open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Senftenberg

**Senftenberg** a l'é 'na çitæ do Brandenburgo inta Germania, e a conta 23.282 abitanti (a-o dexembre 2023). 

A se tröva in sciâ mancinn-a do sciümme Schwarze Elster. A primma mençion stòrica da çitæ a l'é do 1279.

## Giögrafîa

## Stöia

## Abitanti

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Aministraçión

## Comunicaçioin

## Nòtte


## Atri progètti

Categorîa:Çitæ da Germània
Germano Jori

**Germano Jori** (San Pê d'Ænn-a, 7 Ottobre 1904 – 13 Lüggio 1944) o l'è stæto un partigian (nomme de battaggia *Renato*), comandante di GAP de Zena.

### I GAP
I GAP (Gruppi d'Azione Patriottica) ean formasioin partigianne che agivan in çittæ; nasceivan da unna inisiativa piggiä dao Partio Comunista zà in to màzzo do 1943, ma a sö asion a l'inisiava solo in to dixembre do meximo anno. Primmi comandanti di GAP son stæti Giacomo Buranello e, appunto, Germano Jori, che zà durante o ventennio fascista o l'ea stæto imprexionnou in quante oppozitô do fascismo.

### A morte in combattimento
Ao momento dell'asion che a doveiva conclüdise con o sö sacrifisio, Jori o l'ea riçercou da tempo, essendo stæto individuou da o questô d'a Repübblica de Salò, Veneziani. A seguito de unna serie de arresti in te i membri da Rexistensa, o 13 lüggio 1944 Jori, che o l'ea insemme a Domenico Chiappe e Vladimiro Diodati (*Paolo*) o vegniva intercettou da unna pattuglia di Battaglioni M in Sampedenna, all'incroxio tra Via Gioberti e quella che oua a se ciamma Via Buranello.
Pe permette ai sö amixi de salvase, o comandante di GAP o se lanciava contra o nemigo, perdendo a vitta in te o scontro a fögô che seguiva. O sö gesto o permetteiva a Paolo e Chiappe de sottraise all'arresto; Paolo o saieva poi anæto in ta zona partigianna de montagna e diventou Comandante de Divixion.

### Riconoscimenti
Germano Jori o l'è stæto insignio de a Medaggia d'Argento ao valore militare ä memoia; inoltre gh'è stæto intitolou unna stradda de Certosa.

## Bibliografia
* 

## Vôxe corelæ (partigiani)
* Martiri de Gallaneô
* Giacomo Buranello
* Walter Fillak
* Divixon Garibaldi "Cichero"

Categorîa:Gente de Liguria
Categorîa:Stöia
Categorîa:Biografìe
Smile Mission

**Smile Mission** a l'è unna Associaçion de volontariato, che a l'ha a finalitæ de garantî e cüe dentistiche e meghe a chi n'ha de bezögno. O sö nomme intrego o l'è *Associazione Smile Mission Solidarietà Odontoiatrica Internazionale - ETS.ODV*. Smile Mission  a l'ha a sö sede a Verona, via Giuseppe Zorzi 7. A l'è stæta fondä sempre a Verona, o 29 zügno 2005.

## Descriçion e stöia
### Scopi
L'Associaçion, sensa fin de lücro, a çerca de applicä a solidarietæ sociale, speçialmente in to campo da salüte, con interventi sanitai de prevençion e cüa, fixica e psichica, rivolti ai bezögnozi, in Italia e all'estero.

*Smile Mission* a l'è stæta fondä in sce inisiativa de diversi soci, in maggioransa dentisti. Oua comme oua l'Associaçion a l'opera soviatütto in ta sfera dell'odontoiatria, sciübben ch'a l'agge diverse miscioin riguardanti atre spesialitæ da meixinna ascì. Fra tanti progetti in corso o zà finï, nominemmo comme esempï quello de Nzihi, in Tanzania, funsionante in accordio con o locale Ministero da Salüte, (ezempio de unna attivitæ avviä verso unna amministraçion completamente affidä ao governo locale); coscì comme o barco – ambulatoio dentistico ch'o navega in sce o sciümme Madeira, in Braxî.

### Campi de Açion
E attivitæ de l'Associaçion, svolte de badda dai sö membri, son:

- Aggiütto, prevençion e edücaçion sanitaia, (medica e dentistica, pe esempio in sce argomenti de Igiene orale) dirette ae gente che se trövan in pozision svantaggiä;
- Organizzasion de spedisioin de volontai ae sedi de progetto: meghi, dentisti, odontotecnici, igienisti, ascistenti, e ogni personna ch'a vögge dä aggiütto;
- Aggiütto economico ai programmi de svilüppo, autogestî dae communitæ locali, in to campo de l'ascistensa mega e dentale;
- Attivitæ didattica, dentale e mega, indirissä ai propri soci, ae gente che beneficen di progetti e ai operatoi locali;
- Cooperaçion con personne, enti pübbliçi e privæ, atre associaçioin che aggen scopi scimili.

Tütte e attivitæ son effettuæ rispettando e situasioin locali, sociali e cultürali, de Nasioin dove l'Associaçion a l'opera, faxendo a meno de imponne forme religiose, ideologiche, de organizzasion e tecnologiche no condivize dae gente interessæ.

### Naçioin dove l'è in corso di progetti
Smile Mission a l'ha di progetti attivi in Italia; Tanzania; Congo; Malawi; Braxî; Madagascar; Ruanda.
Pe de ciü se ne sta inandiando un in Bòrkinn-a Fäso.

## Conligaménti esterni
Scito internet de Smile Mission, http://www.smilemission.it/. L'è poscibile, registrandose in sce o scito, riçeive o Bulletin "Punti di contatto" (in Italian), pe avei notisie aggiornæ in sce l'attivitæ de l'Associaçion.

## Note


Categorîa:Mëxinn-a
Ghisa

A **Ghisa** a l'è ûnn-a liga composta prinçipalmente da Færo, contegninte da l'1,8 a-o 5,5 % circa  
de Carbonio. Pö esse presenti anche, in basse percentuali, di liganti comme Molibdeno, Crommo, Siliçio, Alluminio, e atri.

## Descriçion
O diverso tenôre de Carbònio o corrisponde a struttüe diverse, a-e quæ corrisponde anche ûnn-a grande diverscitæ in te caratteristiche meccaniche. I oggetti de ghisa pöan esse realizzæ solo attraverso a füxion, perchè questo materiale o no l'è *foxinabile*. A temperatüa de füxion a l'è de 1200°C.
 
Caratteristiche da ghisa son a düressa elevä, ûnn-a bonn-a rexistensa a l'usüa da strisciamento e ûnn-a forte rigiditæ. A presenta però ûnn-a *resiliensa* bassa. Questa liga a vegne döviä pe realizzä, presempio, stive o componenti de motori a scciöppo comme sedi e guidde de valvole, erboi a camme e canne di cilindri; spesso in te motôri piccin e utilitai vegne füzo in ghisa tütto o cilindro.

## Âtri progètti

Categorîa:Tecnologia
Martin Lutero

**Martin Lutero** (Eisleben, 10 novenbre 1483 - Eisleben, 18 frevâ 1546) o l'è stæto un pensatô religiozo, ch'o l'ha dæto avîo a-o Protestanteximo.

## Vìtta
Fratte de Wittenberg inta Sassonia, o scriveiva in to 1517 e sò famoze *95 texi*, in te quæ o condannava a pratica da Gexa de vende e indulgense (vosciüa da-o pappa Leone X pe arecögge e palanche necessaie pe a construsion da cupola da basilica do San Pê, a Romma). O 5 dexembre do 1520 o Lutero o brüxava a bolla papale che a ghe imponeiva de retiä e sò affermasioin, penn-a a scomünega. Comme conseguensa Leon X o scomünegava effettivamente Lutero in to zenä do 1521. 

L'imperatô Carlo V o convocava a Dieta de Worms (unn-a assemblea di maggiorenti de çittæ tedesche) con l'intension de costrenze Lutero a rinnegä e sò idee. Però Lutero o restava fermo in sce e sò poxisioin, forte anche de l'appoggio do prinçipe Ferdinando de Sassonia. 

In seguito o se saieiva ascoso pe un anno in te un castello, dove o l'avieiva tradüto a Bibbia in tedesco pe mettila a dispoxision anche de chi no conosceiva o latìn: defæti segondo lê doveiva vaì o *libero esamme*: ogni fedele o doveiva avei a poscibilitæ de lezze e interpretä e Sacre Scrittüe. A fede luterann-a a piggiava velocemente campo, segge tra i nobili che tra i villen. Questi ürtimi in ti anni 1524-1525 descadenavan ascì 'na rivolta, che però o Lutero o condannava. 

Segundo o riformatô bezögnava avei libertæ spirituale, ma rispettä l'autoritæ di prìnçipi in campo politico. In seguito ghe saieva stæto 'na guæra fra i prìnçipi luteren e Carlo V ch'o difendeiva o Catoliceximo: questa guæra a saieiva finìa solo in to 1555 (Paxe de Augusta), con Lutero zà morto. A Germania a se divideiva fra i stati cattolichi e quelli protestanti. A l'êa o prinçìpio da riforma protestante.

## Âtri progetti

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Religion
Niccia ecologica

A **Niccia Ecologica** a l'è un concetto da biologia, che o contribuisce a definï i fattori che regolen o nümero de specie che viven in te unna comunitæ.

Questo concetto o se definisce comme l'insemme de necessitæ de unna specie: alimentari, de pH, de concentrasion de oscigeno, de ümiditæ, de tanne, cavitæ o atri posti donde rifugiase, eccetera. L'è stæto dimostrou da Georgy Gause che specie (animali o vegetali) aventi a mexima *niccia ecologica* no pöen convive in to meximo ambiente: pö convive solo specie che aggen nicce diverse. 

A definision de *niccia ecologica* a resta abbastansa empirica, oscia a presensa de unna specie a definisce a sö niccia; saieva ütile avei un scistema pe definïla *a priori*, indipendentemente da a prezensa da specie mexima. Un esempio de questa ültima affermasion o pö esse fæto con a *[[Robinia Pseudoacacia]]*, unna leguminosa originaia dell'America do Nord che, introdotta in ti nostri boschi, a l'ha agio comme infestante, levando spassio ae specie autoctone. 

Questa specie a s'è comportä coscì perchè a l'ha trövou unna niccia; se fisse stæto poscibile savei in anticipo da presensa de questa niccia se saieva posciüo evitäne l'introdusion.

## Nòtte


## Atri progetti

Categorîa:Biologîa
Morula

A **morula** a l'è un aggregou de cellule che o se forma in ti primmi stadî do svilüppo embrionale, durante a segmentasion do zigote. O nomme o deriva dä forma a rappô de questo aggregou, che o l'assomeggia appunto a unn-a môìa.

## Descriçion
Dopo a fecondasion o zigote o se dividde ripetutamente pe mitosi, dando origine a cellule sempre ciü piccinne, dîte blastomeri, e perciò o volüme complessivo o no l'aumenta. In ta specie umana a primma divixion do zigote a l'avvegne a circa 24-30 ôe dä fecondasion; e altre mitosi seguan con un ritmo ciü rapido. Questo processo o l'è ciammou segmentasion e o porta, ao terso giorno, ä formasion dä morula (stadio de 8-16 blastomeri). A l è a morula ad inträ in ta cavitæ uterinna.

In te questo stadio i blastomeri se compattan, no lasciando fra de lô spasî vöi e creando in sce a superfiçie esterna un rivestimento continuo costituio dae membranne plasmatiche de cellule periferiche, e quali son senscibilmente ciü piccinne rispetto a quelle interne e forman fra de lô unna rete de giunsioin occludenti, sigillando coscì a morula. E cellule interne son invece unie da giunsioin comunicanti. In sce e zone in contatto con l'esterno de membranne plasmatiche se va formando inoltre di microvilli. Doppo se ha anche di cangiamenti metabolici: gh'è un marcou aumento da scintesi de RNA e proteinne e cangiamenti in ta compoxision de membranne.

Ao stadio de morula tütte e cellule son ancôn cellule staminali "totipotenti", cioè indifferensiæ e in graddo de originä tütti i tesciüi embrionali e extra-embrionali. A morula a l'è ancôn circondä dä zona pellücida. O stadio successivo do svilüppo embrionale o l'è quello de blastocisti.

## Vôxe corelæ
* Fögietti embrionali (primma differençiaçion dell'enbrion)
* Uspiâ de San Rocco

## Âtri progètti

Categorîa:Biologîa
Categorîa:Mëxinn-a
Savona Calcio 1907

O **Savona FBC 1907** (o **Sann-a**, o **Savunn-a**) a l'è a soçietæ de Balùn che a rappresènta a çittæ de Sann-a.

## Stòia
A l'è da sempre nemiga cun a squaddra de Voœ, o F.C. Vado 1913. Int'a stagiùn 2009/2010 a guagna o Campiunòtu de D e a tùrna int'e i profeççiunisti.
O 13 de marso 2012 u Cav. Aldo Delle Piane u catta 'o Sann-a pe' ûn euro. E doppu ben 39 anni, int'o 2013 a squaddra do Sann-a a riturna in tersa Serie (pe' trei anni) e se zeuga 'a Serie B co' a Pro Vercelli; int'a stagiùn 2015/2016, a causa de 'na fortiscima penalizasiun, a chinn-a tùrna int'i dilettanti. 
O Sann-a, doppu 5 stagiuin, guagna o Campiunòtu 2024-25 inta Primma Categurìa, e tùrna in Promuçiun.

### Partecipaçiun a-i Campiunòti

### Statistiche individuòli
#### Presençe
* 317  Valentino Persenda
* 286  Giulio Mariani
* 225  Paolo Viviani
* 214  Gino Vignolo
* 213  Franco Canepa
* 211  Osvaldo Verdi
* 192  Giovanni Cappelli
* 192  Vittorio Chicchiarelli
* 185  Armando Argenti
* 180  Carlo Pozzi
* 178  Angelo Canepa
* 175  Giovanni Perlo
* 173  Giorgio Borgo
* 172  Giovanni Vanara
* 171  Giusy Valentino
* 160  Lorenzo Barlassina
* 152  Pietro Natta
* 150  Ilvo Nadali

#### Gol
* 82  Giorgio Borgo
* 70  Francesco Virdis
* 68  Giovanni Vanara
* 60  Vittorio Panucci
* 59  Giovanni Cappelli
* 54  Umberto Mantero
* 49  Pierino Prati
* 46  Giuseppe Calcagno
* 45  Ernesto Tomasi
* 41  Marco Fazzi
* 35  Fabrizio Gatti
* 35  Corrado Teneggi
* 35  Angelo Canepa
* 33  Lorenzo Barlassina

#### Rêusa 2025/2026

 

 

## Tituli
### Tituli naçiunâ
* **[[Serie C|Campiunòti de Serie C]]: 2**
** 1939-1940 (Girùn D)
** 1965-1966 (Girùn A) 
* **[[Serie D|Campiunòti de Serie D]]: 3**
** 1958-1959 (Girùn A) 
** 2001-2002 (Girùn A) 
** 2009-2010 (Girùn A)
* **[[Prima Divisione|Campiunòti de Primma Divixion]]: 2**
** 1931-1932 (Girùn D)
** 1933-1934 (Girùn E) 
* **[[Coppa Italia Dilettanti]]: 1**
** 1990-1991

### Tituli regiunòli
* **[[Eccellensa Liguria|Ecelença]]: 1**
** 1999-2000
* **[[Promozione|Promoçiun]]: 1**
** 1988-1989 (Girùn A)
* **[[Prima Categoria Liguria|Primma Categurìa]]: 1**
** 2024-2025 (Girùn B)
* **[[Prima Categoria Liguria|Titulo Regiunòle Liguria]]: 1**
** 2024-2025
* **[[Coppa Italia Dilettanti Liguria]]: 1**
** 1999-2000

### Tituli du Setture Giuvanile
* **[[Campionato Allievi Nazionali|Campionâ naçionâ Allievi]]: 1** 
** 2002-2003

## Note


## Vöxe vixinn-e
* Sann-a
* Rari Nantes Savona

## Âtri progètti

## Ingançi
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Sann-a
Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria
Derby (sport)

O **Derby** o l'è 'na partïa do ballon tra doe squaddre da mæxima çittæ.

## Derby in Liguria
In Liguria, in ordine de importança, gh'è:
* O Derby da Lanterna
* O Derby do Tigullio
* O Derby di Fiori

## Atri progetti

Categorîa:Sport
Categorîa:Zeugo do ballon
Derby da Lanterna

O **Derby da Lanterna** o l'è o derby da çittæ de Zena. O se zeuga tra Zena e Sandöia.

L'ûrtimo derby scinn'òua disputòu o l'è stæto 'n derby de Coppa Italia zugòu a-i 26 de novenbre do 2020: Sandöia-Zena 1-3.

## Statisteghe pe squaddra

### A Sandöia inti derby
 

### O Zêna inti derby

### L' Andrîa Döia inti derby

### A Sanpedæneize inti derby

Âtre partïe amighevvoli:
* Zêna - A Dominante
* 7 arvî 1929 Zêna - Dominante 2-0
* 24 settembre 1929 Dominante - Zêna 4-5

: Vittöie Zêna 2
: Pareggi 0
: Vittöie Dominante 0

## Notte


Categorîa:Zeugo do ballon
Categorîa:Zêugo do balón in Ligùria
Derby do Tigullio

O **Derby do Tigullio** o l'è o derby do Gorfo do Tigullio. O se zeuga tra e rivali Virtus Entella, de Ciavai, e U.S. Sestri Levante 1919, de Sestri Levante.

O primmo Derby do Tigullio o l'è stæto zugou int'a stagiòn 1923-24 in Terça Diviçoin, e da aloa son 82 i incontri disputæ in campionato da-e doe squaddre.

Categorîa:Zeugo do ballon
Categorîa:Zêugo do balón in Ligùria
1862

## Fæti

### Euröpa

### Àzia

### Àfrica

### América

### Oustràlia, Òceània, Pöli

### Arte

### Costruçión

### Inovaçión
 

### Nasciûi

Immaggine:I Robinson Italiani.djvu|*I Robinson Italiani*, di Emilio Salgari (21 agosto 1862-25 arvî 1911), 1897
Immaggine:Claude Debussy 1900 (cropped).jpg|Claude Debussy (22 agosto 1862-25 marso 1918), 1900

### Mòrti

## Atri progètti

062
1865

## Fæti
### Euröpa

### Àzia

### Àfrica
 
### América

### Oustràlia, Òceània, Pöli

### Arte

### Costruçión

### Inovaçión
 

### Nasciûi

### Mòrti

Immaggine:AbrahamLincolnOilPainting1869Restored.jpg|George Peter Alexander Healy (1813-1894), *[[Abraham Lincoln]]* (12 frevâ 1809-15 arvî 1865) 1869
Immaggine:Ignaz Semmelweis 1857 with signature.jpg|Ignàc Filip Semmelweis (1 lûggio 1818-13 agosto 1865), 1857


## Atri progètti

065
1868

## Fæti
### Euröpa
*
### Àzia
*
### Àfrica
* 
### América
*
### Oustràlia, Òceània, Pöli
* 
### Arte
*
### Costruçión
*
### Inovaçión
* 

### Nasciûi
*
### Mòrti
*

## Nòtte


## Atri progètti

068
1880

## Fæti
### Euröpa
 
### Àzia

### Àfrica
 
### América

### Oustràlia, Òceània, Pöli

### Arte

### Costruçión

### Inovaçión

### Nasciûi

### Mòrti

Immaggine:Jacques Offenbach (Brustbild nach halbrechts).jpg|*[[Jacques Offenbach]]* (20 zûgno 1819-5 òtôbre 1880)
Immaggine:Gustave-Flaubert2.jpg|Gustave Flaubert (12 dexénbre 1821-8 mazzo 1880), 1860 ca.


## Âtri progètti

080
1870

## Fæti

### Euröpa

### Àzia

### Àfrica
 
### América

### Oustràlia, Òceània, Pöli
 
### Arte

### Costruçión

### Inovaçión
 

### Nasciûi

### Mòrti

Immaggine:Portrait d&#039;Alexandre Dumas par Nadar, 1855.png|Alexandre Dumas poæ (1802-1870)
Immaggine:Dickens photo 1852.jpg|Charles Dickens (7 dexénbre 1812-9 zûgno 1870), 1852


## Atri progètti

070
1879

## Fæti
### Euröpa

### Àzia

### Àfrica
 
### América

### Oustràlia, Òceània, Pöli
 
### Arte

### Costruçión

### Inovaçión
 

### Nasciûi

Immaggine:Klee after drawing 19-75.jpg|Paul Klee (18 dexénbre 1879-29 zûgno 1940) *Aotoritræto*, 9 seténbre 1919

### Mòrti

## Âtri progètti

079
Beuxo

**Beuxo** (*Beuso* in piemontéize, *Bosio * in italiàn) o l'è 'n comûne da Provinsa de Lisciandria scituòu in sce l'Apenin Ligure setentrionâ, in sciâ mancinn-a do torente Ardana, afluénte do Lemme.

Beuxo o l'é 'n comûne de léngoa e tradiçioìn lìguri.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Provinsa dea Spèza

A **Provinsa dea Spèza** a l'è unn-a dë quattro provinse da Liguria, cun capulögu ä Spèza e a gh'a 214.272 abitanti.
Cunfinn-a a punente cun ä çittæ metropolitann-a de Zena, a nord cun l'Emilia-Romagna, a levànte cun ä Toscann-a e a sud a l'è bagnä da u Mâ Ligure.

## Giögrafîa

## Stöia

## Comûni

* Arcoa
* A Rocheta (Vara)
* A Sesta
* A Spèza
* Bevein
* Bolan
* Bonasseua
* Brignê
* Calice
* Careu
* Castarnò
* Deiva
* Folo
* Framûa
* Lerze
* Levanto

* Luni
* Maissann-a
* Mègia
* Monterosso
* O Borgheto (Vara)
* O Cäro
* Pignon
* Pòrtivene
* Ricò
* Rimazô
* Santo Stefano Magra
* Sarzànn-a
* Vàise
* Vernassa
* Vessan
* Zignægo

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Feste e fëe

## Nòtte


## Bibliografîa
* 

## Âtri progetti
E Vignöe

**E Vignöe** (*E Vignêue* in ortugrafìa zenèize, *Vignole Borbera* in italiàn) l'è in cumün ch'u gh'ò 2.039 abitanti e u s' tröva inta Provéincia 'd Lisandria, inta Región Piemónte.

## Geugrafìa
E Vignöe u s' tröva propiu int'e puntu 'ndè ch'u cméinsa a val Burbèia e e fiüme Burbèia u finisa intu Scrivia.

E paìze u s' tröva propiu sutta a-e Munte Spinetu (468&nbsp;m), e lì in sima u gh' è u santuòriu omónimu, a mêza strò fraLisandria e Zena.

Frasción: Veriàn, Precipiàn.

## Stóia

Da-e 1797 a-e 1805 is paìze chi l'à fòtu pòrte, insème a-e Burghètu, da Repüblica Lìgüre, pö féin a-e 1814 l'è stó pòrte 'd l'impéru napuleónicu e da-e 1815 pòrte du Regnu 'd Sardegna inta División id Zéna e inta Provéincia id Növe. Da-e 1859 l'è pòrte da Provéincia 'd Alesandria.

## Pósti d'interèsse

## Ecunumìa

## Cultüa
A-e Vignöe u s' pòrla incù a leingua lìgüre inta variante nuvèize. A cüzéin-na anche l'è principalmeinte lìgüre.

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
Spaghin con e anciôe

I **Spaghin con e anciôe** son un piatto appetitoso, següamente no troppo elaborou ma che o presenta o vantaggio de poei esse preparou velocemente. No se dövia pe preparalo e anciöe fresche ma quelle sôtta sä.

## Ingredienti
*Pe 3 personne:*
* 3 etti de spaghin;
* 3 filetti de anciôa sôtta sä;
* 50 cc de öio d'oia;
* 1 spigo d'aggio;
* sä.

## Preparasion
Passä l'aggio in te l'öio de oia, in te unna poela a fögô basso; quande l'aggio o comença a indoäse azzunze i fieti de anciôa (ai quæ aviemo in precedensa levou a sä). I filetti van sciacchæ con a forçinna pe stempiali ben. Fä cöxe i spaghin in ægua poco sàia, essendo zà presente a sä restä in te anciôe. Scoä i spaghin e fäli ripassä in ta poela con e anciöe.

Categorîa:Cuxinn-a
I fræ Vivadi

**Ugolin** e **Vadin Vivadi** son stæti dui fræ zeneixi, navegatôi, do III secolo.
A lô va o merito de avei çercou de arrivä in India attraverso l'Oceano, düxento anni primma de Cristoffa Combo e Vasco de Gama.

## Biografìe
E notissie che emmo in sce liatri son purtroppo scarse: no se sa dove voessen effettivamente arrivä, ni comme segge finio o sö viægio.

### A cronaca de Iacopo Doia
L'annalista Iacopo Doia, scrivendo di anni dao 1280 ao 1294, o dixe che in to mazzo do 1291 due nave ao comando di Vivadi partivan da Zena pe unna- spedision mai tentä fin a alloa, çercando de passâ Gibiltæra *per mare Oceanum ad partes Indiæ*, ä riçerca de unna növa via pe o commercio de spesie e atre merçe. E nave saieivan stæte viste pe l' ürtima votta de fronte a *Gozora* (a l'atessa de Canaie). 

Ai tempi in ti quæ scriveiva o Doia, che comme emmo visto o conclüdde i sö annali in to 1294, a l'ea ancon viva a speransa de rivedde tornä i Vivadi a Zena. Segondo Alberto Magnaghi a neçescitæ da spedision a nasceiva dao fæto che proprio in to mazzo 1291 o Soldan d'Egitto o l'occupava San Zane d'Acri, ürtimo possedimento crestian in Sciria, taggiando ai Europei a via terrestre do commercio con l'India. I Zeneixi çercavan rimedio attraverso di atre vie terrestre (comme quella de Trebisonda) e con audaci spedisioin comme quella de Ugolin e Vadin Vivadi. Diversci scriti do Trexento e di secoli succescivi tratten di Vivadi, ma e sole notissie següe restan quelle do Iacopo Doia, divulgæ solo in to 1743 pe merito do Canale, storico zeneize.

### Ipotesi in sce a rotta
No l'è ben ciæo se l'intension di Vivadi a l'ea quella de circumnavegä l'Africa, passando o Cao de Bonn-a Speransa o se, razzunte e Canaie, vueivan mette a prua a Ovest pe arrivä in India attraverso l'Oçeano Atlantico, comme aveiva pensou de fä o Combo in to 1492. Pâ che e nave, arrivæ all'artessa de Cao Juby, seggian stæte derfæte da unna tempesta, o seggian finie in man ai Berberi (Zena a l'ea alloa in guæra co-o Marocco).

## Notte


## Conligaménti esterni
* 

Categorîa:Biografìe
Vivaldi
Cabela

**Cabela** (*Cabella Ligure* in italiàn) a l'è 'n pàize de 457 abitanti ch'o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria, inte l'äta val Borbëa.

## Geògrafia
Cabela a gh'à e seguenti fraçioìn: Cabanne de Chêuxoa, Casela, Sentrasci, Costa Rivassa, Cornaieu, Chêuxoa, Cremonte, Dêuva, Duagné, Guasêu, Piàn Seréio, Peubbio, Piûsso, Rozàn, Servagnassi, Seiu, Serasso, Teio.

## Stöia
Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a Repubbrica de Zena pe tanti sécoli. Da-o 1797 a-o 1805 o l'à fæto parte da Repûbbrica Ligûre, pöi scin-a a-o 1814 o l'êa parte de l'impero napoleònico e da-o 1815 parte do Regno de Sardegna inta Divixón de Zena e inta Provinsa de Nêuve. Da-o 1859 o fa parte da Provinsa de Lisciandria.

## Pòsti de interesse

O Palasso Döia, costruîo into XVII sécolo inti coì zeneixi rosso e giâno, òua tûtto gianco. O dòmina da l'âto o céntro stòrico de Cabela.

A Madònna di Duagné, scitoâ arente a-a fraçión de Duagné in sciâ stradda pe Dêuva. 

## Economìa

## Coltûa
Questo pàize o l'é fra i comuìn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli.

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin

## Nòtte


## Âtri progetti
Növe

**Növe** (*Neuve* in piemuntaize e secundu a grafìa in zenaize, *Neuve-en-Ligurie* in françaize, *Novi Ligure* in italiàn) l'è 'n cumüne italiàn ch'u gh'à 27.184 abitanti inta Pruvéincia 'd Lisandria, in Piemónte, u tersu cumüne per nümeru di abitanti. 

## Geugrafìa
Növe l'è 'na sitò a mêza strò fra Zena e Lisandria, inta región stórica d'Untrazùvu, che 'na votta l'êa "Òta Ligüria" e incö l'è "Bòssu Piemónte".

## Storia

Inte cursu da storia Növe a gh'à saimpre avüu n'inpurtansa stratégica. L'êa a sitò pü a nord da Repüblica 'd Zena féin ai 1815, quande a Repüblica zenaize l'è stata cancelò e missa intu Regnu 'd Sardegna. Dopu a l'è stata pruvéincia per cuntu só, fazando pòrte da División id Zena, féin ai 1859, quand'e guvernu piemuntaize l'à creà a Pruvéincia 'd Lisandria.

## Pòsti d'interèsse

A Növe u gh'é e *Museo dei Campionissimi*, ch'u l'é 'n muséu da storia da biciclètta dedicà ai dui famuzi ciclisti 'd Növe e dinturni: Custànte Girardengo e Faustu Coppi. Pö u gh'è anche a piasa da Culegiòta, e a sta piasa chi Angiolino Bellocchio u gh'à dedicà 'na puesìa ncu u tìtulu A piasa e i só palasci.

## Ecunumìa
A Növe u gh'é a famuza fabrica id ciculòta "Pernigotti", mentre a fabrica 'd ciculòta e di ciaplete "Novi" a s' tröva süptu fö 'd Növe int'e cumüne 'd Seravòle.

## Cultüa
A Növe u's pòrla incù u nuvàize, in dialettu du zenàize. A cüzéin-a asì l'è principalmainte lìgüre. U gh'è dui impurtanti istitüti cultüròli a Növe: u Centro Studi in Novitate e a Società Storica del Novese. U gh'è anche di puezìe in dialettu 'd Növe, prezainpiu  Dialètu 'd Növe (puezìa) e A muròle scrite da Angelo Daglio e A piasa e i só palasci scrita da Angiolino Bellocchio. U dialettu 'd Növe l'è stó standardizó da-u Natale Magenta intu so disiunòriu Vocabolario del dialetto di Novi Ligure. Chi u s'pö sentì a vuze dei Magenta.

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Culegamainti esterni
* Centro Studi in Novitate

* Società Storica del Novese

## Nóte


## Òtri prugetti
Arquâ

**Arquâ** (*Auquâ* o *Quò* in dialettu lucòle, *Arquà* in zenàize, *Arquata* in italiàn) l'è in cumüne italiàn in Piemónte, u cunta 6.272 abitanti e u s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisandria, inta Val Scrivia, a mêza strò fra Zena e Lisandria, inta región stórica d'Untrazuvu, che 'na vóta l'êa "Òta Ligüria" e inchö l'è "bòssu Piemónte".

## Geugrafìa
A s'tröva inta Val Scrivia a-i cunféin ncu a Ligüria, pü o menu a 40 chilometri da Zena, l'è öin di principòli cumüni du Nuvaize. I so frasción i son: Varnéla, Rigruzu, Usembra e Sutvale.

## Stóia

## Pósti d'interesse

A-i Quò u gh'é 'na cò custruîa icmè i chè antîghe in Germania, quelle ciamè *Fachwerkhäuser*. I gh'diza "cò gótica".

## Ecunumìa

## Cultüa

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
Cantaluvu

**Cantaluvu** (*Cantalóvu* inta variante lucòle, mentre i zenàizi i diza *Cantalô*, e in italiàn l'è *Cantalupo Ligure*) u s' tröva inta Provéincia 'd Lisandria.

## Geugrafîa
Cantaluvu u s' tröva int'l'Òta Val Burbàia, inta Región Piemónte.

## Stória
Icmè i òtri paìzi e cumüni d'l'Òta Val Burbàia, da-i 1797 a-i 1805 Cantaluvu l'à fòtu pòrte da Repüblica Lìgüre, pöi féin a-i 1814 l'è stó pòrte 'd l'impéru napuleónicu e dopu, sutta a-u Regnu 'd Sardégna, l'è stó inta División id Zéna e inta Provéincia 'd Növe féin a-i 1859, quande in cunseguainsa da légge Rattassi l'è passó inta Provéincia 'd Lisandria.

## Posti d'interesse
Frasción interesanti i són: Burgu Adurnu (ncu ei casté medievòle), Prevzéin, Pertüzu e Zubgòssi. Òtre frasción i són: Arbuéle, Bzànte, Campann-a, Costa, Merlassìn, Culónne, Psinò, Prò, Sèmga, e Strepassêze.

## Ecunumìa

## Cultüa
A  Cantaluvu u s' pòrla incù a lingua ligüre inta variante nuvaize.

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
Caréga

**Caréga** (*Cariéga* into parlâ do pòsto, *Carrega Ligure* in italiàn) o l'è 'n comùn da provinsa de Lisciandria. 

## Geògrafia
Caréga o l'è un pàize ch'o g'à sôlo 86 abitanti e o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria inte l'âta val Borbëa. 'Na fraçion de Carêga inportante pe-o turìximo a l'é Berga. Âtre fraçioìn de Carêga son Ogné, Boianca, Campassi, Ca' di Campassi, Cabanne de Carêga, Cartasegna, Casón, Ciappâ, Connio, Crêuso, Dàio, Ferrassa, Fontann-a ciûsa, Maxóncâda, Renêusci, San Clemente e Viêgni.

## Stöia
Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a Repubbrica de Zena pe tanti sécoli. Da-o 1797 a-o 1805 o l'à fæto parte da Repùbbrica Lìgure, pöi scin-a a-o 1814 o l'êa parte de l'inpéro napoleònico e da-o 1815 parte do Regno de Sardegna inta División de Zena e inta Provinsa de Nêuve. Da-o 1859 o fa parte da Provinsa de Lisciandria.

## Pòsti de interèsse

Immaggine:Lapide Anton Ukmar Carrega.JPG|A làpide dedicâ a Anton Ukmar e missa da l'ANPI de Zena
Immaggine:Chiesa di San Giuliano Carrega.jpg|A gêxa de San Giuliàn
Immaggine:Monumento ai caduti Carrega Ligure.JPG|Monuménto a-i cadûti


## Economìa
   
## Coltûa
A Caréga se parla ancón a lengua lìgure. A cuxìnn-a ascì a l'è prinçipalmente lìgure.

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Careuxo

**Carêuxo** (scrîto *Caröxo*  into parlâ do pòsto, *Carrosio* in italiàn) o l'é 'n comûne de 481 abitanti (a-i 31 de seténbre do 2022) ch'o se trêuva inta provinsa de Lisciàndria.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa
A Careuxo se parla ancón in dialetto ligüre d'Otrazôvo. Chi gh'é 'n esenpio da parlâ co-e poexie scrite e lezüe da-o Roberto Benso.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Aministraçión

## Nòtte


## Âtri progètti
Fiacon

**Fiacón** (*Fraconalto* in italiàn) o l'è 'n pàize ch'o gh'à 302 abitanti e o s'atrêuva inta Provinsa de Lisciandria.

## Giögrafîa
Ciù precisamente, Fiacon o l'è inta región stòrica d'Otrazôvo, che 'na vòtta a l'êa "Äta Ligûria" e anchêu a l'è ciamâ "Basso Piemonte".

## Stöia
Da-o sécolo XVII (decimosètimo) o pàize o l'é stæto sott’a-o comàndo do Capitànio de Nêuve, che into 1708 a Repùblica de Zêna a l'à nominòu governatô. Into 1797, co-a creaçión da Repùblica Lìgure, o l'é intròu a fâ pàrte do Dipartimento do Lémme  con capolêugo Gâvi, e do comùn de Voltàggio, scinn’a-o 1805.

Co l'anesción da Repùblica Ligure a l'Inpêro Napoliònico into 1805 Fiacón o l'à fæto pàrte do Cantón de Gâvi into Dipartiménto de Zêna, e dòppo a restaoraçión o l'é pasòu inta Provìnsa de Nêuve, pàrte da Divixón de Zêna. Co-o decrétto Ratàssi, into 1859, o l'é pasòu da-a Ligùria a-o Piemónte inta nêuva Provìnsa de Lisciàndria.

Into 1908 e into 1938 o Comùn o l'à domandòu, sénsa éxito, de tornâ sott'a-a Provìnsa de Zêna. Into 1927 Fiacón o l'à cangiòu nomme in italiàn da "Fiaccone" a "Fraconalto".

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa
Insemme a Otaggio e Gâvi questo pàize o l'é fra i comùn "ciù lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pi-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Grundón-a

**Grundón-a** (*Grundùnn-a* in zenàize, *Grondona* in italiàn) l'é 'n paìze ch'u s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisàndria. U gh'à 469 abitanti (a-i 31 id mòzu d'l'ònu 2023).

## Geugrafîa
Grundón-a l'é inta Val Spinti, dan ch'u scura u turainte Spinti.

## Stória

## Pòsti d'interesse
A frasción id Lemmi l'é particularmainte interesante.

## Ecunumîa

## Cultüa
A Grundón-a u s' pòrla incù a lingua lìgüre inta variante nuvàize. A cüzéin-a asì l'è principalmainte lìgüre.

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamàinti esterni
*
Mungiardéin

**Mungiardéin** (it: *Mongiardino Ligure*) l'é 'n cumüne 'd lingua e tradisión-i lìguri ch'u s'tröva inta Provéincia 'd Lisandria, e precizamainte inte l'Òta Val Burbàia.

## Geugrafìa

## Stória

## Pósti d'interesse
Int'ei cumüne 'd Mungiardéin u gh'è a frasción abandunò d'Òvi. Tra i frasción abitè u gh'è Srendé, Gùrdena, Vergagni e Cazâbuzón.

## Ecunumìa
A Mungiardéin u gh'è a prudusión de 'n frumagiu tipicu da Val Burbàia: ei Muntébru (Montébore).

## Cultüa

## Manifestasión-i

## Feste e fée

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
Uà

**Uà** (ö *Guà*',**' scrita ascì cómme *Oâ* e *Goâ*, *Uä* into parlâ do pòsto, *Ovà* in piemonteize, *Ovada* in italian) a l'è unn-a çitæ ch'a se trêuva inta provinsa de Lisciandria e a l'è storicamente e coltûralmente ligâ a Zena.

## Geògrafia

## Stöia

## Pòsti de interesse

File:Ovada-chiesa ns assunta-facciata.jpg|A gêxa da Sónta
File:Ovada-loggia san sebastiano-facciata.jpg|A Lòggia de San Bastiàn
File:Ovada-chiesa santa maria delle grazie.jpg|Santa Marìa de Graçie
File:Ovada-chiesa immacolata concezione.jpg|A gêxa da Conceçión
File:Ovada, Grillano, Santuario Nostra Signora della Guardia.jpg|Santoâio da Madònna da Goardia


## Economìa

## Coltûa

### Dialetto

A Uà se parla 'n particolâ dialetto da lengoa ligure ch'o l'à de carateristiche de tranxiçion verso o piemonteize. Pe lezze e senti 'na testimoniànsa do 1881 in dialetto locâle vanni a questo link. Pe de ciù gh'é chi 'n testo lezûo into dialetto de Uà.

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Comunicaçioin

## Notte


## Âtri progètti
Pasturànn-a

**Pasturànn-a** (*Pastiràuna* in piemontéize, *Pasturana* in italiàn) o l'é 'n pàize de 1.267 abitanti ch'o s'atrêuva inta Provinsa de Lisciandria

## Giögrafîa

## Stöia
Into pasòu Pasturànn-a o l'à fæto parte da Repùblica de Zêna.

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa
A Pasturànn-a se parla ancón a lengoa lìgûre inta variante noveize.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Parodi

**Paródi** (*Paódi* int'ei dialettu lìgure lucòle, *Parodi Ligure* in italiàn) l'è 'n cumüne 'd 598 abitanti ch'u s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisandria.

## Geugrafìa

## Stória

## Pòsti d'interesse

## Ecunumìa

## Cultüa

A Paródi u s' pòrla incù a lingua lìgure inta variante nuvàize.

## Manifestasión-i
In agustu u gh'è dui evainti: a sagra di saizi e a festa di antighi mesté

## Feste e fée

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
Rucheta Ligure

**Rucheta** (*Rocchetta Ligure* in italiàn) l'è 'n cumüne id 216 abitanti ch'u s' trêuva inta Pruvéincia 'd Lisòndria.

## Geografîa
U s' tröva inta Región Piemunte, e precisamainte inte l'òta Val Burbàia, dan che u turàinte Sizua u vò int'ei fiüme Burbàia.

## Stória
Ei primu documaintu d' l'ezistainsa da Rucheta l'è dei 1235, quande ei cumüne 'd Turtón-a l'à acató a Rocaforte dutrè cóse da-i sciùi 'd Muntaltu. Ei marcàize Spinua u g'àiva ei palassu che ava l'è a sêde dei cumüne e u batàiva dinè asì.

## Pósti d'interesse

## Ecunumîa

## Cultüa

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Comunicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti

## Culegamainti esterni
San Cristoffa (comùn)

**San Cristòffa** (*San Cristòfi* ò *San Cristòfa* in piemontéize, *San Cristoforo* in italiàn) o l'è 'n comûne de 540 abitànti ch'o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Tascereu

**Tascereu** ò **Tassarêu** (*Tassarolo* in italiàn) o l'é 'n comûne de 582 abitànti ch'o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria.

## Geògrafia

## Stöia

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Feste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Otaggio

**Otaggio** (ò **Voltàggio**, *Voltaggio* in italian) o l'è 'n pàize ch'o gh'à 653 abitanti e o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria

## Giögrafîa
Otaggio o se trêuva, ciù precisamente inta región stòrica d'Otrazôvo, che 'na vòtta a l'êa "Äta Ligûria" e anchêu a l'è ciamâ "basso Piemonte". 

## Stöia
Into pasòu Voltàggio a l’é stæta contéiza fra o Ducàtto de Milàn, o Marchexâto do Monferòu e a Repùbrica de Zena e a l'à cangiòu de spésso padrón scìn quànde a l’é pasâ pe de lóngo sott’a-a Repùblica de Zêna ch'a l’àiva comensòu a governâne i teritöi za da-a fìn do sécolo XII (decimosegóndo). Voltàggio defæti a l’éa bén bén necesâia a-a Repùblica de Zêna perché pónto de pasàggio do tòcco de l’antîga stràdda Postùmia ch’a superâva i Apenìn schivàndo i Fèodi inperiâli. Sto camìn sott’a-o potêre de Zêna o traversâva Fiacón, Voltàggio e Gâvi e o l'arivâva scìnn-a Nêuve.

Da quéllo moménto Voltàggio a l’é andæta aprêuvo a-e sciòrte da Repùblica scìnn-a l’anesción a-o Régno de Sardégna (1815). 
Into 1625 (inta “goæra savoìnn-a”) a l’é stæta sachezâ e in pàrte destrûta da l’armâ do Càrlo Manoælo III de Savöia. Quànde o Napolión o l’à creòu a Repùblica Lìgure, Voltàggio a l’é intrâ a fâ pàrte da provìnsa de Nêuve ch’alôa a l’êa in Ligùria, e a gh’é restâ scinn’a-o 1859 quànde, co-a lézze Ratàssi, a l’é pasâ sott’a-a Provinsa de Lisciandria. Ciù precizamente, da-o 1797 a-o 1805 a l'à fæto parte da Repubbrica Ligure, pöi scin-a a-o 1814 o l'é stæta parte de l'inpero napoleònico e da-o 1815 parte do Regno de Sardegna inta División de Zena e inta Provinsa de Nêuve scinn'a-o 1859.

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa
Insemme a Fiacón e Gâvi questo pàize o l'é fra i comùn "ciù lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pi-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Casaèzo

**Casaèzo** (*Casalegio Bòiro* in piemontéize, *Casaleggio Boiro* in italiàn) o l'é 'n pàize de 357 abitanti scituòu inta Provinsa de Lisciandria, in Piemonte.

## Giögrafîa
'Na parte do seu teritöio comunâle o s'atreuva into Parco Regionâle de Cabanne de Marcaieu.

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Morere

**Morere** (*Morele* in piemonteize, *Molare* in italiàn) o l'é 'n comùn de 1.984 abitànti ch'o se trêuva Provinsa de Lisciandria

## Geògrafia

## Stöia

## Pòsti de interesse

## Economia

## Coltûa

## Manifestaçioin

## Feste e fêe

## Comunicaçioin

## Nòtte


## Âtri progètti
Murnaize

**Murnàize** (*Mornéize* in zenàize, pr. , *Mornèis* in piemuntàize, *Mornese* in italiàn) l'é 'n paìze ch'u gh'ò 698 abitanti e u s'tröva inta Provéincia 'd Lisàndria inte l'Apenìn Ligure.

## Geugrafîa

## Stória

## Pósti d'interèsse

## Ecunumîa

## Cultüa
L'é 'n cumüne id lingua e tradisión-i gastrunòmiche e culturòli zenaizi. A Murnaize u s'pòrla incù a lingua ligure inta variante nuvaize.

## Manifestasión-i

## Fèste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugètti
A Roca

**A Roca** (*Ra Ròca* into parlâ do pòsto, *La Ròca Grimàuda* in piemontéize, *Rocca Grimalda* in italiàn) a l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta provinsa de Lisciandria.

## Giögrafîa

## Stòia
O l'é stæto pe sécoli sotta a-a repùbblica de Zena, prinçipalmente governòu da-a famiggia di Grimâdi che a l'é aregordâ into nomme italiàn.

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa
Insemme a Otaggio, Fiacon e Gâvi questo pàize o l'é ûn di comùn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe
A **Lachera**: curâ da l'asociaçión "La Lachera", a l'é a fèsta popolâre de Carlevâ celebrâ a Ròca: a tradiçión a riporta a seu òrìgine a 'na ribelión avegnûa cóntra 'n feodatâio locâle, o quæ o l'ezercitàva o *ius primae noctis* in scê zoêne spozæ do pàize.

A fèsta a se bâza in sce tréi bàlli: a Lachera pròpia, a Gîga e-o *Calisun*. O cortêo o l'é conpòsto da-i doî spozoéi, o Bebé, un êse demonìaco ermafrodîta da-i træti cravìn, i Lachè, sordàtti con âti èlmi pìn de scioî, i *Trapulin*, personàggi scìmili a-i arlichìn che fan ciocâ e scoriæ, l'Òmmo Néigro, o feodatâio sconfìtto, e âtri personàggi.   

A Lachera probabilménte a tra òrìgine da-i antîghi rîti primaverîli de fertilitæ, sôvia i quæ into córso di sécoli o s'é amugiòu tànte contaminaçioìn diferénti. 

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Scirvan

**Scirvàn** (*Sirvòu* into dialetto locâle, *Silvan* in piemontéize, *Silvano d'Orba* in italiàn) o l'é 'n pàize ch'o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria. O gh'à 1.888 abitanti.

## Giögrafîa

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economîa

## Coltûa
O l'é 'n comûne de léngoa e tradiçioìn lìguri.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn

## Nòtte


## Âtri progètti
Tenda

**Tenda** (*Tende* in françéize) o l'è 'n comûne françéize de 2.179 abitànti ch'o se trova inta región da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra, vixìn a-o confìn co l'Itàlia.

## Giögrafîa
Tenda o l'é 'n pàize da coscì dîta tæra brigàsca ch'o s'atreuva inte l'âta vàl Röia. Ciù ò mêno 'n tèrso do teritöio comûnâle (ch'o l'è o ciù estéizo do seu dipartiménto) o l'è inclûzo da-o 1979 into pàrco naçionâle do Mercantour

## Stöia

## Pòsti de interesse

## Economîa

## Coltûa
### Dialetto
Into comûne de Tenda l'è parlâ 'na variêtæ do Röiasco (pàrte do grùppo do lìgure alpìn), ciamâ dialétto tendasco.

### A tařtifuluřza
A *tařtifuluřza* a l'è 'na particolâre tórta ch'a se prepâa a Tenda, ma ascì a-A Brìga, dunde a se ciàmma *tantifulusa*.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fêe

## Comunicaçioìn
* Ferovîa Cuneo-Vintimiggia
* Staçión de Tenda
* Staçión de Vievora
* Staçión de San Dalmasso de Tenda

## Nòtte


## Galerîa d'inmàgine

Immaggine:Tende-1.jpg|A colegiâta de Nòstra Scignôa Asónta.
Immaggine:Tende -1.JPG|A sêde do comûne.
Immaggine:Gr gare de tende en 2004.jpg|A staçión feroviària de Tenda.
Immaggine:Tenda Fort Centrale01.jpg|A fortéssa in çìmma a-o còlle de Tenda.
Immaggine:Tenda Strassentunnel01.jpg|Intrâ do tùnel do còl de Tenda, da-o lòu italiàn.


## Âtri progètti

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Briga

**Ra Briga** (o *A Briga*, *La Brigue* ën fransese, *Briga Marittima* ën italian) è 'na cumüna da Terra brigasca, ën auta Val Roia, ën Fransa.

## Geugrafia

## Storia

## Pösti d'interes
Aa Briga se truvo i rèsti dër castée d'ri Cönt' Lascaris. 'Npurtant' la é ra *Madona dër Funtan*, cunusciüa fia cumë ra "Capela Sistina de Arpi": r'indrent' l'é avüu cürau da Giuànë Canavésiu, ee "fà véira" ra Pasciun dë Geṡǜ Crist, cün re pitüre sciüi müràgni.

Autre gejë sun:
* Cülëgiàa dë San Martin
* Uratori da 'Sunta
* Uratori da Nusiàa
* Capela de San Michée

'Npurtant fia 'r pönt dër gal', munüment' storich du Mediuéev.

## Ecunumia

## Cultüra
### Assossiassiun

E tradissiun brigasche le sercu d'essu valurisae da n'assossiassiun d'brigaschi chë püblìcu në scartari 'n lengua brigasca. R'assossiassiun, chë la ha sèt a Sanremu, e la së ciama "A Vaštéra", ün nom chë rëciama a pasturissia chë la é dëlongh staita r'àrima da Terra Brigasca. *A Vastera* l'é cuscì ch'i pastùu li ciamu a cinta 'ndund li metu e bestie ar sëgüü. Com e bestie, i Brigaschi cun *A Vastera* li han vusciü metu e sei tradissiun ar sëgüü.

*A Vaštéra* la é avüa creàa për përmetu a tüti i Brigaschi spantëgai dë purée artruvarsè e për sërcàa d'ëmpëdìi ch'a cultüra brigasca në spariscë trop dëregiu. E pàgine dë rë scartari le sun scriite 'n lengua brigasca, italiana e fransesa.

### Müjica
A Ra Briga la è dëdicàa a canzun de Carlo Lanteri: "Bèla Briga", ën brigašc, fransése e italian.

## Manifestassiun

## Feste e fëe

## Cumünicassiun
Ra cumüna la é cülegàa cun Vëntëmigl' e Cuni, pë ra feruvìa Cuni - Vëntëmigl', cün ra štasiun de Ra Briga.

## Note


## Autri prugéti

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
U Funtan

**U Funtan**, ('n italiàn *Fontano*, 'n fransés *Fontan*) la é üna cumüna de 329 abitanti d'r valùn da Roya.

## Geugrafìa
U Funtàn l'è ën cumün da Tèra Brigašca, ën r'auta Val Roya, ën Fransa.

## Štoria

## Pösti d'interes

## Culumìa

## Cultüra
Chi u s'parla 'na léngua ruiašca, zà indentificàa cumë Ligüre usidentale da u G. Bertoni e da u Werner Forner cumë Lìgüre Arpin.
### Asuciasiùn
Re tradisiùn brigašche sun dëfendùe da ën associasiùn de brigašchi che publican dei scartàri ën lengua brigašca. R'associasiùn, ga sede a Sanremu, e se ciama *A Vaštéra*, nome che reciama a ra cultüra de pastorizia da Tèra Brigašca, e l'è sta fundà për far conose a cultüra brigašca, re pagine di scartàri sun scrite ën lengua brigašca e italiana.
## Manifëstassiun

## Feste e fere

## Cumünicassìun
*Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’
*Štasiun dë Funtan e Savurg'

## Nòtte

## Autri prugéti

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Savurgiu

**Savurgiu** (*Sauèrge* in roiasco, *Savùržë* ò *Saùržë* in brigàsco, *Saorge* in françéize, *Saorj* in ocitàn) o l'é 'n comùn françéize de 440 abitànti ch'o se trêuva inta región da Provénsa-Àrpi-Còsta Azûra, a-i confìn con l'Itàlia.

## Giögrafîa
Savurgiu o s'atrêuva in Fransa, inta vàl Röia.

## Stöia

## Pòsti de interèsse

## Economia

## Coltûa
Into comùn de Savurgiu l'é parlòu 'na variêtæ do Röiasco, pàrte do grùppo do lìgure arpìn. In insémme de testimoniànse do parlâ do pòsto o l'é stæto arecugéito gràçie a l'asociaçión IEO 06, co-a publicaçión, do 2015 de 'n lìbbro dedicòu, a cûa de Jean-Pierre Aiperto. Fra sti chi ghe son tocchi cómme *Sem i rubata-bauci*, *Řa Màquina a cuëjë dë me mà*, *Řa paga dë Dëneàa a Saorgë*, *Manoé* o *Řa predica dë Bëné Pichin*.

## Manifestaçioìn

## Fèste e fëe

## Comunicaçioìn
* Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'
* Štasiun dë Funtan e Savurg'

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Âtri progètti

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Breggio

**Breggio** (dîto *Breï* in roiasco, *Bregliu* in intemélio, *Breil-sur-Roya* in françéize, *Breglio* in italian) o l'é 'n comùn françéize do dipartiménto de Àrpi Marìtime.

## Geògrafia
Questo pàize chi o se trêuva in Fransa inta val Roja. 
## Stoia

## Pòsti de interesse

## Economia

## Coltùa
Pé conservà e tradiçioîn lengoistiche e colturàli do paìze a l'existe l'asociaçión ciamâ *A Soucétà Briïenca*, ch'a l'ha ascì pubbricòu o diçionâio Françéize-Bregiàsco.

## Manifestaçioin

## Feste e fëe

## Comunicaçioin
* Ferovîa Cuneo-Vintimiggia
* Staçión de Breggio

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra
Briga Auta

**Briga Âuta** (fia *Ra Briga Âuta*, *Briga Alta* 'n italian) la é 'na cumüna de 42 abitànti da Tèra Brigašca, ën pruvinsa de Cuni, Pimunt.

## Geugrafia

## Stoia

## Pòsti de interesse

## Ecunumia

## Cultüra
Lengua brigašca

## Manifestassiun

## Feste e fee

## Cumunicassiun

## Nòtte


## Âutri prugèt'

Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo
Carlufòrte

**Carlofòrte** (*Carlufórte* in tabarchin), cunusciüu cumme **U Pàize** ascì (*U Pàize* in tabarchin), u l'é in cumün da Sardégna, inta pruvincia du Sud Sardégna, ün di duì dunde se porle u tabarchin.

## Giögrafîa
Carlufórte u s'atröve in sce 'n'uìza da Sardégna, l'uìza de San Pé, inta Pruvìncia du Sud Sardégna.

## Stöia
Gh'é duì centri inta Sardégna du punente che pòrlan Tabarchin, 'n antigu dialéttu lìgure zenàize. U Tabarchin u l'è parlàu à Carlufórte e inta zóna de Câdesédda. U numme de Tabarchin u végne da l'uìza de Taborca, zü in Àfrica, sùbetu dedotu â Tünixîa, dunde ghe stova di pêgin, ciü che otru pescuài de cuòlu. Gh'en steti dau 1540 au 1742.

Dòppu che u pirata Dragut, inte l’annu 1540 u l'éa stetu fetu prexuné dau Gianetin Dóia e purtàu à Zéna, u Carlo V, rè da Spagna, u l’àiva ôtegnüu Taborca, 'n’uîzóttu rìccu de cuòlu nu guài distante  dâ cósta africòna e in fàccia à Tünexi.

Intu 1544, pe cuncesciun da Spagna, i Lomellini, scignùi de Pégi, divèntan padruin de l’uìza. Pe culunizòia, i Lomellini trasferìscian là in müggiu de pêgin e cuménsan u cumèrciu du cuòlu che ui fâiò diventò ricchi, tantu ricchi da puài destinò ’na summa cunsciderévule â custrusiun da géxa de l'Anunsiò.
 
Ma inti primmi anni du Seisentu e cóse divèntan difìsili pâ cuncurensa fransàize e pê cuntìnue incursiuin di piràti barbaréschi. Inte l'annu 1738, 600 abitanti de l’uìza de Taborca (sun dîti apuntu Tabarchin), minacè dai invaxuin barbarésche, làscian e só chè e se rifùggian in sce l’uìza de San Pé in Sardégna. Lì fùndan a sitè de Carlufórte. Inte l'annu 1740, i Lomellini tràttan cua Cunpagnîa Fransàize pe cédde u dirittu da pésca du cuòlu. Ma sun prevegnüi dau Bèy de Tünexi che inte l'annu 1741 u l'óccupe l'uìza e u fa scciòi i 900 abitanti ch'éan ancun lì. Sâiàn liberè, dóppu u pagamentu de 'n rescattu, déx'anni dóppu dau re Carlo Emanuele de Savóia che ui purtiò in Sardégna a Carlufórte in sce l'uìza de San Pé, dunde gh'éa za quélli scapè duz'anni primma.

E cuscì i Tabarchin, pêgin d’orìgine e nordafrichen de pruveniènsa, han pigiàu e strasse e a lèngua e ai han purtè inte n'otra uìza unde nu gh'éa ninte, ma a l'éa tera di crestien, e han cumensàu turna à travagiò.

Cumme diva anche l'Anónimo, i zenàixi lì dunde van, pe primma cósa n'otra Zéna ghe fan. Defeti i Tabarchìn pe primma cósa han fundàu 'na nöa sitè e l'han ciamò Carlufórte. E cuscì ancun â giurnò d'ancö à Carlufòrte se porle a lèngua lìgure.

## Pòsti de interèsse

### Architetüe religiuze

## Ecunumîa

## Cultüa

## Manifestasiuìn

## Fèste e fêe

## Cumünicasiuìn

## Aministrasiùn
### Binelàggi
* 

## Véddi ascì

* A stória du mé pàize ...cumme 'na fua

## Nótte


## Òtri prugètti

Categorîa:Provinsa do Sud Sardegna
Categorîa:Comûni da Region Sardegna
Stassan

**Stassan** l'è 'n cumüne 'd lingua e tradiçión-i lìguri ch'u gh'ò 2.292 abitanti inta Pruvéincia 'd Lisandria, in Piemónte.

## Geugrafîa
Ei paìze u s' tröva arainte ai puntu dande che ei fiüme Burbàia u finisa intu Scrivia ai pé dei Munte Spinetu (468 m), e lì in sima ai munte u gh'è u santuòriu omónimu, a mêza strò fra Lisandria e Zena. Stassan u gh'ò i frasción id Baàsche e Vòrgu.

## Stória

## Pósti d'interesse

Aràinte a Stassàn u gh'é u santuòriu dei Munte Spinêtu.

## Ecunumîa

## Cultüa

## Manifestasión-i

## Feste e fêe

## Cumünicasión-i

## Nóte


## Òtri prugetti