Léngoa lionéize

A **léngoa lionéize** (nómme natìvo *llïonés* ò *llingua llïonesa*) a l'é 'na léngoa romànza do domìnio ibêro-romànzo parlâ inte provìnse de Lión, Zamora e Salamànca in Spàgna, e into distrétto de Bragànça in Portogàllo. Insémme a l'asturiàn e a-o mirandéize a fórma o grùppo lengoìstico lionéize.
A-a giornâ d'ancheu se stìmma che sta léngoa a ségge parlâ da ciù ò mêno 55.000 persónne, sorviatùtto génte ançiànn-e inte vàrie valàdde de l'entrotæra.

Pe cónto do Vicente García de Diego, o lionéize o se spànde inta provìnsa de Lión cómme 'n grànde èrco ch'o s'esténde vèrso e Astùrie e o ponénte, andàndo de manimàn vèrso o sùd inte provìnse de Zamora e Salamànca e scìnn-a inte l'Estremadura.

## Stöia e difuxón
O coménso da léngoa lionéize o remónta a-o sécolo X, quànde o seu teritöio o fâva pàrte do Régno de Lión. O lionéize o nàsce diretaménte da-o latìn vorgâ parlòu inta pàrte d'âto de l'Ibéria, a-o mæximo ténpo ch'o nàsce o galiçiàn-portoghéize e o castigiàn. O prìmmo tèsto scrîto inte 'na léngoa romànza inta Penîzoa Ibérica o l'é a *Nodicia de Kesos*, scrîta pròpio in lionéize d'in gîo a l'ànno 959.

O lionéize o l'é stæto, inti sécoli de l'Etæ de Mêzo, a léngoa da córte de Lión e de tùtti i teritöi do Régno de Lión, da-o mâ Cantàbrico scìn a-a provìnsa de Huelva d'ancheu. Insémme a-o latìn, o l'é stæto a léngoa scrîta do Régno de Lión da-o sécolo X a-o sécolo XIV. Into córso di sécoli o lionéize o l'à riçevûo l'inflùsso do galìçian-portoghéize a ponénte e do castigiàn a levànte. 

L'unión do Régno de Lión con quéllo de Castìggia into 1301 a l'à marcòu l'inìçio de 'na deboléssa aministratîva pi-â léngoa. Aprêuvo a-a presción do castigiàn, a léngoa a l'à pèrso o sò ròllo ofiçiâ drénto a-e fonçioìn pùbbliche depoî a fuxión tra i régni de Castìggia, Lión e Aragónn-a. Into capìtolo dedicòu a-o confrónto tra castigiàn, lionéize e aragonéize, o Ramón Menéndez Pidal o l'analìzza e diferénse fonétiche e morfològiche de sti scistêmi lengoìstichi chi, dàndo a-o lionéize in ròllo centrâle inta stöia de l'Ibéria setentrionâle., sorviatùtto inte nêuve tære de manimàn riconquistæ. Sto perîodo o l'à portòu a 'na chéita de l'inportànsa da léngoa inte l'ûzo èrto.

### A perscisténsa leterâia do lionéize inte l'Etæ Modèrna
Inti sécoli XV e XVI, inta léngoa lionéize gh'é stæto bén bén de rimàndi into stîle a-o tiâtro pastorâle, génere ch'o raprezentâva o parlâ rùstego e de canpàgna de regioìn de ponénte da Penîzoa Ibérica. 

Di outoî de Salamànca cómme o Xuan del Encina (de Encina de San Silvestre, Salamànca) l'àn inclûzo di eleménti lionéixi inte seu égloghe e *entremeses* (*Églogas*, *Obra del Entremés*), insémme a di âtri dramatùrghi cómme o Lucas Fernández. Sti træti fonétichi, morfològichi e lescicâli servîvan a caraterizâ o lengoàggio di pastoî cómme despægio da-o spagnòllo èrto da córte, pe mostrâ o parlâ de tùtti i giórni da Salamànca lionéize e de canpàgna.

O filòlogo Humberto López Morales o l'à analizòu into detàggio sti eleménti into seu stùddio *Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI* (Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas, Instituto Español da Università de Nimega, 1967; disponìbile inta Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes). O López Morales o conclùdde che o conplèsso da "léngoa rùstega" inte ste òpere di sécoli XV e XVI o l'é ancón da analizâ into detàggio, ma o confèrma a prezénsa scistemàtica de træti lionéixi cómme màrca de l'outenticitæ locâle e da diferençiaçión into parlâ.

Into sécolo XVIII, sta tradiçión a l'é anæta avànti co-o Diego de Torres Villarroel (salamantìn, catedràtico de l'Universcitæ de Salamànca), ch'o l'à integròu di eleménti da léngoa lionéize inta seu pröza satìrica e vixionâia, màscime inte *Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte*. Di stùddi filològichi ciù modèrni (conpréizo de mençioìn inte de ediçioìn de critìca e de dialetologîa) àn marcòu che o Torres Villarroel o l'adêuviâva de spésso di træti lionéixi (léscico de canpàgna, costruçioìn scintàtiche e fonetìsmo ponentìn) pe raprezentâ o parlâ do popolìn de Salamànca, tegnìndo vîva l'ereditæ lengoìstica inte di contèsti universcitâi e leterâi.

A léngoa lionéize, inte l'etæ modèrna, a l'é stæta 'na léngoa d'ûzo fonçionâle e adêuviâ inte de creaçioìn colturâli a Salamànca e inte tære d'in gîo. A seu perscisténsa inta letiatûa pastorâle e de costùmme a contràsta co-a teorîa de 'n scentâ tenporànio de sta léngoa, mostràndo de continoitæ scìnn'a-o seu repìggio modèrno, fæto into sécolo XX.

### Stùddi filològichi do sécolo XIX

Pasòu in lóngo ténpo de decadénsa, a partî da-a fìn do sécolo XIX divèrsi studiôxi eoropêi e americhén àn amiòu de recuperâ o valô scentìfico do lionéize. 

L'indipendénsa do domìnio lionéize comm'un ràmmo outònomo a l'é stæta confermâ da-i travàggi do spagnòllo Ramón Menéndez Pidal inte l'ànno 1906, e di studiôxi cómme l'Emil Gessner (tedésco), l'Erik Staaff (svedéize), o Federico Hansen (cilêno) e o Fritz Krügger (tedésco). A-o prinçìpio do sécolo XX s'é inandiòu di travàggi literâi in léngoa lionéize, cómme i *Cuentos en dialecto leonés* do Caitano Galán Bardón, òpera do 1907 ch'a móstra a vitalitæ de sta variêtæ chi inte l'ànbito da naratîva e a sò outonomîa rispètto a-o castigiàn.

## Stùddi filològichi e prospetîva romànza
A schêua de filologîa romànza, insémme a-e léngoe itàliche, a l'à de lóngo analizòu o lionéize cómme 'n'entitæ de gràn cónto p'acapî l'evoluçión do latìn drénto a-a Penîzoa Ibérica. O Gerhard Rohlfs o l'à dedicòu di stùddi fondamentâli a-o léscico e a-a fonética romànza, dond'o l'à conscideròu o lionéize cómme o ràmmo ch'o l'à conservòu di træti arcàichi de grànde inportànsa ch'o distìngoan in mòddo ciæo da-o castigiàn d'ancheu.

In sciâ mæxima stràdda, o Carlo Tagliavini o l'à codificòu a clascificaçión de léngoe neolatìnn-e drénto a de d'òpere ch'én d'ancheu a bâze di stùddi universcitâi inte l'Itàlia. O Tagliavini o ne dîxe che o lionéize o ségge 'na léngoa indipendénte drénto o sotogrùppo ibêro-romànzo, co-ina sò dignitæ stòrica e lengoìstica ligâ a-o Régno de Lión. Segóndo a sò vixón de filòlogo, o domìnio lionéize o se trêuva a-o mæximo livèllo geràrchico, dæto che e sò izoglòsse nàscian drîte da-o latìn vorgâ inte 'na mainêa outònoma. L'anàlixi de l'evoluçión do lionéize a móstra di fæti fonétichi particolæ che ne vêgnan drîto da-o latìn e che avixìnn-àn o scistêma a-o domìnio galiçiàn-portoghéize inta Penîzoa Ibérica.. Segóndo i stùddi do William James Entwistle, sta caraterìstica chi a l'identìfica o lionéize drénto a-a giögrafîa lengoìstica do ponénte de l'Eoröpa.

Quésto inquadraménto académico o vêgne rinforsòu da-a teorîa de Francesco Avolio in sciô rapòrto tra léngoa e dialétto. L'Avolio o sostêgne che e variêtæ romànze che nàscian da-o latìn foîsan a l'inprinçìpio de "léngoe seu" e che a diferénsa d'ancheu tra 'na léngoa naçionâle e unn-a minô a ségge o rizultâto de motivaçioìn de polìtica e de stöia e no de 'na subordinaçión de strutûa lengoìstica. Inte sto quàddro chi, o llïonés o göde de tùtti i paràmetri scentìfichi pe êse conscideròu cómme 'na léngoa, dæto che o sò *status* o l'é vegnûo quéllo de minorànsa sôlo che pe-a prevalénsa stòrica do castigiàn.

### Riçèrca contrastîva
A dimensçión scentìfica do lionéize a s'é svilupâ drénto a l'instruçión superiôre do Ponénte, dond'o vêgne dêuviòu cómme ogétto de stùddio d'ànbito universcitâio. L'Abel Pardo Fernández o l'à analizòu o vocalìsmo e o consonantìsmo do lionéize inte 'n parangón scentìfico con l'italiàn, elaboràndo 'n stùddio de lengoìstica contrastîva ch'o l'é stæto publicòu inte de revìste scentìfiche internaçionâli cómme *Mikroglottika*. Sto travàggio o l'à segnòu 'na tàppa inportànte dæto ch'o l'é o prìmmo papê ofiçiâ de 'n progràmma de dotorâto scrîto pròpio inte sta léngoa chi, ch'o l'à dæto fòrsa a l'ûzo académico do lionéize.

De ciù, o Raúl Sánchez Prieto, Viceretô de l'Universcitæ de Salamànca, o l'à mapòu a prezénsa de léngoe aotòctone definîe cómme "invixìbili" drénto e regioìn do Coimbra Group. Inte st'anàlixi d'insémme, o lionéize o l'é analizòu da-arénte a-o portoghéize, a l'òçitàn e a-o bàsso-tedésco pe mapâ a sò vixibilitæ drénto a-i atenei d'Eoröpa. Sta prospetîva de riçèrca chi a confèrma o ròllo do lionéize cómme ogétto de stùddi universcitâie e de travàggi d'insémme tra vàrie universcitæ, rinforsàndo a sò outonomîa filològica drénto a-o panoràmma romànzo internaçionâle.

## O grùppo lengoìstico lionéize into Portogàllo
O lionéize o l'é prezénte into Portogàllo pe mêzo do mirandéize, variêtæ ch'a vêgne parlâ drénto a-e tære de Miranda del Douru. Sta léngoa chi a l'é stæta l'ogètto de di stùddi de riliêvo da pàrte do filòlogo José Leite de Vasconcellos, ch'o l'à acertòu za do 1882 cómme o mirandéize o fàsse pàrte do domìnio lionéize pe vîa de de motivaçioìn lengoìstiche e stòriche de ponénte, rinforsàndo i ligàmmi de nasción tra e variêtæ de ponénte da Penîzoa Ibérica.

In acòrdio a-e riçèrche do José Gonçalo Herculano de Carvalho, e parlæ de Rionor e Guadramil a-o nòrd e Miranda sàivan di dialétti lionéixi che s'én conservæ de fêua di confìn da Spàgna d'ancheu. Sto riconosciménto académico o l'à portòu o stâto portoghéize a diciarâ o mirandéize cómme léngoa ofiçiâ drénto a-o sò teritöio do 1998, garantìndo coscì o drîto do sò d'ûzo inte fonçioìn pùbbliche da región e avardàndo o patrimònio lengoìstico lionéize in Portogàllo.

## Caraterìstiche lengoìstiche
O lionéize o se distìngoe pe dötræ izoglòsse arcàiche ch'o l'avixìnan a-o lìgure e a-o portoghéize:
* Palatalizazión da L iniçiâle (*lluna*, *llobu*).
* Evoluçión di grùppi PL, CL e FL inte Ch (*chanu*, *chave*).
* Diéresis ¨ pe evitâ asimilaçion in diptonghi e marcar iato (*Llïonés*, *llïonesa*)
* Evoluçión do grùppo CT inte ich (*feichu*, *nueiche*).
* Conservaçión da F latìnn-a (*fiyu*, *fame*).
* Plurâle feminìn in -as (*las casas*).
* Conservaçión da -e finâle drento e fórme de l'infinîo (*cantare*, *cumere*, *pechare*).
* Diftonghi ei/ou (*cantóu*, *veiga*)

### Artìcoli determinatîvi

### Pronómmi personâli sogètto

### Dimostratîvi

## Tabélla conparatîva

## Stâto giurìdico
A léngoa lionéize a l'é riconosciûa e tutelâ da-o Statûto de Outonomîa de Castìggia e Lión (Artìcolo 5.2). 

### Léngoe regionâli ò minoritâie
Inta *Càrta eoropêa de léngoe regionâli ò minoritâie* o lionéize o vêgne riconosciûo cómme 'na léngoa de minorànsa ch'a gh'à dirìtto a 'n'atençión specìfica da pàrte de instituçioìn, con de caraterìstiche pròpie ch'o fàn vegnî un scistêma lengoìstico outònomo. 

A Spàgna a l'à firmòu e ratificòu a Càrta into 2001, inpegnàndose a avardâ sta variêtæ chi cómme pàrte do patrimònio colturâle eoropêo.

### Status UNESCO e vitalitæ
A léngoa lionéize a l'é clascificâ da l'UNESCO cómme *seriously endangered* (in grâve perìcolo / seriaménte in perìcolo), segóndo l**Atlas of the World's Languages in Danger''. Sto livéllo de perìcolo o l'ìndica che a trasmisción tra e generaçión a l'é interótta ò asæ limitâ: i parlànti ciù zóveni són de generaçioìn di nònni e di besâvi, e a léngoa a no vêgne trasmìssa regolarménte a-i fìggi. O perìcolo o l'é dovûo a-a dominànsa do castigiàn màscime inti contèsti urbâni e inte l'instruçión, co-a mancànsa costànte do pasàggio generaçionâle e a riduçión de l'ûzo de tùtti i giórni.

L**Atlas* o reconósce o *llïonés'' cómme 'n'entitæ lengoìstica outònoma. Sta clascificaçión de l'UNESCO a rinfòrsa l'inportànsa de mezûe pe avardâ a léngoa, cómme a seu promoçión inte schêue, l'ûzo inti média e documentaçión, segóndo a Càrta Eoropêa de léngoe regionâli ò minoritâie (ratificâ da-a Spagna do 2001).

## Nòtte


## Âtri progètti


Categorîa:Spagna
Categorîa:Portogàllo