Vìa D'Aste (Arbenga)

**Vìa D'Aste** (ascì dìta **A Cuntrâ Növa**, scrìta *Cuntraneuva* au moddu du Gastaldi, *Via Enrico D'Aste* in italiàn) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levante, recarcandu u percursu de quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da sitè rumâna. Slargâ du bèllu au cumensu du Növesèntu, cacciandu zü fina di palàssi ch'i se ghe faciavan, a l'ha pe' stu fètu chi piàu u numme de Cuntrâ Növa, ben marcàu intu parlà pupulâre.

## Sto(r)ia
Vìa D'Aste a cûre pe' ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, repiandu a mitè de levante du decümàn màscimu de *[[Albingaunum]]*, che de chi u l'andaxeva avanti passandu pe'e mudèrne Vìa Benardu Ricci e Vìa Baccio Emanuele Maineri. Sta vìa a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi, scibèn che, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a fusse intu mezzu fra Santa Ma(r)ìa e Sant'Eulàlia. Defèti, cumm'u se vegghe da l'èstimu du 1473, scìa ina cà faciâ in scia Ciàssa de San Michê che quelle di Cassulìn in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus e l'é(r)an ancù intu quartê de Santa Ma(r)ìa, cu'a sudivixùn che l'è dunca prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè.

L'impurtansa da vìa a l'è atestâ fina daa bassa Etè de Mezzu, da quande, cumme inte âtre stradde cun ciü tranxitu, se ghe faciavan cà e palàssi de cuntu, fètu ch'u resâta daa registrasiùn a catastru de custrusiùi cu'in valû ciü âtu che inti caruggi ciü picìn. De ciü, inta Cuntrâ Növa se ghe duvéva tegnì u mercàu de tè(r)e, u *forum tellarum*, cun due büteghe inte cà di Cassulìn ch'e sun registrèi inte l'èstimu du 1426, mèntre inte quellu du 1473 se fà mensiùn de due cà *cum rota tellarum*. A tà prupôxitu, in curispundènsa de l'ecs Teâtru Sivicu gh'é(r)a mü(r)àu fìna du Növesèntu a cuscì dìta "canna", a mesü(r)a üfisiâle pe' panni e tè(r)e, fòscia missa chi zà ai tèmpi de quande se ghe tegnìva u mercàu e au(r)a cunservâ intu Müseu Sivicu. Au fundu da vìa, ch'a finìva inte mü(r)aje de difesa da sitè a l'artessa du *castrum* de fundasiùn rumâna, se ghe druvìva l'antìga *porta castrum* o *prope castrum*, de dunde se piava a vìa da Ma(r)ìna. Sta pòrte, missa pròpiu fra e due tûre du *castrum*, a l'è stèta pe(r)ò serâ inte l'Etè de Mezzu, pe' druvì a növa Pòrte da Ma(r)ìna da fiàncu da furtificasiùn rumâna, atestâ zà dau 1420 cumme a pòrte *ad marinam*.

Veduta dell'attuale Via D'Aste dopo le prime demolizioni (Albenga, foto 1899).jpg|I primmi slargamènti ae spese de cà a sud, int'ina futugrafìa du 1899
Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|Marsu du 1900, travài in cursu ae cà du fiancu sud a Santa Ma(r)ìa
Demolizione di primo 900.jpg|Cartulina cu'a catedrâle e u ciòstru di Canònichi, zà mezzu derucàu, 1900 ca.
Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|Vìa D'Aste e u palàssiu du *castrum* avanti de demulisiùi du 1938

Ciü de resènte, a vìa a l'ha piàu l'intitulasiùn a Vincenzo Gioberti, p'êsse dunca cangiâ a Enrico D'Aste, ürtimu mèmbru de l'antìga pa(r)entèlla arbenganese e scindicu d'Arbenga tra u 1879 e u 1889, doppu di grandi travài ch'i l'han interesâ a l'imprinsippiu du Növesèntu. Sti lì, fèti tra u 1898 e u 1903, i l'han purtàu a slargà e indrisà a vìa: pe' primmu intervèntu s'è mesciàu e faciè de custrusiùi a mezzugiurnu in sc'ina linea ciü aretrâ, pöi s'è intervegnüu inta gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus caciandu zü a primma campâ, de moddu de mesciâne inderé a faciâ. S'è cumensàu dunca a derucà e custrusiùi fra Santa Ma(r)ìa e a catedrâle, cu'u spàssiu cuscì recavàu ch'u vegne(r)à quellu che au dì d'ancöi u l'è dìtu Ciàssa IV Nuvèmbre. Intu detaju, chi i se truvavan u ciòstru di Canònichi da catedrâle, in pussu, e cà di canònichi de Santa Ma(r)ìa e ascì de âtre de privèi. A l'estremitè de levante de Vìa D'Aste, du 1938, u l'è stètu aa fìn caciàu zü l'ürtimu isulàu ch'u n'interumpìva u camìn drìtu, fètu che pe(r)ò u l'ha purtàu a pèrde i rèsti de l'antighiscimu *castrum* rumàn ciü che u Teâtru Sivicu, cu'in pesante palasùn ch'u n'ha piàu u pòstu.

## Descrisiùn
A vìa a se scuntra a l'imbuccu d'Arbenga Veggia rivandu daa Ma(r)ìna, giüst'in frunte ai Giardinetti, in diresiùn du Viâle du Ré, cumensandu là dund'u se truvava l'antigu *castrum*. A se dröve a partì dau Largu Do(r)ia, da dund'i se deramman, in diresiùn cuntra(r)ia, tantu u Caruggiu du Teâtru (a setentriùn, ch'u l'inmette in San Fransescu e u fa parte du quartê de Santa Ma(r)ìa) quantu u Caruggiu du Lottu (au de sutta, ch'u porta inta Ciàssa de l'Uspeâ, zà inte Sant'Eulàlia).

Propiu in sciu cantu cun u primmu di dui a se vegghe ancù ancöi a Veggia Pretü(r)a, ch'a remunta ai primmi seculi de l'Etè de Mezzu. Stu palàssiu chi u l'è ascì in cuntinuu cun quellu di Borea Ricci, vegnüu de dòppu e apartegnüu a üna de famìe ciü de riliêvu d'Arbenga. Finìu st'isulàu u se rìva a l'artessa da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, cun in fàccia a Cà e tûre di Seullìn, ch'a se tröva in sciu cantu cun Vìa Oddu, pôcu primma de rivà in diresiùn du Munümèntu. De dossu aa gêxa, tantu in sc'in fiancu quantu in sce l'âtru, u gh'è di passaggi ch'i l'inmetten turna in San Fransescu.

U ciü impurtante di dui, aa drìta, u porta u numme de l'Ernestu Rulandi Ricci, militâre caüttu in bataja a l'imprinsippiu du Növesèntu. In avanti, versu Sant'Eulàlia, in carugettu cu'u vortu, prugetàu da l'architettu Cortese de Savuna du 1872 e dedicàu a Ester Siccardi dandu amentu aa tupunumastica, u l'inmette inta Ciàssa di Pésci. Aa fìn, dòppu in'utantêna de mêtri, u percursu da stradda u se cunclüdde in diresiùn da Ciàssa de San Michê, finèndu daa lòggia de Palàssu Veggiu: a purtà fìn inti Quattru Canti u l'è u caruggiu ch'u g'ha u numme du Benardu Ricci.

### Cruxe(r)e

Immaggine:Albenga-IMG 0344.JPG|E Tûre, daa cruxe(r)a cun Vìa Oddu
Immaggine:Centro storico di Albenga 29.jpg|U palàssiu Borea Ricci
Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|U Caruggiu de verdü(r)e(r)e, mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa
Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 09.jpg|Santa Ma(r)ìa e l'imbuccu du Caruggiu ch'u porta in San Fransescu

* Largu Do(r)ia, scciassu de pôcu ciü de 800 mêtri quàddri ch'u se tröva a l'imbuccu da vìa, versu a ma(r)ìna, tantu ch'u se tröva là dund'ina votta u gh'é(r)a l'antigu *castrum* du tèmpu di rumèi, cacciàu zü inti primmi du Növesèntu. U pìa u numme da Tumâxu Do(r)ia, regurdàu cumme òmmu de valû, vistu u moddu intu che u l'axeva prutezüu a sitè dü(r)ante l'asediu du 1435.
* U Caruggiu du Teâtru, lungu ina sinquantêna de mêtri, u l'è ciamàu cuscì vistu che in curispundènsa u se ghe truvava u veggiu Teâtru Sivicu, cacciàu zü insemme au *castrum* inti ànni '30. Dau percursu nu in lìnea u cumensa sutta a 'n vortu au de sutta du che u l'ha u sò ingressu u Cine-Teâtru Ambra, ch'u l'ha piàu u pòstu du veggiu. Sciübitu doppu u caruggiu u cêga e u se dirigge inte quella ch'a l'è Ciàssa San Fransescu, inclüsa intu quartê de Santa Ma(r)ìa.
* Dau Lòttu (*Vico Caresomo*), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da Tûre da Paciotta, a l'imbuccu da Ciàssa de l'Uspeâ, u l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu Seisèntu.
* Vìa Ernestu Rulàndi Ricci, u l'è u cuntinuu de Vìa Oddu, ch'a g'ha u sò imbuccu aa drìta da faciâ de Santa Ma(r)ìa. Passandu a còsta da gêxa, a se inmette inte Ciàssa San Fransescu, passandula e finèndu trènta mêtri de dòppu au de fö(r)a de mü(r)aje, inte Vìa Zena. A passa defèti au de sutta da stò(r)ica *Porta sancti francisci* (a Pòrte de San Fransescu).
* U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o Vìa Oddu, a remarcà a tupunumastica), u se diràmma d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a partì daa Tûre di Cassulìn, e u riva fìn a tucà e mü(r)àje da sitè veggia, dandu in scia Sènta 'traversu a Pòrte du Pertüxu. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle), furmandu in impurtante cruxe(r)a cun Vìa Rumma.
* Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'a vìa a ghe pàssa a còsta primma de rivà inte San Michê. U se dröve fra mezzu a Catedrâle e a gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, u(r)iginàu cu'i travài viari du cumensu du Növesèntu, ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i seculi XIV e XV e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da Primma guèra mundiâle, messu chi du 1923.
* Ciàssa San Michê, a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme *platea comunis*, dund'a g'ha a sêde u municipiu. A porta u numme du santu prutetû da sitè e se ghe fàccia da setentriùn a Catedrâle de San Michê. U l'è chi de frunte ch'a finisce a stradda, ch'a se inmette inte Vìa Benardu Ricci, ch'a n'è u cuntinuu, daa lòggia du Palàssiu Veggiu fìn aa cruxe(r)a di Quattru Canti.

### Architetü(r)e

## Nòtte
;Nòtte au tèstu


;Nòtte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 

## Âtri prugètti

## Ligammi de fö(r)a
* 

Categorîa:Stradde d'Arbenga