open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Léngoa latìnn-a

A **léngoa latìnn-a** (*Lingua latīna* in latìn) a l'é 'na lengoa indeoröpéa do grùppo de lengoe italico-falische.  

Nasciûa inta region do Lassio into I milenio primma de Cristo, sta lengoa a s’é difûza 'nte l’Eoröpa òcidentâle a ségoito de conquiste di Români. A l’é a moæ de tùtte e lengoe ancheu definîe “romanse” e a l’é stæta pe secoli a lengoa da coltûa eoropêa. Fin a-o Concilio Vatican II a l’é stæta a lengoa litùrgica da Gêxa Catòlica.    

## Scistêma de scritûa
E letie de l'alfabêto latin derivan da quello grêco òcidentâle (adêuviòu a Cuma), e son a bâze pe-a ciù parte di alfabêti adêuviæ ancheu in Eoröpa, America e Africa (comme quello italian e quello ligure). I grafi òriginâli son questi:

Dòppo a conquista da Grêcia into I secolo a.C., s'êa iniçiòu a adêuviâ e letie grêghe ⟨Y⟩ e ⟨Z⟩ (insemme ai digrafi ⟨CH⟩, ⟨PH⟩ e ⟨TH⟩) pe poei scrîve e paròlle d'òrigine grêga. Donca l'alfabêto latin clascico conprendeiva 23 letie:

## Gramatica
O latìn o l'é 'na lengoa flesciva che a l'adêuvia i câxi pe-e fonçioin gramaticâli. I câxi son:  
* **Nominatîvo:** indica o sogetto da frâze (es: *Cornelia* pulchra vidētur; *Cornélia* a pâ bella)  
* **Zenitîvo:** indica de sòlito un posesso, agendo comme conplemento de specificaçion  (es: mīlitēs *Caesaris*; i sordàtti *de Cézare*)  
* **Datîvo:** indica de sòlito o conpleménto de tèrmine (es: Dō gladium *Iūliō*; Daggo a spâ *a Giùlio*)  
* **Acuzatîvo:** indica l'ogetto da frâze (es: Cornelia amat *Iūlium*; Cornelia ama *Giulio*)  
* **Vocatîvo:** uzòu into discorso diretto, indica o conplemento de vocaçion (es: *Cornelia*, quid fēcistī?; *Cornelia*, cöse t'æ fæto?)  
* **Ablatîvo:** o l'è o câxo con ciù fonçioin (conplemento de tenpo, d'agente, caoza, etc.)  

### Nommi
Into latìn gh'é træ categorîe de nommi: mascolin, feminin e neotro. No l'existe l'articolo

#### Declinaçioin
In latìn existan çinque declinaçioin, e quæ se diferençian pe-e sciortîe do zenitîvo scingolâre:
* **Prìmma:** zenitivo in -ae
* **Secónda:** zenitivo in -i
* **Tersa:** zenitivo in -is
* **Quarta:** zenitivo in -us
* **Quinta:** zenitio in -ei

##### Prìmma declinaçión
I nómmi feminìn son solitaménte da prìmma declinaçión

Declinaçion de **rosa (a rêuza)**:

##### Seconda declinaçión
I nómmi mascolìn e nêutri son solitaménte da seconda declinaçión

Declinaçión de **lupus (mascolìn; o lô):**

Declinaçión de **bellum (nêutro; a guæra)**:
  

## Bigliografîa
* 
* 

## Vóxe correlæ
* Inpêo Roman
* lengoe indoeuropee

## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Italico
Ballabanastra

**Ballabanastra** neòlogiximo zeneise pe-o sport ciammòu internaçionalmente *Basketball* ascì. A pòula neuva e compòxita a vegne da "balla" (en: ball) ciù "banastra" (grende còrba, it: grande cesto).

## Âtri progètti

Categorîa:Sport
Ballaneuo

**Ballaneuo** o l'è un di sport ciù amæ da-i liguri.

Ben ben de squaddre liguri zeugan inte mascime divixioin (A1, A2) do "campionato italian de ballaneuo". O campion d'Italia pe o 2005-06 a l'è stæta a Pro Recco, unn-a de squaddre ciù prestigiose d'Italia. Ätre societæ liguri in A1 en stæte pe quello mæximo anno: Rari Nantes Savon-a, Rari Nantes Camoggi, Societæ Sportiva Nervi, Ciavai Noeuo, Rari Nantes Boggiasco.
## Vôxe corelæ
* E soçietæ liguri de ballaneuo

## Âtri progètti
Algerîa

L'**Algerîa** o l'è un stato de l'Africa do nòrd indipendénte da-o 1962. A sêu capitâ a l'é Algê.
 
## Descriçion e stòia
Da l'anno 2011, o l'é o stato africàn ciù grande in superfiçie.

O sêu nomme ofiçiâ o l'é: *الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية - Al-Jumhurīyah al-Jazā’irīyah*.

## Âtri progètti


Categorîa:Membri da Liga Àraba
Angòla

Nomme ofiçiâ: *República de Angola*, stato de l'Africa çentrâ indipendente da-o Portogallo da l'11 Novembre 1975, a seu capitâ a l'è Luanda.

## Descriçion e stöia
A g'ha unn-a superfiçie de 1.246.700 km2, unn-a popolaçion de 36.604.681 abitanti (into 2024) e unn-a denscitæ de 20,6 ab/km2.
A lengua ofiçiâ a l'è o portogheise, ma son ascì parlæ ätre lengue regionâli comme Kikongo, Chokwe, Quimbundo e Umbundu.

## Âtri progètti


Categorîa:Ex-colonie portogheisi
Benin

Nomme ofiçiâ: *République du Bénin*, stato de l'Africa oçidentâ conosciûo ascì comme *Dahomey*, indipendénte da-o 1960.

Scibben politicaménte e aministrativaménte a çitæ prinçipâ a l'è Cotonou, a seu capitâ ofiçiâ a l'è Pòrto Neuvo, c'a se trêuva into Górfo da Guinea.

O g'à 'na sûperfiçie de 114.763 km2, 'na popolaçión de 10.879.829 abitanti (2015), e a léngoa ofiçiâ a l'è o françeise.

## Colegaménti esterni
Botswana

**Botswana** (Nommi ofiçiæ:* Lefatshe la Botswana* in tswana e *Republic of Botswana* in ingleise), stato de l'Africa meridionâ indipendente da-o 1966. A sò capitâ a l'è Gaborone.
 
## Descriçion e stöia
O Botswana o gh'à 'na popolassion de 2.038.228 abitanti segondo o censimento do 2011.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Borkinn-a Fäso

Nomme ofiçiâ: *Burkina Faso*, stato de l'Africa çentro oçidentâ conosciuô ascì comme Erto Volta, indipendente da-o 1960, a seu capitâ a l'é Ouagadougou. O gh'à 'na popolaçion de 23.390.077 abitanti (a-i 26 de seténbre do 2023). 

E risorse naturâli do Borkinn-a Fäso comprendan l'öo, o manganeize, o carcâ, o marmao, i fosfæti, a prîa prìmixa e a sâ.

## Colegaménti esterni
Cameron

**Cameron** (nommi ofiçiæ: *Republic of Cameroon*, in ingleize e *République du Cameroun* in françèize) stato de l'Africa çentro oççidentâ indipendente da-o 1960, a sò capitâ a l'è Yaoundé.
## Descriçion e stöia

## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Gabòn

**Gabon** (nomme ofiçiâ: *République Gabonaise *, stato de l'Africa çentro oççidentâ indipendente da-o 1960, a so capitâ a l'è Libreville. A g'ha unn-a superfiçie de 267.667 km2, unn-a popolaçion de 1.738.541 abitanti e unn-a densitæ de 6,5 ab/km2.

## Colegaménti esterni
Ghana

**Ghana** - nomme ofiçiâ: *Commonwealth of Ghana * - Stato de l'Africa çentro oççidentâ indipendente da-o 1957, a seu capitâ a l'è Accra.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Gibuti

Nomme offiçiâ: *جمهورية جيبوتي - Ǧumhūriyyah Ǧībūtī* in àrabo e *République de Djibouti* in françèise, stato de l'Africa orientâ indipendente da o 1977, a seu capitâ a l'è Gibuti. A l'ëa a Somalia françèise in to perîodo coloniale.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri da Liga Àraba
Kenya

Nomme ûffiçiâ: *Jamhuri Ya Kenya*, in swaïli e *Republic of Kenya* in ingleise.

## Descriçion e stòia
Stato de l'Africa çentro orientâ indipendente da o 1963, a sêu capitâ a l'è Nairobi.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Libia

Nomme ofiçiâ: *الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى - Al-Jamāhīriyyah al-Arabiyyah al-Lībiyyah aš-Šabiyyah al-Ištirākiyyah al-Uthmā*, stato de l'Africa do nòrd indipendente da-o 1951, a sò capitâle a l'é Tripoli.

## Atri progètti

## Colegaménti esterni
* (EN) Underground "Fossil Water" Running Out Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010.
* (EN) Libya turns on the Great Man-Made River Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991.


Categorîa:Membri da Liga Àraba
Madagascar

**Madagascar** (nommi ofiçiæ: *Repoblikan'i Madagasikara*, in malagascia e *République de Madagascar* in françèise, stato de l'Africa orientâ indipendente da-o 1960, a sò capitâ a l'è Antananarïvo.

## Colegaménti esterni
Mali

U **Mali** (nomme ofiçiâ in françeize *République du Mali*) u l'è in statu dell' Àfrica Oççidentâ indipendente da-u 1960, a sö capitâ a l'è Bamako. U Mali o l'é sénsa sbóccu in sciô mâ e u confin-na a-u nord con l'Algerîa, a-u est co-u Niger, a-u süd-ovest co-a Guinea e a-u ovest con Senegal e Mauritania. U sö teritöio u l'è prevalentemente dexèrtico.

## Stöia
I françeixi linsaron a colonizaçiòn de u sö teritöio intu 1864 e intu 1895 u vegne integrou inte l'Àfrica Oççidentâ Françeize. U Mali u s'è proclamou indipendénte intu 1960 co-u nomme de Federaçión du Mali avénte comme prescidente Modibo Keita c'ù vegne amasòu intu 1968, cuscì u prescidente u divénta Moussa Traorè. Ascì Traorè vegne depoxitou intu 1991 e cuscì l'ànno dòppo sun state fæte e primme eleçiòn inta stoïa du Mali. Inte queste eleçiòn vegne életto Alpha Oumar Konarè c'ù l'è düou fin a-u 2002 quande vegne sostituîo da Amadou Toumani Tourè. Da-u 2008 gh'é de-e rivoluçión au nord pe córpa du grüppo etnico di Tuareg, che sun senpre stæti discriminæ. Intu 2011 vegne elètta a primma prescidente dònna, Cissè Miriam Sidibè.

## Geögrafia
U Mali u l'è scitüou inte l'Afrìca Oççidentâ intramêzo au Tròpicu du Càncou e a-a fàscia equatoriâ. U conprende in tòcco du Sahara, u l'è trapassou da u sciümme Niger, gh'é ascì de cadenn-e montagnôse cómme: Adrar des Iforas, i monti Kenieba, l'èrtociàn de Bambouk. Oltre au Niger gh'é di âtri sciümmi cómme: u Senegal e u Fouta Djalon. Cómme clìmma invéce au nord u l'è in clìmma sahariàn, au süd pe contra cêuve de lóngo. Pe quante reguarda e ciànte ghe abbòndansa de baobab e èrboi de frûta. Invéce di animæ gh'é de scìmie, felìn e coccodrilli.

## Popolaçión
A popolaçión totâle à l'è de 16.164.580, a denscitæ de popolaçión à l'è asæ bassa, a se arsa sôlo intu süd che òccopa u 40% du pàise. 

## Ätri prugetti


Categorîa:Membri da Liga Àraba
Niger

Nomme ofiçiâ: * République du Niger *, stato de l'Africa çentro ocidentâle indipendente da-o 1960, a sêu capitâle a l'é Niamey.
## Descriçion e stöia
O g'à 'na popolassion totâle de 22.772.361 abitanti, 'na sûperfiçie de 1.267.000 km2, e a léngua ofiçiâ a l'é o françeize.

## Colegaménti esterni
Nigeria

A **Nigeia** (Nomme ofiçiâ: *Federal Republic of Nigeria*) a l'é in stato de l'Africa centro òcidentâle indipendénte da-o 1960, a seu capitâ a l'é Abuja. A léngoa ofiçiâ a l'é l'ingleize. A g'à 'na popolaçion de ciù o mêno 186.000.000 abitanti. 

Scibén che a Nigéia a l'é fòscia o stâto ciù ricco de l'Africa graçie a-i seu giaciménti de petròlio, o l'é ascì o stâto con ciù pövei do mondo dòppo avéi sorpasòu anche l'India comme nùmero di pövei. O 67% da seu popolaçion o vîve sott'a-a lìnia da povertæ.

## Nòtte


## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Ruanda

**Roanda** (nommi ofiçiæ: *Repubulika y'u Rwanda* in kinyarwanda, *République du Rwanda* in françèize e *Republic of Rwanda* in ingleize), stato de l'Africa çentro-orientâ indipendente da-o 1962, a sò capitâ a l'é Kigali.

## Descriçion e stöia

## Vôxe corelæ
* Foresta de Nyungwe

## Colegaménti esterni
Seychelles

Nomme ofiçiâ: *Repiblik Sesel* inta léngoa créola locâ, *République des Seychelles* in françéize e *Republic of Seychelles* in ingléize, stato de l'Africa çentro orientâ indipendénte da-o 1976, a seu capitâ a l'é Victòria. E Seychelles son formæ da 115 îzoe.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Særa Lion

**Særa Lion** (nomme ofiçiâ: *Republic of Sierra Leone*), stato de l'Africa centro ocidentâle indipendente da-o 1961, a sò capitâle a l'é Freetown.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Somalia

Nomme ofiçiâ: *Soomaaliya*, in sòmalo, *الصومال - As-Suumaal* in àrabo e *Somalia* in italiàn, stato de l'Africa orientâle indipendente da-o 1960, a sêu capitâ a l'è Mogadiscio.

## Descriçion e stöia
A Somalia a l'è nasciûa da l'unión de doî stati coloniali: a Somalia italiann-a (parte de l'Africa Orientâle Italiann-a) e a Somalia britannica, ch'a se ciàmma Somaliland, mentre a Somalia françéize a l'è diventâ indipendénte con o nomme de Gibuti.
 
A g'ha 'na sûperfiçie de 637.657 km2 e a sêu popolaçión a l'è de 8.400.000 abitanti.

E léngoe ofiçiæ son o sòmalo e l'àrabo, ma se parla ascì l'italiàn e l'ingléize.

## Nòtte


## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri da Liga Àraba
Sudan

Nomme ofiçiâ: * جمهورية السودان - Jumhūriyyat as-Sūdān *, stato de l'Africa çentro orientâ indipendente da-o 1956, a seu capitale a l'é Khartum. O gh'à 'na popolaçion de 47.958.856 abitanti (stimma do 2022).

## Descriçion e stöia
Fin a lùggio do 2011, quande o s'é divîzo da-o Sudan do Sud, o l'é stæto o stato african ciù grande in superfiçie. Ancheu, con 1.886.068 km², o l'é o terso d'Africa, dòppo l'Algeria e a Republica Democratica do Congo.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri da Liga Àraba
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Swaziland

Nomme ofiçiâ: *Umbuso weSwatini*, in Swati e *Kingdom of Swaziland* in ingleize, stato de l'Africa meridionâ indipendente da-o 1968, a seu capitâle a l'é Mbabane.

## Descriçion e stöia
O Swaziland o gh'à un di ciù mésti récord: a l'é a naçion co-a ciù cûrta aspetatîva de vitta a-o mondo (32,62 anni).

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Tògo

**Togo** (nomme ofiçiâ: *République Togolaise*) stato de l'Africa çentro oççidentâ indipendénte da-o 1960, a seu capitâ a l'é Lomé.

## Colegaménti esterni
Tunixia

Nomme ofiçiâ: *الجمهورية التونسية - Al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah*, stato de l'Africa do nòrd indipendente da-o 1956, a sò capitâ a l'è Tùnixi.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri da Liga Àraba
Tanzania

**Tanzanîa** (nomme ofiçiâ: *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania*), stato de l'Africa centro-orientâ formòu da l'union de Zànzibar e Tanganìcca into 1964, a sò capitâle a l'è Dòdoma. A çitæ ciü importante a resta però l'ex capitâle Dar es Salaam. A Tanzanìa a gh'à 'na superficce de 947.303 chilometri quadrati.

## Confin
*A nòrd*: Uganda, Lago Nyanza (ex Vittoria),Kenya; *A est*: Oçeano Indiàn; *A sùd*: Mozambico; *A òvest*: Ruanda, Burundi, Lago Tanganica, Lago Nyassa (ex Malawi).

## Lengua
* Swahili 
* Ingleize
* varri dialetti indìgeni.

## Monæa
Scellìn tanzaniàn.

## òrdinamento
Repùbblica prescidensiâle. O mandâto do prescidente o dûa çinque anni e o peu êse rinovòu sôlo unn-a vòtta.

## Economia
* *Risorse forestali*: cedro, ebano, canna de bambù; 
* *Agricoltüa*: caffè, tè, coton, sisal, tabacco, acaxù, canna da süccou, piretro, ciöi de ganœufano, cocco, bananne, ricin, cacavao; 
* *Allevamento*: bovin, crave, pegue, volatili; 
* *Pesca*: 340.000 tunnei de pescio (dato do 1988); 
* *Risorse mineraie*: stagno, miga, carbon, fosfati, prie preçiôze; 
* *Indüstria*: süccou, papê, fertilizzanti, ciümento, raffinerie petrolifere, bïra, sigarette, savonifissi.

Pe quante autosufficiente inta produçion de alimenti, a Tanzanîa a l'aresta ün di paixi ciü pòvei a-o mondo.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Uganda

**Uganda** (Nommi ofiçiæ: *Jamhuri ya Uganda* in swaïli e *Republic of Uganda* in ingleize), stato de l'Africa centro-orientâ indipendente da-o 1962, a sò capitâ a l'é Kampàla.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Zambia

**Zambia** (nomme ofiçiâ: *Republic of Zambia*), stato de l'Africa centrâle indipendente da-o 1964, a sò capitâle a l'é Lusaka.

## Geugrafia

## Stòia

## Pòsti de interesse

## Ecunumîa

## Cultüa

## Manifestasiui

## Feste e fëe

## Comunicasiui

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Zimbabwe

Nomme ofiçiâ: *Republic of Zimbabwe*, stato de l'Africa meridionâ conosciûo comme Rhodesia ascì, indipendente da-o 1965, a sò capitâle a l'é Harare.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Senegal

**Senegal** (nomme offiçiâ: *République du Sénégal*), stato de l'Africa çentro-orientâ indipendente da-o 1960, a so capitâ a l'è Dakar.

## Colegaménti esterni
Mauritius

**Mauritius** (nomme ofiçiâ: *Republic of Mauritius*, stato de l'Africa orientâle indipendente da-o 1968, a sò capitâle a l'é Port Louis.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Namibia

Nomme ofiçiâ: * Republic of Namibia *, stato de l'Affrica meridionâle indipendente da-o 1990, a sò capitâle a l'é Windhoek.

## Descriçion e stöia
A l'é stæta 'na colònia tedesca da-o 1884 scinn'a-o 1920 e dapeu a l'é stæta aministrâ da l'Union Sùdafricann-a scinn'a-o 1990.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Ciad

**Ciad** (Nommi ofiçiæ: * جمهورية تشاد *, in àrabo e *République du Tchad* in françèise) stato de l'Africa çentrâ indipendénte da-o 1975, a seu capitâ a l'è N'Djamena. Scibén l'estraçión do petròlio a l'à començòu into 2005 e a continua a sostegnî o bilancio do stato, o Ciad o rèsta un di stati ciù sotosvilupæ do móndo.

## Nòtte


## Colegaménti esterni
Burundi

**Burundi** (nommi ofiçiæ: *Republika y'u Burundi* in kirundi e *République du Burundi* in françèise), stato de l'Africa çentro-ocidentâle indipendente da-o 1962.

## Descriçion e stöia
A sò capitâle a l'é Gitega, ch'a l'à sostituîo Bujumbura a-i 16 de zenâ do 2019 segondo a decisión do Parlamento.

## Atri progetti
Liechtenstein

O **Liechtenstein** (*Liechtenstein* in tedésco ascì, prononçiòu ), conosciûo ofiçialménte cómme **Prinçipâto do Liechtenstein‎** (*Fürstentum Liechtenstein* in tedésco) o l'é 'n pàize de l'Eoröpa centrâle sénsa sbòcco in sciô mâ.

## Giögrafîa
O Liechtenstein o confìnn-a co-a Svìsera a sùd e a ponénte e con l'Àostria a nòrd e a levànte. O l'é o quàrto pàize eoropêo ciù picìn, co-în'àrea de ciù ò mêno 160 km e 'na popolaçión, a-o 2019, de 38.749 persónn-e. O l'é a naçión ciù picìnn-a a confinâ con doî pàixi e, insémme a l'Uzbekistàn, o l'é l'ùnico stâto sénsa sbòcco in sciô mâ a confinâ sôlo con naçioìn ànche lê sénsa rîve.

A naçión a l'é spartîta in 11 comùn, tra i quæ Vaduz o l'é a capitâle do pàize méntre Schaan o l'é o ciù popolôzo.

## Stöia
O Prinçipâto do Liechtenstein, creòu inte l'ànno 1719 da l'inpeatô Càrlo VI, o l'é l'ùnico tra i stâti do Sâcro Inpêro Romàn a exìste ancón a-a giornâ d'ancheu. O l'é stæto fondòu da l'unión de scignorîe de Schellenberg e de Vaduz, acàtæ da-o prinçìpe Johann Adam Andreas do Liechtenstein da-i cónti de Hohenems. Da-o 1806 a-o 1814 o l'à fæto pàrte da Confederaçión do Rêno e dónca, scìnn-a-o 1866, da Confederaçión germànica. Depoî a Prìmma Goæra Mondiâle, co-a chéita de l'inpêro aostro-ungàrico o prinçipâto o l'é pasòu sótt'a-a proteçión di svìseri.

O Liechtenstein o l'à di stréiti ligàmmi co-a Svìsera, tànto che a naçión elvética a l'é a responsàbile pi-â diféiza do pàize (o quæ o no l'à 'n pròpio ezèrcito), e, da-o 1919, a l'é da quésta raprezentòu in quélle naçioìn inte quæ o no l'àgge 'na pròpia anbasciâ. Da-o 1923 tra e dôe naçioìn gh'é 'n'unión dugânale, a segónda ciù antîga ancón in vigô, e 'na stréita coperaçión tra i còrpi de poliçîa.
## Abitanti

## Pòsti de interesse

## Economîa e polìtica
O Liechtenstein o l'à un di réditi pro capite ciù âti do móndo se conscideròu a paritæ de potêre d'acàtto. A naçión a l'à svilupòu 'n fórte setô finançiâio inta sò capitâle e, scibén che into pasòu o l'êa conosciûo cómme 'n paradîzo fiscâle, a-a giornâ d'ancheu o no l'é ciù inclûzo in nisciùnn-a lìsta néigra ofiçiâ de naçioìn no coperatîve che són 'n paradîzo fiscâle. Scitoòu inte Àrpi, gràçie a-e caraterìstiche do sò teritöio o l'é 'na popolâre destinaçión turìstica pe-i spòrt da invèrno ascì.

O Liechtenstein o l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa e de l'EFTA. Scibén ch'o no l'à aderîo a l'Unión Eoropêa o fa pàrte ségge de l'Àrea Schengen che do Spàçio Econòmico Eoropêo. O l'à 'n'unión dugânale e monetâia co-a Svìsera.

## Nòtte


## Bibliografîa
* 
* 
* 
* 

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 
* 
*
Gambia

Nomme ofiçiâ: * Republic of The Gambia *, stato de l'Africa çentro oççidentâ indipendente da-o 1965, a seu capitâ a l'è Banjul.

## Colegaménti esterni


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Caròttoa

**Caròttoa** ò **caròtta** (**caròta** in vintimigiôzo, **carota** in monegàsco) o l'è 'na sóttaspêce de *[[Daucus carota]]* (L., 1753), de spésso clasificâ cómme ***Daucus carota'' subsp. ''sativus*** ((Hoffm.) Schübl. & G. Martens, 1882).

## Descriçion

## Produtoî

## Variêtæ
De caròtte a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda a Caròttoa de Arbénga, coltivâ inte l'òmònima ciànn-a.

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Çiòula

***Allium cepa*** (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme **çiòula**, (antigaménte **çevólla**, **çioula** in savonéize, **çevula** in vintimigiôzo e monegàsco, it: *cipolla*) a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaryllidaceae.

## Descriçion e stòia

## Produtoî

## Variêtæ
De çiòula a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda a çiòula de Pignón, coltivâ inte l'òmònimo comûne da provìnsa da Spézza.

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Onions3.JPG|Træ divèrsce variêtæ de çiòula.
Immaggine:Onion flowers.jpg|In cànpo de çiòule in sciô into Bengala Òcidentâle, Ìndia.
Immaggine:Nature morte avec oignons, par Paul Cézanne, Musée d'Orsay.jpg|Paul Cézanne, *Nature morte aux oignons*, 1896-1898, êuio in sce téia, 66x82 cm, Musée d'Orsay.


## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Frûta

Co-a pòula **frûta** se ragrûpan comuneménte vàrri tîpi de frûto comestìbili. Se træta a ògni mòddo de 'na definiçión ch'a no l'é goæi precîza dæto che di frûti són conscideræ cómme verdûa (prezénpio e tomâte ò i suchìn) o de grùppi divèrsci, cómme i frûti de bòsco. 

## Ûxi
A frûta a vêgne consumâ ségge sénsa di trataménti ségge, prezénpio, cómme marmelâte, consèrve ò inte di âtri piâti. A frûta a l'é un di aliménti chi fàn ciù bén a-a salûte, amermàndo o réizego de contrâe vàrie moutîe.

## Nómmi da frûta
Chi de sótta se peu védde 'na tabélla co-e ciù conosciûe variêtæ de frûta, scrîte cómme se dîxan inte çertidùnn-e vàriante da léngoa lìgure.

## Variêtæ de frûta lìguri

* Amarêna sarzanéize: in italiàn "*ciliegio durone sarzanese*" o l'é 'na cultivar d'èrbo de çêxe tìpico da çitæ de Sarzànn-a.
* Armognìn tigròu (ò miscimìn): variêtæ d'armognìn ch'a vêgne da Çivéssa.
* Armognìn Valézza (ò valézzìn): variêtæ d'armognìn tìpica de l'òmònima fraçión de Sànn-a.
* Castàgna brodàsca: variêtæ de castàgna difûza a Lévanto e inta Vàl de Vâa.
* Castàgna gabbiana: variêtæ de castàgna tìpica da Bórmia, de Garésce e, in generâle, de l'entrotæra do ponénte lìgure.
* Çetrón Pernambucco (ò *Fernanbuccu*): variêtæ de çetrón coltivâ inta rivêa de ponénte scìnn-a da-o sécolo XVIII.
* Chinòtto de Sànn-a: variêtæ de l'òmònimo frûto coltivâ tra Vâze e Finâ da ciù de tréi sécoli.
* Çêxa de Castregianco: cultivar de çêxa coltivâ inte l'òmònimo comùn, ghe n'é dôe variêtæ; *cantun giancau* e *cantun negrau*.
* Fîghe "*Rondette*" e "*Figalini neri*": variêtæ de fîghe chi vêgnan da-e valàdde de Arbénga, in particolâ da-a valàdda Pennavaire e prìmme e da Arnàsco e fîghe néigre.
* Pèrsego *Birindella*: cultivar d'èrbo de pèrseghe òriginâio da Vàl Mâgra, a-a giornâ d’ancheu de lóngo ciù râro.

### Variêtæ de vitìgni

* Barbaróssa de Finâ (*Verduna* ò *Verdona* in finaléize)
* Crovin do Savonéize (ascì *Cruìn* in finaléize, *Croetto*, *Trinchera*, *Crovino*)
* Moscatéllo de Tàggia
* Scimiscià

## Nòtte


## Véddi ascì
* Verdûa
* Frûti de bòsco

## Âtri progètti

Categorîa:Fruta
Categorîa:Alimentaçion
Çëxa

A **çëxa** ò **çeexa** (**çerexa** primma do XIX secolo, **çêxa** segóndo a grafîa ofiçiâ, **scexa** in savonéize, **çereixa** in vintimigiôzo, **çereija** in monegàsco) o l'è o frûto de l'èrbo de çêxe, spêce da famiggia de Rosaceae, clasificâ cómme *[[Prunus avium]]* ((L.) L., 1755). 

## Descriçion e stöia
O nomme o ven da-o latin *cerasus* (it: *ciliegia*) ch'o ven da-o grego κέρασος (kèrasos) da-o nomme da çittæ de Κερασούντα (Kerasùnta), vexin a Trabizonda insce-o Mâ Neigro, de donde segondo Plinnio o Vegio i Romen porton a Romma i primmi ærboi de çeexa into I sec. d.C.

O so fruto o g'ha o mæximo nomme: a qualitæ doçe a l'è da specce *Prunus avium*, quella amaa, dita *çeexa amæna*, a l'è da specce *[[Prunus cerasus]]*. O fruto o l'è normalmente sferico de 0.7 a 2 çentimetri de diametro. O cô, de sovente rosso, o pêu ese da o giäno ciæo a o rosso scùo squæxi neigro.

A porpa ascì a g'ha diverse coloraçioin e conscistense, da o gianco a o rosso scùo e da o tennio a o croccante. A çëxa a g'ha 'n'armella soö, dûa e do cô do legno.

## Produtoî

## Nòtte


## Vôxe corelæ
* Frûta

## Âtri progètti

Categorîa:fruta
Categorîa:Alimentaçion
Stati de l'America do Sud

### Stati co l'independença
Ancheu l'America do Sud a l'è compòsta de dozze paixi independenti (tra parentexi a capitâ):
* Argentinn-a (Buenos Aires)
* Bolivia (La Paz)
* Braxî (Braxillia)
* Cile (Santiago do Cile)
* Colombia (Santa Fé de Bogotá)
* Ecuadòr (Quito)
* Guyana ( Georgetown)
* Paraguay (Asunciòn)
* Perù (Limma)
* Suriname (Paramaribo)
* Uruguay (Montevideo)
* Venezuela (Caracas)

### Domini d'ätri paixi, territöi sensa indipendença
Tra parentexi a naçion da quæ dipendan
* Isoe Falkland (Regno Unïo), dïte Malvinas ascì
* Guyana Françèise (Fransa)
* Geòrgia do Sud e isoe Sandwich meridionæ (Regno Unïo)
Lìsta de çitæ da Frànsa

Sta pàgina chi a l'é 'na **lìsta de çitæ da [[Fransa|Frànsa]]**, ch'a l'inclùdde e çénto çitæ ciù inportànti pe popolaçión segóndo i dæti a-o zenâ do 2019 (e àree metropolitànn-e no són conscideræ), ségge inta Frànsa metropolitànn-a che inti dipartiménti e inte regioìn d'ôtremâ.

## Lìsta

## Teritöi d'ôtremâ

Pe-i teritöi d'ôtremâ e vivàgne de informaçioìn in sciâ popolaçión són:
* Saint-Pierre-et-Miquelon: censiménto do 2019
* Saint-Barthélemy: censiménto do 2019
* Saint-Martin: censiménto do 2019
* Polinézia Françéize: censiménto do 2017
* Wallis e Futuna: censiménto do 2018
* Nêuva Caledònia: censiménto do 2019

## Nòtte


## Âtri progètti


Çitæ da Frànsa
Bolivia

**Bolivia**, nomme ofiçiâ: *República de Bolivia*, paize de l'America do Sud, a sò capitâle a l'é Sucre.
 
## Descriçion e stòia
A sêde do govèrno da Bolivia a l'é però a La Paz.

## Âtri progètti
Braxî

Nomme ofiçiâ: *República Federativa do Brasil*. Pàize de l'America do Sud, membro do Mercosur, a seu capitâ a l'é Braxilia.

## Dati generâli
O l'è o ciû grande di Stati de l'America do Sud e o quinto do móndo. O g'ha confïn con quæxi tûtti i stati sûdamerichen, eccetto o Cile e l'Ecuadòr.

A seu popolassiôn a conta 188.098.127 abitanti (2006), insce 'na sûperfiçie de 8.514.877 km2.

Antiga colònia portoghéize, quella a l'è a seu léngoa ofiçiâ parlâ da-a maggiôransa da popolassiôn, scibben che ghe segge di âtre léngoe minôïtâje portæ dai immigranti comme o tedesco, l'italian, o giapponéize, o côrean, e o spagnòllo.

E prinçipæ çittæ son: São Paulo, Rio de Janeiro, Braxilia, Salvador, Belo Horizonte, Fortaleza, Curitiba, Porto Alegre, Manaus, etc.

A seu economia a l'è a ciû grande de l'America Latinn-a e a dèxima d'o môndo. O l'è 'na gran potensa in agricôltûa e o g'ha 'n settô indûstriâle môlto svilûppòu, sôviatûtto in automòbili e aeronavi. O tûriximo o l'é anche cresciûo môlto, essendo a primma destinasion d'America Latinn-a.

A mûxica, a dansa e a letiatûa braxiliann-a, o *football*, e-e spiage son famôse in tûtto o môndo.

## Stöja
O primmo descrovitô do Braxî o l'è stæto Pedro Álvares Cabral, c'o l'ha visto e tære brasiliann-e pe-a primma vòtta o 21 arvî 1500 e o giôrno dòppo o l'é sbarcòu a Porto Seguro (Bahia). Svilûppando l' agricôltûa con mandêuvia scciava, Salvador o l'é diventòu a primma capitâ. O l'é diventòu indipendente da-o Pôrtôgallo into 1822, quande l'é nasciûo l'Impeo do Braxî. Into 1891 l'é nasciûa a primma repùbblica moderna do Braxî.

## Veddi ascì
* Arara

## Atri progetti

## Colegamenti esterni
* Scïto do governo braxilian
Melilla

**Melilla** (prononçiòu  in spagnòllo, nómme ofiçiâ *Ciudad Autónoma de Melilla*) a l'é 'na çitæ outònoma da Spàgna de 86.384 abitànti. A l'é scitoâ in sciâ còsta nòrdafricànn-a, circondâ da teritöi a sovranitæ marochìnn-a.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze
* Reâ e Pontifìccia Gêxa da Pûìscima Conceçión
* Gêxa parochiâle do Sâcro Cheu de Gêxù
* Çimitêio monicipâle de l'Inmacolâ Conceçión

### Architetûe civîli
* A çitæ vêgia
* Palàçio de l'Asenblêa
* Ciàssa de Spàgna

### Architetûe militâri
* Fòrti estèrni

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Traspòrti pùblichi
A çitæ de Ceuta a l'é servîa da 7 lìnie de coriêre.

### Traspòrti marìtimi
Melilla a l'é conligâ a l'Eoröpa pe mêzo de 'n servìçio de traghétti che partàn tùtti i giórni pe-i pòrti de Malaga, Almería e Motril.

### Ariopòrti
A çitæ de Melilla a l'é servîa da l*'Aeropuerto de Melilla*, co-o còdice IATA "MLN", ch'o garantìsce di xêui tùtti i giórni da e vèrso de âtre çitæ spagnòlle cómme Malaga, Granâda, Almería, Madrìd, Sevìggia, Barçelónn-a, Valénçia, Pàrma de Maiòrca e Gràn Canâia.

## Aministraçión
### Binelàggi

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Melilla 1849.jpg|Raprezentaçión de Melilla do 1849
Immaggine:Centro de Melilla, Parque Hernández, Plaza de España, Barrio Héroes de España y Mantelete.jpg|Vìsta aéria de Melilla do 1926
Immaggine:Plaza de España de Melilla (2).jpg|A Ciàssa de Spàgna
Immaggine:Ayuntamiento de Melilla en 2009.jpg|O palàçio de l'Asenblêa, sêde da çitæ outònoma
Immaggine:Iglesia de la Purísima Concepción, Melilla 7.jpg|A reâ e Pontifìccia Gêxa da Pûìscima Conceçión, a ciù antîga da çitæ


## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Comunitæ outònome da Spàgna
Categorîa:Çitæ da Spàgna
Categorîa:Plazas de soberanía
Ceuta

**Ceuta** (prononçiòu  in spagnòllo, nómme ofiçiâ *Ciudad Autónoma de Ceuta*) a l'é 'na çitæ outònoma da Spàgna de 85.144 abitànti. A l'é scitoâ in sciâ còsta africànn-a do stréito de Gibiltæra, circondâ da teritöi a sovranitæ marochìnn-a.

## Giögrafîa

## Stöia
L'é probàbile chi-â çitæ de Ceuta a ségge stæta fondâ da-i cartaginéixi into sécolo V prìmma de Crìsto, p'êse conquistâ da-i români do 42 dòppo Crìsto. Ciù tàrdi a l'é pasâ sott'a-o contròllo vixigöto, àrabo, portoghéize e, in sciâ fìn, spagnòllo a partî da-o 1668.

## Pòsti de interèsse
### Architetûe religiôze
* Catedrâle de l'Asonçión
* Santoâio de Sànta Màia de l'Àfrica

### Architetûe civîli
* Palàçio de l'Asenblêa
* Ciàssa de l'Àfrica
* Ciàssa de la Constitución

### Architetûe militâri
* Miâge di Merínida
* Miâge reæ
* Fòrti neomedievali

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
### Traspòrti pùblichi
A çitæ de Ceuta a l'é servîa da 9 lìnie de coriêre.

### Traspòrti marìtimi
Ceuta a l'é conligâ a l'Eoröpa pe mêzo de 'n servìçio de traghétti ch'o garantìsce 15-20 traversàdde a-o giórno vèrso o pòrto de Algeciras.

## Aministraçión
### Binelàggi

* 
* 
* 

* 
* 

## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Septa (Ceuta) ca 1572.jpg|Ceuta into 1572. "Septa" a l'é a versción ciù antîga do nómme da çitæ.
Immaggine:En Ceuta, sí 27 - Plaza de África.jpg|Vìsta da Ciàssa de l'Àfrica co-a catedrâle e o palàçio de l'Asenblêa.
Immaggine:Catedral de Ceuta, Ceuta, España, 2015-12-10, DD 04.JPG|A catedrâle de l'Asonçión, do 1686.
Immaggine:Ceuta Murallas reales01.jpg|E miâge reæ de Ceuta.
Immaggine:Cruce de Compañias - panoramio.jpg|In traghétto Ro-Ro e 'n HSC (*High Speed Craft*) pò-u conligaménto co-a Spàgna.


## Nòtte


## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Comunitæ outònome da Spàgna
Categorîa:Çitæ da Spàgna
Categorîa:Plazas de soberanía
Categorîa:Ex-colonie portogheisi
Ecuadòr

Nomme ofiçiâ: *República del Ecuador*, pàize de l'America do Sud, a sò capitâle a l'è Quito.

A comunitæ ecuadoregna a l'è a ciù grande comunitæ de immigræ inta çitæ de Zena ancheu; pe contra in Ecuador a gh'è 'n'îzoa ch'a l'à pigiòu o nomme da-a çitæ ligure, l'Îzoa Genovesa.

## Âtri progètti
Perù

O **Perû** (spagnòllo: *República del Perú*, Quechua: *Piruw*, Aymara: *Piruw*), o l'è 'n stato d'a pârte çentrâ e ôçidentâ de l'America do Sûd.

## Descriçion e stöia
A sêu capitâ e çittæ ciû importante a l'è Limma.

O l'ha confîn con Ecuadòr e Colombia a nòrd, co-o Brasî a est, con Bolivia a sûd-èst, o Cile a sûd e l'Oçeano Paxiffego a òvest. 

O l'è 'na repûbbrica prescidensialista democratega divisa in 25 regioîn, indipendente da-a Spagna da 1821. A g'ha 'na popolassiôn de 27.219.264 abitanti.

O popolo perûvian o l'è formòu da molte rasse e o g'ha origgine inta messciûa tra l'elemento spagnòllo e quello indigeno de Ande. O l'è stæto a chin-a de l'Impeo Inca, ch'o l'aiva a sò capitâ a Cusco, e e lengue Quechua e Aymara son ancon conservæ da parte d'a popolassion indigena.

## Âtri progètti


Categorîa:Membri da APEC
Suriname

O **Suriname** o l'è ûn stato de l'America do Sûd. A sêu capitâle a l'è Paramaribo. L'è l'ûnico stato fêua de l'Euròpa dove se parla prinçipalmente l'olandeize, che a l'è ascì a léngoa ofiçiâ do Pàize.

## Atri progètti
Uruguay

L'Uruguay o l'è ûn di Stati de l'America do Sud, membro do Mercosur, con 3.415.920 abitanti.

Capitâ: Montevideo

## Dati generâli
O confinn-a a nòrd-est e a nòrd co-o Braxî, a òvest con l'Argentinn-a, a sud co-o Río de la Plata, a est con l'Oçeano Atlantico.

O l'è 'na repûbbrica prescidensiâ, e a seu léngoa ofiçiâ a l'è o spagnòllo. E prinçipæ çitæ son Montevideo, c'a l'é a capitâ do Stato, Punta del Este, Colonia del Sacramento, Fray Bentos, Salto e Paysandú.

## Stöja
O l'ëa abitòu in prinçipio da-i Charrúas, e o l'è stæto scoverto da-o spagnòllo Juan Díaz de Solís into 1516, c'o l'è arivòu a-o Río de la Plata. Da-o '700 o l'ea conosciûo co-o nomme de *Banda Oriental*. Indipendente da-o 1824 sotto a guidda de José Gervasio Artigas, o l'ha dovûo lottâ co-o Braxî e l'Argentinn-a che voeivan a seu annesciôn. O Gioxeppe Gaibado o l'à conbatûo da-o 1842 a-o 1848 pe difende a citæ de Montevideo insemme a 'na legión di italiann-i merçenâi. O l'é stæto ascì âto ofiçiâle da marinn-a de l'Uruguay.

## Vôxe corelæ
*José Serrato, prescidente de l'Uruguay fra o 1923 e o 1927, originâio do paîze de Giustexine.

## Atri progètti

## Colégamenti esterni
* Governo de l'Uruguay
* Attualitæ de l'Uruguay
Muxica da Liguria

**Muxica da Liguria**

*Muxica tradiçionâ 
*Angæxi da muxica tradiçionâ 
*Amandoin zeneise
*Mazzini e a chïtara
*Paganini e o violin
*Nicolò Paganini
*A canson zeneise - Cansoin d'autô
*Ma se ghe penso
*Trallalero
*A scheua zeneise di cantautôi
*Fabrizio De André
*Muxica ligure contemporanea
Nicolò Paganìn

**Niccolò** (ò *Nicheroso* ò *Nichiozo*) **Paganin**, (Zena, 27 ottôbre 1782 – Nissa, 27 mazzo 1840)
## Vìtta
Violinista e compoxitô zeneize, o l'é conscideròu ûn d'i ciû perfetti violinisti de tûtti i tempi, con oëgio assôlûto, intônassiôn perfetta, técniche d'arco esprescive e nêuvi mòddi de dêuviâ o *staccato* e o *pizzicato*.

O l'ha stûdiòu con mûxicisti locâli. I sêu genitôi se ciamâvan Antonio Paganin e Texo Bocciardo. O l'ha comensòu stûdiando con sêu poæ a mandolinn-a da çinqu'anni. A sett'anni o l'ha comensòu a sûnnâ o violin, faxendo a primma appaiçion pûbblica a nêuv'anni, e o primmo gïo de conçerti inta Lombardia a trezz'anni.
Però scinn-a-o 1831 o no l'é stæto conscideròu comme 'virtuoso'.

A sêu immaginassion tecnica a l'ha avûo influensa insci compoxitoî clássici posterioî comme l'ûnghereize Franz Liszt, o tedesco Johannes Brahms, o rûsso Sergei Rachmaninov, e âtri comme l'ingleize Andrew Lloyd Webber.

E sêu compoxisioin ciû reconosciûe son i 'Capriççi'. O l'ha anche scrito sei conçerti, diverse sonate pe pianoforte, mûxica *da camera* e di âtri travaggi con chitara.

Se dixe che e sêu moen se poèivan aslonghì ciascûnn-a scinn-a i 45 çentimetri. Pêu dâse che quello foise dovûo a 'na moutia ciammä Scindrome de Marfan, però se credde ascì popolarmente che 'sta straordinaria longhessa a se doveiva a-e ôe dedicæ ä prattica do violin.

## File murtimediæ

## Atri progètti

Categorîa:Muxica da Liguria
Categorîa:Biografìe
Categorîa:Çitén da Repùbrica de Zêna
Paganìn
Paganìn
Venezuela

**Venezuela**, ûffiçialmente *República Bolivariana de Venezuela*, o l'è 'na naçion do nòrd do Sûdamerica.

A g'ha 'na sûperfiçie totâle de 916.445 km² tra o tæritöjo continentâ, l'Ìsoa Margarita e e Dipendense Federâli d'Oltremâ.

A sêu capitâ a l'è Caracas.

A lengoa ûffiçiâ a l'è o spagnòllo, e gh'è ascì diverse parlæ locâli precoloniâli.

## Âtri progètti

## Conlìgamenti esterni
* Prescidensa do Venezuela
* Governo do Venezuela
Guyana

**Guyana** ò *Guiànn-a*, nomme ofiçiâ: *Co-operative Republic of Guyana*, pàize de l'América do Sùd, a sò capitâle a l'è Georgetown, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1966.

## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Cile

Nomme ofiçiâ: *República de Chile*, pàize de l'America do Sùd; a sêu capitâle a l'é Santiago do Cile.
O gh'à 'na superfiçie de 756.950² km2. 

O sêu teritöio o l'é formòu da 'n lunghìscimo e stréito tòcco de tæra de ciù de 4.200 km (da nòrd a sùd) conosciûo comme Cile continentâle, tra l'Oçeano Paciffigo e e Ande, e o comprende ascì 'na porçion de l'Antartide e e diverse ìzoe cilenn-e da Polinexa.

## Descriçion e stöia
I sciùmmi prinçipæ son o Loa, o Biobío, o Futaleufú, Calle-Calle. Pe a sêu presensa in te l'America do Sud, l'Oçeania e l'Antartide, o Cile o se definisce comme 'na naçion tricontinentâle.

O sùd do Cile continentâle o l'é a parte oçidentâle da Patagonia. A sêu popolaçion a l'é de 16.598.074 abitanti (estimòu inte l'anno 2007), con unn-a denscitæ de 21,31 ab/km2.

## Galerîa d'inmàggine

Cuernos_del_Paine_from_Lake_Peho%C3%A9.jpg|Cuernos del Paine, inta Patagonia cilenn-a
Pueblo de San Pedro de Atacama 2013-09-21 11-52-31.jpg|San Pedro de Atacama


## Âtri progètti


Categorîa:Membri da APEC
Canada

O **Canada** (nomme ofiçiâ: *Canada*) o l'è 'n pàize de l'America do nòrd, a sò capitâle a l'é Ottawa.
E lengoe ofiçiæ do Canadà son l'ingléize e o françéize.

## Giögrafîa

## Stöia

## Ordinaménto do Stâto
Sovràn: Carlo III do Regno Unïo
Primmo Ministro: Mark Carney

### Sudivixoîn aministratîve
I stati e teritöi do Canadà son (tra parentexi l'anno d'intrâ inta confederaçión):

## Atri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Membri da APEC
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Paraguay

**Paraguay** (in spagnòllo: *República del Paraguay*, in guaranì: *Tetã Paraguái*), o l'è 'n Pàize do çentro d'America do Sûd. A seu capitâle a l'é: Asunción

O g'ha 3.920 km de confîn, in scio sûd e sûd-òvest con l'Argentinn-a, in sce l'èst co-o Brasî, e in scio nòrd-òvest con a Bolivia. A seu popolasiôn a l'è de 6.347.884 abitanti (stimòu 2005). O gh'à 'na superfìcce de 406.752 km2 e no gh'à còste marittime, ma o sciorte a-o mâ attraverso o sciûmme Paraná. O l'è membro do Mercosur.

O vegne divizo da-o sciûmme Paraguay in doe regioin: l'orientâ e l'oçidentâ dïta Chaco Paraguayo.

E çittæ ciû popolæ son Asunción, Ciudad del Este, San Lorenzo, Lambaré, Fernando de la Mora, Encarnación, Luque e Pedro Juan Caballero.

O l'è indipendente da-a Spagna da-o 14 de mazzo do 1811.

E léngue ofiçiæ son o spagnòllo e o guaranì, pârla d'orìgine pre-coloniâ c'a piggia o nomme da rassa locâle, utilizâ ancon da-o 90% da popolasion totâle do Pàize. Quelli che o ghe pârlan no son solo i indigeni, ma ascì a maggioransa di *mestizos* de coltûa ispann-a rescidenti inte çittæ con 'n'organizaçion soçiâle e econòmmica ouropea.

## Atri progetti

## Colegamenti esterni
* Prescidensa do Paraguay
* Stöja e Coltûa do Paraguay
* Governo do Paraguay
* Economia do Paraguay
* Tûriximo in Paraguay
* Fotografîe do Chaco Paraguayo
* Ente de Tûriximo do Paraguay
* Shopping virtuâle in Paraguay
* Stöja paraguaiann-a
* Guidda de Paraguay
* Coltûa paraguaiann-a
Guatemala

Nomme ofiçiâ: *Repùblica de Guatemala*, pàize de l'América çentrâ, a sò capitâle a l'é Çitæ do Guatemala.

## Superfixe
108.889 chilometri quaddri.

## Ordinamento
Repüblica prescidensiâ. A Costituçion a l'è in vigô da-o 14 de zennâ do 1986 e formalmente a l'è ünn-a de ciü moderne de l' América Latinn-a. Congresso e Prescidente da Repüblica vegnen eletti a suffragio universâ ogni 5 anni.

## Confin
*Nord e ovest*: Messico, Oçeano Paçiffigo; *Est*: Belize (ex Honduras britannico), Oçeano Atlantico; *Sudest*:El Salvador e Honduras.

## Monæa
Quetzal = 100 centavos.

## Latitüdine
Da 13°44' Nòrd a 18°30' Nòrd.

## Climma
Da 0 a 800 metri *tierras caldas*, media annua 22-26&nbsp;°C; finn-a a 1800-2000 metri *tierras templadas*, media annua 17-22&nbsp;°C;
da 2000 a 3500 metri *tierras frìas*, media annua 10-17&nbsp;°C; suvia i 3500 metri *tierras heladas*, temperatüe medie sutta i 10&nbsp;°C.

## Personaggi importanti inta stöia do Guatemala
**Tecun Uman**, eroe da rexistensa ìndia contra i conquistadores.
**Don Pedro de Alvarado**, iniziatô da colonizaçion spagnòlla.
**Jacobo Arbenz Guzman**, prescidente e autôre da riforma agraria, interrotta into 1954 da-i golpisti missi sciü da-i Stati Unïi.
**Miguel Angel Asturias**, premio Nobel pe-a literatüa 1967.
**Rigoberta Menchù**, premio Nobel pe-a pâxe 1992.

## Âtri progètti
Nicaragua

**Nicaragua** (Nomme ofiçiâ: *República de Nicaragua*) a l'é 'n pàize de l'Améîìrica centrâle, a sò capitâle a l'é Managua.

## Âtri progètti
Belize

Nomme ofiçiâ: *Belize*, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é Belmopan, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1981, conosciûo scin'a-o 1973 comme Honduras Britannego.

## Atri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Còsta Rica

Nomme ofiçiâ: *República de Costa Rica*, pàize de l'America çentrâ; a sò capitâle a l'é San José.
## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
*
El Salvador

Nomme ofiçiâ: *República de El Salvador*, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é San Salvador.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti
Honduras

Nomme ofiçiâ: *República de Honduras*, pàize de l'America çentrâ, a sêu capitâ a l'è Tegucigalpa.

A g'ha 'na popolassiôn de 11,005,850 abitanti e 'na sûperfiçie de 112,777 km² con 823 km de còste, essendo bagnâ da l'Atlantico e da-o Paçiffego.

O nomme *Honduras* o vêu dî literalmenti "profonditæ". O se dixe che Cristoforo Colombo, into sêu viaggio attraverso a còsta nord-òvest de 'sto Pàize, o l'agge dïto "Grassie a Dîo che semmo sciortîi de 'ste profonditæ", dòppo che e sêu nâve êan stæte vexinn-e a-o naofraggio.

## Atri progètti

## Colegaménti esterni
* Foto Honduras, http://www.pbase.com/perrona/faces_of_central_america/
* Scïto Ûffiçiâ do Governo de l'Honduras, https://web.archive.org/web/20080911172930/http://www.gob.hn/
* Investimenti e Tûriximo in Honduras, http://www.hondurasinfo.hn/
Méscico

**Mescico** (nomme ofiçiâ: *Estados Unidos Mexicanos*). Pàize de l'America do nòrd, a seu capitâ a l'é Çittæ do Mescico.

A seu sûperfisie a l'é de 1.984.375 km2, e a seu popolasión de 119.530.753 abitanti (2015).

Diciaròu indipendente da-a Spagna o 27 de seténbre do 1821, o l'é anchêu a nasión co-a ciû grande popolasión de lengua Spagnolla. O spagnòllo e 62 léngoe indigene g'han a mæxima validitæ in tûtto o teritöio.

## Galerîa d'inmàgine

Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-08-Zocalo-1980-gje.jpg|Mexico City
Panorámica Guadalajara Zapopan Puerta de Hierro 6.jpg|Zapopan, quartê *Puerta de Hierro*
Teotihuacan-06-Mondpyramide-1980-gje.jpg|Teotihuacan
Toluca-04-Parroquia del Carmen-1980-gje.jpg|Toluca
Mitla-14-Spanische Kirche-Saeulenkaktus-1980-gje.jpg|Mitla
Palenque-16-Palastgruppe-Mayagewoelbe-1980-gje.jpg|Palenque
Uxmal-12-Nonnenviereck von Pyramide-1980-gje.jpg|Uxmal
Chichen-Itza-16-Pyramide des Kukulcan-andere Seite-1980-gje.jpg|Chichen-Itza
Isla Mujeres-14-Restaurant-1980-gje.jpg|Isla Mujeres


## Atri progètti


Categorîa:Membri da APEC
Panamá

Nomme ofiçiâ: *República de Panamá*. Pàize de l'America centrâle, a sêu capitâle a l'è a Çittæ do Panamá.

## Descriçion e stöia
O g'ha 'na popolassiôn de 3.283.959 abitanti (stimòu a lûggio do 2006) e 'na sûperfiçie de 78.200 km2.
Inte 'sta naçiôn o s'attrêuva o Canâle do Panamá, 'na via interoçeànica ch'a collega l'Atlantico e o Paçiffigo, molto ûtile pe-o comèrcio marìtimo.

## Âtri progètti

## Conlìgamenti esterni
* CoolPanama Panama Portal
Barbados

Nomme ofiçiâ: **Barbados**, Pàize de l'América centrâle, a seu capitâle a l'é Bridgetown, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1966.

A-i 30 de novénbre do 2021 Barbados a l'é deventâ 'na repùblica, sàiva a dì che a reginn-a Elizabetta II a no l'é ciù o seu cappo de Stâto. O neuvo cappo de Stâto o l'é òua a prescidente Sandra Mason

## Notte


## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Haiti

**Haiti** (Nommi offiçiæ: *Repiblik d Ayiti* in ta lengua creola, *République d'Haïti* in françèise), paize de l'America çentrâ, a so capitâ a l'è Pòrto do Prinçipe, primma naçion neigra indipendente do mondo, in to 1801.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti
Dominica

Nomme ofiçiâ: *Commonwealth of Dominica*, pàize de l'America centrâle, a sò capitâle a l'è Roseau, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1978. A l'é 'n'îzoa-Stâto inti Caràibi.

## Atri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Grenada

Nomme ofiçiâ: *Grenada*, paize de l'America çentrâ, a sò capitâ a l'è St. George's, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1974. Cristoffa Combo o l'àiva vista into 1498 durante o seu terso viâgio e o l'àiva ciamâ "La Concepción" in önô da Vèrgine Marìa.

## Atri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Giamaica

Nomme ofiçiâ: *Jamaica*, paize de l'America çentrâ, a seu capitâ a l'é Kingston, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1962. A seu sûperfisie a l'é de 10.991 km2, e a seu popolasión de 2.881.355 abitanti (2016).

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Categorîa:Ex-colonie britanneghe
Pòrto Ricco

Nommi ofiçiâli: *Estado Libre Asociado de Puerto Rico* in spagnòllo e *Commonwealth of Puerto Rico* in ingléise. Stato de l'America çentrâ asoçiòu a-i Stati Unïi d'America.

A seu capitâ a l'é San Juan, dïta *San Juan de Puerto Rico*.

## Geògrafia
O sêu teritöio o l'è formòu da l'ìsoa de Puerto Rico, e diverse âtre ìsoe ciù piccinn-e. O pàise o g'ha unn-a superfiçie de 9.104 km² e unn-a popolaçion de 3.411.307 abitanti (2016).

## Stöia
Quest'ìsoa a vegniva ciamâ da-i indigeni "Borikén", nomme tradûto in spagnòllo comme Borìnquen. Scinn-a ancheu, i abitanti de Pòrto Ricco vegnan ciamæ *borinqueños*, *borincanos* oppûre *boricuas*.

O nomme Pòrto Ricco o vegne da-e ricchesse che sciortivan da lì inti tempi da colonizaçion spagnòlla. A seu capitâ a l'é stæta ciamâ San Zane Batesto (*San Juan Bautista*) da Cristoffa Combo.

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Atri progètti

Categorîa:Stati Unïi d'America
Categorîa:América do Nòrd
Aruba

Nomme ofiçiâ: *Nederlandse Antillen*, parte do regno di Paixi Basci inte l'América centrâle, a seu capitâle a l'é Oranjestad.

## Atri progètti

Categorîa:Paixi Basci
Categorîa:América do Nòrd
Montserrat

Nomme ofiçiâ: *Montserrat*, tæritöio d'oltremâ britannego de l'America çentrâ, a sò capitâ a l'è Plymouth.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Anguilla

**Anguilla** (prononçia zeneize e ingleize: *Anghilla*), nomme ofiçiâ: *Anguilla*. Teritöio d'oltremâ britannego de l'America çentrâ, a seu capitâ a l'è A Valle.

## Descriçion e stòia

## Atri progètti

Categorîa:América do Nòrd
Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
Bahamas

Nomme ofiçiâ: *Commonwealth of the Bahamas*, pàize de l'America çentrâ, a sò capitâle a l'é Nassau, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1973. O l'é in Stâto ch'o l'é formòu da 700 îzoe, de quæ sôlo 30 son popolæ.
## Descriçion e stöia

## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Antigua e Barbuda

**Antigua e Barbuda**. Nomme ofiçiâ: *Antigua and Barbuda*, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é San Gioàn, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1981.

## Descriçion e stòia

## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
Turks e Caicos

Nomme ofiçiâ: *Turks and Caicos Islands *, tæritöio d'oltremâ britannego de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é Çittæ de Cockburn.

## Descriçion e stòia

## Atri progètti

Categorîa:América do Nòrd
Categorîa:Teritöi d'oltremâ Britanneghi
E lettiatùe

## Lista de-e Lettiatùe
### Lettiatùe pe' lengua
Lettiatùa grega antiga
Lettiatùa latinn-a 
Lettiatùa russa 
Lettiatùa franseise
Lettiatùa americann-a (in ingreise)
Lettiatùa ingreise
Lettiatùa tedesca
Lettiatùa italiann-a
Lettiatùa ligure
Poeti in lengua ligure
Lettiatùa proensâ e d'oc
Lettiatùa spagnoll-a‎
Lettiatùa pòrtogheise
Lettiatùa piemonteise
Lettiatùa araba
Lettiatùa ispan-americann-a
Lettiatùe de l'Asia, antighe e moderne
Lettiatùe de l'Africa, antighe e moderne
Lettiatùe da Scandinavia
Lettiatùe slave
### Lettiatùe pe generi
Lettiatùa giana e neigra
Lettiatùa de fantasciensa
Lettiatùa pe figgeu

## Âtri progètti

Categorîa:Letiatûa
Trinidad e Tobago

Nomme ofiçiâ: *Republic of Trinidad and Tobago*, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é Pòrto de Spagna, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1962.

## Descriçion e stöia

## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth