Série A (balón)

A **Série A** a l'é a màscima categorîa e ciù inportànte conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ a partî da-o 1912 e d'ancheu arivâ a-a sò ediçión nùmero çénto e un. 

## Fonçionaménto
A Série A a l'é o ciù inportànte tornêo do canpionòu naçionâle de balón, dæto ch'a l'é a màscima categorîa de quésto spòrt, e ancheu a conprénde dêxe squàddre in tùtto che vêgnan ségge da-a Ligùria che da-o Piemónte. A Série A a l'é organizâ in sce træ fâze diferénti, andàndo aprêuvo a coscì dîta "fórmola Bresciàn".

A prìmma pàrte do canpionòu, ch'a l'é quélla prinçipâ, a l'é a coscì dîta "*[[Stagión sportîva|regular season]]*". Inte sta fâze chi gh'é i scóntri dirétti tra tùtte e squàddre do canpionòu, inte 'n órdine ch'o l'é determinòu da-e sò poxiçioìn inta stagión pasâ, co-o formâto conosciûo cómme gîón a l'italiànn-a, pe 'n totâle de 18 giornæ inclûzo ségge e partîe d'andâta che quélle de retórno. In sciâ bâze di rizultâti de sta fâze chi, l'é decretòu i nómmi de çìnque squàddre che pìggian pàrte a-i *play-off* e de âtre ch'én pe cóntra costréite a zugâ i *play-out*.

Ségge i *play-off* che i *play-out* són disputæ co-a fórmola do gîón a l'italiànn-a, dónca gh'é de lóngo de partîe d'andâta e de retórno inte 'n órdine ch'o l'é determinòu da-a poxiçión goagnâ inta prìmma fâze, co-o gîón de *play-off* ch'o conprénde e prìmme çìnque squàddre da *regular season* e quéllo de *play-out* ch'o l'é formòu da-e âtre çìnque. Inta segónda fâze e vitöie vàn doî pónti in càngio di tréi da *regular season*, a tùtte e mainêe són d'azónze a-o pontézzo za goâgnòu e fàn clascìfica cómme i âtri a-a fìn da sta fâze chi.

E prìmme træ squàddre a-i *play-off* goâgnàn a partecipaçión dirètta a-e semifinâle pò-u scudétto; in càngio, l'ùrtimo pòsto disponìbile o l'é asegnòu a-a prìmma clascificâ do tornêo tra e âtre dôe do quésto gîón e-e prìmme dôe clascificæ ch'àn zugòu quéllo de *play-out*. Inti sparéggi a partîa a l'é ùnica (con cóbie 4° *play-off* - 2° *play-out* e 5° *play-off* - 1° *play-out* e dòppo o scóntro dirètto tra e dôe ch'àn pasòu a prìmma partîa) e cómme cànpo l'é çernûo o sferistêio da prìmma clascificâ asolûta. Da-o gîón de *play-out* se decìdde e squàddre ch'én retrocèsse inta Série B ascì, sàiva a dî e ùrtime clascificæ de sta fâze chi.

O canpionòu de Série A o se conclùdde co-e partîe de semifinâle e da finâle do scudétto, co-e quàttro squàddre qualificæ a l'ùrtima fâze che zêugan di dóggi incóntri, co-a partîa de andâta, quélla de retórno e, s'a l'é necesâia, unn-a de sparéggio. E cóbie de semifinâle són 1° *play-off* - squàddra da-i sparéggi e 2° *play-off* - 3° *play-off*, co-a partîa d'andâta ch'a l'é zugâ into sferistêio da squàddra ciù èrta de pontézzo, o sparéggio o l'é de lóngo in sce cànpo neótro.

Pe de ciù, e quàttro squàddre inte 'na poxiçión ciù èrta a-a fìn da *regular season* se goâgnan a parteçipaçión a-a Cóppa Itàlia da màscima série.

## Stöia
Scibén che i prìmmi tornêi de balón remóntan a-a fìn do sécolo XIX, a l'época de zugoéi lezendâi cómme o Giuseppe Filippa "*Ghindo*" de Cravansànn-a, o prìmmo canpionòu regolâre de sta disciplìnn-a chi o s'é dispotòu sôlo into 1912. Tra i atlêti ciù avoxæ de quélli ànni, se pêuan aregordâ o Riccardo Fuseri, canpión pe quàttro ànni de fîa, o Pierino Bonsignore e o Maggiorino Bistolfi, con doî scudétti ciaschedùn, e o Raffaele Ricca, ch'o l'à goâgnòu quàttro canpionæ. Into córso de 'n partîa a Àsti into 1920, o sanremàsco Milin Panizzi o l'à tiòu 'n balón de 180&nbsp;gràmmi a 'na distànsa de 87,5&nbsp;mêtri, stabilìndo un di ciù antîghi recòrd da disciplìnn-a. Inte sto perîodo chi o canpionòu de balón o l'êa asæ conosciûo o l'àiva bén bén de tifôxi, rivalezàndo co-o nêuvo zêugo do balón. Pe de ciù, se peu aregordâ cómme o Vittorio Pozzo, comisâio técnico da naçionâle italiànn-a de balón ch'a l'à goâgnòu doî mondiâli, o Carlo Parola, o Renato Cesarini e tànti âtri zugoéi da balón, avéssan zugòu a quésta disciplìnn-a ascì.

Inti ànni trénta o balón o pàssa sott'a l'òrganizaçión sportîva de l'Òrganizaçión Naçionâle Dòppo lavôro (OND), ch'a gestîva tùtte e ativitæ de l'época, ma o pîgia pöchi finançiaménti trêuvàndose inte 'n perîodo de fórte crîxi e vegnìndo emarginòu da-o rèsto do panoràmma sportîvo naçionâle. O canpionòu de l'época o l'àiva pochìscima inportànsa, con 'n nùmero asæ contegnûo de squàddre; adreitûa, into 1937, a-o canpión Paolo Rossi o no l'é stæto poscìbile difénde o sò tìtolo aprêuvo a-o fæto che i òrganizatoî no l'àivan avisòu in ténpo de l'inìçio da conpetiçión. Into màzzo do 1946 gh'é stæta 'na riunión de vàrri tifôxi e ecs dirigénti a Torìn con l'òbietîvo de òrganizâse inte 'na federaçión ma i travàggi són stæti asæ lónghi e, into méize de dexénbre de quéllo ànno, o balón o l'é stæto inglobòu inta federaçión de tanboêto.

Inti mæximi ànni, sùbito dòppo a fìn da goæra, o l'êa arestòu sôlo quàrche sferistêio ancón in fonçión, con l'intrêga disciplìnn-a ch'a vegnîva in pràtica gestîa da-i tréi inpiànti de Torìn, Àrba e Àcqui inte 'na manêa forteménte specolatîva. Pe de ciù, o canpionòu o l'êa zugòu a seténbre, a-a fìn da stagión sportîva dedicâ sorviatùtto a-i tornêi, fæto ch'o portâva i zugoéi a no trovâse inte mêgio condiçioìn pò-u scudétto. O canpionòu da màscima série o vêgne tórna inandiòu a partî da-o 1947 (sénsa âtre interuçioìn scìnn-a quélla do 2020, caxonâ da-a pandemîa COVID-19), co-e pöche squàddre de l'época e co-a sfìdda ritrovâ tra l'Augusto Manzo, conscideròu un di ciù fórti zugoéi da stöia do balón, e o sò grànde rivâle Francesco Gioetti. Defæti, tra o 1947 e o 1951, o canpionòu o vêgne goâgnòu pe çìnque vòtte de fîa da-o Manzo, co-în'inpréiza ch'a no l'é ciù stæta ripetûa. Pe de ciù, into 1942, o Manzo o l'àiva parteçipòu ascì a-o canpionòu de balón co-o brasàllo, vinçéndo cóntra i ciù avoxæ specialìsti de quélla disciplìnn-a.

Co-o prinçìpio di ànni '50 o balón o l'incoménsa tórna a svilupâse aprêuvo a-i sfòrsci de çèrti diretoî, cómme quéllo do sferistêio de Àrba, o Romualdo Isnardi, e do giornalìsta da *Gazzetta d'Alba* Remo Gianuzzi, con l'òbietîvo de liberâ o balón da-e scomìsse, avrìndolo a-i zoêni e faxéndolo conósce in scî giornâli. Into 1951, a Torìn, a l'é stæta dónca creâ l'Unión Italiànn-a Balón Elàstico (UIPE, *Unione Italiana Pallone Elastico*), co-a prezénsa, tra i âtri, de l'Isnardi, de Gianuzzi e de Manzo.

Sta disciplìnn-a chi a l'incoménsa coscì a atirâ l'interésse di giornâli: inte quésto perîodo publicaçioìn cómme *La Stampa*, *Il Popolo Nuovo*, *Tuttosport*, a *Gazzetta del Popolo*, *[[O Sécolo|Il Secolo XIX]]* e il *Corriere del Popolo* coménsan a riportâ inte 'n mòddo regolâre a crònaca di fæti da-o móndo do balón. Són inouguræ i nêuvi sferistêi de Càrcae, Sàn Stêva Bélbo, Inpêia, Cêva, Cùnio e Bra, méntre tórnan in ativitæ quélli de Àsti, Bêne Viagénn-a e Lêua. Into 1951 a finâle do tornêo de Torìn tra l'Augusto Manzo e o Franco Balestra, in contenporània a-o derby da çitæ de zêugo do balón, a l'à ciù de 5.000 spetatoî. Into mæximo perîodo o spòrt o se svilùppa inte 'n mòddo ciù profescionìstico: into 1953 o canpiòn de Prelà Franco Balestra o pàssa a-a *Sapet Torino* co-in contràtto de 500.000 frànchi a l'ànno, 'n pö mêno de quànte o vegnîva pagòu a-i zugoéi da balón ma a ògni mòddo asæ consciderévole. Aprêuvo a-o fæto che i tornêi garantîvan di gròsci goâgni a-i sò òrganizatoî, levàndo de interésse a-o canpionòu, into 1959 a federaçión a l'à stabilîo che tùtte e squàddre de prìmma e segónda categorîa dovéssan ripozâ pe fòrsa a-o mêno o giórno prìmma de partîe de canpionòu.

In sciâ fìn, co-i ànni '60, o canpionòu o l'é tórna diventòu l'evénto sportîvo ciù inportànte da stagión, co-i tornêi che són amermæ de nùmero e frequénsa. Sto chi o l'é 'n perîodo de gràn popolaritæ pe-o balón, con migiæa de tifôxi a ascìste a-e partîe de gréndi canpioìn cómme Piero Alemanni, Aurelio Defilippi, Donato Feliciano, Beppe Corino e Guido Galliano. A fìn de st'época chi a l'é segnâ, into 1964, da-o retîo de l'Augusto Manzo e, into 1967, da-a demoliçión do grànde sferistêio de Torìn, l**Edmondo De Amicis''. A l'é pöi incomensâ a rivalitæ tra o [[Felice Bertola]] e o [[Massimo Berruti]], che se contendiàn o tìtolo pe squæxi vìnt'ànni.

Into [[1983]] o vêgne zugòu pi-â prìmma vòtta o tornêo da Cóppa Itàlia e, a partî da-o [[1992]], són òrganizæ e prìmme conpetiçioìn internaçionâli. Da quéste o s'é pöi svilupòu o [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi]], zugòu in Itàlia ascì inte l'ànno [[2004]].

== Àlbo d'öo ==

Chi de sótta gh'é 'n estræto de l'àlbo d'öo do [[canpionòu italiàn de balón]]. A partî da-a sò prìmma ediçión, zugâ inte l'ànno [[1912]], o tìtolo o l'é stæto goâgnòu da squàddre de vintéutto çitæ diferénti.

* 1912:  **Mondovì** (1°)
* 1913:  Mondovì (2°)
* 1914:  Mondovì (3°)
* 1915:  Mondovì (4°)
* 1917:  **Torìn** (1°)
* 1918:  Torìn (2°)
* 1919:  **Bra** (1°)
* 1920:  **Àcqui** (1°)
* 1921: **Tornêo individoâle**
* 1922:  Bra (2°)
* 1923:  **Àcqui** (2°)
* 1924:  **Beinétte** (1°)
* 1925:  **Inpêia** (1°)
* 1926:  Inpêia (2°)
* 1927:  **Cùnio** (1°)
* 1928:  **Àsti** (1°)
* 1929:  Bra (3°)
* 1930:  **Neive** (1°)
* 1932:  Torìn (3°)
* 1933:  Torìn (4°)
* 1934:  Torìn (5°)
* 1935:  **Canélli** (1°)
* 1936:  **Àrba** (1°)
* 1937:  Torìn (6°)
* 1938:  Àrba (2°)
* 1947:  Àrba (3°)
* 1948:  Àrba (4°)
* 1949:  Àrba (5°)
* 1950:  Àrba (6°)
* 1951:  Àrba (7°)
* 1952:  Inpêia (3°)
* 1953:  **Ougùsta Benéize** (1°)
* 1954:  Mondovì (5°)
* 1955:  Torìn (7°)
* 1956:  **Àcqui** (3°)

* 1957:  Torìn (8°)
* 1958:  **Aspe Cêva** (1°)
* 1959:  Torìn (9°)
* 1960:  Torìn (10°)
* 1961:  Torìn (11°)
* 1962:  Àrba (8°)
* 1963:  Cùnio (2°)
* 1964:  Cùnio (3°)
* 1965:  Cùnio (4°)
* 1966:  **Andêua** (1°)
* 1967:  Andêua (2°)
* 1968:  Andêua (3°)
* 1969:  **Canâ** (1°)
* 1970:  Cùnio (5°)
* 1971:  **A Céive** (1°)
* 1972:  A Céive (2°)
* 1973:  **Monestê Bórmia** (1°)
* 1974:  Monestê Bórmia (2°)
* 1975:  Àrba (9°)
* 1976:  Cùnio (6°)
* 1977:  Àrba (10°)
* 1978:  Monestê Bórmia (3°)
* 1979:  Àrba (11°)
* 1980:  Monestê Bórmia (4°)
* 1981:  Monestê Bórmia (5°)
* 1982:  **Sàn Stêva Bélbo** (1°)
* 1983:  **Çéngio** (1°)
* 1984:  Àrba (12°)
* 1985:  Sàn Stêva Bélbo (2°)
* 1986:  Àrba (13°)
* 1987:  Cùnio (7°)
* 1988:  Cùnio (8°)
* 1989:  Canâ (2°)
* 1990:  Canâ (3°)

* 1991:  Àrba (14°)
* 1992:  Àrba (15°)
* 1993:  **Cortemìlia** (1°)
* 1994:  **Tàggia** (1°)
* 1995:  **Dôçêo** (1°)
* 1996:  Dôçêo (2°)
* 1997:  **Spîgno Monferòu** (1°)
* 1998:  Cùnio (9°)
* 1999:  Cùnio (10°)
* 2000:  Cùnio (11°)
* 2001:  **Montexéllo d'Àrba** (1°)
* 2002:  Montexéllo d'Àrba (2°)
* 2003:  Sàn Stêva Bélbo (3°)
* 2004:  Cùnio (12°)
* 2005:  Cùnio (13°)
* 2006:  Àrba (16°)
* 2007:  **Doliàn** (1°)
* 2008:  **Diàn d'Àrba** (1°)
* 2009:  **Vilanêuva do Mondovì** (1°)
* 2010:  Vilanêuva do Mondovì (2°)
* 2011:  Canâ (4°)
* 2012:  Àrba (17°)
* 2013:  Canâ (5°)
* 2014:  Canâ (6°)
* 2015:  Àrba (18°)
* 2016:  **Castagnêue de Lànse''' (1°)
* 2017:  Castagnêue de Lànse (2°)
* 2018:  Cùnio (14°)
* 2019:  Castagnêue de Lànse (3°)
* 2021:  Cortemìlia (2°)
* 2022:  Cortemìlia (3°)
* 2023:  Dôçêo (3°)
* 2024:  Àrba (18°)
* 2025:  Cortemìlia (4°)

## Nòtte


## Bibliografîa

* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 
* 

Categorîa:Balón (zêugo)