Sann-a

**Sann-a** a l'è ina çitè e cumüne ligüre de 58.433 abitanti, tèrsa int'a regiùn pe abitanti e cappulögu d'a sö pruvincia. Afaciä insc'ou Mä Ligüre, Sann-a a l'è u centru ciü inpurtante pe pupulaçiùn d'a Rivea de Punente e, utre che çitè de mä, a l'è ligä ascì a l'intrutèra pe mezu d'u passu d'a Buchetta d'Artä, ch'u marca u cunfìn tra Arpe e Apennìn.

Antiga çitè d'i Ligüri Sabaççi, d'u 205 a.C. aleä d'i cartagineixi cuntra i rumäni e cunquistä da sti chi d'u 180 a.C., alantùa a l'ea ciamä *[[Savo]]*. Int'u VII seculu, Sann-a a l'è stèta sachezä da-i Lungubärdi ma a s'è fitu repigiä, pe vegnì int'u IX seculu sede de diocexi e, d'u 1191, Cumüne, liberu da-u cuntrollu aleramicu. Pasóu u XIV seculu, mumentu de mascimu splendù cun i Pappi Scistu IV e Giüliu II d'a Ruvia, u scuntru seculä cun Zena u l'è finiu d'u 1528 cun a reiza a l'Andria Doja, ch'u l'ha fètu interä u portu e tiä sciü a furtessa d'u Priamä. Doppu i anni de duminaçiùn zeneize, d'u 1805 a l'intra inte l'inperu napuleonicu cumme cappulögu d'u dipartimentu de Muntenötte, pe finì int'u Regnu de Sardegna d'u 1815. Int'a Segunda Guêra Mundiä a çitè a l'ha patiu di pezanti bunbardamenti.

A-a giurnä d'ancö l'ecunumìa de Sann-a a l'è bazä insc'ou sö portu e a gh'è ancùn na çèrta ativitè indüstriäle, scibén che u türizmu u l'è vegnüu de lungu ciü inpurtante. A çitè a l'è u gruppu tra e vie ch'i curiscian lungu a Rivea, ch'i sun l'Aurelia, a stradda ferä Zena-Vintimiggia, e l'Autustradda A10, e quelle vèrsu u Piemunte; ch'i sun a SS29 de Cadebunn-a, a feruvia Türìn-Sann-a cun a diramaçiùn pe Lüsciandria, e l'Autustradda A26. Cun u grande desvilüppu du XX seculu, Sann-a a l'ha furmóu n'area metrupulitann-a cunpreiza tra Vuè, Arbisöa e i cumüni de l'intrutèra, pe na pupulaçiùn de tostu 115.000 abitanti in tüttu.

## Geugrafia

A çittæ a se tröa in-scia Rivéa Ligüre de Punènte, äa cunfluènxa di sciümmi Lavanestra e Letimbru (numme artificiò dætu int'o Seisentu au Lavagnöa).
 
E spiaxe de Sann-a han ottegnüo a Bandéa Blö d'Európa int'o 2002, 2003, 2004, 2005, 2006 e 2007 . Anche u portu türistegu du Cü de Bö (a Végia Dàrsena; fòscia da u Françeize *Quai de bois*, da u vegiu Mö de Casce du X seculu) u l'a otegnüo u ricunuscimentu int'i mæximi anni.

## Stoja
Antigu çentru di Ligüri Sabasî, a çittae a l'è stæta alleä de Cartagine int'a segunda guêra punica, cuntra Rumma (za alleä de Zena). Doppu differénti avegniménti alterni, Rumma a suttumette a-a fin Sann-a a l'inçirca int'u 180 d.C. e a-a denominn-a *Savo*, *Oppidum Alpinum*. Cun l'inprinçipio de migrasiùin de populi Germanici, Sann-a a l'intra in decadensa e a vegne distrüta du tüttu int'u 641 da u re lungubärdu Rotari.
 
Sann-a a se retìa sciü sutta äi Franchi de Cärlumagnu, divégne cuntéa, e a riprende a mercantezä in-sciu mä. Doppu aspre lotte cu-i piräti saraceni, ch'i obligàn a l'imbastì diverse turi de avìstamento, a se custituisce Liberu Cumüne int'u 1191 (*Hoc habet ex Coelis, q. sit Saona fidelis* u seiâ u mottu mediêväle du Liberu Cumüne).
 
Int'u XI seculu Sann-a, a l'inprinçipiu alleä cu a Repubbrica de Zena, a l'intraprende düe lotte ma anche forti intréççi cun lé, specialmente cu a famiggia di Campufregusu, che cun di sö espunenti (Giänu I de Campofregoso ma, in particoläre, Tumäsu de Campofregoso) a çerca d'inciantäghe inn-a scigniurìa persunä. 

E lotte cun Zena i finiàn tragicamente pé Sann-a int'u 1528, cun a definitiva cunquista de Andrea Dóia. Stu fæto ö provòca 'na quantitæ de mórti e a demuliçoin de l'antighiscima acropöli cun a Catedräle de Santa Maria de Castellu (Santa Maria Assunta o, ascì, Santa Maria Maggiû) e in nümerö de custrussiuìn civili e religiuse, fin'anch'äa ciü grande pôrte de töri de famigge nobili. 
 
U disastru ecònomicu u vegne però dal'interamentu du pòrtu (ch'u se stimma o fuisse, int'u primmo Trexento, int'i primmi 5 du Mâ Mediterraneo pe capacitæ de pescaggio de grosse nävi da caregu).
 
Au pòstu du 21% circa du tesciüu urban d'a çitae, demulìu leteralmente pria insce pria e reimpiegó pe'nterä u bacin purtuäle, a séià custruìa l'impunente Furtessa du Prìamar, insc'ei rüderi de l'antïgu *Oppidum* romàn.
 
Da stu mumentu in avanti Sann-a a segue u destin dä Repubbrica de Zena.
 
Stòicamente a l'a visciüu u sö mumento de mascimu splendùre ecunòmicu intr'a ä fin du XIII e a meitè du XIV seculu, ma anch'ö a l'è ricurdä da qarched'un anche cumme "a çittæ di Pappi". Ünn-a de famiggie ciü blasunnæ d'a çittæ, i Della Rovere, a n'a avüu ben duì: Françesco della Rovere, ch'u seià Pappa Sisto IV, e sö neu Giulian della Rovere, pappa cun u numme de Giulio II. Prufitandu d'a parentella cun i Della Rovere, anche i Riario l'aviàn impurtanti puziçiuìn de putére, cumme Giömu Riario, ch'u divegnià Segnù de Imula e de Furlì.
 
Sisto IV ö l'è stætu Pappa da Cappella Sistinn-a (inn-a segunda Cappélla Sistinn-a a l'è propriu a Sann-a, cumme mausuleu di vëgi dö pappa), Giulio II ö "mecenate" de Michelangelo Buonarroti e de Raffaello Sanzio. Sutta Giulio II i cuminçan o sö servixu e Guärdie Svissere, ch'ancùn inch'ö i portan in-sce a divisa o blâsùn da ruvia savuneize. 
 
Int'u Setteçentu a çittae a recuminça quarche ativité mainä. Cun i növi cummerci a sciuìsce turna l'ärte, e Sann-a a se abelissce de palassî scignurili, ville e gexie.
 
Int'u 1809 a çittae a riçeive Pappa Pio VII, prixonné de Napuleun Buonapärte, da ö quäle l'antîga Fossavaria a l'è battezzä Via Pia.
 
Cun Rumma e Avignùn, Sann-a - cappulögu du dipartimentu françeize n°108 u de Muntenötte - a l'è stæta a 3a ünica ätra sede üficiäle da storia da Gexia.
 
Int'u 1815 u Cungressu de Vienna u stabiliâ, cuntra u vurèi d'u Guvernu legittimu (sensa ûn ezercitu pe poreise fä varei), e cuntra u vurèi du Populu, l'annesciùn d'a cürtiscima Repübbrica Ligüre (zügnu-dixembre 1814) ai territóri du Reamme de Sardegna, cu-u quäle a intrià in t'o növu Rêgnu d'Itallia da o 1861. Vitóiu Emanuele II u l'aiva definìu pochi anni primma u populu "Canaglia Genovese", dunque u n'u gh'aea quellu ch'u se ciamieiva ûn raportu de amù fra o Re növu e a sö Gente.
 
Sutta l'amministrasiùn Napuleonica du prêfettu Gilbert Chabrol de Volvic, a çitae a vedde ûnn-a lenta ma següa repreisa, ch'a l'avià cumme nôdu vitäle a vegnüa da ferruvia e pœ, in t'u 1861, l'avertüa du stabilimèntu de ferrée *Tardy & Benech*, semensa da revuluçiùn indüstriäle savuneize. 

A stòia da *siderürgia* int'a *fidelissima* a finià sölamente 130 anni ciü tärdi.

In t'a segunda guèra mundiäle a sitae a l'a subìu pesantiscimi bumbardamenti aérei ufficialmente pe a presénsa de indüstrie belliche e dö pòrto, ch'i l'an pruvucou grävi danni, specie ai antighi quartê da zona pòrtuäle. Intensiscimu u l'è stætu u bumbardamentu navâ du 14 zugnu 1940 quande Sann-a, inütilmente difeiza da e batterie in-scia còsta e da ûn trénu armou appustou a D'Ätu d'Arbissöa, a l'è stæta bersaggiu de ciü de çinquesentu córpi d'artiglierìa sparæ dä a marinn-a françeize.

Int'u dopuguëra e scìnno äi anni setanta a çittæe a sè svilüppä cumme çentru industriâ e marittimö. A l'è in trasfurmasiùn aspirandö a êse polö d'attraçiun türistega dai anni növanta, doppu vint'anni de stagnaçiun duvüi äa prufönda crisi indüstriâ cun a fin de diversi stabilimenti.

Int'u periudu tra u trenta de arvì 1974 e mazzu du 1975 Sann-a a l'è stæta vittima de "Bumbe de Sann-a" cioè de attentöti terruristici che faxeivan pàrte de ûn prögetto Naçionale.

Äa giurnä de inchö Sann-a a l'è a porta prinçipäle de inträta ai löghi turistici de l'intrutæra e da Rivéa de e Pärme, e cittæ türistica a l'é mêxima. Sann-a a l'è anche 'n impörtante aprôdu pe cruxæe du Mâ Mediterraneo.

### Onoreficènçe

A Çittæ de Sann-a a l'è stæta decorâ cun a Medaggia d'Oö aö Valöre Militâ , ö 19 settembre 1974, cun a seguènte mutivaçoin:

(8 settembre 1943 - arvî 1945)

## Abitanti
### Evulusiùn demugràfica

### Persunn-e lighè a Sann-a
* Gio Agostino Abate, Crunista
* Francesco Accornero, Piuniere da a indüstria 
* Attilio Acquarone, Müsicista e cumpusitû 
* Ambrogio Aonzo, Mêgu e filantrupu 
* Valerio Baçigalô, purté zugou d'a Naçionâ de balon de l'Italia
* Antonio Baglietto, Patrióta 
* Anton Giulio Barrili, Garibaldìn, scrîtû, puéta e giurnalista 
* Tomaso Belloro, Storicu e eruditu
* Angelo Bevilacqua ("Gin"), Eróe d'a Resistença
* Isidoro Bonini, Inzegnê
* fra Giovanni Bono, Piuniere d'a stampa e agustiniàn
* Paolo Boselli, Prescidente do Conseggio de i Menestri, menistro.
* Antonio Botta, Biou Veggente da a Madónna de Misericórdia
* Francesco Bourninquez, Pionie da a industria
* Cesare Crugni, Scultô cappuscôa da Scultomaieutica
* Vittore Branca, letterô, filologo, accademico de i Lincei
* Libero Briganti, Eróe d'a Resistença
* Antonio Brilla, Scultô
* Paolo Gerolamo Brusco, Pittô
* Domenico Buscaglia, Pittô
* Cristoforo Colombo, Navegatô e Esploratô 
* Giovanni Caboto, Navegatô e Esploratô 
* Giano I di Campofregoso, doge de Zena
* Giano II di Campofregoso, Scignöo de Sann-a e doge de Zena
* Tumäsu di Campofregoso, Scignöo de Sann-a e ciù votte doge de Zena
* Canepa (f.lli), Piunieri da a industria da fruta candïa
* Carissimo & Crotti Inzegnei, inventoi do scistemma funivïaio de i carbon
* Gio Batta Cassinis, Zuista e ommo politico
* Giuseppe Cava, (Beppin da Ca') Poeta
* Gilbert Chabrol de Volvic, Prefetto dappeu da a Senna
* Gabriello Chiabrera, letterô
* Luigi Corsi, Senatô do Regno e scindaco
* Renata Cuneo, Scultrice
* Michele da Cuneo, o Michele da Cunio, Navegatô
* Del Carretto, Marcheixi de Sann-a e de Finà
* Francesco Della Rovere, Papa Sisto IV
* Giuliano Della Rovere, Papa Giulio II
* Bonifacio Del Vasto, Marcheise
* Emanuele Dellepiane, Industriâ da a acconsa
* Lazzaro De Maestri, Pittô 
* Ansado De Mai, Ammiraggio
* Andria Antonio Doberti o De Oberti, Müxicista
* Carlo Donat Cattin, politico
* Daniele Fabiano, Pittô, architetto
* Fabio Fazio, conduttô da a televixon
* Mario Fazio, giornalista e studioso
* Pietro Formica, Biou
* Antonio Forzano, patrióta e Müsicista
* Giuseppe Frascheri, Pittô
* Giovanni Battista Frumento, Scultô 
* Pietro Gara, Storico
* Tomaso Garassino e Vincenzo Garassino, Intarsiatoï 
* Pippo Garibaldi, Politico, filantrupu soçialista, avvocou
* Pier Gerolamo Gentilricci, letterô, poeta, storico e filosofo 
* Vincenzo Gioberti, Abate, deputô
* Pietro Giuria, patrióta, letterô, poeta
* Domenico Giuria, Numismatico
* Orazio Grassi, Sciensô gesuita antagonista de Galileo e artista
* Grondona, (f.lli), Piunieri da a indüstria edile
* Ernesto Guala, Scombattente
* Enrico Guercio, Marcheise e consigliere imperiâ
* Bartolomeo Guidobono, Pittô
* Incisa, famiggia patriçia
* Gio Policarpo Lamberti, Erudito, filantrupu e benefattô
* Gerolamo Lavagna, Miscionäio
* Virgilio Felice Levratto, Zugou çentrattaccu d'a Nasiunäle de Futbàll
* Lottero (fam.) Mercanti e navegatoï
* Martinengo (fam.) Patrioti e letterati
* Arturo Martini, Scultô
* Bernardo Mattiauda, Zuista e letterô
* Giuseppe Mazzini, patrióta, fu prexonê a Sann-a
* Migliardi & Vené, Piunieri da a indüstria meccanica
* Alfonso Maria Mistrangelo, cardinâ zà arcivescovo de Firense e letterô scolopio
* Agostino Monti, Cronista e storico
* Domenico Nano, scrïtô e poeta
* Rinaldo Negri, Piuniere da a indüstria elettrica
* Giuseppe Nervi, Zuista e letterô
* Filippo Noberaso, Storico
* Beato Ottaviano, religioso 
* Pietro Paleocapa, Inzegnê e menistro
* Leon Pancaldo, Navegatô
* Christian Panucci, zugou de balon
* Sandro Pertini, VII Prescidente da Repubbrica
* Giuseppe Pizzardo, cardinâ
* Vittorio Poggi e Poggio Poggi, Storici e letterati
* Leopoldo Ponzone, letterô
* Paolo Pozzobonello, Astronomo, discepolo de Galileo Galilei
* Luigi Sambolino, Piuniere da a indüstria tipografica
* Giovanni Agostino Ratti, e Carlo Giuseppe Ratti, Pittoï 
* Pippo Rebagliati, patrióta, scindacalista, scombattente
* Urbano Rella, Capitan de Galea, eróe da a battaggia de Lepanto
* Riario, famiggia patriçia dappeu ramificâ a Pesaro
* Gio Stefano Robatto, Pittô
* Mario Rossello, Pittô
* Giancarlo Ruffino, Senatô
* Carlo Rosselli e Nello Rosselli, Politici do Regno e scrïtoï 
* Sacco, Famiggia de magistrati e mercanti
* Ambrogio Salineri e Giulio Salineri, Archeologi e letterati
* San Nazario, predicò e se ritirò a Sann-a
* Sansoni, casatta patriçia
* Santa Maria Giuseppa Rossello, Fondatrice da a Congregaçione de e moneghe de Nostra Scignòa da a Mesericordia
* Giuseppe Saredo, Zuista e Senatô
* Guglielmo savonese, Magistrato Capitan do Popolo
* Camillo Sbarbaro, Poeta
* Pietro Sbarbaro, Öotô, giornalista, polemista
* Pietro Scotti, Economista e Senatô do Regno
* Ignazio Scotto, Intarsiatô
* Giovanni Servettaz, Inzegnê, Piuniere da a indüstria metallurgica
* Silvestre & Allemand, Piunieri da fruta candïa
* Benedetto Maria Solari, Teologo
* Sormano, Fam. de architetti e scultoï
* Cesare Tallone, Pittô
* Giuseppe Tardy e Stefano Benech, Piunieri da a indüstria metallurgica Tardy & Benech
* Massimo Tammaro, capo formaçion de e *[[Frecce Azzurre]]*
* Tomaso Torteroli, Storico
* Lorenzo Traversagni, Umanista, scrïtô
* Filippo Turati, letterô soçialista e deputô
* Franco Varaldo, Senatô
* Vegerio, famiggia patriçia 
* Giovanni Vincenzo Verzellino, Cronista e storico
* Giuseppe Viglienzoni e Angelo Viglienzoni, Industriaï do veddro
* Angelo Visca, Anatomista
* Benedetto Walter, Petroliè
* Francesco Zunini, Mêgu, patrióta, filantrupu e politico
* Franco Zunino, politico

## Posti de'nteresse
### Architetüe religiuse
Sann-a a l'è a sede vescuvile d'a Diocesi de Sann-a/Nöi. U Santuariu de Sann-a u rivéste da seculi in-a impurtansa particuläre, cun i pelegrinaggi d'ogni pärte de l'Itallia. A Madónna de Sann-a a l'è staeta incurunä da Pio VII - prexuné de Napuleun Buonaparte a Sann-a - int'o 1815. Sann-a a l'è stæta cun Pio VII sede ufficiäle dö Papätu, cumme Rumma e Avignùn, scibén pe' in periudu sci cürtu.
* Cattedräle de l'Assunta: a l'è staeta custruìa pé via de demulisiuìn zeneixi de l'antìga Catedräle insc'ou Colle d'u Prìamar. A cunserva au sö internu divèrse ópere de riguardu (timpanu d'u purtäle, funte batéximäle, cruxe de märmu, pürpitu, tütti de l'antìga Catedräle d'u Prìamar). Taccòu a-a gexia u gh'è u müseu d'u tesóru, dunde u se pö amiä di quaddri de na çerta impurtansa (Mêstru de Hoogstraeten, Tuccio D'Andria, Luca Cangiaxo, Ludovico Brea, Giovanni Mazone) e interesanti ogetti d'ärte säcra (cianæe, pasturäli, reliquai ecc..). Tra i ciü belli d'Italia e, a dîta d'i mascimi cunuscitûri italièn de arte scultorea lignea, cunsciderandu u sö periudu de realizasiùn tra i ciü rari e belli d'Európa, u se pö amiä u magnificu côru ligneu, anche lé de l'antìga Catedräle insc'ou Collea e òua deré a l'âtä maggiù. 
* Santuàriu d'a Madonna d'a Mizeicordia o Santuàriu de Sann-a, tiò sciü doppu l'Apparisiùn au Beätu Antógnu Bótta, in t'u 1536. Taccòu a-a gexia u gh'è in müseu ch'u chögge ogetti d'ärte säcra e *[[ex voto]]*.
* Cappélla Sistinn-a de Sann-a: ünica ätra existente utre a-a çelebre Cappélla Sistinn-a de Rumma, vusciüa da u Pappa Savuneize Scistu IV, d'a famiggia d'a Ruvie cumme munümentu de sepultüa di sö vêgi. Restòurò ch'u nu l'è tanti anni.
* Âtóiu de Nóstra Scignùa d'u Castellu, proclamòu munuméntu nasiunäle, u óspita u monümentäle politticu pittüö da Vincenzo Foppa e Ludovico Brea int'u 1490. Interesànti anche due impunenti càsce prucesciunäli.
* Gexia de San Dalmasiu a Lavagnöa, a cuntégne in politticu pregévule de Bernabê da Módena.
* Âtóiu d'u Cristu Resortu: u l'è puscìbile amiä dréntu in pregévule côru ligneu d'u quattrusentu de schöa tedésca, e inn-a càscia prucesciunäle de Anton Maria Maragliàn.
* Gexia de Sant'Andria: d'u Settesentu, a cunserva dréntu inn-a bella Madonna cu-u figgiö de Defendente Ferrari.
* Certusa de Loreto: custruìa da Steva Embruno in t'u 1480 e, pói, ingrandìa. A l'è staeta foscia tiä sciü insc'ou precedente Castellu de Loreto.
* Gêxia d'a Madonna du Munte.
* E gexie de Leze.

### Architetüe civili

* U Palassiu Della Rovere: ópera de l'architettu Giulian da Sangallo. U l'è faetu custruì da u cardinäle Giulian della Rovere, che pói u saiâ pappa Giulio II (in occaxùn d'a sö elesiùn au puntefegä, i saiàn misse in te diverse miagge d'a sitae de lapidi e ärme ruveresche, e ciantae èrbi de rûvie pe-e stradde mêstre); l'inprinsipiu d'i trâvaggi l'è daetu u 4 frêvä 1495 sutt'a-a suvrintendensa de Urban Vegerio, sö prûcüatù; in t'u 1496 i vêgnan cattae de ca' a l'ingìu pe ingrandî u Palassiu, che peró u restià incumpiüu (se ghe fae câxu, miae e culonne de l'intrâta: i l'aviévan duvüu êse pärte de in cuntestu, cumplêtu de ärma ruveresca, ea.). U prugettu u l'è du fiurentìn Giuliàn da Sangallo, *magister petrarum et picator*, giüttò da Mattê De Bixono, *magister picator sive picha pietra*. In t'u 1500 a u da Sangallo e a sö néu Bernardo i Ansièn d'a sitae i acórdan a sitadinansa savuneize in benemerensa d'u prugèttu. U sélebre architettu (1445-1516) u custruìsce ascì, pe' Loenzo o Magnifico, e ville fiurentinn-e de Poggio Imperiale e de Poggio a Caiano. Sempre d'o Sangallo i sun diversi trâvaggi a Rumma e a Perüggia. Fra i ätri, a l'è staeta aluggiò in te stu palassiu a Reginn-a de Spagna Germana de Foix, muggié de Ferdinando II d'Aragona (che u l'e staetu ospite in t'u Castéllu Növu), da u 26 zugnu 1507 (in occaxiun d'u vertixe eurupéu - Cunvegnu de Sann-a).
* U Palassiu Gavotti: int'a ciassa Chabrol, d'ancö a sede d'a Pinacuteca çivica.
* U Palassiu d'e Balle, o Palassiu Delle Piane, in stile *[[liberty]]*.
* U Palassiu d'i Pavùi, in Via Paleocapa e de güstu *liberty*.
* Villa Zanelli: a-a maina de Leze, tiä sciü d'u 1907. A l'è tra i ezenpi ciü inpurtanti de architetüa *liberty* in Italia.
* Villa Cangiäxu: int'u quarté d'a Ciann-a, gh'è staetu u Napuleun e u Pappa Piu VII.
* U punte de Prìa: u se tröva a u cunfìn d'i cumüni de Sann-a, Vuè e Cüggèn, u l'è staetu custruìu in t'u 1434. foscia in se bäsi rumäne. Doppu a recentìscima, cumpléta demulisiùn d'a pärte a punente d'a strûtüa (rampa d'inträta e poggiù de l'arcä), u munüméntu u l'è staetu snatürö cun inn-a segunda arcä de ciüméntu, in te l'annu 2000.
* U punte de San Giacumu: insc'ou cólle cu-u maeximu numme, u l'è staetu faetu custruì da Pappa Sistu IV in t'u 1482 pe ünì u Muntexellu au colle d'u Mangiaguadagno (inchö Colle de San Giacomo).

### Architetüe militäri

* A Tûre Leon Pancaldo (Tûre di Pilóti o a "Turetta"). Puzisiunô in Ciassa Leon Pancaldo, custruìa in t'u XIV seculu a l'incruxiu strategicu du portiu, a lìè divegnüa l'embléma da sitae.
* A Tûre du Brandäle (a "Campanassa") cun e vexinn-e tûre Corsi e Riario (Guarnero) e u Palassiù de l'Anziania, cun pärte d'u cumplèssu de San Pê u Vêgiu, che pe brêve mumentu a l'è staeta Catedräle pruvisóia.
* A Furtessa d'u Prìamar: (parolla de etimulugia ben dibattüa) custruìa insc'ou Colle du Prìamar dai Zeneixi da u 1542, doppu a cunquista definitiva d'a sitae in t'u 1528. A inglóba ascì a Loggia d'u Castéllu de Santa Maria o Castéllu Növu, d'u 1417.
* U Castellu d'u Sperùn: d'u castéllu mediêvöle u rèsta qarche tóccu de miagge insc'ou Muntexellu, deré a u teätru Gabriellu Ciabréa (Gabriello Chiabrera). 
* U Castellu de San Zorzu: tersu castéllu mediêvöle d'a sitae, u l'è supravisciüu scinn-a'u XVII seculu, quande un scciöppu d'a Santabarboa u l'a destrütu cumpletamente faxendu ascì 850 mórti. Quéllu che u ne restäva de e fundamenta u l'è staetu demulìu a l'inprinsipiù d'u 2007. 

### Munumenti
* Tütti i giurni, da e ue 18:00, chi se tröva in Ciassa Goffredo Mameli u se ferma p'aricurdäse d'i cadüti de tütte e guère ai 21 rintucchi d'a campann-a, un per lettera de l'alfabeto itallian, premiò dai sitadìn cumme munumentu a-a Paxe.

### Müséi
* Çivicu Müséu Archeulogicu e d'a Çitè: u müséu archeulogicu d'a çitè de Sann-a, u se tröva int'u Palassiu d'a Loggia, drentu a-u Priamä, dund'u l'è stètu inaugüróu a-u 7 d'arvì d'u 1990. U percursu de vixita u l'è sciü duì cién, in ùrdine de tenpu: a-u cian terén se trövan de testimuĝn̂anse de l'etè rumäna e bizantinn-a, truvè in particulä int'i scävi d'u Priamä, a-u primmu cian i ghe sun di repèrti de l'Etè de Mezu, ch'i vegne ascì da-a çitè vegia, caciä zü cu-a realizaçiùn da furtessa. 
* Müséu d'arte de Palassiu Gavotti: scistêma de müséi e culeçiuìn cunservè drentu a-u palassiu ch'u gh'à dètu u numme, inte Ciassa Chabrol, u müséu d'arte u se cunpunn-e d'a Pinacutêca Civica, d'a Culeçiùn Milani/Cardazzo e, missu int'u vixìn palassiu du Munte de Pietè, d'u Müséu d'a Ceramica. 
* Müséu d'u Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia: u müséu d'u santuäju d'a Madonna de Sann-a, u se tröva inte l'äa tra u palasettu Türsci e l'Uspiççiu d'i Póvėi. U l'è stètu inaugüróu d'u 1959 e u l'ha pigióu a sö scistemaçiùn d'ancö d'u 2009, furmä da-e due culeçiuìn d'u storicu Müséu d'u Tesôu e d'i quaddri de l'Eso Peluzzi.
* Müséu d'u Tesôu d'a Catedräle: u müséu d'u Tesôu d'a Catedräle de Sann-a, u l'è stètu alestìu d'u 1982 int'e stansie d'a vegia maserìa. Int'e sö culeçiuìn, u müséu da catedräle u gh'ha de opere ch'i van da-u Düxéntu au Setteçéntu, cun quaddri, scultüe, paramenti e ogetti säcri.
* Quaddrerìa du Semenäju Vescuvì: int'u palassiu d'u Semenäju, a cögge na çentanä de pitüe p'ou ciü de scöa ligüre, cun artisti cumme u Giuaccìn Axóu, u Giuan Battista Carlùn, Giuan Beneitu Castigiùn ditu *U Greghettu*, Antognu Travi, Carlu Giüxèppe Ratti, Paulu Giömu Bruscu. Pe-a scultüa a gh'è, prezenpiu, n'interessante cruxe de leĝn̂u d'u Quattruçéntu de scöa catalann-a. 
* Müséu ''All About Apple'': fundóu d'u 2002, u cögge e mette in mustra i aparecchi fabrichè da-a Apple int'a sö stoja e, inte stu anbitu, u l'è u müséu ciü inpurtante a-u mundu, cun tostu 9.000 repèrti ch'i sun cunservè chi. 

## Ecònumia
Ö pòrto de Sann-a ö l'è estremamente impurtante int'e l'ecunumìa dö cappulögu. Difæti, pe' impurtansa, traffegö de mercansìe e cumme aprôdu de crûxæë, l'è ö segundö dä Liguria doppu Zena. Tütto ö cumprensóiu purtuäle, trâvaggiandu in sinergia, ö ófre impurtanti sbucchi au mä pë e indüstrie do *Hinterland* piemuntèise e lumbärdu. Sann-a a l'è inn-a çittæe attiviscima int'o settöre crûxeristigo, cun a sö modèrna ed efiçiente staçiùn marittima de reçente costruìa, in *Project Financing* co a cömpagnia de navegasiùn Costa, dunde fan atualménte scâ diverse ätre cumpagnìe. A Staçiùn Marittima a l'è stæta prugettà da l'architettö catalàn Ricardo Bofill. A strûtüa a riseìve tütti i anni çirca 800.000 türisti. A quésti se dêvan zunze i passeggeri (quaexi 2.000.000 int'a sûla aestae - annä 2006) ch'i se imbärcan da ö Terminäle Traghètti de Pórtiu Vuè.

Int'i anni settanta, primma da grande crisi industriäle da chimica e de l'açò, Sann-a a l'è rivä a êse a 7a çittae d'Italia pe' redditö pro-capite. Rilevante ö l'è ascì u setture tersiàriu e ö turìximu cun destìn lucäle.

## Cultüa
### Istruçiùn

### Dialettu savuneize

## Manifestaçiuìn
* A Prucessciùn du Venerdì Santu: a se tégne u Venerdì Santu d'i anni päri. A l'è unn-a de ciü impurtanti d'Europa pe' via de sö Casce d'u Maragliàn
* A Sfiläta storica d'u Liberu Cumüne, u 10 de arvì
* A Pôsa in mä d'i lümìn: in t'a seiann-a d'u 14 agustu. U mä u l'è illüminö da miggiae de lümìn galegianti insce l'aegua.
* I föghi de stae: föghi artificiäli a tempu de müxica. 
* U Primmu Mazzu: tradisiunäle curteu de mêsi e lavuratûri purtuäli pe-e vie du centru sittadìn.
* U Cunfögu: a duménega primma d'a vigiĝÎia de Natäle, int'a Ciassa Scistu IV, u se tegne l'antighiscimu çerimuniäle de çende u "çeppu augüräle", zà praticóu int'u XIV seculu, e tiäne föa previxuìn pe l'annu a vegnì. A manifestaçiùn d'u cunfögu, repigiä d'u 1933 da l'asuciaçiùn *[[A Campanassa]]*, a l'è abellìa da in curteu storicu ch'u parte da-u Brandä.

## Fèste e fée
* U 18 märsu a l'è a Madónna d'a Misericordia, Matrunn-a de Sann-a. Se séndan gran pire in t'u Letimbro in t'a nötte d'a vigilia. Pe a sitae i se sendan i lümin e e lüminäie. A festa a riva a u mascimu con a Prucessciùn au Santuarriu de Sann-a.
* A Festa de Santa Ritta u 22 de mazzu. A l'è in t'u quartê cu-u meximu numme in mercô cui banchetti tradisiunäli pe a vendita de röse. 
* A Festa de Santa Luçia u 13 de dixembre. Gran mercô in t'a a sitae (via Paleocapa).

## Sport
### Futbòll
A squaddra de balùn locäle ciü seguìa a l'è quélla du Sann-a (*Savona Calcio*). Intra i ciü grandi campiuìn Savuneixi i van ricurdae Valerio Bacigalupo (naçionäle) e Felice Levratto (vegnüu famöso pe a putensa dö sö tìu, che suvénte ö sgarbäva e rèi (ch'i nu l'éan ancùn de nylon). Ö sport de Sann-a ö vanta inn-a Coppa Italia cun ö Vuè (1922). Ö Sann-a ö l'è rivò, primma dö Girun Ünico, aö quärto pósto in Serie A. Ai giörni nóstri ö Sann-a ö zöga inta Primma Divixion.

### Ballaneuo
Sann-a a vanta inn-a squaddra de balla-nöu da anni int'a serie A1: a *Rari Nantes Savona*. Int'a sö stóia a l'a vintö: *3 Scudetti* (1991 - 1992 - 2005); *2 Cöppe LEN* (2005 - 2011, l'equivalente d'a "Cöppa UEFA" du futbàll); *3 Cöppe Italia* (1990 - 1991 - 1993).

### Ciclismu
U 6 zügnu 1991 a 11a tappa du Gìu d'Italia 1991 a l'è rivà a Sann-a cun a vitòia de Max Sciandri.

Eddy Merckx u l'è legó aä Ligüria pe' l'avégniméntu foscia ciü misteriusu da sö carriéra: int'o 1969, cun indóssu a maggia rösa du Gìu d'Itallia, u l'è trûvó puxitivu a l'antidóping doppu a tappa de Sann-a e u vêgne squalificó. U abandunn-a a gära cianzendu sensa riêscì a dä spiegaçiuìn. I culpevulisti i trövan a spiegaçiùn de inn-a superiuritè cuscì fórte insce i ätri. I inucentisti i sustégnan l'idéa du cumplóttu anche perchè i curridùi, in te stu periòdu dä stóia du ciclismu, i accettävan ancùn buttiggétte da beive da u pübblicu, ch'i purèivan dunque cuntêgne quarsciasci cóssa.

## Amministrasiùn

## Comunicaçiuìn
### Stradde

### Feruvìe

### Portu

## Cuiuxitæ
* Sann-a a l'è cunusciüa e a l'è famûsa anche cumme *çitae du [[chinottu]]*, cun inna speciale variêtae lucäle. A-a fin du XIX seculu a l'ea u magiùre çentru d'espurtasiùn mundiàle pe stu tipu de agrümme.  
* In t'o Trexento Sann-a a l'a avüu in mumento ch'a l'aeiva inn-a populasiùn stimä a ~ u 150% de quella de Rumma.

## Galleria fotugrafica

Stemmadellarovere.jpg|L'embléma dë i della Rovere
Ca de Culumbu.jpg|A cà de Dumenicu Culumbu, puè de Cristofuru
Sann-a.jpg|Sann-a da a Madonna dö Mönte


## Notte
;Notte a-u tèstu


;Notte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 

## Vuxi currelæ
* A Spèza
* Imperia

## Ätri prugètti


Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e