Dialettu garescìn

U **Dialettu garescìn** (*dialetto garessino* in italiàn) u l'è in dialettu de genere ligü(r)e arpìn parlàu a Garesce e inte l'âta valâ du Tàna(r)u, da mèxima famìa du brigascu e de l'urmeascu, cun tratti ch'i se semejan ascì a quelli de l'âta Burmia e de l'Utrazuvu de Punènte.

U garescìn u g'ha de influènse ch'i ne vegnen fina da l'arbenganese, cun ascì de carateristiche de tipu piemuntese. Ducca, pe' ste mutivasiùi chi, u l'è cunscide(r)àu cumme in dialettu de transisiùn.

## Sto(r)ia
E urigine de stu parlà i sun ligàe aa pusisiùn strategica du paìse de Garesce, cruxe(r)a de stradde fra u Piemunte e a Ligü(r)ia, da i fòrti legàmmi cùn a Rive(r)a de Punènte e survatüttu cu'a sitài d'Arbenga, fàttu ch'u l'ha purtàu a bèn de influènse du arbenganexi inta lengua du pòstu, mescciàe cun di tratti piemuntexi e pe' stu mutivu i nu mancan de semejanse cu'a Burmia, registràe presempiu intu léscicu, pe' vixinànsa cu'i paìsi de Ca(r)issàn e de Bardenèi. 

Ciü de precisu, dandu amèntu ai stüddi ch'u l'è stàu fàu, u garescìn u se va a mette inte quellu scistema de dialetti de stampu lìgü(r)e ch'i sun parlài inte l'âtu Tàna(r)u. Piàu cumme cunfìn a Preincisa de Bagnascu, i ghe cazzen drentu e lucalitài au de sà da Cevetta (*A Ciuötta*), ch'a l'è intu cumün de Priö(r)a, levàu quarcüna fra e frasiùi muntâne de Garesce.

Ancöi u garescìn u l'è parlau da 'na buna parte de gènte du paìse, che pe(r)ò u nu gh'è de stime ufisiâli in sciu nüme(r)u di parlanti. Sun da ti(r)à fö(r)a dau cuntu ascì e frasiùi de Ci(r)ixö(r)a (a Garesce *Cerjöra*) e de Vôte, ch'i dan in sce l'âtru versante di munti, versu a Ligü(r)ia, dund'u se pàrla inte 'n'âtru moddu, de lungu ligü(r)e, de stampu arbenganese.

Intu 2020 u l'è stau scrìtu e pübricàu da Piero Camelia, Romano Nicolino e Rodolfo Pelagatti u disiuna(r)iu Italiàn-Garescìn e Garescìn-Italiàn cun tòstu 8000 pa(r)òlle, pe' tegnì vivu u parlà e e tradisiùi lucali, a pe(r)igu de vegnì scurdàe.

## Funulugìa
A livellu de funulugìa u dialettu de Garesce u g'ha de carateristiche in cumün cun quellu de Urmea e cun quellu de Priö(r)a, st'ürtimu cunscide(r)àu grossumoddu cumme garescìn. Vistu che sti dialetti i sun influensài de forte dae zône linguistiche ch'u gh'è au reùndu, i sun stài clascificài inte ciü mòddi cumme Ligü(r)e de sèntru-punènte, Arpìn e de l'Utrazuvu de punènte.

De sutta l'elencu de quarcün di tratti tipichi du parlà, piài in analisi cu'e sò evulusiùi dau latìn:
* *-pl-*: l'éxitu utegnüu dau gruppu latìn pl u se mustra bèn palatizàu, tantu da sciurtì cun , tipicu de l'ambiente lìgü(r)e.
* *-bl-*: a trasfurmasiùn de stu gruppu a permette de identificà tantu pe'u garescìn quantu pe' l'urmeascu e carateristiche particulâri intu panu(r)àmma linguisticu da zôna de cunfin fra u Piemunte e a Ligü(r)ia, rivandu a estremizâse fin aa prununsia .
* *-fl-*: evulüu in , cumme pé l'arbenganese e e âtre varianti de Rive(r)a.
* *-cl-* e *-gl-*: inti sti dui caxi u garescin u se mustra pe'u ciü in acòrdiu cu'u restu di sciti ch'i stan intu mezzu fra u parlà ligü(r)e e u piemuntese, cun mòddi de dì e pa(r)olle ch'i se trövan zà inte parlàe da Burmia ciü vixìne au bacìn du Tàna(r)u, cun evulusiùn regulâre in  ciütòstu che in , che pe(r)ò a resta int'in müggiu de termini.
* *-sl-*, *-ps-* e *-x-*: i g'han l'evulusiùn tipica intu sòn , evidensiàu ascì inta Burmia, intu kyé (parlàu a Frebusa de Sutta) e intu munregalese de Frebusa de Surva.
* *-ce-*, *-ge-* e *-je-*: u tratà ste trê derivasiùi etimulogiche u presènta tratti ben dife(r)ensiài rispettu au vixìn urmeascu, ciü "cunservativu" sutta a stu puntu de vista. U garescìn dunca u l'ha sciurbìu e cuntaminasiùi ciü streite ch'i ne vegnen daa Ligü(r)ia (e pe'u ciü da l'âtru versante da Colla de San Benardu, cumme quelle arbenganexi de Neva) e ascì tratti piemuntesi de parte de Munduvì.

### Âtre carateristiche
U dialettu de Garesce u presènta ascì a tipica terminasiùn in , da prununsià cun ina "i stréita" che sé(r)eva da truvà intu panu(r)amma lingusticu de Cuni e de valàe du Belbu e da Burmia piemuntese, ma du restu u l'è ün di tratti ch'i distinguen ascì u dialettu d'Ineja. Sta cadènsa, du restu, a nu l'ha lasciàu traccia ni in Urmea ni dae pàrte de Ca(r)issàn. Pe' cuntru, in cumün cun Bardenèi e Ca(r)issàn, a prununsia nasale in "-ôn", dunde de solitu intu parlà de Rive(r)a u ghe vöne "-ùn". In scia fìn ste terminasiùi i l'han dàu di cumpurtamènti dife(r)ènti a segunda du scìtu, a Garesce sciurtìndu, au plürâle in "-ui", ch'u se semeja ai dialetti du punènte, mèntre che a Casa(r)iu (*Cazori*, frasiùn de Priö(r)a), u se presènta zà cumme in Burmia (-ugni).

## Divixùi
U garescìn u presenta de diferense fra burgâ e burgâ, e ancù de ciü fra frasiùi, tantu che quelle a munte du paìse cumme I Deversci e Valdinfernu, dunde aù u gh'è ciü pòche persune, i l'han cunservàu bèn ina espusisiùn versu i dialetti definìi de "l'âtu munregalese", parlài inte valàe du Casòttu (*Cazotu* in garescìn) e du Mòngia, particularmènte influensàe dai tratti ligü(r)i. A Valdinfernu ciü tantu u se sènte l'influensa du kjé, cu'a particularitài de dexinènse *-é*, *-òj*, *-ò* pé i verbi a l'infinìu.

## Grafìa
Au muméntu a nu l'existe 'na grafìa ufisialmènte ricunusciüa, vegnan de suvente duve(r)â quella pruposta dau méstru Romano Nicolino, adutâ inte sò puexîe. Ascì impurtante l'è a grafìa duve(r)â dau scritù de Garesce Sergio Aschero, pé e sòe racólte dialetàli garescìne *Tane*, *Shchigaló* e *Tócu per Tócu*. Atru esempiu de grafìa l'è quella pruposta da Fulvio Basteris intu 2003, duvéa pé a trascrisiùi dialetali intu libbru *Garessio ieri e oggi.*

### Grafìa du Nicolino
Chi de sutta inta tabélla se pònan vegghe e létere duvéae in te stu sistémma de scritüa, cùn ascì a trascriçiùn in IPA/AFI e di ezèmpi.

### Grafìa du disiunàiu
A grafìa du disiunàiu garescìn a se diferensia da quella du Nicolino, perché a prezenta de mudìfiche, aa fìn de rende intu mòddu ciü adàttu tütte e furme e e prununsie prezènti fra e burgàe e e frasiùi garescìne.

#### Paragui cun e àtre grafìe
* U segnu *R* u va a indicà u sòn da r clascica, ma ascì quella evanescente, dunca u nu se duvéa a létera *Ȓ*.
* Au postu du grùppu **sc-**, pe andà a indicà u sòn de l'italiàn "sci" quande a s se tröva tacà a ina cunsunante diferente da a c dùse (cumme sp, st...) se duvéa u segnu *š*.
* Vegne inseìa ina lineétta sutta a *i* pé andà a indicà ina prununsia ciü stréta, ciü scimile a ina e bréve, prununsià cumme ina e serà e abrevià.
* I sun puscìbili a segunda da zòna diverse prununsiasiùi da n, che pé cumprumìsciu in càxi specifici a vegne segnà cumme *-nn*, da nu cunfunde peò cun a n nazàle zenese, nunustante ina serta sumiànsa.
* U sòn du fransese *jardin*, u végne rézu cun a *j*, cumme u sucedde intu brigascu, curispundente a a *x* di dialetti da Rivêa.

### Grafìa du Aschero
A grafìa do scritù Sergio Aschero, se diferènsia da quella du méstru Romano Nicolino pé-e séguènti caratéristiche:
* A "h" nù a l'è mütta, ma a sustitùisce a "c" in te "Sc-", l'è dunca présente a scritüa *Sh-.*
* U són da "i" abrévià l'è scritu cùn a létera *ï*, nu se duvéa a *ȉ*.
* A "r" curispunde a u són  ma ascì a , ciù évanéscènte, nu sé duvéa a *ȓ.*
* Au postu da "i" clascica, inti ditunghi se duvéa a létera *y*.

## Paragùi

## Testimuniànse scrìte

* *Garesce l'è u ciù bè paise du mundu*, de Giuseppe Ramondo, racòlta de puexie du 1959.
* *Tane*, de Sergio Aschero, racòlta de puexie du 1986, c'ha l'ha vintu a primma edisiùn du prémiu de-e parlàe dialétali piemunteixi "*‘L tò Almanach*", urganisàu da Primalpe.
* *Garessio ieri e oggi,* libbru cu cuntégne riféimènti au dialéttu lucale e mòddi de di, de Fulvio Basteris, du 2003.
* *Shchigaló*, de Sergio Aschero, racòlta de puexie e filastrócche du 2011, cùn l'intrudusiùn de Fulvio Basteris.
* *Tananà, Bededè, Piricicì: soprannomi di Garessio*, de Fulvio Basteris (2012), libbru cu cuntégne riféimènti ai moddi de dì in Garescìn.
* *Sc-crice cujì...*, racòlta de poexie de Romano Nicolino, in culaburasiùn cùn Vincenzo Bolia, du 2015.
**Tócu per Tócu*, de Sergio Aschero, racòlta de puexie brévi e cumpunimènti in stile *"haiku"* du 2016.

## Nòtte
;Nòtte au testu


;Nòtte bibliugrafiche


Categorîa:Lengua ligure