Dialetu uaröxiu

U **dialetu uaröxiu** l'é ei parlè lucäle dra çittä d'Uä, 'ntra pruveincia d'Lisciandria, che, se bain che l'é 'ndràinta a ra zona dra leingua ligüre, a musctra impurtanti infruanse dra leingua piemuntaise

## Sctoria e letratüra
### Ei cuntasctu
Ant'u xvilupu du dialetu uaröxiu l'hä avü in rolu impurtante ia relasioun cui parlè ligüri centräli: ra çittä d'Uä l'é sctäia difäti streciamainte liäia a ra sfera d'infruansa ligüre, suvratütu dai 1277, quande i Malaspin-na i l'han vendoua a ia Repüblica d'Zena, fein-na a i 1814, quande l'é pasäia a u Regnu d'Sardegna. Ad ogni modu, se bain che is legame cun Zena l'é sctä forte, ra natüra geugrafica d'Uä l'hä purtä sainsa dübiu anche ai cuntribütu dra cultüra e di parlè dei Munfrä. C'scì Uä l'é saimpre sctäia 'ntra sò sctoria in pounte a 'nmasu a ia realtä ligüre e a quela padan-na: d'ätra pärte, as truäva 'ntra Scträ du Zuvu, che zä da u XIII seculu a culegäva ra rivera cun ra cianüra lisciandrèin-na e cui Munfrä, ben bain prima dra custrusioun dra Scträ du Tüichein ant'ei 1870.

An generäle, ei testimunianse leträrie di parlè d'l'Ultrezuvu “sctoricu” i soun poche, xliäie an relasioun a ra geugraféia lenguistica e scärse riscpatu a ra sctoria leträria. A livelu lucäle, difäti, de d'lä d'cäca tema che us ripeta, ei tensciùgni d'sci autui i soun tropu diferainti, c'scì cume diferainte l'é ra tendainsa culturäle di diversci periudi sctorici, saimpre dipendainte da mudelli d'föra o avxein, aura zenaixi e ligüri, aura munfrigni e piemuntaixi, aura nasiunäli. Us träta dounca d'tascti d'ucaxioun (per esaimpiu, sturnèlli d'fascta, pueséia d'invetiva) d'üzu streciamainte lucäle, mä anche d'opere che i miru a tradisiùgni leträrie d'ciü läigu rescpìru.

### U Satçaintu
Ra testimuniansa scricia ciü antiga du dialetu uaröxiu che am é 'riväia a pä ese ra tradusioun dei prime çinquanta ötave dra ''Geruzalemme liberäia'' du Tasso, cumpeia 'nt'u Satçaintu e cunseiväia 'nt'l'archiviu Büffa d'Uä (Anselmo Roveda u mensoun-na is tasctu c'me “persu”). 'Nt'ei 1783 ei pueta arcädicu Benedettu Büffa (1737-1784) u funda l'Accademia Urbainse, n'asuciasioun che l'é ancura ativa 'ntra difuxiòun e valurizasioun dei patrimoniu sctoricu, artisticu, lenguisticu e folcloristicu d'Uä. 

### U Risurgimaintu
Tra l'Ötçaintu e ra prima metä du Növçaintu ra prudusioun leträria an uaröxiu a cunuscia in mumaintu d'fiuritüra, an linea cun ra tendainsa, alura difüza an tüta l'Itälia, a l'interasse pei cultüre pupuläri e i tradixiugni dei regiugni. Dumenicu Büffa (1818-1858), che l'é sctä prima d'tütu furtemainte 'mpegnä 'ntra pulitica dei sò taimpi, a l'imprinçipi c'me espunainte dra snisctra muderäia e pöi du liberalixmu d'Cavour, u tröua pärte 'ntra sctoria dra letratüra an uaröxiu ascì. 'Ntra sò vita l'é sctä fundatù dei giurnäle *Lega Italiana* (1848), depütä a ra Cämera du Regnu d'Sardegna, Minisctru d'l'Agricoltüra e dei Cumerciu suta i guverni Gioberti-Chiodo e per finì Cumisäriu pleniputensäriu dra pruveincia d'Zena suta ei guvernu Cavour per risulvai ei bulezümi d'ispirasioun mazinian-na. Dai pountu d'viscta leträriu, Dumenicu Büffa l'é sctä però anche ei prim folclorista 'nt'ei cuntasctu ligure-subalpein e ei prim leträ du Regnu d'Sardegna a antainde u sctüdiu dei tradixiugni pupuläri cume quesccioun filulogica. D'ätra pärte, pr'u sctüdiu dei testimunianse che l'avaiva 'rgü, l'hä elaburä in fein sisctema metudulogicu d'riçeica, d'critica di tascti e suvratütu d'ortugraféia dialetäle. L'opera ch'a droba is sò primätu l'é u *Saggio di sapienza popolare*, c'mensä 'nt'ei 1838, ch'u cuntegna 281 pruveibi 'rgüi 'ntra zona d'Uä, 'ntra valä d'l'Ùiba, a Turein, a Zena e an çima a i brichi dra Ligüria centräle. Per de ciü, in manuscriciu dra sò *Raccolta di canzoni popolari*, c'mensäia 'nt'ei 1840, u sarä drubä da Costantino Nigra, che da lé u l'avaiva avü, per scrive l'opera *Canti popolari del Piemonte* (1888).
 

Cuntempuräneu d'Dumenicu Büffa, prutaguniscta du Risurgimaintu a Uä e demucraticu radicäle 'nt'ei cuntasctu puliticu du sò taimpu, Tugnein Rebbora (1815-1861) l'é sctä autù d'cansugni e sunetti a tema patrioticu e celebrativu. Dra sò prudusioun, tra ätre pueséie an italian, us mensoun-na *Zobbia grassa ant Uò*, scricia an ucaxioun d'l'emanasioun du Sctatütu Albertein ant'ei 1848, e trai sunetti dedicäi a i surdäi uaröxi dra Prima Uèra d'Indipendainsa. 

Ant'ei cuntasctu di canti pupuläri e dei fòre d'tradisioun us ricorda ei testimunianse 'rgoue an giru a Uä, se bain che de scpesu presentäie c'me “ligüri” o “zenaixi”, e püblicäie da Oreste Marcoaldi an'ei 1855.

### Ra rivulusioun indüstriäle
Ei maisctru d'sccöra Francesco Carlini, che l'avaiva zä staisu an italiàn u saggiu *Cenni storici su Ovada* (1874), 'nt'ei 1881 u cumpoun-na ia pueséia satirica *Ra carossa do diao*, an ucaxioun dra custrusioun dra feruvéia tra Növe e Uä. Ei cumpunimaintu, ançertä an çima a u tema d'l'ignuransa pupuläre, dra superstisioun e du rigettu c'me reasioun ai prugressu tecnulogicu, l'hä avü in gran suciasu a u taimpu e l'è sctä adatä fein-na pr'u teätru da pärte d'na cumpagnéia lucäle d'atui. 

### Ei dou uère mundiäli
Culoumbu Gajoun (1878-1973) l'é vissü per diversci ägni a Uä, dounda l'hä laurä c'me antiquäriu e l'hä c'mençipiä ra sò cariera d'leträ sulu 'nt'ei cuntasctu du disäxiu suciäle dei prim dopu uèra. Difäti, 'nt'ei 1919 u püblica 'nt'ei *Corriere delle Valli Stura e Orba* ia pueséia *Mangia ti ca mangiu mi* e, l'ännu dopu, *U crescia tutu*, dui cumpunimainti che i denounsiu ra trägica cundisioun ecunomica du taimpu, segnä da ra fäme, da l'aumaintu dei prexi e da ra disucupasioun. 

U püblica anche ei pueséie *Peia u santé* e *Feja a lavè* an çima a l**Emancipazione, giornale socialista'', ch'u dvainta però vitima dei agresciugni fasciste. 'Nt'ei [[1923]] alura u püblica an çima a u ''Giornale d'Ovada, Eco dell'Alto Monferrato'', giurnäle lucäle d'ispirasioun fascista, ''Ra batàia 'ncù scipèinte''. Ad ogni modu, i temi 'nt'i queli u se 'nversa u xlançu liricu dra meiu pueséia d'Gajoun i soun suvratütu ra natüra, ra tèra natäle, ei paesägiu, ei moundu campagnòlu, ei feie dra campägna, l'oua e i vein dei culein-ne d'Uä. 



Ant'i veint'ägni dei [[Fascismo|fascixmu]], per uagnè ei cunsainsu dra giainte, u regime u urganiza dei fascte pupuläri ciamäie ''Vendemmiali'': l'é propi 'nt'is cuntasctu ch'u fiuriscia ei periudu d'oru d'Gajoun, ch'u vega i sò cumpunimainti sccrove in gran suciasu e godì d'läiga difuxioun 'ntra zona d'Uä. Sctampä a [[Zena]] 'nt'ei [[1944]], ''Niappe'' l'é 'n puemetu burlescu ançertä an çima ai persunägiu da dounda l'opera a peia u nume. Niappe, nume ipocoristicu per Giuxappe, l'é in cuntadein sempliciottu saimpre prountu a cuntè ei sò sctorie pein-ne d'esagerasioun per blaghè o ei sò dixlipe redicule, cundeie cun ia grässa cumicitä pupuläre. Cumounque Gajoun l'é arscì a fè d'in persunägiu dra scchernia pupuläre na figüra per nainte scciäta che, de d'lä dra sò ingenuitä, l'é taincia d'irunéia, d'umanitä e suvratütu d'in carätere arxiulì. Staisa tra ra fein di ägni Çinquanta e i primi di ägni Sciuscianta, ra racòlta d'epigrammi ''I limùgni du Dè'' l'é na cronaca muräle d'quelu taimpu, ch'a tratäva i aspetti ciü rediculi mä anche trägici du sgòundu dopu uèra. 'Nt'ei [[1963]] l'Accademia Urbainse a püblica l**Antologia Ovadese* con dei opere d'l'autù, curäia da [[Emilio Costa|Miliu Coscta]]. A 'n çertu pountu dra sò vita Gajoun u sctramüa a Zena, dound'u cuntinua a cumpoun-ne pueséie e epigrammi fein-na a i sò ürtimi giurni. Pocu prima d'murì u läscia i sò scrici ai pitù Cav. Natale Proto per l'Archiviu sctoricu d'l'Accademia Urbainse.





=== U sgòundu dopu uèra e ei miräculu ecunomicu ===
Amiratù d'Gajoun, [[Francu Reseccu]] ([[1920]]-[[2007]]) l'hä vissü da zuvnu ei tragedie dra [[Segonda Guæra Mondiâ|Sgòunda Uèra Mundiäle]], mä ra sò prudusioun l'é cunuscioua suvratütu per ra sò rapresentascioun di lascti cangiamainti dra sucietä 'riväi cui [[miräculu ecunumicu|miräculu ecunomicu]] du sgòundu dopu uèra. L'é sctä apresä c'me pitù ascì, che l'hä fäciu di quädri dedicäi a i paesägi d'Uä, sò cära tèra natäle, o a i sò persunägi, rapresentäi cun ina sensibilitä psicologica fuza. Dra sò pueséia us ricorda *Ra freve du cemaintu* ([[1960]]), ch'a träta cun irunéia l'anvaxiaindu e ra muscitä di taimpi muderni, e *La gora di prexi* ([[1971]]), scricia an ucaxioun d'l'inaugurasioun dei prim supermeicä dra çittä.



Ant'i apounti d'sctoria leträria d'[[Fiorenzo Toso]], tra i autui uaröxi du sgòundu dopu uèra i soun ripurtäi u sctoricu [[Gino Borsari|Ginu Bursäri]] ([[1917]]-[[1944]]) e i pueti [[Carlo Piero Pessino]] (*Au Gaiun Culumbu*), Tugnein Tassistru ([[1912]]-[[1988]]) (*U trenein da Növe a Uä, U dialettu, A Uô, Sghinzere e sghinzerugni*), Miliu Turrielli ([[1922]]-?). An particuläre, Turrielli l'hä scriciu u racountu *I Re Magi*, ei pueséie *Saira d'esctà*, *Ra Galanta* e *Ia fascta du Sctatutu*, ei racolte d'pueséie *Mesctei di na vòta* e *Räcule uaröxe*, in libretu d'racounti antitulä *Sctorie de Sctüra*, mä l'hä anche cumpilä ei *Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni*. Tassistru l'hä 'nvece lasciä 175 pueséie, che ei ciü tante i soun discpunibili an fùima dattiloscricia e suvainte d'grämu leze: i sò cumpunimainti i risautu per l'üzu d'na fùima particuläre d'dialetu, rica d'parole uramäi xmentiäie.





=== L'era digitäle e u dialetu 'ncöi === 
An generäle, an [[Italia|Itälia]] l'üzu di dialeti l'é scentä 'nt'ei cursu dei Növçaintu suvratütu cun ra difuxioun dra sccörarizasioun, di mazi d'cumunicasioun e d'tüte ei ätre mudalitäie d'espuxisioun a ra [[Léngoa italiànn-a|leingua italian-na]], d'l'italofunéia, c'me d'diverse fùime d'cunträsctu ascì a u dialetu. Difäti tüci sci parlè i soun sctäi cunscideräi 'nt'ei pasä ra “malerba dialettale” ch'a duvaiva ese rancäia véia, per raxiùgni pulitche e suciäli, a partì zä dai cuntasctu dra sccöra. Ei [[Piemonte|Piemounte]] l'é tra ei regiugni dound'u dialetu u pò dìse particularmainte pocu vivu, suvratütu 'nt'ei zone dei çittäie: secoundu l'[[ISTAT]] u 9,8% dei persoun-ne 'ntra regioun u druba scma u dialetu an fameia e u 25,4% u u druba ansame a l'italiàn (2006). An tüttu ei Piemounte l'üzu di dialeti u se cunseiva an limitäie zone d'vera e propi [[diglosseia|diglossia]], cun tüta prubabilitä 'nt'ei pciti ciantri 'ntra campägna, resisctainda sulamainte 'ntra generasioun di noni, e u pä dounca ese desctinä a scparì 'nt'l'èicu d'pochi ägni. An particuläre, u dialetu uaröxiu ascì l'hä patì na forte cuntrasioun ant'ei cursu du seculu pasä e c'sci l'é sctä ugettu 'nt'i ürtimi ägni d'diverse inisiative per ripiele e cunseivele, anche gräçie a i növi mazi tecnulogici d'l'era digitäle. 'Nt'is suicu us inseriscia ei grüpu Facebook “Ra sghinséra” (da u nume d'in sctrumaintu muxicäle che us sunäva 'ntra sman-na santa, ciamä an zenaise “ræna” e an italiàn “raganella”), nasciü 'nt'u [[2015]] da n'idea d'Dino Gaggero cui fein d'fè cunusce u dialetu d'Uä, d'uardèle e d'difòundle. 'Nt'ei mëxmu sainsu a s'impegna 'ncöi l'Accademia Urbainse ascì, fundäia 'nt'ei [[1783]] da Dumenicu Büffa e pöi ripruposcta da Eraldo Ighina 'nt'ei [[1957]]. Sa urganizasioun a s'prupoun-na difäti d'fè cunusce ra cultüra dei posctu, d'scpantiè ra fuimasioun artistica e educativa, d'valurizè l'ereditä sctorica dra çittä d'Uä.

== Carateristiche e clasificasioun == 
U dialetu uaröxiu l'é clasificä 'nt'u [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte|Ligüre d'Ultrezuvu d'Punainte]] mä u custituiscia in parlè d'tranxisioun cun u [[dialetu autu-munfrein]] dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]], ra zona dei quelu a cumprainde zä i cumüni cunfinanti a Nord e a Ovest d'[[Morere|Murere]], [[Chermoìn|Cheimurein]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[A Roca|Ra Rocca]]. Ei cunfein ch'u spartiscia ra leingua ligüre da quela piemuntaise difäti u cura 'ntra pruveincia d'Lisciandria ciü o menu sü pei fiüme [[Ùiba]], ch'u päsa propi per Uä. 

L'areäle du dialetu uaröxiu us xläiga cui sò variante de d'lä dra sula çittä d'Uä ai paixi an giru. Is parlè difäti u musctra na gran varietä an teimini d'ghega e d'vucabuläriu, ch'a dipainde da ra frasioun ([[Gnuchetu]], [[Lacosta]], [[‘Ngherlan|'Ngherlan]], [[San Lurainsu]]), dai quarté e fein-na dau rioun an quesccioun. Per esaimpiu, ei curispetivu dra parola italian-na “finestra” an uaröxiu u pò ese, secoundu ra zona, *baicoun* [baiˈkou̯ŋ] (ciantru d'Uä, carugi), *beicoun* [beiˈkou̯ŋ] ('ntra periferéia e a [[Berforte|Belforte]] ascì), *barcoun* [barˈkou̯ŋ] c'me an zenaise o, ancura, *f'nesctra* [ˈfnεʃtra] e *f'nasctra* [ˈfnaʃtra] c'me 'nt'i parlè piemuntaixi avxein. Ultre a ra sò maicä tendainsa a muè 'nt'u teritoriu, u dialetu d'Uä l'é ben bain cangiä cui pasè du taimpu, tantu che Paolo Bavazzano, 'ntra presentasioun du sò Vucabuläriu, l'hä missu an cèru c'me "l'ägia subì variasiùgni a ogni tramountu d'generasioun", acettainda diverse "cuntaminasiùgni". 




Ra natüra particuläre du dialetu uaröxiu as distingua per na serie d'carateristiche, tra ei queli us riporta:
# palatisasioun vansäia di grüpi /pl/ e /bl/ an /tʃ/ e /dʒ/, mä sulusioun de /fl/ an /fi/ ciütosctu che an /ʃ/ cume an [[Lengoa zeneize|zenaise]] e ancura 'nt'i parlè d'[[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]] (per esaimpiu *ciöve *c'me u zenaise *“ciêuve”, *giàncu c'me* “giànco”*, mä fiùra anvece du zenaise sccetu* “sciôa/sciô*”, bain che l'é uramäi gnoua ciü cumüne ra fùima italianizäia “*fiôre*”). Is fenomenu l'é cumparsciü 'nt'u zenaise zä 'nt'ei Çinçaintu (per esaimpiu “*ciêuve*” anvece dei precedainte “*piover*” o “*ciànze*” per “*pianzer*”)*;*
# mancansa dei fenomenu d'l'apocope, c'me 'nt'i [[Parlæ liguri|parlè ligüri]], föra che i pochi mëxmi cäxi (per esaimpiu , *forte* cume u zenaise “fòrte” anvece dei munfrein *fort*);
# presainsa d'sincope, c'me 'nt'i [[Léngoa piemontéize|parlè piemuntaixi]] (per esaimpiu an *mnasctra* c'me 'nt'ei munfrein *mnèstra*, anvece du zenaise “menèstra”);
# palatisasioun de /kl/ (per esaimpiu ögiu, c'me 'nt'u zenaise “éuggio” e 'nt'ei munfrein *ogg*, mä nainta 'nt'ei piemuntaise *eucc/euj*);
# sulusioun de /li/ an /j/ cume 'nt'u [[Dialetto noveize|nuvaise]] e anche 'nt'ei munfrein, anvece du zenaise /dd͡ʒ/ (per esaimpiu, *fameia* c'me 'nt'u nuvaise "*famìa"*, diversamainte da u zenaise “famìggia”);
# trasfuimasioun de /uː/ an /yː/ c'me an ligüre, an cangiu dei munfrein /i:/ (per esaimpiu, *füme* e paregiu u zenaise “fùmme”, anvece de "*fïmm"*);
# cunseivasioun dra /r/ tra ei vucäle, ch'a l'è scentäia 'nt'u zenaise sulu 'nt'u Satçaintu c'me trätu pupuläre, mä ch'a l'é rasctäia 'nt'ei variante du ligüre “a prunounsia arcaica” 'nt'ei zone dra perferéia (per esaimpiu ei uaröxiu *sarà* an raportu cun u zenaise "*saiâ*", *alura* cun "*alôa*", *aura* cun "*òua*"). L'aproscimainte alveuläre ([ɹ]), cèru “indice ligüre” che l'é ancura segnaläia pr'ei lucalitäie minuri an giru a Uä (d'solitu ciamäia “r ariundäia”), l'é an véia d'trasfuimasioun ant'in ciü genericamainte setentriunäle monovibrainte alveuläre ([ɾ]) e l'hä suvainte na prunounsia an mazu.
# cäucia dra /k/ tra ei vucäle che an zenaise l'hä dä an cangiu /g/ (per esaimpiu *feu* per u zenaise “*fêugo*”, *zuè* per “*zugâ*”, *eua* per “*ægua*”);
# trasfuimasioun de /kt/, che 'nt'u zenaise l'hä dä /it/, an /t͡ʃ/ cume 'nt'i parlè d'Masoun e d'Campu, 'nt'l'[[urbascu]] e anche 'nt'ei munfrein, mä nainta 'nt'ei piemuntaise (per esaimpiu *nöce* per u zenaise “*néutte*”, *fäciu* per “*fæto*”, *diciu* per “*dîto*”);
# presainsa dei fenomenu dra “[[A tònica velarizâ|A tonica velarizäia]]”, saraiva a dì ei cangiamaintu 'ntra prunounsia dra letra A ([a]) quande as tröua suta l'aciaintu dra parola. Ra zona d'difuxioun d'is carätere a se scpantia tra ra [[Rivêa de Ponénte|Rivera d'Punainte]] (fein a i quartéi punentigni dra çittä d'Zena) e i [[Bäsu Piemunte|Bäsu Piemounte]], tantu da 'nterassè dei variante dra leingua ligüre e anche dra leingua piemuntaise. 'Nt'ei uaröxiu ra A tonica velarizäia a péia in sòun ben bain streciu tra ra A e a O serä ([ɒ]): riguärdu a ia graféia, Miliu Adrian Turrielli u segna 'nt'u sò vucabuläriu is sòun cun ä (Uä, mäzo, ännu, Natäle), mä suvainte l'é rapresentä cun ô ascì, per esaimpiu 'ntra grafeia d'Culoumbu Gajoun (Uô, môzu, ônnu, Natôle).



Ra [[linea isoglossa]] ch'a l'é sctäia suvainte cunscideräia decisiva per afeimè o neghè ra natüra ligüre d'in parlè l'é quela ch'a segna ei cunfein dra palatisasioun vansäia di grüpi /pl/, /bl/ e /fl/ an /tʃ/, /dʒ/ e /ʃ/. Difäti, is fenomenu u rapresainta “l'ünica nuvitä prupimainte ligüre” e us pò mirè an modu cèru 'nt'ei uaröxiu ascì, cun l'ecesioun dei grüpu /fl/, mä l'é anche vèra che per isctu ra palatisasioun l'é ra menu afeimäia 'nt'i ätri parlè ligüri e a manca per esaimpiu 'nt'u [[Dialèto spezin|dialetu d'Spesia]]). Is fenomenu u manca per esaimpiu zä 'nt'ei parlè d'[[Scirvan|Seivan]], ei cumüne che us tröua sulu a 7 chilòmetri ciü a Nord d'Uä. 'Nt'is prinçipi [[Hugo Plomteux]] u n'cunscideräva nainta c'me ligüre fein-na u [[Dialetto noveize|nuvaise]] per ra mancansa d'palatisasioun cumpleta (c'me per [ˈbjaŋku] anvece du zenaise [ˈdʒaŋku], da u [[Léngoa latìnn-a|latein]] medieväle *blancum*), bain che c'me ra leingua ligüre u cunseiva ei vucäle atone a ra fein dra parola, secoundu na carateristica ch'a distingua i dialeti padagni da quei “propimainte ligüri”. 

D'ätra pärte, ei uaröxiu u presàinta di träti che i se scmaiu a quei di parlè ligüri centräli ciütosctu che di dialeti ciü avxein dei Munfrä meridiunäle, mä u dimusctra cère diferainse cun i öine e cun i ätri. Us pò anche ascrive a ra fameia di [[parlè d'l'Ùiba|parlè d'l'Ùiba]], ra definisioun dei queli l'é cumounque scma d'natüra geugrafica e nainta lenguistica, dätu ch'a 'rgöia ansame dialeti ligüri, piemuntaixi e ligüri-piemuntaixi. I parlè d'l'Ùiba i péiu difäti u nume da quelu dei fiüme [[Ùiba]] e i s'poru divide an bäsu-olbaischi (uaröxiu) e autu-olbaischi (mureraise, tiglietaise, urbascu).

== Ortugraféia ==
U sctoricu [[Emilio Costa|Miliu Coscta]] (1931-2012), an ucaxioun dra staisüra dra sò *Antologia Ovadese* (1964) per l'[[Accademia Urbainse]], l'hä sutulineä c'me quelu d'l'ortugraféia uaröxia u saigia in prublema da ra sulusioun difiçile, dätu che ia tradisioun scricia l'é scärsa. Difäti, dopu avai cunsciderä ei peculiaritäie morfologiche e lesicäle dei parlè d'Uä, ansame a ra mancansa d'in sisctema d'scritüra auturevule, Coscta l'hä çernü n'ortugraféia ch'a ripiése ei regule drubäie zä da Dumenicu Büffa per ra sò racòlta d'cansùgni pupuläri.



Ant'u so *Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni* ([[1980]]), [[Emilio Adriano Torrielli|Miliu Adrian Turrielli]] u premetta na seçioun antitulä “*Avvertenze*”, dound'u musctra u sisctema d'scritüra drubä per u sò lavù. 



== Gramatica ==
=== Articuli ===
I articuli determinativi i soun:
* Pr'u singuläre
:- *l** dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle (''l'äzu'', ''l'eua'', ''l'iria'', ''l'ortu'', ''l'ursu'')
:- ''ei'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''b, c, f, g, m, p, q, v'' (''ei bö'', ''ei fiö'', ''ei mätu'', ''ei pan'', ''ei vein'')
:- ''u'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''d, l, n, r, s, t, x, z''
:- ''ia'' ò ''ra'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu per cunsunante (''ia/ra cä, ia motu, ra sccära, ra zeta'')
* Pei pluräle
:- ''i'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''i cagni, i urluchi, i murigni, i äxi, i tori'')
:- ''ei'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''ei oche, ei fiure, ei äre, ei mäte, ei zeine'')
Ecesiùgni: dedvanci a i numi singuläri che i c'mainsu cun ''ua'' e ''ue'' (sincope de gua e gue) us druba ei pei masculein e ia o ra pei feminein: per esaimpiu, ''ei uardioun, ei uersu, ia uèra, ra uärdia''. Dedvanci a i numi masculein singuläri che i c'mainsu cun ''c, g'' palatäli (''ci, gi, ce, ge'') us druba u an cangiu de ei: per esaimpiu, ''u cinaize, u giru, u cèru, u gesciu''. 

I articuli indeterminativi i soun:
:- ''in'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun vucäle o cun cunsunante e i numi feminein che i c'mainsu cun vucäle (''in èicu, in oibu, in cavä, in dädu, in mägu, in angnia, in oca, in isula, in èrnia'')
:- ''na'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante (''na careia, na fiura, na nuxe, na tegula, na sula, na vaina, na xiäta'')
:- ''n** dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle, u pò piè ei posctu de *in* (*n'äzu, n'orcu, n'oca, n'èrnia, n'ursu, n'ursa, n'äibura, n'isula*)
:- *ne* dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun *sc* e *x*, süttu segueie da n'ätra cunsunante (*ne sctäbi, ne scplinsioun, ne sccuplotu, ne xneiä, ne xlaversoun, ne xnairvu*)

### Numi
Ant'u dialetu uaröxiu i numi i fùimu ei pluräle secoundu ei regule che i veru aprövu:
* *-a* atona 'nt'i numi feminigni a dvainta *-e* (*careia/careie, läla/läle, bäiba/bäibe*), maintre 'nt'i numi masculigni a dvainta *-i* (*pueta/pueti, bäiba/bäibi, päpa/päpi*)
* *-u* atona a dvainta *-i* (*megu/meghi, luvu/luvi, chigömaru/chigömari, angeru/angeri, zanru/zanri, pesccau/pesccai*). 
* i numi che i cangiu d'genere ai pluräle, saraiva a dì dai masculein ai feminein, i sciortu an *-e* (*övu/öve, ossu/osse, xnugiu/xnuge, dì/deie*)
* i ciü tanci di numi che i finisciu per *-su* [su] e *-ssu* [sˑu] i han ei pluräle an -sci (*rüssu/rüsci, atresu/atresci, schersu/schersci*)
* i numi che i finisciu per *-se* [ze] o *-su* [zu] i han ei pluräle an *-xi* (*zenaise/zenaixi, maise/maixi, paise/paixi; üsu/üxi, näsu/näxi*)
* *-e* atona 'nt'i numi masculigni a dvainta *-i* (*daince/dainci, päre/päri*), maintre 'nt'i numi feminigni a n'cangia nainta ai pluräle (*levre/levre, nuxe/nuxe*)
* i numi masculigni che i finisciu per vucäle tonica *-ä, -é, -ì, -ö, -ù, -ü* ai pluräle i péian ina *-i* atona (*prä/präi, surdä/surdäi; pé/péi, santé/santéi, maxlé/maxléi, amré/amréi; fì/fìi, marì/marìi, badì/badìi; fiö/fiöi, bö/böi, lensö/lensöi; crù/crùi, udù/udùi, durù/durùi; mü/müi*)
* *-ä* 'nt'i numi feminigni a dvainta *-äie* (*çittä/çittäie, cä/cäie, gnä/gnäie, nuvitä/nuvitäie*)
* i numi feminigni che i finisciu per vucäle tonica *-é, -ö, -ü* ai pluräle i n'cangiu nainta (*muié/muié, sö/sö, virtü/virtü*)
* i numi che i finisciu per *-àn, òun, éin* ai pluräle i sciortu riscpativamainte an *-àgni,  ùgni, ìgni* (*bacan/bacagni, can/cagni, faxian/faxiagni; cansòun/cansùgni, limòun/limùgni, sòun/sùgni; véin/vigni, cuntadéin/cuntadigni, campanéin/campanigni*; per "man" us riporta ei fùime "man" e "magnie")
* *-ai* a n'cangia nainta ai pluräle (*pai/pai, dispiaxài/dispiaxài, duvài/duvài*)

### Agettivi
An generäle, i agettivi i fùimu ei pluräle a ra mëxma manera di numi.

### Prunumi
#### Prunumi d'persoun-na


:(1) Per esaimpiu *<u>mi</u> a vägu, <u>ti</u> it lavuri, <u>luiätri</u> i han insisctì*
:(2) Per esaimpiu *us <u>nan</u> ripärla n'ätr'ännu, u n'se <u>nan</u> tröua, a <u>n'</u>hä vusciü doue*
:(3) Per esaimpiu *a i uma visctu anche <u>lé</u>, i çeicävu propi <u>ti</u>*
:(4) Per esaimpiu *u <u>m'</u>uäcia, i <u>l'</u>dixiu luiätri, a <u>se</u> scpegia, u <u>m'</u>invita a vurainse bain, a <u>v'</u>avaiva anche avisä, a <u>i</u> truäva saimpre, i <u>s'</u>ansigu e i <u>se</u> sccuru*
:(5) Per esaimpiu, *apaina che u <u>m'</u>vé an mainte a <u>v'</u>fäsu savai, s'a <u>i</u> painsu, a n'<u>ie</u> fä cäxiu, a <u>s'</u>é däia u russetu, i ommi i <u>s'</u>tiru ün cun I'ätru u lämu*
:(6) Per esaimpiu *a <u>m'le</u> ricordu, a <u>t'le</u> fuma nuiätri, a <u>i l'</u>hö scpiegä, a <u>v'le</u> digu, a <u>v'ie</u> läsciu, cheicdöin u <u>s'le</u> ricorda, chi u <u>s'ia</u> ricorda?* 
:(7) Per esaimpiu *u <u>i</u> vö menu parole, sctamatein u <u>i</u> a u sù, u <u>i</u> era i meicä, u n'<u>ie</u> sarä mäi d'dinei* 
:(8) Per esaimpiu *u s'<u>ie</u> pò 'rivé, u s'<u>ie</u> puraiva anche 'ndé* 


### Prepusisiùgni
#### Prepusisiùgni saince
An uaröxiu, ei prepusisiùgni saince i soun *de (d'), a, da, an, cun, an çima a, per, tra, fra.* 
#### Prepusisiùgni articuläie
Ei prepusisiùgni articuläie i soun u risultätu d'l'ancountru tra ei prepusisiùgni saince e i articuli determinativi:

### Veibi
Antra cuniugasioun, u dialetu uaröxiu l'hä a carateristica d'impoun-ne l'üzu d'fùime prunuminäle dedvanci a i veibi, an tüte ei persoun-ne, taimpi e modi finìi, föra che l'imperativu. C'me dounca succeda anche 'nt'u zenaise, bain che scma per ra sgòunda e per ra tersa persoun-na singuläre, us radugia ei prunume prima dei veibu, dätu che *a*, *it*, *u*, *a*, *i*, *i*, i han ra funsioun d'in vera e propi prunume (prunumi persunäli clitici o atoni). Per esaimpiu:

#### Veibu ESE
* **Modu indicativu**

* **Modu cunzuntivu**

* **Modu cundisiunäle**

* **Modu infinì**

* **Modu participiu**

* **Modu gerundiu**

#### Veibu AVAI
* **Modu indicativu**

* **Modu cunzuntivu**

* **Modu cundisiunäle**

* **Modu infinì**

* **Modu participiu**

* **Modu gerundiu**

#### Ei cuniugasiùgni
An uaröxiu i veibi i han quätru cuniugasiùgni, che 'ntra tabella d'suta i soun rapresentäie cui paradigmi dei fùime ciü d'esaimpiu:

**Prima cuniugasioun (-É)**
pärlu, parluma; parlä; parlé
sautu, sautuma; sautä; sauté
portu, purtuma; purtä; purté
tröu, truvuma; truä; trué
zöu, (it) zöi, zuùma; zuä; zué
sou, (it) sòui, süùma; süä; süé
cuntinuu, cuntinuuma; cuntinuä; cuntinué
vägu, ‘nduma; ‘ndä; andé
dägu, duma; dä; dé
fäsu, fuma, fäciu, fé
stägu, stuma, sctä, scté**Sgòunda cuniugasioun (-AI)**
devu, (it) devi, duvuma; duvü; duvai
possu, (it) pòi, puruma; purrö; pusciü; purai
vöiu, (it) vöi, vuruma; vurrö; vusciü; vurai
päru, (it) päri, paruma; parsciü; parai
piäxu, piaxuma; piaxü; piaxai
sò, (it) säi, suma; saciü; savai**Tersa cuniugasioun (-E)**
vaindu, venduma; vendü; vainde
cheirdu, cherduma; cherdü; cheirde
cumpoun-nu, cumpunuma; cumposctu; coumpoun-ne
çernu, çernuma; çernü; çerne
baivu, buma; bü; baive
‘rgöiu, ‘rguiùma; ‘rgü; ‘rgöie
cöiu, cuiùma; cüiü; cöie
reiu, riuma; riü; reie
tradou, tradouma; tradotu; tradoue
buiu, buiuma, bujì, buie
cröbu, crubuma, cuertu, cröbe
cùru, curuma, cursu, cure/curì**Quärta cuniugasioun (-Ì)**
sàintu, sentuma; sentì; sentì
finisciu, finuma; finì; finì
seivu, seivuma; seivì; seivì
sciortu, sciurtuma; sciurtì; sciurtì
sofru, sufruma; sufrì
vegnu, (it) vei, vé, gnùma, gni, veru; gnirö; gnü; gnì
digu, (it) dixi, dixiuma; diciu; dì

I ciü tanci di veibi an uaröxiu i han ra desinainsa d'l'infinì an *-è* e quela dei participiu pasä an *-ä*; ra sò cuniugasioun l'é dounca:

* **Modu indicativu**

* **Modu cunzuntivu**

* **Modu cundisiunäle**

* **Modu infinì**

* **Modu participiu**

* **Modu gerundiu**

* **Modu imperativu**

## Lesicu
### I nümeri

0 zeru
1 oin
2 dui
3 trai
4 quätru
5 çeinque
6 sei
7 sate
8 ötu
9 növe

10 dexe
11 öinze
12 duze
13 treze
14 quatorze
15 cheinze
16 seze
17 disate
18 dixiötu
19 dixnöve

20 veinte
21 vint öin
22 vinti dui
29 vinti növe
30 tranta
31 trant öin
32 tranta dui
40 quaranta
50 çinquanta
60 sciuscianta
70 setanta
80 utanta
90 nuvanta

100 çaintu
101 çaint oin
200 düxiantu
201 düxiant oin
300 trexiaintu
301 trexiaint öin
400 quäterçaintu
500 çincçaintu, çinçaintu
600 seiçaintu
700 satçaintu
800 ötçaintu
900 növçaintu

1000 mile
1.000.000 in milioun
1.000.000.000 in miliärdu

### I maixi d'l'ännu e ei stagiùgni
z'nèfeivèmärsuavrìmäzuzügnulüiuaugusctusetaimbreutubrenuvaimbreziaimbre, d'xiaimbre

aprim-ma/primavaira, esctä, autün-nu, invernu 

### I giurni dra sman-na
lünexdìmatexdìmecurdì, meicurdìzöbiavenerdì, venardìsäbud'maignia

### Ei ure
1:00 in botu2:00 dui boti3:00 trai boti4:00 quätr ure5:00 çinc ure6:00 sei ure7:00 sat ure8:00 öt ure9:00 növ ure10:00 dex ure11:00 ünz ure12:00 mez dì - maza nöce

## Cunfrountu cun ätri parlè
D'suta l'é ripurtäia na liscta d'parole an diversci parlè ligüri, piemuntaixi e “d'tranxisioun”, ch'a musctra i rapporti d'analugeie e d'diferainse secoundu i carateristici fenomeni lenguistici.

## Modi d'dì

* *Ancù d'asè*: per furtonia (an zenaise “ancón d'asæ”, an italian “meno male”)

* *Andè ciü che bachetu*: scapè velocemainte per scansè in periculu intravisctu (an zenaise “dâghe de vêie”, an italian “fuggire a gambe levate”)

* *Andè tantu c'me na casctägna bavusäia*: varai tantu quante na casctägna çiçä e ümra d'scpou, saraiva a dì u n'varai nainte (an zenaise “no vài ùnn-a tròfia”, an italian “non valere un fico secco”)

* *Anversu c'me in casü*: ese d'cativu umù, avai ra löina per traversu (an zenaise “avéi a lùnn-a imbösa”, “avéi pigiòu l'êuio”)

* *At salüt Bergnö*: at salüt B. peicà u n'rascta nainta da fè, saraiva a dì 'n't'häi capi'u nainta, it ei 'rivä an ritärdu, it ei tärdu.

* *Däie in can da m'nè*: däie in can da purtè an giru per lvet-le da 'nt'i péi, ni däie a ménte (an zenaise “alevâ d'inti pê”, an italiàn “togliere dai piedi”)

* *Fèsne asè*: ni dè nsciöina impurtansa, ni preòcupese nainta (an zenaise “fâsene asæ”, “battisene l'ànima”, an italiàn “infischiarsene”)

* *Fäme nainte voze l'anima*: ni crusäme, ni fäme gnì u neivusu (an zeneize “no m'angosciâ”)

* *Fèie fè aré*: cunsümè cheicosa an modu sensä, sainsa xghirele

* *Gni zü da l'Ùiba*: ese ciulandäri 

* *Irtu c'me in çepu*: xgrözu, ruvidu, crü c'me in tocu d'legnu

* *L'a in tocu d'corda*: l'é in omu da nainta (an zenaise “êse un òmmo da cìcche”)

* *L'a i na bala biga*: l'é in bal paciügu

* *L'a saimpre ra mëxma leluia*: l'é ogni vòta u solitu discursu nuiusu

* *L'a z'rä in äzu cariä d'lazägne caude*: l'é mortu d'fregiu in äzu ch'u purtäva de lazägne caude; scchernia per quei che i han fregiu quande fregiu u ni n'é

* *Pal da piögi*: pelandroun, scansafatighe (an zenaise “schenn-a drita”, “schénn-a da viôlìn”)

* *Tuca e busctica*: ançiga e tacugna

* *Um me suvè mancu*: um vè mancu an mainte, an a i pensu mancu (an zenaise “no ghe pénso mànco”, an italiàn “non ci penso neanche”)

* *Quande i ciarabale i riscioru u santè, l'è taimpu de lvè i gran d'ampè*: quande i ciarabale i 'nlüminu ei pasere, saraiva a dì quande c'mensu a lüxì tra zügnu e lüju, l'é rivä ei mumaintu d'cöie ei gran (ei ciarabale i soun ciamäie an zenaise “ciæbelle”, an italiàn “lucciole”)

* *Sant'Arséia ai pässu d'na fïrmeia* (o “feimeia” o “fuimeia”): u 13 d'dxaimbre l'é, secoundu ra tradisioun pupuläre, ra giurnä ciü cürta d'l'ännu (an italiàn “Santa Lucia, il giorno più corto che ci sia”)

* *San Pè u n'an voèu iun cun lè*: sgòundu na tradisioun pupuläre, chi u fä ei bägnu (a Zena 'nt'ei mä, mä a Uä 'nt'u Sctüra o 'nt'l'Üiba) prima dei vintinöve d'zügnu u cuinta d'murì xneiä (an zenaise “San Pê o ne veu un con lê”)

* *A i hö na sai ch'a beivraiva l'Ùiba an Casctè*: a i hö na sai esagerä, a i hö davài bsögnu d'baive

* *A m'soun murdü 'nt'ia laingua*: a m'soun imposctu d'sctè sittu

* *A m'lesa ia vita*: u pärla mä d'mi (an zenaise “parlâ derê a-a schénn-a”)

* *A breti*: an modu cunfüzu, a cäxiu (an zenaise, “abrétio”)

* *Uccellu de gàggia nu cantu d'amù, che cantu de ràggia*: d'chi, sccundainda u sò discprexiu, u musctra n'alegréia ciütosctu rumurusa. E u pò vurai dì ascì: se iöin ch'u duvraiva avai d'l'odiu cun ti u vé a fete l'amigu, u i a suta cäca ingännu.

* *Er bel l'è quel che piaxe*: ra bellessa a n'é na qualitä ugettiva dei cose, mä ciütosctu in valù sugettivu liä a i güscti e ai preferainse d'ognidöin

* *A buia mä*: ra situasioun a s'mette mä (an italiàn “si mette male”)

* *Meiu na cabän-na au sù cun teciu paissu, che in casctè au lubi o in ricu palässu* (an italiàn “è meglio una capanna con tetto di paglia ma al sole che un castello o un palazzo sempre in ombra”) 

## Legami d'föra

* 

* 

## Bibliugraféia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notte


Categorîa:Lengua ligure