open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miâgia de Berlin

A **Miâgia de Berlìn** (in tedésco: *Berliner Mauer*, nómme ofiçiâle *Antifaschistischer Schutzwall*, "*Sbaraménto de proteçión anti fascìsta*") a l’êa ’n scistêma de fortificaçioìn fæto costroî da-o Govèrno da Germània de l’Èst (Repùblica Democràtica Tedésca, filosoviética, acrònimo DDR) pe inpedî a lìbera circolaçión tra o teritöio da Germània Èst e Berlìn Òvest (Repùblica Federâle de Germània). A l’é stæta consciderâ o scìnbolo da Cortìnn-a de Færo, lìnia de confìn eoropêa tra e zöne controlæ da-a Frànsa, da-o Régno Unîo e i U.S.A., e quélla soviética, inta goæra fréida.
## Descriçion e stöia
A miâgia, ch’a circondâva Berlìn Òvest, a l’à spartîo in dôe pàrte a çitæ de Berlìn pe 28 ànni, da-i 13 d’agósto do 1961 scinn’a-i 9 de novénbre do 1989, giórno quànde o govèrno tedésco-òrientâle o s’é vìsto costréito a ordinâ tórna l’avertûa de frontêe co-a Repùblica Federâle. Quàrche setemànn-a prìmma l’Ongherîa a l’àiva avèrto e sò frontêe con l’Àostria a-i 23 d’agósto do 1989, dàndo coscì a poscibilitæ d’espatriâ in Òcidénte a-i tedéschi de l’Èst che inte quéllo moménto se trovâvan in âtri pàixi de l’Eoröpa Òrientâle.

Tra Berlìn Òvest e Berlin Èst a frontêa a l’êa fortificâ militarménte da dôe miâge paralêle de ciménto armòu, con into mêzo a coscìdîta “strìscia da mòrte”, làrga dötræ dêxénn-e de mêtri. Inte sti ànni chi, segóndo i dæti ofiçiâli, l’é stæto amasòu da-a poliçîa de frontêa da DDR a-o mànco 133 persónn-e intànto che çercâvan de scavalcâ a miâgia vèrso Berlìn Òvest. In realtæ sto nùmero chi o no conprendéiva quélli che çercâvan de scapâ e in càngio són stæ aciapæ da-a DDR: dötréi studiôxi sostêgnan che són stæte ciù de 200 e persónn-e amasæ intànto che çercâvan de scapâ vèrso Berlìn Òvest ò aciapæ e dòppo asascinæ.

A-i 9 de novénbre do 1989, dòppo dötræ setemànn-e de bolezùmme pe-e stràdde, o govèrno da Germània Èst o l’àiva anonçiòu che-e vìxite inta Germània Òcidentâle e Berlìn Òvest saiéivan tórna stæte permìsse; dòppo st’anónçio chi tànti çitadìn de l’Èst se són aranpinæ in sciâ Miâgia e l’àn scavalcâ p’andâ da-i abitànti da Germània Òvest da l’âtra pàrte inte ’âia de fèsta. Inte setemànn-e dòppo pàrte picìnn-e da Miâgia són stæte caciæ zu e portæ vîa da-a génte e da i cacioéi de souvenir: dòppo l’é stæta dêuviâ de l’atresatûa industriâle pe caciâ zu do tùtto quéllo che gh’êa restòu. Ancón ancheu gh’é ’n gràn comèrcio de tòcchi picìn, bén bén di quæ do tùtto fâsi.

A chéita da Miâgia de Berlìn a l’à avèrto a stràdda pi-â riunificaçión tedésca, do tùtto concûza a-i 3 de òtôbre do 1990 e a-a creaçión de ’n’Unión Eoropêa alargâ a-i pàixi de l’Eoröpa Òrientâle.

## Âtri progètti

Categorîa:Germania
Categorîa:Stöia
Fußball-Club Bayern München

O **Fußball-Club Bayern München AG**, conosciûo cómme **Bayern München** e inta léngoa itàliann-a cómme **Bayern Monaco**, a l'é 'na socjêtæ pòlisportîva tedesca con sêde a Monego de Bavèa, célebre pe-a seu seçión calcistica, ch'a milita inta Bundesliga, a mascima divixón do canpionòu. 

Fondòu into 1900 da dötrei ménbri do *MTV 1879 München*, o Bayern o gh'à 'na pòlisportîva ch'a conprénde seçioìn de scacchi, pallavölo, pallacanèstro, réferi, pallamàn, bowling, ténni da tàvolo e a squàddra de balón feminìn, pe 'n totâle de ciù de 1.100 sportîvi tesserâti.

## Stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Germania
Bayern München
Halifax

**Halifax** a l'é a capitâle da provinsa canadeize da Neuva Scòssia. 

A gh'à 431.721 abitanti (into 2017).

## Geògrafia

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîle

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Personalitæ lighæ a Halifax

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ do Canadà
Provinsa do Sùd Sardegna

A **Provìnsa do Sùd Sardégna** (*Provincia del Sud Sardegna* in italian *provìntzia de sa Sardigna de su Sud* in sardo, *provinsa de Sud Sardegna* in tabarchin) a l'é 'na provìnsa italiànn-a da Sardegna ch'a conprende e ecs provìnse de Carbònia-Iglésias e Médio Campidàno e o capolêugo provizöio o l'é Carbònia, o comùn ciù popolôzo da provìnsa.

## Comùn ciù popolôzi

## A provìnsa e a [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]]

Gh'é doî céntri inta provìnsa do Sùd Sardégna che pàrlan o tabarchìn (tabarkin), in antîgo dialètto lìgure zenéize:

* Carlofòrte, dîto *O Pàize* (*U Pàize* in tabarchìn)
* Cädasedda

## Atri progètti

Categorîa:Provinsa do Sud Sardegna
Rosciggion

O **Rosciggion** (in franseise: *Roussillon*; in catalan: *Rosselló*; in spagnòllo: *Rosellón*) a l’é unna comarca stòrica catalaña, amministrativamente into canto sud-orientale do stato franseise.
 
## Descriçion e stöia
Perpignan, a capitale e a çittæ prinçipâ, a l’é a çittæ a ciù importante da Catalogna do nòrde ascì. A comarca a confiña co-e regioin catalañe de Alt Empordà, Vallespir e Conflent, e à nòrde co-e comarche occitañe de Fenolheda e Corbièras.

O l’é ascì o nomme che, fin a-o 2015, o governo franseise o deuviava pe tutta a Catalogna do nòrde drento a-a region franseise da Lenguadòcca-Rosciggion (in franseise: *Languedoc-Roussillon*).

Da-o 1700 o franseise a l’é a sola lengua reconosciua da-o Stato, sciben che o catalan o se ghe parla ancon a-a giornâ d’ancheu.

## Atri progètti

Categorîa:Regioìn stòriche
Vixigöti

I **Vixigöti** ean de origine scandinava e appartegnivan a-a tribù di Göti.

## Descriçion e stöia
Son de quelli pòpoli barbari che, co-e seu migraçioin, an contribuio a-a crixi e a-a cheita de l'Impero Romano d'Oçidente. Dòppo a fin de l'Impero Romano d'Oçidente do 476 (dæta canònica) i Vixigöti an zugou un ròllo importante into scenäio europeo pe atri doî secoli e mezo.
## Colegaménti estèrni

Categorîa:Stöia
Charlottetown

**Charlottetown** a l'é a capitâle da provinsa canadeize de l'Îzoa do Prinçipe Edoardo. A gh'à 38.809 abitanti (into 2021).
## Giögrafîa

## Stöia

## Abitanti

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Aministraçión

## Comunicaçioin

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ do Canadà
Mauretania (provinçia romaña)

A **Mauretania** (da-o latino: *Mauritania*) a l'ea o nomme de doe, e dòppo træ provinçie de l'Impero Romano che comprendeivan i territöi do Maròcco e de l'Algeria da giornâ d'ancheu.

Categorîa:Çiviltæ romànn-a
Musa ibn Nusayr

**Abū ʿAbd al-Raḥmān Mūsā ibn Nuṣayr ibn ʿAbd al-Raḥmān Zayd al-Lakhmī** (?, 640 - Damasco, 716; أبو عبد الرحمن موسى بن نصير بن عبد الرحمن زيد اللخمي in arabo), ciammou **Muza** inta tradiçion spagnòlla, o l'é stæto un comandante militare mussulman yemenita, governatô di Omayyadi.

## Vitta

O l'é stæto Wālī de Ifriqiya e o peu ëse conscideròu o segondo Wālī.

## Atri progetti

Categorîa:Biografìe
Rondaninn-a de mâ (Sterna Hirundo)

A **Rondaninn-a de mâ** (*Sterna Hirundo* Linnaeus1758; scinònimo: *Sterna fluviatilis*) a l´é ´n öxello marìn - òrdine Caradriformi, famiggìa Laridi, sóttafamiggìa Sternidi.

## Descriçión

A rondaninn-a de mâ a gh´à o becco rósso co-a punta neigra, longo fòrte e apisuo; o capusso neigro, zanpe rósse, còrpo in prevalensa gianco, schenna e âe grixo perla sovia, grixo ciæo sotta, remiganti neigre. In livrea invernale àn becco scûo, fronte gianca e maccie grixe in sce spalle.

Con 'na longhessa de 35-37 citti conpreiso a côa forcûa e 'n'apertûa alâre de 75-80 citti a l'à in xêuo agile ch'o s'avixìna a quello de rondaninn-e, da chie o nomme Rondaninn-a De Mâ.

## Difuxón
Öxello migratô, o l´é prezénte in scê coste de mâ e laghi de tutta Eoröpa; in Italia se concentran inte l'Érto Adriatico lagùnn-e Venete, Veneçia Giûlia; pàssan l'iinverno in Africa òcidentâle e meridionâle -da Agósto a Novembre, dòppo a riproduçión xeuan verso l'Africa, fra Màrso e Màzzo vegnan de ritórno verso e zòne de nidificaión.

«*Zona meridionale del circondario di Savona, (..) Sterna fluviatilis, Ciumbin. Alquanto scarsa in primavera.*

*Genova, distretto di Arenzano e Cogoleto (..) Sterna fluviatilis, Rondanina de ma. Comune, di passo regolare in aprile ed in agosto e settembre.*»

## Riproduçión e ritoâle d´acobiaménto

O màsccio o sedûe a femina co'n pescio into becco. Tra a fin d' Arvî e meitæ de Zùgno fàn o nîo in zòne ùmide sarmaxe, salìnn-e lagùnn-e, valli da pésca; a femina a depónn-e da 1 a 3 êuve, incobaçión 21-22 giorni, i polìn xêuan dòppo 25-26 giorni ch'én sccioîi.

## Nutriménto
A rondaninn-a de mâ a se nùtre prinçipalménte de pesci ch'a l'indivìdoa xêuando, a se férma in âia,o coscì dîto "spirito santo" e ch'a i catûra co'n tùffo a pìcco inte l'ægoa.

## Spêce scìmile
*Sterna hirundo* e a rondaninn-a côa giànca (*Sterna Paradisea* -Pontopiddan 1763) en squaæxi pægie. A rondaninn-a côa giànca a l´à o becco ciù cùrto tutto rósso, côa clù lónga. A l´é conosciua percöse a fa ´na migraçión ben ben lònga, da e zòne Àrtiche dónd 'a nàsce a-e Antartiche, da l'estæ do Pòlo Nord a quella do Pòlo Sud: 70.000-80.000 chilometri. Iregolâre de pàsso a l´é stæta segnalâ da-i "Birdwatching" de Ligùria e Vèneto.

A rondaninn-a de mâ gròssa (*Hidroprogne Caspia* - Pallas 1720) a l'é ciù grànde -50 cìtti de longhessa.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Almaty

**Almaty** (ciamâ *Alma Ata* da-o 1921 a-o 1993) a l'é 'n' inportante çitæ do Kazakistàn, do quæ a l'êa capitâle into pasòu. A gh'à 1.854.556 abitanti.

## Atri progètti

Categorîa:Kazakistan
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Samo

L'Îzoa grêga de **Sâmo**, a-o làrgo da còsta da Turchîa, a l’é stæta 'na colònia zenéize da-o 1304 a-o 1329 e tórna da-o 1346 a-o 1475 quand'a l'é chéita inte màn òtomâne.

I Giustinién àivan avûo ascì da-o 1349, da-a Repùblica, l'aministraçión de îzoe de Chîo (ò Scîo) e d'Icària e l'àn tegnûa scinn'a-o 1566. Costantinòpoli, capitâle de l'Inpêro Româno de Levànte (d'Òriénte), a l'àiva riconosciûo sto dirìtto ereditâio da Compagnîa di Giustinién a-i 8 de zùgno do 1363.

Into 1380 i Ötomâni àn òcupòu l'îzoa ch'a l'arèsta 'n posediménto da compagnîa zenéize ma quésta a l'é costréita a pagâ 'n tribûto.

Into 1462 i Òtomâni tórnan in sce l'îzoa e a sachézan tórna, A Conpagnîa zenéize a peu continoâ a sò ativitæ comerciâle ma a l'é costréita a pagâ 'n tribûto ciù èrto.

Into 1475, l'îzoa a l'é colpîa da 'n teramòtto: l'ægoa dôçe a pénetra inte profonditæ da tæra e tànte vivàgne se sciûgan e l'îzoa a divénta pi-â ciù pàrte dezèrta dónde rèstan sôlo pöchi pastoî nòmadi. Quànde in sciâ fìn l'ægoa a vêgne fæta tornâ in sce tùtta l'îzoa, l'Inpêro òtomâno, ch'o l'à pigiòu lê o contròllo de l'îzoa, o permétte a-i colöni de tùtto o Mâ Egêo d'andâ a stâ la.

Into 1481, I Giustinién làscian de sò voentæ l'îzoa e i Òtomâni ghe tiàn sciù 'n fòrte che dòppo àn abandonòu sott'a-o Baiazet II.

Dòppo a chéita de Costantinòpoli, into 1453, Zêna a no poéiva ciù garantî a seguéssa. I contìnoi atàcchi di piràtti e-e prescioìn de l'Inpêro òtomâno costrénzan Zêna, into 1475, a-abandonâ tànte colònie e instalaçioìn into Mâ Néigro e inte l'Egêo: Sâmo a l'é unn-a de quélle. De consegoénsa, quæxi tùtti i rescidénti làscian l'îzoa e vàn a stâ inte colònie de Chîo, e in pàrte inte l'Àzia Minô ascì.

Vêgne spontànio òservâ comm'â stöia a se ripête: into 2019 e aotoritæ da Repùblica de Turchîa àn decîzo de lasciâ emigrâ migiæa de scirién da-i cànpi pròfoghi tùrchi vèrso dötre îzoe grêghe tra e quæ Sâmo e Chîo.

## Nòtte


## Vôxe corelæ
* Maónn-a de Scîo e de Focêa
* Scignorîa de Scîo

## Âtri progètti

Categorîa:Grêcia
Categorîa:Colònie da Repùbrica de Zêna
Saint-Cirgues-de-Malbert

**Saint-Cirgues-de-Malbert** è üna cumüna françese ent u departamentu Cantal, ent'a regiun Auvergne Rhône-Alpes, ent a ançiena regiun Auvergna.

U nume è a forma auvergnata veya du num *Chirico* en italian, *Quìrico* en spagnolu, *Quirze* en catalan, *Cyr* en françese cuma ent a cità cu scoera militare de *Saint-Cyr*. 

A forma auvergnata veya per che garda u -S d'u casu sügetu medievale. A forma d'anchoey è Cirgue, dunca en auvergnat diju "Sont-Cirgue". Achela forma veya proeva r'antichità d'u vilaje. Ra lenga auvergnata è parlà da tüti ent u vilaje.

A u nordu è Sainte-Eulalie (Sonto-Agàrio en auvergnat), a l'uest Saint-Martin-Cantalès (Sant-Marti Cantalés), a l'est Saint-Chamant (Sont-Chamant), a u süd uest Saint-Illide (Sont Ilìdi), a u süd est Saint-Cernin (Sont-Sarni).

A u nord-uest è a cumüna de Besse (Besso) che fajeva parte d'a cumüna de Saint-Cirgues e che devegnüa cumüna en 1953. Fa che le persune nascïue a Besse  avanti sun marcae nasciüe a Saint-Cirgues.

Due riviere che van d'est en uest se giugnu a Saint-Cirgues-de-Malbert : a Doire ciü a u nord e a Bertrande ciü a u süd. (En auvergnat diju la Duèiro / la Douiro* e la Bertrondo.)

Sont Cirgue era ün martiru cristian d'u quartu seculu.

U *maire,* u sindacu sciu Marc Benech** è "dreta diversa". U codu pustale è 15140 cuma e cumüne visine. A cumüna fa parte de l'arundissament d'Aurillac. Gh'è sun 249 abitanti.

A geiza data de r'epoca rumanica. È poey staa agrandìa a u dejoetieme seculu qandu u vilage aveva ciü de mila abitanti.

Gh'è ancoera u castelu de Saint-Cirgues ch'è d'u dissetieme seculu.
 
## Vinculi esterni

Categorîa:Comùn de l'Alvèrnia-Ròdano-Àrpi
Utùn

**Utùn** (in grafîa ofiçiâ e segondo a prononçia zeneize **Ötón**, *Utòn* in piaxentìn, *Ottone* in italiàn) o l'é 'n comùn ch'o s'atrêuva inta provìnsa de Piaxénsa. O gh'à 428 abitanti (a-i 31 de màzzo do 2023).

## Giögrafîa

## Stöia
A contêa d’Ötón, dipendénte da-o Marchexâto de Torìggia, a l'é documentâ cómme aotònoma tra o 1548 e o 1797 sott'a-i Döia cómme Prinçipâto de Torìggia, separòu da-i âtri féodi definîi cómme Stâti ò Féodi de Montàgna cómme Torìggia, Carêga, Garbàgna e Sàn Stêva d'Àveto.

Co-a dominaçión françéize do Napolión gh'é stæto l'aboliçión di féodi inperiâli, e de consegoénsa a contêa d'Ötón, da-i 2 de dexénbre do 1797, a l'é diventâ pàrte do Dipartiménto di Mónti Lìguri de Levànte (capolêugo o mæximo Ötón) drénto a-a Repùblica Lìgure. Da-i 13 de zùgno do 1805 a-o 1814 a l'é stæta agregâ a-a giurisdiçión de Beubbio e inserîa into Dipartiménto de Zêna.

Into 1815 Ötón, cómme càppo mandaménto, o vegnîva incorporòu into Régno de Sardégna, sott'a-a provìnsa de Beubbio, segóndo e decixoìn do Congrèsso de Viénna do 1814. Into 1848, cómme pàrte da provìnsa de Beubbio, o pasâva da-a Ligùria a-o Piemónte, e into 1859 o l'intrâva a fâ pàrte do Circondâio de Beubbio inta provìnsa de Pavîa e dónca da Lonbardîa. Into 1923, fæto a tòcchi o Circondâio, o pasâva in sciâ fìn a-a provìnsa de Piaxénsa, e dónca a l'Emìlia-Romàgna.

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa
A Ötón l'é parlòu 'na variànte da léngoa lìgure con di træti de tranxiçión vèrso a léngoa emilànn-a, conpréiza into grùppo do coscì dîto Otrazôvo de Levànte. Ötón o fa parte do teritöio de Quattro Provinse. Chi gh'è 'n ezenpio da parlâ d'Ötón.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Provinsa de Piaçensa
Statua da Libertæ

A Statua da Libertæ (Statue of Liberty) a l'é stæta inaogurâ into 1886 e a l'é un scinbolo de Nêuva York e de tùtta l'America. A l'é un di momuménti ciù famoxi e riconosciûi a-o mondo. A se trêuva a l'intrâ do pòrto inscio sciùmme Hudson a-o çentro de Manàttan. 

A l'é stæta fæta da-o françeize Frédéric Auguste Bartholdi, co-a colaboraçión de Gustave Eiffel. A sêu strutûa a l'é fæta de âsâ, a l'é rivestîa da trexénto fêuggi de ràmmo e s'arezze insce 'na bâze de granîto de colôre grîxo/rêuza.

A l'é èrta 93 mêtri d'altéssa che dòminan a bâia de Manàttan e a se pêu vedde da 40 mêtri de distansa. A rafigûa unna dònna co 'na töga che a tegne fieraménte inscia màn dèstra unna fiàcola méntre, insce l'âtra màn, a tegne 'na töa co scrîto a dæta do giorno de l'Indipendénsa americâna (o 4 lùggio 1776), a-i pë ghe son de cadenn-e stocæ (scìnbolo da liberaçión da-o poéi do sovràn antidemocràtico) e in tèsta gh'é unna coronn-a che, co-e sêu sètte pónte, a raprezenta i sette mâ e i sètte continenti.

A dònna da statua a l'é a Dêa Raxón e a sêu tòrcia a l'é o scìnbolo pe-o savéi masónico. 

## Âtri progètti

Categorîa:Stati Unïi d'America
Categorîa:Scultûa
Putrajaya

**Putrajaya** a l'é a neuva capitâle da Malaysia, fondâ into 1995. A s'atrêuva a 25 chilòmetri a sùd da vêgia capitâle Kuala Lumpur. A gh'à 91.900 abitanti (2018).

## Atri progètti

Categorîa:Malaysia
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Africa Orientâle Italiann-a

L**'Àfrica Orientâle Italiànn-a** (sìgla **A.O.I.**) (*Africa Orientale Italiana* in italiàn) a l'êa a denominaçión ofiçiâ di posediménti coloniâli italiann-i sótta o Régno d'Itàlia (dîto Inpêro Italìan ascì), into Còrno d'Àfrica, proclamâ da Benìto Mussolini o 9 màzzo do 1936 dòppo a conquìsta italiann-a de l'Etiòpia.

L'Àfrica Orientâle Italiànn-a a conprendéiva l'ecs Inpêro etìope e e colònie de l'Eritréa e da Somàlia Italiann-a. A l'êa divîza in sêi governatoræ: Governatoròu de Amara, Governatoròu de l'Eritrea, Governatoròu de Harar, Governatoròu de Galla e Sidama, Governatoròu do Scioa e Governatoròu da Somalia.

A-a giornâ d'ancheu i teritöi són parte de l'Eritréa, de l'Etiòpia e da Somalia, e sto pasòu de colonizaçión o l'à incîzo ségge pe-a coltûa ségge pe-o difìçile svilùppo polìtico di quélli pàixi.

## Âtri progètti

Categorîa:Etiòpia
Auvergnat

A **lenga auvergnata** è ün idioma d'oc parlau ent e province istoriche Auvernia, Velay e tamben en scasi tüt u departamentu Lozère e ün tersu d'u departamentu Ardèche. Se parla tamben ent u canton de Saint-Privat a Sentrìa gianca / l*a Xaintrie blanche* ent u departamentu de Corrèze.

En linguistica püra è ün dialetu d'u pruvençau cuma u gascun e u limusin, ma suçialmente funçiuna cuma üna lenga independente. Per esempi, meme s'e relaçiue cu ri pruvençau sun força bune, pocu de pruvençau lesu en auvergnat e pocu d'auvergnati lesu en pruvençau. Nisciun fajeva finta reçentamente.

L'auvergnat e u pruvençau sun linguisticament força visini, almen se si cunsidera u pruvençau literari e nun u dialetu de Marseille per esempi. Enta r'Auvergna d'u süd a lenga è ben parlà dâ magiurità d'a pupülaçiun, ma resta u ciü suven a casa e sci¨d'i mercati. Dopu r'age mediu u primu grande pueta en auvergnat è stau  François de Murat a u dejoetiemu seculu. A u dejenoevieme seculu prun de pueti sun apari cu Arsène Vermenouze, a u ventesimu seculu cu Pierre Biron "Norib" e Jean-Marie Gaston.

En prosa, Benezet Vidal à scritu duu romani ent i ani 1920 e 1930 e Alan Broc tamben ün e prun nuvele ent a secunda mità d'u seculu e ent u ventünesimu seculu.

Ün pocu d'auvergnat cu qarche strofe de Pierre Biron, *Doulors*: 

### ''Doulors''
Vous dirio be chicon, mès sabe pas trop coumo,  
Pode ris derraba de moun paure cirvèr.  
Lou temp dèu faire acò, mai belèu cò'i ma ploumo,  
Ou la biso que boufo en proumenant l'ivèr.  

Oh l'ivèr! parlan n’in, per ieu cò’s una pèsto  
Coumo pei malirous que n’aun pas cap de fiò,  
E que plorou pendent que d’artes fazou fèsto,  
Car la fraternitat se trobo pas enliò.

## Bibliugrafìa
* Jacques Mongier, *L'occitan tel qu'on le parl*, L'Harmattan, 2018.
* Benezet Vidal, *La sèrvo, un amour*. 
* Alan Broc, *Countes de la nuét vivo*, *Lou virovent*, *Lou miralh*

## Note


## Autri prugeti

Auvergnat
Categorîa:Fransa
A Gerusalemme liberâ

**A Gerusalemme liberâ** (*La Gerusalemme liberata* in italiàn) a l'è un càppo d'òpera da letiatûa italiànn-a, scrîto da-o Torquato Tasso. Realizâ tra o 1559-1560 e o 1575, a l'é stæta publicâ ofiçialménte a-i 24 de zùgno do 1581, scibén che quàrche ànno prìmma a gh'é stæta 'n'ediçión no aotorizâ da l'outô. 

## Stöia

## Ediçión in zenéize
A l'è stæta tradûta inte prinçipâli léngoe do móndo, conpréizo o zenéize. 
A *Gerusalemme liberâ* a l'é stæta tradûta in zenéize antîgo co-o tìtolo *Ra Gerusalemme Deliverà* da-o Steva de Franchi e âtri autoî.

## Âtri progètti

Categorîa:Letiatûa
Pandemîa de COVID-19

A **pandemîa de COVID-19**, nòtta anche cómme **premonîa de Wuhan,** a l'é 'n'epidemîa identificâ iniçialménte intorno a-a fìn de dexénbre 2019 inta çitæ de Wuhan, capolêugo da provìnsa cineize de l'Hubei, in t'in grùppo de personn-e con scìntomi de 'na premonîa de cauza sconosciûa. 

I prìmmi caxi àn coinvòlto prinçipalménte lavoratoî do mercòu do pescio çitadìn, into quæ êan in vendita anche animæ vîvi. Inte prìmme setemann-e de zenâ 2020 i scensiati àn izolòu in questi sogetti in nêuvo coronn-avirus, clascificòu 2019-nCoV (Nêuvo Coronn-avirus 2019), rizultâto êse simile almeno a-o 70% da sò sequensa genica a quella do SARS-CoV. A-a fìn do zenâ 2020 no êan ancora stæte ben definîe e carateristiche do virus, scibèn ch'a l'è stæta provâ a sò capaçitæ de trasméttise da òmmo a òmmo, e gh'êa o dùbbio in sciâ trasmisción e in sciâ sò patogeniçitæ (a capaçitæ de creâ danno).

Tanti scensiâti son d'acòrdio che varri tîpi de coronn-avirus vegnan da dötréi animæ, prinçipalmente o pangolìn e o ratto penûgo.

## Galerîa

Immaggine:2019-nCoV cases in China.svg|Cronologîa da difuxón di caxi pe provìnsa in Cìnn-a, segóndo a dæta do prìmmo câxo confermòu
Immaggine:COVID-19 Outbreak World Map.svg|Difuxón do coronn-avirus a-i 25 de agósto do 2021 
Immaggine:SARS-CoV-2 without background.png|O Coronn-avirus


## Vôxe corelæ
* Freve spagnolla
## Âtri progètti

Categorîa:Mëxinn-a
Joachim von Sandrart

**Joachim von Sandrart** (Francoforte in scio Men, 12 mazzo 1606 – Norimberga, 14 ottobre 1688) o l'é stæto 'n pitô tedésco e stòrico de l'arte ascì do perìodo baròcco.

## Biografia
Amiratô de Rubens, Joachim von Sandrart o l'é stæto 'n aliêvo do Gerard van Honthorst a Utrecht, da-o 1623 a-o 1627.
Da-o 1633 a-o 1635 o l'à curòu a coleçión d'àrte do marchéize Vinçenso Giustinién e into 1635 o l'à pubricòu 'n repertöio de òpere d'àrte de Palaçio Giustinién, a Romma, ilustràndolo con di diségni de stàtoe ciù conosciûe e preçiôze.
Probabilménte o l'è outô do dipìnto post-caravaggesco, *Crocifisción de San Pêo*, ch'o vêgne da-a coleçión Giustinién e, a-a giornâ d'ancheu, conservâ a l'Hermitage. Von Sandrart o no l'êa sôlo 'n pitô, o l'é stæto ascì 'n inportante stòrico de l'arte do seu ténpo.

### Lìbbri
* 
* 
* 
* 
* 

### Traduçioìn
* 
### Dipìnti
* *Disnâta de pâxe* (*Friedensmahl*), Norimberga, Museen der Stadt, atoalménte into Fembohaus.
* Pâa d'artâ da gêxa de Schottenstift, a Vienna, atoalménte into convento de *Prälatensaal*.
* Cîclo de méizi, 1642-1643, Schleißheim State Gallery, Oberschleißheim.

## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Sandrart
Sandrart
Pyòngyang

**Pyòngyang** a l'é a capitâle da Corea do Nòrd. A gh'à 3.038.000 abitanti (into mazzo do 2018).

## Âtri progètti

Categorîa:Corêa do Nòrd
Categorîa:Capitæ de Naçioîn
Tôre zenéixi in Còrsega

E **tôre zenéixi in Còrsega** són di pòsti d'avistaménto, costroîi da-o XV a-o XVIII sécolo cómme çénte de segoéssa cóntra e incurscioìn di piràtti barbaréschi.

## Stöia
A costruçión de tôre zenéixi a l'é stæta 'na consegoénsa da chéita de Costantinòpoli do 1453. Inte l'ànno 1530 a Repùbrica de Zêna a l'à incaregòu doî comisâi straordenâi (o Pòulo Batìsta Càlvo e o Françésco Döia) pe ispeçionâ e fortificaçioìn da Còrsega. I doî diplomàtichi àn recensîo 23 tôre, de quæ 12 s'atrovâvan inta zöna de Câo Còrso. 

A-o 1730 inte l'îzoa gh'êa 120 tôre; d'ancheu ne són restæ in pê 67 e de âtre 16 gh'é ancón de roìnn-e. Tànte de ste tôre chi són a-a giornâ d’ancheu scrîte inta lìsta ofiçiâ di Monuménti Stòrichi da Frànsa.

## Elénco de tôre
L'elénco de tôre chi de sótta o l'incomènsa da quélla da Giràggia, costroîa in sce l'îzoa da-o mæximo nómme into pónto ciù setentrionâle da región da Còrsega, pe pöi fâ o gîo in sénso orâio.

### Tôre sconparîe

#### Tôre de Toga
Inte 'na cartolìnn-a de Bastia, ciù ò mêno do 1900, se peu védde a Tôre de Toga, inrocâ de d'âto a-ina priâ, in sciâ mænn-a de Toga. Sórvia a-a tôre a gh'é 'na villa (con 6 barcoîn in sciâ faciâ): a l'é a villa *Bellacanzone* (in zenéixe: *Bella cansón*), donde into 1849 o gh'à visciûo Domenico Guerrazzi, ch'o s'atrovâva chi in exîlio volontâio. Inta stæ, tra o 1914 e o 1930 ciù ò mêno, inta villa o l'êa visciûo o pitô, incizô e ceramìsta de òrìgine toscànn-a, Guido Colucci insémme a-a sò mogê, Edith Soutwell Colucci, ingléize ma nasciûa in Còrsega, fotògrafa e stòrica de tradiçioîn e da coltûa de l'îzoa.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Architetûe da Frànsa‎
Zenéixi
Categorîa:Repùbrica de Zêna
Categorîa:Corsega
Uffizi

## Descriçion e stöia
E Galerîe di **Uffizi** so-ìn conplèsso de musêi de Firense conpòsto da-a Galerîa de Statoe e de Pitûe, da-o Corridoio Vasariano e da-e coleçioìn d'arte do Palasso Pitti. O primmo nùcleo de òpere d'arte o l'é fæto da-e coleçioìn da famìggia Medici, arichîe depoî  da làsciti e donaçioìn. 

Cosimo I de' Medici o l'àiva depoxitòu e òpere d'arte a Palasso Vecchio; into 1500 l'é stæto costroîo 'n edifiçio nêuvo da 'n diségno do Giorgio Vasari; into 1565 l'è stæta avêrta 'na vîa sorviaelevâ e segrétta (*Corridoio Vasariano*) tra o Palàçio Vêgio e o Palàçio Pitti, ch'o l'é divegnûo a nêuva rescidénsa da famìggia di Medici. 

Into 1587 Ferdinando I de' Medici o l'à acatòu a *Serie Gioviana*: 'n'arecugéita de ritræti di òmmi ilùstri, apartegnûa a-o véscovo de Cömo Paolo Giovio e into 1588 o l'à trasferîo a-i Uffizi l'''Opificio delle pietre dure'', 'na manifatûa do Stato pe travagiâ di ògétti preçiôzi. A-i Uffizi l'é coscì intròu di fràveghi, di gioielê, di miniatoî e di ceramìsti.  Into 1737, dòppo a mòrte do *Gian Gastone de' Medici*, sò seu *Anna Maria Luisa* a l'à cedûo e arecugéite a-a dinastîa de Lorêna, a patto che e òpere d'arte restéssan a Firense e fîsan inalienabili.

### Coleçioìn
I Uffizi consérvan de òpere di artisti ben ben avoxæ, prezénpio Raffaello Sanzio, Sandro Botticelli, Giotto, Tiçiàn Vecellio, Pontormo, Bronzino, Dria do Sarto, Caravaggio, Dürer, Rubens, Giorgione, Giöxeppe de Ribera, Van Dyck.

Inti Uffizi gh'é o Gabinétto di Disegni e de Stànpe ch'o contegne migiæ de òpere: incizioìn, diségni, carte giögràfiche, e se trêuva 'na rara coleçión de arassi antighi ascì.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Mostre
* Gallerie degli Uffizi, *Autoritratti dagli Uffizi: da Andrea del Sarto a [[Chagall]]: Accademia di Francia, Roma, 1 marzo-15 aprile 1990-Galleria degli Uffizi, Firenze, 12 settembre-28 ottobre 1990*, Firénse, Galleria degli Uffizi, 1990.
* Giovanna Giusti Galardi, *Autoritratte: artiste di "capriccioso e destrissimo ingegno". Galleria degli Uffizi, "Mai visti"*, Firénse, Polistampa, 2010.
* *L'acqua microscopio della natura: il Codice Leicester di [[Leonardo da Vinci]]; a cura di Paolo Galluzzi*, Firénse-Milàn, Giunti, 2018.

### DVD
* *Firenze e gli Uffizi: viaggio nel cuore del [[Rinascimento]]; regia di Luca Viotto, consulenza editoriale di Rossella Farinotti*, Milàn, Mondadori, 2018.

## Vôxe corelæ
* Coleçion di aotoritræti di Uffizi

## Âtri progètti

Categorîa:Musei in Italia
Metropolitan Museum of Art

O **Metropolitan Museum of Art** ("MET") o s'atrêuva a-o lâto òrientâle do Central Park, a New York. O l'é stæto inauguròu a-i 20 de frevâ do 1872, inte 'na sede a-a Quinta Stradda. Depoî o MET o l'à acatòu 'n teràin arénte a-o Central Park, dónde l'é stæto costroîo 'n edifiçio nêuvo. L'edifiçio che ancheu o l'ospita o MET o l'é lóngo 450 mètri, in sce 'n' area de óltre 180.000 m².

### Coleçioìn
A coleçión permanénte do MET a contégne ciû de dôe milioìn de òpere d'arte, divîze inte 19 repàrti: *Arte egìçia* (ténpio egìçio de Dendur, desmontòu pe-a costruçión da diga de Assuan e chi remontòu); *Arte mediorientâle antiga* (òpere sumêre, ittîte, sasànidi, assîre, babiloneixi); *Arte grêga e româna* (câro etrùsco, conosciûo cómme o *Câro de Monteleón*); *Arte asiatica* (òpere cineixi, nepaleixi, tibetann-e); *Arte africann-a, oceànica, americann-a* (schéuggi dipìnti da-i australién aborìgeni); *Arte islamica* (miniatûe proveniénti da l'Iran e da l'Impêo indiano Moghul); *Arte do medioêvo* (òpere bizantìnn-e); *Pitûa eoropêa* (Paul Cézanne, Rembrandt, Oscar-Claude Monet, Jan Vermeer, Vincent van Gogh, Jacques-Louis David); *Scultûa e arti decorative eoropêe* (gioiélli, véddri, ceramiche, arassi, stoffe); *Pitûa e scultûa americànn-e* (ritræto do George Washington fæto da-o Gilbert Stuart); *Arti decoratîve americànn-e* (Tiffany); *Disegni e stànpe* (òpere de Michelangelo, Leonardo, Rembrandt, Van Dyck, Dürer, Degas); *Coleçion Robert Lehman* (Botticelli, El Greco, Goya); *Arte modèrna* (Pablo Picasso, Pollock); *Àrme e armatûe*, *Vestî e costùmmi* (Lanvin, Chanel, Gianni Versace, Yves Saint Laurent, Balenciaga); *Fotografîa* (*Ford Motor Company*, con fotografîe americànn-e e eoropêe do perîodo sucesîvo a-a Prìmma Goæra mondiâle), *Struménti muxicâli* (viôlìni  Stradivari).

Tra i pitôi italién gh'é prezénpio Dria do Sarto, Fra Bertomê, Sandro Botticelli, Artemisia Gentileschi, Ménego Ghirlandaio, Giotto, Féipo Lippi, Caravaggio, Bramantino, Vittore Carpaccio, Cima da Conegliano, Loenso Lotto, Michelangelo Buonarroti, Dria Mantegna, Correggio, Carlo Crivelli, Raffaello Sanzio, Duccio di Buoninsegna, Gentîle da Fabriano, Tiçiàn Vecellio

## Galerîa de òpere

Immaggine:Sphinx Metropolitan.jpg|*Sfinge Hatschepsut*
Immaggine:Duccio madonna stroganoff metropolitan.jpg|Duccio do Buoninsegna, *Madònna Stroganoff*
Immaggine:Workshop of Andrea del Verrocchio, 1470s Metropolitan Museum N-Y.jpg|Dria do Verrocchio, *Madònna co-o Bambìn*, 1470 c.
Immaggine:Anonymous - Roses and Wisteria - 44.138 - Metropolitan Museum of Art.jpg|Anonimo, *Rose e Wisteria*, 1700-1899
Immaggine:Naiad by Antonio Canova, Metropolitan, NY.jpg|Antonio Canova, *Naiade*
Immaggine:Vincent Willem van Gogh 059.jpg|Vincent van Gogh, *L'Arlésienne*, 1888
Immaggine:Pierre-Auguste Renoir 081.jpg|Pierre-Auguste Renoir, *Mâ e bàrghe*, 1883 c.


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Musei in USA
National Gallery

Inaugurâ into 1838 da-a reginn-a Vitöria d'Inghiltæra, inte 'n edifiçio nêuvo a Londra, a-o lato nòrd de Trafalgar Square, a **National Gallery** a consèrva òpere de artisti ben ben avoxæ, comme Monet, Vincent Van Gogh (*Gîasôi*, 1888), Degas, Cézannes, Canaletto (*Corte do scöpelìn*, 1727-1728), Rubens (*Sanson e Dalila*, 1610 c.), Rembrandt, Jan Vermeer, *Dònna In pê a-o virginale*, 1670), Jan van Eyck, *Ritræto di Arnolfini*, 1434), Caravaggio (*Çénn-a a Emmaus*, 1601), Tiçiàn Vecellio (*Bacco e Arianna*, 1520), Michelangelo Buonarroti, Leonardo da Vinci (*Vèrgine de-e ròcce*), Sandro Botticelli, Dria Mantegna, Raffaello Sanzio (*Madònna di ganéufani*, 1506) e de çellebri pitoî ingleixi, prezénpio Turner (*The Fighting Temeraire*, 1839) e Constable.

### Coleçioìn
A National Gallery a l'è suddivîza in quàttro grùppi de sale de espoxiçión, in bâze a-o perîodo stòrico: dipìnti da-o 1250 a-o 1500 (bleu, in a Sainsbury Wing), da-o 1500 a-o 1600 (viovétto), da-o 1600 a-o 1700 (giâno) e da-o 1700 a l'iniçio do 1900 (vèrde).

## Galerîa de inmàgine

Immaggine:Portrait of a Man by Jan van Eyck-small.jpg|Jan van Eyck, *Ritræto de òmmo*, 1433
Immaggine:Leonardo da Vinci - Virgin of the Rocks (National Gallery London).png|Leonardo da Vinci, *Vèrgine de-e ròcce*, 1502-1503
Immaggine:Queen Elizabeth I by George Gower.jpg|George Gower, *Elisabetta d'Inghiltæra*, 1588 c.
Immaggine:Sassoferrato - Jungfrun i bön.jpg|Sassoferrato, *Anonciaçión da Madònna*, 1640-1650
Immaggine:Half-figure of a bearded man with beret, Rembrandt van Rijn, c. 1653, National Gallery, London.jpg|Rembrandt van Rijn, *Òmmo co-o beretto*, 1653
Immaggine:Lady Seated at a Virginal, Vermeer, The National Gallery, London.jpg|Vermeer, *Dònna asetâ a-o virginale*, 1670-1672 c.
Immaggine:MANET - Música en las Tullerías (National Gallery, Londres, 1862).jpg|Édouard Manet, *Mûxica a le Tulleries*, 1862


## Bibliografîa

### Lìbbri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### CD-ROM
* *The National Gallery complete illustrated catalogue*, London, National Gallery company, 2001.

## Âtri progètti

## Colegaménti esterni
* National Gallery, contact-us, https://www.nationalgallery.org.uk/about-us/contact-us
* National Gallery, Guida in italiano, https://web.archive.org/web/20191109165911/https://www.nationalgallery.org.uk/visiting/italian

Categorîa:Musei in Inghiltæra
Philippe Daverio

**Philippe Daverio** (Mulhouse, 17 otôbre 1949 - Milàn, 2 seténbre 2020) o l'é stæto 'n stòrico d'arte, docénte, sagìsta, polìtico e personàggio da televixón, de naçionalitæ françéize.

## Vìtta
Philippe Daverio o l'êa figgio do poæ italiàn, Napoleone Daverio, in costrutô, e da moæ alsaçiann-a, Aurelia Hauss.

Into 1999 o l'è stæto inviòu speciale da trasmisción RAI3 *Art'è* e into 2000 o l'è stæto outô e condutô da trasmisción *Art.tù*. Da-o 2002 a-o 2012 o l'à condûto a série da televixón *Passepartout*, inta Rai3, in progràmma de arte e de coltûa; pöi o l'à condûto a série *Il Capitale*. Into 2011, pe-a RAI5, o l'à condûto *Emporio Daverio*, in invîo a viâgiâ pe l'Italia.

O l'a colaboròu a revìste e giornâli comme *Panorama*, *Vogue*, *Liberal*, *Avvenire*, *[[Il Sole 24 Ore]]*, *[[National Geographic Magazine]]*, *[[Touring Club]]*. O dirigéiva o periòdico *Art e Dossier* e l'êa consulente pe-a câza editrîce Skira.

## Lìbbri
* *Opera grafica e vetraria / con uno scritto di [[Gio Ponti]] e una testimonianza di Aldo Salvadori*, Milàn, Galleria Philippe Daverio, 1977.
* *Roma tra espressionismo barocco e pittura tonale. 1929-1943*, collaboraziòn co Maurizio Fagiololo dell'Arco e Netta Vespignani, Milàn, Mondadori-Philippe Daverio, 1984.
* *Arte stupefacente. Da Dada alla Cracking art*, Milàn, Mazzotta, 2004.
* *Un'altra storia del [[design]] e un modesto tentativo di interpretazione*, Milàn, Poli.Design, 2005.
* *Il design nato a Milano. Storia di ragazzi di buona famiglia*, Milàn, Poli.Design, 2005.
* *3x17. 1000 artisti per un'indagine eccentrica sull'arte in Italia*, collaboraziòn co Jean Blanchaert, Milàn, Rizzoli, 2007.
* *L'arte è la nave*, Milàn, Skira-Costa, 2008.
* *Giuseppe Antonello Leone*, Milàn, Skira, 2010.
* *Giorgio Milani. Il libro delle lettere*, Milàn, Skira, 2010.
* *L'avventura dei [[I Mille|Mille]]. La spedizione di [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]] attraverso i disegni ritrovati di [[Giuseppe Nodari]]*, Milàn, Rizzoli, 2010.
* *L'arte di guardare l'arte*, Firénse-Milàn, Giunti artedossier, 2012.
* *Il museo immaginato*, Milàn, Rizzoli, 2012.
* *Il secolo lungo della modernità. Il museo immaginato*, Milàn, Rizzoli, 2012.
* *Guardar lontano veder vicino*, Milàn, Rizzoli, 2013.
* *Il lungo viaggio del presepe*, Novara, Interlinea, 2016.
* *Le stanze dell'armonia. Nei musei dove l'Europa era già unita*, Milàn, Rizzoli, 2016.
* *A pranzo con l'arte*, co Elena Maria Gregori Daverio, Milàn, Rizzoli, 2017.
* *Ho finalmente capito l'Italia. Piccolo trattato ad uso degli stranieri (e degli italiani)*, Milàn, Rizzoli, 2017.
* *Patrizia Comand. La nave dei folli*, Milàn, Franco Maria Ricci, 2017.
* *Grand Tour d'Italia a piccoli passi. Oltre 80 luoghi e itinerari da scoprire*, Milàn, Rizzoli, 2018.
* *Quattro conversazioni sull'Europa*, Milàn, Rizzoli, 2019.
* *Christopher Broadbent. Quel che rimane*, co Laura Leonelli, Peliti Associati, 2019.
* *La mia Europa a piccoli passi*, Milàn, Rizzoli, 2019.

## Colegaménti esterni

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Televixon
Genovìn

O **Genovìn**, dîto anche **Zenovìn**, a l'êa 'na monæa d'öo, do valô scìmile a-o fiorìn.

## Stöia
O *genovìn* o l'é stæto emisso a Zena pi-â prìmma vòtta into 1252, pöco prìmma de l'emiscion do fiorìn fiorentìn. A monæa a l'é stæta emissa fin a-o 1415. Insémme a-o genovìn l'é stæto emisso ascì de monæe che vàivan o seu òtâvo (otavìn) e o seu quàrto (quartaròla). 
Cornelio Desimoni (1813-1899) e Lopez, pensan cò-u péizo de quést'ùrtima monæa o segge stæto modelòu sôvia quéllo de 'na monæa za adêuviâ into Mediteranio: o tarì, ch'o l'àiva, de fæto, in péizo iregolâre; ma o péizo do tarì *de conto* corisponde a quéllo da quartaròlla.

L'é léçito supónn-e che l'otavìn o raprezentésse 'na spécce de mêzo tarì (notevolménte megioòu inta lega), a quartaròlla a raprezentésse 'n tarì e o *genovin* a palànca de tarì. L'àiva o mæximo péizo (3,8 g.) e tìtolo (24,8 K) e o diàmetro o l'êa ciù ò mêno de 20 mm. 

In sciô drîto o l'àiva a pòrta de 'n castéllo, tìpica de monæe de Zena e in gîo o l'àiva a scrîta *+ I A N U A*, sàiva a dî *pòrta* inta léngoa latìnn-a, ch'a sunâva comò-u nómme da çitæ e ch'o l'êa stæta adêuviâ inte prìmme monæe ascì. A l'invèrso, a crôxe araldìca, e in gîo *CVNRADVS REX*, sàiva a dî Corrado III de Svevia, che into 1139 o l'àiva concèsso a Zena o dirìtto de bàtte monæa. 

Depoî o 1339, co Scimón Boccanéigra, prìmmo dûxe da Repùbrica de Zena, s'é comensòu a métte l'indicaçión dogale co-a scrîta: *X DVX IANVENSIVM PRIMVS*.

## Nòtte

## Bibliografîa

### Lìbbri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Catàloghi
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Categorîa:Numismatega
San Peoburgo

**San Peobùrgo** ò San Pietrobùrgo (in rùscio: Санкт-Петербург) a l'é 'na çitæ de  abitànti. A l'é a segonda çitæ ciù popolôza da Rùscia dòppo Mosca e a quarta ciù popolôza d'Euröpa. Fondâ into 1703 da Peo o Grande, da-o 1914 a-o 1924 a se ciamâva **Petrograd** (Петроград), e da-o 1924 scin' a-o 1991 **Leningrad** (Ленинград).

## Coltûa
### Musêi
* Ermitage

## Veddi ascì
* Vyborg

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ d'Europa
Categorîa:Ruscia
Onorato Carlandi

**Onorato Carlandi** (Romma, 15 mazzo 1848 - Romma, 11 arvî  1939) o l 'é stæto 'n pittô italian.

## Vìtta

O l'êa fìggio do Francesco e da Camilla Castellani e dónca nêvo do fràvego Fortunato Pio Castellani. A sêu famìggia a l'àiva destinòu a-a cariêra d'avocâto ma lê, pe cóntra, o s'êa inscrîto a l'Académia de belle arti de Romma.

A 18 ànni o pàrte volontâio tra i Cacioéi de-e Alpi do Giuseppe Garibaldi. Dòppo o l'è andæto a Napoli pe megioâ a sêu formaçión artìstica. Into 1871 o l'è tornòu a Romma, dôve o l'a espòsto dipìnti d'inspiraçión risorgimentâle: *A bàrca di [[Fræ Cairoli]]* e *I prexonêi de Mentann-a*. Into 1875, insémme a-i çellebri pittôi Ettore Roesler Franz, Pio Joris e Cesare Biseo, o l'à fondòu a *Socjêtæ di Acquarellisti români*.
 
Into 1880 o l'é stæto in Inghiltæra, dôve o l'à studiòu e òpere di paesagìsti ingléizi. O l'é stæto a Londra fìnn-a o 1891, quànde o l'è tornòu a Romma, e o l'a parteçipòu a l'asociaçión *[[In arte libertas]]*. A-o desfâse de quésta o l'a fondòu, asémme a âtri, o grùppo di *[[XXV da Campagna Româna]]*, da quæ o diventa l'artìsta ciû raprezentatîvo. O sêu soprannome o l'é stæto "Capoccetta", tìtolo che prìmma o l'é stæto de l'Enrico Coleman. O l'a stréito amicìçia co-o pittô toscan Cesare Bertolla, co-o quæ ö l'à vixitòu e palùddi de Maccarese, dôve l'ægoa coâ a riflètte a lûxe do cê. Into 1899 o l'a parteçipòu a-a III Bienàle de Venessia (Esposiçion internaçionâle d'arte de Venessia).

O 18 arvì 1908 o l'é stæto iniçiòu a-a Masonerìa en-a lögia massònica *Rienzi*, de Romma.

E sêu òpere son conservæ a Romma, a-a Galerîa naçionâle d'arte modèrna e contemporànea, a-a Galerîa d'arte modèrna de Romma Capitâle, a-a Galerîa de l'Académia naçionâle de San Lùcco, e a-o Museo de Romma a palasso Braschi; a Torìn a-a Galerîa civica d'arte modèrna e contemporànea.

Onorato Carlandi o l'êa o bàrba do Pompeo Fabri.

## Opere
* *Cascìnn-a a Wingfield* (1890 c.)
* *Campi a fén a [[Campsea Ash]]* (1880-1890) 
* *Barcón de a vêgia abaçîa* (1880-1890) 
* *Vilàggio de [[Bosham]]* (1898)
* *Pòrto de [[Holyhead]]* (1907) 
* *Paizàggio de canpàgna* (1907)
* *[[Wingfield Manor]]* (l890 c.)
* *Rovìnn-e de Romma* (1920-1930)
* *Arco do [[Settimio Severo]] e Colònna do Foca* (1920-1930)
* *[[Foro Romano]]* (1900-1910)
* *Fiôri in-a campagna româna* (1920-1930)
* * Pìnn-a do [[Tevere]]* (1880-1890) 
* *[[Villa Adriana]]* (1928-1930)

## Nòtte


## Bibliografìa
* Arnaldo Cervesato, *La campagna romana nella pittura dell'Ottocento*, Abano Laziale, Editrice Vela, 1982.
* Renato Mammucari, *I 25 della Campagna Romana*, Albano Laziale, Vela, 1984.
* Renato Mammucari, *I 25 della campagna romana: 1904-2004*, Marigliano, LER, 2005.
* *Poesia della natura: acquerelli di Onorato Carlandi dalle collezioni della Galleria comunale d'arte moderna*, Romma, Gangemi, 2011.

## Colegaménti esterni

Categorîa:Biografìe
Carlandi
Fortunato Pio Castellani

**Fortunato Pio Castellani** (Romma, 6 mazzo 1794 - Romma, 1º zenâ 1865) o l 'é stæto 'n fràvego italian.

## Vìtta

O Fortunato Pio Castellani into 1814 o l'à avèrto 'n louêio a-o Palaçio Raggi, a Romma. Into 1815 o l'a consegoîo a paténte do *méistro* e a-i 26 de novénbre o l'a spozòu Carolina Baccani, da-a quæ o l'a avûo éutto fìggi.

O s'é interesòu a-a técnica artìstica antîga e into 1824, insémme a-o Domenego Morichini e a l'abòu Feliciano Scarpellini, o l'à mìsso a pónto 'na técnica pe òtegnî l*öo giallòne*: l'öo de colôre ciæo di gioiélli etrùschi. 

Into 1826 o l'è diventòu amîgo do Michelangelo Caetani, dùcca de Sermoneta, ch'o disegnâva di gioiélli, a imitaçión di quéi antîghi de necropoli etrùsche e di scâvi de Pompei e d'Ercolano.

O Fortunato Pio Castellani o l'a creòu gioiélli antîghi asæ e into 1840 o l'a fondòu a Romma 'na schêua pe insegnâ a técnica di antîghi fràveghi. O sò fìggio, l'Lisciandro Castellani, in mazzinian, o l'a parteçipou a-a Repùblica Romann-a do 1849. Onorato Carlandi, pitô do grùppo di XXV da Campagna Româna, o l'é stæto seu nêvo.

A Coleçión Castellani di gioiélli d'öo antîghi a l'è a Romma, a-o Museo Etrusco de Villa Giulia. 

## Nòtte


## Bibliografìa
* Stefano Aluffi Pentini, «Fortunato Pio Castellani: fondatore della bottega e orefice dell'aristocrazia romana», in: Ministero per i Beni e le Attività culturali, Soprintendenza per i Beni Archeologici del Lazio, *I Castellani e l'oreficeria archeologica italiana: New York, the bard graduate center for studies in the decorative arts, 18 novembre 2004-6 febbraio 2005; Londra, Somerset house, 5 maggio-18 settembre 2005; Roma, Museo Nazionale Etrusco di Villa Giulia, 11 novembre 2005-26 febbraio 200*, Romma: L'Erma di Bretschneider, 2005, pp. 67-82.
* Sante Guido, *L'oreficeria sacra dei Castellani in Vaticano*, Çittæ do Vatican, Edizioni Capitolo Vaticano, 2011.

## Vôxe corelæ
* Onorato Carlandi

## Colegaménti esterni

Categorîa:Biografìe
Sànta Margàita (dizanbigoaçión)

## Architetûe
* Staçión de Sànta Margàita-Portofìn: staçión de Sànta Margàita

## Persónne
* Sànta Margàita (III sécolo): sànta màrtire.

## Pòsti
* Sànta Margàita: comùn lìgure inta çitæ metropolitànn-a de Zêna.
* Sànta Margàita de Staffora (*Santa Margarita*): comùn inta provìnsa de Pavîa
San Pê (dizanbigoaçión)

## Architetûe
* Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (*abasia de San Pêru in Varatella*): abaçîa de Toiàn
* Gêxa de Sàn Pê in Carpignàn (*gexa de San Pé in Carpignàn*): gêxa de Cugén

## Persónn-e
* Sàn Pê (I sécolo a.C. - 67): sànto

## Pòsti
### Ligùria
* San Pê de Diàn (*San Peu de Dian*): comùn lìgure inta provìnsa de Inpéria.
* San Pê d'Ænn-a: quartê de Zêna
* San Pê de Noêla: fraçión de Rapàllo
* San Pê de Stùrla: fraçión de Caràsco
* San Pê d'Orba (*Senpé*): fraçión d'Orba.
* San Pê (Prà): riâ de Zêna.

### Âtre pàrte
* Îzoa de San Pê (*Uiza de San Pé*): îzoa da vixìn a-a Sardégna
* San Pê e Michelon: teritöio d'otramâ françéize de l'América do Nòrd.

## Vôxe corelæ
* San Pedro (dizanbigoaçión)
* San Pietro (dizanbigoaçión)
Lupin III - O castello de Cagiòstro

**Lupin III - O castello de Cagiòstro** (giapponeize: ルパン三世 カリオストロの城; Rupan Sansei - Kariosutoro no shiro; ) o l'é 'n film d'animaçión giapponéize do 1979, diretto da Hayao Miyazaki e prodûo da-a TMS Entertaiment. 

Segondo film in sciô Lupin III, o l'é o primmo longometraggio de Miyazaki, dapeu avéi diretto dötréi epizòdï de-e primme dôe série in sciô personaggio de Monkey Punch.

## Stöia
Jigen: *Cöse t'hæ?*

Lupin: *Butemmole vîa.*

Jigen: *Cöse!?*

Lupin: *Sti chi son södi fâsci, fâsci di milîa qualitæ.*

Jigen: *Sti chi? Inposcibile...L'emmo aröbæ da-o gran caveau do caxinò de Stâto!*

Lupin: *Son i södi do Bécco.*

Jigen: *Do Bécco? O l'é o misteriôzo falsâio, na?*

Lupin: *O l'é riëscîo a arivâ scin drénto a un caxinò...Jigen, ò decîzo o nòstro pròscimo lòu!*

(Lupin e Jigen a l'iniçio do film)Lupin e Jigen fan unn-a rapinn-a a-o Caxinò de Monte Carlo e seminan a poliçîa. Mentre stan a scapâ in outostradda co-a lô Fiat 500, Lupin o s'acòrze che i södi son fâsci, òpia do misteriôzo Becco, e o decìdde d'andâ into Prinçipâto de Cagiòstro, sêde do falsâio.

## Âtri progètti

## Colegamenti estèrni
* ''Lupin III - O castello de Cagiòstro'' insce *Rotten Tomatoes*

Categorîa:Cine
Acevedo (dizanbigoaçión)

## Pòsti
* Acevedo (Colombia): comùn da Colombia
* Acevedo (Venezuela): comùn do Venezuela

## Âtro
* Acevedo (cognómme): cognómme spagnòllo
Palasso Spinoa de Pelisaia

O **Palasso Grimâdo Döia Spìnoa de Pelisàia**, dîto ascì *Palasso [[Françesco Grimado]]* (it: *Palazzo Spinola di Pellicceria*), o l'è 'na costruçión stòrica, scitoâ in ciàssa da Pelisàia n. 1, into centro stòrico de Zêna.

## Descriçion e stöia

O palasso Spinoa de Pelisàia o l'é 'n ezénpio de câza nòbile, in stîle do barocco zenéize, ch'o consèrva a decoraçión, a quadrerîa e a mobìlia òriginâle, e anche capolavôri da pitûa, òtegnûi ascì inti ànni de frésco. 

O l'é stæto inserîo o 13 de lùggio do 2006 inta lìsta di 42 palàssi di Rolli de Zêna, conscideræ Patrimònio de l'Umanitæ UNESCO. 

O palasso o l'òspita a coleçión da Galerîa naçionâle do palàsso Spinoa. Importanti pitûe a frésco decöran o palasso: prezénpio Lazzao Tavaron (Zêna, 1556-1641), *Trionfo do Rainê Grimado e impreize pe l'espugnaçión da çitæ do Zieriksee* e *Lisbonn-a asediâ da l'ezerçito do Dùcca d'Alba*; Sebastian Galioto (Firénse, 1676-1746), *Convio pe-e noççe d'Amô e Psiche* e Loenço de Feræ (Zêna, 1680-1744), *Valô vincitô e Stöie d'Achille* e *Vénere e Bacco co Amô*. 

Bonbardòu into 1942, inta Segonda Guæra Mondiâ, o l'à perdûo o terso ciàn (ancheu o l'e modèrno) e subìo di dànni a-e decoraçioìn do ciàn nòbile e a-i appartamenti a-o segondo ciàn. Into 1958 o l'é stæto donòu da-i marchéixi Spìnoa a-o Stato italiàn.

## Inmagine do palàsso

Galleria degli specchi, Lorenzo de Ferrari, Galleria nazionale di palazzo Spinola 14.jpg|Loenço de Feræ, Galerîa di spêgi a Palàsso Spìnoa de Pelisàia
Palazzo Spinola di Pellicceria Genova 07.jpg|Palàsso Spìnoa de Pelisàia, intèrno
Palazzo Spinola di Pellicceria Genova 10.jpg|Palàsso Spìnoa de Pelisàia
Palazzo Spinola di Pellicceria Genova 12.jpg|Palàsso Spìnoa de Pelisàia, biblioteca
Palazzo Spinola di Pellicceria Genova 16.jpg|Palàsso Spìnoa de Pelisàia, carte giögràfiche
Palazzo Spinola di Pellicceria Genova 22.jpg|Palàsso Spìnoa de Pelisàia
Palazzo Spinola di Pellicceria Genova 24.jpg|Palàsso Spìnoa de Pelisàia


## Galerîa d'òpere d'arte

Lazzaro Tavarone, Lisbona assediata dall&#039;esercito del duca d&#039;Alba, 02.JPG|Lazzao Tavaron, *Lisbonn-a assediâ da l'ezerçito do ducca d'Alba*
Antonello da Messina 003.jpg|Antonello da Mescinn-a, *Ecce Homo*, 1474
Peter Paul Rubens - Equestrian Portrait of Giancarlo Doria - WGA20352.jpg|Peter Paul Rubens, *Giancarlo Döia a cavallo*, 1606 ca
Luca giordano, ratto delle sabine, 1680 ca. (genova, pal. spinola) 01.jpg|Lucco Giordan, *Rapimento de Sabinn-e*, 1680 ca.
Hercules and Antaeus.jpg|Grigheu De Feræ, *Ercole e Anteo*, 1690 ca
Valerio Castello, Sposalizio della Vergine, Galleria nazionale di palazzo Spinola 09.jpg|Valeio Castello, *Spozaliççio da Vérgine*
Arazzo con stemma di casa spinola, sec. xviii.JPG|Arasso co-o stemma de caza Spìnoa, sec. XVIII


## Âtri progètti

## Conligaménti esterni
* I Rolli UNESCO https://web.archive.org/web/20200116235230/http://www.irolli.it/genova_unesco/palazzo/piazza_di_pellicceria_1.html
* Galleria Nazionale di Palazzo Spinola http://www.palazzospinola.beniculturali.it

Categorîa:Architetûe de Zêna
Categorîa:Musêi da Ligùria
Categorîa:UNESCO
Acevedo (Venezuela)

**Acevedo**​ o l'é un di 21 muniçìpi che forman o Stâto de Miranda in Venezuela. O gh'à 'na superfìcce de 2.086 km². Segondo 'n càlcolo do INE o gh'àiva 87.371 abitanti into 2011. A sêu capitâle a l'é a çitæ de Caucagua.

Categorîa:Venezuela
Categorîa:Çittæ