Lengua veneta

A **léngoa véneta** (nomme natìvo *léngoa vèneta* ò pròpio *vèneto*) a l'é 'na léngoa romànsa setentrionâle parlâ da çirca quàttro milioìn de persón-e inte l'Itàlia nòrd-òrientâle (sorviatùtto into Véneto, ma ànche into Trentìn e Friûli), inte l'Istria (Slovénia e Croàçia) e inte dötræ comunitæ de l'América do Sùd, cómme o *Talian* do Bràxî e o véneto de Chipilo into Méscico.

Scibén ch'a l'é de spésso clasificâ cómme un di "dialétti italiâni", a léngoa véneta a l'é 'na léngoa outònoma do grùppo de léngoe setentrionâli, con 'na pròpia stöia e 'na fòrte tradiçión leterâia.

## Stöia

O véneto o se svilupòu a partî da-o latìn parlòu inte l'antîga *Regio X* (*Venetia et Histria*). Into Medioêvo, co-o fiorî da Repùbrica de Venéçia (a "Serenìscima"), o véneto o l'êa vegnûo 'na poténte léngoa de comèrcio e de diplomaçîa inte tùtto o Mâ Mediterrànio.

Méntre o toscàn o vegnîva a léngoa literâia de l'Itàlia, o véneto o mantegnîva un ròllo ofiçiâ inte tutte e procedûe da Repùbrica de Venéçia scìnn-a a-a sò chéita do 1797. Di autoî cómme o Carlo Goldoni ò o Ruzante àn dæto a-o véneto 'na dignitæ leterâia internaçionâle.

## Stùddi filològichi
A léngoa véneta a l'é 'na variêtæ romànza vixìnn-a a-o ràmmo italo-romànzo setentrionâle, consciderâ da-a schêua de filologîa clàscica cómme 'na "léngoa seu" de l'italiàn e do castigiàn. L'inàndio de di stùddi scentìfichi in sce sto scistêma chi o remónta a-o sécolo XIX, quànde o Graziadio Isaia Ascoli o l'à clascificòu o véneto cómme 'n domìnio indipendénte drénto a-o panoràmma romànzo. Inte sta prospetîva chi, o véneto o se distìngoe da-o grùppo gàllo-itàlico e da-o toscàn pe de caraterìstiche fonétiche e morfològiche particolæ che ne vêgnan drîte da l'evoluçión do latìn inta *Regio X Venetia et Histria*. O Gerhard Rohlfs, drénto a-o sò grànde stùddio in sciâ gramàtica stòrica, o l'à analizòu l'evoluçión de réixe latìnn-e into véneto, mensionàndo o ròllo de prìmmo cónto da Repùbbrica de Venéçia pe-a difuxón de 'na *koiné* literâia e de comèrcio pe-o Mediterànio. Pe-o Rohlfs, a fàrta de consonànte dógge e o svilùppo specìfico di clìtichi sogétto én de izoglòsse che fàn do véneto 'na léngoa pe sò cónto, rinforsàndone a dignitæ de léngoa che a no peu êse ridûta a 'n dialétto de l'italiàn stàndard.

Inte 'na prospetîva de lengoìstica contrastîva da giornâ d'ancheu, o Carlo Tagliavini o scrîve che o véneto o l'é un di domìnni romànzi ciù fòrti pe tradiçión scrîta e caràtere outònomo. Sta vixón a l'é stæta ciù avànti codificâ da-o Giovan Battista Pellegrini, ch'o l'à mìsso o véneto drénto a-o scistêma romànzo cómme ràmmo outònomo ch'o ne vêgne da-o latìn, destacòu da-i scistêmi setentrionâli de l'Itàlia pe-a sò strutûa fonética ciù conservatîva inte de pàrte do vocalìsmo.

## Clasificaçión
O véneto o se de d'âto a-e léngoe do Sùd (cómme o napolitàn) e a l'italiàn standard pe dötræ caraterìstiche fonétiche. A diferénsa de âtre léngoe de l'Itàlia do Nòrd (cómme o ligure, o lonbàrdo ò o piemontéize), o véneto o no l'é clasificòu de lóngo cómme "gallo-itàlico" perché o no gh'à e "vocâle turbæ" (cómme a  e a  do lìgure ò do françéize), fêua de quàrche variêtæ arpìnn-a. O l'à 'na strutûa fonética ciù conservatîva rispètto a-o lìgure ò a l'emiliàn pe quànte rigoarda e vocâle finâli.

## Caraterìstiche
E prinçipæ caraterìstiche da léngoa véneta són:

* Leniçión de consonante: e ocloxîve sorde intervocàliche vêgnan sonöre ò càzzan (ez. latìn *fratellus* > véneto *fradelo*; *amicus* > *amigo*).
* Ûzo do clìtico sogétto: cómme inte tutte e léngoe setentrionâli, o véneto o veu l'ûzo do pronómme sogétto da-arénte a-o vèrbo (ez. *ti te parli*, *lü el magna*).
* Interogativa flèssa: inte l'interogaçión o sogétto o se lîga a-a fìn do vèrbo (ez. *parleto?* "ti pàrli?", *magnelo?* "o màngia?").
* Fàrta de consonànte dógge: cómme inte quâxi tùtta l'Itàlia do Nòrd, e consonante geminæ do latìn són vegnûe sénce.

### Tabélla conparatîva tra divèrse léngoe romànze

## Variêtæ
O véneto o se divìdde inte vàrie famìggie de dialétti:
* Vèneto lagunâre: o dialétto de Venéçia e de Gràddo.
* Vèneto centrâle: dialétti de Padova, Vicénsa e Rovîgo.
* Vèneto òidentâle: o dialétto de Verónn-a (veronéize).
* Vèneto setentrionâle: o dialétto de Trevîzo e de Belùn.
* Vèneto giuliàn-dàlmata: dialétti parlæ de lâ da-o mâ (Istriàn-véneto, Triestìn, Fiumàn).

## Status d'ancheu
A léngoa véneta a l'é riconosciûa cómme "léngoa regionâle" da-a Región VénetoDa-a Lezze Regionâle do Véneto (n. 8/2007) e a l'é inserîa inte l'Atlante UNESCO de léngoe in perìcolo cómme léngoa "vulneràbile". Scibèn ch'a l'é parlâ da milioìn de persón-e, a no göde de 'n riconosciménto ofiçiâ da pàrte do Stâto Italiàn sott'a-a lezze 482/99.
## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Lengue do Gruppo Italico
Categorîa:Véneto