Letiatûa in lìgure

A **letiatûa in lìgure** a l'é l'insémme de tùtte e òpere scrîte inta léngoa lìgure, chi vàn aprêuvo a-a stöia e a l'evoluçión de quésta léngoa za a partî da-o sò prìmmo svilùppo inte l'èrta Etæ de Mêzo, arivàndo scìnn-a-a giornâ d'anchêu.

A letiatûa in lìgure a l'é pi-â ciù gran pàrte formâ de òpere scrîte in zenéize, sò variànte ciù difûza e, pe vàrri sécoli, consciderâ cómme variêtæ ilùstre óltre che léngoa leterâia e de *koinè* da Repùbrica. A ògni mòddo, inti ténpi ciù modèrni, coménsan a prezentâse e prìmme òpere in de âtre parlæ ascì, inte 'na manêa de lóngo ciù difûza into córso de l'ùrtimo sécolo, dónde gh'é 'na raprezentànsa leterâia de tòsto l'intrêga léngoa lìgure.

## Etæ de Mêzo
### Òrìgine

O prìmmo svilùppo de 'na çèrta letiatûa in vorgâ pe Zêna e a Ligùria o remónta a-o perîodo conpréizo tra i sécoli XII e XIII, quànde, co-a fondaçión de bâze do poéi da Repùbrica, s'incoménsa a métte in discusción o stâto da letiatûa scìnn-a quéllo moménto. Defæti, s'êa svilupòu inti sécoli prìmma 'n modèllo bazòu sorviatùtto in sce dôe léngoe: partìndo da-o latìn, a-o prìnçipio a sôla a vegnî scrîta ma de manimàn delimitâ a-a leteratûa religiôza e civîle (cómme, prezénpio, i ''Anâli'' do Càfaro), s'é afiancòu, spécce pi-â lìrica, o provensâ do moviménto di trovatoî, tra i quæ no màncan di zenéixi comme-o Luchétto Gatilûxo, o Scimón Döia e o Lanfrànco Çigâa, fîto adotòu da-e clàsse inteletoâle.

A precôce caraterizaçión comerciâle e internaçionâle da socjêtæ zenéize de quélli ànni a l'à portòu a 'n çèrto ritàrdio inta valorizaçión do vorgâ locâle, che inti scrîti comerciâli o l'êa ancón sostitoîo da-o latìn méntre, aprêuvo a-a fórte difuxón eoropêa da léngoa *d'oc*, a letiatûa a pigiâva cómme riferiménto pròpio o provensâ, a despêto de 'n ûzo de lóngo ciù comùn do zenéize cómme léngoa parlâ pe-i tràfeghi into Mediterànio. Pertànto e prìmme infloénse do parlâ se trêuvan mescciæ inte di tèsti pi-â ciù pàrte in latìn, spécce papê de scrivén ò giurìdichi, scrîti segóndo 'na morfologîa latìnn-a, ma za bén inportànti pe védde cómme o vorgâ o l'incoménse a prevaléi in sciô latìn, a-o mêno into léscico e inta fonética.

In particolâ, cómme pasàggio fondamentâle inte l'evoluçión da léngoa scrîta o vên conscideròu in papê savonéize do 1182, dîto a *[[Dichiaraçiùn de Paxia|Diciaraçión de Paxia Vorpe]]*, ch'o l'é o ciù antîgo scrîto in vorgâ lìgure conosciûo a-a giornâ d'anchêu. Conservâ inte l'Archìvio de Stâto de Sànn-a, a diciaraçión a l'é scrîta pe intrêgo in vorgâ, fêua che l'intestaçión e dötréi latinîximi, prezentàndo e prìmme inovaçioìn de grafîa ascì, cómme l'ûzo de létie -ç- e -x-, dêuviæ a-a mæxima manêa di tèsti d'anchêu.

Tra e pöche testimoniànse do sécolo XII, gh'é ancón o famôzo *[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]* do Raimbaut de Vaqueiras. Scrîto d'in gîo a-o 1190 da-o trovatô provensâ méntre a l'êa a-a còrte do Monferòu, o vêgne dêuviòu da-o poêta, che probabilménte mànco o parlâva o zenéize, pe creâ 'n'âia, apónto, de contràsto tra 'n trovatô, scinbolezòu da l'ûzo de 'n provensâ bén bén leterâio, e 'na dònna zenéize, caraterizâ pe cóntra da 'na léngoa pramàtica e rùstega. Defæti, ciù che 'n tèsto in bón zenéize de l'época, e rispòste da dònna - pìnn-e de provensalîximi - pàn êse scrîte pe fâ resâtâ o destàcco tra-e dôe léngoe, caregàndo o tèsto di éxiti ciù caraterìstichi do lìgure, cómme o PL- latìn ch'o vêgne CL-, che dovéivan pài strànni a-e oêge di piemontéixi, a testimoniànsa da perceçión prezénte za a l'época da particolaritæ do lìgure into panoràmma gàllo-itàlico.

### Duxénto

Da prìmma pàrte do sécolo XIII gh'é ancón pöche testimoniànse scrîte, pò-u ciù formæ da cùrte anotaçioìn contegnûe inte di tèsti in latìn. De lóngo do génere di conponiménti pràtichi, scibén che in sce 'na matêia do tùtto diferénte, se pêu aregordâ l'anotaçión de 'n tèsto de sconzûi fæta da-o scrivàn Méistro Salomón inte l'ànno 1222. Sta fórmola chi, fòscia derivâ da-a traduçión de 'n òriginâle inte 'n'âtra léngoa, a prezénta inte sò pàrte in vorgâ za vàrri éxiti tìpichi do lìgure, con l'ûzo da létia -x- e o pasàggio da -l- intervocàlica a -r-. De quàrche decénio dòppo gh'é pöi a prìmma anotaçión in vorgâ fæta da 'n cronìsta inti Anâli da Repùbrica, ö sæ 'n mòddo de dî in scî Còrsci (*qui se fia in Corso, porta la testa in scoso*) prezénte inte l'òpera do Iacòpo Döia.

L'é però vèrso a fìn de sto sécolo chi che gh'é 'na gràn rivoluçión leterâia into móndo ligùstico, raprezentâ da-a produçión de un di màscimi poêti ch'o l'àgge mâi scrîto in lìgure: l'Anònimo Zenéize. L'outô sconosciûo, atîvo ciù ò mêno tra o 1283 e o 1311, o n'à lasciòu un çentanâ de poêxîe, ségge in latìn che, pi-â ciù pàrte, in zenéize, descrovîe inte l'ànno 1820 co-o coscì dîto Còdice Morfìn. A produçión de l'Anònimo a gh'à 'n ròllo bén inportànte into panoràmma polìtico-leterâio de l'época: co-a Repùbrica ch'a se trovâva a-o màscimo da sò poténsa, l'êa vegnûo necesâio 'na scistemaçión scinbòlica de l'inmàgine coletîva da Naçión, pasàndo a 'n còdice leterâio che, partìndo da di òpere cìviche in latìn cómme i Anâli, o vegnìsse ciù vixìn a-i rìcchi çitén da nêuva borghexîa, garantìndo 'n'inflesción lìgure a-a divulgaçión morâle e didascàlica e raprezentàndo, cómme eleménto d'unión intèrna, 'na concrêta ideologizaçión do sénso d'apartenénsa coletîvo.

Inta sò òpera l'Anònimo o cónta, inta fórma de quartìnn-e de vèrsci a éutto scìlabe, i fæti stòrichi ciù inportànti da sò época, afiancàndo a storiografîa ofiçiâ di Anâli con l'acéiza pasción civîle di sò conponiménti, pigiàndo i scìnboli de l'identitæ ligùstica e portàndoli a 'na ciù ànpia difuxón, tànto da fâli intrâ inte l'inmaginâio coletîvo. O ròllo fondamentâle de l'Anònimo o conscìste dónca - ciù che inta ménn-a da sò produçión, scibén ch'a no mànche d'èrti éxiti leterâi - inta sò capaçitæ de scintetizâ l'ideologîa comunâle a-o moménto da sò màscima glòria, arivàndo, inta sò riçèrca de scìnboli fórti, a senplificâ a stöia inte 'na lòtta tra o Bén, raprezentòu da-i Lìguri de lóngo sott'a-a proteçión do Segnô, e o Mâ, de spésso incarnòu da-i sò nemîxi. De chi a l'arîva a grànde inportànsa da sò produçión poêtica pe-i sécoli a vegnî, meténdolo cómme iniçiatô de 'na "serâ e òrgoliôza tradiçión cìvica" che, unificâ a tradiçión do vorgâ regionâle, a l'évita o pasàggio a de *koinè* ciù ànpie, dàndo a-a futûra produçión poética repubricànn-a, spécce do Çìnque-Seiçénto, di eleménti de òriginalitæ no sôlo lengoìstica ma anbientâle e, in sénso ciù làrgo, antropològica ascì.

A-o Duxénto remontân ascì e ciù antîghe raprezentaçioìn conosciûe de tiâtro inta Ligùria de l'Etæ de Mêzo, scibén che n'àn lasciòu sôlo de testimoniànse indirètte, cómme quélle docomentæ de 'n *Ludus peregrinorum* a Rapàllo do 1253 e de 'n *Ludus de tribus Mariis* a Ciâvai into 1280. Quéste raprezentaçioìn, fæte in vorgâ, êan pàrte de 'na tradiçión sâcra pò-u Venardì Sànto ch'a l'é docomentâ scìnn-a tréi sécoli dòppo, comensàndo a scentâ sôlo co-o diviêto de quésta pràtica da-o Concìlio de Trénto. Mancàndo però de testimoniànse dirètte in sce ste pràtiche chi, no l'é ciæo se séggian da consciderâ 'n'infloénsa tòsco-ùnbra, derivâ da-i moviménti religiôxi arivæ in Ligùria inte quélli ànni, òpû o frûto de 'n'outònoma evoluçión de tradiçioìn mediolatìnn-e e di *jeux* françéixi, co-a sò ativitæ ch'a l'é bén atestâ a Zêna into sécolo XIII.

### Trexénto

O Trexénto o l'é caraterizòu, inte l'ànbito de 'na scitoaçión polìtica ciù tribolâ, da l'afermaçión do vorgâ inti ûxi leterâi e de sò prìmme conpàrse inti àtti aministratîvi ascì. Però, aprêuvo a-e vàrie dediçioìn a poténse forèste ascì, a letiatûa lìgure a mànca inte quésto perîodo de 'n inportànte svilùppo outònomo, tànto chi-â ciù pàrte de òpere de sto sécolo chi, ségge de pröza che de poêxîa, a l'é in realtæ 'na traduçión de scrîti in latìn, françéize, catalàn ò âtre léngoe.

Pe dindavéi, aprêuvo a 'na çèrta uniformitæ di têmi tratæ, spécce se religiôxi, no l'é goæi precîzo a dataçión de quéste òpere, con vàrri tèsti do Quatroçénto che poriéivan êse da segónda meitæ de quéllo prìmma, e o no l'é mànco segûo o poxiçionaménto sociâle de quésti scrîti in vorgâ. Scibén ch'o l'é fêua de dùbio che gh'êa 'n pùblico de gùsti ciù èrti, cómme testimoniòu da-a lèsta difuxón da *[[Divinn-a Comédia|Divìnn-a Comédia]]* a Zêna (che, pasàndo pi-â Ligùria, a l'êa fîto arivâ in Spàgna ascì), l'é poscìbile che l'inportànte produçión de làode, spantegâ a livéllo teritoriâle tra conponiménti a Sànn-a, a-a Prîa, a Zêna e a-o Finâ, a se diférençie inte vàrri regìstri, co-o ciù comùn ch'o se lîga a-a tradiçión de làode céntro-italiànn-e, inportæ da-i Disciplinànti e dòppo dêuviæ inti cànti in cöro, co-i prìmmi abòssi de raprezentaçioìn dramàtiche ascì. Quésti conponiménti, óltre che pi-â normâle evoluçión lengoìstica, se conserviàn pe têmi tòsto pægi inti sécoli a vegnî, tra i quæ se pêu aregordâ a ciù antîga testimoniànsa conosciûa in arbenganéize, 'na *preghêa a-a Vèrgine* do 1461.

De lóngo tra i tésti religiôxi, a-o Trexénto remóntan de òpere con di âtre fonçioìn ascì, scrîte sorviatùtto inta fórma de pröza. Tra quéste gh'é 'n inportànte grùppo de conponiménti de tîpo morâle, realizæ inti *[[Scriptorium|scriptoria]]* monàsteghi (spécce di domenichén, ch'àivan a Zêna 'n *studium generale* bén prìmma da fondaçión de l'Universcitæ) pe-e cazàsse da çitæ, fàndo a traduçión de òpere in âtre léngoe, e de chi difûxi tra i mercànti ascì. Quéste òpere són caraterizæ da di stîli bén bén diferénti, anàndo da quélle ciù èrte con contegnûo dotrinâle cómme e *Questioim de Boecio* a de âtre, con senplificaçioìn teològiche e de livéllo ciù popolâre, da-o contegnûo elaboròu in sénso ciù naratîvo cómme-o *Tratao de li VII peccai mortali*, traduçión de 'n òriginâle de Sàn Gêumo pe mêzo de *La somme le roi* scrîta pò-u rè Féipo III de Frànsa. St'òpera chi, unn-a de ciù antîghe pröze in zenéize, a l'é stæta tradûta da præ Gêumo da Bâvai, a favô "*de quilli chi sam letera como de quilli chi no la sam*", con l'intençión de trasmétte prinçìppi étichi e morâli a-a clàsse borghéize, lontànn-a da-a ciù stréita coltûa religiôza. Tra e òpere popolâri se pêu ancón aregordâ o tratâto in scî *Vìççi e virtù* pi-â cazàssa de Sàn Bertomê in Sànta Màia de Castéllo, tradûto da-o Lùcco Patê insémme a di âtri scriti, e 'na traduçión do 1353 de l**Epistola'' atriboîa a [[Benàrdo de Ciaravàlle|Sàn Benàrdo]], fæta da-o [[Zâne de Brùn]] pe 'n pùblico borghéize, scrivéndo inte 'n mòddo pràtico da bónn-a conduçión de l'inpréiza.

O Trexénto, coscì cómme o sécolo dòppo, o l'é dónca caraterizòu da di tèsti ciù ò mêno religiôxi, ségge de tîpo ciù dotrinâle che co-ina strutûa ciù naratîva, ma a ògni mòddo pâ che mànche o pasàggio de ciù pe arivâ a di lìbbri scrîti pò-u séncio piâxéi de lêze de stöie, co-ina fàrta inta produçión de racónti làichi sénsa 'na fonçión didascàlica. A ògni mòddo, l'é probàbile che sto fæto chi o ségge dovûo a-i gùsti de l'época, tànto ciù se raportâ a-a difuxón contegnûa di contenporànni toschén, dónde êan de òpere bén bén ciù comùn.

In sciâ fìn, l'é inte quésto sécolo chò-u zenéize o l'à comensòu a êse dêuvòu inte tànti scrîti de natûa no leterâia, cómme létie e papê ciù ò mêno ofiçiæ emìssi da-a cançelàia do Comùn ò da di âtre aministraçioìn. Gh'é pöi i prìmmi statûti de àrte e de cazàsse scrîti in vorgâ, óltre a di tòcchi in lìgure inti statûti de comunitæ de [[Rivêa]] e de l'entrotæra, dónde e fórme centrâli do zenéize coménsan e êse declinæ a-a manêa do pòsto. Se prodûxe coscì i prìmmi àtti pràtichi inte 'n vorgâ locâle, cómme prezénpio i papê, do [[1384]], pe l'apàlto da refæta do canpanìn da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]]. O ciù inportànte grùppo de papê no leterâi o l'é però quéllo formòu da 'na série de àtti diplomàtichi ofiçiæ dónde s'ascìste a l'ûzo do zenéize inte pràtiche internaçionâli, a testimoniànsa de l'inportànte ûzo do lìgure, spécce into [[Levànte]], cómme léngoa de diplomaçîa za into sécolo XIV, pe vegnî ancón ciù comùn inte quéllo sucescîvo. Tra quésti papê, dötréi tra-i ciù conosciûi remóntan pròpio a-o Trexénto, cómme e ''Instruçioìn polìtiche a Segoràn'' (dòppo o [[1339]]), e ''Propòste de aleànsa co-o rè d'Ungherîa'' ([[1352]]), 'na ''Létia a l'amiràlio de Turchîa'' ([[1356]]) e o ''[[Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto de l'Òrda d'Öo|Tratâto co-o Khàn di Tatâri]]'' ([[1380]]-[[1381]]).

=== Quatroçénto ===


Into sécolo XV se gh'à 'na letiatûa ch'a contìnoa a tradiçión do Trexénto, sénsa avéi di gròsci cangiaménti in scî têmi tratæ ò inta fórma di conponiménti. S'ascìste a 'na diminuçión de testimoniànse de poêxîa ségge religiôza che didascàlica, a despêto da produçión de làode che, segóndo 'na tradiçión bén areixâ inta socjêtæ de l'época, a contìnoa a sò fortùnn-a da-o sécolo prìmma. In particolâ da-o Quatroçénto gh'é quàrche novitæ inte làode, ch'a vêgne da 'n'evoluçión bazâ in scî scrîti tosco-ùnbri de quésto sécolo, che, scibén sénsa di grén cangiaménti, són caraterizæ da 'na nêuva spiritoaliæ, ciù dimìssa e personâ.

Pi-â pröza a caràtere religiôzo, ancón mêno che into Trexénto, gh'é 'na produçión bén contegnûa e che, pe de ciù, a contìnoa a ripête de lóngo e mæxime fórme e i mæximi modélli za dêuviæ inti ànni pasæ. Mànco a prìmma introduçión da [[Stampa|stànpa]], inti [[Anni 1470|ànni setànta de quésto sécolo]], a l'ariêsce a dâghe nêuva vìtta, co-a difuxón de ste òpere chi ch'a l'arèsta limitâ a-e cazàsse e a pöchi âtri sogétti. E pöche novitæ de l'época són de caràtere sorviatùtto lengoìstico, co-o scentâ de òpere de derivaçión françéize e 'na ciù gràn difuxón de quélle toscànn-e, dovûa a 'n'avertûa a 'n panoràmma ciù ànpio ch'a vêgne da-i fæti polìtichi de quélli ànni, a ògni mòddo no sénsa de rexisténse a adotâ do tùtto i modélli forèsti. Defæti, scibén che no se posse ciù parlâ de 'na vêa traduçión, a letiatûa rielaborâ inti ''scriptoria'' lìguri a contìnoa a avéi 'n'inflesción ciù zenéize, ciù ò mêno marcâ in sciâ bâze de l'ûzo ò do pùblico destinatâio de l'òpera. Inti scrîti religiôxi minoî, ségge locâli che inportæ, s'ascìste a 'n asbasciaménto da ménn-a di tèsti, abandonàndo çèrti têmi ciù èrti e, pi-â ciù pàrte, limitàndose a quélli in scê questioìn de vìtta ciù pràtiche, inte l'ànbito do contràsto tra-o pramàtismo mercantîle e-e ùrtime infloénse de misticìsmo.

Pe cóntra, into córso do sécolo XV gh'é 'n ciù làrgo ûzo scrîto do vorgâ inte matêie pùbliche, ligòu sorviatùtto a-a pràtica di debæ pùblichi in de magistratûe cómme o [[Conséggio di Ançién (Zêna)|Conséggio di Ançién]]. Defæti, méntre a trascriçión di verbâli de sòlito a l'êa fæta in latìn, de lóngo ciù comùn a l'êa diventâ a pràtica de trascrîve inta léngoa òriginâle i intervénti ciù inportànti e in particolâ e coscì dîte "Propoxiçioìn", sàiva a dî quélli discórsci che servîvan a introdûe a matêia de discusción. Tra sti àtti chi, inportànte testimoniànsa lengoìstica de 'n zenéize èrto e tòsto pûo, se pêu aregordâ a propoxiçión do [[1437]] cóntra o [[Galioto do Caretto|Galiöto do Carétto]], [[Marchexùn de Finô|marchéize do Finâ]], ò quélla do [[1467]] pi-â riparaçión do [[Meu (Zêna)|Mêu]], testimonànse de 'na pràtica consolidâ con fórme e esprescioìn ricorénti.

A poêxîa civîle, a despêto de 'n'inportànte fàrta de testimoniànse into Trexénto che però a no dêv'êse asolûta eséndoghe a necescitæ de 'n tràmite pi-â tradiçión insâ da l'Anònimo, into Quatroçénto a l'incoménsa tórna a svilupâse, portàndo de novitæ che saiàn e bâze pe l'inportànte letiatûa do sécolo a vegnî. Tra quéste òpere, tùtte con di ciæi rimàndi a-a poética de l'Anònimo, s'aregórdan a ''Relaçión de l'atàcco e diféiza de Scîo'' de l'[[Andrieu Giustiniàn Bànca]], e rìmme de l'[[Andrîa Bùrgou]] e 'n ''epithalamium'' do [[Iàcopo Braxéllo]], outô de quàrche conponiménto polìtico ascì, scibén che scrîto inte 'n zenéize mêno sccétto aprêuvo a-a fonçión diferénte di doî tèsti.

Con l'introduçión da stànpa, into [[1473]] s'ascìste a-a produçión de 'n scrîto bén interesànte, o lunâio ''La raxone de la Pasca'', tradûto da 'n'òpera in latìn do Braxéllo e prìmmo inconàbolo zenéize. Da quésto lunâio, o prìmmo de 'na lónga tradiçión, se védde 'n pasàggio fondamentâle inta ridefiniçión ideològica da Naçión lìgure: co-a lónga descriçión da Ligùria chi contegnûa se gh'à 'n procèsso de teritorializaçión da ''natio'' che, co-a pérdia da ciù pàrte do "''commonwealth''" de colònie, a s'indentìfica co-a sò tærafèrma. Pe de ciù, gh'é a prìmma introduçión de 'n têma tànto câo a-a letiatûa lìgure scìnn-a-a giornâ d'anchêu: abandonàndo, pò-u retîo da l'Otramâ, o concètto de l'anbiénte lìgure cosmopolîta tìpico de l'Anònimo, se pàssa a di têmi retòrichi lìgæ a-o paizàggio, cómme prezénpio quéllo do schéuggio ciù tàrdi repigiòu da âtri outoî.

Tra i ùrtimi scrîti publicæ tra a fìn do sécolo e i prìmmi decénni de quéllo dòppo, gh'é 'na série de cùrte cansoìn, laménti e conponiménti, de ménn-a e léngoa no goæi milîa. Ste òpere chi, derivæ da-e grén rivoluçioìn polìtiche de quélli ànni, se lîgan a 'n procèsso de ricùpero da memöia stòrica façilitòu da-a publicaçión di Anâli do [[Zórzo Stélla]] e da 'na çèrta circolaçión de l'ideologîa [[Umanìsmo|umanìsta]] (bén contegnûa in Ligùria, dónde se pêu parlâ de 'n "sâto" da-a tradiçión medievâle a 'na spécce de Rinasciménto antiçipòu) ch'a pòrta a ciànze i ténpi antîghi, confrontæ co-a decadénsa de quélli contenporànni.

== Etæ modèrna ==

=== Çinqueçénto ===

O Çinqueçénto o l'é 'n sécolo, coscì cómme pe-i fæti polìtichi, de gréndi cangiaménti into móndo da letiatûa ligùstica. Scibén che no gh'é stæto 'na rivoluçión rispètto a-a tradiçión leterâia di sécoli pasæ, s'ascìste a di inportànti cangiaménti ideològichi, con l'abandón progrescîvo de çèrti géneri cómme a pröza religiôza e morâle e a nêuva fortùnn-a de âtri cómme, in particolâ, i conponiménti a têma civîle. L'é pöi inportantìscimo l'arîvo a Zêna da coscì dîta "Questión da Léngoa" ch'a saiâ rielaborâ inte 'na ciâve ligùstica, portàndo a-a chéita inte l'ûzo de pràtiche ciù mediêvâli e a 'na sudivixón de fonçioìn tra i còdichi, co-o toscàn, struménto pi-â comunicaçión èstra-locâle dotòu de 'n èrtìscimo valô leterâio, ch'o l'é mìsso de fiànco a-o zenéize, ciæo struménto pe l'afermaçión da pròpia diverscitæ dotòu de 'n'inportànte tradiçión leterâia, sénsa che ghe ségge 'na distinçión into ràngo di doî còdichi.

A gràn particolaritæ do panoràmma ligùstico do Çinqueçénto a l'é a mancànsa de 'na conpetiçión tra i doî còdichi bazâ in sce l'amisción di lìmiti atriboîi a quéllo locâle, a diferénsa de quéllo ch'o l'é capitòu da âtre pàrte e scimilménte a quàrche esperiénsa eoropêa, ma, a-a revèrsa, l'é pròpio a poêxîa in zenéize a raprezentâ a produçión poética ciù scignificatîva, inovatîva e a supòrto do dibàtito polìtico. Quésta poxiçión a l'é stæta raforsâ da âtri fatoî, cómme a mancànsa de 'na fórte incidénsa de l'espresción toscànn-a inta divulgaçión de 'n'inmàgine da realtæ regionâle, co-ina mancànsa de caraterizaçión locâle di lìguri chi scrivéivan in toscàn, dotæ pe cóntra de 'na vixón ciù cosmopolîta ch'a se ciù tàrdi difûza tra i outoî in zenéize ascì. O ròllo pigiòu da-o zenéize o l'àiva coscì suscitòu e crìtiche e i interèsci de âtri leteræ da penîzoa, ch'êan aprêuvo a trovâ 'n modéllo lengoìstico universâle. Inte st'ànbito chi, ciù che de polémiche anti-toscànn-e e poxiçioìn do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] pàn êse 'na reaçión a quélle anti-zenéixi de leteræ forèsti, co-e crìtiche ch'àn avûo l'efètto de rinforsâ a conscénsa de 'na fórte òriginalitæ.

Tra e ciù grénde novitæ do Çinqueçénto gh'é a gràn difuxón de 'n nêuvo génere, conosciûo cómme e ''fròttore''. Quésto tîpo de letiatûa a se lîga a [[Cànti carnascialéschi|quélla carnascialésca]] toscànn-a, mascimaménte do [[Anton Francesco Grazzini|Lasca]], ma o repìggia vàrri eleménti da tradiçión ciù antîga, ségge da l'Anònimo che da-e rìmme do Bùrgou e do Braxéllo, co-a strutûa adotâ, a ''[[frottola]]'', ch'a l'à e sò òrìgine za into Quatroçénto. Scrîte sorviatùtto pò-u [[Carlevâ]], inte ''fròttore'' di outoî comme-o Fogétta ò l'[[Àngiou Grìllo]] metéivan o sò gùsto pe de sciortîe ciù sgréuzze e pe-i sénsci dóggi, in contràsto co-o regìstro de òpere ciù inportànti e co-în éxito ch'o se trovâva za sôlo inte çèrte poêxîe de l'Anònimo, dond'o tréppa do sò dogmatìsmo. Tra e prìmme òpere in zenéize a avéi 'n çèrto sucèsso fêua da Ligùria, co-a publicaçión de 'n'arecugéita a [[Venessia|Venéçia]] into [[1560]], pò-u sò stîle elaboròu e ''fròttore'' àivan contriboîo a-a nominâta de inconprenscibilitæ do zenéize, estremizâ into Seiçénto da-a lìrica concetìstica do Cavàllo. Pe de ciù, e ''fròttore'' e o prìmmo tiâtro baròcco, cómme evidençiòu scìnn-a inte ''Il barro'', comédia in toscàn do Fogétta, repigiâvan a 'n livèllo ciù bàsso o dibàtito lengoìstico de l'época, tànto da fâ pensâ che sti conponiménti chi avéssan a fonçión de promêuve e idêe e i concètti di ciù èrti salòtti zenéixi a-o livèllo popolâre ascì.

A pröza in vorgâ a l'à pe cóntra avûo 'n destìn diferénte: in particolâ quélla de caràtere religiôzo, fêua che quàrche produçión tardîa e a ògni mòddo fèrma da ciù de doî sécoli pe têmi e strutûe dêuviæ, a l'ìntra in fórte crîxi pe vàrie motivaçioìn. Gh'êa defæti e condànne do [[Concìlio de Trénto]] a-a pràtica litùrgica in vorgâ, arivàndo inte çèrti câxi a-a distruçión di vêgi tèsti, óltre che, co-a difuxón da stànpa, a 'na circolaçión ciù làrga di scrîti religiôxi che, superàndo o contèsto locâle, àivan o bezéugno de 'na léngoa ciù universâle. Scibén che ciù tàrdi e in di ténpi ciù lónghi, a mæxima questión a s'é prezentâ pe-i scrîti làichi ascì, portàndo a di éxiti diferénti. Prezénpio l'[[Aostin Giustignan|Aostìn Giustignàn]] o scrivéiva i sò Anâli inte 'n toscàn con quàrche ræa inflesción lìgure, diciaràndo però de no anâ aprêuvo a tùtte e sò régole "''non curandomi punto essere riputato toscano, sendo nato genoese''", méntre a storiografîa ofiçiâ a lê contenporània, sàiva a dî i Anâli do [[Iàcopo Bonfàdio]], a l'êa ancón scrîta in latìn, léngoa diféiza da l'[[Oberto Fogetta|Òbèrto Fogétta]], fræ do Pòulo, cómme quélla adàtta a 'n ûzo universâle. Inta pràtica i setoî ciù interesæ da l'ûzo do latìn e do toscàn êan storiografîa, memöie e tratâti de polìtica méntre, pe cóntra, a poêxîa a no riêsce a avéi o mæximo sucèsso de quélla in zenéize, cómme se pêu védde paragonàndo de publicaçioìn de l'editô [[Cristòffa Zabâta]], sàiva a dî e vàrie ''Scelte di rime'' e l'avoxòu ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', gràn sucèsso editoriâle a diferénsa de prìmme. A ògni mòddo gh'é ancón di tèsti chi prezéntan in vorgâ ciù ò mêno messciòu, spécce àtti pràtichi ò létie - inclûze quélle de çèrti leteræ comme-o [[Giùlio Pravexìn]] - ma con vàrie eceçioìn chi vêgne sorviatùtto da-e Rivêe e quélla, do tùtto particolâ, do savonéize [[Zâne Aostìn Abòu]] che, co-in rimàndo a-i scrîti do sécolo pasòu, o refûa a normalizaçión di còdichi.

Pi-â poêxîa, caraterizâ ancón da 'na preferénsa totâle pò-u zenéize, òpera de grandìscima rilevànsa do Çinqueçénto e pe-i sécoli a vegnî a l'é stæta a za minsonâ ''Rime diverse in lengua zeneise'', stanpâ pi-â prìmma vòtta a Zêna into [[1575]] e segoîa da âtre çìnque ediçioìn scìnn-a-o [[1612]]. Fadîga editoriâle do Cristòffa Zabâta, inprezâio e promotô de coltûa òriginâio de [[Monegia|Monêgia]], inandiâ con l'intençión de publicâ 'n'òpera da lêze pò-u piâxéi de fâlo, pe sò voentæ a gh'à 'n regìsto elevòu, tànto che gh'é, co-o pasâ de nêuve ediçioìn de l'òpera, 'n procèsso de progresîva e programàtica eliminaçión de çèrti éxiti ciù destacæ da-o spìrito de l'arecugéita e dónca, in particolâ, de ''fròttore''. A ògni mòddo ste conpoxiçioìn chi, tànto comùn a l'época, tornâvan inte de poêxîe ch'êan 'na spécce de destruturaçión do livèllo ciù èrto da lìrica zenéize, cómme se peu védde inte di conponiménti do Dartónn-a, dónde gh'é 'na raprezentaçión "farsésca" de l'amô in òtâve in parodîa a-o gùsto do [[Françesco Petrarca|Petràrca]]. Tra i outoî chi gh'àn di conponiménti inte st'arecugéita chi, óltre a-o [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] ch'o n'à scrîto a ciù pàrte, se pêuan aregordâ o [[Bernabè Çigâa Cazê]], o [[Viçénso Dartónn-a]], o [[Benàrdo Castelétto]], o [[Benéito Schenón]], o [[Loénso Quésta]] e o [[Cristòffa Zabâta|Zabâta]] mæximo, méntre de quélli ànni gh'é ancón di manoscrîti ò de òpere d'anchêu pèrse de âtri outoî comme-o [[Françésco Buzénga]], l'[[Antoniöto Sòulo]], o [[Cézare Moràndo]], o [[Pierantönio Vìlla]], o [[Zâne da Vàize]], o [[Giobàtta Mónti]] e-e poêtésse [[Plàçida Pravexìnn-a]] e [[Pierétta Negrónn-a Scàrpa]].

=== Seiçénto ===

Coscì cómme pò-u sécolo pasòu, o svilùppo da letiatûa lìgure do Seiçénto o l'é determinòu da di inportànti fæti polìtichi, ch'àn portòu a 'na mêgio precizaçión de fonçioìn da léngoa locâle. Co-o lénto destàcco da-o contròllo spagnòllo, s'êa defæti deliniòu 'na nêuva polìtica de sovranitæ da pàrte de l'oligarchîa a càppo da Repùbrica, ch'a l'amiâva a restitoî a-a naçión a conplêta indipendénsa. Inte st'ànbito chi a letiatûa in zenéize, continoàndo o procèsso comensòu into sécolo prìmma, a l'à raforsòu o sò ròllo de struménto pi-â raprezentaçión de l'òriginalitæ colturâle e ideològica da Repùbrica, meténdose a-o servìçio do scistêma polìtico e de sò idêe de rifórma ascì. S'êa dónca acentoòu a contrapoxiçión tra a léngoa locâle e quélle ciù internaçionâli, màscime o toscàn e o spagnòllo, che, vegnìndo dêuviæ da-i aministraçioìn forèste, êan de lóngo ciù sentîe cómme ségno de 'n'ödiâ dipendénsa polìtica e colturâle. Coscì, partìndo da-e bâze stabilîe inte "Rimme diverse", l'é comensòu un confrónto tra i còdichi ch'o s'é svilupòu, segóndo o gùsto baròcco, inta riçèrca de éxiti artìstichi miliæ, co-ina gràn cûa into stîle e inta sperimentaçión.

A stagión da gràn poêxîa baròcca zenéize a l'é precedûa, inti ànni tra i sécoli XVI e XVII, da 'n cùrto perîodo de inportànte svilùppo poético da çitæ de [[Sann-a|Sànn-a.]] Chi, dónde giùsto da quàrche ànno gh'êa stæto e ùrtime produçioìn de gùsto quatroçentésco co-i scrîti de l'[[Zâne Aostìn Abòu|Abòu]], sénsa grén rivoluçioìn l'é arivòu i nêuvi modélli zenéixi. In particolâ, co-în'antiçipaçión do panoràmma zenéize, gh'êa a prezénsa de 'n dóggio modéllo raprezentòu, da 'na pàrte, da 'na poética elevâ ch'a contìnoa o stîle do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] e portâ avànti da-o màscimo poêta savonéize, o [[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]], inta sò contegnûa produçión in lìgure, e da l'âtra da-a poética de savonexitæ popolâre do [[Pantalìn Moâsànn-a]], ch'o l'àiva pigiòu cómme inspiraçión a letiatûa carlevæsca do Çinquençénto e i scrîti do [[Vinçénso Dartónn-a|Dartónn-a]].

A ògni mòddo, a prìmma meitæ do Seiçénto into móndo ligùstico a l'é marcâ da-a prezénsa do poêta ch'o l'à mêgio raprezentòu o spìrito da stagión baròcca, arivàndo in sciâ vétta de l'ûzo leterâio do zenéize co-ina lìnia de poêxîa in gràddo de stâ "''dro paro''" co-o rèsto da letiatûa eoropêa: o [[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]. O Cavàllo o l'é caraterizòu da 'na riçèrca stilìstica asolûta ch'a finìsce pe destacâlo da-o lengoàggio popolâre, portàndolo a l'ûzo de éxiti da-o gùsto antîgo, liberàndose da l'idêa de letiatûa ch'a preferîva l'espresción in vorgâ pi-â sò naturaléssa e rebaténdo coscì a-i pregiudìççi in sciâ "mêza léngoa" co-în'ecelénsa artìstica che, avoxâ da-i sò contenporànni, a l'àiva dimostròu a capaçitæ de sta léngoa chi de raprezentâ e arenbâ l'outocelebraçión de 'na civiltæ leterâia e artìstica. O Cavàllo, into córso de l'evoluçión da sò poética, o l'é finîo pe pigiâ e prerogatîve de poêta ofiçiâ de l'ideologîa repubricànn-a, a testimoniànsa da gràn inportànsa ch'a l'àiva pigiòu a léngoa into scistêma scinbòlico da Repùbrica, a confèrma do ligàmme tra l'ûzo leterâio do zenéize e l'elaboraçión de 'n'identitæ coletîva. A poética do Cavàllo, elevâ a memoràbile con l**Elogio* do Ciabrêa, a l'à dónca trasformòu a *Cittara* inte 'n gràn clàscico, publicòu inte vàrie ediçioìn za prìmma de l'Eutoçénto, portàndo o gùsto pe-i toìn èrti e âtri sò caràteri inta ciù pàrte da letiatûa di sécoli a vegnî.

Scibén che l'é stæto a poética do Cavàllo a êse celebrâ cómme màscima espresción do sò ténpo, pe dindavéi into Seiçénto no màncan de âtre lìnie de poêxîa che, lónxi da l'esperiénsa do Cavàllo, vàn aprêuvo a-o Fogétta carnascialésco e a-o Dartónn-a. Màscimo esponénte de quésta poética o l'é stæto o [[Giuliàn Rósso]], pe têmi e stîle o contrâio do Cavàllo, ciù aténto a-i umoî "carogê" e ch'o dêuviâva, no sénsa a costruçión artifiçiâle de 'n sociolétto cómme fæto da-o sò antagonìsta leterâio, un zenéize ch'o voéiva reprodûe quéllo do pòpolo e che pertànto o no l'êa adàtto pe-i sò contenporànni a raprezentâ l'inmàgine inlùstre che se dâva a-a léngoa naçionâle. A sò produçión a se distìngoe pe 'n'interesànte inventîva lengoìstica, con de particolæ riproduçioìn di anbiénti naturâli e urbén e 'na vénn-a de pescimìsmo che inte quàrche conponiménto a l'arîva scìnn-a 'n'ascôza crìtica sociâle.

Óltre a-o Cavàllo e a-o Rósso, màscimi raprezentànti da poêxîa lìgure do Seiçénto, gh'é 'n çèrto nùmero de outoî mêno conosciûi, de vòtte con di sò scrîti inta *Cittara Zeneize* ascì, pàrte de 'na produçión "minô" caraterizâ da éxiti e motivaçioìn diferénti. In particolâ, aregordémmo o [[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]], l'[[Aostìn Scciafìn]], l'[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]], o [[Giobàtta Merèllo]], o [[Fulgénçio Baldàn]] e o [[Françésco Bogiàn]]. Pe de ciù, s'ascìste a-a publicaçión de quàrche conponiménto scrîto in de parlæ locâli, tra i quæ resâta sorviatùtto a produçión do tagiàsco [[Stêva Rósso]], formâ da 'n poêmétto, *L'antico valore de gli huomini di Taggia*, e quàrche poêxîa, dónde, co-in têma a l'época ciù câo a âtre letiatûe regionâli, o sostegnîva a spontaneitæ do parlâ locâle, "léngoa naturâle", in scê léngoe ilùstri cómme o toscàn e o zenéize ascì, tùtte dôe conscideræ da lê cómme léngoe leterâie.

A diferénsa do sécolo prìmma, into Seiçénto gh'é stæto o prìmmo inportànte svilùppo do tiâtro zenéize, scibén ch'o l'é ancón bén bén limitòu inti spàççi e inta disponibilitæ de comediànti, mancàndo squæxi do tùtto di atoî do pòsto. In particolâ, do perîodo tra a raprezentaçión into [[1600]] de *La fonte stramba*, de outô sconosciûo, e quélla do *Genio ligure trionfante,* do [[Zân'Aostìn Polinâ]], into [[1697]] l'é sopravisciûo 'na vinténn-a de tèsti tiatrâli in pàrte ò do tùtto in zenéize, che a ògni mòddo êan destinæ a 'n ûzo ch'o poéiva êse sôlo intèrno. Defæti, óltre a-a nominâta de léngoa inconprenscìbile goâgnâ da-o zenéize, a fàrta de 'n tîpo tiatrâle lìgure bén caraterizòu e de atoî pe portâlo in scêna, o tiâtro zenéize o l'àiva svilupòu 'na riçèrca ezasperâ de acutésse, riferiménti a fæti, persónn-e e lêughi locâli, costànti sénsi dóggi, metàfore e metonìmie da-o zenéize carogê ciù stréito, tànto amæ da-o pùblico de l'época ma che rendéivan i spetàcoli do tùtto inconprenscìbili a-i forèsti. Adreitûa, inte 'na batûa pi-â sò comédia *Comici schiavi*, o Brìgnoe o l'arîva a trepâ do stîle ch'o dêuviâva fàndo dî a-i sò personàggi: "*Pa che sei steta à Ziena à imparà re parole à senso doggio, v'asseguro che da questa vostr'arte, la se ghe ne seze in carrega, se sentissi solo unna dre Comedie che ghe fà ri zoveni à ro Carlevà, e ve gh'addotoreresci dentro, perche ne son tutte pinne*". De quésto perîodo, dónde fâ a sò prìmma conpàrsa a famôza màschera do [[Capoâ]] ascì, o tiâtro in zenéize o l'à avûo tra i sò outoî ciù avoxæ o [[Pêo Zâne Capriâ]], l'[[Antönio Giùlio Brìgno Sæ]], o [[Françésco Màia Mæn]] e o [[Zâne Andrîa Spìnoa]].

Si-â prìmma meitæ do sécolo a l'àiva raprezentòu un di moménti de màscimo fervô colturâle de Zêna, 'na lónga série de disgràçie inti ànni sùbito dòppo, insémme a-a mòrte do Cavàllo e do Rósso, a l'à portòu a 'na pérdia d'inportànsa artìstica da çitæ, corpîa da-a pèsta into [[1656]]-[[1657]], da-a [[Segónda goæra lìgure-piemontéize|goæra co-i piemontéixi]] do [[1672]] e da-o [[Bondardaménto de Zêna (1684)|bondardaménto françéize]] do [[1684]]. Gh'é pöi 'na stanchéssa de l'ativiæ colturâle, ch'a doviâ aténde o Sèteçénto pe poéise rinovâ, co-a coltûa làica ch'a patîva 'na fortìscima infloénsa e concorénsa da quélla religiôza di [[Conpagnîa de Gexù|Gezoîti]] ascì. Pi-â letiatûa in zenéize gh'é a pérdia de centralitæ de quélla a têma polìtico-civîle, co-i âtri têmi (sàiva a dî a lìrica d'amô e a poêxîa satìrica e burlésca) che no riêscian a svilupâse, arestàndose a-a ripetiçión di modèlli di ànni pasæ. De sti ànni chi s'aregórdan dötréi conponiménti de 'n çèrto interèsse, scibén che da-a ménn-a e da l'òriginalitæ bén bén ciù contegnûa, cómme a comédia *La Zingara* do [[Geliàndro Sganbào]] e, ciù inte l'ànbito celebratîvo, o *Genio ligure trionfante* minsonòu de d'âto. Pi-â poêxîa, o vêuo lasciòu da-o céntro da región o làscia 'n pitìn de spàçio pe l'espresción inte variànte locâli, cómme testimoniòu da-i scrîti do ciavæn [[Zâne Françésco Bafîgo]]. In sciâ fìn, a sâda reaçión do govèrno zenéize depoî a l'atàcco françéize do 1684 a pòrta a quàrche tentatîvo de repigiâ o ròllo polìtico da letiatûa civîle de apénn-a mêzo sécolo prìmma, con l'ùnico éxito de 'n çèrto interèsse ch'o l'é o *Zena insendià* do [[Càrlo Andrîa Castagnêua]], ch'o prezénta quàrche inovaçión ch'a torniâ into sécolo sucescîvo.

=== Sèteçénto ===


Inta prìmma pàrte do Sèteçénto s'ascìste, ségge da-o pónto de vìsta polìtico che leterâio, a-a continuaçión da fórte crîxi ch'a l'àiva interesòu a Repùbrica. No gh'é goæi de testimoniànse di prìmmi decénni do sécolo, ma no mànca 'n interèsse rinovòu pi-â letiatûa di ténpi pasæ e in particolâ pe quélla do Cavàllo, cómme testimoniòu da-a ristànpa da sò *Cittara* inte ciù òcaxoìn. Inte st'ànbito chi, coménsa a conparî a figûa de l'outô ciù inportànte do Sèteçénto, o [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], za inpegnòu inte 'n progètto de diféiza do zenéize, vìsto da lê cómme 'n eleménto pi-â coexón da Naçión in qualitæ de struménto d'indentificaçión de tùtte e clàsse sociâli, de dónde partî pe 'n progètto de rifóma do Stâto.

Rivoluçión leterâia caxonâ da 'n'âtra rivoluçión, sàiva a dî [[Rivòlta de Zêna (1746)|quélla de Zêna do 1746]], a l'é quélla ligâ pròpio a-i fæti do [[Balilla|Balìlla]]: se gh'à 'n adesciâse da letiatûa zenéize, ciamâ a contâ e cantâ l'òrghéuggio rinovòu e o coràggio da popolaçión lìgure. Coscì, da-o nêuvo scioî da letiatûa civîle e celebratîva se svilùppa tórna 'n panoràmma colturâle de 'n çèrto interèsse, da-i éxiti diferénti e incentròu in sciâ figûa, de lóngo ciù inportànte, do De Frànchi. Quésta letiatûa "do 1746" a repìggia sorviatùtto a lìrica do prìmmo Seiçénto do Cavàllo, e a gh'à 'na dialética intèrna bén bén variegâ: partìndo da-i têmi comùn da celebraçión patriòtica e de l'ezaltaçión de l'ideâle repubricàn s'arîva a conponiménti da-o gùsto diferénte, chi vàn da-a naraçión fæta cómme cronàca, cómme inti scrîti do savonéize [[Ònoròu Antönio Gentî]] ò inte l'anònimo *Trionfo dro pòpolo zeneise*, a-a celebraçión épica e a-i éxiti ciù personæ do [[Gaitàn Galìn]], squæxi 'n precorsô do gùsto romàntico.

Si-â rivoluçión polìtica e leterâia a l'à consacròu o De Frànchi comm'o màscimo poêta in zenéize do sò sécolo, l'é vêa ascì ch'o no s'é arestòu a tratâ sôlo de quélli têmi, continoàndo a megioâ a sò poética e scrivéndo in sce de âtre questioìn. Scritô ségge de pröza che de poêxîa, o l'à repigiòu i vàrri regìstri da sò léngoa chi s'êan standàrdizæ inta letiatûa, co-o zenéize "èrto" do Cavàllo da 'na pàrte e quéllo "carogê" do Rósso da l'âtra, meténdoli insémme pe raprezentâ e dâ vôxe a-i sò personàggi diferénti. O poêta o pìggia dónca cómme modèllo e ciù despæge esperiénse leterâie, pasàndo da l'òniprezénte modèllo do Seiçénto, spécce inte lìriche d'amô, a 'n fìn gùsto [[Académia de l'Arcàdia|arcàdico]] - co-o De Frànchi ch'o l'êa inta [[Colònia Ligùstica]] - e barochétto, amiàndo de fónde inte 'na pàrte da sò produçión a mûxica co-a paròlla, con di éxiti de gràn elegànsa e senplicitæ.

Scibén che da-a ménn-a ciù contegnûa rispètto a-o "sécolo d'öo" ch'o l'êa stæto o Seiçénto, inta segónda meitæ do Sèteçénto s'ascìste a 'na çèrta ripréiza de l'ativitæ leterâia ligùstica, agiutâ da-a creaçión de 'na colònia de l'Arcàdia a Zêna, da vàrri studiôxi e leteræ óltre che da-o fórte svilùppo do [[giansenìsmo]] lìgure. Da-a fîta corispondènsa do De Frànchi co-i âtri outoî in zenéize se védde cómme a sò espertîxe a foîse a ògni mòddo centrâle pi-â produçión poética de l'época, cómme confermòu da-e concordànse che se pêuan lêze inti tèsti di sò colêghi. Óltre a-a publicaçión do tùtto particolâ da traduçión do [[A Gerusalemme liberâ|màscimo poêma]] do [[Torquato Tasso|Tàscio]] con *Ra Gerusalemme deliverà*, promòssa pròpio da-o De Frànchi pe verificâ e poscibilitæ da léngoa, o rèsto da produçión poética a l'é de caràtere pi-â ciù pàrte popolâre, scrîto inte 'n zenéize carogê. Rizultâto de quésta evoluçión o l'é stæto l'astrénzise di ligàmmi tra i vàrri regìstri do zenéize: da 'na pàrte gh'é l'abandón de fórme ciù bàsse cómme a ditongaçión in -ie-, da quéllo moménto consciderâ "vilànn-a" e do zenéize parlòu fêua de [[Miâge de Zêna|miâge]], pe cóntra gh'é a chéita de numerôze de fórme ciù èrte ascì, fêua chi-â -r- intervocàlica, a fadîga tegnûa in vìtta into parlâ di nòbili. De quésta poética minô, a ògni mòddo bén inportànte pi-â sperimentaçión da nêuva léngoa poética e di géneri dêuviæ into sécolo a vegnî, tra i sò outoî se pêuan aregordâ o [[Bèrto Cùrlo]], o [[Gaitàn Galìn]], l'[[Anbrêuxo Cónti]], o [[Françésco De Feræ]], o [[Fabrìçio Giâno]] e o [[Toràrbo Armònico]]. Pe de ciù, into Sèteçénto gh'é a prìmma prezénsa de 'n çèrto nùmero de testimoniànse inti parlæ locâli, cómme 'na dóggia traduçión parçiâle da *Geruzalémme liberâ* inti parlæ de [[Uà|Oâ]] e de [[Roscigion|Roscigión]], probabilménte inandiæ in sciô modèllo de quélla do De Frànchi e scrîte pe 'na questión de canpanìn tra i doî pàixi. De Roscigión gh'é ascì o *Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre* do [[Luciàn Rósso]], outô de tèsti in zenéize e toscàn ascì, e da-o vixìn pàize de [[Sascê|Sascéllo]] se consérvan 'na cansón de goæra anònima e-e òpere do [[Zâne Loénso Federîgo Gavòtti]], scrîte tra a fìn do Sèteçénto e prinçìpio de l'Eutoçénto. Da-o ponénte se regìstra ancón 'n'òpera bén bén particolâ, o poêma *A canzun de Franzé u peguror* do [[Lùcco Màia Capón]], da lê scrîta into parlâ de [[Triöra|Triêua]], formâ de dêxe "cavi" sénsa 'n fórte ligàmme fra de lô e che pàn coligâse a-e tradiçioìn di pastoî do pòsto.

Coscì cómme a poêxîa, o tiâtro zenéize co-i sò personàggi o l'à conosciûo 'na fórte crîxi ascì, con l'abandón di modèlli de stànpo baròcco dond'o l'àiva avûo 'n ròllo de 'na çèrta inportànsa. A prìmma pàrte do sécolo a l'é dónca caraterizâ da pöche produçioìn, pe nìnte inovatîve e da-a ménn-a contegnûa, co-i pöchi ezénpi con de novitæ chi són di cùrti [[Intermêzo|intermêxi]] do [[Michê Oivê]] e de l'Anbrêuxo Cónti. Renovatô do tiâtro zenéize do Sèteçénto, cómme pò-u rèsto da letiatûa, o l'é stæto de lóngo o De Frànchi che, cuàndo a traduçión de numerôze comédie françéixi o l'àiva comensòu 'na rifórma di têmi e di géneri raprezentæ. A ògni mòddo, ciù de 'na sénplice traduçión, o De Frànchi o l'à bén bén rielaboròu e òpere, màscime do [[Jean-François Regnard|Regnard]], do [[Jean de Palaprat|Palaprat]] e sorviatùtto do [[Molière]], adatàndo personàggi e batûe a-o contèsto zenéize, tànto da azónze de bèlle sciortîe bazæ in sce l'ûzo de regìstri despægi ò âtre léngoe, inganciàndose a-a tradiçión do tiâtro do Seiçénto de mòddo che-e sò òpere foîsan aprexæ da pùblichi de clàsse diferénti.

Coscì cómme pi-â rivoluçión do 1746, l'âtro grànde fæto zenéize do Sèteçénto dovûo a 'na rivoluçión, sàiva a dî a creaçión da [[Repùbrica Lìgure]], o l'à portòu a 'n fortìscimo cangiaménto into panoràmma leterâio di ànni tra a fìn do sto sécolo chi e o prinçìpio de quéllo sucescîvo. Co-a [[Rivoluçión zenéize|rivoluçión giacobìnn-a de Zêna]], dòppo a creaçión da Repùbrica Democràtica se gh'à fîto a teorizaçión de 'na "stràdda zenéize" a-o nêuvo córso di fæti: cómme bén raprezentòu da-a letiatûa, dónde no gh'é de conponiménti pròppi do pòpolo menûo, se pêu consciderâ cómme 'na rivoluçión da borghexîa, che pi-â prìmma vòtta a l'é lìbera d'esprìmise e de discùtte, méntre no gh'é i ecèsci tìpichi da Frànsa, in particolâ aprêuvo a-o ròllo diferénte zugòu da l'aristocraçîa de dôe naçioìn. Gh'é stæto dónca a publicaçión de 'n gràn nùmero de papê cómme librétti, armanàcchi e *pamphlet* scrîti pe divulgâ tra o pòpolo i ideâli da rivoluçión, promovéndo però 'n'inmàgine ch'a désse seguéssa, dónde a ciù pàrte de crìtiche êan pe 'n scistêma econòmico sorpasòu e 'na burocraçîa ezagerâ. Pe de ciù, no gh'é goæi riferiménti a-i scìnboli e a-i têmi da [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]], co-ina coiôza ripetiçión no sôlo da poética do De Frànchi, ma de quélla do Cavàllo ascì, cómme testimoniòu da-a löde de l'[[Antönio Màia Posêu]] a-o prescidénte [[Cotàrdo Solâri]]. Co-a poêxîa ch'a l'êa dónca do tùtto ligâ a-a tradiçión precedénte, a despêto da rivoluçión polìtica, o tèsto ciù inovatîvo de l'esperiénsa repubricànn-a o l'é 'n interesànte diàlogo in pröza de l'[[Antönio Duràsso]] cóntra o trasformìsmo polìtico. Sto librétto chi, leçión picìnn-a de tiâtro desligâ da-a comédia do Sèteçénto, o l'é o precorsô di vàrri diàloghi polémichi do sécolo sucescîvo, spésse vòtte publichæ inti lunâi democràtichi e inti giornâli zenéixi.

== Etæ contenporània ==

=== Eutoçénto ===


==== Letiatûa in zenéize ====

L'Eutoçénto o coménsa pi-â coltûa zenéize co-o gràn sconcèrto dovûo a-a pèrdia da secolâ indipendénsa lìgure, fîto segoîo da 'n clìmma de ribelìsmo polìtico cóntra a "rivoltànte ingiustìçia". O zenéize o l'à coscì perdûo o ròllo d'eleménto costitutîvo de specificitæ aprêuvo a 'na diminuçión de òcaxoìn ofiçiæ d'ûzo, con sôlo a Gêxa ch'a l'à continoòu a dêuviâlo inta pràtica [[omilètica]] e [[Catechîximo|catechìsta]] in òpoxiçión a 'n govèrno conscideròu forèsto prìmma e liberâle pöi, contàndo in sce l'arénbo de l'identitæ coletîva popolâre. Sta scitoaçión chi a l'à fîto portòu a 'n adataménto inta manêa de scrîve o zenéize ascì, co-a chéita definitîva da -r- intervocàlica inta letiatûa ciù èrta ascì, e l'ûzo in ciù gràn quantitæ de vàrri italianìsmi, giustificòu da-a necescitæ, comm'o scrivéiva o [[Loîgi Michê Pedevìlla|Pedevìlla]], de 'na ciù fàçile conprensción di tèsti. Ségno ciæo do nêuvo córso, into [[1814]] se regìstra pi-â prìmma vòtta, inta *Gazzetta di Genova*, a conpàrsa de l'etichétta "dialétto" depoî a-a paròlla "zenéize" che, scibén co-in sénso despægio da quéllo ch'o l'à pigiòu d'anchêu o tèrmine, o raprezentâva za 'n gràn ridimenscionaménto pe l'antîga léngoa leterâia. De chi, l'é nasciûo o bezéugno de studiâ a "léngoa" e defæti l'é pròpio inte l'Eutoçénto che coménsa a publicaçión di prìmmi vocabolâi, spécce quéllo de l'[[Gioxeppe Oivê|Oivê]] do [[1841]] e quéllo do [[Gioanìn Cazàssa|Cazàssa]] do [[1851]], ciù tàrdi inrichîo inta segónda ediçión do [[1876]].

Inte st'ànbito chi, co-a pèrdia de l'èrta fonçión aministratîva, a letiatûa a s'asbàscia a 'n livèllo "dialetâle", co-o Martìn Piàggio ch'o l'à avûo o ròllo de tranxiçión tra i doî moménti, anàndo da 'na pàrte a inougurâ o gràn sucèsso di lunâi co-o sò *Sciô Reginna*, e da l'âtro a continoâ o gùsto neoclàscico inte föe de l*'Esopo zeneize* e adotàndo ciù tàrdi 'n moderòu gùsto romàntico ascì. O Piàggio o l'à coscì inouguròu 'na tradiçión de poêxîa pe contegnûi e divulgaçión de tîpo borghéize e da lê àn pigiòu l'inspiraçión i sò sucesoî, destancàndose però da-a sò prudénsa polìtica e da-e sò conceçioìn estétiche, tànto chi-â mêgio produçión poética da meitæ do sécolo, raprezentâ da outoî cómme o [[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]], o [[Giöxèppe Peagàllo]], o [[Cristòffa Castelìn]], o [[Françésco Pisórno]] e o [[Loîgi Michê Pedevìlla]], a l'é caraterizâ da 'n [[romanticìsmo]] liberâle e outonomìsta, da-i fórti toìn anti-sabòudi.

Inti [[Anni 1860|ànni Sciusciànta de quésto sécolo]], co-a progrescîva crîxi di lunâi, s'ascìste a-a difuxón de 'n nêuvo tîpo de publicìstica, de lóngo liberâle e anti-sabòuda: a-i 23 de zenâ do [[1868]] gh'é defæti a publicaçión do prìmmo nùmero de "[[O Balilla|*O Balìlla*]]", a primìscima stànpa periòdica in zenéize. Sto giornâle chi, insémme a di âtri da-a duâta ciù cùrta, o pêu êse conscideròu a prìmma publicaçión in lìgure pe dindavéi da-o tàggio popolâre. Defæti o regìstro dêuviòu o l'é pægio a quéllo di sò destinatâi, tànto che, co-in paralelìsmo eoropêo, si-â poêxîa borghéize de inìçio sécolo a l'êa o corispondénte zenéize pò-u [[realìsmo]], sti giornâli chi se pêuan za consciderâ d'inspiraçión [[Naturalìsmo|naturalìsta]]. Tra i nómmi ciù inportànti ch'àn scrîto pe quéste publicaçioìn pöco conosciûe se pêu aregordâ o [[Giöxèppe Pòggi]], o [[Bertomê Mòrchio]] e o [[Doàrdo Michê Ciòzza]]. I giornâli in zenéize no són però sôlo 'n'inportànte publicaçión in quànto tâ; defæti, pe mêzo de sti papê chi, s'êa svilupòu o génere di [[Romànso d'apendîce|romànsi d'apendîce]] in zenéize. De sòlito scrîti da-i mæximi outoî che contriboîvan co-i pròppi artìcoli, a çinquanténn-a de istöie d'anchêu conosciûe, a despêto de 'na ménn-a ch'a no l'êa pròpio milîa, a raprezénta o prìmmo inportànte tentatîvo de svilupâ 'na naratîva in zenéize, da-i têmi e da-i contegnûi ciù disparæ. Tra e raxoìn d'interésse pe quésto tîpo de publicaçioìn gh'é e sò anbientaçioìn e-e polémiche polìtiche e sociâli, cómme a questión de l'emigraçión contegnûa into *Ginn-a de Sampedænn-a*, atriboîo a-o Pòggi e un di romànsi ciù avoxæ de sto perîodo chi. A stagión di giornâli zenéixi a l'à però patîo 'na gràn batòsta into [[1883]], con de nêuve lézze in matêia de stànpa che, inta pràtica, àn limitòu a poscibilitæ de difónde l'informaçión locâle into lengoàggio ciù inmediâto; a ògni mòddo con l'inportànte eceçión do *Balìlla*, publicòu ògni dôe setemànn-e scìnn-a-o [[1904]].

I ànni de pasàggio tra i sécoli XIX e XX són caraterizæ da-a progrescîva "dialetizaçión" da letiatûa zenéize, procèsso ch'o l'êa za comensòu da vàrri decénni ma che scìnn-a quéllo moménto o l'êa contrastòu da-e numerôze rexisténse cóntra 'na fonçión minoritâia do lìgure inti ûxi lengoìstichi regionâli. Tra i ùrtimi poêti co-ina vixón èrta do zenéize s'aregórdan o [[Giobatta Vigo]] e o [[Luigi Domenico Farina]], co-o sò recùpero de pàrte da poética do Çìnque-Seiçénto, ligâ a-e ùrtime infloénse do gùsto romàntico ascì, e o [[Carlo Malinverni]], ch'o l'amiâva de pasâ inta poêxîa zenéize e sugestioìn do [[Decadentìsmo]] eoropêo. In sciâ fìn, 'n anbiénte ch'o l'êa ancón ligòu a-i modèlli ciù antîghi o l'êa quéllo eclesiàstico, anti-unitâio e convìnto da teorîa da sanitæ morâle di paizén, lìberi da-i mâ da vìtta urbànn-a, màscime o [[socialìsmo]], raprezentâ da di outoî cómme o [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], l'[[Alessandro Monti]] e, sorviatùtto, o pàddre [[Angelico Federico Gazzo]]. Pe cóntra, de figûe cómme o [[Nicolin Baçigalô|Niccolò Bacigalupo]] àivan za comensòu a adotâ 'n tàggio vernacolâre inte sò òpere poétiche e de tiâtro, raprezentàndo 'na borghexîa legitimìsta che da-e sò scinpatîe polìtiche a l'acetâva o ròllo minoritâio da léngoa regionâle, prelùdio do sò abandón definitîvo in favô de quélla che, sôlo 'n sécolo prìmma, a ghe stâva ancón "*dro paro*".

==== Letiatûa inte âtre parlæ ====

A despêto de 'na çèrta produçión poética into sécolo pasòu, de l'Eutoçénto no gh'é goæi de testimoniànse scrîte in de parlæ diferénti da-o zenéize, ancón conscideræ inte 'na poxiçión ciù bàssa da variànte ilùstre. Pe sta raxón chi i prìmmi éxiti ciù òriginâli, tra a fìn do Sèteçénto e o prinçìpio do sécolo sucesîvo, arîvan sorviatùtto da pàixi de montàgna cómme [[Campo|Cànpo]], [[Sascê|Sascéllo]] ò [[Triöra|Triêua]] e, ciù che amiàndo de destacâse da-i modèlli zenéixi, pàn comensâ a diferençiâse aprêuvo a 'n ànbiente despægio e lontàn da-o céntro. Defæti, inte çitæ da Rivêa se védde cómme se ségge fîto difûzo a tradiçión di lunâi reginién, con quélli de [[Sann-a|Sànn-a]] (tra i ciù antîghi, curæ a-o prinçìpio da-o [[Francesco Pizzorno]]), de [[Sanremu|Sanrémmo]] e da [[A Spèza|Spézza]] che vàn do tùtto aprêuvo a-o modèllo zenéize.

E prìmme esperiénse ciù inportànti de letiatûa inte variànte locâli, ciù lìbere da-i modèlli do céntro, coménsan a mostrâse inti urtimìscimi ànni do sécolo XIX, e in particolâ a-e dôe estremitæ da región, Spézza e l'[[Intemelia|Intemélia]], de dónde partiâ l'inportànte tradiçión poética inte âtre parlæ che da-o Nêuveçénto a contìnoa scìnn-a-a giornâ d'ancheu.

==== Tiâtro ====
Pò-u tiâtro, inta prìmma pàrte de l'Eutoçénto no gh'é de òpere de gràn inportànsa, defæti za inti ànni da repùbrica democràtica a sò ativitæ a l'êa limitâ pò-u ciù a-a raprezentaçión de òpere do Sèteçénto ò a l'adataménto de quélle in de âtre léngoe. Tra ste chi, aregordémmo l'anònimo melodràmma *Achille in Sciro*, adataménto da-o [[Pietro Metastasio|Metastasio]] caraterizòu inte ripréize sucescîve da l'azónta de vàrri riferiménti anti-sabòudi. Tra i sécoli XVIII e XIX s'êa pöi comensòu a svilupâ 'n nêuvo génere de tiâtro popolâre, 'na spécce de [[Fàrsa (génere de tiâtro)|fàrsa]] costroîa cómme imitaçión e destruturaçión de modèlli forèsti e locâli con l'azónta de personàggi fìssi cómme o *Barodda*, spésse vòtte mìssa in scêna con de marionétte. Tra i personàggi "in càrne e òsse" o ciù avoxòu o l'êa de segûo o *Sciô Reginna*, figûa che pâ ch'a vêgne da 'n sogétto existîo pe dindavéi e diventòu célebre gràçie a l'outô-comediànte [[Doménego Garèllo]] e ciù tàrdi a-o [[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]] ascì, ch'o l'àiva dêuviòu inti sò lunâi. A sôla eceçión inte quésta produçión minô a l'é a comédia inte tréi àtti *Il matrimonio di Goldoni* do [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]], da-a ménn-a e o stîle bén bén ciù èrto e ùrtimo tentatîvo de métte a giórno l'antîga tradiçión do tiâtro zenéize a ciù léngoe.

A segónda fâze do tiâtro zenéize de l'Eutoçénto a l'é pe cóntra quélla caraterizâ da-a figûa do Baçigalô, conscideròu cómme o fondatô do tiâtro dialetâle zenéize. Lê o l'à scrîto 'na série de copioìn pe-e conpagnîe de l'época, che scìnn-a quéllo moménto dêuviâvan sorviatùtto traduçioìn de òriginâli in de âtre léngoe, caraterizæ pi-â ciù pàrte da 'n'anbientaçión borghéize. E òpere do Baçigalô aviàn 'n gràn sucèsso scibén che, pe dindavéi, ciù che pi-â ménn-a ò l'òriginalitæ di conponiménti o saiâ dovûo a-a ripréiza di copioìn da pàrte do [[Gilberto Govi]], chi gh'àn dæto 'na gràn fàmma. Pe de ciù, gh'é stæto 'na série d'âtri outoî minoî de òpere de tiâtro, cómme o [[Costantino Preve]], o [[Piero Maffei]], l'[[Alfonso Ghiotti]], o [[Davide Castelli]]. A ògni mòddo a comédia d'anbiénte borghéize a no l'êa l'ùnica espresción da dramaturgîa in zenéize de quélli ànni: in fórte contrapoxiçión a sta chi pe contegnûi e propòxiti gh'é stæta l'òpera do pàddre [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], ligâ a 'na promoçión atîva da léngoa regionâle tra i anbiénti da Gêxa, ch'a dêuviâva pe rielaborâ inte 'n mòddo conservatô l'inpégno polìtico-sociâle da "schêua" liberâle. Co-i sò scrîti o Persoglio, ch'o l'adêuviâva 'na léngoa mêno italianizâ rispètto a-i liberâli, gh'é stæto o prìmmo tentatîvo de creâ 'na comédia ch'a no servìsse sôlo a demoâ o pùblico ma ch'a désse di pónti de riflesción ascì. Però, co-a direçiòn dialetâle ch'o l'àiva pigiòu o tiâtro zenéize, o rinovaménto do Persoglio a-a dramaturgîa zenéize o l'é restòu in sciâ fìn un câxo izolòu.

=== Nêuveçénto e ancheu ===


==== Letiatûa in zenéize ====

O Nêuveçénto o s'àrve co-o triónfo da lìnia de penscêo da letiatûa vernacolâre, con l'espresción in lìgure ch'a vêgne sénpre ciù ridimenscionâ a 'n sénplice struménto de raprezentaçión da pròpia regionalitæ. Sto fæto chi, in pàrte aceleròu da-a nàscita da "lìnia lìgure" inta lìrica de léngoa italiànn-a portâ avànti da-i gréndi poêti de l'época, o l'é ligòu inte 'n mòddo stréito a l'aceleraçión do procèsso de dequalificaçión colturâle da léngoa regionâle aprêuvo a l'afermâse do [[fascìsmo]]. Defæti o regìmme, a-o mêno scìnn-a-a fìn di [[Anni 1930|ànni Trénta]], o no l'àiva 'na polìtica de fórte contràsto a l'espresción regionâle, però o l'êa bén aténto (coscì cómme da âtre pàrte) a evitâ e potençialitæ de léngoe locâli de raprezentâ 'n'indentitæ "âtra", mesciàndo a càrega everscîva dovûa a 'n'òriginalitæ colturâle a 'n'inocénte dialética de pàize. L'é coscì che se svilùppa o concétto travizòu de "dialétto" ch'o contìnoa scìnn-a-a giornâ d'anchêu, teorîa a l'época condivîza ségge da-i inteletoâli do regìmme che da quélli democràtichi.

In particolâ, a dequalificaçión do zenéize a l'é stæta favorîa da çèrte pràtiche dialetâli, spécce o tiâtro do [[Gilberto Govi|Govi]] e a cansón satìrica e bonelànn-a, scibén che, pe dindavéi, o panoràmma o l'êa bén bén ciù rìcco da sôla prezénsa de l'[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]], de vòtte celebròu cómme l'ùnico poêta scignificatîvo do Nêuveçénto in lìgure. Ségge prìmma che avànti a lê, gh'é stæto vàrri poêti ch'àn fæto pàrte da lìnia lìrica in zenéize e in de âtre parlæ, ch'a l'anâva aprêuvo a-a stagión da fìn de l'Eutoçénto portàndo a continoaçión e inovaçión a tradiçión leterâia ligùstica. Gh'é defæti l'espertîxe do savonéize [[Giuseppe Cava]], continoatô da poética do Malinverni, i scrîti de l'[[Ettore Chiappe]] e do [[Giuseppe E. Pedemonte]], ch'àn portòu o gùsto do [[scinbolìsmo]] in zenéize, e o [[Francesco Puppo]], ch'o repìggia a poética do [[Framénto (génere leterâio)|framénto]]. Pöi, gh'é ancón e figûe de l'[[Italo Mario Angeloni]], co-a sò convinçión polìtica into regìmme che gh'à dæto a-o prinçìpio 'n'estética [[Futurìsmo|futurìsta]] pe pöi virâ in sciô gùsto [[Parnasianêximo|parnasiàn]], do [[Carlo Domingo Adamoli]], co-i sò scrîti cóntra a goæra, de l'[[Alfredo Gismondi]] e de l'[[Aldo Acquarone]]. A ògni mòddo, pi-â letiatûa de l'época, a poxiçión do Firpo a l'é de lóngo centrâle. Co-i sò stùddi in scî antîghi scrîti zenéixi o l'à avûo 'na fórte evoluçión inta sò poética, de manimàn ciù alinîa a l'antîga lìnia "èrta" da quæ o l'amiâva de recuperâ a sperimentaçión e a tensción civîle.

A partî da-o segóndo dòppo goæra s'ascìste a-o lénto recùpero da prezénsa e de l'inmàgine inta coltûa regionâle da poêxîa in zenéize, agiutòu da-o nêuvo interèsse pi-â valorizaçión e a promoçión do patrimònio lengoìstico, ch'o l'à portòu inti [[Anni 1970|ànni Setànta]] a 'na nêuva stagión de riçèrche dialetològiche. A ciù pàrte da poêxîa di [[Anni 1950|ànni Çinquànta]] e [[Anni 1960|Sciusciànta]] a restiâ destacâ da-a produçión do Firpo, consacrâ da-a crìtica sôlo into decénio sucescîvo, co-în'evoluçión che però a se svilùppa lê ascì into tentatîvo de destàcco da-i têmi vernacolâri, arivàndo a-o svilùppo de 'n gùsto rinovòu. L'é o perîodo de 'na letiatûa civîle ch'a se lîga a l'estética [[Neorealìsmo|neorealìsta]], co-o [[Silvio Opisso]] e o [[Guido Nilsen]] (insémme a [[Cesare Vivaldi]] e [[Rosita Del Buono]], d'Inpêia e de Sànn-a) che partàn da-i toìn *crepuscolari* e do [[Giovanni Pascoli|Pascoli]] pe renovâ o catàlogo de icónn-e da lìrica zenéize co-ina nêuva scinbologîa. Têmi chi tórnan into cansonê do [[Giuliano Balestrieri]] ascì, ma tànto desligæ da-a retòrica da vêgia Zêna che-e sò balæ pìggian 'n'âia *blues* da-a pàrte ciù modèrna da çitæ. Tra i poêti de quésto perîodo chi se destàccan inte 'n mòddo mêno marcòu da-o bosetìsmo vernacolâre se peu ancón aregordâ o [[Mario Lertora]], o [[Lorenzo Disma Rivara]], o [[Domenico Bancalari]], o [[Pasquale Senno]], l'[[Alberto Boccaleone]] e l'[[Ermes Vero]] méntre, co-a crîxi ch'a corpìsce a çitæ a partî da-i ànni Setànta, i têmi civîli coménsan a caregâse de 'na conscénsa nêuva, de 'n ciù profóndo malêse sociâle cantòu tra i prìmmi da-o [[Sergio Sileri]]. O Sileri, co-ina pràtica scìmile a-o Fogétta, o l'ìnpe i sò conponiménti de denónçia civîle e morâle, constatàndo cómme a-o pâ da crîxi econòmica a vàdde avànti quélla de conscénse. Pasción scìmile a l'é quélla ch'a fà scrîve l'[[Angelo De Ferrari]], o [[Luigi Cornetto]] e o [[Jean Aicardi]], ch'o l'adêuvia de sugestioìn da-i paizàggi pi-â sò lìrica civîle. Paizàggio che, coscì cómme inta poética do Firpo, o l'é 'n eleménto centrâle inte quélla di poêti che da lê àn pigiòu inspiraçión. Tra quésti, gh'é stæto o [[Sandro Patrone]], ch'o l'à ezorcizòu i fórti têmi de disénso sociâle con de inmàgine de canpàgna e de vêge prîe da çitæ, scimilménte a-o [[Vito Elio Petrucci]], gràn mediatô tra e necescitæ vernacolâri, o lirìsmo descritîvo e di eleménti d'[[intimìsmo]] ciù personæ. Tra i âtri poêti de gùsto firpiàn gh'é ancón o [[Nino Lungo]], o [[Rinaldo Avegno]], o [[Roberto Della Vedova]], a [[Pia Bandini]], o [[Pietro Maccagnolo]] e o [[Gigi Boero]] méntre, pe cóntra, se caraterìzan pe 'na riçèrca ciù outònoma l'[[Ernesto Pisani]], o [[Carlo Belli]] e o [[Giorgio Grassi]]. Vèrso a fìn do sécolo se gh'à 'n ûzo de toìn conplescivaménte ciù èrti, ch'o l'à portòu in sciâ fìn a superâ o modèllo vernacolâre inougoròu da-o [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]] ciù de 'n sécolo prìmma, a despêto de 'na produçión che però a finìsce spésse vòtte pe càzze inta sòlita vénn-a nostàrgica. Tra i outoî che resâtan pi-â sò òriginalitæ, òtegnûa con l'inpègno civîle e sociâle òpû co-ina nêuva riçèrca estética, gh'é in particolâ o [[Carlo Costa]], l'[[Agostino Olivieri]] e i savonéixi [[Mario Accornero]] e [[Rodolfo Badarello]]. A ciù èrta lìrica zenéize di ùrtimi ténpi a gh'à 'n série d'evoluçioìn diferénti do gùsto leterâio, raprezentæ da-a poética dóggia e conplementâre do [[Plinio Guidoni]], a-a riçèrca de 'na nêuva dimensción da lìrica superàndo quélla do Firpo, e do [[Roberto Giannoni]], continoatô da dimensción civîle. Do mæximo perîodo se pêu ancón aregordâ o [[Giovanni Ghione]], l'[[Alessandro Guasoni]] e o [[Daniele Caviglia]].

Setô de lóngo minoritâio inta letiatûa zenéize, a naratîva inti ùrtimi ànni a l'é tórna raprezentâ da 'n çèrto nùmero de òpere, scibén che in mezûa minô rispètto a âtre variànte dónde gh'é na tradiçión ciù svilupâ. Da Zêna s'aregórda a publicaçión de vàrie memöie, in particolâ da pàrte de l'[[Alberto Pasolini]], de l'[[Angelo De Ferrari]] e de l'[[Elsa Pastorino Alloisio]], ch'a l'à dæto nêuva vìtta a l'antîgo génere de föe. Gh'é pöi di lìbbri de l'[[Alessandro Guasoni]], chi contêgne de riflescioìn a caràtere filozòfico, e i doî romànsi brêvi *E fóndeghe* e *L'inzegnê* do [[Giorgio Cambiaso]].

==== Letiatûa inte âtre parlæ ====

O Nêuveçénto, inte l'ànbito de progrescîva pérdia de centralitæ do zenéize comensâ into sécolo prìmma, o l'à portòu pi-â prìmma vòtta a 'n gràn scioî da produçión poética inte variêtæ locâli, ciù ò mêno lìbere da-i modèlli stréiti do capolêugo. E prìmme fórme d'espresción outònoma són stæte quélle ch'àn interesòu e estremitæ giögràfiche da región, gràçie a-e infloénse de modèlli de fêua ascì. A [[A Spèza|Spézza]] l'[[Ubaldo Mazzini]] o coménsa a scrîve in [[Dialèto spezin|spezìn]] pigiàndo cómme riferiménto o modèllo do [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]], ma no màncan de infloénse da-o vixìn vernàcolo toscàn do [[Renato Fucini|Fucini]]. Inta çitæ do levànte de inìçio sécolo gh'é pöi l'[[Antonio Zolesi]], ménbro do bosetìsmo e outô de vàrie arecugéite de sonétti. A l'âtro càppo da Ligùria, in sciâ bâze de 'na tradiçión locâle comensâ da-o sanremàsco [[Antonio Sghirla]] e da-o tagiàsco [[Carlo Cino Drago]] e pigiàndo a ezénpio o [[felibrìsmo]] provensâ, se svilùppa 'n'inportànte schêua do Ponénte, arecugéita inta revìsta "*A Barma Grande*". Tra i outoî chi gh'àn parteçipòu, gh'é stæto o monegàsco [[Luì Notari]], [[Marcel Firpo]], da [[Mentun|Mentón]], e, da [[Ventemiglia|Vintimìggia]], l'[[Emilio Azaretti]] e o [[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]], creatoî de 'na lìrica in [[Dialettu ventemigliusu|vintimigiôzo]] ch'a l'é stæta 'n modèllo pe-i outoî da fìn do sécolo. Gh'é pöi l'[[Ettore Morteo]], poêta in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]], o [[Dialetto noveize|novéize]] [[Carlo Raimondi]] e l'[[Ettore Zunino]], de [[Còiri|Càiri]].

Sta produçión poética chi, a-o prinçìpio discontìnoa, a s'é de manimàn alargâ a tùtte e tære de léngoa lìgure a partî da-o segóndo dòppo goæra, e in particolâ vèrso a fìn do Nêuveçénto, vegnìndo raforsâ e rinsâda da-i vàrri concórsi regionâli, chi permétan l'incóntro de vàrie tradiçioìn locâli. Coscì, gh'é stæto 'na gràn cresciànsa da produçión poética che, scibén ch'a no l'êa sénpre de gràn qualitæ, a l'à comensòu a trovâ 'n çèrto interésse da-a crìtica ascì. Into Ponénte, continoàndo a tradiçión de "A Barma Grande", Vintimìggia a s'é confermâ 'na çitæ atîva inta letiatûa ligùstica, con outoî cómme o [[Rensu Villa|Renzo Villa]], l'[[Andrea Capuano]], a [[Pierina Piacentini]], l'[[Alba Lorenzi]], o [[Dionisio Bono]], o [[Mario Saredi]], o [[Gabriele Cassini]] e a [[Rita Zanolli]]. Pò-u [[Dialétto sanremàsco|sanremàsco]] e o [[Dialétto tagiàsco|tagiàsco]] gh'é, rispetivaménte, e òpere do [[Dino Arduino]], do [[Franco D'Imporzano]] e de l'[[Emilia Ramò]] e do [[Biabio Boeri]]. A [[Imperia|Inpêia]] gh'é l'inportànte testimoniànsa do [[Cesare Vivaldi]] e pöi do [[Lucetto Ramella]], do [[Romulado Castellano]] e do [[Mario I. Lepre]] méntre, da-o [[U Duseu|Dôçêo]], s'aregórda ancón a prezénsa do [[Giuseppe Cassinelli]]. Ciù vèrso levànte, inte l'àrea do [[lìgure céntro-òcidentâle]], àn scrîto in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]] o [[Santino Bruno Pezzuolo]] e o [[Tommaso Schivo]], l'[[Antonio Leale]] in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]] de l'âta [[vàlle Arêuscia]] e o [[Luigi Panero]] into parlâ de [[Löa|Lêua]]. A l'âtra estremitæ da Ligùria, vivâce céntro colturâle de confìn scibén che mêno lontàn da-e infloénse do céntro rispètto a-a zöna [[Intemelia|intemélia]], a-a Spézza e inti pàixi da-arénte s'é svilupòu 'n'inportànte pràtica leterâia, mìssa in comùn da-a valorizaçión da muxicalitæ particolâ de parlæ levantìnn-e. Pò-u spezìn do céntro gh'é a produçión poética de l'[[Eugenio Lubrano]], do [[Renzo Fregoso]], do [[Giovanni Giudici]] e de l'[[Eugenio Giovando]], ma no màncan âtre variêtæ locâli cómme o lerzìn do [[Paolo Bertolani]] e o parlâ de [[Arcoa|Àrcoa]] do [[Livio Gianolla]]. In sciâ fìn, gh'é 'na çèrta produçión poética ch'a vêgne da l'[[Otrazôvo]], ciù spantegâ pi-â fàrta de grénde çitæ de riferiménto, pò-u scròllo demogràfico de valàdde e pi-â sovrapoxiçión do modèllo zenéize. Da-a l'esperiénsa tòsto izolâ do Raimondi, a l'é anæta avànti 'n çèrta tradiçión novéize, repigiâ da outoî cómme l'[[Angelo Daglio]], o [[Romeo Mussa]] de [[Bedònia]] e, sorviatùtto, o [[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]], de [[Uà|Oâ]]. A-i confìn lengoìstichi co-o [[Dialétto monferìn|monferìn]] se gh'à ancón a produçión do [[Gianni Priano]], de [[Morere|Morêre]], e, inte l'Otrazôvo savonéize, do [[Giannino Balbis]] de [[Bardenèi|Bardinêo]]. Gh'é ancón a produçión in [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de poêti comm'o [[Bruno Rombi]], ch'a se svilùppa da pöco in sa partìndo da-a ciù antîga tradiçión muxicâle, e quàrche scrîto in [[Bonifassin|bonifaçìn]] inte l'ànbito de l'estrêmo tentatîvo de rivitalizaçión de quésta parlâ, spécce co-i conponiménti do [[Cyprien Di Meglio]].

Óltre a-e poêxîe, che rèstan a ciù pàrte da produçión leterâia, inti ùrtimi decénni l'é stæto publicòu 'n çèrto nùmero de òpere de naratîva inte variànte locâli, de vòtte da-a ménn-a miliâ. Tra sti chi aregordémmo e stöie do præ [[Guido Pastor]] into parlâ de [[Biije|Bùggio]] e pöi quélle in vintimigiôzo do [[Giovanni Giraldi]], in spezìn de [[Ricò]] da [[Nanda Fellerini]], in òvadéize de l'[[Emilio Adriano Torrielli]], in tabarchìn de [[Giorgio Ferraro]] e in [[Dialettu savuneize|savonéize]] do [[Marco Scaglia]] e de l'[[Edoardo Travi]].

==== Tiâtro ====
Cómme za acenòu, o modèrno tiâtro dialetâle lìgure o nàsce a-a fìn de l'Eutoçénto, pe fornî a-e nêuve conpagnîe di copioìn da raprezentâ, coscì cómme o l'é ciù tàrdi capitòu into [[1916]], a-a fondaçión da *Conpagnîa dialetâle zenéize*. In particolâ, a domànda de copioìn a l'é bén bén cresciûa da-o [[1924]], moménto quànde o Govi o l'à decîzo de dedicâse inte 'n mòddo profescionìstico a-a recitaçión, comensàndo insémme a âtri càppi-còmichi a domandâne de nêuvi. S'é coscì svilupòu o paradòsso do tiâtro zenéize do Nêuveçénto: a despêto di gréndi sucèssi, naçionâli e internaçionâli, pe contentâ o pùblico s'é arivòu a prodûe di tèsti sénsa 'n concrêto valô artìstico, a mezûa do càppo-còmico e di sò virtosìsmi, co-o tèsto ch'o no gh'àiva goæi d'inportànsa. Pe dindavéi, óltre a-e decixioìn de conpagnîe into tiâtro zenéize gh'êa 'n problêma d'òrìgine ascì, eséndo za nasciûo cómme raprezentaçión de tîpo dialetâle e mantegnûo tâ inti ànni do fascìsmo, co-ina regionalitæ sénsa caràtere pròpio. Coscì, a despêto de 'na çèrta variêtæ de outoî, che de vòtte scrivéivan de l'âtra letiatûa ascì, no gh'êa pe nìnte de variêtæ inti têmi, co-a clàscica rievocaçión segóndo 'na ciâve còmica de l'anbiénte borghéize, de sòlito mercantîle, tànto dêuviâ da comediògrafi cómme l'[[Emanuele Canesi]], l'[[Oliviero Olivari]], o [[Pietro Valle]], l'[[Emilio Tixi]] e o [[Carlo Bocca]], óltre a di âtri ciù famôxi pe-i sò tèsti in italiàn, de segûo da-a ménn-a ciù elevâ de quélli in zenéize, comm'o [[Roberto Lopez]], o [[Luigi Arnaldo Vassallo]] e l'[[Alessandro Varaldo]]. A ògni mòddo, de ræo gh'é stæto quàrche tentatîvo de dâ 'na ciù grànde òriginalitæ a-i copioìn de comédie, scibén che a-o màscimo a-o livèllo de spónti de riflesción, de sòlito a caràtere moralìstico. Prezénpio l'[[Emerico Valentinetti]], outô de raprezentaçioìn avoxæ cómme *Pignasecca e Pignaverde* e *Gildo Peragallo inzegnê*, in di copioìn mêno conosciûi o gh'àiva mìsso de caraterizaçioìn mêno banâli; scimilménte a l'[[Enzo La Rosa]], outô de *Córpi de timón* (tra e comédie do Govi de segûo unn-a de quélle con ciù spesô), ch'o l'à provòu a renovâ o tiâtro zenéize proponéndo de òpere dramàtiche ascì. Pe-i sò tentatîvi de propónn-e conponiménti mêno ligæ a-o gùsto comùn, se pêuan ancón aregordâ l'[[Attilio Ortolani]], o [[Francesco Augusto Masnata]] e l'[[Angelo Luigi Fiorita]].

A ògni mòddo, no gh'é stæto goæi cangiaménti a-o mêno scìnn-a-i ànni Sciusciànta, sàiva a dî inte tùtto o perîodo de l'ativitæ do Govi, co-o sò tîpo de comédia ch'o l'êa inta pràtica l'ùnico a êse propòsto in continoaçión e o ciù aprexòu da-o pùblico. Pe cóntra, un setô ch'o l'àiva ciù òriginalitæ o l'êa quéllo de l'intrategniménto radiofònico - dónde no se pêu no minsonâ o grànde [[Gioxeppe Marzari|Giuseppe Marzari]] - che, scìnn-a-i ànni Setànta, o proponéiva do [[Tiâtro radiofònico|tiâtro pe ràdio]] ascì. De quéste "raprezentaçioìn", ciù lìbere e òriginâli do tiâtro zenéize de quélli ànni, i outoî da segnalâ són o [[Renzo Baccino]], o [[Giuliano Balestreri]], o [[Luciano Basso]], o [[Guglielmo Bozzano]], o [[Luigi Cavenaghi]], l'[[Armando Cazzullo]], l'[[Alberto Grimaudo]], o [[Gaetano Parodi]], o [[Sandro Paronni]], o [[Vito Elio Petrucci|Petrucci]], l'[[Aldo Rossi]] e tànti âtri.

Co-o retîo do Govi, l'é dónca comensòu o svilùppo de 'n nêuvo tiâtro in zenéize, òua ciù lìbero de sperimentâ, scibén che l'òpera ciù domandâ da-o pùblico a restesse ancón a clàscica comédia-fàrsa. Inspiràndose a-a cronàca e a-i problêmi de tùtti giórni, vàrri outoî àn comensòu a renovâ a-o mêno e anbientaçioìn de òpere zenéixi, restàndo però inte 'na "tradiçión" de lóngo caraterizâ da 'na pezànte povertæ temàtica. Tra i prìmmi outoî de quésto perîodo, aregordémmo in particolâ a [[Battistina Rambelli]], o [[Lucio D'Ambra]], a [[Lea Raviola]], l'[[Ernesto Oppicelli]] e o Petrucci mæximo. Òcaxón inportànte pò-u renovaménto da dramaturgîa lìgure a l'é stæta, a partî da-o [[1981]], a *Rassegna Anna Caroli*, moménto de stìmolo e confrónto tra i vàrri outoî ch'o l'à portòu a-a definiçión de træ lìnie de svilùppo: l'açión corâle d'anbiénte popolâre, o dràmma stòrico e o dràmma sperimentâle a sfóndo psicològico. In particolâ, a pràtica do dràmma corâle a l'é comensâ into [[1960]] con *Cinque giorni al porto* do [[Vico Faggi]] e do [[Luigi Squarzina]], o *Forno Martin* do Petrucci e do Faggi ([[1976]]) e a riduçión de *La bocca del lupo* do [[Gaspare Invrea|Remigio Zena]] ([[1980]]), tèsti però pensæ in italiàn co-in ûzo do zenéize limitòu a-a caraterizaçión de 'n anbiénte popolâre. De chi gh'é stæto vàrie òpere ch'àn repigiòu quésta lìnia, cómme <i>'Na micca pe-o re</i> de [[Mauro Montarese]] e [[Pino Flamigni]] ([[1988]]), *E belle çeniere* de [[Gabriella Poggi]] ([[1983]]) e *Gente nòstra* ([[1981]]) de l'[[Enrico Scaravelli]]. Pò-u dràmma stòrico, bén bén raprezentòu da numerôze conpoxiçioìn, se pêuan aregordâ *Croxe e griffo* ([[1986]]) de l'[[Enrico Poggi]], outô de òpere in italiàn e de comédie a-a manêa do Govi ascì, <i>'Na veia piccinna</i> ([[1982]]) e *Gh'ëa unna vòtta o mâ tenebroso* ([[1990]]) do [[Michelangelo Dolcino]], ch'o l'à scrîto de comédie radiofòniche ascì, o *Ritratto di principe con gatto* ([[1986]]) de l'[[Elena Bono]], *O maròtto imaginäio* ([[1997]]) do [[Mario Bagnara]] e vàrie òpere de l'[[Angelo Onorato Freda]]. In sciâ fìn, pi-â lìnia do tiâtro psicològico e sperimentâle, s'aregórdan e òpere de [[Piero Campodonico]], [[Patrizia Pasqui]], [[Gianni Mangini]], [[Aldo Rossi]], [[Gianni Poli]], do Guasoni, do D'Ambra, do Bagnara e do Guidoni. In particolâ, co-o Guidoni o tiâtro zenéize o l'arîva a-i sò éxiti artìstichi ciù scignificatîvi, co-in dràmma, *O blòcco* ([[1985]]), do tùtto sénsa tràmma e inspiròu a-i tèsti sperimentæ da l'[[Harold Pinter]], e *Briscola'' (1989), òpera pàrte do coscì dîto tiâtro de l'asùrdo.

De fêua da-e pàrte de Zêna, a gh'é 'n'ativitæ tiatrâle ciutòsto svilupâ, da-i têmi 'n pö ciù tradiçionâli ma ch'a no mànca de 'na sò vitalitæ. Tra e propòste di ùrtimi ténpi gh'é prezénpio quélle, in novéize, do Maurizio Barzizza e, inta Rivêa de Ponénte, quélle ligæ a-o festivàl da poêxîa e da coltûa intemélia de Pìgna, con di outoî comme-o Luigino Maccario, de Vintimìggia, l'Antonio Pignatta, da Bordighêa, o Franco D'Imporzano, de Sanrémmo, e l'Antonio Rebaudo, de Pìgna.

## Nòtte
;Nòtte a-o tèsto


;Nòtte bibliogràfiche


## Bibliografîa

* 
** 
** 
** 
** 

* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
*