Léngoa emiliànn-a

L**'Emilian** (*Emiliân*, *Emijan* ò *Emigliàn* in emiliàn) o l'é 'na léngoa romànza ch'a fà pàrte do coscì dîto grùppo de léngoe gàllo-itàliche, formâ da 'n grùppo de variêtæ lengoìstiche locâle difûze sorviatùtto inta región stòrica de l'Emìlia, óltre che in de pàrte de regioìn vixìnn-e cómme Lonbardîa, Piemónte, Toscànn-a, Véneto e Ligùria. Insémme a-a léngoa romagnòlla a fórma o *[[Continuum lengoistico|continuum]]* emiliàn-romagnòllo.

Scibén che no gh'é 'na séncia *[[koiné]]* emiliànn-a, da-i stùddi ciù recénti s'é descovèrto l'existénsa de numerôze *koiné* picìnn-e, che se són svilupæ d'in gîo a-e çitæ ò inte çèrte àrie. No gh'é mànco 'na grafîa comùnn-a, co-i vàrri tèsti scrîti, a stànpa ò in sciâ Ræ, ch'adêuvian di scistêmi provinciâli pigiæ da vocabolâi ò âtre òpere di sécoli XVIII e XIX.

## Difuxón
A léngoa emiliànn-a a no gh'à di confìn goæi ciæe co-e âtre léngoe gàllo-itàliche, spécce pi-â fonética e o léscico. Defæti, o ''contiuum'' dialetâle emiliàn o se spànde de la di confìn aministratîvi de l'Emìlia-Romàgna, mescciàndose co-i parlæ de regioìn da-arénte co-a creaçión de zöne tranxiçión dónde gh'é di caràteri pigiæ da ciù léngoe.

Óltre a-a regioìn stòrica de l'Emìlia, pægia ciù ò mêno a-e provìnse de Piaxénsa, Pàrma, Réggio Emìlia, Mòdena, Ferâra e a quélla de Bològna scìnn-a-o sciùmme Silâro (dónde coménsa a Romàgna), e variêtæ de tîpo emiliàn se trêuvan inte di pàixi a nòrd do Pò ascì. In sciâ zìnn-a de mancìnn-a do sciùmme són parlæ inta zöna da provìnsa de Rovîgo conosciûa into pasòu cómme a Transpadànn-a Feraréize (ligâ a l'Emìlia scìnn-a-o Congrèsso de Viénna), inta ciù pàrte da provìnsa de Màntova, inte l'estremitæ de sùd-èst de quélla de Cremónn-a (d'in gîo a-o Cazâ Magiô) e inta çitæ de Pavîa, pasàndo tórna o Pò inta regioìn de l'Otrapò Pavéize. A ògni mòddo a poxiçión lengoìstica do pavéize de çitæ a l'é ancón contestâ, vegnìndo de vòtte mìsso insémme a l'otrapadàn sott'a-o nómme de pavéize-vogheréize, fêua che pi-â pàrte ciù a nòrd da provìnsa de Pavîa, pasòu Beregoàrdo e Landriàn, dónde o parlâ o l'é de segûo lonbàrdo. Defæti, o pavéize parlòu a-a giornâ d'ancheu o l'é de lóngo ciù infloensòu da-o milanéize, vegnìndo da çèrti studiôxi agregòu a-o lonbàrdo de ponénte méntre, za inte l'Etæ de Mêzo e in de òpere clàsciche comm'o stùdio do Bernardino Biondelli, da âtri lengoìsti o l'é conscideròu cómme 'n parlâ de tîpo emiliàn. Prezénpio o Giovan Battista Pellegrini inta sò *Carta dei dialetti d'Italia* do 1977 o l'à indicòu o pavéize-vogheréize cómme 'na variànte emiliànn-a de tranxiçión. A ògni mòddo, scibén che mêno marcòu, o *continuum* emiliàn o s'esténde ancón ciù ponénte de l'Otrapò Pavéize, scìnn-a-a provìnsa de Lusciàndria, co-o tîpo piemontéize in sénso stréito ch'o doviéiva comensâ sôlo da-a zìnn-a de mancìnn-a do sciùmme Scréivia.

Vèrso sùd, pasòu o setô ciù de ponénte dónde gh'é di pàixi de léngoa lìgure inte èrte valàdde de provìnse de Piaxénsa e de Pàrma, l'emiliàn o pàssa i Apenìn pe arivâ inta Lunigiànn-a, dond'o l'é parlàu scìnn-a-a çitæ de Caræa e a di pàixi de montàgna inte provìnse de Lùcca e de Pistöia. Gh'é scìnn-a di studiôxi ch'àn conscideròu o parlâ de Màssa cómme de tîpo emiliàn lê ascì, a despêto da sò fórte toscanizaçión.

## Caràteri
I parlæ do grùppo emiliàn gh'àn di træti comùn co-e âtre léngoe de tîpo gàllo-itàlico, cómme prezénpio:

* a chéita de vocâle, se a-a fìn de pòule, despæge da-a *a*, fòscia pasàndo pe 'na fâze de tranxiçión ch'a prevedéiva l'ûzo do scevâ inte sta poxiçión chi e dónca 'n alongaménto fonético da vocâle de prìmma, ch'a peu conplicâse: prezénpio, o bolognéize *mèder* (moæ), *dutåur* (dotô), *âlber* (èrbo).
* l'existénsa de 'n scistêma de particélle proclìtiche sogetîve, ò clìtichi sogètto, ch'a l'aconpàgna o vèrbo: prezénpio, o piaxentìn *lü al canta, lur i cantan* (lê a cànta, lô càntan) e o modenéize *me a sun andèe* (mi són anæto).
* l'ûzo de fórme pronominâli àtone dòppo a-o vèrbo, segóndo o fenómeno de l'inversción, pi-â formaçión da fórma interogatîva cómme into françéize, co-ina pràtica che into zenéize a l'é chéita a-a fìn do sécolo XVIII: prezénpio, o bolognéize *a sån* - *såggna?* (mi són - són mi?), o piaxentìn *a buùm* - *buùmia?* (bevémmo - bevémmo?) e o mirandoléize *at magn* - *magn-at?* (ti ti màngi - ti màngi ti?)
* a prezénsa de vocâle sciâtæ tìpiche de léngoe romànze de ponénte. Into cararéize e inte l'emiliàn de ponénte ghe n'é quàttro (*ä* , *ü* , *ö* , *å* ), o piaxentìn o gh'à de ciù a *ë* (semimùtta, scìmile a-a coscì dîta "tèrsa vocâle piemontéize", a ), o bolognéize sôlo a *ä* e a *å*, e o modenéize sôlo unn-a. Prezénpio o piaxentìn *lümäga*, "lumàssa", in bolognéize o vên *lumèga*.
* a prezénsa di soìn nazâli alviolâri, into bolognéize scrîti co-o ségno *ṅ* ò sôlo con *n* se a-a fìn de 'na pòula e prezénpio *galéṅna* "galìnn-a" e *cuṡén* "côxo", ò nazâli velæ cómme into mirandoléize *mujàm* "mòula", *bòn* "bón" o *finàl* "finâle".
* a formaçión do plurâle co-în'alternànsa vocàlica tìpica de çèrte variànte: prezénpio into bolognéize *żnòc'<nowiki/>* - ż*nûc*', "zenóggio" - "zenógge".
* a prezénsa de galicîximi in comùn co-o françéize e o spagnòllo: prezénpio o piaxentìn *me/mi sum (a) dré a parlä*, "mi són aprêuvo/derê a parlâ".
* a chéita de vocâle àtone intèrne a scìlabe de fìn de pòula se prìmma de 'n tèrmine ch'o coménsa pe vocâle: prezénpio o mirandoléize *I vènan da cla banda chè* (vêgnan da sta bànda chi) → *I vèn'n a cà* (vêgnan a câza); *A gh'ò sédas pui* (gh'ò sézze polàstri) → *A gh'ò séd'ś an* (gh'ò sezz'ànni) ma → *A gh'ò daśdòt an* (gh'ò dixeutt'ànni).

Pe de ciù, inte 'n mòddo ciù marcòu de âtre léngoe gàllo-itàliche gh'é:

* pérdia de tón de scìlabe àtone, che spésse vòtte téndan a 'n gràddo de apofonîa de tîpo zêro, scibén che con fórti variaçioìn tra 'n parlâ e 'n âtro: prezénpio o bolognéize *ṡbdèl*, "uspiâ", *bdòc'<nowiki/>*, "pighéuggio" e *dscårrer*, "discorî", a-o pòsto do piaxentìn *uspedäl*, *piöcc*' e *discurr*.

## Variêtæ

Mancàndo, pe de raxoìn stòriche e giögràfiche, o svilùppo da 'na *[[koiné]]* emiliànn-a e de 'na çèrta unitæ lengoìstica, inte l'Emìlia s'ascìste a 'na fórte framentaçión do léscico, ch'a rèsta tâ dòppo avéi spartîo l'ària lengoìstica inte dôe pàrte de ponénte e de levànte ascì. Quésta framentaçión lengoìstica a l'é stæta caxonâ da-o stòrico policentrîximo de çitæ emiliànn-e; òrganizæ inte di lìberi comùn e de scignorîe de lóngo in conflìtto fra de lô. Pertànto, tra i parlànti da léngoa emiliànn-a no gh'é goæi de perceçión de 'n'unitæ lengoìstica dónde se pòsse bazâ 'n'identitæ comùnn-a.

O grùppo de l'emiliàn o se peu dónca divìdde inte 'na série de parlæ diferénti, co-i ciù inportànti che són:

* Cararéize e dialétto lunigianéize: són i parlæ da región stòrica da Lunigiànn-a, difûxi tra Caræa, a ciù pàrte de sò provìnsa e-e tære lìguri in sciô confìn aministratîvo. Tra e variànte emiliànn-e ciù particolæ, i parlæ da Lunigiànn-a són de difìçile clasificaçión tànto che, óltre a-a ciæa identificaçión into grùppo de léngoe gàllo-itàliche, no gh'é goæi de stréite somegiànse ni co-o lìgure ni con l'emiliàn.
* Pavéize e otrapadàn: de vòtte mìssi insémme sott'a-o nómme de "pavéize-vogheréize", inclùddan 'n grùppo de variêtæ da provìnsa de Pavîa, conscideræ cómme variànte de l'emiliàn za da-o Bernardino Biondelli. O pavéize-vogheréize o l'à de grénde somegiànse de fonética e morfologîa co-o piaxentìn, scibén che-e infloénse do milanéize a Pavîa stàn vegnìndo de lóngo ciù marcæ.
* Piaxentìn e bobiéize: són e variêtæ di teritöi emilién a ponénte do sciùmme Târo, sàiva a dî a provìnsa de Piaxénsa e 'na pàrte de quélla de Pàrma, che consèrvan e vocâle sciâtæ *ö* e *ü* tìpiche de lonbàrdo, piemontéize e lìgure, che pe cóntra màncan into rèsto da región. Inte variêtæ piaxentìnn-e gh'é de fórte infloénse da-o lonbàrdo, ma ghe n'é da-o piemontéize e da-o lìgure ascì.
* Tortonéize: o l'à di caràteri lonbàrdi e di træti de tranxiçión co-a léngoa piemontéize, óltre a 'na fórte somegiànsa co-o pavéize, spécce a l'otrapadàn, e co-o piaxentìn.
* Modenéize, carpigiàn, mirandoléize e frignanéize: són i dialétti da provìnsa de Mòdena, fêua che do circondâio de Castelfrànco Emìlia donde l'é za parlòu o bolognéize.
* Regiàn: o l'é difûzo sorviatùtto inta provìnsa de Réggio Emìlia, arivàndo scìnn-a-o torénte Énsa con l'escluxón di pàixi ciù a nòrd, dónde l'é parlòu o goastaléize, 'na variànte ciù scimìle a-o mantovàn e bén bén destacâ da-o rèsto da provìnsa.
* Parmigiàn: o l'é quéllo tìpico da provìnsa de Pàrma, ch'o pìggia de infloénse piaxentìnn-e inta zöna tra Fidénsa e Sarsomagiô Tèrme e o vêgne de manimàn de tranxiçión co-o lìgure inti pàixi de l'Apenìn.
* Casalàsco-viadanéize: o l'à de fórte somegiànse co-o parmigiàn, tànto che l'é probàbile ch'o ségge 'na sò variêtæ. O l'é parlòu da-arénte a-o Cazâ Magiô, in provìnsa de Cremónn-a, e a-i pàixi de Viadànn-a e de Sabionæa, inta provìnsa de Màntova.
* Bolognéize: formòu da 'n çèrto nùmero de sotovariànte (bolognéize de çitæ, de montàgna de mêzo, de montàgna èrta, da cianûa de ponénte, da cianûa de levànte e da cianûa nòrd) o l'é parlòu inta pàrte da çitæ metropolitànn-a de Bològna conpréiza tra o sciùmme Silâro, a ponénte, a-i pàixi d'Argénta e de Çénto, a levànte, e, pi-â provìnsa de Mòdena, into circondâio de Castelfrànco ascì.
* Feraréize: o l'é parlòu tra træ regioìn, spandéndose tra a provìnsa de Ferâra, a pàrte da provìnsa de Rovîgo conosciûa cómme Transpadànn-a Feraréize e l'estremitæ de ponénte de quélla de Màntova, co-a sò variêtæ tìpica do comùn de Sèrmide e Felònica. Caraterizòu da çèrte infloénse da-a léngoa véneta, o feraréize o conprénde o parlâ da zöna de Comàcchio ascì, bén bén diferençiâ da-o rèsto do sotogrùppo.
* Mantovàn e bàsso mantovàn: són i doî parlæ emilién da provìnsa de Màntova, che infloénsan bén bén quélli da bàssa regiànn-a ascì. Inte ste variànte chi gh'é di caràteri lonbàrdi che a l'estremitæ setentrionâle da provìnsa, a-i confìn con quélla de Bréscia, vêgnan magioritâi. O Biondelli o consciderâva i parlæ mantovén cómme de variànte de ponénte do feraréize.

Segóndo di âtri studiôxi, a-o pòsto de 'na clasificaçión pe provìnse, l'ària lengoìstica emiliànn-a a saiéiva da spartî con træ lìnie paralêle a-o sciùmme Pò, a-a Stràdda Emìlia e a-i Apenìn, che divìddan l'emiliàn inti tréi dialétti de vàlle, de mêzo e de mónte. Pe sta teorîa chi, i parlæ che fàn pàrte de 'na çèrta bànda levànte-ponénte gh'àn ciù somegiànse rispètto a-e sudivixoìn pe provìnsa, de direçión nòrd-sùd. Dónca, prezénpio, o mirandoléize o saiéiva ciù scìmile a-o feraréize ciufîto che a-o modéneize, méntre o modenéize centrâle o se somegiéiva de ciù a-o regiàn centrâle rispètto a-o frignanéize.

## Grafîa

## Tabédda conparatîva tra divèrse léngoe romànze
Quésta a l'é 'na tabédda conparatîva ch'a móstra e diferénse d'evoluçión tra e vàrie léngoe ch'i nàscian da-o latìn, partìndo da-a léngoa lìgure scìnn-a-e quélle ciù òçidentâli cómme o portoghéize e o lionéize, ò vàrie do grùppo gàllo-itàlico cómme o lonbàrdo e o piemontéize.

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa
;Stùddi generâli

* 
* 
* 
* 
* 

;Diçionâi, gramàtiche e séncie variànte

* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Âtro

* 

## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 
* 

Emiliànn-a