Cravaüna

**Craṿaüna** (*Caprauna* in italiàn) a l'è ina cumüna du bassu Piemunte, inta pruincia de Cuni, cun 80 abitanti (dàti agiurnài du 2024).

## Geugrafìa

Immaggine:Caprauna pan da dubasso.jpg|Ṿìsta de Craṿaüna dai Rucài
Immaggine:Colle di Caprauna dal Monte della Guardia.png|A Colla de Craṿaüna dae Caṛanche da Guardia
Immaggine:Rocca delle Penne e Rocca Tramontina dal Monte della Guardia.png|E Penne e A Stramuntina
Immaggine:Monte Armetta da Bric della Penna.png|L'Armetta ṿìstu dae Penne

Craṿaüna a se tröṿa in Piemunte, inta parte ciü bassa da pruincia de Cuni, ṿescìn aa Ligüṛia, tantu che a cunfìna cun: Àutu, Lâguia (IM), Armu (IM), U Burghettu (IM), Urméa e A Ceṿe (IM). Faciâ in sciü u ṿersante maṛittimu, a l'è circundâ pe' trei quarti dai munti, fra tütti u Munte Armetta u l'è chélu ciü autu e u riṿa a 'n autez̄z̄a de 1740 metri de 'n sciü u mâ. Stu lì u resta dae parte ciü ṿèrsu Urméa, mèntre a punènte, in pocu ciü bassu, u gh'è u Munte da Guardia (1659 m), de longu a marcà u cunfìn da cumüna, che ṿèrsu 'n a ṿalle u se cega e u rìṿa dae parte da Rocca da Stramuntina (1501 m). 

Passâ sta chi u gh'è u Penùn (1495 m), u cunfìn u ṿa de deré aa spartiz̄iùn fra e tre ṿalàe: du Pennavaire, de Ferraia e d'Aroscia. A ṿalâ de Ferraia, püṛ'essèndu bona parte de prupietàe de Craṿaüna a cazze pe' 'na parte ascì intu teritoṛiu de Lâguia e de Burghettu, e u cunfìn u prusegue passandu ancù pe'u Munte Bellu (1335 m) e u caṛa au Dènte. Turnandu a muntà, da leṿante, u se incontra u Garbu de Taṛambüghe, u se munta daa Galeṛia de Rocca Russa e u se prucedde ṿersu Munte Grossu. Ṿescìn a stu lì u se tröṿa i Sii (1311 m) e muntandu u gh'è San Bertumê (1493 m) e a z̄imma de Pezautu (1544 m). Fra Pezautu e l'Armetta u gh'è ancù U Ciàn e A Curma, tüttu drentu u cumün de Craṿaüna.

U paìse, du restu, u se tröṿa a 950 metri d'autez̄z̄a e u fà parte de l'auta ṿalâ du Pennavaire, ch'u u nàsce aa Funtana du Baggiu, in sciü a Colla de Craṿaüna (1337 m). U riàn u passa daa Cà du Buschettu e i se ghe cunzunze di autri riài maimàn ch'u caṛa a ṿalle. Ün di afluènti ciü grosci ch'i passa drentu u teritoṛiu da cumüna u l'è u Riàn du Crösu, ch'u nasce a l'Arma e u passa de là daa Ciazöṛa. Pöi u gh'è u riàn de Cà Mezzane, ch'u u nàsce sciü u Ruggiu, aa Ruöia, und'i pia l'aigua da beṿe, e u passa drentu u paìse.

U riàn di Torti (o de l'Isuṛa), u nasce dai Cuṛài, sutte l'Armetta e u se caccia intu Pennavaire sutta e Cà Suttane. Sutte Rocca Russa, d'entu Garbu de Taṛambüghe, u sciorte 'n autru riàn, ch'u se va a cacià apena lì sutta intu Pennavaire. In po' primma de Cà de l'Arma da Ṿia, u gh'è i cunfìn cun Àutu.

A furma du paìse a l'è tipica de muntagna, spartìu fra z̄inque difeṛènti burgàe, ch'i nu sun tantu distanti üna da l'autra, ma a ogni moddu bèn distinte, tra ste chi:

* U Pözzu (*Poggio* in italiàn), a l'è a fraz̄iùn dund'u gh'è a gescia e a cumüna, ch'i dan sciü a ciaz̄z̄a ch'a l'è u cèntru du paìse. A se tröṿa a 950 metri d'autez̄z̄a e cumme u ne disce u nomme a se tröṿa in sciü in pözzu, giṛàu ṿèrsu E Penne; e a l'è a primma burgâ ch'a se incontra riṿandu d'Arbenga dau stradùn.

* E Cà Mezzane (Case Mezzane), propiu atacâ au Pözzu, doppu a cumüna a se tröṿa a fraz̄iùn de Cà Mezzane, ciü picenina, ch'a l'è longu a ṿia ch'a porta ṿersu A Ciazöṛa, a se ciamma cuscì ṿìstu ch'a l'è intu mèzzu tra sta lì e U Pözzu, u ghe passa ascì in riàn, ch'u u ne pia u nomme.

* A Ciazöṛa (*Chiazzuola*), ciü versu u bòscu rispettu a l'autre due, passâ a capélla de San Bastiàn, ch'a resta in sciü a ṿia du semiteṛiu.

* A Ruöia (*Ruora*), menz̄iunâ inte carte antighe cumme *Rovoira*, a se tröṿa a 1042 m, surve au Pözzu e ae Cà Mezzane, a l'è sèmpre stâ a ciü pupulâ e a l'è a ciü auta de tütte, da ṿescìn u se ghe tröṿa a capélla de San Roccu.

* E Cà Suttane, u se ghe riṿa dau biṿiu longu u stradùn pocu primma de riṿà au Pözzu, o senù da sta chi. A se ciamma cuscì perché a l'è a parte du paìse ch'a resta ciü a ṿalle, sutt'u Pözzu, a 'n'autez̄z̄a de quasci 850 m. Ṿescìn ae cà u gh'è a capélla da Madonna da Neṿe.

## Stòṛia
* *Travaiu in cursu*
### Urìgine du nomme
L'urìgine du nomme du paìse a nu l'è bèn ciaia, dandu amèntu a carcün u ne ṿegniṛea dau latìn Clavis Una, ch'u aureṛeṿa dì "êsse fedeli numà a ün", ma du restu e primme testimunianz̄e scrîte dund'u cumpaṛìsce u nomme du paìse i mustra de furme cumme *Caprania*, *Capraunia*, *Capravina* e fina Capranica che ne ṿegniṛea tütte dau nomme da craṿa.

Adiṛitüṛa inti papéi ciü antighi a cumpaṛisce a denuminaz̄iùn *Cravaune*, marcâ inte di atti du 1363, mèntre inti Statüti du 1550 truṿammu scritu *Clavauna* e ascì *Cravauna*, bèn ṿescine aa furma in dialettu, pe' fenî cu'a primma apaṛiz̄iùn da furma *Caprauna* ch'a ṿegne scrîta intu 1576.
### Etàe antiga
Intu teritòṛiu de Craṿaüna u l'è stàu truṿàu ciü testimunianz̄e d'epuca rumana, tantu ch'u l'è stàu facciu di scaṿi ch'i l'han purtàu aa lüsce in z̄èrtu nümeṛu de tòcchi de tèracöccia, ch'i remunteṛeṿa au I seculu doppu Cristu. Sti chi i l'andaṿa a furmà cupette e autri strümènti de fabricaz̄iùn italica de chéi tèmpi, ch'i fan pensà ascì aa presènz̄a de ‘n sacraṛiu suttu u Castelà, pe'u Fasceu, truṿàu quande i l'han fàcciu u stradùn, scitu ünicu inte tütta a ṿalâ. Du restu u l'è faz̄ile che inte sti posti chi l'òmmu u ghe fusse zà da prìmma, vistu ch'u gh'è tante arme, cumme chéla du Ciàn de l'Arma, dunde i l'han truṿàu ina cunchiglia garbâ du 10 000 a.C. Foscia ste chi i l'eṛa zà frequentàe dau Paleuliticu, e u se pènsa ascì ch'u ghe fusse di insediamènti di Liguṛi antighi, primma ch'u ṿegnisse i rumài.

### Etàe de mèzzu
U teritòṛiu de Craṿaüna u ṿegne numinàu pe'a primma ota cumme parte du feudu de prupietàe di marchesci de Clavesana, de discendènz̄a aleṛamica, ch'i s'éṛa spartìi cu'i autri rammi da famìa i pusedimènti ch'i l'éṛa stài dunài da l'Impeṛatù Ottone I, primma cu'in àttu firmàu du 967 e pöi cunfermàu de doppu, tantu intu 1162 cumme intu 1226. Pe' de mutiṿaz̄iùi nu bèn ciaie du feudu ghe fasceṿa parte ascì a cumünitàe de Àutu. Du restu, u se sa che aumenu a partì dau seculu XIII i Cepolla, 'na ricca famia d'Arbenga, i l'éṛa ṿegnüi scignuṛi du paìse, incaṛegài de longu dai Clavesana, cumme testimuniàu da 'n àttu di marchesci, firmàu ai 25 de lüiu du 1320, che i cuncedde cuscì u cuntrollu du feudu a Iacobino Cebulla.  

Zà da carche annu stu chi u l'aṿea cumenz̄àu a mette e màe intu paìse, tantu che u sò nomme u cumpaṛìsce du 1304 inte ‘n papé ligàu a quandu i l'han catàu ‘na burgâ picenìna, chéle che aù foscia i sun e Cà Mezzane. In ciü pe' tüttu u Trescèntu u gh'è stàu de cuntese, cumme quandu i dusceṿa elez̄z̄e u pudestàe d'Arbenga, cu'i Cepollini a sustegnu di marchesci, facciu ch'u porta i Clavesana a dà turna u feudu inte màe de sta famìa chi.

Cuscì, inti papéi dicci primma, ch'i ne mustra l'infeudamèntu di Cepollini, u marchese Federico de Clavesana u ṿa a cunfermà i diritti du cumitàu in sciü u castrum de Àutu e in sciü a ṿilla de Craṿaüna. Cu'a mòrte di marchesci da famìa Clavesana i söi dumini i ṿegne purtài sùttu duminiu di Del Carretto, cun l'inṿestitüṛa de Aleramo Del Caretto aṿegnüa du 1355, faccia da l'impeṛatû Carlo IV, pianduse ascì in quartu da prupietàe du feudu. U rèstu, ch'u l'éṛa stàu spartìu tra i fìi du Iacobino, u passa ancù de man, fin ch'u vegne turna ünìa intu 1363, cu'in attu firmàu intu castéllu de Àutu.

Da fin du seculu u l'è pöi l'interṿèntu facciu daa Repübbrica de Zena, che, intu mezzu de lìti da famìa di Del Carretto, a catta a tèrz̄a parte di diritti in sciu feudu, pagandu ben 60 milla fiuṛìn d'oṛu, cu'in ciàn de espansciùn pulitica ben precisu. Du mèscimu annu a l'è ‘na nöṿa investitüṛa, de longu ai Cepollini e ai Del Carretto. Cu'a morte du conte Zaccaria Cepollini, aṿegnüa du 1572, l'ereditàe a ṿegne spartìa fra i sei fìi, cuscì cumme i diritti in sciu feudu: cuscì i ṿegne inṿestìi daa Repübbrica de Zena quattru di neṿi du conte, fii de Marc'Antonio Cepollini (1592). Intu fratèmpu, u pa che u marchese Scipione del Carretto de Z̄uccaṛèllu, du 1586 u se fusse pruṿàu a ṿènde u feudu, fascèndu a pruposta a Carlo Emanuele I de Savoia, scicumme ch'u l'aṿea puia ch'u ghe ṿegnisse purtàu ṿia, pe' ṿia de z̄erti acòrdi de prelaz̄iùn firmài cun Zena. 

A pröa a nu porta a nièn, e cuscì intu 1589 i marchesci i perde dau tüttu u cuntrollu in sciü i dui paìsci. Doppu ‘na seṛie de cuntese drentu aa famìa, u ṿegne conte Giacomo Cepollini, che, spusàu cu'a zenese Paola Maria Cicala, u speṛaṿa de fenì inte l'elèncu di patriz̄i de Zena, cosa ch'a nu l'è capitâ. Cun u Seiz̄èntu u se dröṿe ina nöṿa fase pe'u paìse, scicumme ch'u se fa ciü forte u besögnu d'espansciùn di piemuntesci, ch'i urganizza de spediz̄iùi contru u punènte ligure, tantu intu 1625 cumme intu 1672. Craṿaüna difatti a se truṿaṿa ai tèrmi di dumini zenesci, ai cunfìn cun Urmea, ch'a l'éṛa zà sutta ai Savoia.

Zà de sti tempi a cumünitàe de Craṿaüna a l'aṿea ina z̄erta autunumia in sciü e decisciùi, tantu ch'u se sa ch'a se truâṿa suṿènte inta ciaz̄z̄a du paìse o fin inta gescia de Sant'Antunìn o inte l'uatoṛiu, mèntre che int'in ducümèntu du 1799 u se fa rifeṛimèntu a ‘na “Cà da Cumünitàe" e u se sa ascì che ṿersu a metàe du seculu XVIII i ṿegniṿa ascì elezüi duzze rapresentanti inte tüttu (tra sti chi u scéndegu e dui cunsuṛi). Cu'u tèmpu i l'éṛa stài duveṛài ascì di Statüti cumünali, cuscì cumme di registri, che u ciü impurtante u l'è u *Libro degli Arrembi*, ch'u l'ha funz̄iunàu fin au 1776, ànnu ch'u l'è riṿàu u primmu catastru.

In seguitu au Tratàu de Utrecht, l'Impeṛatû Carlo VI u fenisce pe' strenze i cuntrolli in sciü i feudi impeṛiali, ch'u ghe cazze ascì Craṿaüna, cunscideṛâ peṛò de scarsu inteṛesse da Amedeo de Savoia, tantu ch'a cumpaṛìsce inta *Nota dé Feudi Imperiali indifferenti a S.M.*, scicumme ch'a restaṿa föṛa man rispettu ai teritoṛi du regnu sabaudu de chéi tèmpi.

De cuntru a Repübbrica de Zena, a se mustra inte ‘na fase de debulez̄z̄a. A situaz̄iùn a cangia de grossu intu Setez̄èntu, quandu a ṿegne cumbatüa a guèra de sucesciùn pulacca, ch'a porta intu 1735 aa firma de ‘n tratàu a Ṿiènna, ch'u permette ai Savoia in'espansciùn netta a meridiùn, tantu da piase 57 feudi impeṛiali, cumpresu chélu de Craṿaüna.

Stu facciu chi u porta in sciü a fin au destacamèntu daa Ligüṛia, pe' fenì sutta au Regnu de Sardegna, nu senz̄a de pulemiche, scicumme che i zenesci i denunz̄ian aa curte franz̄ese e austriaca che u pasaggiu u nu l'éṛa in regula. Du restu, inte l'aùstu du 1736 i rapresentanti di feudi piài dai Savoia i sun ciamài a Cairu a züṛà fedeltàe au nöu padrùn e difatti carche dì prìmma u l'éṛa stàu püblicàu in edittu dau cavalier Passerini, ch'u custrenzeva i feudataṛi Pier Francesco Cevolino e Domenico Maria Accellino a prestà züṛamèntu.

Cuscì inte chéli dì a cumünitàe du feudu a se mette asèmme, pruandu a rebatte e decisciùi piàe a Ṿiènna, mandandu in attu, registràu da ‘n nutaiu, dund'u se fa presènte che i dui paìsci i l'éṛa da tèmpu sutte Zena. U fa istessu u Conte, che d'in Àutu u manda in autru papé, dund'u se fa cunusce cumme feudataṛiu da Repübbrica Zenese, ma sènz̄a che a situaz̄iùn a cange. Inte stu moddu i piemutesci i se pìa di dumini ciü ṿescìn aa maṛìna, de impurtanz̄a pe' i traffeghi ecunomichi versu a Riṿeṛa.

Dau 1861 u pàssa sutta au Regnu d'Italia, suttu u mandamèntu XIII, de Urmea, intu circundaṛiu de Mundeṿì, scancelàu du 1926 e pöi passàu sutta a chélu de Cuni, pöi ṿegnüu pruincia. Da l'ànnu 1946 u l'è inta Repübbrica italiana. U fa parte de Üniùn muntana Alta Val Tanaro.

## Abitanti

### Evulu''z̄''iùn demugràfica

### Minuṛàn''z̄''e fuṛèste
Segundu l'ISTAT, ai 31 de descèmbre du 2014, a Craṿaüna u gh'è 1 rescidènte fuṛèstu.

## Pòsti de interesse

### Architetüṛe religiuse
* **Gescia da parocchia de Sant'Antunìn**, (cunusciüa ascì numà cumme "A gescia"), faccia intu seculu XVIII.

* **Uatoṛiu de San Bertumê**, inta ciaz̄z̄a da paìse, ataccu aa gescia, u l'è du seculu XVI. Chi u gh'è a sêde da cunfraternita ch'a ne pòrta u nòmme.

* **Gescetta de Sàn Roccu**, inta burgâ da Ruöia, faccia intu seculu XIX.

* **A Capélla de Guarnê** o da Viscitaz̄iùn ascì, ch'a se tröva inta lucalitàe de Guarnê.

***A Capella de San Bastiàn**, inta burgâ da Ciazöṛa.

* **Capeletta de San Benàrdu**, pocu au de surva de cà du Pözzu.

* **Santuàṛiu de l'Asunta**, ciamâ de suènte dai abitanti du pòstu "A Capella", a se tröva versu u boscu, sutta aa via pruinciale, primma de Costabella.

***Capeletta de Cà Suttane**, o *da Madònna da Neṿe*, inta burgâ che ne pìa u nòmme.

### Musei
A Craṿaüna u se tröṿa u museu etnugraficu dedicàu au paìse, ch'u mùstra futugrafìe, atrez̄z̄i e arnesci da ṿìtta cuntadina de chéi tèmpi, a partì daa fìn de l'Öttuz̄èntu. Stu chi u l'è stàu duèrtu intu 2000 in sce l'iniz̄iàtiṿa di rescidènti.

## Ecunumìa
L'ecunumìa du paìse a l'è pe'a ciü parte legâ a l'agricultüṛa e a l'alevamèntu, ma ascì au türismu, survatüttu pe'u trekking, e caminàe inti senté e e scalàe.

## Cultüṛa

### Dialettu de Craṿaüna

A Craṿaüna u se parla in dialettu ch'u s'asemeia a chélu di autri paìsci da ṿalâ du Pennavaire. Fra e difeṛènz̄e ciü impurtanti ch'i cangia dau parlà di figui u gh'è a presènz̄a marcâ di sòi  e , ch'i pia u pòstu da  e da  (se disce *ciaz̄z̄a*  e nu *ciassa* , *pözzu*   e nu *pöṡṡu* ), trattu ch'u se presènta ascì inte l'urmeàscu. Du rèstu a se fa cunusce ascì a prununz̄ia da r giasciâ, ch'a se tröva in genere fra vucâle, ch'a gh'è ascì inte carcün de l'autri dialetti de l'entrutèra de stampu arbenganese e a l'è ben difeṛènte da chéla italiàna. Autra difeṛènz̄a de contu a l'è ch'u manca a "x" che de suènte a marca u sòn da j franz̄ese, sustituìa da u sòn "sc" duz̄e (cumme in *sösciüṛa*), cuscì cumme a maneṛa de dì a "v" fra vucâle ch'a scumpaṛisce tostu e a se semeia a 'na ṿia de mèzzu fra a "v" e "u" (cumme inta paṛolla *ciaṿe*). In ciü u gh'è de paṛolle ch'i se semeia ai dialetti de Nascin e de Castergiancu, che presempiu i g'han u passaggiu de furme in -yt- a -c-, e ducca, u ghe se disce *làcce* e nu *làite*, *nöcce* e nu *nötte*, fenomenu ch'u se tröṿa ascì inte z̄erte furme di verbi, cumme "dicciu" o "facciu".

De seguitu in elencu de paragùi fra u dialettu de Craṿaüna e chélli d'Arbenga e Castergiancu.

### Asuciaz̄iùi
A Craṿaüna u gh'è difeṛènti asuciaz̄iùi, cumme a *Pro Loco*, ch'a urganizza e manifestaz̄iùi intu paìse, l'asuciaz̄iùn *Amici di Caprauna*, ch'a se interessa de tradiz̄iùi du postu e da valurizaz̄iùn da sucietàe du paìse. Nu manca ascì l'urganizaz̄iùn *Isola di CapraUnica*, pe'a ripupulasiùn da burgâ da Ruöia.

### Cüscina
Tipica de ste parte a l'è a "Raṿa de Craṿaüna", inseṛìa intu prugramma de tütela Slow Food da l'ànnu 2003, duveṛâ pé diferènti piàtti da tradisiùn cumme i "sc-ciancùi", particulâre genere de pàsta fresca prepaṛàu inta ṿalâ du Pennavaire.
## Feste e féṛe

* Festa da Furmagetta e du pan de ca', ai inìssi de aùstu.

* Festa de ràve, in utùbre.

* Mezz'aùstu a Craṿaüna, festa ch'a se tegne aa 'Sunta.

## Aministraz̄iùn

## Vie de Cumünicaz̄iùn

U teritòṛiu da cumüna u l'è culegàu cun Arbenga e cun Urmea graz̄ie au stradùn (SP216-SP14 intu tòccu sutta Saùna), ch'a traversa tütta a ṿalâ du Pennavaire a partì d'Arbenga pé riṿà fin aa Còlla de Craṿaüna e da chì passàu u Preàllu, u se riṿa Cantaraina, in sciü a statale da Còlla de Naṿa. U traffegu de curieṛe u l'è servìu da l'aziènda de trasportu da pruincia de Sauna, a TPL Linea.

## Notte
;Notte au testu


;Notte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa

* 

## Autri prugètti

Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo