Cinn-a

A **Cìnn-a** (中國, 中国, *Zhōngguó*, leteralménte "Régno de mêzo"), oficialménte a **Repùbrica Popolâre Cinéize** (中華人民共和國, 中华人民共和国, *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*), a l'é 'n stâto de l'Àzia òrientâle, con capitâle Pechìn. A Cìnn-a a l'é o prìmmo pàize do móndo pe popolaçión, con ciù ò mêno 1.428.000.000 abitànti (calcolæ segóndo 'na stìmma fæta 'nto 2018) e o tèrso pàize do móndo pe estensción, con ciù ò mêno 9.600.000km². O stâto o l'é governòu da-o Partîo Comunìsta Cinéize, ch'o l'ezèrcita giurisdiçión in sce 22 provìnse, çìnque regioìn aotònome, quàttro monicipalitæ (Pechìn, Tianjin, Shanghai e Chongqing), e-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macau.

A Cìnn-a a l'é stæta a chìnn-a d'unn-a de prìmme civilizaçioìn do móndo, nasciûa 'nto fèrtile baçî do Sciùmme Giâno, inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd. Pe miléni, a comensâ da-a quæxi lezendâia dinastîa Xia do XI sécolo a.C., o scistêma polìtico o l'é stæto bazòu 'nsce monarchîe ereditâie, ò dinastîe, tra tànti cangiaménti polìtichi. Into III sécolo a.C. a dinastîa Qin a l'à unificòu a Cìnn-a pi-â prìmma vòtta, dàndo òrigine ò-u prìmmo inpêro cinéize, méntre co-â sucesîva dinastîa di Han, ch'a l'é stæta a-o potêre da-i 206 a.C. a-i 220 d.C., gh'é stæto di ezénpi de tecnologîa asæ avansâ pe quéllo ténpo, cómm'a fabricaçión da càrta e-a bùscioa, óltre a megioaménti 'nte l'agricoltûa e 'nta mêxìnn-a. 

Con l'invençión da pôvie pe sparâ e da stànpa a caràteri mòbili sótt'a-e dinastîe di Tang (618–907) e di Song setentrionâli (960–1127), són stæte conpletæ e quàttro grénde invençioìn. A coltûa Tang a s'êa difûza pe l'Àzia, gràçie a-a nêua Vîa da sæa ch'a portâva i comerciànti scìnn'a-a Mezopotàmia e a-o Còrno d'Àfrica. Into 1912, co-â rivoluçión Xinhai ch'a scorîa a dinastîa Qing e fondâva a Repùbrica de Cìnn-a, finîo-u domìnio dinàstico. Inta II Goæra mondiâle, a Cìnn-a a l'é stæta devastâ da-i conflìtti intèrni, e dò-u Giapón, caxonàndo a goæra civîle cinéize, a-a quæ a l'êa segoîa 'na divixón do teritöio, into 1949, co-o Partîo Comunìsta Cinéize de Mao Zedong ch'o fondâva a Repùbrica popolâre cinéize in sciô continente, méntre o govèrno naçionalìsta goidòu da-o Kuomintang se retiâva 'nte l'îzoa de Taiwan, dónd'o l'à governòu scìnn'a-i 1996, quànde o pàize o diventâva 'na democraçîa. A-a giornâ d’ancheu o status polìtico de Taiwan o l'é inçèrto.

A Cìnn-a a l'é 'na repùbrica socialìsta unitâia monopartìtica, e-a l'é un di pöchi stâti socialìsti existénti. Discidénti polìtichi-e grùppi pi-â diféiza di dirìtti umâni àn acuzòu-o govèrno cinéize de mancànse 'nto rispètto di dirìtti umâni, sopresción de minorànse étniche-e religiôze, censûa-e sorvegiànsa de màssa, e represción de protèste (cómme prezénpio 'nto 1989). O govèrno cinéizo-u l'à diciaròu cò-u dirìtto a-a suscisténsa e ò-u svilùppo econòmico végnan prìmma di âtri tîpi de dirìtti umâni, e cò-u concètto di dirìtti umâni gh'aviéiva da consciderâ o livéllo econòmico de 'n pàize.

Dò-u 1978, gràçie-a l'introduçión de rifórme econòmiche, l'economîa cinéize-a l'é cresciûa-a-a spedîa, con perçentoâli de créscita anoâle sénpre sórvia i 6 pónti. Segóndo-â Bànca Mondiâle, o PIL da Cìnn-a o l'é cresciûo da 150.000.000.000$ (1978) a 12.240.000.000.000$ (2017), e – segóndo dæti ofiçiæ – amontâva-a 90.000.000.000.000 de yuan (13.500.000.000.000$) into 2018. Dò-u 2010, a Cìnn-a a l'é a segónda economîa ciù grànde 'nsciâ bâze do PIL nominâle e, dò-u 2014, a ciù grànde do móndo-â paritæ de potêre d'acquìsto. Dò-u 2019, a l'ò-u pàize co-o magiô nùmero de rìcchi 'nte tùtto-o móndo. O pàizo-u l'é ànco-u ciù grànde esportatô e-o segóndo ciù grànde inportatô de mèrçi. A Cìnn-a a l'é riconosciûa cómme stâto con àrmi nucleâri, e-o gh'ò-u ciù grànde ezèrcito permanénte, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión, e-o segóndo magiô budget pi-â diféiza militâre. A RPC a l'é 'n ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, e 'n partner globâle atîvo de l'ASEAN. A Cìnn-a a l'é consciderâ 'na superpoténsa potençiâle, sorviatùtto pi-â grandéssa da seu popolaçión, da seu economîa, e do seu ezèrcito.

## Nómmi
De sòlito i cinéixi se riferìscian ò-u pròpio pàize co-o tèrmine *Zhōngguó* (中国, conpòsto de *zhōng*, "centrâle" ò "de mêzo", e *guó*, "régno", "stâto"). St'antîga paròlla (s'atrêuva 'nto *[[Clàscico di docoménti]]*, do VI sécolo a.C.) a gh'à 'n valô religiôzo e cosmològico, zaché-a raprezénta-a civiltæ ch'a stà 'nto mêzo (a livéllo celestiâle), e òrìginariaménta-a l'êa 'n nómme coletîvo ch'o se riferîva-a tùtti-i régni 'nte cianûe da Cìnn-a setentrionâle. Dòppo-a creaçión de l'inpêro, o nómo-u l'êa divegnûo scinònimo da tæra dónde vivéivan i cinéixi Han, in contràsto co-e tære dónde stâvan i "bàrbari" de âtre etnîe, prezénpio-ê tribù di Xiongnu (匈奴, *Xiōngnú*). Sótta-a dinastîa mancéize di Qing, o tèrmino-u l'avéiva pèrso quéllo sénso streitaménte ligòu a l'apartenénsa étnica ò-u grùppo Han, e-o l'avéiva finîo pe conprénde tùtti-i grùppi 'nte l'inpêro multiétnico-e multicolturâle di Qing.

Into XIX sécolo, o tèrmine *Zhōngguó* o l'êa divegnûo scinònimo de stâto (o naçión) cinéize, e dò-u 1949 o nómme ofiçiâ do pàizo-u l'é Repùbrica Popolâre Cinéize (中华人民共和国, *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*).

Gh'é divèrse teorîe che prêuvan a spiêgâ l'òrìgine da paròlla "Cìnn-a". A poriéiva êse derivâ dò-u persiàn *Chin* (چین‎), ch'o derîva da-a paròlla sànscrita *Cīna* (चीन), ch'a s'atrêuva 'nte prìmme scrîtûe indoìste, træ quæ o *[[Mahābhārata]]* (V sécolo a.C.) e-o *[[Manusmṛti]]* (II sécolo a.C.). Sta teorîa contradiéiva quélla propòsta da Martino Martini 'nto XVII sécolo, segóndo-a quæ-a paròlla deriviéiva dò-u nome – into cinéize antîgo – da dinastîa Qin, 秦 (ricostroîo cómme **dzin*).

## Stöia
### Preistöia

Çèrtidùn repèrti archiològichi fàn supónn-e che çèrti omìnidi àgian visciûo in Cìnn-a, inte 'n èrco de ténpo conpréizo tra-i 2 milioìn e-i 250.000 ànni fa. Inte 'na cavèrna-a Zhoukoudian, arénte Pechìn, són stæti ritrovæ-i rèsti fòsili (datæ tra-i 680.000 e-i 780.000 ànni fa) de 'n *[[Homo erectus]]*, dîto "òmmo de Pechìn", ch'o savéiva uzâ o fêugo. Inta cavèrna Fuyan – inta contêa de Dao, Hunan – són stæti ritrovæ ànche dénti fosilizæ de *Homo sapiens* (datæ tra-i 125.000 e-i 80.000 ànni fa)
Gh'én testimoniànse de proto-scrîtûa cinéize-a Jiahu (7000 a.C.), Damaidi (6000 a.C.), Dadiwan (5800–5400 a.C.) e Banpo (dò-u V milénio a.C.). Çèrtidùn studiôxi ipotîzan ch'i scìnboli de Jiahu (VII milénio a.C.) ségian o ciù antîgo scistêma de scrîtûa cinéize.

### Prìmme dinastîe

Segóndo-â tradiçión cinéize, a dinastîa Xia – ciù ò mêno into 2100 a.C. – aviéiva segnòu l'inìçio do scistêma polìtico da Cìnn-a, bazòu 'nsce monarchîe ereditâie (dîte "dinastîe"), ch'o saiéiva duòu pe miléni. I stòrichi-a consciderâvan in mîto, finché çèrtidùn scâvi scentìfichi-a Erlitou (Henan) into 1959 avéivan rivelòu scîti da prìmma etæ do brónzo. Ancón no l'é ciæo se sti scîti ségian da atriboîse a-a dinastîa Xia ò-a 'n'âtra coltûa do mæximo perîodo. A dinastîa sucesîva – di Shang – a l'é a ciù antîga che ségge ànche confermâ dæ testimoniànse scrîte de l'época, e-a l'à regnòu 'nsciâ cianûa do Sciùmme Giâno, inta Cìnn-a orientâle, dò-u XVII a l'XI sécolo a.C.. A quéll'época (ciù ò mêno 'nto 1500 a.C.) remónta-a coscì dîta scrîtûa òracolâre, ch'a raprezénta-a fórma ciù antîga de scrîtûa cinéize scovèrta fìn'òua e l'é 'n antenâto dirètto di caràteri cinéixi modèrni.

Dòppo, i Shang êan stæti conquistæ da-i Zhou, ch'àn regnòu tra l'XI e-o V sécolo a.C., scibèn che l'outoritæ centralizâ ciàn cianìn se perdéiva pe vîa di scignôri da goæra feodâli, çèrtidùn prinçipâti che no ubidîvan ciù ò-u rè Zhou e avéivan finîo pe goerezâ de lóngo pe 300 ànni, into coscì dîto Perîodo de primavéie-e de l'ötùnni. Ò-u ténpo do Perîodo di stâti conbaténti (V–III sécolo a.C.), gh'êan restæ sôlo sètte poténti stâti.

### Cìnn-a inperiâle

O Perîodo di stâti conbaténti-o l'êa finîo 'nto 221 a.C., dòppo cò-u stâto de Qin o l'avéiva conquistòu i âtri sêi régni, riunîo-a Cìnn-a, e stabilîo 'n'outocraçîa. Qin Shi Huang, rè de Qin, o s'êa proclamòu "Prìmmo inperatô" da dinastîa Qin, e-o l'avéiva portòu avànti de rifórme legalìste 'nte tùtta-a Cìnn-a, prezénpio-â standardizaçión forsâ di caràteri cinéixi, de unitæ de mezûa, da larghéssa de stràdde (òscîa de l'asciæ di càri), e da monæa. A seu dinastîa-a l'êa batûo-e tribù Yue in Guangxi, Guangdong, e Vietnam, ma-a l'êa duâ sôlo chìnze ànni, e-a l'êa chéita pöco dòppo-â mòrte do Prìmmo inperatô, aprêuvo æ tànte ribelioìn segoîte æ seu dûe polìtiche outoritâie. 

Dòppo 'na goæra civîle, inta quæ a libràia inperiâle a Xianyang a l'êa stæta bruxâ, a dinastîa Han a l'êa arivâ a-o potêre, e a l'êa regnòu da-o 206 a.C. a-o 220 d.C., creàndo a l'intèrno do seu pòpolo 'n identitæ colturâle ancón aregordâ 'nte l'etnònimo di cinéixi Han. I Han avéivan alargòu asæ i confìn de l'inpêo, con canpàgne militâri 'nte l'Àzia centrâle, inta Mongòllia e a Coréa do Sùd, e 'nto Yunnan, e co-o recùpero do Guangdong e do Vietnam setentrionâle da-e moén do régno de Nanyue. A prezénsa di Han inte l'Àzia centrâle e 'nta Sògdia a l'avéiva agiutòu a stabilî o percórso da Via da sæa, ch'a l'aviéiva rinpiasòu a vêgia stràdda pe l'Ìndia tra e montàgne de l'Himalaya. Ciàn cianìn, a Cìnn-a di Han a l'êa divegnûa a ciù grànde economîa do móndo antîgo. A despêto da iniçiâle decentralizaçión di Han, e l'abandón ofiçiâ da filozofîa legalìsta di Qin, rinpiasâ da-o Confucianéximo, i Han e i seu sucesôi avéivan mantegnûo e instituçioìn e polìtiche legalìste. 

Dòppo a fìn da dinastîa Han, o gh'êa stæto 'n perîodo de conflìtto, ciamòu Tréi régni – e figûe prinçipæ do quæ êan stæte pöi inmortalæ into *[[Romànso di tréi régni]]*, un di Quàttro clàscichi da letiatûa cinéize – a-a fìn do quæ Wei o l'êa stæto fîto sconfìtto da-a dinastîa Jin, che pöi a l'êa chéita pe-a goæra civîle nasciûa pe l'arîvo de 'n inperatô con dizabilitæ do svilùppo. I Çìnque bàrbari avéivan invâzo e governòu a Cìnn-a setentrionâle, into perîodo ciamòu Sézze régni. I Xianbei l'êan pöi unificâ come Wei do nòrd, con l'inperatôe Xiaowen ch'o l'avéiva abolîo a polìtica de apartheid de prìmma e inpòsto 'na dràstica "scinizaçión" di seu sùditi, integràndoli 'nta coltûa cinéize. Into sùd, o generâle Liu Yu s'êa aseguâto che i Jin avésan renonçiòu a-o tröno in favô da Liu Song. I vàrri sucesôi de sti stâti êan ciamæ dinastîe do Nòrd e do Sùd, e-e dôe zöne êan pöi stæte riunîe da-i Sui into 581, i quæ avéivan portòu avànti rifóme de l'agricoltûa, de l'economîa, e do scistêma di ezàmmi inperiâli, costroîo o Gràn Canâ, e patrocinòu o budìsmo. Liâtri ascì êan fîto chéiti, aprêuvo a-i dizórdini che s'êan difûxi dòppo o bàndo da lêva pe-i travàggi pùblici e o faliménto de 'na goæra inta Coréa setentrionâle.

Sótta e sucesîve dinastîe di Tang e di Song, a l'êa prinçipiâ 'n'etæ d'öo pe l'economîa, a tecnologîa e a coltûa da Cìnn-a. L'inpêro di Tang o l'avéiva repigiòu o contròllo de regioìn òcidentâli e da Via da sæa, e trasformòu a capitâle Chang'an inte 'n céntro urbâno cosmopolîta, ma o l'êa stæto, a ògni mòddo, devastòu e indebolîo da-a ribelión de An Lushan do VIII sécolo, e o l'êa deruòu do tùtto into 907, co-i governatôi militâri locâli che diventâvan ingovernàbili. Co-i Song a tendénsa separatìsta a l'êa finîa, e o s'êa creòu 'n equilìbrio de potêri tra a dinastîa e i Liao do Kitai. I Song êan stæti o prìmmo govèrno do móndo a fâ circolâ monæa de càrta, e a prìmma entitæ polìtica a dotâse de 'na marìnn-a militâre permanénte, ch'a l'êa suportâ da 'n'indùstria navâle bén svilupâ, e da-i comèrci marìtimi.

Tra o X e l'XI sécolo, sorviatùtto aprêuvo a-a difuxón da coltivaçión do rîzo e a sovraproduçión de çìbbo, a popolaçión da Cìnn-a a l'êa radogiâ fìnn'a arivâ ciù ò mêno a 100 milioìn de persónn-e. Co-a dinastîa Song a gh'êa stæta ànche 'na riscovèrta do Confucianéximo, e 'na fioritûa da filozofîa e de àrti, con nêuvi livélli de maturitæ e conplessitæ inta pitûa di paizàggi e inta lavoraçión da porçelànn-a. A ògni mòddo, a dinastîa jurchen di Jin a s'êa acòrta da deboléssa militâre de l'ezèrcito Song, e into 1127, inte goære Jin-Song, l'inperatô Huizong de Song o l'êa stæto caturòu, e a capitâle Bianjing conquistâ. I Song restæ s'êan retiæ 'nta Cìnn-a meridionâle.

Into XIII sécolo, i móngoli avéivan conquistòu a Cìnn-a – co-o càppo di móngoli, Kublai Khan, che 'nto 1271 o l'avéiva proclamòu a dinastîa Yuan – e scancelòu i ùrtimi rèsti da dinastîa Song. Prìmma de l'invaxón móngola, a popolaçión da Cìnn-a di Song a l'êa de 120 milioìn de çitadìn, e a-o ténpo do censiménto do 1300 a s'êa ridûta a 60 milioìn. Into 1368, in pizàn ciamòu Zhu Yuanzhang o l'êa scorîo i Yuan e fondòu a dinastîa Ming, pigiàndo o nómme inperiâle de Hongwu. Sótta i Ming a gh'êa stæta 'n'âtra etæ d'öo pe-a Cìnn-a, ch'a l'êa svilupòu unna de marìnn-e militâri ciù fòrti do móndo, e 'n'economîa prosperôza, óltre a-o svilùppo de àrti e da coltûa. Inte sto perîodo, l'amiràlio Zheng He o l'avéiva conpîo i viâgi do tezöo di Ming inte l'òcéano Indiàn, arivàndo fin a l'Àfrica òrientâle.

Inti prìmmi ànni da dinastîa Ming, a capitâle da Cìnn-a a l'êa stæta spostâ da Nanjing a Beijing. Co-a nàscita do capitalìsmo, filòzofi cómme Wang Yangming avéivan criticòu o neoconfucianéximo, anpliàndolo con concètti de individoalìsmo e egoaliànsa de quàttro òcupaçioìn. A clàsse di fonçionâi-leteroéi a l'êa divegnûa 'na fòrsa de sostêgno de l'indùstria e do comèrcio inti moviménti de boicotàggio de tàsce, i quæ, insémme a-e carestîe e a-a diféiza da-e invaxoìn giaponéixi da Coréa e da-e invaxoìn manciù, avéivan vuòu e càsce do stâto.

Into 1644, Beijing a l'êa stæta conquistâ da 'na coaliçión de fòrse de pizén ribèlli goidæ da Li Zicheng, e l'inperatô Chongzhen o s'êa soîcidòu. A dinastîa manciù di Qing, aleâ co-o generâle Ming Wu Sangui, a l'avéiva scorîo a dinastîa Shun fondâ da Li, e pigiòu o contròllo de Beijing, ch'a l'êa pöi diventâ a nêuva capitâle da dinastîa Qing.

### Perîodo tardoinperiâle

A dinastîa Qing, duâ da-o 1644 a-o 1912, a l'é stæta l'ùrtima dinastîa inperiâle da Cìnn-a. A seu conquìsta do stâto Ming a l'êa costâ 25 milioìn de mòrti, e l'economîa do pàize a l'êa pegiorâ tànto. Dòppo a fìn di Ming meridionâli, co-a conquìsta do khanâto di zùngari, a Mongòllia, o Tìbet e o Xinjiang êan diventæ pàrte de l'inpêro. L'outocraçîa centralizâ a l'êa stæta rinforsâ pe reprìmme i òpoxitôi di Qing, con polìtiche de rilàncio de l'agricoltûa e limitaçión do comèrcio, co-o *[[Haijin]]* (“interdiçión marìtima”), e co-o contròllo ideològico, raprezentòu da l'inquixiçión leterâia. Tùtto quésto o l'avéiva caxonòu stagnaçión sociâle e econòmica. A-a meitæ do XIX sécolo, l'inperialìsmo òcidentâle o l'avéiva descadenòu e goære de l'òpio, conbatûe cóntra a Gràn Bretàgna e a Frànsa, aprêuvo a-e quæ – co-o tratâto de Nanchìn do 1842, o prìmmmo di coscì dîti "Tratâti inegoâli" – a Cìnn-a a l'êa stæta costréita a pagâ 'n'indenizaçión, arvî di pòrti, permétte l'estrateritorialitæ pe-i foestêi, e cêde Hong Kong a-i britànichi. Dòppo a prìmma goæra scìno-giaponéize (1894–95), a Cìnn-a a l'avéiva pèrso infloénsa in sciâ penîzoa coreànn-a, e cedûo Taiwan a-o Giapón.

Ànche sótta a dinastîa Qing êan nasciûi dizórdini intèrni, e gh'êan stæte dêxénn-e de milioìn de mòrti, spécce 'nta ribelión do Löto Giànco (1794–1804), inta (falîa) rivòlta di Taiping (1850–1864) che a l'avéiva fæto o trèsto 'nta Cìnn-a meridionâle, e 'nta rivòlta di Dunghén (1862–77) into nòrd-èst. O sucèsso iniçiâle do Moviménto de outorinforsaménto inti anni '60 do XIX sécolo o l'êa pöi stæto ridimenscionòu da 'na série de batòste militâri inti ànni '80 e '90.

Into XIX sécolo, a l'êa prinçipiâ a grànde diàspora cinéize, e-e pèrdie caxonæ da l'emigraçión s'azonzéivan a quélle caozæ da-i conflìtti e da-e catàstrofi, cómme prezénpio a carestîa inta Cìnn-a setentrionâle do 1876–79, inta quæ gh'êan stæti tra i 9 e i 13 milioìn de mòrti. Into 1898, l'inperatô Guangxu o l'avéiva preparòu 'n ciàn de rifórme pe dâ inìçio a 'na monarchîa costituçionâle, ma sti cén êan stæti aroînæ da l'inperatrîce Dowager Cixi. Ànche a desfortunâ ribelión di Bòcser cóntra i foestêi, inti ànni 1899–1901, a l'avéiva indebolîo ancón de ciù a dinastîa. Scibèn che Cixi patrocinâva 'n progràmma de rifórme, a rivoluçión Xinhai di ànni 1911–1912 a l'avéiva pöi mìsso fìn a-a dinastîa Qing, fondàndo a Repùbrica de Cìnn-a.

### Repùbrica (1912–1949)

O 1° Zenâ 1912, Sun Yat-sen do Kuomintang (partîo naçionalìsta) o l'êa stæto nominòu prescidénte provizöio da Repùbrica, ròllo pöi pasòu a Yuan Shikai, in ex generâle Qing ch'o s'êa proclamòu inperatô da Cìnn-a into 1915, ma aprêuvo a-o mâconténto popolâre e a l'òpoxiçión do seu ezèrcito Beiyang, o l'avéiva dovûo filâsela e ristabilî a repùbrica.

Dòppo a mòrte de Yuan Shikai into 1916, a Cìnn-a a l'êa diventâ politicaménte menisâ: o govèrno de Pechìn o l'êa riconosciûo a livéllo internaçionâle, ma no avéiva nisciùn vêo potêre, e a ciù pàrte do teritöio o l'êa controlòu a livéllo regionâle da vàrri scignôri da goæra. A-a fìn di anni '20, o Kuomintang – goidòu da-o diretô de l'académia militâre da Repùbrica de Cìnn-a, Chiang Kai-shek – o l'êa stæto capâçe de unificâ o pàize sótta o seu contròllo gràçie a 'na série de àbili manêuvre polìtico-militâri, conosciûe co-o nómme de Spediçión do nòrd. O Kuomintang o l'avéiva spostòu a capitâle a Nanjing e inplementòu a "tutêla polìtica", 'na fâze de mêzo de svilùppo polìtico, ilustrâ into progràmma di Tréi prinçìppi do pòpolo di Sun Yat-sen, pe trasformâ a Cìnn-a 'nte 'n stâto democràtico modèrno. Aprêuvo a-e divixoìn polìtiche do pàize, o l'êa stâto difìçile pe Chiang conbàtte i comunìsti de l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión (EPL), cóntra o quæ o Kuomintang s'êa batûo fìn da-o 1927 inta goæra civîle cinéize. A goæra a l'êa andâ bén pe-o Kuomintang, spécce dòppo che l'EPL s'êa retiòu 'nta Lónga màrcia, fìn quànde e agrescioìn giaponéixi e l'incidénte di Xi'an do 1936 o l'avéiva costréito a afrontâ l'inpêro giaponéize.

A segónda goæra scìno-giaponéize (1937–1945), into mêzo da II Goæra Mondiâle, a l'avéiva portòu a 'n'aleànsa téiza tra o Kuomintang e l'EPL. E fòrse giaponéixi avéivan comìsso tànti crìmini de goæra, e ciù ò mêno 20 milioìn de civîli cinéixi êan mòrti (tra i 40.000 e i 300.000 civîli êan stæti masacræ 'nta çitæ de Nanchìn inte l'òcupaçión giaponéize). 

Insémme a l'âtre træ poténse (Régno Unîo, Stâti Unîi d'América e Unión Soviética), a Cìnn-a a l'é stæta in di quàttro gréndi aleæ da II Goæra Mondiale. Dòppo a réiza do Giapón into 1945, Taiwan, conpréize e îzoe Penghu, êa tornâ sótta o contròllo cinéize. A Cìnn-a a l'avéiva vìnto, ma l'êa devastâ da-a goæra e sénsa palànche. E òstilitæ tra o Kuomintang e i comunìsti avéivan pöi finîo pe descadenâ 'n'âtra goæra civîle. Into 1947 o l'êa stæto introdûto 'n govèrno costituçionâle, ma aprêuvo a-i dizórdini, tànti di provediménti da costituçión da Repùbrica no vegnîvan aplicæ inta Cìnna continentâle.

### Repùbrica popolâre (1949–ancheu)

I gréndi conbatiménti da goæra civîle cinéize êan finîi into 1949, co-o partîo comunìsta ch'o controlâva quæxi tùtta a Cìnn-a continentâle; a-o Kuomintang, ch'o se retiâva, restâvan sôlo Taiwan, Hainan, e-e îzoe d'in gîo. O 20 Seténbre 1949, o prescidénte do Partîo Comunìsta Cinéize Mao Zedong, o l'avéiva proclamòu a fondaçión da Repùbrica popolâre cinéize co-in discórso a-a Prìmma seçión plenâia da conferénsa consultatîva polìtica do pòpolo cinéize. O 1° Òtôbre, inte 'na grànde celebraçión a ciàssa Tiananmen, Mao o l'avéiva fæto 'na proclamaçión pùblica a-o rastéllo Tiananmen, e quélla dæta a l'êa divegnûa o prìmma giornâ naçionâle do nêuvo pàize. Into 1950, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión o l'avéiva conquistòu l'îzoa de Hainan, e s'êa anésso o Tìbet, ma e restànti fòrse do Kuomintang avéivan continoòu a rivoltâse 'nta Cìnn-a meridionâle pe tùtti i ànni '50.

O regìmme o consolidâva a seu popolaritæ tra i pizén con de rifórme di terén, che conprendéivan a condànna a mòrte de quæxi doî milioìn de propiêtâi teriêri, e a Cìnn-a a svilupâva 'n scistêma industriâle indipendénte e àrmi nucleâri pròpie, méntre a popolaçión aomentâva. A ògni mòddo, o Gràn sâto in avànti – in grànde progètto de rifórme idealìste – o l'avéiva caxonòu tra i 15 e i 35 milioìn de mòrti tra o 1958 e o 1961, sorviatùtto pe fàmme. Into 1966, Mao e i seu inaogurâvan a Rivoluçión colturâle, ch'a dâva inìçio a 'n decénio de acûze polìtiche e dizórdini sociâli, che saiéivan duæ fìnn'a-a mòrte de Mao into 1976. Into 1971, a RPC rinpiassâva a Repùbrica inte Naçioìn Unîe, e pigiâva o seu pòsto cómme ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa.

Dòppo a mòrte de Mao, a Bànda di quàttro a l'êa stæta arestâ e acuzâ pe-i ecèssi da Rivoluçión colturâle, e into 1978 Deng Xiaoping o l'avéiva pigiòu o potêre, avàndo inportànti rifórme econòmiche: o partîo molâva o contròllo do govèrno in sciâ vìtta di çitadìn, e e comuìn vegnîvan ciàn cianìn desfæte. Quésto segnâva a tranxiçión da Cìnn-a da 'n'economîa cianificâ a 'n'economîa mésccia sénpre ciù vixìnn-a a 'n mercòu avèrto. A violénta represción de protèste di studénti in ciàssa Tiananmen into 1989 a l'avéiva portòu a sançioìn cóntra o govèrno cinéize da pàrte de vàrri pàixi.

Inti ànni '90, sótta l'aministraçión de Jiang Zemin, Li Peng e Zhu Rongji, a Cìnn-a a l'avéiva levòu da-a povertæ ciù ò mêno 150 milioìn de pizén, e sostegnûo 'na créscita anoâle média do PIL de l'11,2%. Into 2001, o pàize o intrâva 'nte l'Òrganizaçión mondiâle do comèrcio, e 'nti ànni 2000 – sótta a goîda de Hu Jintao e Wen Jiabao – o mantegnîva o seu âto tàscio de créscita econòmica, scibén che sta créscita a l'avéiva avûo 'n grànde inpàtto 'nscê risórse e 'nsce l'anbiénte, e l'avéiva caxonòu dizórdine sociâle. I stàndard de vìtta àn continoòu a aomentâ a despêto da recesción di ùrtimi ànni 2000, ma o contròllo polìtico o restâva stréito.

I preparatîvi pe 'n cangiaménto de goîda into 2012 êan segnæ da dìspute tra façioìn e scàndali polìtichi. Into XVIII Congrèsso naçionâle do Partîo Comunìsta Cinéize, Hu Jintao o l'é stæto rinpiasòu da Xi Jinping into ròllo de segretâio generâle do Partîo Comunìsta, sótta a goîda do quæ són stæti fæti gréndi sfòrsi pe riformâ l'economîa, ch'a risentîva de instabilitæ struturâli e créscita ralentâ. L'aministraçión Xi-Li a l'à anonçiòu ànche grénde rifórme da polìtica do fìggio ùnico e do scistêma de prexoìn.

## Giögrafîa
O paizàggio da Cìnn-a spâçia da-i dezèrti do Gobi e do Taklamakan inte l'arsoîo nòrd a-e forèste subtropicâli 'nte l'ùmido sùd. E cadénn-e montagnôze de l'Himalaya, do Karakoram, do Pamir e do Tian Shan sepâran a Cìnn-a da l'Àzia meridionâle e l'centrâle. O Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno (rispetivaménte o tèrso e o sèsto sciùmme ciù lóngo do móndo) vàn da l'âtociàn do Tìbet fìnn'a-a còsta òrientâle. I 14.500 km de còsta da Cìnn-a són afaciæ 'nsciô Mâ di Bohai, o Mâ Giâno, o Mâ Cinéize Òrientâle, e o Mâ Cinéize Meridionâle. O pàize o l'é colegòu – a-o confìn co-o Kazakistàn – a-a stéppa eoroaziàtica, dónde a Vîa da stéppa a l'é stæta 'n'inportànte vîa de comunicaçión tra l'òcidénte e l'òriénte fìn da-o Neolìtico, prìmma da Via da sæa.

### Paizàggi e clìmma

O vàsto teritöio da Cìnn-a o prezénta tànti paizàggi divèrsci. Inte l'èst, lóngo e mænn-e do Mâ Giâno e do Mâ Cinéize Òrientâle, ghe són de popolóze cianûe aluvionâli, méntre 'nto nòrd, ai confìn de l'âtociàn da Mongòllia intèrna, ghe són grénde praterîe. Into sùd ghe són colìnn-e e bàsse cadénn-e montagnôze, e 'nto sùd-èst s'atrêuvan i dèlta di doî ciù gréndi sciùmmi da Cìnn-a: o Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno. Tra l'âtri gréndi sciùmmi ghe són o Xi, o Mekong, o Brahmaputra e l'Amur. Inte l'òvest, s'atrêuvan grénde cadénn-e montagnôze, tra e quæ l'Himalaya. 

I paizàggi do nòrd són ciù arsoîi, cómme i dezèrti do Gobi e do Taklamakan. O pónto ciù âto do móndo – o Mónte Everest (8848 m) – stâ 'nsciô confìn tra a Cìnn-a e o Nepal, méntre o pónto ciù bàsso do pàize (e o tèrso ciù basso do móndo) o l'è 'nsciô fóndo do lâgo sciûto de Ayding (-154 m), inta depresción de Turpan.

O clìmma da Cìnn-a o l'é caraterizòu da stagioìn sécche e monsoìn che pòrtan macàia, dónca ghe són grénde diferénse de tenperatûa tra a stæ e l'invèrno: inte l'invèrno, i vénti do nòrd, che végnan da zöne d'âta latitùdine, són fréidi e sciûti; inta stæ, i vénti do sùd, che végnan da-e zöne da còsta, són macaiôxi. Pe vîa da conplèssa topografîa do pàize, o clìmma o càngia da 'na región a l'âtra.

A contìnoa espansción di dezèrti, spécce quéllo do Gobi, a l'é 'n grànde problêma anbientâle da Cìnn-a. Scibén che e fîe d'èrboi ciantæ cómme bârêe scìn da-i ànni '70 àn amermòu a frequénsa de tenpèste d'ænn-a, a sésia prolongâ insémme con pràtiche agrìcole eræ àn caxonòu de tenpèste de pûa che corpìscian a Cìnn-a ògni primavéia, pöi se difóndan vèrso âtre pàrti de l'Àzia òrientâle, inclûxi o Giapón e a Coréa. L'òrgano de contròllo anbientâle cinéize – o Ministêro de l'ecologîa e de l'anbiénte – o l'à diciaròu into 2007 ch'o teritöio da Cìnn-a o pèrde 4000 km² a l'ànno pe-a dezertificaçión. A qualitæ dell'ægoa, l'eroxón, e o contròllo de l'inquinaménto són divegnûi problêmi de prìmmo ciàn inte relaçioìn internaçionâli do pàize. O desfâse di giasæ 'nte l'Himalaya poriéiva portâ a-a mancànsa d'ægoa pe çentanæa de milioìn de persónn-e.

A Cìnn-a a l'à 'n clìmma adàtto a l'agricoltûa, e l'é stæta o ciù grànde produtô do móndo de rîzo, gràn, tomâte, meizànn-e, ûga, patêche e spinàsci.

### Biodiverscitæ

A Cìnn-a a l'é un di 17 pàixi megadivèrsci, e a tócca dôe de l'ecozöne ciù grénde do móndo: a paleàrtica e l'indomaléize. Segóndo 'na stìmma, ghe saiéivan ciù de 34.687 spêce d'animæ e ciànte vascolâri, e a Cìnn-a a saiéiva o tèrso pàize do móndo pe biodiverscitæ, dòppo Braxî e Colónbia. L'11 Zùgno 1992, o pàize o l'à firmòu a Convençión insciâ diverscitæ biològica de Rio de Janeiro, e o 5 Zenâ 1993 o l'é intròu 'na convençión. 

A Cìnn-a a òspita armêno 551 spêce de mamìferi, 1221 spêce d'öxélli, 424 spêce de rètili e 333 spêce d'anfìbbi. I animæ sarvæghi convîvan co-a ciù grànde popolaçión de *[[Homo sapiens]]* into móndo, e ne séntan a presción: a-o mêno 840 spêce de animæ són minaciæ, vulneràbili ò a rìschio d'estinçión locâle, sorviatùtto pe vîa de ativitæ umâne, cómme a distruçión de l'habitat naturâle, l'inquinaménto, e o braconàggio pe òtegnî çìbbo, pelìsse, e ingrediénti pe-a mêxìnn-a tradiçionâle cinéize. A fòuna a l'é protètta da-a lézze e, segóndo dæti do 2005, ghe són ciù de 2349 risèrve naturâli che crêuvan in tùtto 149,95 milioìn d'ètari (15% da superfìcce totâle da Cìnn-a). 

In Cìnn-a ghe són 32000 spêce de ciànte vascolâri, e divèrsci tîpi de forèste. Fréide forèste de conìfere – dónde s'atrêuvan animæ cómme l'àlce e l'órso tibetàn, insémme a ciù de 120 spêce d'öxelli – dòminan a pàrte setentrionâle do pàize. Into razê de ste ùmide forèste o se peu atrovâ o banbù. A altitùdini ciù grénde, tramêzo i zenéivi e i tàsci, ghe són i rododéndri. Inte forèste subtropicâli, predominànti 'nta Cìnn-a centrâle e meridionâle, s'atrêuvan quæxi 146.000 spêce de flöra. Inte forèste pluviâli tropicâli e stagionâli, che s'atrêuvan sôlo 'nto Yunnan e 'nte l'îzoa de Hainan, gh'é 'n quàrto de tùtte e spêce de animæ e ciànte da Cìnn-a. Ghe són ciù de 10.000 spêce de fónzi, quæxi 6000 di quæ són fónzi superiôri.

### Problêmi anbientâli

Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo sérri problêmi de deterioraménto e inquinaménto de l'anbiénte. Scibén ch'i regolaménti – prezénpio a Lézze pe-a proteçión anbientâle do 1979 – són abàsta rìgidi, de spésso végnan ignoræ da-e comunitæ locâli e da-i fonçionâi do govèrno, che preferìscian in lèsto svilùppo econòmico. L'inquinaménto de l'âia 'nte zöne urbâne o l'é 'n grâve problêma pe-a salûte: segóndo 'na stìmma fæta da Bànca mondiâle into 2013, 16 de 20 çitæ ciù inquinæ do móndo són in Cìnn-a, ch'a l'é ànche o pàize co-o magiô nùmero de vìtime caxonæ da l'inquinaménto de l'âia (1,14 milioìn de mòrti), e o ciù grànde produtô de anidrîde carbònica do móndo. Ghe són ànche sérri problêmi d'inquinaménto de l'ægoa: segóndo dæti do 2011, o 40% di sciùmmi cinéixi o l'é inquinòu da refûi industriâli e agrìcoli. Into 2014, e risórse d'ægoa da béive pro capite da Cìnn-a s'êan ridûte a 2062 m3, e sótta i 500 m3 inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd (5920 m3 into móndo).

I metàlli pezànti ascì són caxón d'inquinaménto anbientâle. L'inquinaménto da metàlli pezànti o l'é 'n réizego chìmico inòrgànico, caxonòu sorviatùtto da cióngio (Pb), arsénico (As), càdmio (Cd), mercûio (Hg), zìngo (Zn), ràmmo (Cu), cobàlto (Co) e nìchel (Ni): i prìmmi çìnque són o cheu de l'inquinaménto da metàlli pezànti in Cìnn-a. Sti agénti inquinànti végnan da-e ativitæ mineràrie, da l'irigaçión con l'ægoa de fògne, da-a fabricaçión de prodûti che contégnan metàlli, e da âtre ativitæ de produçión corelæ. Âti livélli d'espoxiçión a-i metàlli pezànti pêuan caxonâ dizabilitæ permanénti do sæximo e do svilùppo, tra e quæ ghe són incapaçitæ a lêze e a scrîve, problêmi do conportaménto, pèrdia de l'udîo, problêmi de l'atençión, e reméscio into svilùppo de fonçioìn vixîve e motöie. Segóndo i dæti de 'n censiménto naçionâle de l'inquinaménto, a Cìnn-a a l'à ciù de 1,5 milioìn de scîti con espoxiçión a metàlli pezànti.

A ògni mòddo, a Cìnn-a a l'é o prìmmo pàize pe investiménti 'nte l'energîa rinovàbile e 'nta seu comercializaçión, e gh'à investîo 52.000.000.000 $ into 2011: lê a l'é un di ciù gréndi fabricatôi de tecnologîe pe l'energîa rinovàbile, e invéste tànto 'nsce progètti de sto tîpo a livéllo locâle. Into 2015 ciù do 24% de l'energîa in Cìnn-a a derivâva da fónti rinovàbili, sorviatùtto da l'energîa idroelétrica, co-ina capaçitæ totâle de 197 GW ch'a a rénde o ciù grànde produtô d'energîa idroelétrica do móndo. A Cìnn-a a l'é ànche prìmma pe capaçitæ 'nte l'energîa solâre e 'nte l'energîa eòlica. 

Into 2011, o govèrno cinéize o l'à anonçiòu 'n investiménto de 4 bilioìn de yuan (619 miliàrdi de dòlari) pe infrastrutûe ìdriche e prògetti de desalaçión inte 'n perîodo de dêx'ànni, óltre a-o conpletaménto da costruçión de 'n scistêma de prevençión di alagaménti e de 'n scistêma anti-sésia éntro o 2020. Into 2013, a Cìnn-a a l'à iniçiòu a provâ – spendéndo 277 miliàrdi de dòlari in çìnque ànni – a amermâ l'inquinaménto de l'âia, spécce 'nto nòrd do pàize.

### Giögrafîa polìtica

Dòppo a Rùscia, a Cìnn-a a l'é o segóndo pàize ciù grànde do móndo pe estensción do teritöio, e o tèrso – dòppo Rùscia e Cànada – pe àrea totâle (ciù ò mêno 9.600.000 km²), con cîfre che viâgian tra i 9.572.900 km² segóndo l*'[[Encyclopædia Britannica]]* e i 9.596.961 km² segóndo *[[The World Factbook]]*.

A Cìnn-a a gh'à i confìn ciù estéixi do móndo, che mezûan 22.117 km in totâle da-a bócca do sciùmme Yalu fìnn'a-o górfo de Tonkin, e confìnn-a con 14 naçioìn (ciù de ògni âtro pàize levâ a Rùscia, ch'a confìnn-a ascì con 14 pàixi): Vietnam, Laos e Birmània 'nte l'Àzia sùd-òrientâle; Ìndia, Bhutan, Nepal, Afganistàn e Pakistàn inte l'Àzia meridionâle; Tagikistàn, Kirghizistàn e Kazakistàn inte l'Àzia centrâle; e Rùscia, Mongòllia e Coréa do Nòrd inte l'Àzia nòrd-òrientâle. Pe de ciù, a Cinn-a a condivìdde i confìn marìtimi con Coréa do Sùd, Giapón, Vietnam e-e Filipìnn-e.

## Polìtica
A costituçión da Cìnn-a a stabilìsce ch'a Repùbrica popolâre cinéize a l'é "in stâto socialìsta sótta a democràtica ditatûa do pòpolo, goidâ da-a clàsse òperâia e bazâ 'nsce l'aleànsa di òperâi e pizén", e che i òrgani de stâto "àplican o prinçìpio do centralìsmo democràtico". A RPC a l'é in di sôli stâti socialìsti do móndo che póntan esplicitaménte a realizâ o comunìsmo. O govèrno cinéize o l'é stæto descrîto cómme comunìsta e socialìsta, ma ascì cómme autoritâio e corporatîvo, con pezànti restriçioìn in tànti cànpi, séndo cóntra l'intrâ lìbera ne l'Internet, a libertæ de stànpa, a lìbera formaçión de organizaçioìn sociâli e a libertæ de religión. I atoâli scistêmi polìtico, ideològico e econòmico són stæti definîi da-i seu leader, rispetivaménte, cómme "ditatûa democràtica do pòpolo", "socialìsmo con caraterìstiche cinéixi" (òscîa o marxìsmo adatòu a-e circostànse da Cìnn-a), e "economîa de mercòu socialìsta".

### Partîo Comùnista

Da-o 2018, a costituçión cinéize a diciâra che "o træto ch'o definìsce o socialìsmo con caraterìstiche cinéixi o l'é a goîda do Partîo Comunìsta Cinéize". E modìfiche do 2018 àn réizo costituçionâle a condiçión *de facto* da Cìnn-a cómme stâto monopartìtico, dónde o segretâio generâle (leader de partîo) o l'à potêre e aotoritæ asolûti 'nsciô stâto e 'nsciô govèrno, into ròllo de leader suprêmo da Cìnn-a. O scistêma eletorâle o l'é a piràmide: e Asenblêe Locâli do Pòpolo són elezûe diretaménte, e i gràddi ciù âti de l'Asenblêe do Pòpolo – fìnn'a l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo (ANP) – són elezûi indiretaménte da l'Asenblêa do Pòpolo un gradìn ciù sótta. O scistêma polìtico o l'é decentralizòu, e i càppi a livéllo de provìnsa (ò mêno) àn tànta aotonomîa. Âtri éutto partîi són raprezentæ 'nte l'ANP e 'nta Conferénsa polìtica consultîva do pòpolo cinéize. A Cìnn-a a l'arénba o prinçìpio leninìsta do "centralìsmo democràtico", ma ghe són stæte crìtiche segóndo e quæ l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo a saiéiva sôlo 'na faciâ.

### Govèrno
O prescidénte, elezûo da l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo, o l'é o càppo de stâto. O prìmmo minìstro o l'é o càppo do govèrno, e o prescjêde 'nsciô conséggio de stâto, conpòsto da quàttro viceprescidénti e da-i càppi di ministêri e de comiscioìn. Xi Jinping o l'é l'atoâle prescidénte, e ascì o segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize e prescidénte da Comisción militâre centrâle, e dónca l'é o leader suprêmo da Cìnn-a. Li Keqiang o l'é l'atoâle càppo do govèrno, e ménbro ançiàn do Comitâto permanénte de l'ofìçio polìtico do Partîo Comunìsta Cinéize, l'òrgano che *de facto* o l'à ciù potêre de decìdde.

Ghe són stæti di pàssi vèrso 'na liberalizaçión polìtica, ma o partîo o mantégne o contròllo efetîvo 'nscê nòmine de govèrno e, mancàndo 'n opoxiçión de spesô, o vînçe quæxi sénpre. A créscita de disegoaliànse econòmiche e a coruçión do govèrno són tra e ciù grénde preocupaçioìn a livéllo polìtico, però in tànti sostégnan o govèrno: l'80–95% di çitadìn cinéixi – segóndo 'n sondàggio do 2011 – se diciâra sodisfæto do govèrno centrâle.

### Divixoìn aministratîve
A Repùbrica popolâre cinéize a l'é divîza 'nte 22 provìnse, 5 regioìn aotònome (ògnidùnn-a co-o seu grùppo de minorànsa), e 4 monicipalitæ – tùtte insémme, se definìscian "Cìnn-a continentâle" – óltre a-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macào. A livéllo giögràfico, tùtte e 31 divixoìn provinciâli da Cìnn-a continentâle fórman sêi grùppi: Cìnn-a setentrionâle, Cìnn-a nòrd-òrientâle, Cìnn-a òrientâle, Cìnn-a céntro-meridionâle, Cìnn-a sùd-òrientâle e Cìnn-a nòrd-òrientâle.

A Cìnn-a a conscìdera Taiwan cómme a seu 23ª provìnsa, scibén ch'a l'é governâ da-a Repùbrica de Cìnn-a, a quæ a respìnze a pretéiza da RPC e ànsi rivéndica a sovranitæ 'nsce tùtte e seu provìnse.

### Polìtica èstera

A RPC a l'à relaçioìn diplomàtiche con 175 naçioìn, e l'à anbasciæ in 162, ma a seu legitimitæ a l'é contestâ da-a Repùbrica de Cìnn-a e da quàrche âtro pàize. A Cìnn-a, dónca, a l'é o ciù grànde e o ciù popolôzo tra i stâti a riconosciménto limitòu. Into 1971, a RPC a l'à rinpiasòu a Repùbrica de Cìnn-a cómme ùnica raprezentànsa da Cìnn-a inte Naçioìn Unîe e cómme un di çìnque ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe. A Cìnn-a a l'é stæto ascì 'n ménbro inportànte do Moviménto di no aliniæ, e a se conscìdera àncon in sostegnitô di pàixi 'n vîa de svilùppo. Insémme a Braxî, Rùscia, Ìndia e Sudàfrica, a Cìnn-a a fa pàrte do grùppo BRICS de ciù grénde economîe emergénti, e a l'à òspitòu a tèrsa riunión ofiçiâ do grùppo a Sanya, Hainan, inte l'Arvî 2011.

Segóndo a seu interpretaçión da polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a", pe poéi stabilî relaçioìn diplomàtiche, in pàize o gh'à da riconósce a seu rivendicaçión do teritöio de Taiwan, e no avéi rapòrti ofiçiæ co-o govèrno da Repùbrica de Cìnn-a. I fonçionâi cinéixi àn protestòu divèrse vòtte cóntra e avertûe diplomàtiche de çèrtidùn pàixi vèrso Taiwan, spécce rigoàrdo a-a véndia de àrmi.

Se dîxe ch'a ciù pàrte de l'atoâle polìtica èstera cinéize ségge inspirâ a-i Çìnque prinçìppi de coexisténsa pacìfica do prescidénte Zhou Enlai, e goidâ da-o concètto de "armonîa sénsa uniformitæ", ch'o l'incoràggia e relaçioìn tra stâti a despêto de diferénse de ideologîa. Sta polìtica a l'à portòu a Cìnn-a a sostegnî stâti conscideræ pericolôxi ò represcîvi da-e naçioìn òcidentâli cómme o Zimbabwe, a Coréa do Nòrd e l'Iràn. A Cìnn-a a l'à 'n stréito rapòrto econòmico e militâre co-a Rùscia, e i doî stâti spésso vôtan a-o mæximo mòddo 'nto Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe.

#### Rapòrti comerciâli
Into 2013, a Cìnn-a a l'é diventâ a ciù grànde naçión a livéllo de comèrcio, insciâ bâze da sómma de inportaçioìn e esportaçioìn, e 'nto 2016 a l'êa o ciù grànde pàrtner comerciâle pe 124 pàixi, pe pöi arivâ – tra inportaçioìn e esportaçioìn – a comèrci èsteri pe 'n totâle de 4.600.000.000.000 $. Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo 'n ròllo sénpre ciù de prìmmo ciàn inta richièsta de àree de lìbero càngio e pàtti de secuéssa tra i seu vexìn de l'Àzia e do Pacìfico, e a l'é divegnûa ménbro de l'Organizaçión mondiâle do comèrcio l'11 Dexénbre 2001. Into 2004, a l'à propòsto l'inovatîva strutûa de 'n Vèrtice de l'Àzia òrientâle (inaoguròu into 2005) pe discùtte problêmi de secuéssa regionâle. A Cìnn-a a l'é ascì 'n ménbro fondatô de l'Organizaçión pe-a cooperaçión de Shanghai, insémme a-a Rùscia e a-e repùbriche de l'Àzia centrâle.

Ghe són stæte relaçioìn comerciâli conplicæ tra a Cìnn-a e i Stâti Unîi. Into 2000, o Congrèsso di Stâti Unîi a l'à aprovòu "relaçioìn permanénti de normâle comèrcio", permeténdo e esportaçioìn cinéixi a-i mæximi bàssi prêxi de mèrçi di quæxi tùtti i âtri pàixi. A Cìnn-a a l'à in grànde surplus comerciâle co-i Stâti Unîi, che costitoìscian o seu ciù grànde mercòu d'esportaçión. 

Da l'inìçio do XXI sécolo, a Cìnn-a a l'à segoîo 'na polìtica de relaçioìn con naçioìn africànn-e pe comèrcio e cooperaçión bilaterâle. Into 2012, i comèrci tra Cìnn-a e Àfrica vàivan ciù de 160 miliàrdi de dòlari. A Cìnn-a a mantégne boìn rapòrti de comèrcio co l'Unión Eoropêa, e l'à ànco rinforsòu i ligàmmi co-e grénde economîe de l'América do Sud, diventàndo o ciù grànde pàrtner comerciâle do Braxî e creàndo colegaménti stratégichi con l'Argentìnn-a.

L'iniçiatîva cinéize da Nêuva Vîa da sæa a s'é alargâ de tànto 'nti ùrtimi sêi ànni e, into 2019, a l'inclùdde 137 pàixi e 30 organizaçioìn internaçionâli.

#### Dìspute teritoriâli
Fìn da-a seu fondaçión dòppo a segónda Goæra civîle cinéize, a RPC a l'à rivendicòu i teritöi governæ da-a Repùbrica de Cìnn-a (RDC) – 'n'entitæ polìtica separâ ancheu conosciûa cómme Taiwan – cómme pàrte do sò teritöio: a conscìdera l'îzoa de Taiwan cómme a provìnsa de Taiwan, Kinmen e Matsu cómme pàrte da provìnsa de Fujian, e e îzoe ch'a RDC a contròlla 'nto Mâ cinéize meridionâle cómme pàrte de provìnse de Hainan e Guangdong. Ste rivendicaçioìn són controvèrse pe vîa da conplicæ relaçioìn tra i doî pàixi, dæto che a RPC a conscìdera a polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a" un di seu prinçìppi diplomàtichi ciù inportànti.

A Cìnn-a a l'é coinvòlta ànche in âtre dìspute teritoriâli internaçionâli: da-i ànni '90, a Cìnn-a a l'é stæta pàrte de negoçiâti pe risòlve e dìspute 'nscî seu confìn, ànche con Ìndia e Bhutan; in ciù, ghe són dìspute multilaterâli pe-o posèsso de çèrtidùn îzoe picìnn-e 'nto Mâ cinéize òrientâle e meridionâle, cómme e Îzoe Senkaku e a sécca de Scarborough. O 21 Màzzo 2014 Xi Jinping, a 'na conferènsa a Shanghai, o s'é inpegnòu a risòlve e dìspute teritoriâli cinéixi in mòddo pacìfico.

#### Status de superpoténsa emergénte
Segóndo çèrtidùn, a Cìnn-a a l'é 'na potençiâle nêua superpoténsa do XXI sécolo, pe vîa do seu spedîo progrèsso econòmico, a seu crescénte fòrsa militâre, o gràn nùmero di seu abitànti, e a seu infloénsa internaçionâle; segóndo âtri, a créscita do pàize a poriéiva ralentâ (ò adreitûa fermâse) de manimàn ch'o sécolo o va avànti, pe vîa de "bólle" econòmiche e di squilìbri demogràfichi. Gh'é chi pénsa ch'a sôla l'economîa da Cìnn-a a no bàsta pe fâla divegnî 'na superpoténsa, e ch'o pàize o l'à mêno fòrsa militâre e infloénsa colturâle di Stâti Unîi. Segóndo l'IRENA, i investiménti da Cìnn-a 'nsce l'energîa rinovàbile a réndan 'na probàbile futûra superpoténsa 'nte quéll'àrea.

### Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni

I ativìsti do Moviménto democràtico cinéize e çèrtidùn ménbri do Partîo comunìsta cinéize àn riconosciûo o bezéugno de rifórme sociâli e polìtiche: scibén che i contròlli econòmichi e sociâli se són molæ de tànto da-i ànni '70, a libertæ polìtica a l'é ancón asæ limitâ. A costituçión da RPC a l'aférma ch'i "dirìtti fondamentâli" di çitadìn inclùddan a libertæ de paròlla, a libertæ de stànpa, o dirìtto a 'n giùsto procèsso, a libertæ de religión, o vôto universâle, e i dirìtti de propiêtæ; però, inta pràtica, nisciùnn-a de ste cöse garantìsce 'na vêa proteçión cóntra eventoâli persecuçioìn da pàrte do stâto. Scibén che gh'é 'n pö de tolerànsa rigoàrdo e crìtiche 'nscê polìtiche do govèrno e 'nsciô Partîo Comunìsta, gh'é l'abitùdine d'adêuviâ a censûa de òpinioìn polìtiche e de l'informaçión, spécce 'nta Ræ, pe evitâ l'açión de grùppo. 

Éntro o 2020, a Cìnn-a a l'à progetòu de fornî 'n pontézzo personâ de "Crédito sociâle" a tùtti i çitadìn, insciâ bâze do seu conportaménto: sto scistêma, ch'ò l'é 'n prêuva 'nte çèrtidùn çitæ cinéixi, o l'é conscideròu 'na fórma de sorvegiànsa de màssa con tecnologîa d'anàlixi de Big data. Into 2005, Repòrter Sénsa Frontêe o l'à mìsso a Cìnn-a a-o 159° pòsto 'nsce 167 'nto seu Ìndice anoâle mondiâle da libertæ de stànpa, e a-o 175° 'nsce 180 'nto 2014.

Quélli che mîgran da-a canpàgna a-a çitæ s'atrêuvan de spésso tratæ cómme çitadìn de série B da-o scistêma de registraçión de famìgge *Hukou*, ch'o contròlla chi peu gödî di agiùtti statâli, ma 'n pö de tàsce rurâli són stæte ridûte ò abolîe da-i prìmmi ànni 2000, e ciù servìççi sociâli són stæti destinæ a-i abitànti de canpàgne.

Ànche çèrtidùn govèrni, agençîe de stànpa èstere, e ONG crìtican regolarménte e polìtiche cinéixi 'nscî dirìtti civîli, con difûze violaçioìn di dirìtti civîli, cómme inprexonaménto sénsa procèsso, abòrti forsæ, confescioìn forsæ, tortûa, limitaçioìn di dirìtti fondamentâli, e ûzo ecescîvo da pénn-a de mòrte. O govèrno o soprìmme e protèste e manifestaçioìn ch'o conscìdera potençiâli minàcce a-a "stabilitæ sociâle", cómme prezénpio e protèste de ciàssa Tiananmen into 1989.

A l'inìçio, into 1992, o Falun Gong o l'êa insegnòu publicaménte; into 1999, quànde gh'êa ciù ò mêno 70 milioìn de praticànti, iniçiâva a persecuçiòn do Falun Gong, con arèsti de màssa, detençioìn fêua da lézze, e se pàrla ascì de tortûe e amasaménti de detegnûi. O stâto cinéize o végne spésso acuzòu de represcioìn insce làrga scâ e violaçioìn di dirìtti umâni 'nto Tìbet e 'nto Xinjiang, con violénte òperaçioìn de poliçîa e sopresción religiôza. 

A-o mêno 'n milión de ménbri da minorànsa mosulmànn-a di oigûri o l'é stæto prexonê 'nte cànpi de prexonîa de màssa, ciamæ "Céntri d'educaçión e alenaménto da vocaçión" e costroîi 'nte l'aministraçión do Segretâio Generâle Xi Jinping, dónde se voéiva cangiâ o penscêo polìtico di prexonê, e seu identitæ, e-e seu credénse religiôze. Into Zenâ 2019, e Naçioìn Unîe àn domandòu de poéi intrâ diretaménte 'nti cànpi de prixonîa, dòppo ch'avéivan riçevûo "rapòrti credìbili" 'nsciô fæto che gh'êan 1,1 milioìn de prexonê tra oigûri, cazàchi, Hui e âtre minorànse étniche. O stâto o l'à ànche tentòu de controlâ o flùsso de informaçioìn inscê tenscioìn into Xinjiang, metténdo in prexón i ménbri de famìgge di giornalìsti foestê pe intimidîli.

O govèrno cinéize o rispónde a-e crìtiche enfatizàndo a créscita – rispètto a-i ànni '70 – do stàndard de vìtta, de perçentoâli de alfabetizaçión, e de l'aspetatîva de vìtta, óltre a-i megioaménti 'nta secuéssa 'nsciô lòu e 'nti sfòrsi pe contegnî i dezàstri naturâli, cómme e contînoe pìnn-e do Sciùmme Azùrro. In pö de polìtichi cinéize se són diciaræ favorévolil a-a democratizaçión, méntre âtri són ciù conservatôi. Són stæti fæti gréndi sfòrsi de rifórma: prezénpio, into Novénbre 2013, o govèrno o l'à anonçiòu 'n ciàn pe alascâ a polìtica do fìggio ùnico e abolî o progràmma de rieducaçión atravèrso o travàggio, ch'o l'avéiva riçevûo tànte crìtiche, scibén che i grùppi pe-i dirìtti umâni fàn notâ che i cangiaménti de quést'ùrtimo són sorviatùtto de faciâ. Inti ànni 2000 e 'nti prìmmi ànni 2010, o govèrno cinéize o l'é stæto sénpre ciù tolerànte vèrso e ONG ch'òfran soluçioìn pràtiche e eficénti a-i problêmi sociâli, ma st'ativitæ a rèsta streitaménte regolamentâ. A scitoaçión rigoàrdo i dirìtti umâni a l'é pezoâ dòppo o 2012, quànde Xi Jinping o l'é divegnûo Segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize.

Segóndo 'na stìmma do Global Slavery Index, into 2016 gh'êa ciù de 3,8 milioìn de persónn-e – o 0,25% da popolaçión – che vivéivan inte "condiçioìn de scciavitù modèrna", tramêzo i quæ gh'é de vìtime do tràfego d'êsei umâni, travàggio forsòu, maiézzi forsæ, travàggio minorîle, e travàggio forsòu inpòsto da-o stâto: tùtte ste cöse, fêua che l'ùrtima, són ilegâli. O scistêma statâle de travàggio forsòu o l'êa stæto formalmènte abolîo 'nto 2013, ma no l'é ciæo fìnn-a che pónto. O scistêma penâle cinéize o l'inclùdde fàbriche de travàggio forsòu, céntri de prexonîa, e cànpi de rieducaçión, tùtti insémme dîti *[[Rifórma atravèrso o travàggio|Laogai]]*. I prexonê no són pagæ, e i familiâri àn da mandâghe palànche; chi se refûa de travagiâ végne picòu, de vòtte fìnn-a mòrte. Tànti di prexonê són discidénti polìtichi ò religiôxi. Harry Wu, ch'o l'êa stæto prexonê, o l'à filmòu d'arescôzo a scitoaçión 'nto *Laogai*, e o l'é stæto acuzòu de ladronìsso de segrétti de stâto, e condanòu a 15 ànni de prexón, ma dòppo 66 giórni o l'é stæto trasferîo 'nti Stâti Unîi.

## Fòrse militâri

Con 2,3 milioìn de trùppe atîve, l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión (ENL) o l'é atoalménte a ciù grànde fòrsa militàre do móndo, comandòu da-a Comisción militâre centrâle (CMC). A fòrsa militâre de risèrva da Cìnn-a a l'é a segónda ciù grànde do móndo, dòppo quélla da Coréa do Nòrd. L'ENL o conscìste de Fòrse de tæra, a Marìnn-a, e Fòrse aéree e-e Fòrse misilìstiche. 

Segóndo o govèrno cinéize, a spéiza militâre do pàize 'nto 2017 a l'êa de 151,5 miliàrdi de dòlari, a segónda ciù âta do móndo, ànche se o rapòrto spéize militâri/PIL o l'é sótta a mêdia mondiâle. Però, segóndo çèrtidùn aotoritæ – tramêzo e quæ o SIPRI e l'Ofìçio do Segretâio da Diféiza di Stâti Unîi – a Cìnn-a a no diciâra i sò vêi livélli de spéiza militâre, che saiéivan mólto ciù âti de quélli ofiçiæ.

Séndo riconosciûo cómme 'n stâto con àrmi nucleâri, a Cìnn-a a l'é consciderâ 'na grànde poténsa militâre regionâle, e 'na potençiâle superpoténsa militâre. Segóndo 'n rapòrto do 2013 do Dipartiménto da Diféiza di Stâti Unîi, in Cìnn-a ghe saiéivan tra i 50 e i 75 ICBM, ciù 'n pö de SRBM: rispètto a-i âtri quàttro ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, a Cìnn-a gh'à capaçitæ de proieçión de fòrsa limitæ. Pe pónn-e remédio, a Cìnn-a a l'à avòu a sò prìmma pòrtaérei 'nto 2012, e gh'à 'n'inportànte flòtta de sotomarìn, tramêzo i quæ ghe són sotomarìn nucleâri e lansamìsili balìstichi. A Cìnn-a a l'à ànche stabilîo 'na ræ de relaçioìn militâri co-i pàixi èsteri che s'atrêuvan lóngo i percórsi marìtimi ciù inportànti.

Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à fæto gréndi pàssi avànti 'nta modernizaçión de sò fòrse aéree, acatàndo aérei da conbatiménto rùsci cómme o Sukhoi Su-30 e produxéndo i pròppi – cómme i Chengdu J-10 e J-20, e i Shenyang J-11, J-15, J-16 e J-31 –, e louàndo a-o svilùppo de 'n aéreo stealth e de numerôxi droìn da conbatiménto. L'avansaménto di armaménti de interdiçión aérea e marìtima àn acresciûo a minàccia ségge da-a prospetîva do Giapón ségge da quélla di Stâti Unîi. 

A Cìnn-a a l'à modernizòu ànche e sò fòrse de tæra, rinpiasàndo i vêgi cârarmæ de derivaçión soviética con mólte variànti do cârarmòu Type 99, e svilupàndo i sò scistêmi de batàggia C3I e C4I pe megioâ e seu capaçitæ de goæra digitâle. In ciù, o pàize o l'à svilupòu (ò òtegnûo) mólti avansæ scistêmi misilìstichi, tramêzo i quæ gh'én mìsili anti-satèlite, mìsili da croxêa e ICBM nucleâri lansæ da sotomarìn. Segóndo i dæti de l'Institûo Internaçionâle de Riçèrca 'nsciâ Pâxe de Stocólma, a Cìnn-a a l'é diventâ o tèrso ciù grànde esportatô d'àrmi do móndo tra o 2010 e o 2014 – co-in aoménto do 143% rispètto a-o perîodo 2005–2009 –, e a l'é diventâ o segóndo, sorpasàndo a Rùscia, into 2020. Fonçionâi cinéixi àn anonçiòu 'n aoménto de spéize militâri fìnn-a 173 miliàrdi de dòlari 'nto 2018. Inte l'Agósto 2018, a Cìnn-a a l'à testòu o sò prìmmo xêuo ipersònico: l'Académia Cinéize de l'Airodinàmica Spaçiâle a l'à afermòu ch'a prêuva a l'à avûo sucèsso, co-o consegoiménto de 'na velocitæ de Mach 6 da pàrte do velìvolo Starry Sky-2, ch'o peu trasportâ mìsili nucleâri.

## Âtri progètti


Categorîa:Membri da APEC