitto, pe voéi de l'inperatô Calìgola e, inti tenpi de Pàppa Sisto, o l'êa scitoòu a 'n'estremitæ do cìrco de Nerón. O travàggio o l'êa stæto afidòu a l'architétto ticinéize Doménego Fontana, o quæ, dæta a grande dificoltæ de l'òpia, o l'àiva dovûo giaminâ asæ pe progetâ a strutûa di pontézzi, àrgani e tàgge ch'a fîse bónn-a de tiâ sciù l'òbelìsco. Pe mesciâ sta strutûa chi l'êa stæto ingagiòu 800 òmmi e 140 cavàlli. In mòddo che i órdini fîsan sentîi da tùtti, gh'êa l'òbligo de fâ scilénçio. Se quarchedun, levòu i architétti, o l'avesse dîto quarcösa, o saiéiva stæto condanòu a mòrte, tanto che li da-arénte l'êa za pronto o böia co-a forca. Quande l'òbelìsco o vegnîva îsòu, a friçión de tàgge a l'àiva ascâdòu tròppo e còrde de càneva ch'êan li li pe pigiâ fêugo faxendo càzze a tæra o preçiôzo monuménto. Un di òmmi aprêuo a travagiâ, o capitàgno sanremàsco Benéito Bresca, mainâ aspèrto, o l'àiva capîo tùtto e, faxéndose coràggio, o l'à sbragiòu in ligure ponentìn "Daghe l'àiga a-e còrde!". L'architétto Fontana pe fortùnn-a o l'à capîo cös'o voéiva dî e o l'à dæto sùbito l'ordine de tiâghe adòsso de l'ægoa. 

L'idea do Bresca a l'à fonçionòu e o travàggio o l'é stæto portòu a-a fin sensa di atri problêmi. O Bresca o l'é stæto sùbito arestòu cómme voéiva a lézze, ma o Sisto, a-o posto de mandâlo a mòrte, o l'à vosciûo premiâ o seu sæximo dandoghe 'na bèlla pensción e o permìsso de îsâ a bandêa do Stâto Pontìfiçio in sciô sò bastiménto. Pe de ciù o Bresca o l'à domandòu e òtegnûo a poscibilitæ de fornî a-a Gêxa de San Pê e parme pe-a setemànn-a santa, tradiçion ch'a l'é vîva a Sanrémmo ancon ancheu.

## Ûzo
Inta lengoa italiann-a l'espresción "*acqua alla funi*" a l'é dêuviâ pe ezaltâ l'inportànsa do coràggio anche quande gh'é a poscibilitæ de consegoénse personâli, ò dónca, co-ìn âtro scignificòu, cómme sbràggio d'alarme quande a scitoaçión a l'é aprêuvo a deruâ.

## Coioxitæ
Inta lengoa zenéize, "aiga" a l'é a versción antîga do modèrno "ægoa". Into zenéize da çitæ, infæti, o ditongo "ai" o s'é evolûo pròpio in /ɛ:/ (scrîto "æ"). A pòula "fræ" ascì, prezénpio, a l'êa dîta antigamente "frài". Scibén ch'a Zêna no a se sente ciù, gh'é ancón di pòsti in Ligùria donde sta prononçia chi a l'exìste, sorviatùtto inta rivêa de ponénte e inte l'entrotæra.

## Nòtte


## Bibliografîa

* 

Categorîa:Romma
Categorîa:Stöia
Enrico Carlini

**Enrico Carlini** (*Rîco Carlìn*), Zena (in sestê de Portöia), 27 màrso 1939, cresciûo a Rîeu (inta Ponçéivia), o l'è 'n tradutô e scritô.

## Vìtta
Nasciûo da 'na famiggia zeneize da valadda do Ponçéivia, o l'à inpréizo a léngoa e a coltûa zeneixi da sò poæ ch'o ghe lezeiva l*'Ezöpo zenéize* do Martin Piaggio.

Rîco Carlìn o colàbora co-o mensile "*Gazettino sanpierdarenese*", dónde vêgne publicòu de sò traduçioìn in zenéize, de scritoî zenéixi ch'àn scrîto in italiàn. 

## Scrîti
* *[[I Spozoéi Inpromìssi]]* do Lisciàndro Manzôni, traduçión in zenéize do Rîco Carlini; revixón: Stêva Lusito; coordinatô: Franco Bampi; Zêna, Erga Edizioni‎, 2013. [Chi](https://lij.wikisource.org/wiki/I_Spozo%C3%A9i_Inprom%C3%ACssi_(1840)/Cap%C3%ACtolo_I) gh'é o primmo capitolo inta Wiki Vivagna.
* *[[A scoverta de l'América]]* do Cezare Pascarella, tradûta in zenéize, 2018, inta Wiki Vivagna
* *[[A Stöia de Zêna]]*, 2019, inta Wiki Vivagna
* *[[Cantego di Canteghi|O Càntico di Càntichi]]* tradûto in zenéize, 2020, inta Wiki Vivagna 
* *Zêna e contórni*, o quàrto capìtolo de *[[Pictures from Italy]]* do Charles Dickens tradûto in zenéize, 2021, inta Wiki Vivagna.
* *A préiza de Gerusalèmme*, tradûta in zenéize da-i Annâli do Càfaro, 2021, inta Wiki Vivagna.
* *Questi fantasmi* de Eduardo De Filippo: Monòlogo in sciô cafè, tradûto da-o Rico Carlini, 2021, inta Wiki Vivagna.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Carlini, Enrico
Socrate

**Sòcrate**, (Atêne, 469 a.C.– Atene, 399 a.C.) o l'è stæto un filòzofo grêgo antîgo, inportante esponente da tradiçion do penscêo òcidentâle e sôviatutto da etica. 

De primaria inportansa o l'è stæto o seu contribûto a-o metodo do dialogo pe-a indagine filòzofica e a critica di concetti morâli fæta in gruppo. O Sòcrate o no l'ha lasciòu ninte de scrîto e o se conosce prinçipalmente graçie a-e testimonianse do Platon e do Senofonte. A seu figûa a l'ha inspiròu tanti filòzofi da antighitæ e da modernitæ e anche artisti e scritôi, intrândo in profonditæ finn-a inta coltûa popolâre.

## Vitta
Sòcrate o l'è nasciûo a Alopeke, fêua però vixìn a-e miâge de Atêne. Fîggio da Fenarete che a l'êa levatrîce e do Sofronisco che o l'êa scultô, apartegnîa a-a tribù Antiochide e o l'ea probabilmente de famiggia axâ e aristocratica. Ciù ò mêno a l'etæ de çinquant'anni o s'è spozòu con Santippe. Sòcrate o l'ha parteçipòu a-a goæra do Pelòponneso comme òplita.

Into 399 a.C. o Sòcrate o vegne accozòu da-o Meleto de coronpe e menti di zoêni e de enpietæ, però o Meleto o l'ea sôlo un prestanomme che o gh'aveiva derê due figûe inportanti da democraçîa de Atêne, Anito e Licon. O Sòcrate o vegne quindi condanòu a mòrte pe mêzo de unn-a bevanda ch’a contêgnia cicûta.

## Personalitæ
Scibén a figûa do Sòcrate a segge asæ enigmatica, a seu personalitæ a l'ha avûo un forte inpatto in sciâ stöia do penscêo, comme unn-a prezensa costante, un tenâce invîto a praticâ a filozofia. Inte e paròlle do Antonio Banfi quella do Sòcrate a l'è "unn-a personalitæ limpidiscima e sincêra" ch'a l'è "dominâ sôlo da lê, ma sensa sfòrso aparente".

## Problema Sòcratico
Scicómme o Sòcrate o no l'ha scrîto ninte, tûtta l'informaçion che gh'emmo a vegne de fonti secondâie, de vòtte finn-a contraditöie. Perciò a definiçion precîza da figûa stòrica do Sócrate a l'è unn-a questión avèrta, ciamâ o *problema Sòcràtico*.

## Metodo Sòcratico
O metodo Sòcratico, ò *elenchos*, o consciste inte unn-a riçèrca dialettica fæta dialogando in gruppo, principalmente sôvia concetti morali fondamentâli, comme o Ben ò a Giustìçia.

## Dialoghi Platònici
### Apologia
L' *[[Apologia]]* do Platon a l'è unn-a fonte inportantiscima pe studiâ a figûa do Sòcrate. Chîe se conta che o Sòcrate o l'ea stæto convocòu da-i raprezentanti de l'òligarchîa di Trenta de mòddo che o l'anasse a pigiâ o Lion de Salaminn-a che, segóndo liâtri, o dovieiva êse giustiçiòu. Però o Sòcrate o l'è stæto l'ùnico da spediçión che o l'ha dizubidîo e no l'é anæto. Senpre segondo l*'Apologia*, a vitta do Sòcrate comme *cocòtto* de Atêne a l'è comensâ quande o seu amigo Cherefonte o l'ha domandòu a l'oracolo de Delfi chi o foîse l'òmmo ciù pin de sæximo; sto sorvenomme o l'ea dovûo a-o fæto che, comme un cocòtto o l'adenta i cavalli e i fa mesciâ, coscì o Sòcrate o spronava i abitanti de Atêne. Inte l' *Apologia* gh'é tanti dæti che agiùtan a definî quarche carateristica do Sòcrate, comme prezenpio l'inpurtansa de cuâ l'anima, a sapiensa e a veritæ arrivando finn-a a vergognâse de cuâ a richessa, o prestigio e a reputaçion.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Filòzofi
L'albero degli zoccoli

**L'albero degli zoccoli** (*L'èrbo di séucai*) o l'é 'n film do 1978 dirètto da Ermanno Olmi. 

A pelicola a conta a vitta de quattro famigge contadinn-e inte 'na cascinn-a bergamasca a-a fin de l'Eutoçento. O film o l'é stæto reçitòu in dialetto bergamasco. 

## Âtri progètti

## Colegaménti esterni
* Raiplay, *L'albero degli zoccoli* O film in sce Raiplay
* Rotten Tomatoes, *L'albero degli zoccoli* A schêda do film in sce Rotten Tomatoes

Categorîa:Film
Categorîa:Cine
Categorîa:Lengua lonbarda
Ermanno Olmi

**Ermanno Olmi** (Bergamo, 24 lùggio 1931 – Asiago, 7 màzzo 2018) o l'é stæto 'n çellebre regìsta cinematogràfico italiàn. O l'é stæto 'n scenegiatô, produtô cinematogràfico, diretô da fotografîa, montatô e scritô ascì.

## Vìtta

## Pelìcole
* *Il tempo si è fermato* (1958)
* *Il posto* (1961)
* *I fidanzati* (1963)
* *E venne un uomo* (1965)
* *La cotta* (1967) - (film TV)
* *Racconti di giovani amori* (1967) - (film TV)
* *Un certo giorno* (1969)
* *I recuperanti* (1969) - (film TV)
* *Durante l'estate* (1971) - (montatô e diretô da fotografìa ascì)
* *La circostanza* (1974) - (montatô ascì)
* *Alcide De Gasperi* (1974)
* *[[L'albero degli zoccoli]]* (*L'èrbo di séucai*) (1978) - (montatô e diretô da fotografìa ascì)
* *Camminacammina* (1983) - (montatô e diretô da fotografìa ascì)
* *Lunga vita alla signora!* (1987) - (montatô e diretô da fotografìa ascì)
* *La leggenda del santo bevitore* (1988) - (montatô ascì)
* *Il segreto del bosco vecchio* (1993)
* *Genesi: La creazione e il diluvio* (1994) - (film TV)
* *Il mestiere delle armi* (2001)
* *Cantando dietro i paraventi* (2003)
* *Tickets* co-regia co Abbas Kiarostami e Ken Loach (2005)
* *Centochiodi* (2007)
* *Il villaggio di cartone* (2011)
* *Torneranno i prati* (2014)

## Bibliografìa
* Charlie Owens,* Ermanno Olmi*, Gremese Editore, 2001.
* Tullio Kezich, *Ermanno Olmi. Il mestiere delle immagini*, Edizioni Falsopiano, 2004.
* Daniela Padoan, *Il sentimento della realtà*, Milàn, Editrice San Raffaele, 2008.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Cine
Stòria de Mùnegu

## Descriçion e stöia
### Preistoria
Au Paleuliticu ançien, l'Omu abitava gia̍ Mu̍negu.

### Antichita̍
D'u 1297 Rainie̍ e Françua̍ Grimaldi (mascarau ün frate), se sun ümpadrunii d'a furtessa de Mu̍negu ciü per astüçia che per viulença.

### Epuca muderna
Mu̍negu deve au principu Antoni primu bona parte d'e soe furtificaçiue.

Menton e Rocabrüna an fau parte d'u Prinçipatu de Mu̍negu finta d'u 1848.

Carlu terçu d'u 1866 à dau u nome de Munte Carlu a roca de Spelüghe.

Cun u principu Rainie̍ terçu, suvran de Mu̍negu despœ̍i 1949, un Pinçipatu a̍ vistu u territoriu so passa̍ da 157 a 192 etari.

## Vinculi esterni

Categorîa:Stöia 
Categorîa:Prinçipatu de Munegu‎
Rocabrüna

**Rocabrüna** (*A Ròcca* ün zenese, *Roquebrune-Cap-Martin* ün françese, *Roccabruna-Capo Martino* ün italia̍n) e̍ üna cumüna françesa d'u departamentu d'ë Arpe-Maritime sitüa̍ a ra fruntiera cun r'Italia, a i cunfi̍n d'u Prinçipatu de Mu̍negu.

## Geugrafi̍a
Rocabrüna e̍ sitüa̍ en Fransa a ra fruntiera cun r'Italia, a sulu çinqe chilo̍metri da u Prinçipatu de Mu̍negu.

## Sto̍ria

## Abitanti

## Posti d'interessu

## Ecunumi̍a

## Cültüra

## Feste e fiere

## Spo̍rt

## Aministraçiu̍n

## Cumünicaçiu̍e

## Galari̍a de futugrafi̍e

Roquebrune Place.JPG|A cadru çentrale
The main Tower of the Castle.jpg|A turre principale d'u castelu
Roquebrune.jpg|Panurama de Rocabrüna


## A̍utri prugeti

## Vi̍nculi esterni
* 

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Ulaanbaatar

**Ulaanbaatar** (ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ) a l'é 'na çitæ da Mongòllia. A l'é a capitâle do Stato, co-ina popolaçion de 1 390 000 de abitanti (2017).

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* Enciclopedia Treccani Ulaanbaatar

Categorîa:Mongòlia
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Vareise

**Vareise** a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo de l'omònima provinsa. A g'à 81.027 abitanti (a-i 31-12-2019). 
## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioîn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioîn

## Aministraçión

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Comûni da provinsa de Vareise
Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e
Categorîa:Çittæ d'Italia
Lengoa provensâle

O **Provensâ** (*provençau* inta nórma clàscica ò *prouvençau* inta nórma de Mistral) a l'è 'na léngoa apartenénte a-o grùppo lengoìstico Italico parlâ prinçipalménte inta región stòrica da Provénsa. A clasificaçión de quésta léngoa a no l'è do tùtto condivîza, esendo consciderâ ségge 'na variêtæ da léngoa òcitànn-a ségge 'na léngoa a lê.

Da notâ cómme "provensâ" o l'è o nómme de 'n'âtra léngoa, conosciûa cómme léngoa d'oc ò provensâ antîgo ascì, da-a quæ se son evolûe e modèrne léngoe e parlæ do grùppo Òcitàn-Romànzo.

## Descriçión e stöia

A léngoa provensâle a l'è stæta codificâ segóndo dôe divèrse grafîe, ò nòrme:
* Nórma de Mistral: creâ da l'òmònimo scritô, a l'è quélla de codificaçión ciù antîga e, scibén ch'a ségge a-a giornâ d’ancheu pöco adêuviâ pe-a léngoa òcitànn-a, a l'è a preferîa pe-o provensâ.
* Nórma clàscica: codificâ ciù recenteménte in sciâ bâze di scrîti inte l'antîga léngoa òcitànn-a, a l'è grafîa adotâ inta ciù pàrte di câxi, co-a prinçipâ eceçión ch'a l'è pròpio quélla do Provensâ.

## Nòtte


## Âtri progètti

Provensâle
Categorîa:Fransa
Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo)

A **Gêxa do San Zòrzo di Zenéixi** a l'é 'na gêxa antiga de Palermo.

## Descriçion e stöia
A l'é stæta edificâ da-o 1576 a-o 1596 da l'architétto piemontéize Giorgio Di Faccio, da-arénte a-e miâge cìviche e a-a *Porta San Zòrzo*, costruçioìn ancheu scentæ. A gêxa, no da-a lontàn a-o meu nêuvo do pòrto - dîto *Muraglia d'argento* pe-i dinæ spéizi inta costruçión - a l'evidénçia a supremaçîa bancària e mercantîle di Zenéixi a Palèrmo. Into tenpo do regno do Carlo V e do Felipe II di Spagna s'én insediæ a Palèrmo di membri de famiggie lìguri Bozolo, Castello, Costa, Doia, Ferrero, Lomellino, Marassi, Pallavicino, Pernice, Segno, Spînoa.
 
Drent'a-a gêxa se trêuva i dipìnti *Batæximo into Giordan* e *Martirio do San Zòrzo* do Jacopo Palma o Zovine (1604). *Lapidaçión do San Stêva Protomartire*, 1581, a l'é òpia do Benàrdo Castello.

Làpide sepolcrâle da pitôa Sofonisba Anguissola, spôza do Fabrizio Moncada e in segonde nòsse do mecenate lìgure Oracio Lomellini.

Into 1963, o Pier Paolo Pasolini o l'à filmòu 'na scena de *[[Comizi d'amore]]* fêua da faciâ prinçipâle.

## Galerîa de inmàgine

San Giorgio dei Genovesi interno.jpg|*San Zorzo di Zenéixi* - intèrno
Nostra Signora regina di Genova - Fiasella.jpg|Domenico Fiasella, *Nòstra Scignôra Regìnn-a di Zêna*, 1637 ca.
Tomba Sofonisba Anguissola.jpg|Tónba da Sofonisba Anguissola


## Mostre
* *Goya: Caprichos Desastres Tauromaquia Disparates: Chiesa di San Giorgio dei Genovesi, Palermo 29 novembre 1996-26 gennaio 1997*, Madrid, Fundacion Juan March, 1996.
* *La collezione Chigi Saracini di Siena: per una storia del collezionismo italiano: Palermo, Chiesa di San Giorgio dei Genovesi, 7 novembre 2000-7 gennaio 2001 / a cura di Carlo Sisi*, Firenze, S.P.E.S., 2000.
* Unione cattolica artisti italiani - Sezione di Palermo, *Palermo crocevia delle culture: mostra collettiva U.C.A.I. Sezione di Palermo: Palermo, 1 dicembre 2018, Chiesa San Giorgio dei Genovesi*, Palermo, Ass. Cult. Amici del libro e della stampa, 2018.

## Bibliografìa
* Carmelo Federico, I mercanti genovesi in Sicilia e la chiesa della loro nazione in Palermo, Palermo, Graf. Luigi Cappugi, 1958.

## Vôxe corelæ
* Gexa de San Gianbatista de Zeneixi
* Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Napoli)

## Âtri progètti

Categorîa:Gêxe de l'Itàlia
Pavia

**Pavia** a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo da Provinsa de Pavia.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze
* Baxìlica de Sàn Michê Magiô
* Dòmmo de Pavîa
* Sàn Pê in Çê d'Öo
* Géxa de Sànta Màia do Càrmo
* Géxa di Sànti Gervàzio e Protàzio
* Géxa de Sàn Teodöo

### Architetûe civîli
* Palàçio Rêgio
* Tiâtro *Fraschini*
* Pónte Covèrto

### Architetûe militâri
* Miâge da çitæ
* E tôre
* Castéllo di Visconti
* Castéllo di Mirabello

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Stràdde
A çitæ de Pavîa a l'é servîa da-e outostràdde chi aprêuvo:
* A7: a lîga a çitæ con Milàn, a nòrd, e Zêna, a sùd.
* A53: a l'é o ràmmo de levànte da ræ d'outostràdde da çitæ.
* A54: a l'é o ràmmo de ponénte da ræ d'outostràdde da çitæ.

### Ferovîe e traspòrti pùblichi
A çitæ a l'é ligâ a-a ræ feroviària italiànn-a con træ staçioìn, màscime pe mêzo da staçión de Pavîa.

O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 10 lìnie de coriêre urbâne, ciù che quélle a lónga percorénsa.

## Aministraçión
### Scìndichi de Pavîa

 

### Binelàggi
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Galerîa d'inmàgine

Giovanni Andrea Vavassore, Pavia, XVI secolo.jpg|Gioàn Drîa Vavassore, l'asédio de Pavîa into sécolo XVI.
Facciata Duomo Pavia.JPG|O dòmmo de Pavîa, dedicòu a Sàn Stevâ e Sànta Màia Sónta, catedrâle da diòcexi de Pavîa.
Paolo Monti - Servizio fotografico (Pavia, 1980) - BEIC 6358282.jpg|O Pónte Covèrto in sciô Ticìn.
Torri Medioevali Pavia.JPG|Træ de antîghe tôre da çitæ.
Pavia staz ferr lato strada.JPG|A staçión feroviària de Pavîa.


## Âtri progètti

Categorîa:Comûni da provinsa de Pavia
Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e
Senofonte

**Senofonte** (Atêne, 431 a.C. ciù ò mêno - 354 a.C.) o l'è stæto un stòrico e sordatto da Grêcia antîga. E seu òpere conprenden varri generi e son scrîte inte o dialetto attico da lengoa grêga antîga, pe sta raxon o vegne tradûto spésse vòtte da-i studenti.

## Vìtta
O Senofonte o l'ea conosciûo comme a "Mosa attica" aprêuvo a seu scritûa dôçe. Insemme con o Platon, o Senofonte o l'è unn-a fonte primâia sôvia a figûa e a vitta de Socrate.

## Âtri progetti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Stöia
Baterîa

A **baterîa** a l'é 'n instrumento muxicâle conpòsto da vàrri eleménti - piâti, catùbba, tanbûi e âtri instrumenti a percusción - ch'o l'é sunòu da 'n sôlo muxicista: o baterìsta.

## L'instrumento a percusción
L'instruménto a percusción o l'é 'n instruménto muxicâle ch'o génera 'n són pe mêzo de 'na percusción ò pe-o sfregaménto de 'na menbrànn-a ò de 'n âtro materiâle. 

I son de vàrio tîpo: *membranòfoni* (in sce 'na pélle de 'n animâ ò scintética), *idiòfoni* (o materiâle mæximo o prodôce o son), *cordòfoni* ('n instruménto a còrde ch'o se spelìnsiga), *elettròfoni* (o són o l'é prodûo da l'òscilaçión da corénte eléttrica).

## O són da ''baterîa''

### Rómba cubànn-a

## Bibliografìa
* Guido Facchin, *Le percussioni: storia e tecnica esecutiva nella musica classica, contemporanea, etnica e d'avanguardia*, Varese, Zecchini, 2014.

## Vôxe corelæ
* Tullio De Piscopo
* Stefano D'Orazio
* Bruno Bergonzi
* Aldo Romano

## Atri progètti

Categorîa:Muxica
Categorîa:Strumenti muxicæ
Categorîa:Vôxe co muxica
Locomotîve FS E.632 e E.633

E **E.632**/**E.633** són 'na série de locomotoî elétrichi multiròllo costruîi da-e Ferovîe do Stâto italiànn-e a l'inìçio di ànni Òtànta e ancón òua in servìçio. Són sorvenominæ "Tîgri", e da ste chi o l'é derivòu o grùppo E.620, 'na versción a 4 àssi adêuviâ da-e Ferovîe Nòrd Milàn, sorvenominòu "Tigròtto". In sciâ fìn di ànni '80 l'é stæto svilupòu o grùppo de locomotîve E.653, nasciûo pròpio cómme evoluçión de E.632/E.633.

## Stöia

## Técnica

## Galerîa d'inmàgine

FS E632 007.jpg|A FS E.632.007 in arîvo a Desio
FS E633225 Domodossola 040910.jpg|A FS E.633.225 a Domodossola


## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Trêni
Niccolò V

**Niccolò V** (latino: *Nicolaus V*) (*Tomaso Parentucelli*) Sarzànn-a, 15 novénbre 1397 – Romma, 24 màrso 1455), o l'é stæto o 208º pàppa da Gexa catòlica, da-o 1447 scin'a-a sò mòrte. 

## Vìtta
Véscovo de Bologna (27 novénbre 1444 - 6 màrso 1447). Pe-e seu qualitæ de diplomàtico, o pàppa Eugenio IV o l'àiva nominòu cardinâle,  titolâre da Santa Susànna (16 dexénbre 1446 - 6 màrso 1447).

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Çitén da Repùbrica de Zêna
Categorîa:Véschi
Gexa de San Gianbatista de Zeneixi

A **Gêxa de Sàn Gianbatìsta di Zenéixi** o l’é ’n pòsto de cùlto catòlico de Rómma, scitoòu into quartê de Trastévere, in Stràdda Anìçia, 12. A l’é stæta a Gêxa naçionâle di Zenéixi rescidénti a Rómma.

## Descriçion e stöia
Tiâ sciù da-o 1481 a-o 1492 da ’n rìcco zenéize a nómme Meliadûxe Çigâa (Meliaduce Cicala), tezorê da Càmia Apostòlica, ch’o gh’à azónto ’n uspiâ pe-i mainæ zenéixi che sbarcâvan a-o pòrto de Ripa Grande (Rîva Grande). Into 1533 l’é stæto institoîo a Confratèrnita de Sàn Gioâne di Zenéixi (da-o 1890 Òpera Pîa), ch’a l’à aministròu a gêxa e l’uspiâ, ch’o l’à continoòu a fonçionâ scinn’a-a meitæ do sécolo decimötâvo. Da-o 1668 scinn’a-a sò mòrte o Cesare Macchiati, mêgo personâle da Regìnn-a Cristìnn-a de Svéçia, o l’à travagiòu inte l’Uspiâ ascì..

A Gêxa a l’é stæta rifæta into 1737 e i travàggi àn portòu a-a realizaçión da faciâta con l’azónta de l’àbside. O cazaménto dòppo a l’à avûo âtri e inportànti restàori inta meitæ de l’Eutoçénto, co-îna nêuva faciâta e di cangiaménti drénto.

Inta lunétta sórva a-o portâ d’intrâta gh'é o stémma de Zêna. L’intèrno o se prezénta a navâta ùnica. Tra e òpere ciù inportànti gh’é da mensonâ:

A tónba do quatroçénto do Meliadûxe Çigâa, da schêua de l'Andrea Bregno,
A capélla de Sànta Catæn Fiéschi, do sécolo decimötâvo, con di afréschi de l’Odoardo Vicinelli.
In tabernàcolo di êui sànti, travàggio de schêua fiorentìnn-a da fìn do Quatroçénto.
'Na làpide ch'a l'aregòrda cómme into 1588 chi gh’é stæta aciantâ a prìmma pàrma a Rómma.

Inte quéllo che l’êa l’uspiâ, acescìbile de lóngo da-a Stràdda Anìçia, gh’é ’n portâ do Quatroçénto ch’o pòrta a ’n ciòstro do rinascimènto, un di ciù bèlli de Rómma, travàggio do Baccio Pontelli: into mêzo do cortîle-giardìn gh’é ’n pósso do sécolo decimoquàrto. Da-o ciòstro s’ìntra inte l’ötöio de Sàn Gianbatìsta di Zenéixi, do sécolo decimosèsto, co-a sofîta a cascetoìn, e afréschi co-e *Stöie da Vèrgine e do Gianbatìsta*.

## Galerîa de inmagine

Immaggine:Grabmonument Meliaduce Cicala.jpg|Tónba do Meliadûxe Çigâa (Meliaduce Cicala) 
Immaggine:Trastevere - s G Battista dei genovesi - chiostro Pontelli 1160669.JPG|Ciòstro do Baccio Pontelli


## Nòtte


## Bibliografîa
* 

## Vôxe corelæ
* Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo)
* Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Napoli)

## Âtri progètti

## Colegaménti esterni
* Alberto Manodori, ''San Giovanni Battista dei Genovesi - la chiesa l'ospizio e la confraternita'', Roma 1983.
* L'Ospedale, la Chiesa e la Confraternita di San Giovanni Battista de' Genovesi in Roma http://www.confraternita-sgbg.it/Luogo/luogo_1.html e segg.

Categorîa:Architetûe de Rómma
Categorîa:Gêxe de l'Itàlia
Martin Luther King

**Martin Luther King, Jr.** nasciûo Michael King Jr. (Atlanta, Georgia, 15 de zenâ 1929 - Memphis, Tennessee, 4 de arvî 1968) o l'ea un pastô da gêxa batista e un ativista into fronte do movimento pe-i diritti civîli pe-i çitadìn afroamerichén. O Martin Luther King o l'ha senpre mantegnûo unn-a posiçión fermamente no violenta, anche inti momenti ciú dûi e teizi da lòtta civile.

## Ideâli
### No-Violensa
### Democraçîa
O Martin Luther King o vedeiva a lòtta pe i diritti civîli comme unn-a realizaçion pinn-a do ideâle democratico. A tâ propòxito pœ êse inportante recordâ quarche frâze di seu discorsci, prezenpio: 


"A democraçîa transformâ da papê sotî a spessa açion a l'è a ciú grande forma de governo in sciâ tæra."
(Montgomery, Alabama, 5 dixenbre 1955)



"Unn-a de ciù grandi glòrie da democraçîa o l'è o diritto de protestâ pe un diritto."
(Montgomery, Alabama, 5 dixenbre 1955)


## Âtri progetti

Categorîa:Biografìe
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** a l'é 'na çitæ da Bulgarîa (1185-1393). A çitæ a conta 73.438 abitanti segondo o censimento do 31 dexénbre do 2017.

## Galerîa d'inmàgine

Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Samovodska charshia 6.JPG|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|


## Colegaménti esterni

Categorîa:Çittæ d'Europa
Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Napoli)

A **Gêxa de San Zòrzo di Zenéixi** a l'é 'na gêxa antîga de Napoli.

## Descriçion e stöia
A gêxa baròcca de San Zòrzo di Zenéixi a l'é stæta costruîa into 1587, co-o seu uspiâ, arente a-o tiatro "Comédia Vêgia". Into 1620 a gêxa a l'é stæta nêuvaménte costruîa e ampliâ in sce 'n progètto de l'architetto romàn Bartolomeo Picchiatti.

A costruçión, precedûa da unn-a scainâ, a-o seu intèrno a l'é a crôxe latinn-a e ospita unn-a statua de màrmo do Sant'Aostin e, sovra l'artâ magiô, o dipìnto *San Zorzo amàsa o drâgo* do Dria da Salerno. No ghe arestâ nisciùnn-a òpera do Domenico Fiasella, do Jacopo Cestaro e do Francesco De Mura, trasferîæ inta gêxa da Pietà di Turchini.

A gêxa, sconsacrâ, a l'é stæta concèssa in comodâto da-a Cûria a l'Universcitæ Parthenope: chi ghe tegnan leçioìn, convêgni, móstre e lòuree. Atoalménte a gêxa a l'é serâ e into degràddo.

### Eventi
* *I tesori del mare: stendardi di Enzo Ruju: (Chiesa S. Giorgio dei Genovesi) dal 10 novembre al 24 novembre, 2000 / testi di: Marcello D'Orta, [[Michele Prisco]]*, Nàpoli, Istituto Universitario Navale, 2000.
* *Dibattito sul disagio giovanile: giovedi 10 aprile 2003: Universita degli studi di Napoli Parthenope, Cappella universitaria chiesa san Giorgio dei genovesi Napoli*, Nàpoli, Lions club Castel sant'Elmo, 2004.

## Nòtte


## Vôxe corelæ
* Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo)
* Gexa de San Gianbatista de Zeneixi

## Âtri progètti

Categorîa:Gêxe de l'Itàlia
Gêxa di Zenéixi (dizanbigoaçión)

## Architetûe
* Capélla de San Zòrzo di Zenéixi (Sciacca): ecs-capélla de Sciacca
* Gexa de San Gianbatista de Zeneixi: gêxa de Rómma
* Gexa de San Gianbatista di Zeneixi (Milan): gêxa de Milàn
* Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Napoli): gêxa de Nàpoli
* Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo): gêxa de Palèrmo
* Gexa di Santi Màrtiri Zòrzo e Catænn-a di Zeneixi: gêxa de Càggiai
Moroni

**Mòròni** a l'é a capitâle de Ìzoe Comòre. A gh'à 111.329 abitanti (censimento do 2019).

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* Enciclopedia Treccani Mòròni

Categorîa:Comore
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Bréscia

**Bréscia** (, *Brèsa* ò *Bressa* in lonbàrdo, prononçiòu ,  ò ) a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo de l'omònima provinsa. A g'à 199.415 abitanti (a-i 31-12-2019).

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioîn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioîn

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Comûni da provinsa de Bréscia
Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e
Categorîa:Çittæ d'Italia
Commo

**Còmmo** a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo de l'omònima provinsa. A gh'à 85.821 abitanti (a-i 31-05-2019). A l'é parte da Región metropolitànn-a do Ticìn (in tedesco: *Metropolregion Tessin*, in italiàn: *Città Ticino*).

## Giögrafîa
A se trêuva in sciô Lâgo de Còmmo a 45Km de distansa da Milàn.

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioîn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioîn

## Aministraçión

## Galerîa d'inmàgine

Jean-Baptiste-Camille Corot - Como and Lake Como.jpg|Jean-Baptiste-Camille Corot *Commo e o lâgo*, 1834
Como - Collegio Gallio 0951.JPG|Commo, o Pontificcio Colêgio Gallio, XVII secolo, relêui
Como, campanile and part of duomo.jpg|O "Broletto"
Portatorre.jpg|Pòrta Tôre


## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* Enciclopedia Treccani Commo

Categorîa:Comûni da provinsa de Commo
Categorîa:Çittæ d'Italia
Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e