Dipartimentu de Muntenötte

U **dipartimentu de Muntenötte** (*Département de Montenotte* in françeize) u l'è stètu 'n dipartimentu d'u Primmu Inperu françeize ch'u se spandeiva tra a Rivea de Punente e u Munferóu.

## Geugrafia
### Teritoju
U dipartimentu, p'ou sö teritoju, u l'è stètu 'n fètu de gran nuvitè p'â regiùn, scicumme ch'u l'ha dètu p'â primma votta 'n'ünitè aministrativa a de tère che, a despetu d'a pulìtica d'i sö guvèrni, da seculi gh'ävan di ligammi cumerciäli streiti. Ciü che i duì çircundäi de Sann-a e d'U Portu, insc'â Rivea de Punente, u dipartimentu u cunprendeiva quelli d'Acqui e Çeva che, da-u 1802, ean rispetivamente int'i dipartimenti d'u Tànaru e d'u Stüra.

Se primma u gh'ea a pulìtica, da-u mä, de purtä tütti i tràffeghi cu'u Piemunte a Zena, a dannu de Sann-a, e, da-u munte, de schivä i porti ligüri in favù de Nissa, u fètu de truväse sutt'a-a mèxima aministraçiùn u l'ha spuncióu vèrsu i ligammi ciü natüräli, a gran vantaggiu pe ste regiuìn che, sutt'a-e vege aministraçiuìn, n'ean ninte ciü che de periferie.

U dipartimentu de Muntenötte u cunfinäva cun quelli d'u Stüra e de Marengu, a levante cun quellu de Zena e a punente cun quellu d'e Arpi Marìtime. D'u 1810, u cuntäva de 289.823 abitanti, in sce 'n'area de 393.798 ètari, mentre segundu quante pübblicóu da-u Chabrol int'e sö *Statistiques*, l'estensciùn p'oĝn̂i çircundäiu e cantùn a l'ea, in ètari, de:

* Çircundäiu d'Acqui (101.176): cantuìn de Acqui (12.240), Castelettu d'Urba (13.175), Degu (10.518), Inciza (7.808), Nissa Munferóu (10.778), San Steva Belbu (8.727), Spiĝn̂u (14.535), Visùn (23.395).
* Çircundäiu de Çeva (106.274): cantuìn de Calisàn (19.584), Çeva (20.419), Dugiàn (8.613), Garesce (16.505), Milléximu (11.980), Mürasàn (9.952), Salicetu (7.345), Urmea (11.876)
* Çircundäiu de Sann-a (77.978): cantuìn de A Prìa (11.489), Cäiru (15.966), Cügén (6.125), Finä (4.940), Noi (2.233), Sann-a (10.133), U Saŝĉellu (13.517), Väze (12.575).
* Çircundäiu d'U Portu (75.809): cantuìn de A Ceive (17.825), A Mainn-a de Dian (5.960), Arasce (6.366), Arbenga (18.533), Burgumä (7.575), Onegia (4.375), San Steva (8.875), U Portu (6.300).

### Sudivixuìn
U dipartimentu u l'ea spartiu int'i *arrondissements* chì de sutta, diti suttuprefetüe o çircundäi ascì, spartii a sö votta inte di cantuìn:
* Sann-a, cantuìn: A Prìa, Cäiru, Cügén, Finä, Noi, Sann-a, Väze e U Saŝĉellu.
* Acqui, cantuìn: Acqui, Castelettu d'Urba, Degu, Inciza, Nissa Munferóu, San Steva Belbu, Spiĝn̂u e Visùn.
* Çeva, cantuìn: Calisàn, Çeva, Dugiàn, Garesce, Milléximu, Mürasàn, Salicetu e Urmea.
* U Portu, cantuìn: A Ceive, A Mainn-a de Dian, Arasce, Arbenga, Burgumä, Onegia, San Steva e U Portu.

### Cumüni
D'u 1807, a ripartiçiùn aministrativa a-u livellu d'i cumüni a l'ea cuscì inandiä: 

## Stoja
### Urigine d'u numme
A diferensa d'a ciü parte di dipartimenti d'alantùa, quellu de Muntenötte u nu piggia u numme da 'n elementu inpurtante d'u sö teritoju ma ciütóstu, cumme quellu de Marengu, da 'na gran bataggia. Int'u detaggiu, u riferimentu a-a vitoja d'u 1796 cuntra l'armä austriaca int'a bataggia de Muntenötte, a l'è u segnu d'u favù e de l'interventu dirèttu d'u Napuliùn int'a creaçiùn d'u dipartimentu, che cuscì u l'ha vusciüu regurdä a sö primma, grande, vitoja.

### Fundaçiùn
U dipartimentu de Muntenötte u l'è nasciüu cun l'anesciùn d'a Repübbrica Ligüre a-a Fransa, dumandä a-i 4 de züĝn̂u d'u 1805 e, a marcä u fètu ch'a fuise ben stèta int'i prugètti d'i françeixi, tenpu de duì giurni l'è sciurtìu u decrêtu inperiäle insc'â questiùn. Cun stu lì a ciü parte d'a Repübbrica a l'è stèta spartìa int'i dipartimenti de Zena, de Muntenötte e d'i Apenìn, mentre e tère a punente de l'Argentinn-a, int'u çircundäiu de Sanremmu, sun finìe int'u dipartimentu de Arpi Marìtime.

A sta növa, a Sann-a e inte de ätre çitè d'u punente se gh'è tegnüu de manifestaçiuìn d'u populu in favù d'a növa aministraçiùn, isandu a bandêa françeize e di èrchi de triunfu pe l'inperatù. U favù d'e gente vèrsu i françeixi, insemme a-u valù stratégicu de ste tère, han purtóu l'atençiùn d'u guvèrnu çenträle insc'ou dipartimentu. U sö primmu prefèttu, l'Hugues Nardon, u l'ha fètu partì a növa aministraçiùn çernendu, pe cunpetense e pe famiggia, di funsiunäi d'u postu ciü che françeixi o, pezu, d'u vegiu guvèrnu, che ne vegnivan p'ou ciü da Zena. 

### Da-u Chabrol a-a fin

D'u 1806, cu'u stramüu d'u Nardon a Parma, u l'è stètu numinóu a prefèttu d'u dipartimentu u Gilbert Joseph Gaspard, cunte de Chabrol de Volvic, che de lì u l'è restóu a Sann-a pe tostu sett'anni. Tegnüu de lungu in gran cuntu da-i sö çitadìn, u s'è fètu cunuŝĉe da sübbitu p'â sö pasciùn e aspertixe int'u sö rollu, ch'a l'è restä int'a memoja d'e gente ben doppu de quande, d'u 1812, u l'è pasóu a-a dipartimentu d'a Senna. U Chabrol, da l'agustu d'u 1809 a-u meize de züĝn̂u d'u 1812, u l'è stètu ascì u respunsàbile e u cumisäju de l'inperu a-u Pappa Piu VII, ch'u l'ea tegnüu in prexùn proppiu a Sann-a pe vuluntè d'u Napuliùn. Ciü tardi, d'u 1824, u vegiu prefèttu u l'ha dètu a-e stanpe e sö *Statistiques* d'u dipartimentu, cu'e infurmaçiuìn ch'u gh'äva fètu recögge mentre ch'u l'ea in càrega.

U dipartimentu u l'ha finiu d'existe cu'u cazze d'u Napuliùn d'u 1814 e, int'u detaggiu, fin a-u dezbarcu d'i anglu-sicilién int'u meize d'arvì de quellu annu. Dapö, pasóu a cürta ricustituçiùn d'u stätu ligüre, pe decixùn d'u Cungrèssu de Vienna stu teritoju u l'è finiu sutt'a-u Regnu de Sardegna.

A-a giurnä d'ancö, e tère che l'ean int'u dipartimentu de Muntenötte sun spartie tra e pruvince de Sann-a, Lüsciandria, Inpeia e Cüniu.

## Abitanti
E statistiche insc'â pupulaçiùn d'u dipartimentu de Muntenötte, cumandè ciü votte da l'aministraçiùn françeize, gh'han asè de prublemi scistemàtichi e de rilevamentu, raxùn ch'a ne lascia di valuì p'ou ciü indicativi e nu guèi següi. A livellu d'e suttuprefetüe, s'è cügìu inte trè ucaxuìn i dèti de pupulaçiùn chì sutta:

## Aministraçiùn

### Urganizaçiùn aministrativa

U prefèttu, ch'u l'ea a càrega ciü inpurtante d'u dipartimentu, u l'ea afiancóu da-u segretäju generäle d'a prefetüa, numinóu da-u guvèrnu çenträle, ch'u gh'äva a direçiùn d'i ufiççi e ch'u ne pigiäva u postu se neçesäju. Insemme a-u prefèttu u gh'ea ancùn duì órgani culegiäli che peró nu gh'ävan guèi de putere, oŝĉìa u cunseggiu de prefetüa e u cunseggiu generäle de dipartimentu, dund'u l'ea raprezentóu tüttu u sö teritoju. U cunseggiu d'a prefetüa u se cunpuneiva de quattru menbri ciü u suttu-prefèttu de Sann-a, càrega ch'a gh'ea ascì p'ê suttuprefetüe d'Acqui, de Çeva e d'U Portu. U cunseggiu generäle, in cangiu, u l'ea furmóu da 16-24 menbri apruvè da Pariggi tra quelli vutè inte de eleçiuìn tegnüe segundu in scistêma pe rédditu a duggiu graddu. A funçiùn d'u cunseggiu de prefetüa a l'ea quella d'istituì i prucèssi aministrativi e de valütä e dumande d'i çitadìn a l'aministraçiùn mentre u cunseggiu generäle, ch'u se riünìva 'na votta a l'annu, u stüdiäva u bilanciu de previxùn e u däva i sö paréi insc'ê taŝĉe, cu'in vutu cunsültivu. A prefetüa d'u dipartimentu a l'ea spartia inte trè divixuìn, oŝĉìa quella d'a segreteria, quella d'e finanse e quella d'a guèra.

A livellu ciü ätu, u dipartimentu intregu u l'ea cunscideróu de quinta serie (da-u 1810, quand'u l'è stètu declasóu) e u purtäva tréi depütè a-u Corpu Legislativu, mentre a sö prefetüa, cun sêde int'u Palassiu d'a Ruvia, a l'ea de quarta classe. U dipartimentu de Muntenötte u l'ea cunpreizu int'a 28° divixùn militäre, int'a 29° cunservaturìa furestäle, int'a 10° p'ê minee e int'u teritoju d'a circuscriçiùn senatoja e d'a corte d'apellu de Zena. 

A livellu ciü bassu u gh'ea 'na strutüa scimile a quella d'u dipartimentu: a cappu d'oĝn̂i çircundäju u gh'ea 'n suttuprefèttu numinóu da-u guvèrnu, afiancóu da 'n cunseggiu de çircundäju ch'u funsiunäva inte 'na manea paigia a-u dipartimentu. I cumüni ean aministrè da 'n *maire* de nòmina çenträle pe-i ciü inpurtanti e d'u prefèttu int'i ätri cäxi e lì, turna, u gh'ea 'n cunseggiu municipäle cun de funçiuìn cunsultive. I cumüni ean missi insemme int'i cantuìn, de divixuìn che nu l'ean aministrative ma giudisiäje e eleturäli, scibén che u *maire* d'u cappu-cantùn u gh'avesse ciü auturitè.

### Lista d'i prefètti

## Notte


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 

## Ätri prugètti

Categorîa:Stöia da Ligùria
Categorîa:Stati do passòu