open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
TPL Linea

A **TPL Linea** (acrònimu pe *Trasporti Ponente Ligure*) a l'è 'na sucêtè a respunsabilitè limitä savuneize ch'a gestisce i trasporti püblichi int'a pruvincia de Sann-a. U servìçiu u l'è cunpreizu p'ou ciü in Ligüria, levóu e liĝn̂e pe Cravaüna, Àutu e Garesce (int'a pruvincia de Cuneu) e Paretu (int'a pruvincia de Lisciandria).

## Azienda
A sucêtè a l'è nasciüa d'u 2010 da-a fuxùn d'e sucêtè ACTS (ativa da-u 1977) e SAR. Tra i socci u gh'è u GTT de Türìn ascì.

## Sedi
* Depòxitu de Sann-a, a Leze
* Depòxitu de Cairi
* Depòxitu de Cixàn

### Bigeterìe
* Staçiùn de Sann-a
* IAT de Arbenga

## Notte


## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
*

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Categorîa:Traspòrti da Ligùria
Sarezzano

**Sarezzano** (azeneizòu in **Saresàn**, *Sarsòu* in tortonéize, *Sarzàn* in piemontéize) o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva inta provìnsa de Lisciàndria. 

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze
* Gêxa vêgia di Sànti Rufìn e Venànçio, dîta a gêxa do castéllo
* Gêxa nêuva di Sànti Rufìn e Venànçio
* Gêxa de Sàn Stêva
* Ötöio de Sàn Rufìn
* Ötöio da Madònna Adolorâ

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Âtri progètti
Luciano Spalletti

**Luciano Spalletti** (Certaldo, 7 de màrso do 1959) o l'é 'n alenatô e ecs-zugòu de balón, da-o 18 d'agósto do 2023 in càrega cómme comisâio técnico da naçionâle de l'Itàlia.

## Vìtta

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Spalletti, Luciano
019

U **019** u l'è 'n prefissu telefonicu italian ch'u curispunde a-u distreitu de Sann-a, ch'u l'è inclüzu int'u cunpartimentu de Zena.

Stu distreitu chi u cunfinn-a a süd-ovest cun quellu de Arbenga (0182), a punente cun quellu de Munduvì (0174), a nord-ovest cun quellu de Arba (0173), a nord cun quellu de Acqui (0144) e a levante cun quellu de Zena (010).

## Cumüni e aree lucäli
Int'u distreitu de Sann-a u se ghe tröva e quattru aree lucäli de Carcae, Finä (ch'a l'inclüdde i vegi setuì de Calisàn e de Finä), Sann-a e Väze (ch'a l'inclüdde i vegi setuì de Sann-a, d'U Saŝĉellu e d'A Steĵa).

U distreitu u cunprende 46 cumüni, tütti int'a pruvincia de Sann-a föa de Pareu (AL):

* A Ciann-a
* A Mainn-a d'Arbisöa
* A Prìa
* A Steĵa
* Bardinetu
* Berzezzi
* Borzi e Veressu
* Burmia
* Cairu
* Cärxi
* Calisàn
* Carcae
* Çelle
* Cengiu
* Cioi
* Cügén
* Cuŝĉeia
* D'Ätu d'Arbissöa
* Degu
* Finä
* Giüstéxine
* Giüsvalla
* L'Âtä
* Löa
* L'Urba
* Magiö
* Mallae
* Mascimìn
* Milléximu
* Miöggia
* Muriädu
* Noi
* Orcu e Fegìn
* Useĵa
* Pallae
* Pareu (AL)
* Riätu
* Rocavignä
* Sann-a
* Sputurnu
* U Punte
* U Saŝĉellu
* U Tù
* Väze
* Vessi e Portiu
* Vuè

## Notte


## Vuxe curelè
* 010 (Zena)
* 0184 (Sanremmu)
* 0183 (Inperia)
* 0182 (Arbenga)
* 0185 (Rapallu)
* 0187 (Spezza)

Categorîa:Prefìsci telefònichi
Castellazzo Bormida

**Castellazzo Bormida** (azeneizòu in **Castelàsso Bórmia**, *Ël Castlass* ò *Castlass an Bormia* in piemontéize) o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva inta provìnsa de Lisciàndria. 

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze
* Gêxa de Sànta Màia da Córte
* Gêxa de Sàn Martìn
* Gêxa di Sànti Càrlo e Ànna
* Gêxa de Sàn Stêva
* Gêxa da Santìscima Trinitæ da Lónghi
* Santoâio da Biâ Vèrgine da Crêta
* Ötöio de Sant'Antönio Abòu
* Ötöio da Santìscima Piêtæ
* Ötöio de Sàn Sebastiàn
* Ötöio da Santìscima Trinitæ

### Architetûe civîli
* Tôre do relêuio

### Architetûe militâri
* Tôre da *Gattara*

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Âtri progètti
Coletivitæ de Sàn Martìn

A **Coletivitæ de Sàn Martìn** (nomme ofiçiâ: *Collectivité de Saint-Martin*) a l'é 'n teritöio d'otremâ françéize de l'América centrâle, o sò capolêugo o l'é Marigot. A s'esténde in sciâ pàrte sùd de l'îzoa de Sàn Martìn.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Françèixi
Categorîa:América do Nòrd
ALI Autolinee Liguri Provincia di Genova

**ALI Autolinee Liguri Provincia di Genova** a l'é stæta 'na socjêtæ pe açioìn ch'a l'à gestîo, tra o 2002 e o 2006, o traspòrto pùblico sub-urbàn e ecstra-urbàn da pàrte de ponénte de l'ecs provìnsa de Zêna, o coscì dîto baçî "G". L'ALI, ch'a l'êa a capitâle do tùtto pùblico, a gestîva ascì o servìçio urbàn pò-u comùn de Récco, o servìçio scolastìco inte quéllo da Céive de Söi, e coriêre sostitotîve da ferovîa Zêna-Cazélla e di servìççi privæ pe de âtre inpréize.

Pe de ciù, a noêzâva di sò òutobi con sciafeur a schêue, inpréize ò inte l'òcaxón de congrésci e fæti sportîvi, ségge in Itàlia che a l'èstero.

## Stöia
A socjêtæ a l'é stæta fondâ a-i 2 de zùgno do 2000 co-o nómme de AMT Extra S.p.A., co-a sò propiêtæ ch'a l'êa spartîa tra l'AMT S.p.A., ch'a l'êa za o concescionâio do traspòrto pùblico locâle drénto a-o comùn de Zêna, e a Tigullio Pubblici Trasporti, ch'a l'à gestîo, scìnn-a-o 2005, o traspòrto pùblico into baçî "T" de l'ecs provìnsa de Zêna. A fondaçión de l'ALI e l'é stæta vosciûa dòppo a trasformaçión de l'AMT, inte l'ànno 1999, inte 'na socjêtæ de dirìtto privòu, amiàndo de dìvidde o servìçio urbàn da quéllo provinsâle.

A l'inprinçìpio a-a nêuva socjêtæ, ch'a l'à comensòu a òperâ inte l'agósto do 2002, gh'é stæto afidòu o traspòrto pùblico urbàn e ecstra-urbàn inte l'ària de ponénte da provìnsa de Zêna, dîta o baçî "G", o servìçio urbàn into comùn de Récco, o servìçio a-e schêue inte quéllo da Céive de Söi e-e coriêre sostitotîve da ferovîa Zêna-Cazélla, ciù di servìççi privæ pe de âtre inpréize e o noêzo de òutobi con sciafeur.

A-o 1° d'agósto do 2002, intànto chi-â Tigullio Pubblici Trasporti a gh'àiva 'na quöta de l'80% de l'ALI, co-o rèsto ch'o l'êa inte moén de l'AMT de Zêna, a socjêtæ a l'à cangiòu de nómme inte ALI Autolinee Liguri Provincia di Genova S.p.A.

Into méntre, dòppo ch'a l'àiva acatòu l'ùrtimo 20% do capitâle de l'ALI into lùggio do 2005, a Tigullio Pubblici Trasporti a l'à decîzo pi-â fuxón pe incorporaçión de Autolinee Liguri. Coscì, a-i 21 de dexénbre de quéllo ànno, l'é nasciûo da-e dôe socjêtæ a nêuva inpréiza ATP - Azienda Trasporti Provinciali S.p.A., ch'a gestîva ségge i servìççi de traspòrto pùblico locâle into baçî "G", prìmma de conpeténsa de l'ALI, che quélli into baçî "T", ch'êan da TPT, ciù tùtte e âtre ativitæ da-o noêzo a-i servìççi a-e schêue e a-a gestión di parchézzi.

Intànto che, a l'inprìnçipio do 2006, l'ATP a l'à comensòu a operâ, l'ALI a l'à in sciâ fìn terminòu e ativitæ a-i 21 de dexénbre do 2005.

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua

* 

Categorîa:Traspòrti da Ligùria
Categorîa:Inpréize da Ligùria
Madóna da naive

U **santuòriu da Madóna da Naive** u s'tröva a mêza strò fra ei Buighetu e i Baòsche, frasción de Stasàn. L'é festa a ste santuòriu chi a-i 5 d'agustu.

## Stória

A pòrte pü antiga du santuòriu, che a l'inprinsipiu l'êa sulu 'na caplèta, l'è stò custruîa a-i 7 'd lüiu dei 1672.


File:Abside da Madona da Naive.jpg|thumb|left|Internu de l'abside da Madona da Naive
File:Internu da Madona da naive.jpg|thumb|Internu du santuòriu
File:Madonna da naive e canonica.jpg|thumb|Santuaio da Madonna da neive e a sò canònica|Santuòriu da Madóna da Naive e a só canónica


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
* 
## Nóte
Categorîa:Gêxe do Piemónte
San Genesio Atesino

**San Genesio Atesino** (**Jenesien** in léngoa tedesca) o l'é 'n comùn da provinsa outònoma de Bolsàn in Trentin-Âto Adige. O gh'à 3.014 abitanti (a-i 31 de mazzo do 2023) e o s'atreuva a 1.087&nbsp;m d'altitüdine.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze

### Architetûe civîli

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Provinsa de Trénto
Cassàn

**Cassàn** (*Cassano Spinola* in italiàn) l'é 'n paìze arainte a Növe ch'u gh'ò 1.805 abitanti. A Cassàn u s' pòrla incù in dialetu 'd tranzisción fra u ligure e u lunbardu. L'è stó per tanti séculi intu duminiu da famìa zenàize di Spìnoa a partì da l'anno 1312.

## Nóte


## Òtri prugètti
Tolozzi Editori

**Tolozzi Editori** (ofiçialménte *Tolozzi Editori - Libri dal 1919*) a l'é 'na câza editôa fondâ a Zêna inte l'ànno 1919 e che, da-o 1993, a gh'à a seu sêde a Pontrémoli.

## Stöia
A câza editôa a l'é nasciûa do 1919 a Zêna, fondâ da l'Amilcare Tolozzi ch'o s'êa stramuòu chi da-a Lunigiànn-a a-a fìn da Prìmma Goæra Mondiâle. A-o coménso l'inpréiza a l'àiva a seu sêde into quartê de Sàn Vinçénso inta Stràdda di Sànti Giàcomo e Féipo e a l'êa 'na libràia d'antiquariâto, pe spàndise co-o ténpo inte de âtre bitêghe e, co-o fìggio Renzo, inandiâ l'ativitæ de câza editôa ascì.

Co-o pasâ di ànni a Tolozzi a l'à mìsso insémme 'n catàlogo inportànte, con de grénde ediçioìn in sce di scrîti dedicæ a-argoménti de coltûa generâle còmme a stöia, l'architetûa, a giögrafîa e l'àrte, inclûzo a letiatûa e a poêxîa ascì, e ancón di volùmmi in scê matêie ligùsteghe e de nêuve ediçioìn de tèsti antîghi. Tra tùtte ste pubricaçioìn chi se peu aregordâ di travàggi de Francesco Maria Accinelli, Hortense Allart, Giovanni Boine, Enrico Bonino, Massimo Del Fante, Federico Donaver, Gianmario Filelfo, Mario Labò, Giuseppe Marcenaro, Giulio Miscosi, Amato Novelli, Cesare Orsini, Càrlo Giöxèppe Ràtto, Ceccardo Roccatagliata Ceccardi, Aidano Schmuckher, Ettore Serra, Rafè Sorvàn e Léo Taxil. Inte l'ànno 1967 l'é sciortîo 'na nêuva ediçión da *Storia di Genova* do Federico Donaver e a pubricaçión do *Dizionario delle strade di Genova* do Tomaso Pastorino, sciortîo prìmma inte 3 e dòppo 5 volùmmi. A câza editôa a l'à pubricòu di giornâli d'atoalitæ e de coltûa ascì, cómme l*'Elisse*, ch'o sciortîva ògni doî méixi.

Do 1954 l'Amilcare e o fìggio Renzo són stæti arestæ e inproxonæ pe chìnze giórni con l'acuzaçión de vénde di lìbbri contrâi a-o bón costùmme, p'avéi inta seu libràia 'na còpia do *Gamiani, ou deux nuits d’excès*, lìbbro do 1833 de l'Alfred de Musset.

A câza editôa a l'é stæta tra i fondatoî do *Premio Bancarella* e, do 1958, o fondatô do seu prémmio pi-â letiatûa da figeu, o *Bancarellino*. A l'à pigiòu pàrte a-a creaçión do *Premio Caffaro* ascì. Da-o 1993, con l'inpréiza ch'a l'êa pasâ sott'a-a goìdda da Daniela Tolozzi, a sêde a l'é stæta stramuâ a Pontrémoli.

Pàrte do materiâle òriginâle de Tolozzi in sciô Nichiôzo Paganìn a l'é stæta acatâ do 1957 da-a *Gertrude Clarke Whittall Foundation Collection on Nicolò Paganini* da Bibliotêca do Congrèsso di Stâti Unîi, ch'a-o consèrva ancón a-a giornâ d'ancheu.

A-o Renzo Tolozzi, Zêna a gh'à dedicòu un di pàsci pedonâli into céntro da çitæ, into quartê de Picaprîa.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Psinò

**Psinò** (in italiàn: Pessinate) l'é 'na frasción id Cantaluvu ch'a gh'ò 29 abitanti. A s'tröva inte l'Òta Val Burbàia a 584m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Carsi

**Carsi** a l'é 'na fraçiùn de Valbrevenna ch'a gh'à 19 abitanti. A s'atröva a 843&nbsp;m in sciu livellu du mä. 

## Cultüa
Chi de sutta u gh'è 'n ezenpiu da parlä de Carsi:

*...in röu de munti e vallè spartíe inte quattru pruvince e regiuín diferenti: Zena (Ligüria), Lüsciàndria (Piemunte), Pavia (Lumbardia) e Piaxensa (Milia-Rumagna). Mascimamente, peró, l'è na zona in cun e meéxime üzanse (a gente a metteiva u gràn e e patate e a cüggeiva e castagne, i tegnivu crave e vacche e i feivu i paixi inte quellu moddu) ciù scímili tra vallà e vallà ciüttostu che versu a cianüa e u ma. Questi ligammi i l'en belli cei in ta mǘxica tradissiunale pupulare, che cuscì l'an ciamà de Quattru Pruvince*.

## Notte


## Ätri prugetti

Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna
Antîga Farmacîa de Sant'Ànna

L**'Antîga Farmacîa de Sant'Ànna** a l'è unn-a speçiàia e bitêga de èrbe de Zêna, fondâ into 1650. Con l'arénte convénto e a gexa di pàddri Carmelitén Descâsci, a se treuva inte l'antîgo bórgo de Bachérnia, in Castelétto. A l'é in ativitæ ancón a-a giornâ d'ancheu e a l'é a bitêga ciù antiga de Zena. 

## Stöia
O convénto o l'é stæto fondòu into 1584 da-o præve Nichiôzo Döia, tornòu da-a Spágna co-in grùppo de pàddri Carmelitén Descâsci da rifórma de Sànta Têxo d'Ávila e de Sàn Zâne da Crôxe pe fondâ 'n convénto inta Repùbrica de Zêna, a prìmma fondaçión de fêua da Spàgna, ciù ò mêno vìnt'ànni dòppo a rifórma mæxima de l'órdine. 

Segóndo i papê ofiçiâli, a speçiàia a l'é stæta fondâ primma do 1650. A l'é in ativitæ ancón a-a giornâ d'ancheu e a l'é a bitêga ciù antiga de Zena. 

A l'é l'ùnica farmacîa italiann-a gestîa da fratti.

Pe arivâghe, se peu passâ pe-a ciassa de Sant'Anna, o bezéugna pigiâ 'n ascensô privòu inta galerîa a l'intrâ da staçión de vàlle de l'ascensô Magénta-Cròcco.

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Sant'Anna Genova Chiostro Roseto.png|O ciòstro do giardìn de rêuze do convénto de Sant'Ànna
Immaggine:Antica Farmacia Sant'Anna Genova 3.png|E sganzîe inta farmacîa
Immaggine:Antica Farmacia Sant'Anna Genova 2.png|Sganzîe e stàtoa da Madònna co-o Banbìn
Immaggine:Antica Farmacia Sant'Anna putto e motto.png|Stàtoa de 'n pùtto co-o mòtto da farmacîa
Immaggine:Genova-chiesa sant'anna-sagrato.jpg|O sagròu depoî a-a gêxa e convénto de Sant'Ànna


## Vôxe corelæ
* Gêxa de Sant'Ànna
* Ascensô Magénta-Cròcco
* Zêna

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Inpréize da Ligùria
Montâ da Madònna da Sanitæ

A **Montâ da Madònna da Sanitæ** a l'é 'na stràdda e antîga crêuza de Zêna, scitoâ into quartê de Castelétto. A-a giornâ d'ancheu sta stràdda chi, ch'a pìggia o nómme da-a vêgia badîa da Madònna da Sanitæ, a pàrte da-a Circonvalaçión a Mónte, dónde se incóntran Córso Magénta e Córso Solferìn, e a mónta scìnn-a-a Stràdda de Antönio Cròcco, a sò continuaçión, e a-a ciù antîga Montâ a Pòrta de Sàn Benardìn.

## Stöia

A Montâ da Madònna da Sanitæ a se trêuva a-o pòsto de 'na crêuza ciù antîga, de lóngo dîta da Madònna da Sanitæ, che a l'inprinçìpio a l'êa do bèllo ciù lónga e serâ tra e miâge de çénta de vìlle da zöna. Defæti, a crêuza a comensâva ciù in zu, in corispondénsa da gêxa da Santìscima Conceçión di fràtti capuçìn, e de lì a montâva sciù pi-â modèrna Stràdda de Gofrêdo Mamêli, costezàndo pe 'n tòcco o camìn d'ancheu de Còrso Solferìn e de Còrso Magénta e montàndo in sciâ fìn in lìnia rètta vèrso a faciâta da gêxa da Madònna da Sanitæ.

Rispètto a-a sò estensción òriginâia, a crêuza a l'é però stæta ascurtîa inti ànni Setànta de l'Eutoçénto sôlo a-a pàrte de mónte, a caxón de l'avertûa da Circonvalaçión a Mónte e a-a refæta da viabilitæ inti pòsti ciù a vàlle.

Into 1924, co-a renónçia da famìggia De Mâi de tùtti i sò dirìtti in sciâ badîa, l'é comensòu 'n procèsso de véndia in lòtti, spécce di terén a mêzogiórno e a ponénte do convénto, ch'o l'à portòu a di gròsci cangiaménti inte l'antîga crêuza. Defæti, a montâ a l'é stæta slargâ pò-u trànxito di veìcoli a-i nêuvi palàççi rescidençiâli e alonghîa vèrso mónte co-a ciù reçénte continoaçión de Stràdda de Antönio Cròcco. Sti travàggi chi àn portòu a l'asbasciâse do ciàn stradâle inta pàrte ciù âta da vêgia crêuza; pe sta raxón chi s'é dovûo arvî a scainâ ch'a sèrve ancón a-a giornâ d'ancheu pe intrâ inta gêxa da Madònna da Sanitæ.

## Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sciâ Montâ da Madònna da Sanitæ. Into rèsto di nùmeri cìvichi, tùtti scitoæ in sciô sciànco de ponénte da stràdda, gh'é sorviatùtto di cazaménti rescidençiâli tiæ sciù sùbito dòppo o 1924.

## Comunicaçioìn
Inta montâ no ghe pàssa de coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT. A tùtte e mainêe gh'é e dôe fermâte de Magénta 1/Madònna da Sanitæ e Magénta 2/Madònna da Sanitæ che se trêuvan pròpio a l'estremitæ de vàlle da stràdda, inte Córso Magénta.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

Categorîa:Stràdde de Zêna
San Juan (Pòrto Ricco)

**San Juan** a l'é a capitâ e a çittæ ciù grànde de Pòrto Ricco e a se trêuva inta còsta nòrd de l'îzoa. A l'è inta parte nòrd de Aguaas Buenas e de Caguas, a est de Guaynabo e a òvest de Carolina e de Trujillo Alto.A l'é bagnâ a-o nòrd da l'océano Atlàntico.

O seu nomme o l'é derivòu da San Zane Batista (in spagnòllo: *San Juan Bautista*), patron da çitæ.Segondo l'ürtimo Censimento a conta 'na popolaçion urbana de 848.864 abitanti, e donca a l'é de fæto a 46a çittæ ciù popolôza sott'a-a giurisdiçion di Stati Unïi.O l'é ascì o segondo insediamento europeo ciù antigo in America, precedüo solo da Santo Domingo.

A çittæ a l'é stæta fondâ da-i colònni spagnòlli into 1521, e a l'è a çittæ ciù antiga de Porto Rico. Oua o l'é o porto ciù inportante de l'îzoa e o l'è ascì o ciù grande centro industriâle, finançiâio, culturale e turistico do pàize. A popolaçion da çittæ metropolitann-a, compreixi i comoìn de Bayamón, Guaynabo, Cataño, Canòvanas Caguas, Toa Alta, Toa Baja, Carolina e Trujillo Alto, a l'ariva a 2.152.632 abitanti, che son circa a meitæ da popolaçion de l'îzoa intrega.
Categorîa:P856 lètta da Wikidata
Categorîa:P473 asénte in sce Wikidata
Categorîa:P625 lètta da Wikidata
Tôre de Dòtia

A **tôre de Dòtia** (in grêgo modèrno: Πύργος στα Δότια, *Pýrgos sta Dótia*) a l'é 'na tôre de Scîo, tiâ sciù da-i zenéixi da Maónn-a p'avardâ 'na pàrte da región ciù inportànte pi-â produçión do màstice, a *Masticochoria*. 

A tôre a se trêuva a l'estremitæ de nòrd-òvest do vilàggio picìn ch'o gh'à dæto o nómme, a mezogiórno do pàize Pìgri e do pòrto de Enpòrio, in stréito conligaménto co-e dôe *[[Tôre zenéixi de Scîo|vigles]]* de Kefalia e Vroulidia. 

## Stöia
A tôre de Dòtia a l'é stæta tiâ sciù into moménto da realizaçión, da pàrte di zenéixi, do gràn scistêma de fortificaçioìn in sce l'îzoa, a l'inprinçìpio do sécolo XV. In particolâ, a tôre de Dòtia a doviéiva remontâ a-i ànni conpréixi tra o 1410 e i 1415 e a gh'àiva o ròllo d'avardâ a produçión do màstice inte sò bànde, ch'a l'êa l'ativitæ econòmica ciù inportànte de Scîo.

## Descriçión
A tôre a gh'à 'na ciànta retangolâre, co-e sò quàttro miâge ch'én ancón in pê fêua de quélla a mezogiórno, ancheu in pàrte deruâ, e a l'é stæta realizâ con blochétti de carcâ grîxo ciæo. A sò strutûa a se desvilùppa in sce tréi cién, pe de dimenscioìn de 14,28 pe 15,70 mêtri, e 'n'ertéssa de 18&nbsp;m. In sciâ çìmma de miâge a gh'àiva di mèrli, pò-u ciù deruæ, in nùmero de sètte in scî sciànchi de ponénte e de levànte e de quàttro in sce quélli vèrso a tramontànn-a e a mezogiórno. 

A tôre a no gh'àiva de intrâ a-o ciàn terén pe de raxoìn de diféiza, defæti a l'êa dotâ de 'na scâ a piöli pe montâ scìnn-a-a pòrta, avèrta into prìmmo ciàn, méntre a l'ùrtimo livéllo gh'êa de avertûe pò-u recàngio de l'âia e de luxêe. Into drénto se consèrva ancón e bâze de miâge che separâvan e stànsie a-o ciàn terén, coscì cómme i profî de sofîte a cópola do prìmmo e do segóndo ciàn. 

O scistêma da tôre o conprendéiva ancón 'na çénta de miâge a quàttro loéi, però sopravisciûa sôlo inte tràcce de sò fondaçioìn, dotâ de âtretànti bastioìn in scî sò cànti.

## Nòtte


## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 
* 
* 

Categorîa:Scîo
Categorîa:Architetûe da Grêcia
Dòtia
Accipitridae

E **Accipitridae** () són 'na Famiggia de Öxelli da Rapìnn-a diùrni de l'Ordine Accipitriformes, ch'o conprénde: Avoltöi do Vêgio Móndo (16 spêce), e Çiettoe Grîxe (*Accipiter*), i Sparvê (*Accipiter*), e Àquile, e Àguge Néigre (*Buteo buteo*), e Àgoge Gianche (*Circaetus*), i Farchi Seneén (*Circus*), i Nìggi (*Milvus*), i Avoltöi do Nêuvo Móndo (escluxîvi de Amériche, 7 spêce). 

Questi öxelli çercan a l'anasto da grandi altésse, scìnn-a 1600 metri. Levòu i Farchi, àn becchi a lensìn asæ fòrti pe fâ a tòcchi e prêde, sanpe rexisténti con preiza sòlida, granfie apisûe e afiæ, e 'n'eceçionale vista agùssa; in xêuo sfrûtan e corénti d'aia ascensionâli.

**Nìggio Scûo** (*Milvus Migrans* - ), *Milan noir* do Belon, *Nibbio Bruno* in Italiàn. 

O l'é legerménte ciù picìn, lóngo 55-60 cìtti, avertûa alâre 130-155, péizo 650-950 grammi. O se distìngoe pe-e ciùmme ciù scûe, e pe no avéi e macce sótta e âe; a côa a bandêta, apénn-a intacâ, a l'é de cô grîxo-brun. A-a revérsa do Niggio Rósso ch'o l'é stançiale ò migratô a cùrto raggio, o Nìggio Scûo, finîa a stagión riprodutîva, o làscia l'Eoröpa pe migrâ in Àfrica a Sùd do Sahara. De sémme in çento grùppi ridûti svèrnan in Spàgna e Sicìlia. Sôlo i apasciunæ co-i binòcoli ("Birdwatchers") amìan a parte finale de primâie "dìe" che són 6 pe-o Nìggio Scûo e 5 pe-o Nìggio Rósso, e no senpre én vixìbili.

## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Ferovîa socorsâle di Zôvi

A **ferovîa socorsâle di Zôvi** a l'é 'na lìnia feroviària ch'a lîga e dôe çitæ de Zêna e Tortónn-a, realizâ cómme alternatîva a-a ferovîa stòrica di Zôvi. 

## Stöia

A construçión da ferovîa socorsâle di Zôvi a l'é stæta decîza pe integrâ a seçión de vàlico da ferovîa Turìn-Zêna, inouguâ do 1853, caraterizâ da 'na fòrte pendénsa e atraversâ da 'n inténso tràfego mèrçe, in particolâ da e vèrso o pòrto de Zêna.

A prìmma seçión da socorsâle, da Rónco a Sàn Pê d'Ænn-a, a l'é stæta inserîa tra e ferovîe finançiæ do 1879 da-a lézze Baccarini. A socorsâle a dovéiva dónca êse 'n'alternatîva a-a vêgia lìnia inta sò pàrte ciù ràpida, co-ina montâ ciù dôçe pi-â valàdda do Ponçéivia fæta pasàndo in scî sciànchi di mónti e atraversàndo a crénn-a de l'Apenìn Lìgure co-a nêuva galerîa de Rónco, lónga ciù de 8&nbsp;km.

A-o prìmmo d'òtôbre do 1916 l'é stæto ativòu a segónda seçión, tra Tortónn-a e Arquâ, che de ciù a l'à permìsso a-i trêni da e vèrso Milàn d'evitâ o gîo ciù lóngo pe Nêuve, scibén che i mèrçe àn continoòu a pasâghe pi-â prezénsa de l'inportànte lanbrê de smistaménto de Nêuve Sàn Bövo.

L'ùrtima seçión da socorsâle, quélla tra Arquâ e Rónco, a l'é stæta ativâ do 1922, fæto ch'o l'à portòu a vêgia lìnia a 'n'inportànsa sorviatùtto locâle. A-i 27 de màzzo do 1962 l'é stæto ativòu a variànte de Granaieu, ch'a pàssa pi-â galerîa co-o mæximo nómme, ch'a l'à permìsso a-i trêni in córsa lóngo a socorsâle d'arivâ a Zêna Ciàssa Prìnçipe sénsa pasâ pe quélla de Sàn Pê d'Ænn-a.

Inti prìmmi ànni Novànta gh'é stæto a pròposta de destinâ a lìnia vêgia a-i trêni dirètti a Zêna e a socorsâle, mêno ràpida, a quélli che montâvan vèrso a Cianûa Padànn-a. A tùtte e mainêe, sto progètto chi o no l'é mâi stæto realizòu, sorviatùtto pi-â dificoltæ a tegnî o tràfego locâle inte dôe direçioìn lóngo a ferovîa stòrica.

## Caraterìstiche

A lìnia specìfica da socorsâle, costâ 79 milioìn de frànchi a l'ànno da sò realizaçión, a l'é lónga 24,442 chilòmetri e a s'esténde tra e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Rónco, ma in tùtto a l'arîva a 57&nbsp;km. A sò caraterìstica ciù inportànte, a pendénsa màscima, a l'é do 16 in sce mìlle, bén ciù contegnûa rispètto a-o 36 in sce mìlle da lìnia stòrica, gràçie a de inportànti êuvie architetòniche cómme a galerîa de vàlico, de bén 8.298 mêtri, e di èrti pónti, spécce quéllo de Canpomón in sciô Torénte Vèrde, ch'o l'arîva a 56 mêtri da-o livéllo do terén.

### Percòrso
* Staçión de Tortónn-a
** Staçión de Carbonæa † (2008)
** Staçión de Vìlla Vèrnia † (2017)
* Staçión de Casàn
** Staçión de Stasàn-Seravàlle † (2008)
* Staçión de Arquâ
* Staçión de Rónco
* Staçión de Mignànego
* Staçión de Zêna Sàn Chîgo
* Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a
* Staçión de Zêna Prìnçipe

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua

* 

Categorîa:Lìnie feroviàrie
Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎
Categorîa:Traspòrti do Piemónte
Antipappa Grighêu VI

**Grighêu VI** o l'è stæto antipappa do 1012.

## Vitta
Dòppo a morte do Pappa Sergio IV, "un tâ Grighêu" o s'è oppòsto a-o partîo di Teofíli (che ciù tardi o l'avieva eletto contra de lê o Benéito VIII) e o s'è fæto elezze Pappa, probabilmente da 'na façion minoritâia, pe o voéi do patriçio Zâne Crescensio II, ch'o l'é mòrto sùbito dòppo e o no l'à posciûo sostegnî.

Caciòu fîto da Romma, o Grighêu o l'é anæto in Germania, donde o 25 de dexenbre do 1012 o l'à domandou o sostegno de l'Enrico II, ch'o l'ea apréuvo a festezâ o Dênâ a Pöhlde. L'imperatô, dòppo avéi promisso de pigiâ in consciderasion o caxo e de ezaminâ a lezze canònica tegnindo a mente i ûxi de Romma, o gh'à levòu e insegne papali e o gh'à intimòu de mette fin a tùtte e preteize in scio papato. Dòppo sto fæto no gh'é ciù de notiçie stòriche do Grighêu.

In scia legitimitæ da nòmina do Grighêu se deve notâ che o l'é stæto o primmo a êse proclamòu Pappa comme sucesô do Sergio e che a proclamaçion do Benéito a l'é stæta sucesiva. De fæti a gexa catòlica a riconosce che 'n catòlico o peu vegnî Pappa legittimo anche con mezzi ilegali basæ in scio prinçipio do posèsso; inta stöia gh'é diversci caxi scimili dove a gexa a l'à da péu riconosciûo a legitimitæ do Pappa coscì insediòu.

Coiozamente o Zane Graçian ascî, ch'o l'é stæto eletto Pappa con quello mæximo nomme quarche dexenn-a d'anni ciù tardi, o l'é stæto fæto Pappa graçie a-a scimonîa, afermando che o se sentiva moralmente òbligòu à portâ via o papâto a-o Benéito IX ch'o ritegniva no adatto pe-o ròllo papale e, anche se o l'é stæto depòsto propio pe-a scimonîa, o l'é ancón riconosciûo comme Pappa legitimo.

O caxo de questo Grighêu VI o rapresenta quindi n'anomalia; probabilmente o fæto de êse conscideròu ilegitimo o l'é derivòu ciù da-a seu incapacitæ de mantegnî o contròllo do Pappa, che da-a legitimitæ da seu eleçion. In efetti o l'aviéva posciûo êse conscideròu Pappa legittimo fin a-a pèrdita do potere cauzâ da-a poxiçion pigiâ da l'Enrico II. O l'aresta o fæto che o l'é esclûzo da-a lista ofiçiâ di Pappi de l'Annâle pontifiçio.

## Nòtte


Categorîa:Biografìe
Categorîa:Crestianeximo
Mahathir Mohamad

**Tun Mahathir bin Mohamad** (Alor Setar, 10 de lùggio do 1925) o l'é stæto o prescidénte da Malaysia da-o 1981 a-o 2003 e pöi tórna da-i 10 de mazzo do 2018 a-o primmo de marso do 2020.

## Vìtta

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Càppi de Stâto
Avoltöi do Nêuvo Móndo

I **Avoltöi do Nêuvo Móndo** conpréndan 7 spêce che én escluxîvi de Amériche. Çércan a l'anàsto scìnn-a da 1600 metri d'altessa, no én inparentæ streitamente co-i Accipitridae, ma apartégnan a-a famiggia di Cathartidae; e mæxime carateristiche én dovûe a 'n'evoluçión convergénte ò paralêla. Nisciùn o l'à in nómme zenéize.

A famiggia de Cathartidae () a conprénde 5 géneri e 7 spêce:

* Génere *Cathartes*
** *Cathartes aura* ()
** *Cathartes burrovianus* ()
** *Cathartes melambrotus* ()
* Génere *Coragyps*
** *Coragyps atratus* ()
* Génere *Gymnogyps*
** *Gymnogyps californianus* ()
* Génere *Sarcoramphus*
** *Sarcoramphus papa* ()
* Génere *Vultur*
** *[[Vultur gryphus]]* ()

**Avoltöio da-o Còllo Rósso** (Cathartes Aura - Linnaeus 1758) in Italiàn Avvoltoio Tacchino.
Famiggia Cathartidae, Genere Cathartes, Spêce Aura. O l'é in öxello da rapìnn-a de gròsse dimençioìn
lóngo 80 cìtti, avertûa alâre 170-185 cìtti, co-e ciùmme tùtte de cô neigro, testa piâ de cô rósso, o pâ
in bibìn, da chi o nómme; becco cùrto a lensìn, êuggi cô brùn in sciô grîxo, sanpe no adatte pe aberâ
ghe sérvan sôlo pe botezâ a tæa quànde o se nùtre, ma in manêa tâle ch'o fadìga pöi a pigiâ o xêuo.

**Difuxión e Habitat**: o l'é o ciù difûzo tra i avoltöi do Nêvo Móndo, o va da-o Cànada  Meridionâle a-o
Nòrd- América Òrientâle, Caràibi, Sùd-América (Argentìnn-a Tæra do Fêugo), Îzoe Falkland ò Malvine.
I seu teritöi én  Arêe Avèrte, Foreste, Dezerti, Cianûe, Zöne Umide, Praterîe, Montagne.

**Conportaménto** I Avoltöi prezenti inti Stâti Unîi Meridionâli ên stançiâli, quelli che vìvan ciù a Nòrd
emîgran vèrso Sùd, scìnn-a a-o Sùd-América.
Öxello gregâio ch'o se ragrùpa pe pasâ a neutte in scê di erboi sensa feugge (dormitöi).
O caccia a l'anasto, o veléza âe avèrte pe ôe, fin quande o sénte l'ödô da carcassa de 'n gròsso animâ e
o se ghe bóla a pìcco sôvia con precixón. O l'àriva pe prìmmo ò insémme a-i âtri doî avoltöi Testa Giàna, 
lô ascì vàn a l'anasto, stàn tùtti li in gîo, ma co-o becco cùrto no pêuan ronpî a pelle drûa da carcassa, 
o reméscio o l'atîra i becchi gròsci(no àn l'anasto) de l'Avoltöio Papa e  di doî Còndor che scàcian tutti, e pe 
nutrîse àrvan squarsci inta pelle da carcassa, pöi saçi làscian, e ghe n'é pe tùtti.

**Riproduçión**   O nidìfìca in caverne, derûi, cósti scciassi spinôzi, tra Arvî-Màzzo 'na niâ a inte l'anno,
dôe êuve incobæ 30-40 giórni da tùtti doî, alevæ pe 10-11 setemann-e, arésta  co-i  genitoî fin a l'Ötûnno.

## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Nishio

**Nishio** (西尾市, *Nishio-shi*, in giaponéize) a l'é 'na çitæ giaponéize da prefetûa de Aichi. Primma a l'aveiva o *status* de çitadinn-a. Ai primmi d'Arvî do 2011 o l'è stæto soprèsso o distreito de Hazu, e i comûni che ne fâvan parte, Hazu, Isshiki e Kira, son stæti inglobæ inta muniçipalitæ de Nishio ch'a l'à coscî acquixîo o *status* de Çitæ do Giapón.

Do frevâ do 2011, i comûni che d'arvî avievan conposto a neuva muniçipalitæ gh'aveivan 'na popolasion stimâ de 165.433 abitanti distribuî inte 'n teritöio de 160,34&nbsp;km², pe 'na denscitæ de 1.031,76 ab./km².

## Âtri progetti

## Colegamenti estèrni
* 
* 

Categorîa:Giapón
Categorîa:Çittæ d'Asia
Avoltöi do Vêgio Móndo

I **Avoltöi do Vêgio Móndo** conpréndan 13 spêce che vìvan in  Àfrica, Àzia e Eoröpa.
Sti òxélli chi çércan a vìsta, ch'a l'é prodigiôza e a ghe permétte, xoàndo a âta quöta, de localizâ carògne anche picìnn-e (30-40 cìtti*). A l'é 'na caratteristica dovûa a l'evoluçión. Sôlo 4 àn nómme zeneize. 

A famiggia di Accipitridae (Vieillot 1816) a conprénde  9 géneri e 16 spêce.

Sóttafamiggia - *Gypinae*   (Blyth, 1851 )   

**     .** Génere   *Aegypius*   (Savigny, 1809 ) 

                              ** .** *[[Aegipyus monacus]]*    ( Linnaeus, 1766 ) 

       **.** Génere   Gyps  ( Savigny,  1809 )

                          **    .  ***[[Gyps   fulvus]]*      (Hablizi,  1783 )

                      **        .  ***Gyps   bengalensis*     (J.F. Gmelin,  1788 )

                        **      .  ***Gyps   coprotheres*     (J.R, Forster,  1798 )

                        **      .  ***Gips    indicus*             (Scopoli,   1786 )  G   

                        **      .  ***Gyps   tenuirostris*      (G. R. Geay,  1844 )

                        **      .  ***Gyps   rueppelli*         (A. E. Brehm, 1852 )

                            **  .  ***Gyps   africanus*         (Salvadori,   1865  )

                          **    .**  *Gyps   himalayensis*   (Hume,   1869)             

     **  .**  Génere  *Necrosyrtes*  ( Gloger,  1841 )

                            **  .  ***Necrosyrtes monacus* (Temminck, 1823 )

**      .  **Génere  *Sarcogyps*  (Lesson,  1842 )

                            **  .  ***Sarcogyps calvus*  (Scopoli,  1786 )

      **.**  Génere  *Torgos* (Kaup, 1828 )

                          **    .  ***Torgos tracheliotus* (J.R.Forster,  1791 )

  **   .  **Génere  *Trigonoceps*   Lesson,  1842 )

                            **  .  ***Trigonoceps occipitalis* (Burchell,  1824 )

**.  **Sóttafamiggia - *Gypaetinae*  (Bonaparte,  1831 )

    **   .  **Génere  *Gypaetus*  (Storr, 1784 )

                          **     .  ***Gypaetus  barbatus*  (Linnaeus, 1758 )

 **    .  ** Génere  *Neophron*  (Savignt, 1809 )

                        **       .  ***[[Neophron  percnopterus]]*  (Linnaeus,  1758 )

    ** .   **Génere  *Gypohierax*  (Ruppell,  1836 )

                              ** .  ***Gypohierax  angolensis* (J.F. Gmelin, 1788)
Runcri

**Runcri** (in italiàn: *Ròncoli*) l'é 'na lucalitò int'ei cumüne 'd Buighètu inta Val Burbàia. 

A gh'ò 7 abitanti e a s'tröva a 438 metri d'altitüdine.

## Nóte


## Òtri prugètti

Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria
Sensasciou

I **Sensasciou** són stæti 'n grùppo muxicâle in léngoa lìgure do génere ''world music'', formòu da-o trîo do cantànte Bob Quadrelli, de l'Alberto "Bobby Soul" De Benedetti e do Renato Rassi, fondòu a Zêna do 1992.

## Stöia
O grùppo zenéize, creòu do 1992, o l'à publicòu tréi ànni dòppo o sò prìmmo dìsco co-a CNI, intitolòu *In Scio Bleu* e caraterizòu da 'n stîle *[[reggae]]* mescciòu a-e sonoritæ da tradiçión lìgure do tralalêro, sorvenominòu da-o grùppo *trallamuffin*', crâxi de *[[raggamuffin]]* e de tralalêro. Do 1996 o grùppo o s'é desfòu 'na prìmma vòtta pe di contràsti tra i sò conponénti, che però són tornæ insémme zà inte l'ànno dòppo, quànde l'é sciortîo o nêuvo dìsco *Generazione con la X*. Sto chi o ségna o moménto de màscimo sucèsso di Sensasciou, tànto da fâghe goâgnâ o Prémio Ténco de categorîa pò-u 1997.

A despêto de l'inportànte riconosciménto, pe problêmi de salûte l'ativitæ di Sensasciou a finìsce pe amermâse inti ànni de dòppo, con *Na Bunn-a Sperlengheuja*, tèrso e ùrtimo dìsco inandiòu do 2002, ch'o sciòrte do 2004.

## Formaçión
* Roberto "Bob" Quadrelli (tùtti i dìschi)
* Alberto "Bobby Soul" De Benedetti (*Cangia 'sta vitta*, *In Scio Bleu*, *Na Bunna Sperlenghejua*)
* Renato Rassi (*Cangia 'sta vitta*, *In Scio Bleu*) 
* Tony La Corte - Tastêe (*Cangia 'sta vitta*, *In Scio Bleu*, *Generazione con la X*)
* Tiziano Scali - Tastêre (*Generazione con la X*)
* Riccardo Kalb - Bàsso (*Generazione con la X*)
* Andrea Bove - Chitâra (*Generazione con la X*)
* Saverio Malaspina - Baterîa (*Generazione con la X*)
* Luigi Valenziano - Dubmaster (*Generazione con la X*)

## Discografîa
### EP
* 1994 - *Cangia 'sta vitta* (outoprodûto)

### Albón in stùdio
* 1995 - *In Scio Bleu* (Anagrumba, LDL 733)
*# 'N'Oggia In Gïo
*# *De Badda*
*# *Ramadan Dub*
*# *Mantra Jail*
*# *Son arrivae*
*# *Restâ Insemme A Gente*
*# *Gïa 'Na Canna*
*# *I Pesci*
*# *Tre Figette*
*# *In Scio Bleu*
*# *Grigoa*
*# *Big Love Free Love*
*# *Abbraççime*
*# *Batà Acid*
*# *Drïto In To Coe*
*# *Ancon De Badda*
*# *Offiçinn-a*
*# *Serious*
*# *In Ta Stradda*
*# *E Mi Ve Lascio*

* 1997 - *Generazione con la X* (BMG, LDL 979, dóggio CD)
*# *Intro*
*# *Noenainoe*
*# *Dub A Lex*
*# *Trikke & Ballakke*
*# *Miscio*
*# *Gen X Vox*
*# *O Minotauro*
*# *I Can't Explain*
*# *Barbon*
*# *Back From Majestic*
*# *Solo 'Na Cosa*
*# *Dub B*
*# *Bob 1*
*# *Generazione Con La X*
*# *Boneu (Giane N'Atra)*
*# *TrastAtrip*
*# *Warp 7*
*# *X Il Pianeta*
*# *Saudade Da Tribo*
*# *Mix-u-Trance*
*# *Barbon (Brothers Version)*
*# *Eventually Heaven*
*# *Monta A Notte*
*# *Dammi A Mente*
*# *Bob 2*

* 2004 - *Na Bunna Sperlenghejua* (CNI, GDS 16309)
*# *O Prexidente*
*# *Cianelu*
*# *Massan*
*# *In Scio Bleu Remix* (feat. Laura Mars)
*# *Buconero Culonero*
*# *Green Light For You, July*
*# *The Loner*
*# *O Prexidente Slight Return*

## Nòtte


## Ligàmmi de fêua
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Muxica da Liguria
Columbidae

I **Colonbidi** (Columbidae - ) són 'na Famiggia d'öxelli ch'à conprénde óltre 300 spêce, e a l'é l'ùnica famiggia de l'ordine Columbiformes ().

## Descriçión
Ste spêce són caraterizæ da 'n còrpo masìccio, testa picinn-a ariondâ, becco cùrto apisûo con bugna a-a baze, dîta cera, dôve són e naixe. E livrêe són diversamémte colorîe con tipiche macce cangiante metalico in sciô còllo, peto, âe ò atre parti: sanpe cùrte, côa lónga e larga, quadrata ò ariondâ, âe grende e robùste che ghe permettan in xêuo velôce anche a lónga distansa. A dimensción de varie spêce a càngia bén bén, a va da e Gura da Nêua Guinea (*Goura* - ) de dimenscioìn de 'n bibìn, a-e tortorinn-e () pöco ciù grende de 'na passoa. A ciù cùrta (*Ptilinopus nainus* - ) a l'é lónga 13 cìtti e a l'a 49 grammi de peizo. Ségge e Gura che e Tortorinn-e àn livrêe asæ vistôze.

## Difuxón
A famiggia a l'à de spêce in quæxi tùtto o móndo, levòu i pöli e a parte ciù sécca do Sahara. I cónbidi se són adatæ a quæxi tùtti i habitat che gh'é; a ciù parte de spêce stàn inte Forèste Tropicâli, ma anche inta Savâna, inte Praterîe, inti Dezèrti, inte Forèste tenperæ, e inte Mangròvie.

L'areâle de çertadùn spêce o l'é estremaménte vasto, continentâle, o pición sarvægo (*Columba livia*) o l'à 'na distriboçión ch'a va da l'Eoröpa, a-o Nord Àfrica, Àzia Òrientale, Nord e Sud América, Oustràlia, anche a Tórtoa do Colæn (*Streptopella decaocto*) e a Tórtoa de Palme (*Spiloplia senegalensis*) àn 'n areâle asæ vasto. O Colàsso (*Columba palumbus*) o se trêuva in càngio into baçî do Mediterànio, mentre o Conbétto (Columba Oenas) in Italia o l'é stançiâle.

Âtre spêce són endemiche de îzoe: a Cónba bécafrûta (frugivore) de Layard (*Ptilinopus layardi*) escluxîva de l'Îzoa de Kadavu. Inte Figi: a Tórtoinn-a de Caroline (*Gallicolomba kubary*) de òmònime Îzoe da Micronêzia, a Tórtoa de Grenada (*Leptotila wellei*) endemica de l'Îzoa Caraibica de Grenada.

## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Cantico de creatûe

O **Càntico de creatûe** (*Canticum* ò *Laudes Creaturarum*), conosciûo ascì cómme **Càntico do Fræ Sô**, o l'é do San Françésco d'Ascîxi e scrîto into 1224. O l'é a poexîa ciù antîga da letiatûa italiànn-a da quæ se sa o nómme de l'Aotô. Chi de sotta gh'é l'originale scrîto into volgâre de l'Umbria e a traduçion in zeneize moderno.

## Tèsto

## Âtri progètti

Categorîa:Letiatûa
L'egua di fròti

**L’EGUA DI FRÒTI**

U gh’éa i fròti int’ei cunvaintu e i ea stüfi ‘d fò da mangiò e id fò tüttu, e alua i diza: “Piùma ‘na serva!” E ei guardiàn u gh’ diza: “U n’se pö! Perchè i fròti i n’pöa mìa tegnì ‘d serve!” 

“Ma insuma, a la pièma anche vegia, anche brütta, bòsta ch’a n' fòssa ‘n po’ da mangiò, no?” “No, no, u n’se pö” u rispunda ei guardiàn, che pöi u diza: “E bain, i sai stüfi ‘d fò da mangiò? Alua a prinsipiu mi. A fema ’na votta pr’ün, ‘na sman-a, inchö a fas mi, ‘n’òtra votta le, dopudmàn… ” E u s’è missu a fò le da mangiò, ei pòdre guardiàn, ch’u l’ea ei capu. 

E u l’à fòttu da mangiò le, u l’à fòt ‘na mnestra sermòza, ncu tanta sò!  E pöi anche quella pitansa ch’u gh’ò dó, saìa, ma saìa… E pöi l’a missu ‘n lichettu a-a cantéin-a e a-i pussu. L’à lavó i piatti e tüttu, e i fròti i dizaiva: “Ma l’è gnüu mòttu ei pòdre guardiàn! L’è gnüu mòttu a fò da mangiò paegiu! A tütti i modi l’à lavó i piatti, l’à missu tüttu a postu e u s’ne ndó a drumì e u s’è purtó da baive, mentre a-i òtri u gh’ò lassó l’egua brütta di piatti.

Dopu ‘n po’ i van da-i pussu e u l’è seró, i van in cantéin-a e a l’è serò, i n’gh’aiva ninte da baive e i gh’aiva saighe, ma tanta saighe che i àn bevüu l’egua brütta di piatti! Pe forsa, u n’gh’ea ninte da baive! 

E pöi a-u lüdmàn i diza: “Ma, Pòdre guardiàn, csè ch’l’à fòttu? Niòtri a gh’aivmu tanta saighe, u n’è tucó baive l’egua di piatti…” E le u gh’diza: “Ah, a l’ö ditu mi che anche vegia e brütta u n’se pö piò a serva! Alua fai da mangiò. Fai cmè ch’a ema saimpre fòttu. Lichettu a-i pussu a n’ghe ne mettu pü, e mancu a-a cantéin-a a gh’mettu u lichettu. Mangiai e bevai quel chi vrai, ma fàine!”

Categorîa:Föe
Categorîa:Conponiménti in lìgure
Durasso

**Duràsso** ò **Duàsso** (*Durrës* in albanéize, prononçiòu , *Durrësi* inta fórma definîa, *Dyrrachium* in latìn, *Δυρράχιο* in grêgo) a l'é 'na çitæ e comùn albanéize de 175.110 abitànti, capolêugo da región co-o mæximo nómme e segónda çitæ pe grandéssa da naçión, co-a sò àrea urbâna ch'a l'arîva a 289.628 abitànti. Duràsso a l'é unn-a de çitæ de l'Albanîa ciù antîghe e de lóngo popolæ, con ciù ò mêno 2.500 ànni de stöia. A se trêuva inte 'na ciànn-a faciâ in sciô Mâ Adriàtico a-a seu estremitæ de sùd-èst, into mêzo tra a fôxe de l'Erzen e quélla de l'Ishëm. O clìmma da çitæ o l'é infroensòu benbén da-o mâ e o l'è de tîpo mediterànio.

Duràsso a l'é stæta fondâ, co-o nómme de *[[Epidamnos]]*, in gîo a-o sécolo VII prìmma de Crìsto da de génte grêghe de Corìnto e de Corcyra asémme a-i Taulantii, ina tribù ilìrica do pòsto. Conosciûa cómme *Dyrrachium* ascì, Duràsso a s'é svilupâ méntre ch'a l'êa pàrte de l'inpêro romàn e, ciù avànti, de l'inpêro bizantìn ascì. A *[[Via Egnatia]]* a l'àiva o seu coménso inte sta çitæ, de dónde a menâva vèrso levànte, tra e cianûe e-e montàgne da penîzoa balcànica p'arivâ a Costantinòpoli.

Inte l'Etæ de Mêzo, Duràsso a l'é stæta contéiza tra bùlgari, veneçién, famìgge da nobiltæ albanéize do pòsto e òtomoén. In sciâ fìn, i òtomoén àn pigiòu a çitæ, governàndola pe ciù de quatroçénto ànni da-o 1501 a-o 1912. Co-a diciaraçión d'indipendénsa de l'Albanîa a çitæ a l'é stæta a capitâle do prinçipâto albanéize pe 'n cùrto moménto. Ciù avànti, inti ànni fra e dôe goære mondiâli a çitæ a l'é stæta anéssa da-o régno d'Itàlia, p'êse dónca òcupâ da-a Germània nazìsta a-i ténpi da Segónda Goæra Mondiâle. Inti ànni da repùbrica socialìsta Duràsso a l'é stæta interesâ da 'n gràn créscio da seu economîa e da seu popolaçión.

E vîe de comunicaçión, a concentraçión de ativitæ econòmiche e a tradiçión industriâle àn dæto a Duràsso 'na poxiçión econòmica de prìmmo cónto inta naçión. A çitæ a l'é servîa da-o seu pòrto, un di ciù gréndi do Mâ Adriàtico, ch'o-a lîga a-e naçioìn da-arénte. O monuménto ciù inportànte de Duràsso o l'é o seu anfitiâtro, da-a capaçitæ de 20.000 persónn-e, o ciù grànde da penîzoa balcànica e o l'é stæto candidòu a patrimònio de l'umanitæ de l'UNESCO.

## Giögrafîa

## Stöia
A çitæ albanéize a l'à dæto o nómme a-a poténte famìggia Duràssa, òriginâia ò a-o mànco partîa de chi do 1387, ch'a l'à fæto fortùnn-a a Zêna tànto da êse nominâ pe bén éutto vòtte a-o duxægo, màscima càrega da Repùbrica.

## Pòsti de interèsse

## Abitànti

## Coltûa

## Economîa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Spòrt

## Aministraçión

## Vîe de comunicaçión

## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa
Michê vòn Mêlas

**Michê vòn Mêlas** (in tedésco *Michael Friedrich Benedict von Melas*), nasciûo a Radeln a-i 12 de màzzo do 1729 e mòrto a Elbeteiniz a-i 31 de màzzo do 1806, o l'é stæto 'n generâle aostrìaco de l'época napoliònica.

O l'é intròu inte 'n regiménto de fanterîa into 1746. Cómme agiutànte de cànpo do feldmarasciàllo Leopold Joseph von Daun o l'à fæto a goæra di sètte ànni, o l'é arivòu a-o gràddo de colonéllo into 1781 e quéllo de magiô generâle into 1789. Into 1793, o l'à comandòu 'na bregàdda in sciâ Sambre. O l'à conbatûo cómme leugotenénte feldmarasciàllo into 1794 in sciô Bàsso Rêno e into 1795 in sciô Rêno de Mezo, dónde, dòppo a ritirâta do Beaulieu, o l'é stæto pe bén bén de ténpo comandànte màscimo.

A-a fìn do 1798, o l'é stæto destinòu a càppo do quartê generâle do Prìnçipe Friedrich d'Orange-Nassau, comandànte de l'armâ d'Itàlia, in previxón da canpàgna ch'a s'anonçiâva za pe l'ànno dòppo. A mòrte inprovîza do prìnçipe, a-i 6 de zenâ do 1799 a Pàdova, pe córpa de 'n'infeçión, a l'à costréito l'arçidùcca Càrlo, comandànte de tùtti i ezèrciti inperiâli, a pasâ o comàndo a-o Mêlas.

Quésto o l'à comensòu bén co-o bàtte, insémme a-o generâle rùscio o Suvorov, i françèixi do MacDonald in sciâ Trébia e quélli do Joubert, ch'o l'é mòrto inta batàggia, a Nêuve. Dòppo chò-u Suvorov o l'êa andæto in Svìsera p'afrontâ o Masêna, o Mêlas, a-o comàndo de 40.000 sordàtti aostrìachi, o l'à batûo a-i 4 de novénbre vixìn a Genöla o generâle françéize Championnet e o l'à pigiòu a çitæ de Cùnio. Into 1800, o l'êa arivòu scinn'a-o dipartiménto do Var e o se preparâva, dòppo avéi òcupòu a Ligùria e asediòu Zêna (da-i 6 d'arvî a-i 4 de zùgno de quell'ànno), a invàdde a Provénsa, quànde o generâle Bonapàrte, tornòu inderê da-a canpàgna d'Egìtto, o gh'é arivòu a-e spàlle con l'atraversâ e Àlpi Òcidentâli e o l'à interótto e sò lìnie de comunicaçión. O Mêlas o l'à çercòu de reagî e o l'à afrontòu o nemîgo inta batàggia de Maréngo e gh'é mancòu pöco ch'o ghe riêscìsse. Ma l'avéi credûo tròppo fîto d'avéi batûo i Françéixi o gh'é costòu câo, perché l'inprovîzo arîvo di sordàtti do generâle Desaix, ch'o l'é mòrto in batàggia, o l'à inversòu e sciòrte do scóntro e o Mêlas o l'é stæto batûo.

Descoragiòu da sta batòsta, o l'à firmòu a convençión de Lisciàndria, ch'a gh'à inpòsto de retiâse a-o de la do Mìncio. O l'é stæto trasferîo a comandànte generâle da Boémia e into 1806 o l'à lasciòu l'ezèrcito. O l'é mòrto tréi mèixi dòppo.

## Bibliografîa
* s:L'asédio de Zena inte l'anno 1800, traduto do-u Rîco Carlîni.

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Stöia
Andrîa Masêna

**Andrîa Masêna** (in françéize *André Masséna*), nasciûo a Nìssa a-i 6 de màzzo do 1758, mòrto a Parìggi a-i 4 d'arvî do 1817, o l'é stæto 'n generâle françéize d'òrìgine italiànn-a, maresciàllo de l'Inpêro.

De famìggia modèsta, o Masêna o l'à dæto prêuva de grénde qualitæ militâri inte goære rivoluçionâie françéixi e o s'é dimostròu un di mêgio generâli da Repùblica. Dòppo êse stæto o prinçipâ leugotenénte do generâle Napolión Bonapàrte inta prìmma canpàgna d'Itàlia, o l'à vìnto a segónda batàggia de Zurîgo, ch'a l'é stæta asæ inportànte pe-i Françéixi into 1799. Inte l'Inpêro de Napolión o l'à confermòu e sò notévoli capaçitæ militâri ségge cómme generâle a-i órdini dirètti do Napolión, ségge cómme comandànte outònomo inti tiâtri de goæra secondâi. L'insucèsso da canpàgna spagnòlla cóntra i anglo-portoghéixi into 1810 o l'è stæto a fìn da sò cariêra de comandànte in cànpo.

Con de elevæ capaçitæ stratégiche e tàtiche, bón a ezercitâ o comàndo con energîa e aspertîxe, o Masêna o l'àiva 'n caràtere sòlido e-entuxàsta. O Napolión o-o credéiva o sò mêgio comandànte e, defæti, o gh'àiva dæto o sorvenómme de "Fìggio predilètto da vitöia" dòppo a sò inportànte vitöia inta batàggia de Rìvoli.

Quànde o generâle Bonàpàrte o l'à pigiòu o potêre dòppo o córpo de stâto do 18 de brumâio (9 de novénbre) do 1799, o Masêna o l'à pigiòu o comàndo de quéllo che restâva de l'Armâ d'Itàlia che dòppo tùtta 'na série de batòste a l'êa schierâ lóngo l'Apenìn Lìgure. Atacòu in fòrse da l'ezèrcito aostriàco do generâle Michê vòn Mêlas, o Masêna o l'à dovûo retiâse scìnn'a-a Zêna dond'o l'é stæto asediòu da-o nemîgo; inte sto lóngo asédio, o generâle o s'é dimostròu 'n cobanténte risolûto e o l'é riêscîo a continoâ a lòtta e a tegnî inpegnæ a ciù pàrte de fòrse aostrìache in sciô sò frónte e coscì a l'à favorîo e òperaçioìn do Prìmmo Cónsole Bonapàrte che con L'Armâ de Risèrva o l'àiva comensòu 'na segónda canpàgna d'Itàlia con l'atraversâ e Àlpi a-o Gràn Sàn Benàrdo. A-i 4 de Zùgno do 1800 o l'à dovûo firmâ 'na convençión d'evacoaçión con l'armâ aostrìaca ascì perché Zêna a l'êa praticaménte sénsa ciù nìnte da mangiâ e a-a fàmme dòppo o lóngo asédio. O l'à abandonòu a çitæ co-i sordàtti che gh'êa restòu e o l'é tornòu in Frànsa. Ma pöchi giórni dòppo o Bonapàrte o goagnâva a decizîva batàggia de Maréngo (a-i 14 de zùgno do 1800) ch'a l'à inversòu do tùtto e sciòrte da goæra in Itàlia. A-o Masêna, bén bén segnòu da-o dûo asédio, gh'é stæto levòu o comàndo de l'armâ d'Itàlia e coscì o l'à posciûo gödîse 'n perîodo de ripözo co-a famìggia into castèllo de Rueil.

A despêto de quàrche deboléssa morâle, a grànde aviditæ e i métodi de goæra ciufîto fêi, l'Andrîa Masêna o l'é conscideròu un di ciù gréndi generâli françéixi do perîodo rivoluçionâio e napoliònico.

## Bibliografîa

* s:L'asédio de Zena inte l'anno 1800, traduto do-u Rîco Carlîni.

## Atri progetti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Stöia
Categorîa:Fransa
Avarua

**Avarua** a l'é 'na çitæ do nòrd de l'îsoa de Rarotonga e capitâle de Isoe Cook. A gh'à 10.898 abitanti (2021).
## Giögrafîa

## Stöia

## Abitanti

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Aministraçión

## Comunicaçioin

## Nòtte


Categorîa:Çittæ
Categorîa:Nêuva Zelànda
Giuseppe Giusti

**Giuseppe Giusti** (Monsummano Terme, 13 mazzo 1809 - Firense, 31 marso 1850) o l'é stæto 'n poêta e scritô italiàn. 

## Òpie

## Âtri progètti

Categorîa:Biografìe
Giusti, Giuseppe
Giusti, Giuseppe
Càrlo Andrîa Castagnêua

**Càrlo Andrîa Castagnêua** (Zêna, 1652 – Zêna, 1748) o l'è stæto un poêta e religioso zenéize, visciûo tra o XVII e o XVIII sécolo.

## Vitta
O Castagnêua o l'ea un gesuita inpegnòu a predicâ in varie çittæ italiann-e e ascì insegnànte e òratô. O l'é stæto ascì ricordou pe-o seu poêma in lengoa zeneize intitolòu "*L'arrivo in Vuoè dell'armà de Franza. Ziena insedià da ra mesma l'anno 1684. Cantilena dro dottò Orlando*", ch'o conta i fæti de un dotô ciammou Orlando, durante o bonbardaménto navâle de Zêna da-a flòtta françéize do Re Sô inte l'ànno 1684.

## Opere
**L'arrivo in Vuoè dell'armà de Franza. Ziena insedià da ra mesma l'anno 1684. Cantilena dro dottò Orlando*

## Bibliografìa
*

## Âtri progètti

## Conligaménti esterni
*
*

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Categorîa:Poêti italién
Categorîa:Poêti in lìgure
Denice

**Denice** (*Dens* in piemontéize) o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva inta provìnsa de Lisciàndria. 

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze
* Gêxa de Sàn Loénso
* Ötöio de Sàn Bastiàn
* Gêxa da Madònna de Gràçie
* Gêxa de Sant'Ànna
* Gêxa de Sàn Ròcco

### Architetûe militâri
* Tôre di Do Carétto

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Âtri progètti

Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria