Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra

A **Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra** a l'é stæta, tra o 1922 e o 1991, unn-a de chìnze repùbriche socialìste che fâvan pàrte de l'Unión Soviética.

Fondâ a-i 28 de avrî do 1920, quànde, co-a seu infroénsa inta región, a RSFS Rùscia a l'é ariêscîa a fâ montâ a-o potêre de figûe a lê amîghe, dòppo dôi ànni d'indipendénsa a l'é intrâ a fâ pàrte da RSFS Transcaocàzica, desfâ do 1936, insémme a-a RSS Armêna e a-a RSS Giorgiànn-a, e dónca inte l'Unión. A seu capitâle a l'êa, coscì cómme inte l'Azerbaigiàn da giornâ d'ancheu, a çitæ de Baku.

## Etimologîa
O nómme "Azerbaigiàn" o vêgne da "A Tæra de Atropates", rè Acheménide do perîodo Elénico ch'o controlâva a región estéiza pi-â pàrte d'Azerbaigiàn e de Cùrdistan ancheu in Iràn, dónca pe de tære a mezogiórno do stâto modèrno de l'Azerbaigiàn. A despêto de quésta diferénsa giögràfica, nómme prezénte o l'é stæto çernûo do 1918 da-o partîo do Musavat, da dêuviâ a-o pòsto di topònimi de Transcaocàzia e Baku ch'êan stæti dêuviæ da l'aministraçión inperiâle rùscia. A pòula "Azerbaigiàn", into detàggio, a ne vêgne da-o persiàn modèrno *Āzarbāydjān*, a seu vòtta derivòu da-e fórme, inte l'órdine da-a ciù recénte a-a ciù antîga, *Ādharbāyagān*, *Ādharbādhagān*, *Āturpātākān* e *Atropatkan*.

Da-a seu fondaçión o Pàize o l'êa ofiçialménte conosciûo co-o nómme de Repùbrica Socialìsta Soviética de l'Azerbaigiàn (ò Azêra), cangiòu inte Repùbrica Soviética Socialìsta de l'Azerbaigiàn con l'aboliçión da Repùbrica Socialìsta Federatîva Soviética Transcaocàzica, in acòrdio a quànte scrîto inte Costituçioìn do 1937 e do 1978. Do 1991, con l'indipendénsa renovâ, o Pàize o l'à cangiòu de nómme inte Repùbrica de l'Azerbaigiàn (ò Repùbrica Azêra), vegnûo ofiçiâ a l'intrâ in vigô da Costituçión de l'Azerbaigiàn do 1995.

## Stöia
### Fondaçión
A RSS Azêra a l'é stæta fondâ a-i 28 d'avrî do 1920, co-a réiza do govèrno da Repùbrica Democràtica Azêra a-e trùppe bolscevìche do pòsto, comandæ da-o Davud Huseynov e da-o Nariman Narimanov e con l'arénbo da l'11° Armâ de l'ezèrcito soviético.

A-i 13 d'òtôbre do 1921 e repùbriche soviétiche de Rùscia, Arménia, Azerbaigiàn e Giòrgia àn firmòu 'n tratâto co-a Turchîa, o coscì dîto Tratâto de Kars, che, ciù de 'n nêuvo asèsto di confìn, o l'à portuòu a RSS Nakhichevan, prìmma indipendénte, a êse inclûza inte quélla Azêra cómme RSSA de Nakhichevan.

Pe de ciù, i confìn tra a RSS Azêra e quélla Armêna són stæti cangæ ciù vòtte, lasciàndo tùtte dôe e pàrte insodisfæte e meténdo e bâze di scóntri sccupæ inti ànni aprêuvo.

### RSFS Transcaocàzica

A-i 12 de màrso do 1922 i govèrni de RSS Azêra, Armêna e Giorgiànn-a àn creòu 'n unión tra de lô dîta Repùbrica Socialìsta Federatîva Soviética Transcaocàzica (RSFST), ch'a l'é stæta o prìmmo tentatîvo de creâ 'n'unión de repùbriche socialìste, fæto ciù ò mêno 'n ànno prìmma da creaçión de l'URSS. O Conséggio de l'Unión da RSFST o l'êa formòu da-i raprezentànti de træ repùbriche e, into detàggio, êan o Nariman Narimanov pi-â RSS Azêra, o Polikarp Mdivani pi-â RSS Giorgiànn-a e o Aleksandr Fyodorovich Miasnikyan pi-â RSS Armêna. A-a càrega de Prìmmo Segretâio do Partîo Comunìsta da Transcaocàzia o l'é stæto elezûo o Sergo Ordzhonikidze.

Insémme a Rùscia, Ucraìnn-a e Bielorùscia, into méize de dexénbre do 1922 a RSFST a l'é stæta tra i fondatoî de l'Unión Soviética, sopravisciûa scìnn-a-o 1991. A RSFST, pe cóntra, a no l'é duâ goæi, vegnìndo desfæta into méize de dexénbre de quatòrze ànni dòppo pe l'inposcìbilitæ di leader de træ repùbriche a risòlve de dìspute in sce ciù problêmi. Azerbaigiàn, Arménia e Giòrgia són dónca vegnûe di ménbri dirètti de l'URSS.

### Economîa e svilùppo

Inta primavéia do 1921 a fòrma de govèrno da RSS Azêra a vêgne co-o ténpo cangiâ da-o modéllo bazòu in scî Comitâti Rivoluçionâi (*Revkom*) e in scî Comitâti di Contadìn Pövei (*Kombeds*) a quéllo, za difûzo inta Rùscia, di Soviet.

Pe incoragî o svilùppo de l'indùstria petrolìfera azêra, da l'inportànsa stratégica, o Suprêmo Soviet de l'Economîa Naçionâle (BCHX) o l'à decîzo pe di gréndi investiménti inte quésto setô. Gh'é dónca stæto di rizultâti inportànti ségge in cànpo agrìcolo, co-o svilùppo de 'n scignificatîvo scistêma de *[[kolkhoz]]* ch'o l'à fæto vegnî l'Azerbaigiàn o segóndo produtô de tê inte l'Unión Soviética, dòppo da RSS Giorgiànn-a, ciù che inte l'indùstria petrolìfera. Prezénpio l'é stæto inougoròu i nêuvi inpiànti da Bâia de Ilyich, de Qara-Chukhur, de Lok-Batan e de Kala, co-ina produçión ch'a l'é montâ a tòsto o 60% de tùtto o petròlio prodûto inte l'URSS. Pe sta raxón chi, a-i 31 de màrso do 1931, a RSS Azêra a l'à riçevûo o riconosciménto de l'Órdine de Lenin, ònorificénsa da lê goâgnâ inte 'n'âtra òcaxón ascì, a-i 15 màrso do 1935, pi-â ricorénsa do seu 15° aniversâio.

A-a fìn do segóndo ciàn quinquenâle (1933-1937), a RSS Azêra a l'êa vegnûa a tèrsa repùbrica de l'URSS pe volùmme de capitâli investîi.

### Segónda Goæra Mondiâle

Into perîodo tra i 17 de seténbre 1939 e o 21 zùgno 1941, co-o pàtto de no agresción Molotov-Ribbentrop, e relaçioìn comerciâli tra l'Unión Soviética e a Germània nazìsta són anæte avànti, tànto chò-u petròlio azêro o l'êa unn-a de esportaçioìn ciù inportànti.

A scitoaçión a l'é però cangiâ do bèllo co-a diciaraçión de goæra da Germània, fæta a-i 22 de zùgno do 1941. Inte quéllo moménto a produçión petrolìfera da RSS Azêra a l'é arivâ a-o seu màscimo storìco, pægio a 23,5 milioìn de tonêi. A popolaçión azêra a l'é stæta coscì coinvòlta inte 'n mòddio stréito inta goæra, ségge cómme volontâi e sordàtti regolâri de l'Armâ Róssa che finìndo inte ativitæ produtîve ligæ a-o servìçio do sfòrso militâre, con di lavoratoî, spécce quélli de indùstrie petrolìfere, che l'àn vìsto i seu tùrni de travàggio alonghîse scìnn-a-e 12 ôe, sénsa giórni de pösa, férie e vacànse prìmma da fìn da goæra. Pi-â seu inportànsa stratégica, i póssi petrolìferi azêri són vegnûi diventiàn un di òbietîvi de l'òfenscîva tedésca ciamâ "Òperaçión Bleu", ch'a l'é arivâ scìnn-a-i mónti do Càocazo ma che, co-a sconfìtta inta batàggia de Stalingràddo, són stæti costréiti a abandonâ a región, alôa òrganizâ into coscì dîto Reichskommissariat Kaukasus.

Co-o decrétto do Suprêmo Soviet de l'Unión Soviética do frevâ 1942, 500 lavoratoî de l'indùstria petrolìfera azêra àn riçevûo de ònorificénse e de promoçioìn. A popolaçión de l'Azerbaigiàn a l'à pagòu 'n prêxo in vìtte umâne ciutòsto pezànte, con ciù ò mêno 290.000 pèrdie tra i 600.000 òmmi mandæ a conbàtte.

### Dòppo goæra

In fæto bén bén inportànte pe-e génte azêre o l'é stæto l'òcupaçión soviética, inta stæ do 1941, da pàrte de l'Azerbaigiàn conpréiza into stâto de l'Iran. Quésta prezénsa militâre rùscia a sùd do sciùmme Aras a l'àiva defæti portòu a resciuscitâ i sentiménti Pan-Azêri, ciù che a repigiâ l'ûzo da léngoa azêra in càngio do persiàn, incoragîo da scritoî, giornalìsti e insegnànti proveniénti da-a RSS Azêra.

Con l'arénbo de l'URSS, into méize de novénbre do 1945 l'é stæto creòu l'outònomo "Govèrno do Pòpolo Azêro", con sêde inta çitæ de Tabriz e goidòu da Jafar Pishevari, o càppo do Partîo Democràtico Azêro. Into brêve perîodo de l'aministraçión soviética da pàrte iraniànn-a de l'Azerbaigiàn ghé stæto de fòrti prescioìn a l'unificaçión di doî teritöi, favorîe da-a fondaçión di nêuve instituçioìn colturâli azêre. L'òcupaçión soviética de pàrte de l'Iràn, a l'época aleòu co-e poténse Òcidentâli, a l'é però stæta a vivàgne de fòrti tenscioìn tra i doî blòcchi, e fòscia tra e càoze ch'àn inescòu a Goæra Fréida, con l'URSS che in sciâ fìn a l'à dovûo retiâ e seu trùppe e pérde o contròllo da zöna, coscì tornòu a-o govèrno de l'Iràn a-a fìn do 1946. I leader do Partîo Democràtico Azêro són dónca scapæ inte l'Azerbaigiàn soviético scibén che o Pishevari, do quæ o Stalin no s'êa mâi fiòu goæi, o l'é mòrto fîto inte de circostànse dùbie.

Inti ànni '50 l'é stæto inandiòu i prìmmi póssi petrolìferi *off-shore* e, co-a fìn de polìtiche de stànpo ciù Stalinìsta, l'é comensòu 'n perîodo de megioaménto de condiçioìn de vìtta, spécce inte l'instruçión e into stâto sociâle, co-in svilùppo spedîo de l'urbanizaçión e de l'indùstria. Pe cóntra, però, o govèrno centrâle o l'à adotòu de nêuve polìtiche de "ruscificaçión" de repùbriche soviétiche, dîte de *sblizheniye* (riavixinaménto), con l'òbietîvo de unî tùtte e génte inta naçión Soviética.

### Chéita

Inti ànni '60 l'é conparîo i prìmmi ségni de crîxi do scistêma soviético, che no àn risparmòu a RSS Azêra e che, into detàggio, àn interesòu o setô petrolìfero. Defæti, gh'êa stæto l'avertûa de nêuvi cànpi petrolìferi inte de âtre regioìn de l'URSS e de manimàn àivan comensòu a svuâse i giaciménti a tæra, co-a produçión *off-shore* che pe cóntra a no l'êa ancón consciderâ abàsta conveniénte into seu rapòrto cósti-ricâvi. O rizultâto de quéste polìtiche o se peu védde into fæto che l'Azerbaigiàn o l'àiva, levòu o Tagikistàn, o tàscio de créscita ciù bàsso de tùtte e repùbriche soviétiche e, cómme consegoénsa da crîxi, sccéuppa tórne e tenscioìn étnico, màscime tra Armêni e Azêri, che són stæte represce co-a violénsa da-e otuoritæ centrâli.

Co-in tentatîvo de risòlve a seu crîxi struturâle, o govèrno soviético o l'à nominòu do 1969 l'Heydar Aliyev cómme Prìmmo segretâio do Partîo Comunìsta de l'Azerbaigiàn: ch'o l'é in pàrte ariêscîo a contrastâ a crîxi amiàndo de diverscificâ e ativitæ econòmiche do Pàize, sostegnìndo into detàggio l'indùstria do cotón. O l'é ariêscîo a consolidâ a clàsse polìtica da repùbrica ascì, che co-e seu nòmine a l'êa formâ squæxi sôlo da azêri, invertìndo o procèsso de ruscificaçión comensiòu co-e lézze de *sblizheniye*. Do 1982 l'Aliyev o l'é vegnûo un di ménbri do Politburo do Partîo Comunìsta de Mósca, poxiçión ch'o l'à dovûo abandonâ do 1987 pe-i contràsti co-o nêuvo leader de l'URSS Mikhail Gorbachev, pe l'òpoxiçión de l'Aliyev a-e polìtiche da coscì dîta *[[Perestroika]]*.

A fìn di ànni '80, co-o govèrno de Gorbachev, a l'é stæta caraterizâ da 'na scitoaçión de lóngo ciù invexendâ inte tùtto o Càocazo, ch'a l'à tocòu a RSS Azêra sorviatùtto pe quànte o rigoardâva a questión do Nagorno-Karabakh. I conflìtti étnici àn rivelòu quànte o Partîo Comunìsta òrmâi o no l'êa ciù in gràddo de garantî l'órdine e tutelâ i interèsci naçionâli; co-a scitoaçión ch'a s'é conplicâ co-a nêuva polìtica da *[[glasnost]]* ascì, ch'a l'à portòu a-a nasción di prìmmi òrgani d'informaçión e partîi polìtici indipéndenti. Tra quéste òrganizaçioìn a ciù inportànte a l'êa o Frónte Popolâre de l'Azerbaigiàn (*Azərbaycan Xalq Cəbhəsi*, AXC), aversâio dirètto di comunìsti a-o govèrno e tra i prìmmi inspiratoî do moviménto indipendentìsta azêro. A ògni mòddo, l'é présto arivòu a reaçión de l'Armâ Róssa, ch'a l'à mìsso tenporaniaménte a taxéi e domànde d'indipendénsa co-ina violénta represción, conosciûa cómme o "Zenâ Néigro" (*Qara Yanvar*), ch'a l'à fæto ciù de mòrti 130 a Baku.

A RSS Azêra a l'à pigiòu pàrte a-o referendum votòu da tùtta l'URSS pe decìdde se conservâ ò mêno l'unión, scibén che con de rifórme, votaçión ch'a l'é stæta boicotâ da-a vìxinn-a RSS Armêna e inti teritöi da RSSA Nakhichevan. I rizultâti ofiçiæ, anonçiæ con làrgo antìçipo e in favô da propòsta do govèrno centrâle pe 'na magiorànsa do 93,3%, són stæti sùbito contestæ da-o Frónte Popolâre de l'Azerbaigiàn, che pe cónto seu o l'à diciaròu che sôlo o 15% da popolaçión o l'àiva pigiòu pàrte a-o referendum.

A fìrma do coscì dîto "Tratâto de l'Unión di Stâti Sovrén" a l'é stæta però contrastâ da-o coscì dîto putsch de agósto, cólpo de stâto falîo da pàrte di ménbri ciù conservatoî de l'URSS e da-a sucesîva aceleraçión inte diciaraçioìn d'indipendénsa de repùbriche soviétiche. Into detàggio, l'Azerbaigiàn o l'à diciariòu a seu indipendénsa a-i 30 de agósto do 1991, quàttro méixi prìmma da disoluçión de l'URSS a-i 26 dexénbre, intràndo a fâ pàrte da Comunitæ di Stâti Indipendénti (CSI) into méize de seténbre do 1993. A-a fìn do 1991 i scóntri inta región do Nagorno-Karabakh són scceupæ inte 'na goæra avèrta, conbatûa scìnn-a-o cesâ-o-fêugo do 1994, ch'o l'à rexistîo scìnn-a-o nêuvo sécolo, co-i conflìtti do 2016 e do 2020.

## Scìnboli
**<big>Bandêa</big>**

**<big>Enblêma</big>**

**<big>Ìnno</big>**

## Govèrno
A-i 28 de avrî do 1920 o Comitâto Rivoluçionâio Tenporànio o l'à pigiàu o contròllo da repùbrica, creàndo coscì 'n govèrno dîto Conséggio di Comisâi do Pòpolo de l'Azerbaigiàn. Dòppo l'aprovaçión, inte l'ànno aprêuvo, da nêuva Costituçión da RSS Azêra da pàrte do prìmmo Congrèsso di Soviet de tùtti i Azêri. o Comitâto Rivoluçionâio o l'é stæto estromìsso da-o potêre, co-a creaçión do Comitâto Esecutîvo Centrâle, ch'o l'é vegnûo o màscimo òrgano legislatîvo da RSS.

Co-a Costituçión do 1937, a quàrta, o potêre legislatîvo inta RSS Azêra o l'é pasòu a 'n nêuvo òrgano, sàiva a dî o Suprêmo Soviet do Stâto.

### Càppi de Stâto
* Sergey Kirov (1921-1926)
* Levon Mirzoyan (1926-1929)
* Ruhulla Akhundov (1925-1926)
* Mir Jafar Baghirov (1933-1953)
* Imam Mustafayev (1954-1959)
* Veli Akhundov (1959-1969)
* Heydar Aliyev (1969-1982)
* Kamran Baghirov (1982-1988)
* Abdurrahman Vazirov (1988-1990)
* Ayaz Mutallibov (1990-1991)

### Prescidénti
;Prescidénti do Comitâto Esecutîvo Centrâle
* Mukhtar Gajiyev (1921–1922)
* Samed Aliyev (1922–1929)
* Gazanfar Musabekov (1929–1931)
* Sultan Medjid Efendiev (1932–1937)
* Mir Bashir Gasimov (1937–1938)

;Prescidénti do Presidium do Suprêmo Soviet
* Mir Bashir Gasimov (1938–1949)
* Nazar Geydarov (1949–1954)
* Mirza Ibrahimov (1954–1958)
* Ilyas Abdullayev (1958–1959)
* Saftar Jafarov (1959–1961)
* Mamed Iskenderov (1961–1969)
* Gurban Khalilov (1969–1985)
* Suleyman Tatliyev (1985-1989)
* Elmira Gafarova (1989–1991)

;Prescidénti da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
* Ayaz Mutallibov (1991)

## Fòrse armæ

Quànde o fâva pàrte da strutûa militâre de l'Unión Soviética l'Azerbaigiàn o l'òspitâva, scìnn-a pöco prìmma da seu indipendénsa, ciù de 60.000 òmmi de l'ezèrcito soviético, desccegæ inte tùtta a repùbrica e spartîi tra i quàttro còrpi de Fòrse de Tæra, de Fòrse Aérie, de Fòrse Aérie de Diféiza e da Marìnn-a. A ciù inportànte conpagnîa de fòrse terèstri in Azerbaigiàn a l'êa a Quàrta Armâ, ch'a l'àiva o seu quartê generâle, insémme a de unitæ de supòrto, inta çitæ de Baku. Tra e bregàdde inte st'armâ chi se pêuan aregordâ gh'êan quélle indipendénti de mìsili tæra-âia (SAM), quélle d'artilierîa e de bregàdde SCUD. I còrpi armæ "tradiçionâli" ciù inportànti da Quàrta Armâ êan e bregàdde de fanterîa mecanizâ da 23°, de stànsa a Ganja, a 295° a Lenkaran, a 60° a Baku e a 75°, ch'a l'àiva a seu bâze into teritöio conosciûo cómme *[[Repùbrica Aotònoma de Naxçıvan|Naxçıvan]]*, che pe no goæi, da-o 1920 a-o 1923, o l'é stæta 'na repùbrica soviética indipendénte. Pe de ciù, o l'êa inportànte ascì o regiménto de elicòteri d'asâto de Ganja, dotòu de Mil Mi-24 e Mil Mi-8.

Inta RSS Azêra gh'êa sôlo 'n cànpo d'adestraménto pe-e trùppe de tæra, sàiva a dî a Schêua Superiôre de Comàndo de Àrme Conbinæ de Baku (BVOKU). A lêva militâre a l'é stæta introdûta sôlo a-o pasàggio de l'aministraçión da RSS a-o dirètto contròllo Soviético, scibén che-e persónn-e ciamæ a-e àrme êan restæ a 'n bàsso nùmero.

## Economîa
Inti teritöi da RSS Azêra l'é stæto de lóngo praticòu l'agricoltûa intensîva, co-o 54,9% da seu superfìcce ch'a l'êa coltivâ, pægia a ciù ò mêno 4.755.100 ètari. Bén bén inportànte a l'êa l'arecugéita e a lavoraçión do legnàmme, pægia do 2007 a 136 milioìn de métri cùbbi.

A finî o quàddro gh'êa 'n setô de l'alevaménto do bestiàmme ciutòsto svilupòu e 'na rìcca ativitæ de pésca into Mâ Càspio.

Poster of Azerbaijan 1934. Petroleum extraction.jpg|L'estraçión do petròlio, 1934
Poster of Azerbaijan 1936. Literacy projects.jpg|I progètti de arfabetizaçión, 1936
Poster of Azerbaijan 1936. Labour ethics.jpg|Ética do travàggio, 1936
Poster of Azerbaijan 1937. Agriculture.jpg|A coltivaçión do cotón, 1937
Poster of Azerbaijan 1938. Planned economy.jpg|L'economîa pianificâ, 1938
Poster of Azerbaijan 1938. Financial policy.jpg|A polìtica finançiâia, 1938
Poster of Azerbaijan 1939. Women.jpg|E dònne azêre, 1939
Poster of Azerbaijan 1939. Railways.jpg|Ferovîe de l'Azerbaigiàn, 1939


## Nòtte
; Nòtte a-o tèsto


; Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti