Patàtta

***Solanum tuberosum*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **patatta** (**patàtta** segóndo a grafîa ofiçiâ, **patatta** in savonéize, finaléize, arbenganéize, **patàta** in vintimigiôzo, **patata** in monegàsco, **patòta** in novéize), a l'é 'na ciànta ch'a l'apartêgne a-a famìggia de Solanaceae o quæ tùbero o l'é asæ inportànte inte cuxìnn-e de tùtto o móndo, conpréiza quélla lìgure ascì.

## Etimologîa
A paròlla patàtta a vêgne da-a sò fórma in spagnòllo *patata*, tórna derivâ da-a paròlla Nahuatl *potatl*, o quæ ûzo o l'é derivòu da quéllo de paròlle *papa*, che in Quechua a l'ìndica pròpio quésta ciànta, e *batatas*, nómme da ciànta de *Ipomoea batatas* (ö sæ a patàtta dôçe) òriginâio de l'îzoa de Hispaniola.

## Descriçión

A ciànta de patàtte a l'é 'na ciànta èrbacea perénne, da-o pòrtaménto strisciànte, ch'a peu arivâ scìnn-a ciù ò mêno in mêtro d'altéssa.

A sò caraterìstica prinçipâ són i sò tùberi, i quæ se svilùppan sototæra a-a fìn de lónghi *[[Stolone|stoloni]]*. Quésti tùberi àn a fonçión d'arechéugge i carboidrati prodûti atravèrso a fötoscìntexi de mòddo che a ciànta a n'àgge de risèrve, óltre che pe-a sò propagaçión, e són bén bén variàbili in fórma e dimenscioìn. Ògni tùbero o l'é ricovèrto da 'na pélle sotî ch'a prezénta de lentiçélle picìnn-e, saræ into câxo de mancànsa d'ægoa e che se, diversaménte, a gh'é abàsta umiditæ, alôa se arviàn pe permétte o scàngio de sostànse con l'estèrno. Sótt'a-a pélle gh'é o periderma, o floema, o xilema e a mòula, tùtti di tesciûi colegæ a-i coscì dîti "éuggi", de strutûe da-e quæ partan e nêuve gémme che rèstan però dormiénti a-o moménto do svilùppo do tùbero.

### Féugge
E féugge da ciànta de patàtte són dispòste in mòddo altèrno (dónca no són aliniæ tra lô) e *imparipennate* (ö sæ formæ da cóbie de fugetìnn-e dispòste lóngo a *rachide*, de 6-10&nbsp;cm, a eceçión de quélla apicâle, séncia), co-îna longhéssa totâle conpréiza tra 8 e 28&nbsp;cm, pe 6,5-16&nbsp;cm in larghéssa.

E fugetìnn-e, in nùmero da 3 a 5, àn 'na fórma da a êuvo a lànciolata e són de dimenscioìn decrescénti vèrso a bâze da féuggia, con mezûe in génere de 3-6(-10) × 2-4(-7)&nbsp;cm. Lô àn 'na bâze da-a fórma a cùnio e generalménte òbliqua, di màrgini intrêghi e de pónte apisûe. Són ciù grénde quélle che se trêuvan in poxiçión terminâle e tendénçialménte ciù sessili de quélle a-a bâze: de spésso alternæ da de picìnn-e fugetìnn-e sessili (con mezûe 0.4-3 × 0.3-2&nbsp;mm) che se trêuvan inti spàççi fra de lô.

Pe de ciù, e superfìcce de féugge són ricovèrte da di péi fìn che se svilùppan a partî da de apòxite gandùgge, in mòddo particolâ vèrso a sò bâze. A gànba de féugge (coscì cómme e rachidi) a l'à 'n profî àngolôzo ò da-e âe stréite, co-ina longhéssa de 2-4(-12)&nbsp;cm, méntre a gànba de fugetìnn-e a l'é da asénte a lónga ciù ò mêno 2&nbsp;mm.

### Ràmma scioîa

E ràmme scioîe de ciànte de *S. tuberosum* són de tîpo terminâle, dónca se svilùppan in çìmma a-i ràmmi da ciànta, ma de vòtte pêuan êse de tîpo ascélâre ascì, into câxo de 'na créscita *simpodiale* (ö sæ quànde a degénera agémma apicâle). L'àn 'na strutûa da a spîga a çimôza bipara, co-ina gànba lónga tra 6 e 12&nbsp;cm, e són formæ da 'n nùmero de scioî ch'o va da 7 a 18 ò, ciù de ræo, scìnn-a 30.

E scioî són atacæ a-a ràmma pe mêzo de gànbe lónghe 1,6-2&nbsp;cm, pægie quànde o se svilùppa o frûto ascì, articolæ sórvia o sò céntro e covèrte da tànti e lónghi péi, prinçipalménte in corispondénsa de l'articolaçión.

### Scioî

E scioî prezéntan 'n càliçe lóngo 6-7&nbsp;mm e da-a fórma a canpanélla ò stelâ, formòu da di sépali covèrti, in sciâ fàccia estèrna, da dénsi péi che se svilùppan a partî da 'na gandùggia. I sépali, da-a fórma largaménte triangolâre, àn 'na longhéssa de 3-9&nbsp;mm, pe 'na larghéssa de 2-3&nbsp;mm, con de pónte apisûe.

A coròlla, de colôre giànco, bleu ò do cô de viovétta, con de strìsce radiâli giànche tra i vàrri pétali e 'na bâze stelâ de colôre giâno-verdexìn, a l'à 'na fórma da a rêua a rêua-pentagonâle, co-in diàmetro de 1,8-3,5&nbsp;cm e co-a pàrte tubolâre lónga 1,8-2&nbsp;mm. I pétali àn ànche lô 'na fórma largaménte triangolâre, mezûe de 3-5 × 3-5&nbsp;mm, pónte covèrte da péi e superfìcce intèrne lìsce**'.

I [[Stàmme|stàmmi]], pægi in longhéssa fra de lô, de sòlito mezûan tra 1 e 2,2&nbsp;mm, e spésse vòtte són sénsa di péi. In sciâ pónta àn de ''[[Antera|antere]]'' de colôre da giâno a maròn, con mezûe de 4-6.2(-8.5) × 1.1-3&nbsp;mm. L'[[ovaio]] o l'é generalménte biloculâre, sénsa péi in sciâ sò superfìcce e con mezûe de 2,2-4 × 1,8-3,5&nbsp;mm; o spòrze óltre e ''antere'' de ciù ò mêno 3&nbsp;mm. O [[Stîlo (botanìca)|stîlo]] o l'é generalménte drîto, scibén che de vòtte o l'é intortignòu ò ''sigmoidale'' ascì. Lóngo 6,5-13&nbsp;mm e làrgo 0,2-0,4(-0,8)&nbsp;mm, o l'à a pàrte inferiô covèrta de péi menûi. O [[Stigma (botanìca)|stigma]], ch'o l'à de mezûe de 0,5-1 × 0,5-1,3&nbsp;mm, o l'à 'na fórma da capitâ a strenzénte**'.

### Frûti
I frûti són de bàlle de colôre vèrde ò giânénte e da-a fórma a êuvo, co-in diàmetro de 1-2(-4)&nbsp;cm, da-a superfìcce lìscia e sénsa péi. Aprêuvo a 'n'elevâ prezénsa de l'alcaloide téuscego da solanìnn-a chi contegnûo, no són comestìbili scibén che, a ògni mòddo, inte variêtæ coltivæ de spésso e ciànte l'àn pèrso a capaçitæ de prodûe frûti**'.

=== Seménsa ===
I [[Sémme|sémmi]], scìnn-a çinqueçénto pe ògni frûto, àn 'na fórma da a êuvo a êuvo-elìttìca e mezûan ciù ò mêno 2&nbsp;mm in longhéssa pe 1,7-2,4&nbsp;mm in larghéssa. L'àn o profî sciacòu e són de spésso ricovèrti da-i rèsti de ciòcche di inspesiménto, e quæ pàian di péi**'.

## Distriboçión e habitat
A ciànta de *Solanum tuberosum* a l'é òriginâia da pàrte òcidentâle de l'América do Sùd e, in particolâ, de l'àrea a âta quöta òcupâ da-a cadénn-a de Ande. De quésta spêce gh'é dôe popolaçioìn in natûa: a prìmma a crésce in scê Ande setentrionâli e centrâli méntre a segónda a l'é òriginâia de 'na pàrte picìnn-a do Cîle centrâle, ciù a sùd.

## Tàscionomîa
A tàscionomîa de patàtte in generâle, aprêuvo a-a sò grande variàbilitæ, a no l'é do tùtto univoca e acetâ da-i studiôxi e, pe de ciù, di tùberi prodûti da ciànte apartenénti a géneri divèrsci són ciamæ "patàtte" ascì. A ògni mòddo a ciù pàrte de modèrne variêtæ a vêgne da 'na sôla spêce.

### Cultivar

Da patàtta gh'é 'n grànde nùmero de variêtæ, che segóndo de stìmme són squæxi 4.000, da-e ciù despægie caraterìstiche cuxinâie e agrìcole. A ògni mòddo, de régola generâle, tùtte 'ste *cultivar* chi són sudivîze tra quàttro grùppi prinçipæ, definîi segóndo de caraterìstiche comùn:

* *Patàtte tenpoîe*: són de variêtæ da-a pélle sotî, arechéuggiûe prìmma da lô conplêta maturaçión.
* *Patàtte a pàsta giànca*: àn 'na conscisténsa ciù scìmile a quélla da fænn-a e, dònca, són indicæ sorviatùtto a êse sciacæ.
* *Patàtte a pàsta giâna*: àn a pórpa ciù scciàssa, dæta a magiô prezénsa de caroteni.
* *Patàtte a pélle róssa*: a lô pórpa a l'é abàsta dûa, motîvo pe-o quæ van de sòlito chéutte.

A diferénsa prinçipâ tra quésti grùppi a l'é quélla da conscisténsa da patàtta, dovûa a-a quantitæ de *amilopectina* e de *amilosio* contegnûi into tùbero. Ciù a prìmma de quéste a l'é abondànte, ciù a patàtta a saiâ da-a pórpa dûa e adàtta a êse chéutta. Pe cóntra l'abondànsa da segónda proteìnn-a a fa scîe che i àmidi da patàtta se desfan ciù façilménte inte l'ægoa.

Tra e tànte variêtæ de patàtta se pêuan aregordâ quélle lìguri ciù inportànti, ö sæ quélle reconosciûe cómme prodûti agroalimentâri tradiçionâli lìguri (P.A.T.) ascì:

* Patàtta cabanéize: variêtæ tradiçionâle da Vàl d'Àveto, a-a giornâ d’ancheu a l'é de ræo coltivâ.
* Patàtta canelìnn-a néigra: variêtæ coltivâ in sce l'Apenìn Lìgure, da-a pélle da-o tìpico colôre scûo.
* Patàtta de Pignón: insémme a-a çiòula, a l'é 'n di prodûti tìpichi de quésto pàize picìn da provìnsa da Spézza.
* Patàtta moélla: da-a fórma alonghîa, a l'é coltivâ inta provìnsa de Zêna.
* Patàtta quarantìnn-a: prezénte in divèrse variêtæ, a l'é fòscia a ciù famôza patàtta lìgure.
** Patàtta quarantìnn-a brignónn-a: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'é a pélle da-o cô de viovétta.
** Patàtta quarantìnn-a giànca: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'é a pélle giànca.
** Patàtta quarantìnn-a giâna: coltivâ in tùtta a Ligùria, a pigia o nómme da-o colôre da sò pórpa.
* Patàtta salamìnn-a: patàtta da-a fórma alonghîa, a l'é 'na produçión tìpica de Càliçe.

## Stöia
### Òrìgine

I prìmmi rèsti do tùbero da patàtta atrêuvæ da-i archiòloghi arivan da 'n scîto lóngo a còsta do Perù, into distréito de Ancón, remontànti a-a meitæ do III milénio a.C. Âtri ritrovaménti, ciù ò mêno do perîodo conpréizo tra o III e o II milénio a.C., són stæti fæti into scîto de Huaynuma, inta valàdda do sciùmme Casma. Di rèsti de patàtte tenpoîe do VIII-V sécolo a.C. són stæti trovæ into scîto de Chiripa, da-arénte a-a rîva do lâgo Titicaca. Óltre a-a prezénsa de vàrri rèsti de patàtte, a sò coltivaçión a l'é testimoniâ da de raprezentaçioìn e de infloénse in scê produçioìn artìstiche di pòpoli de l'àrea, sorviatùtto in scê ceràmiche da-a tìpica fórma a vascéllo. In scî vâxi de popolaçioìn di âtocién defæti e patàtte êan raprezentæ ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò cómme 'na tranxiçión tra e dôe. Quéste raprezentaçioìn són a prêuva do grànde scignificâto sociâle de patàtte pe-e popolaçioìn locâli.

Inte l'*[[Altiplano]]* e patàtte són stæte a ciù inportànte vivàgna d'energîa pe l'Inpêro Inca, i sò predecesoî e, inti sécoli sucesîvi, pe-i spagnòlli ascì. E popolaçioìn de Ande cuxinâvan e pròpie patàtte za in mòddi diferénti, preparàndo 'na spécce de purê, cuxinàndole a-o fórno, bogîe òpû stufæ, con di scistêmi scìmili a quélli d'ancheu. Piâto tìpico o l'êa quéllo ciamòu *papas secas*, cuxinòu con de patàtte prìmma de tùtto bogîe, pîæ e tagiæ. 'Ste patàtte chi êan pöi fæte fermentâ pe creâ o coscì dîto *toqosh*, ö sæ maxinæ inte 'na pórpa mòlla òtegnûa con l**almidón de papa''.

A pitànsa ciù inportànte a bâze de patàtte a l'êa però o coscì dîto ''[[chuño]]'', ricavòu da di tùberi fæti congelâ e scongelâ ripetutaménte co-a néutte, de mòddo da fâ amorbidî e patàtte. Pe de ciù e patàtte vegnîvan coscì sciugæ, vegnindo bén bén ciù picìnn-e, lêgie e prónte a êse dêuviæ in vàrie riçètte, sorviatùtto di stufæ. Quésta particolâ preparaçión a l'avéiva numerôxi vantàggi dæto che, prìmma de tùtto, a consentîva de conservâ o ''chuño'' pe vàrri ànni, sénsa bezéugno de 'n'âtra congelaçión, ùtile dónca into câxo de [[Caistria|carestîe]] ò d'ànni de acugéite gràmme. Pe de ciù, gràçie a-a sò òtima capaçitæ de conservaçión, o ''chuño'' o l'é diventòu a bâze de l'alimentaçión di ezèrciti Inca, permétendo a grànde espansción do sò inpêro. Inti ànni a vegnî o ''chuño'' o saiâ ascì o mangiâ ciù inportànte tra i minatoî d'[[Argento|argénto]] a-o servìçio di spagnòlli into [[XVI secolo|XVI sécolo]].

Tra e âtre popolaçioìn de [[civiltæ precónbiànn-e]], a patàtta a l'êa o mangiâ de bâze di [[Mapuche]] ascì, in mòddo particolâ inti lô teritöi ciù meridionâli e lóngo a cósta, dónde o [[Granon|granón]] o no vegnîva sciù goæi bén. A patàtta a l'êa coltivâ ànche a-o lìmite meridionâle de l'[[agricoltûa]] inte l'América do Sùd prìmma de l'arîvo di spagnòlli, ö sæ da-a tribù di [[Chono]] in scê îzoe de l'[[arçipélago Guaitecas]]. Defæti, inte 'na spediçión spagnòlla do [[1557]] in quésta tæra vixìnn-a a-e cóste da [[Patagonia]], s'é scovèrto cómme i locâli coltivâvan 'na variêtæ de patàtte d'ancheu ciamâ [[Patàtta de Chiloé|Chiloé]].

=== Difuxón ===

A patàtta a l'é arivâ in Eoröpa pe mêzo de nâve spagnòlle che, tornàndo inderê da l'América càreghe de metàlli preçiôxi, portâvan di vìveri da-o nêuvo continénte ascì, mascimaménte granón e patàtte, inta grànde ræ comerciâle creâ co-o coscì dîto [[scàngio cónbiàn]]. Dónca o l'é fòscia poscìbile che, 'na vòtta arivæ, eventoâli rimanénse foîsan portæ a tæra e ciantæ. In particolâ, segóndo di stùddi, e patàtte són arivæ in Eoröpa a-a fìn do [[XVI secolo|XVI sécolo]], anàndo aprêuvo a dôe rótte: a prìmma a l'é quélla di spagnòlli, i quæ àn iniçialménte introdûto e patàtte inte [[Isoe Canaie|Îzoe Canaie]], dónde són arivæ ciù ò mêno into [[1562]]. Da chi són stæte pöi portæ into pòrto de [[Anvèrsa]], cómme testimoniòu inte 'na riçevûa de conségna co-a dæta do [[28 novénbre]] [[1567]] pe-o traspòrto da [[Las Palmas de Gran Canaria|Las Palmas]] a Anvèrsa. A segónda rótta "de patàtte" a l'é quélla ch'a l'à fæto arivâ, quàrche ànno dòppo (tra o [[1588]] e o [[1593]]), quésto tùbero inte [[Îzoe Britàniche]] ascì.

I eoropêi che vivéivan inte l'América do Sùd êan a conoscénsa da patàtta za a-a meitæ do XVI sécolo, ma a no l'êa da quésti ancón consumâ dæto che a consciderâvan 'n aliménto pe-i indìgeni. Scimilménte o l'é capitòu in [[Inghiltæra]], dónde a patàtta a l'é diventâ o mangiâ tìpico da clàsse òperâia. Tra e prìmme testimoniànse scrîte da patàtta se peu aregordâ o lìbbro do [[1553]] ''Crónica del Peru'', dónde o ''conquistador'' [[Pedro Cieza de León]] o l'à scrîto da lô coltivaçión a [[Quito]], [[Popayán]] e [[Pasto]] into [[1538]]. Inte l'[[Irlànda]] òcidentâle e patàtte són stæte introdûte da-i pescoéi bàschi, i quæ dêuviâvan quésto tùbero cómme mangiâ prinçipâ inte batûe de pésca. Pe cóntra a l'é comuneménte consciderâ 'n mérito de [[Francis Drake|Sir Francis Drake]], o fòscia do ménbro da sò spediçión [[Thomas Harriot]], òmmo de [[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]], l'introduçión da patàtta in Inghiltæra. Di mæximi ànni, e in particolâ do [[1588]], a l'é ànche a ciù antîga raprezentaçión de 'na patàtta, ciamâ ''Papas Peruanorum'', fæta da-o botanìco [[Carolus Clusius]] e pöi inclûza inta sò òpia ''Rariorum plantarum historia'', inta quæ o l'à scrîto de cómme quésta ciànta a l'êa za dêuviâ cómme aliménto da-i contadìn ò cómme mangiâ pe-e béstie inte l'[[Italia|Itàlia]] setentrionâle.

A ògni mòddo, into vêgio continénte, e patàtte són stæte coltivæ pe vàrri ànni sôlo pe di ûxi no alimentæ, co-a prìmma testimoniànsa de consùmmo umâno ch'a remónta a-o [[1573]], inte 'n uspiâ de [[Seviggia]]. A difuxón da ciànta a l'é stæta façilitâ da l'inperatô spagnòllo [[Feipo II de Spagna|Feipo II]] o quæ, dòppo avéi riçevûo de ciànte da-o Perù, o l'à decîzo de mandâle a-o pàppa, o quæ o l'à tórna spedîo di tùberi a-o sò anbasciatô inti [[Paixi Basci|Pàixi Bàsci]]. Pe mêzo de l'anbasciatô a ciànta a l'é arivâ a-o Clusius ascì, gràçie a-o quæ a patàtta a s'é difûza inte âtre pàrte de l'Eoröpa, e a [[Rudolph Jakob Camerarius]] (into [[1588]]), che però o l'à coltivòu a ciànta sôlo pe-e sò scioî. Do [[1597]] a l'é a prìmma inmàgine stanpâ de 'na patàtta, fæta da [[John Gerard]] pe-o sò ''Herball'', o quæ o creddéiva però ch'a foîse òriginâia da [[Virginnia]].

A ògni mòddo, a difónde o tùbero pe l'Eoröpa són stæti sorviatùtto i spagnòlli e i sò ezèrciti, di quæ, dæta a sò comoditæ, a patàtta a l'êa 'na de provixoìn ciù comùn. I contadìn àn adotòu fîto quésta nêuva coltûa, iniçialménte pe-o fæto ch'a l'êa ciù difìçile da sachezâ pe-e trùppe, a diferénsa di granæ. Restâvan però di dùbbi tra a popolaçión de canpàgne, ch'a no se fiâva goæi de 'na ciànta ch'a crésce sototæra, sorvenominâ defæti "méie do diâo", óltre che di problêmi rigoàrdo a-a gestión di cànpi, ch'a consentîva de coltivâ chi sôlo o [[Gran|gràn]], co-e patàtte che dónca l'êa ciantæ inti òrti. A l'é stæta coscì a polìtica di govèrni a incentivâ a coltivaçión do tùbero, sorviatùtto in [[Fransa|Frànsa]] e in [[Germania|Germània]] inta segónda meitæ do [[XVIII secolo|XVIII sécolo]], diventàndo fîto a bâze de l'alimentaçión de quéste génti. Coltivaçión, quélla da patàtta, ch'a l'é stæta asæ sponciâ da-i cangiaménti do clìmma asociæ a-a coscì dîta [[picìnn-a êra glaciâle]] e a-e consegoénti carestîe inti prìmmi [[Anni 1770|ànni 1770]], moménti inti quæ e patàtte no són stæte squæxi corpîe da-o zêo a diferénsa de âtre coltûe.

In Frànsa, co-a fìn do XVI sécolo, a patàtta a l'êa stæta òrmâi introdûta inte regioìn da [[Frànca Contêa]] e in scî [[Vosgi]] de [[Lorénn-a]] e [[Alsàçia]] e da chi a s'é difûza coscì tànto che, inte l'ediçión do [[1785]] do ''Bon Jardinier'' se peu lêze: "A no gh'é 'na [[verdûa]] da quæ se ségge scrîto coscì tànto òpû tànto entuxàsmo o ségge stæto mostròu [...]. I pövei se doviéivan contentâ de quésto aliménto". Pe de ciù ò mêgo [[Antoine Parmentier]], ch'o lìà studiòu pe tànto ténpo 'sta ciànta chi, o n'à mostròu into sò ''Examen chymique des pommes de terres'' l'èrto valô nutritîvo, ch'o garantîva 'na réiza, in calorîe pe ètaro, træ vòtte superiôre a quélla do gràn. A patàtta into XIX sécolo a l'é diventâ tànto comùn da rinpiasâ a [[Rava|râva]] e o [[navón]] cómme òrtàggio ciù coltivòu. O rè [[Loîgi XVI de Frànsa|Loîgi XVI]], e a sò córte ascì, àn promòsso a coltivaçión de quésta ciànta, co-a regìnn-a [[Maja Tonieta|Màia Antoniétta]] ch'a l'é arivâ a portâ inti bàlli in màschera 'n capéllo fæto co-e scioî de patàtte. In particolâ, inte 'sti ànni chi, a produçión françéize a l'é montâ da-i 21 milioìn d'ètolîtri do [[1815]] a-i 117 milioìn do [[1840]], sostegnindo a contenporània créscita da popolaçión e evitàndo l'apénn-a teorizòu [[rataieu Malthusiànn-a]].

In Germània, dónde e patàtte êan za coltivæ into bacìn do [[Ren|Rêno]] e inta [[Bavea|Bavêa]], êan diventæ bén bén ciù comùn in [[Pruscia|Prùscia]] gràçie a l'intervénto do rè [[Federigo II de Pruscia|Federîco II]], con l'òbietîvo de superâ o sceticìsmo di contadìn pe mêzo de l'emanaçión de 'n proclàmma ofiçiâ into [[1756]]. Quésto proclàmma, into quæ a vegnîva aotorizâ a coltivaçión do tùbero ancón sconosciûo (definîo "in integratô alimentâ tànto nutriénte"), o l'é comuneménte conosciûo cómme o ''Kartoffelbefehl'', "l'órdine in scê patàtte", co-o rè da Prùscia che da 'sto moménto chi o goâgniâ l'apelatîvo ''Kartoffelkönig'', ö sæ "o rè de patàtte".

Tra o [[XVIII secolo|XVIII]] e o [[XIX secolo|XIX sécolo]] a coltivaçión de patàtte a l'é diventâ centrâle inte l'economîa de l'îzoa irlandéize, gràçie a-a sò réiza ciù elevâ e a-o clìmma favorévole. A despêto di indùbbi vantàggi de quésta coltûa, ch'a permettéiva a-e famìgge d'amugiâ 'n mìnimo de richéssa, o ridutìscimo nùmero de variêtæ coltivæ e a mancànsa de variàbilitæ genética àn portòu a 'na grâve vulnerabilitæ a-e moutîe. Problêma ch'o l'é scciupòu inte tùtta a sò gravitæ quànde o çéppo da peronospera da patàtta (''[[Phytophthora infestans]]'') conosciûo cómme HERB-1, depoî avéi distrûto vàrie acugéite a l'inìçio de l'[[XIX secolo|Eutoçénto]] in América centrâle e meridionâle, o l'é arivòu into continénte eoropêo into [[1840]], caxonàndo de carestîe pe tùtto o rèsto do sécolo. L'Irlànda a l'é stæta corpîa in mòddo particolâ da l'arîvo de quésto microrganìsmo into [[1845]], con quélla ch'a l'é pasâ a-a stöia cómme a [[Grànde carestîa irlandéize]], a quæ a l'à portòu a 'n scròllo da popolaçión de l'îzoa de squæxi o 30% in sôli dêxe ànni. 'Sta carestîa chi a l'é stæta coscì pezànte aprêuvo ànche a-a variêtæ de patàtta ciù coltivâ, sorviatùtto inte pàrte òcidentâle e meridionâle, ö sæ a [[Lumper]], pöco rexisténte a-a peronospera ma ch'a dâva e gréndi quantitæ de tùberi necesâie a sodisfâ i bezéugni de famìgge de contadìn. Tra i efètti de quésta grànde carestîa, ch'a l'é stæta particolarménte inténsa tra o 1845 e o [[1849]], gh'é stæta a mòrte de ciù de un milión de irlandéixi e a-o mêno âtretànti emigræ, co-a popolaçión de l'îzoa che ancón a-a giornâ d’ancheu a no l'é ritornâ a-i livélli de l'inìçio do XIX sécolo.

=== A-a giornâ d’ancheu ===

Tra i céntri pe-a riçèrca in scê patàtte un di ciù inportànti o l'é o ''Canadian Potato Research Center'' de [[Fredericton]], inta provìnsa canadéize do [[Neuvo Brunswick|New Brunswick]], un di sêi ciù gréndi a-o móndo. Creòu into [[1912]] cómme Staçión Sperimentâle do Dominion, a l'inìçio di [[Anni 1930|ànni '30]] o l'é diventòu sorviatùtto 'n céntro pe-o svilùppo de nêuve variêtæ de patàtte ciù rexisténti a-e moutîe. Co-a créscita de tùtta a filiêra de quésto tùbero tra i [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1960|'60]], into decénio sucesîvo s'é incomensòu a studiâ a creaçión de nêuve ''cultivar'' co-în procêde squæxi da inzegnê, ciufîto che scentìfico. A ògni mòddo a-a giornâ d’ancheu a patàtta a l'é diventâ a coltûa prinçipâ do [[Canada|Canadà]], in particolâ de l'àrea de l'[[Isoa do Prinçipe Edoardo|Îzoa do Prìnçipe Edoàrdo]].

A riçèrca scentìfica a l'é però andæta ànche vèrso o stùdio de variêtæ ciù antîghe, ségge pe amegioâ quélle modèrne che pe conservâ 'n rìcco patrimònio in biodivèrscitæ sedónca a rìschio. Particolarménte inportànte o l'é stæto o travàggio de l'agronómo do [[Cile|Cîle]] [[Andrés Contreras]], o quæ, a partî da-i ànni '60, o l'à mìsso insémme 'na coleçión de ciù râre ''cultivar'' de patàtte coltivæ inte l'[[arçipélago de Chiloé]] e a [[San Juan de la Costa]], pe pöi spìnzise a-o za minsonòu lìmite meridionâle de l'agricoltûa inte l'América do Sùd, ö sæ l'[[arçipélago Guaitecas]]. A coleçión do Contreras a l'é conservâ a-a giornâ d’ancheu inte l**Universidad Austral de Chile* de [[Valdivia]].

Con l'avixinâse do nêuvo sécolo e patàtte són stæte pe-a prìmma vòtta coltivæ into spàçio ascì, portæ chi inte 'na misción do [[1995]] do [[Space Shuttle Columbia]]. O [[2008]] o l'é stæto diciaròu da-e [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Naçioìn Unîe]] cómme l'ànno da patàtta co-a motivaçión de "aomentâ a conprensción do ròllo ciâve da patàtta, e de l'agricoltûa in generâle". Into frevâ [[2016]] o govèrno da [[Cinn-a|Repùblica Popolâre Cinéize]] o l'à anonçiòu che-e patàtte diventiàn o quàrto aliménto de bâze do stâto, insémme a [[Riso|rîzo]], [[Gran|gràn]] e [[Granon|granón]].

== Coltivaçión ==

A patàtta, pe quànte o rigoarda a sôla fâze vegetatîva, a l'é 'na coltûa ch'a s'adàtta bén a clìmmi asæ diferénti, vegnìndo dêuviâ pe arvî i cîcli di terén sotopòsti a rotaçión de coltûe. A piantagión a l'é efetoâ in sciô terén aròu e aliamòu, disponeéndo i tùberi intrêghi ò a péssi inti sórchi de mòddo da avéi 'na denscitæ de 5-6 ciànte/m² a 40-50&nbsp;cm de distànsa tra e ciànte e 80-100&nbsp;cm tra e vàrie fîe. O semenâ o l'avegne tra novénbre e frevâ pe-e variêtæ tenpoîe, quélla òrdenâia tra i méixi de màrso e arvî e, a-a fìn, e ciù tardîe tra zùgno e lùggio, de mòddo da evitâ, a segónda de condiçioìn, ch'a tenperatûa do seu a no chine sótt'a-i 10°C.

Dòppo o prìmmo moménto da piantagión a créscita de pàtatte a peu êse divîza in çìnque fâze:

* Inta prìmma i zermóggi emèrgan da-i tùberi-sémme, co-o contenporànio inìçio do svilùppo de réixe.
* Sùbito dòppo, cómme a ciànta a l'incomensa a fâ a fötoscìntexi co-o svilùppo de féugge e ràmmi fêua da-a tæra, inìçiàn a crésce i *stoloni* ascì.
* Inta tèrsa fâze incomensan a svilupâse i nêuvi tùberi sototæra e, de fêua, e scioî.
* Co-a quàrta s'acréscian bén bén i tùberi, dæto che a ciànta a l'invèste a ciù pàrte de sò vivàgne in 'ste strutûe chi. Quésta fâze a l'é centrâle pe-o svilùppo òtimâle da futûra acugéita, con particolâ atençión a-i fatoî de umiditæ, tenperatûa, disponibilitæ e equilìbrio di nutriénti into seu, óltre che a rexisténsa a-i atàcchi di parascîti.
* Inte l'ùrtima fâze, da evitâ into câxo séggian da arechéugge e patàtte, gh'é a maturaçión da ciànta, co-e féugge che apascian e a pélle di tùberi ch'a vêgne dûa.

Inte tùtto o perîodo da créscita de ciànte o l'é necesâio efetoâ de spésso e rincalsatûe (ö sæ rivoltâ a tæra vixìnn-a a-a gànba da ciànta), dæto che quésto o favorìsce l'acresciménto di tùberi, óltre che levâ e èrbe inùtili e infestànti. A procedûa da rincalsatûa a l'é fondamentâle into câxo de tùberi che incomensan a crésce in sciâ superfìcce do terén, zaché quésto o pòrta e patàtte a vegnî vèrdi aprêuvo a-a 'n'indexidiâ produçión de solanìnn-a, a quæ a l'é pe de ciù téuscega. A-a fìn do procèsso, ö sæ a-o moménto de l'acugéita, óltre a quélla tradiçionâle fæta a màn con de [[Marapìcca|marapìcche]] són sénpre de ciù e àree do móndo dónde a l'é arivâ a mecànizaçión con màchine agrìcole ségge in gràddo de tiâ sciù sôlo e patàtte che-e scavatrîci-racheugitrîchi.

=== Patàtte da sémme ===

A coltivaçión da patàtta, scibén ch'a l'é poscìbile e adàtta a tànti clìmmi divèrsci, a l'é però bazâ pe-a ciù pàrte in sce 'na riproduçión pe mêzo da [[Clonaçion|clonaçión]] de ciànte ciufîto che in scî sémmi, che ànsi in tànte variêtæ comerciâli no són mànco prodûti. Quésto fæto o fa scîe che, sorviatùtto pe l'efètto do câdo, se aviâ 'na progresîva proliferaçión di [[virus]] vegetâli inti tùberi co-o pasâ di ànni e de generaçioìn de ciànte. A ògni mòddo, no gh'é di problêmi a livèllo do consùmmo di tùberi, o quæ o rèsta de lóngo poscìbile, ma benscì in scê qualitæ vitâli e in sciâ ménn-a de quésti, fæto ch'o l'inpedisce a coltivaçión di mæximi tùberi pe ciù de quàrche ànno.

Gh'é dónca de patàtte coltivæ apòsta pe fâ da "sémme" che són coscì ezénti da moutîe e dan de ciànte fòrti e sén. Pónto fondamentâle da coltivaçión de quéste patàtte o l'é a çèrnia do lêugo dónde van aciantæ. Prezénpio, tùtte e patàtte da sémme coltivæ inti [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] vegnan da sôli chìnze di çinquànta stâti, çernûi pe-i sò invèrni particolarménte lónghi e rìgidi, de mòddo che vàddan a amasâ a ciù pàrte di mìcrobi inte ciànte. A-o mæximo mòddo, a ciù pàrte de patàtte d'ancheu coltivæ into [[Regno Unïo|Régno Unîo]] a vêgne da di sémmi proveniénti da-a [[Scòçia|Scòsia]], dónde e condiçioìn climàtiche evitan parascîti ò àfidi.

=== Averscìtæ ===
A *Phytophthora infestans*, ö sæ a peronospora da patàtta, a l'é de segûo un di microrganìsmi de lóngo ciù danôxi pe-a patàtta, responsàbile da [[grànde carestîa irlandéize]] e de epidemîe, fortunataménte d'ancheu ciù sótt'a-o contròllo de l'òmmo, in Eoröpa e América. Âtre moutîe de quésta ciànta són in particolâ i [[Fungi|fónzi]] di géneri *Rhizoctonia* e *Sclerotinia*, e quélli che caozan ò coscì dîto [[mâ giànco]], ò [[virus]] de l'abigoêlaménto de féugge de patàtte e ò [[Bacteria|batério]] *Pectobacterium carotovorum*.

E patàtte són sogètte ànche a-i atàcchi de vàrie spêce d'[[Insecta|insètti]] che, in particolâ, són a dorìfora da patàtta (*Leptinotarsa decemlineata*), de farfàlle cómme quélla di tùberi de patàtte (*Phthorimaea operculella*) e quélla de [[Tomâta|tomâte]] (*Tuta absoluta*), o grìllo da [[Giæarava|giærâva]] (*Circulifer tenellus*), e spêce de *Thysanoptera* e çertidùnn-e de àfidi, cómme *Myzus persicae* ò *Macrosiphum euphorbiae*. Âtri inportànti parascîti da patàtta són de spêce de *Globodera*, vèrme de dimenscioìn picìnn-e ch'o mangia e réixe da ciànta, che coscì a l'apasîsce. Zaché e sò êuve pêuan sopravîve into terén pe divèrsci ànni, o l'é consegiòu efetoâ a rotaçión de coltûe. 

== Produçión ==



== Riferiménti inta coltûa ==

Cómme za minsonòu, tra e cultûe precónbiànn-e de l'[[America do Sud|América do Sùd]], in particolâ i [[Moche]] do [[Perù]] setentrionâle, e patàtte êan raprezentæ in scê ceràmiche e in scî vâxi, ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò ànche cómme 'na tranxiçión tra e dôe.

In Eoröpa, tra a fìn do [[XVI secolo|XVI sécolo]] e l'inìçio do [[XIX secolo|XIX]], e raprezentaçioìn de patàtte êan limitæ sorviatùtto a quélle fæte da-i botanìchi pe raxoìn scentìfiche ò de docomentaçión. Into méntre, con l'inportànsa che quésto tùbero o l'incomensâva a avéi inte l'alimentaçión di eoropêi, a patàtta a faiâ a sò conpàrsa in de òpie leterâie. Tra de quéste se pêuan aregordâ e quàttro cansoìn scrîte into [[1819]] da-o poêta polàcco [[Adam Mickiewicz]] inte 'n poêma eròico-còmico ciamòu *Kartofla*, ö sæ "patàtta", pe celebrâ l'inportànsa da patàtta a sarvâ o sò pòpolo da-a carestîa into perîodo de [[goære napolióniche]].

Quàrche ànno dòppo, into [[1845]] in concomitànza co-a Grànde carestîa irlandéize, a grâve epidemîa de peronospora a saiâ l'inspiraçión pe [[Louis François Clairville|Clairville]] e [[Dumanoir]] 'na *vaudeville*, ö sæ 'na comédia "lêgia", ciamâ *Les pommes de terre malades*, con personàggi o rè *Pomme de terre 1er*, a sò mogê *Vitelotte*, o prìmmo minìstro *Tubercule* e i sò mêghi *Topinambour* e *Patate*. Raprezentâ pe-a prìmma vòtta o [[20 dexénbre]] [[1845]] a-o *Théâtre du Palais Royal* de [[Pariggi|Parìggi]] e progetâ pe mincionâ 'na canpàgna publicitâia do giornâle *L'Époque*, a l'àgge 'n çèrto sucèsso.

A patàtta a diventiâ 'n sogètto pe de òpie d'àrte particolarménte a partî da-a segònda meitæ do XIX sécolo, de sòlito in de scêne da vìtta da canpàgna ò in de [[Natûa mòrta|natûe mòrte]]. Tra i prìmmi, de particolâ inportànsa són i quàddri de [[Jean-François Millet]], tra i quæ aparian de patàtte in *La Récolte des pommes de terre* ([[1855]]), *Planteurs de pommes de terre* ([[1862]]) e sorviatùtto, 'n di sò capolavôri, ö sæ *L'Angélus* ([[1858]]), quàddro studiòu da [[Vincent van Gogh]] e da [[Salvador Dalí]], o quæ o l'avéiva squæxi 'n'òsesción pe quésto dipìnto, tànto da scrîve 'n lìbbro a quésto dedicòu (*El mito tragico del “Angelus” de Millet*). Âtri pitoî de l'época inte quæ òpie o se peu ritrovâ quésto tùbero són i olandéixi [[Anton Mauve]] e [[Willem Witsen]] e i françéixi [[Jules Bastien-Lepage]], [[Albert Anker]], [[Paul-Élie Ranson]] e [[Lucien Simon]].

Tra e òpie ciù famôze colegæ a-e patàtte gh'é de segûo o quàddro *De Aardappeleters*, "I mangiatôi de patàtte", de Van Gogh. Realizòu into [[1885]], quésto dipìnto o l'é o frûto di stùddi de l'outô pe rénde inta prìmma fâze da sò produçión artìstica di sogètti "pövei" de mòddo che séggian i ciù realìstichi poscìbili.

Do sécolo sucesîvo se peu aregordâ l'òpia surealìsta *La Bataille des pommes de terre* ([[1948]]), do françéize [[Raoul Michau]], d'ancheu conservâ a-o *Musée d'Art moderne de Paris*, òpû a scultûa *patate* de [[Giuseppe Penone]], ch'a l'é 'na spécce de aotoritræto realizòu con de patàtte fæte vegnî sciù con de fórme particolæ. Into [[1993]] o pitô e scritô françéize [[Henri Cueco]] o l'à dipìnto 'na série de "ritræti" de patàtte, pöi publicæ into *Journal d’une pomme de terre*.

Into [[III millennio|nêuvo milénio]] són stæte realizæ de òpie dedicæ a-e patàtte da-o pónto de vìsta de popolaçioìn che de lóngo àn coltivòu quésto tùbero, cómme a série de 30 tòue do [[2008]] do boliviàn [[Roberto Mamani Mamani]] pe mostrâ a relaçión da ciànta co-a cultûa da sò tribù, i [[Léngoa aymara|Aymara]]. Do [[2009]] a l'é a série di dipìnti do pitô [[John Dyer]], realizâ in Perù pe cónto do CIP (*Centro Internacional de la Papa''), pe mostrâ l'acugéita do tùbero e a vìtta de popolaçioìn a quésta colegæ.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae