Grafîa ofiçiâ

A **Grafîa Ofiçiâ** da léngoa zenéize a l'é propòsta pe convençion da l'Académia Ligùstica do Brénno, segondo a quæ ghe dêv'ese 'na corispondénsa ùnica són - létie / létie - són, e a grafîa a dêv'ese o ciù poscìbile vixinn-a a quella tradiçionâle dêuviâ da-i poêti liguri.

Pe poéi savéi a-a spedîa cómme l'é che se scrîve ò che se lêze 'na létia ò 'n són, chi sótta l'é riportòu, in órdine arfabético, tùtte e létie e tùtti i soìn (sti chì mìssi tra paréntexi quàddre) che són prezénti inta léngoa zenéize. Tra e paréntexi riónde vén dîto cös'o l'é o scìnbolo; gh'é pöi 'na brêve spiegaçión.

## Stöia
In sciâ grafìa ofiçiâ gh'é 'na testimoniansa inportante do grande tradutô in zenéize de ''I Spozoéi Inpromìssi'', Sciô Rîco Carlini, scrîta inta Premìssa do romanso:"O prìmmo problêma o l’é stæto: cómme scrîve in zenéize? Quæ régole segoî? Dond’atrovâ tùtte e paròlle che serviàn? 
E coscì ò decîzo de partî da-o Cazàssa. Me són acòrto sùbito che quéllo brâv’òmmo o l’adêuviâva paròlle òrmâi pèrse into ténpo e che, sorvetùtto, no êan fàçili da prononçiâ mancàndo do tùtto i acénti che són a-a bâze da pronónçia de tùtte e léngoe e faxéndo, a-e vòtte, ’na gròssa confuxón co-â “o” e a “u” perché cómme se sa a “o” a se pronónçia cómme a “u italiànn-a” e a “u” cómme a “u françéize”. E dòppo e consonànti dógge! Mi into mæ parlâ me rendéiva cónto de prononçiâ çèrte paròlle con unn-a sôla consonànte: ne pìggio unn-a a câxo: carrettiere = carrattê o scrîve o Casàzza, ma mi dìggo caratê cómme ò inparòu da picìn. Alôa dond’a l’é a veitæ? Ma bezéugna acapîlo, o Casàzza. Lê o voéiva agiutâ i zenéixi a inprénde l’italiàn che da-o 1815 o l’êa a léngoa ofiçiâle do Régno Sabàodo do quæ faxéiva pàrte Zêna, e coscì o l’adêuvia ’na grafîa ch’a l’agiutésse i Zenéixi a scrîve in italiàn.
E mi me són dîto: “O Cazàssa o l’é l’ùnico documénto che gh’ò…” e són andæto avànti.E quélla a l’é stæta a prìmma traduçión. Ma a cösa a no me convinçéiva do tùtto. Lezéiva e lezéiva tórna quélle paròlle e me rendéiva cónto che sôlo chi conoscésse bén (ma bén pe ’n davéi!) o zenéize poéiva êse in gràddo de lêze e, magâra, d’aprexâ o travàggio.Alôa ò pensòu de fâ comò-u Manzôni e andâ a lavâ i strasoìn… dónde? Lê o l’é stæto afortunòu perché a Firénse gh’é ’n sciùmme sôlo! Noiâtri gh’émmo in càngio dôe sciumæe e lóngo e sò rîve se pàrla inte ’na vinténn-a de mòddi despægi.Ma tramêzo a-e dôe sciumæe mi ò atrovòu … a Grafîa Ofiçiâ: ò sæ scrîve o zenéize com’o se pàrla ma sénsa cangiâne i caràteri.
Tànto pe fâ un ò doî ezénpi: perché scrîve léttera  quànde dòppo dìmmo létera? Perché scrîve impediménto quànde in zenéize a m (emme) davànti a-a p (pi) e a-a b (bi) a se pronónçia cómme s’a foîse ’na n (enne): defæti dìmmo inpedìmento co-a  n (enne) dîta into nâzo, velâre. E a propòxito de nâzo perché scrîve naso quànde in zenéize quélla s (esse) a se pronónçia z (zìtta) e a “a” a l’é lónga? O bèllo da Grafîa Ofiçiâ o l’é che peu lêze o zenéize ànche un ch’o no pàrla zenéize; gh’e manchiâ a còcina ma o l’inprendiâ a parlâ zenéize... a pàtto naturalménte de segoî e régole da Grafîa Ofiçiâ che s’atrêuvan in sce internet"

## Létie e soìn
***[ø]** (són) són da *eu* françéize in paròlle come "meu", "lagheu", o se scrîve **eu**
***a** (vocâle) són [a]
****à** són cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
****â** són lóngo tònico ò àtono
***æ** (létia) són [ɛ:] lóngo e avèrto
**ma into grùppo **ænn-** e into grùppo de fìn paròlla **æn** a gh'à o són [ɛ] cùrto e avèrto
**se a létia **æ** a no l'é disponìbile se dêuvia o digràmma **ae** scibén ch'o posse lasciâ di dùbbi.
***b** (consonànte) són [b]
***c** (consonànte) cómme in italiàn
***ç** (consonànte) **c** co-a côa, **c** co-a çedìggia, són [s]. A s'adêuvia pe de raxoin etimològgiche solo davanti a-a **e** e a-a **i**, gròsso moddo quande inta paola italiann-a corispondente gh'é *-ce, -ci, -ze, -zi*.
***ch** (digràmma) són [k], o se dêuvia prìmma de **e**, **i** e **eu**
***ci** (digràmma) són [t͡ʃ], o se dêuvia prìmma de **a**, **æ**, **o** e **u**
***d** (consonànte) són [d]
***[d͡ʒ]** són da **g** de "gîta", o se scrîve **g**
***e** (vocâle) són cùrto avèrto [ɛ] ò seròu [e], ciù de spésso seròu
****é** són [e] cùrto e seròu, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
****ê** són [e:] lóngo e seròu, tònico ò àtono
****è** són [ɛ] cùrto e avèrto, o se dêuvia sôlo in poziçión tònica
***eu** (digràmma) són [ø] lóngo ò cùrto
****éu** són [ø] cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
****êu** són [ø:] lóngo tònico ò àtono
***f** (consonànte) són [f]
***g** (consonànte) cómme in italiàn
***[g]** són da **g** de "gàtto", o se scrîve **g**
***gh** (digràmma) són [g], o se dêuvia prìmma de **e**, **i** e **eu**
***gi** (digràmma) són [d͡ʒ], o se dêuvia prìmma de **a, æ, o** e  **u**
***gl** (digràmma) són [ʎ] ch'o no l'exìste in zenéize, o s'atrêuva inte quàrche italianìsmo e inte quàrche parlâ locâle
***gn** (digràmma) són [ɲ]
***h** (consonànte), a no vêgne utilizâ pe l'indicatîvo prezénte do vèrbo avéi
***[ɥ]** (són) són da semivocâle *u* françéize in paròlle cómme "nuâ", o se scrîve **u**
***i** (vocâle) cómme in italiàn
****ì** són cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
****î** són lóngo tònico ò àtono
***j** (semivocâle) són da semivocâle **i**
****A** peu êse dêuviâ dòppo a **c**, a **g** e o digràmma **sc** pe marcâ che
** diversaménte da-o ténpo infinîo, into ténpo indicatîvo futûro a **i** a s'ha da fâ sentî in stiçinìn: (prìmma paròlla: infinîo, segónda: futûro) "mangiâ" [maŋ'd͡ʒa:], "o mangjâ" [u maŋ'd͡ʒja:]; "amaciâ" [ama't͡ʃa:], "o s'amacjâ" [u sa ma't͡ʃja:]; "lasciâ" [la'ʃa:], "o lascjâ" [u la'ʃja:].
** diversaménte da-o particìpio pasòu, into ténpo condiçionâle prezénte a **i** a se dêve fâ sentî in stisinìn: (prìmma paròlla: particìpio pasòu, segónda: condiçionâle prezénte) "mangiæ" [maŋ'd͡ʒɛ:], "mi mangjæ" [mi maŋ'd͡ʒjɛ:]; "lasciæ" [la'ʃɛ:], "o lascjæ" [u la'ʃjɛ:].
****A** peu êse dêuviâ, ma no se conséggia de fâlo, tra dôe vocâle pe indicâ o són [j] inténso in paròlle cómme "màjo" ['majjo], "séja" ['sejja]; chi o fæto o l'é mêno crìtico perché se a vocâle ch'a vêgne prìmma a l'é cùrta a [j] a l'é inténsa, s'a l'é lónga no: "véja", **e** cùrta, [j] inténsa ['vejja]; "mizêia", **e** lónga [j] normâle [mi'ze:ja].
***[j]** (són) són da semivocâle **i** in paròlle cómme "mainâ", o se scrîve **i**; inte quàrche câxo o peu êse scrîto **j**
***[ɲ]** (són) són da **gn** de "vêgno", o se scrîve **gn**
***[k]** són da **c** de "cànto", o se scrîve **c**
***l** (consonànte) són [l]
***m** (consonànte) són [m]
**a peu êse dêuviâ davànti a **b** e **p** a-o pòsto da n
***n** (consonànte)
**a gh'à o són velâre [ŋ] a-a fìn da paròlla, into grùppo **nn-**, prìmma de 'na consonànte; a se dêuvia ànche prìmma da **b** e da **p**
**a gh'à o són dentâle [n] prìmma de 'na vocâle
***nn-** (grùppo) són [ŋ] da **n** velâre ch'o se prononçia dìndo e dôe **n** arenbæ a-a vocâle tònica ch'a vêgne sùbito prìmma do grùppo
**o s'atrêuva sôlo inta penùrtima scìlaba e o l'é de lóngo tònico
**o grùppo nn sénsa o tratìn o se dîxe cómme in italiàn
***[ŋ]** (són) són da **n** velâre in paròlle cómme "ronsón", o se scrîve **n**
***o** (vocâle) són [u] da u italiànn-a lóngo ò cùrto con 'n'eceçión into ditóngo àtono **ou** dôve o se pronónçia [ɔ]
****ó** són [u] cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
****ô** són [u:] lóngo tònico ò àtono
***ò** (vocâle) són [ɔ] da o italiànn-a cùrto tònico ò àtono
***ö** (vocâle) són [ɔ:] da o italiànn-a lóngo tònico ò àtono
***[ɔ]** (són) són da o italiànn-a, s'o l'é cùrto o se scrîve **ò**, s'o l'é lóngo o se scrîve **ö**, into ditóngo àtono **ou** o se scrîve **o**
***p** (consonànte) són [p]
***q** (consonànte) són [k]
***r** (consonànte) són [r]
***s** (consonànte)
**són [s] se prìmma de 'na vocâle
**son [s] oppure [z] se prìmma de 'na consonànte, pægio cómme in italiàn
***[s]** (són) són da **s** de "sàcco", o se scrîve **s**, ecètto quànde s'ha da dêuviâ a **ç** etimològica
***[ʃ]** (són) són da **sc** de "scêna", o se scrîve **sc** prìmma de **e, i, eu** e **sci** prìmma de **a, æ, o** e **u**
***sc** (digràmma) són [ʃ], o se dêuvia prìmma de **e, i** e **eu**
***sci** (trigràmma) són [ʃ], o se dêuvia prìmma de **a, æ, o** e **u**
***scc** (grùppo) o l'é fæto de doî soìn [ʃt͡ʃ]: o són [ʃ] segoîo, cómme 'na scciupetâ, da-o són [t͡ʃ], o se dêuvia prìmma de **e, i** e **eu**
***scci** (grùppo) o l'é fæto de doî soìn [ʃt͡ʃ]: o són [ʃ] segoîo, cómme 'na scciupetâ, da-o són [t͡ʃ], o se dêuvia prìmma de **a, æ, o** e **u**
***t** (consonànte) són [t]
***[t͡ʃ]** són da **c** de "cilìndro", o se scrîve **c**
***u** (vocâle) són [y] da *u* françéize con træ eceçioìn dôve a gh'à o són [w]: into grùppo **qu**, into ditóngo tònico **òu**, into ditóngo atono **ou**
****ù** són [y] cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
****û **són [y:] lóngo tònico ò àtono
***[u]** (són) són da u italiànn-a, o se scrîve **o, ó** ò **ô**
***[y]** (són) són da u françéize in paròlle cómme "fugàssa", o se scrîve **u, ù** ò **û**
***v** (consonànte) són [v]
***[w]** (són) són da semivocâle u italiànn-a in paròlle cómme "goìdda", o se scrîve o con træ eceçioìn: into grùppo **qu**, into ditóngo tònico **òu**, into ditóngo atono **ou**
***x** (consonànte) són [ʒ]
***z** (consonànte) són [z]
***[z]** (són) són da **s** de "smangiaxón", o se scrîve **z** se prìmma de 'na vocâle, o se scrîve **s** se prìmma de 'na consonànte
***[ʒ]** (són) són da *j* françéize in paròlle cómme "xanbón", o se scrîve **x**

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Vôxe corelæ
* Grafia unitäia
* Lengua ligure

## Colegaménti estèrni
* 

Categorîa:Lengua ligure
Categorîa:Gramàtica lìgure