Bonesàire

**Bonesàire** a l'é 'na çitæ de l'Argentinn-a, da quæ a l'é a capitâle. O nomme ofiçiâle o l'é *Ciudad Autónoma de *'Buenos Aires**'', òpû ''Capital Federal'', e i seu abitanti en ciamæ "[[porteño|porteñi]]".



== Popolaçión ==
Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a (''Gran Buenos Aires''), co-i seu 14.988.171 ([[2017]]) a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çentri urbén do móndo.

== Dâti giögràfichi ==
A citæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19.4 km da N a S, e de 17.9 km da E a W, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208 km2. Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión urbànn-a de 3.063.728 abitànti (2017), a-i quæ dêv'êsan azónti i 14.988.171  abitànti da periferîa (2017). 

A çitæ a no fa parte da provìnsa de Bonesàire: a l'é indipendénte comme Çitæ Autònoma. O confin tra a çittæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'è marcòu da l**Avenida General Paz* ('n autostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ) e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5 Km de distansa da çitæ industriale de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]].


== Coltûa ==
Bonosaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a]], comme se peu védde da-a grande quantitæ de musêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'è stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] "Çitæ do *design*" into 2005.

In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango]]. Nasciuo pròpio a Bonesàire o tango o l'atrêuva e seu reixe inta mescciûa de gente che abitâvan inta çitæ in scâ fin de l'800 e a-o prinçìpio do '900.


== Economîa ==
O setô econòmico ciù svilupòu o l'è quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quello da manifatûa. Bonesàire a l'è a capitâle politìca ma anche econòmica de l'[[Argentinn-a]].

== Comunicaçioín ==
Bonesaire a l'é servîa da l'<nowiki/>*Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini* (ch'o l'òfre di xêui internaçionâli), a 35 km da çittæ ([[Ezeiza]]), e da l*'Aeroparque Jorge Newbery* (xêui drento l'[[Argentinn-a]] e l'[[Uruguay]]), ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arente a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]].

Bonesàire a l'é ascì o ponto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tutto o pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión.

A çitæ a gh'à l'ùnica Metropolitànn-a do Pàize (dîta *subteráneo* opû sôlo *subte*), a primma do Sudamérica, ch'a colêga o çentro con ben ben di quartê.

== Stöia ==
Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do 1536 co-o nomme de *Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre* ("Çittæ d'o Spìrrito Santo e Pòrto de Santa Maria d'a Bonn-a âia"). Dòppo a destruçión do prìmmo centro, a segónda e definitîva fondaçión a l'è stæta fæta pe man de [[Juan de Garay]] into 1580 co-o nomme de *Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire* ("Çittæ d'a Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bonn-a âia"). Inti prìmmi tenpi a l'ocupâva 2.3 km2 e gh'avéiva 63 abitanti.

Into 1810 a çitæ a l'é stæta o pòsto dove a gente do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu primmo govèrno patriòtico, antiçipando a futûra indipendénsa ch'a saiéiva òtegnûa into 1816 a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]].

Bonesàire a l'é cangiâ do tutto inta segónda meitæ d'o XIX sècolo, con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiann-a, ma anche tedesca, polàcca, ruscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a politica argentinn-a ch'a l'avéiva beséugno de mandêuvia.

Into 1887 i italien raprezentâvan o 60,4% de l'inmigrassiôn totâle, ma dapêu a percentoâle s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli.


A-a fin do sécolo, Bonesàire a vedde anche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de *La Boca*, abitòu pi-â ciù parte da mainæ zeneixi emigræ. A seu prezensa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çittæ, l'architetûa do quartê e anche o [[Football argentin]], ch'o gh'à 'na squaddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à scrîto ascì in sciâ seu maggetta o nomiâgio "*Xeneizes*" (deformaçión de "Zeneixi").

== Âtri dati ==
* Bonosaire a l'è abinelâ con [[Zena]] da l'anno 1991.
* L<noinclude>'</noinclude>*Avenida Nueve de Julio* (Viâle 9 Lûggio) (140 m de larghessa) a l'è unn-a de stràdde ciù lârghe do mondo e a contêgne o scimbolo da capitâle argentinn-a, l'Obelisco.
* Se conscìdera che l*'Avenida Rivadavia'' (Alêa Rivadavia) a segge a ciù longa do mondo e, con ciù de 10 km de longhessa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa.
* Bonesàire a s'atrêuva in sciâ rîva drîta do Río de la Plata, o sciùmme ciù làrgo do mondo (in sciâ rîva contrâia a gh'é a còsta uruguaiann-a.

## Nòtte

## Colegaménti esterni
* Scîto do Gôverno da Çittæ
* Mappe
* Ecologia e mappe
* Turixmo a Buenos Aires

## Âtri progètti

Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a
Categorîa:Capitæ de Naçioîn