Léngoe gàllo-itàliche

E **léngoe gàllo-itàliche**, **gàllo-italién**, **gàllo-cisalpìnn-e** ò, senpliceménte, **cisalpìnn-e** són l'insémme ch'o l'arechéugge a ciù pàrte de léngoe romànze parlæ inte l'Itàlia do Nòrd. In particolâ quéste són o Piemontéize, o Lonbàrdo, l'Emiliàn, o Romagnòllo e o Lìgure. Scibén che pi-â ciù pàrte di lengoìsti a léngoa véneta a l'é pe cóntra da consciderâ into ràmmo de léngoe ìtalo-dàlmate, ségge pe Ethnologue che pe Glottolog a saiéiva da inserî into grùppo de gàllo-itàliche.

E léngoe inclûze inte 'sto grùppo chi són parlæ ànche into dipartiménto de Àrpi Marìtime in Frànsa, into Cantón Ticìn e inte quéllo di Grixoîn in Svìsera, óltre che inte micronaçioîn de Mónego e Sàn Marìn. Pe de ciù, in çèrti câxi e léngoe chi inclûze són ancón parlæ in di stâti dónde a gh'é stæta 'n'inportànte inmigraçión da-a penîzoa italiànn-a.

Formæ da 'n *[[Stratum (lengoìstica)|substratum]]* derivòu da-e léngoe cèltiche e 'n *[[Stratum (lengoìstica)|superstratum]]* ch'o vêgne da-e léngoe germàniche, spécce da-o Longobàrdo, e léngoe gàllo-itàliche se són evolûe in sciâ bâze do Latìn parlòu inta zöna, ciamâ da-i români *[[Gallia Cisalpina]]*. Quésto grùppo o l'à avûo pe l'ùrtima pàrte tàrda antighitæ e l'inìçio de l'Etæ de Mêzo 'n stréito ligàmme lengoìstico co-a *[[Gallia]]* e a *[[Rhaetia]]*, scitoæ a ponénte e a nòrd de-e Àrpi. A partî da-a fìn do Medioêvo, e léngoe de quésto grùppo àn adotòu de caraterìstiche che vêgnan ànche da-e léngoe do grùppo ìtalo-dàlmata, parlæ ciù a sùd.

Cómme rizultâto de 'sto fæto chi, e léngoe gàllo-itàliche àn de caraterìstiche che vêgnan ségge da-e léngoe gàllo-romànze parlæ ciù a ponénte e a nòrd-òvest (cómme o Françéize, l'Arpitàn, o Catalàn e l'Òcitàn) e da-e léngoe ìtalo-dàlmate difûze into rèsto da penîzoa (e quæ inclùddan o Véneto, o Dalmàtico, o Toscàn, l'Italiàn centrâle, o Napolitàn e o Siciliàn). Pe 'sta raxón chi a gh'é 'n fòrte dibàtito in sciâ corètta clasificaçión de léngoe do grùppo gàllo-itàlico. Defæti són ragrupæ da çèrti studiôzi co-e léngoe gàllo-romànze e da âtri co-e ìtalo-dàlmate.

E léngoe gàllo-itàliche àn infloensòu in vàrio mòddo ànche e variànte locâli de l'italiàn e a ciù pàrte di sò parlànti a l'à 'na digloscia con l'italiàn stàndard. Tra-e divèrse léngoe regionâli de l'Itàlia, quélle do grùppo gàllo-itàlico són e ciù a âto réizego d'estinçión, co-o nùmero di sò parlànti ch'o l'é in contìnoa diminuçión.

## Clasificaçión

## Fonologîa
Scibén ch'a l'exìste 'na rìcca articolaçión lengoìstica, tra e léngoe gàllo-itàliche gh'é de caraterìstiche de unitæ. E caraterìstiche comùn inte variêtæ gàllo-itàliche, tànte de quæ én sconpartîe co-o grùppo gàllo-romànzo ascì, én:
* l'indeboliménto de scìlabe àtone (scìncope, ciù marcòu inte l'emiliàn e into romagnòllo, ma difûzo ànche into piemontéize);
* a fàrta de quæxi tùtte e consonànte dógge (consonànte lónghe);
* a tendénsa generâle a-a chéita (apòcope) de vocâle finâli divèrse da "a", in fenòmeno che però o no pertócca o lìgure.
* a palatalizaçión de *a* tònica latìnn-a in scìlaba lìbera;
* a prezénsa, inte tànte variêtæ, de vocâle anteriôri ariondæ  e , dîte ànche "vocâle turbæ";
* a leniçión: e ocloxîve sórde ,  e  intervocàliche do latìn vêgnan sonöre e inte tànte variêtæ càzzan (ez. latìn *rotam >* lonbàrdo , lìgure  ò , piemontéize ; "rêua");
* l'ûzo do pronómme clìtico sogétto òbligatöio, cómme in françéize, dæta a chéita de finâli inte coniogaçioìn di vèrbi;
* a fórma tònica di pronómmi personâli sogétto ch'a ne vêgne da-e fórme oblìque ME e TE, ch'àn pigiòu o pòsto de fórme EGO e TU (o lìgure, lonbàrdo e piemontéize  e , e l'emiliàn  e );
* a risoluçión palatâle outònoma di néssi CL e GL in  e  (ez. latìn *clavem* > lonbàrdo , "ciâve"), scibén che de zöne perifériche consèrvan i néssi latìn òriginâli, méntre de âtre prezéntan e fórme de mêzo  e ;
* a metafonîa, scibén che sto caràtere o l'é aprêuvo a sparî da-a ciù pàrte de variêtæ urbâne.
De ciù, gh'é de caraterìstiche che, inte l'Etæ de Mêzo, êan prezénti inte variêtæ gàllo-romànze de l'Itàlia do Nòrd ma che s'én retiæ d'inte léngoe gàllo-itàliche e che, a-a giornâ d'ancheu, se són conservæ sôlo che inte de variêtæ arpìnn-e izoæ:
* a palatalizaçión de  e  quànde són segoîe da : prezénpio, inti dialétti lonbàrdo-arpìn,  pe "càn" e  pe "gàtto", cómme into françéize *chien* e *chat*;
* a conservaçión di néssi consonàntichi con : prezénpio o lonbàrdo-arpìn , "giànco", , "ciâve", , "sciàmma", , "giàssa", , "ciêuve", cómme o françéize *blanc*, *clef*, *flamme*, *glace* e *il pleut*;
* i plurâli sigmàtichi (con a -s) e a coniogaçión da segónda persónn-a do scingolâre con a -*s* finâle ch'én scentæ d'in gîo a-o sécolo XIII, portàndo coscì a 'na diferensiaçión da-e léngoe retoromànze.

## Confrónti

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 
*