Léngoe itàliche

E **léngoe itàliche** én de léngoe indoeoropêe ch'êan parlæ da-i pòpoli itàlichi che stâvan inta penîzoa italiànn-a a partî da-o I milénio prìmma de Crìsto, che s'én evolûe a partî da-a léngoa proto-itàlica.

In ténpo e léngoe itàliche êan tegnûe cómme 'n ràmmo unitâio de léngoe indoeoropêe, pægio a di âtri sò sotogrùppi; in veitæ, poriéivan fâ pàrte de doî ràmmi despægi da famìggia indoeoropêa, tùtti doî atestæ sôlo into teritöio itàlico e, pe sto fæto, avixinæ da di fenòmeni de convergénsa. A ògni mòddo, l'indoeoropeìstica modèrna a l'é portâ a pensâ che, geneticaménte, e dôe ràmme l'àgian 'n'òrìgine indipendénte, cómme de evoluçioìn separæ de 'n estéizo *continuum* indoeoropêo spantegòu inte l'Eoröpa çentrâle scìnn-a da l'inprinçìpio do III milénio prìmma de Crìsto.

De âtre léngoe parlæ inte quéllo moménto, che fòscia no l'êan indoeoropêe, êan o rético inta región arpìnn-a, o lìgure antîgo inta Ligùria d'ancheu, e dötræ léngoe no identificæ inta Sardégna.

## Clascificaçión
E léngoe itàliche inclùddan doî gréndi grùppi: e léngoe latìn-falìsche e-e léngoe òsco-ùnbre ò sabéliche. Sti grùppi chi én definîi pe-a prezénsa de dötræ izoglòsse che n'én tìpiche. Prezénpio, o grùppo latìn-falìsco o l'é conscideròu cómme o ciù conservatîvo, dæto ch'o no l'é stæto interesòu da-o cangiaménto da /-kʷ-/ inte /-p-/ in càngio de quànte l'é capitòu inte l'òsco-ùnbro. 

De ciù, l'òsco-ùnbro o gh'à de inovaçioìn rispètto a-o latìn-falìsco cómme o betacìsmo de /gʷ-/ a-o coménso de pòule, a fricatizaçión di fonêmi /-b-, -p-/ e /-d-/, l'aspiraçión ò fricatizaçión di grùppi /-kt, -pt-/ e /-ks-/, a riduçión di grùppi /-nd-/ ò /-mb-/, e l'aspiraçión ò a pèrdia de /-g-/ da-arénte a /-i-, -e-/. 

D'âtra pàrte, into grùppo latìn-falìsco /-gʷ-/ o se ridûxe inte /-w-/, e se pèrde /-s-/ e /-z-/ da-arénte a /-n-/. O grùppo latìn-falìsco o peu êse ciamòu "itàlico Q" e l'òsco-ùnbro "itàlico P", aprêuvo a l'asimilaçión de /-kʷ-/ inte /-p-/. 

L'é bén poscìbile che sta divixón chi a no l'àgge de valô filogenético pe dindavéi, dæto che o venético o pâ ch'o ségge stæto a prìmma léngoa a destacâse da-o rèsto, aprêuvo a-i sò arcaìsmi che s'én pèrsi inte âtre léngoe itàliche.
* Léngoe latìn-falìsche ò ascì latìn-venétiche
** *Grùppo latìn-falìsco* o conprénde:
*** Latìn, o l'êa parlòu inte l'Itàlia de çéntro-ponénte. E conquìste romànn-e l'àn fæto spànde inte l'Inpêro e in gîo pò-u móndo.
**** Léngoe romànze, che ne vêgnan da-o latìn. Drénto de sto ràmmo chi o s'atrêuva o galiçiàn, lionéize, o provensâle.
*** Falìsco, o l'êa parlòu d'in gîo a Falerii Veteres (a-a giornâ d'ancheu Civita Castellana), a nòrd de Rómma.
** Âtre léngoe tegnûe cómme latìn-falìsche pe-e sò izoglòsse én:
*** Sìculo, o l'êa parlòu inta pàrte de levànte da Sicìlia.
*** Venético, o l'êa parlòu inte l'estremitæ setentrionâle da penîzoa itàlica.
* Léngoe òsco-ùnbre
** *Grùppo òsco*, ch'o conprénde:
*** Òsco, parlòu inta región çéntro-meridionâle, insémme a l'èrnico, o marucìn, o sabìn e o pelìgno.
** *Grùppo ùnbro*, ch'o conprénde:
*** Ùnbro, parlòu inta región çéntro-setentrionâle, insémme a l'êquo, o màrso, o vòlsco e o vestìn.
** *Grùppo picêno-presanìta*:
*** O picêno meridionâle e o presanìta, parlæ ciù a meridión.
Pe de ciù, a filiaçión lengoìstica do Luxitàn a no l'é ancón goæi ciæa, atriboîa tànto a-a famìggia céltica che a quélla itàlica. O luxitàn o poriéiva êse ciù che tùtto 'na léngoa de tranxiçión tra o célto e l'itàlico.

## Fonologîa
E léngoe itàliche sconpartìscian 'n çèrto nùmero de izoglòsse e de cangiaménti fonétichi comuìn rispètto a-o protoindoeoropêo comùn:
# Evoluçión de ocluxîve labiâri: *p > p, *b > b, *bh- > f-, -*bh- > (-f-)
# Evoluçión de ocluxîve arveolâri: *t > t, *d > d. De vòtte o latìn o prezénta *d > l, cómme inte l'IE **dng<sup>hw</sup>a* > *lingua* ò into latìn arcàico **odor* > *olor, olere*.
# Evoluçión de ocluxîve aspiræ a-o coménso de pòule: *bh- > f-, -*dh- > f-.
# Evoluçión de velâre: *k > k (), *g > g, *gh- > x-, f-.

### Evoluçión fonética de réixe itàliche

# *kw > kw ()/k (), *gw > v/g/f
# Evoluçión de lìquide: *l > l e *r > r.
# Evoluçión de nazâle no scilàbiche: *Vm > Vm, *mV > mV, *Vn > Vn, *nV > nV (chi V a l'ìndica 'na vocâle qualónque) e de nazâle scilàbiche: *Cm(C) > Cem(C) e *Cn(C) > Cen(C) (chi C a l'ìndica 'na consonànte qualónque).
# Evoluçión de semivocâle: *w > v, *y > i.

## Gramàtica
Inta gramàtica gh'é de bâze çìnque inovaçioìn ch'én sconpartîe da-e léngoe itàliche:
* In sufìsso inte l'inperfètto do congiuntîvo **-sē* (inte l'òsco a 3ª persónn-a scingolâre de l'inperfètto do congiuntîvo a l'é *fusíd* e into latìn *foret*, tùtti doî che vêgnan da **fusēd*).
* In sufìsso inte l'inperfètto de l'indicatîvo **-fā-* (òsco *fufans* "foîsan", into latìn s'é dæto a sonorizaçión inte *-ba-* cómme inte *portabant* "portâvan" e inte l'ùnbro s'é arivòu a l'aspiraçión inte *-he(a)-* cómme inte *staheren* "stâvan").
* In sufìsso pe derivâ di agetîvi da-i vèrbi **-ndo-* (latìn *operandam* "travagiàndola"; inte l'òsco-ùnbro gh'é, de ciù, a reduçión *-nd-* > *-nn-*, òsco *úpsannam* "travagiàndola", ùnbro *pihaner* "purificàndolo").
* O latìn e-e âtre léngoe itàliche gh'àn 'na fórma de futûro inovatîva ch'a nàsce da *-bho, -bhis, -bhit, ...* Sta fórma chi a s'atrêuva prezénpio inta fórma latìnn-a *amabo et amabis* "amiö e t'amiæ", inta fórma do falìsco *cra carefo* ("domàn n'aviö fàrta", latìn *crās carēbo*) e inta fórma de l'ùnbro *struhçlas fiklas sufafas* ("ti montiæ a pigiâ di fîghi", latìn *struēs fīculas subības*).
* A formaçión di superlatîvi co-o sufìsso PIE *-ismo-* (latìn *fortissimus* "fortìscimo", òsco *maimas* "o màscimo"), méntre inte âtre ràmme indoeoropêe vêgnan da-o sufìsso *-isto-**.

## Nòtte


## Âtri progètti