D'Ätu d'Arbissöa

**D'Ätu d'Arbissöa** (ditu sulu **D'Ätu** ascì, *Albisola Superiore* in italian) u l'è 'n cumüne ligüre de 9.570 abitanti int'a pruvincia de Sann-a.

## Geugrafia

U teritoju d'u cumüne de D'Ätu u se spande fra a media e bassa valä d'u Sensöggia, spartiu fra u valùn dund'a scure a sciumèa e quellu d'u sö afluente ciü inpurtante, u Rebascu, che se zvilüppan tütti duì in direçiùn nord-süd. Sti rien han furmóu a ciann-a custea dund'u gh'è u centru d'u cumüne, spartia cu'u cumüne d'A Muènn-a p'â purçiùn insc'â drita d'u Sensöggia.

I cunfìn d'u cumüne, cumensandu da-a fuxe d'u Sensöggia, vèrsu A Muènn-a sun marchè da-a sciumèa finn'â sö cunfluensa cu'u rian Grann-a e dunca, andandu aprövu a stu lì, muntan sciü a-u spartiègua fra u Sensöggia e u Lavagnöa in curispundensa d'u Munte Cüccu (440&nbsp;m). De de lì i tèrmi cun Sann-a van avanti a setentriùn pe tütta a liĝn̂a d'u spartiègua e, da-u Munte San Zorzu (834&nbsp;m), u tacca u cunfìn cun Cäiru e, pe 'n cürtu toccu, cu'u Punte. U cunfìn u chinn-a dunca a traversä a valä d'u Sensöggia, che p'â purçiùn ciü äta a l'è int'u cumüne d'A Steĵa e, muntóu insce l'ätra riva, u travèrsa ascì a valä d'u Rebascu, pe cumensä u cunfìn cun Çelle da dund'u s'incruxia cu'u Remenùn, afluente de mancinn-a d'u Rebascu. Insc'â fin, u cunfìn cun Çelle u chinn-a finn'a-u mä andandu aprövu a-u percursu d'u rian Carea.

### Fraçiuìn

La Chiesa di San Nicolò e il Borgo d'Alto.jpg|U burgu D'Ätu
Panorama ELLERA - panoramio.jpg|Vista d'Èllia
San Matteo Apostolo.jpg|Luxéi cu'a gexa de San Maté
Coast view in Savona, Liguria, Italy, 2024 January.jpg|U Cävu da Sann-a

Int'u statütu d'u cumüne sun ricunusciüe e due fraçiuìn storiche de D'Ätu e d'Èllia; de ciü, int'u sö teritoju, se trövan ancùn i duì paixi de Luxéi e d'U Cävu, asemme a benbèn de burghè e de cascìnn-e spanteghè p'â valä d'u Sensöggia.
* D'Ätu: centru, int'u pasóu, d'u teritoju d'e Arbissöe, u l'è a sede d'u cumüne, che da-u paize u l'ha pigióu u numme. U burgu vêgiu u se spande a-i pé d'u briccu d'u Castelä, de pocu ciü a munte d'a cunfluensa d'u Sensöggia cu'u Rebascu. A gexa de D'Ätu, dedicä a San Niculó, a l'è stèta pe di seculi l'ünnica parocchia d'e Arbissöe e, cu'a sö fundaçiùn d'u seculu XI, a l'è ünn-a de ciü antighe d'a diocexi.
* Èllia: paize int'a valä d'u Sensöggia, ciü a munte de D'Ätu, u s'è furmóu a partì da-u seculu X e, finn-a d'u 1929, u l'ha fètu cumüne pe cuntu sö. Èllia u fa ascì parocchia, da-u Seiçentu int'a gexa de San Bertumé e ancùn primma inte quella de Santa Maia Manena, ch'a gh'ha de fundaçiuìn d'u seculu X.
* Luxéi: burgä de canpaĝn̂a, a se tröva insc'â via ch'a liga D'Ätu cun Èllia, int'a valä d'u Sensöggia. A fa parocchia cu'a gexa mudèrna de San Maté, mentre a sö capella vêgia, d'u Seiçentu, a l'è dedicä a-a Madonna d'u Carmu.
* U Cävu: paize insc'ou mä, u sö centru u se zvilüppa pe 'n lungu caruggiu, ancö ditu Via Cunbu, dund'a se faccia a filla de chè ch'u furman. D'ancö U Cävu u fa parocchia, cu'a gexa intitulä a-a Stella Maris, fèta d'u Növeçentu pe pigiä u postu d'a primma capella d'a fraçiùn.

### Cunfìn
D'Ätu u cunfinn-a cun Sann-a e A Muènn-a a punente, cu'A Steĵa, U Punte e Cäiru a setentriùn e cun Çelle a levante; de ciü, a meridiùn u l'è facióu insc'ou Mä Ligüre.

## Stoja
### Etè antiga

E primme gente cunusciüe a frequentä e tère d'Arbissöa sun stète i Ligüri d'a tribü d'i *[[Docilii]]*, che ghe stävan da benbèn primma d'a cunquista rumann-a.

Cu'i rumen u gh'è stètu 'n sèrtu zvilüppu d'a ciann-a d'u Sensöggia, e de stu fètu u gh'è l'inpurtante testimuniansa de ruvinn-e truvè da vixìn a-a staçiùn, identifichè cun quelle d'u scitu marcóu insc'â *[[Tabula Peutingeriana]]* cumme a *[[mansio]]* de *[[Alba Docilia]]*. Sta lì a l'ea insc'â via tra *[[Genua]]* (Zena) e *[[Vada Sabatia]]* (Vuè), che int'u teritoju de D'Ätu a pasäva de poco a l'entrutèra, pe vegnì turna insc'ou mä a-a Muènn-a. De ciü, de ruvinn-e d'etè rumann-a se trövan ascì a-u Cävu, int'u giardìn de Villa Balbi, in parte interesè da scävi d'u 1975 che l'han purtóu a 'n'identificaçiùn cumme cunplessu rüstegu o a serviçiu de 'n scälu maritimu, in funçiùn inte l'etè inperiäle.

Cu'a cheita de l'inperu rumàn e u pasaggiu d'a Ligüria a-i bizantìn e, dunca, a-i Lungubärdi, e gente han pe cuntra abandunóu a ciann-a, mescianduse int'i sciti che garantivan 'na megiu difeiza.

### Etè de Mezu

Pe ste raxuìn chì, insc'ou briccu d'u Castelä a l'è nasciüa 'na furtificaçiùn, ch'a l'è stèta fitu afiancä da-a gexa de San Niculó che, int'u sö canpanìn, a gh'ha 'na scrita ch'a marca l'annu 1067.

Inte l'Etè de Mezu, Arbissöa a l'è stèta primma int'u Marchexóu de Sann-a e de doppu, d'u 1122, a l'è vegnüa 'n feudu d'u Guèrfu d'a famiggia d'i marcheixi aleramichi, che d'u dixenbre de quellu annu u l'ha fètu attu de sutumisiùn a-u vescu Guĝl̂ielmu de Sann-a e a-u marcheize de quella çitè, u Bunifaçiu d'u Vastu. D'u 1137 a vidua d'u marcheize, Tederata, cu'a sö figgia Ferraria a l'ha dunóu u castellu d'Arbissöa a-i savuneixi, che se ligan in moddu streitu a-u *Comitatus Arbizole* d'u rèstu sutt'a l'auturitè d'i marcheixi d'u Boscu. De mentre che i marcheixi vegnan in acordi cun Sann-a, vegnindu çitadìn savuneixi d'u 1186, u marcheize Utùn D'u Carettu u vende i sö diritti insc'ê Arbissöe a-i savuneixi d'u 1192, asemme a quelli insce Cügén e insc'ê Vene. Quande u l'è mortu a Ferraria, ürtima erede dirètta, u burgu u l'è stètu cedüu a-u Cumün de Sann-a, levóu quärche purçiùn de tère ch'a l'è finìa a famigge d'u postu cumme i D'u Boscu e i Paretu o a de ätre d'a nubiltè de Zena, cumme i Maruxelli e i Doja. Ste famigge, che a ogni moddu nu gh'ävan guèi de cuntrollu insc'ê Arbissöe, han vendüu e sö purçiuìn a-a Repübbrica d'u 1290 e d'u 1320, pe-i Maruxelli, e d'u 1317, pe-i Doja.

D'u 1203, a-u pasaggiu de l'armä d'u Guifredotto Grassello, pudestè de Zena, mandä cuntra Sann-a, benbèn de cà d'Arbissöa finiscian deruchè mentre, d'u 1209, i eredi d'i marcheixi de Punçùn vendan a sö tèrsa parte de castellu, villa e cüria d'Arbissöa a-i cunsui de Sann-a pe milleduxentu franchi. A-i 13 de marsu d'u 1219 Arbissöa a züa fedeltè ascì a-u Cumün de Sann-a ma, d'u 1251, asemme a-e çitè ciü inpurtanti d'u Punente, ascì Arbissöa a s'è reiza a-u cuntrollu d'a Repübbrica de Zena. A ogni moddu u sö castelä u l'ea finìu int'e muen d'i zeneixi zà d'u 1227, quand'u l'è stètu cunquistóu doppu çinque dì d'asediu a-u Scimùn, castelàn d'A Steja, da l'armä d'a Repübbrica mandä int'a Rivea de Punente cuntra a gran sulevaçiùn de quelli anni. D'u 1290 i zeneixi han catóu ascì e ürtime quote de tère in Arbissöa e, d'u 1343, han missu asemme e cumünitè de Väze, Çelle e Arbissöa inte 'n'ünnica pudestarìa, cun sede a Väze. D'u 1389 sun stèti cuncèssi i növi statüti autonumi d'Arbissöa, restè in vigù finn-a d'u 1798.

### Etè mudèrna
Int'i trei seculi de duminiu insc'ê Arbissöe, i zeneixi n'han tegnüu u cuntrollu rinfursandune u Castelä e cumisciunandu u furtìn a mä, a-a Muènn-a, asemme a 'na türe custea furtificä, missa int'a regiùn d'u Cävu d'a Türe.

Int'a segunda meitè d'u Seiçentu, de famigge de cuntu de Zena, cumme i Brignue e i D'a Ruvia, pe due votte pappi cu'u Giüliu II e u Scistu IV, han catóu benbèn de tère in Arbissöa. D'u 1615 a cumünitè d'A Muènn-a, alantùa dìta u burgu da Bassu, a s'è destacä da-u burgu de D'Ätu, andandu ben aprövu a-i mêximi fèti storichi finn-a-i tenpi d'i françeixi.

### Etè cuntenpuranea
A-a cheita d'a Repübbrica de Zena e a fundaçiùn d'a növa Repübbrica Ligüre, caxunä da-i remesci purtè da-a rivuluçiùn françeize e a primma canpaĝn̂a d'Italia d'u Napuleùn, u teritoju d'Arbissöa u l'è finìu a-i 2 de dixenbre d'u 1797 int'u növu Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögo a Sann-a. Cu'a rifuma d'u 1798 u l'è pasóu sutt'a-a Giürisdiçiùn de Cunbu, int'u VI cantùn, pe vegnì d'u 1803 u çentru ciü inpurtante d'u I cantùn de Sann-a, int'a Giürisdiçiùn de Cunbu. A-i 13 de züĝn̂u d'u 1805, asemme a-a Ligüria intrega, Arbissöa a l'è stèta anessa a-u Primmu Inperu françeize, cunpreiza int'u Dipartimentu de Muntenötte, dund'a gh'è restä finn-a d'u 1814. De sti anni u paize d'Èllia u l'è vegnüu cumüne pe sö cuntu, destacanduse da Arbissöa.

D'u 1815, p'ê decixuìn d'u Cungrèssu de Vienna, u paize u l'è finìu int'u Regnu de Sardegna, dund'u l'ha fètu parte d'a pruvincia de Sann-a, pe pasä dunca int'u Regnu d'Italia d'u 1861. Da-u 1859 a-u 1927 u l'ea dunca cunpreizu int'u I mandamentu, quellu de Sann-a, d'u Çircundäju de Sann-a, alantùa parte d'a pruvincia de Zena e cuscì, da-u 1927, u l'è intróu int'u teritoju d'a növa pruvincia de Sann-a. Cumme ürtimu cangiamentu aministrativu, d'u 1929, u l'è tacóu a-u cumüne d'Arbissöa quellu d'Èllia, suprèssu de quellu annu.

Doppu a fìn d'a Segunda Guêra Mundiäle, a partì da-i anni '60 u cumüne u l'è stètu interesóu da 'n inpurtante zvilüppu ürbanisticu ch'u l'ha purtóu i duì paixi de D'Ätu e d'A Muènn-a a vegnì 'n ünnicu insemme de custruçiuìn, cu'a pupulaçiùn rexidente che int'u mentre a l'è muntä d'u duggiu.

D'u 2006, tra e ätre ucaxuìn, u gh'è stètu 'n tentativu de tacä asemme D'Ätu e A Muènn-a inte 'n ünnicu cumüne, ma a recügìa de firme pe dumandä u referendum a nu l'ea guèi scignificativa e dunca, a-i 26 d'otubre de quellu annu, u Cunseggiu regiunäle d'a Ligüria u nu l'ha vutóu a favù d'a pruposta.

Da-u 1973 a-i 31 de dixenbre d'u 2008, D'Ätu u l'ha fètu parte d'a Cumünitè muntann-a d'u Zuvu.

## Abitanti
### Evuluçiùn demugrafica

### Minuranse furèste
Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dixenbre d'u 2024 i rexidenti furèsti a D'Ätu sun 576.

### Cugnummi ciü difüxi
I cugnummi ciü difüxi a D'Ätu sun: *Giacchino*, *Siri*, *Pastorino*, *Zunino* e *Rossi*.

### Persunn-e lighè cun D'Ätu

* Giüliu II d'a Ruvia (Arbissöa, 1443 - Rumma, 1513), pappa
* Giuan Batista Spotorno (D'Ätu, 1788 - Zena, 1844), storicu
* Angelo Bevilacqua (D'Ätu, 1895 - Munte Camulera, 1944), partigiàn
* Tullio d'Albissola (D'Ätu, 1899 - A Muènn-a d'Arbissöa, 1971), artista
* Antonio Sabatelli (D'Ätu, 1922 - D'Ätu, 2001), pitù, ceramista e scultù
* Mario Rossello (Sann-a, 1927 - Milan, 2000), ceramista, pitù e scultù
* Mario Pastorino (D'Ätu, 1929 - A Prìa, 2010), ceramista, pitù e scultù
* Giovanni Acciai (D'Ätu, 1946), müxicolugu e diretù de coru
* Alberto Cavanna (D'Ätu, 1961), scritù
* Ivano Calcagno (D'Ätu, 1963), cantautù

## Löghi de interèsse
### Architetüe religiuze
**Parocchia de D'Ätu**

San nicolò albisola superiore.JPG|A gexa de San Niculó da Bäri
Albisola Superiore - Santa Maria Maggiore 0879.JPG|L'âtóiu de D'Ätu
Chiesa San Pietro Albissola.tif|A gexa de San Pé
F175549464.jpg|Capella de San Bastiàn
Santuario e Convento.jpg|Santuäju e cunventu d'a Päxe

* Gexa de San Niculó da Bäri: a l'è a gexa d'a parocchia de D'Ätu e a se tröva int'u paize, faciä insc'â Ciassa de San Niculó. A prezensa de 'n scitu säcru a-i pê d'u Castelä a l'è testimuniä da-u 1209, ma 'na targa a fa mençiùn finn-a d'u 1067, cu'a gexa ch'a l'ha pigióu a sö strutüa d'ancö int'a recustruçiùn fèta tra u 1590 e u 1623, mentre u canpanìn u l'è d'u Setteçentu. Sti travaggi gh'han dètu 'na cianta a baxilica, cun trè naväte spartie da pilastri e de capelette insce-i fianchi de l'artä e int'e mu̇àgge da-e parte. Int'a gexa se trövan de stattue d'u Maragiàn e d'u Sc-ciafìn, cu'e pitüe a frescu che in cangiu sun d'u Brüscu e d'u Gandurfi.
* Âtóiu de Santa Maia Magiù: u se tröva int'u burgu D'Ätu, insc'â mancinn-a d'a gexa de San Niculó. A sö cunfraternita a gh'ha 'n'urigine ch'a ne vegniea da primma d'u Çinqueçentu, mentre a custruçiùn de l'âtóiu a l'è stèta inandiä d'u 1612 e zlargä d'u 1670. A sö strutüa a l'è a naväta sencia, cu'a faciäta ch'a l'ha pigióu u güstu de l'Öttuçentu da 'n interventu de quelli tenpi. Inte l'âtóiu se trövan de pitüe a frescu d'u Büscàggia e d'i frè Tommaso e Pietro Ivaldi, ciü che esighe cunservè de stattue d'u Brilla e 'na cascia d'u Maragiàn.
* Gexa de San Pé: custruçiùn de güstu neu-rumanicu, a se tröva vixìn a-a staçiùn, int'u scitu d'a *mansio* de *[[Alba Docilia]]*, dund'a l'è stèta fabricä a-u postu de ünn-a ciü antiga, ruvinä da-u tèremóttu d'u 1887, insce prugèttu de l'Alfredo D'Andrade. A strutüa, da-a cianta a trè naväte, a l'è fèta d'arenaria e muìn e, davanti a l'inträ, a gh'ha 'n pórtegu rezüu da culonne pugiè insc'ê stattue de duì lėuìn.
* Capella de San Bastiàn: a l'è 'na capella ch'a se tröva a levante d'u paize, insc'â cruxea fra l'antigu camìn d'a via rumann-a e a cröza ch'a l'andäva d'in D'Ätu a-u Cävu. A capella, ch'a l'è stèta fabricä ciü o menu d'u 1590 in reaçiùn a 'n'epidemia de pèsta, a l'è 'na tipica custruçiùn de canpaĝn̂a da-a cianta a retangulu e canpanìn a veĵa, cruvìa da 'na votta a butte in çimma a l'aula e a cruxea insce l'artä, cu'e mu̇àgge d'u fundu che gh'han di rèsti de pitüe.
* Santuäju d'a Madonna d'a Päxe: int'a valä d'u Rebascu, segundu a tradiçiùn u l'è stètu fundóu int'u scitu dunde 'n'apariçiùn d'a Madonna, a-i 18 d'otubre d'u 1482, a l'aviea missu päxe tra e cumünitè d'A Steja e d'Arbissöa, nemighe pe de questiuìn de cunfìn. U santuäju, fabricóu d'u 1578 a-u postu de 'na capella ciü antiga che ancö a ne fa da cripta e zlargóu ciü votte, u gh'ha 'na gexa cun cianta a trè naväte che, tra e ätre upere, a cunsèrva 'na toua d'u Paggi e 'na stattua d'a *Madonna cu'u Banbìn* d'u Parodi.

**Parocchia de Luxéi**

San Matteo vista dall'esterno.JPG|A gexa de Luxéi, San Maté
Albisola Superiore (SV) - frazione Luceto - chiesa della Madonna del Carmine - facciata.jpg|Gexa d'a Madonna d'u Carmu

* Gexa de San Maté: a l'è a gexa d'a parocchia de Luxéi e a se tröva insc'ou stradùn che d'in D'Ätu u va pe Èllia. Sta gexa a l'è 'na custruçiùn mudèrna, fabricä int'i anni '90, int'u stile brütalista. Int'i fundi d'a gexa se ghe tröva 'n grande prezeppiu ch'u l'è a recustruçiùn d'Arbissöa a l'inprinçippiu d'u Növeçentu, ch'u s'estende pe çentutrenta metri quaddri e ch'u gh'ha ciü de çinqueçentu figüe.
* Gexa d'a Madonna d'u Carmu: a se tröva sübbitu a levante d'u paize vêgiu de Luxéi, faciä insc'â ciassa ch'a n'ha pigióu u numme. A gexa d'a Madonna d'u Carmu a l'è stèta fabricä d'u Seiçentu cu'a tipica cianta a retangulu, cruvìa da 'na votta a butte e cu'u teitu fètu de ciappe.

**Parocchia d'u Cävu**

Albisola Superiore-chiesa stella maris-esterno.jpg|Gexa d'a Stella Maris, a-u Cävu

* Gexa de Nostra Scignùa Stella Maris: a l'è a gexa d'a parocchia d'U Cävu, scituä sübbitu a munte d'u paize. Fèta pe pigiä u postu de l'antiga paruchiäle, i travaggi p'â sö custruçiùn sun cumensè d'u 1906, pe andä avanti ancùn doppu d'a sö cunsacraçiùn, d'u 1915, cu'a gexa ch'a l'ha patìu di danni int'i bunbardamenti de l'ürtima guêra. A gexa, prugèttu de güstu neoclascicu d'u Giuseppe Massola, a gh'ha 'na cianta centräle a cruxe grega cun due capelle pe parte, cruvìa da 'na cupula de duzze metri de diametru ch'a gh'ha in çimma 'na stattua induä d'a Madonna.
* Capella de San Françescu: a l'è 'na capella de famiggia, parte d'u cunplèssu d'a villa d'i Balbi, missa a l'estremitè d'a sö äa de punente. A votta d'a capella a l'è decurä da pitüe d'u De Maestri, tenzüe d'u 1899 insc'ou mudèllu de quelle d'u Rattu che se trövan int'a primma capella d'a via p'ou Santuäju de Sann-a.

**Parocchia d'Èllia**

Albisola Superiore (SV) - frazione Ellera - chiesa di San Bartolomeo - facciata.jpg|A gexa d'Èllia, dedicä a San Bertumé
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-facciata.jpg|A gexa de Santa Maia Manena

* Gexa de San Bertumé: a l'è a gexa d'a parocchia d'Èllia, missa insc'ou stradùn sübbitu a l'inträ d'u paize. A sö custruçiùn, inandiä cun l'elevaçiùn d'u paize a parocchia d'u 1628, a l'è cumensä d'u 1637, pe finì d'u 1642. A strutüa a gh'ha 'na cianta a aula, cun trè capelle pe parte recavè insce-i fianchi d'a gexa, e de drentu a l'è decurä da pitüe a frescu d'u Resio, d'u Novaro e d'u Peluzzi.
* Vêgiu âtóiu de San Luensu: u l'è u vêgiu âtóiu d'u paize, d'ancö scunsacróu, custruìu a fiancu d'a gexa. U sö cunplessu, ch'u cunprende ancùn a canonica, u l'è stètu inaugüróu d'u 1682 e, int'u pasóu, u l'è vegnüu ascì a scöa matèrna d'u paize.
* Gexa de Santa Maia Manena: a se tröva ciü a valle d'u paize e, int'u detaggiu, u sö cunplessu u se cunpunn-e de due custruçiuìn diferenti. Defèti, u se ghe pö ancùn vedde e ruvinn-e d'a gexa ciü antiga, fundä a-a fìn d'u seculu X e primmu scitu säcru d'Èllia asemme a-a gexa de San Sarvatù, scentä d'u tüttu. A custruçiùn ancùn in pé a l'è pe cuntra d'a fìn d'u Çinqueçentu e a l'è stèta fabricä tacandula a-a mu̇àggia drita d'a gexa vêgia; a gh'ha 'na cianta a retangulu e u teitu a capriè de leĝn̂u, cu'e mu̇àgge che de drentu sun spartìe da finte culonne cu'in çimma 'na curnixe ch'a ne fa tütt'u gìu.

### Architetüe civili

Villa Gavotti.jpg|Villa Gavotti e u sö giardìn
Albisola Capo - Villa Balbi 0910.jpg|A villa d'i Balbi
Albisola Superiore-villa Gavotti-cantine cà piccola.jpg|E Cantinn-e
Albisola Capo - Stazione 0779.JPG|A vêgia staçiùn a-u Cävu
Ponte medievale 2018.jpg|L'antigu punte de D'Ätu
Alba docilia 1.jpg|Scitu archeulogicu de *[[Alba Docilia]]*

* Villa Gavotti: a villa d'i Gavotti a l'è 'na gran villa de canpaĝn̂a cumisciunä da-u Françescu Maia D'a Ruvia d'u 1744, fèta a-u postu de 'na custruçiùn d'u Quattruçentu, dita a Cà Grande, ch'a l'ea 'na villa a duì cen cun türe. Villa Gavotti, tantu de drentu cumme de föa, a gh'ha 'n güstu *[[rococò]]* e, ciü che d'u bloccu centräle a tréi livelli, a gh'ha due äe simetriche a 'n cian che ne sèran u giardìn, asemme a 'n'estensciùn a munte dund'a se tröva a sö capella privä.
* Villa Balbi: a villa d'i Balbi a se tröva a-u Cävu e a l'ha pigióu e sö furme d'ancö d'u Setteçentu, insc'ê bäze de 'na custruçiùn ciü antiga, che foŝĉia a l'ea 'na villa cun türe o 'na cà furtificä. A sö strutüa a se cunpunn-e de 'n bloccu centräle ch'u gh'ha da-e parte due äe fabrichè ciü de reçente, cun quella vèrsu punente ch'a finiŝĉe int'a capella d'a villa, dedicä a San Françescu.
* Villa La Lodola: dita Villa Bagnolo ascì, a se tröva int'a regiùn d'a Costa, de d'ätu a-u Cävu, dund'a l'è stèta tiä sciü tra u 1890 e u 1895. A custruçiùn, vinculä da-a suvrintendensa, a l'è 'n prugèttu d'u Marco Aurelio Crotta.
* Villa Poggi: a se tröva int'a valä d'u Rebascu, insc'â riva de frunte a-u santuäju d'a Päxe. Villa de canpaĝn̂a de güstu baroccu, a l'è 'na custruçiùn d'u Setteçentu sciü tréi cen, da-a cianta a retangulu.
* Villa Sabatelli: zà cunusciüa cumme Villa Irene, a l'ea ünn-a de ville de canpaĝn̂a che gh'ean insc'â Via d'i Sciri, a vêgia stradda pe Çelle. Sta villa a ne duviea vegnì da-u Seiçentu, cun benbén d'interventi int'i seculi de doppu, pe pasä d'u Növeçentu in prupietè a-u çeramista e pitù Antonio Sabatelli, ch'u gh'ha dètu u numme. U bloccu centräle, da tipica villa ligüre, u l'è 'n cübbu a tréi cen ch'u ne vegniea dritu da-a fundaçiùn d'a villa, mentre a streita e lunga mànega a punente, furmä da custruçiuìn de manimàn ciü basse, a l'è 'n'estensciùn ciü mudèrna.
* Cà de Via Piave 1: a custruçiùn a l'è 'na cà missa a l'inprinçippiu d'u caruggiu ancö cunusciüu cumme Via Piave, streita fra stu lì e u Rebascu, ch'u gh'è scure a levante. Cumme p'ou rèstu d'a burgä, a fundaçiùn de sta cà a ne duviea vegnì da-u Quattruçentu. E sö faciäte gh'han de decuraçiùn a stüccu in rilievu e, insce-i tréi cen, se ghe trövan pe simetria di barcuìn tenzüi.
* E Cantinn-e: cunplèssu de cà cun türe sübbitu a levante de D'Ätu, insc'â via vêgia pe Çelle, u l'ea in antigu u cö de 'n fundu d'i Bassu, ch'u l'è ciü avanti pasóu a-i D'a Ruvia, che l'han dövióu int'u scistema de tère a serviçiu d'a sö villa.
* Teätru "Don Leone": a-u Cävu, facióu insc'ou caruggiu de Via Cunbu, u l'è stètu tióu sciü tra u 1834 e u 1837 cumme primma gexa d'u paize, scicumme che a-u muntä d'a pupulaçiùn nu l'ea ciü abasta a capella de Villa Balbi. Int'a gexa, dedicä a-a Nostra Scignua d'u Mä, se gh'è ditu messa finn'â custruçiùn d'a paruchiäle d'ancö, fètu ch'u n'ha purtóu a-a scunsacraçiùn. A gexa, doppu ch'a l'è stèta döviä cumme magazìn e cine, a l'ea stèta turna abandunä, pe vegnì dunca 'n teätru, dedicóu a-u primmu pàrecu d'u Cävu, da-u 1990.
* Furnäxe Barì: a l'è 'na vêgia furnäxe d'u Cävu, fundä d'u Seiçentu, cu'u cunplèssu che, int'e sö furme d'ancö, u se cunpunn-e de 'na rexidensa e d'i lucäli döviè p'â furnäxe e i magazìn. 
* Staçiùn d'u Cävu: u fabricätu viagiatuì d'a staçiùn vêgia d'Arbissöa, serä d'u 1977 cu'u stramüu a munte d'a liĝn̂a Zena-Vintimiggia, u l'è 'na custruçiùn fèta in gìu a-u 1861, tipica d'e staçiuìn de media grandessa. U gh'ha duì cen, cun quellu de sutta ch'u l'ea dövióu pe-i serviççi a-i viagiatuì e p'â gestiùn d'u tràfegu mentre inte quellu de d'ätu u gh'ea d'e stansie pe-i dipendenti d'e fêruvie. 
* Punte insc'ou Rebascu: u l'è 'n punte de l'Etè de Mezu ch'u travèrsa u Rebascu int'u burgu de D'Ätu, fabricóu d'u Duxentu. A sö custruçiùn a l'è stèta cumandä da-u pudestè Guglielmo Trucco d'u 1215 pe permette a-e gente de rivä paigiu in gexa quand'u gh'ea l'ègua äta, cu'i travaggi che sun stèti inandiè da-u Guglielmo Fodrato, prupietäju de sti sciti.
* *Alba Docilia*: scitu archeulogicu de l'antiga *mansio* rumann-a insc'â *[[Via Aurelia]]*, u se tröva vixìn a-a staçiùn d'ancö, dund'u l'è stètu scruvìu a-a fin de l'Öttuçentu. U cunplèssu, che a-i tenpi de l'inperu u l'ea 'na gran villa de ciü de 9.000&nbsp;m2, u gh'ha a strutüa d'a tipica villa rüstega, spartìa int'e tre purçiuìn d'a *pars urbana*, rexidensa d'u bacàn, d'a *pars rustica* o *fructuaria*, dedicä a-e ativitè de l'agricultüa, e e terme.
* Ruvinn-e rumann-e d'u Cävu: int'u pärcu de Villa Balbi a-u Cävu, doppu d'e primme segnalaçiuìn de l'Öttuçentu, inte 'n scävu d'u 1975 u s'è scruvìu i rèsti de mu̇àgge rumann-e da l'üzu nu guèi cèu. Ste lì, ch'u se n'è truvóu pe armenu quattru stansie diferenti, siean da ligä a 'n insediamentu rüstegu facióu insc'ou mä, abandunóu za a-a fin de l'etè rumànn-a.

### Architetüe militäri

Albisola Superiore-castellaro-lato nordovest.jpg|U Castelä de D'Ätu
Torre Calcinara.jpg|A Türe Calcinara

* Castelä de D'Ätu: missu insc'ou briccu d'u Castelä, in çimma a-u burgu D'Ätu, u l'è 'n castellu de l'äta Etè de Mezu, mençiunóu finn-a d'u 1121 cumme *Castrum Albizole* e de prubàbbile fètu int'u scitu de furtificaçiuìn ciü antighe, foŝĉia döviè da-i tenpi d'i Ligüri Antighi e dapö ascì da-i rumen. Pigióu da-i zeneixi doppu 'n asediu d'u 1227, u l'è stètu zlargóu da sti lì d'u Sei-Setteçentu, p'ese insc'â fin abandunóu d'u 1805.
* Türe Calcinara: missa a l'estremitè de punente d'u burgu D'Ätu, a l'è 'na ture d'u Quattru-Çinqueçentu ch'a se zvilüppa sciü trei cen. Renbóu a-a türe u gh'è ascì 'na villa, fèta d'u Seiçentu.

### Müséi

Museo della Ceramica "Manlio Trucco".jpg|U müséu d'a çeramica "Manlio Trucco"
Giardino Museo Pacetti 3.jpg|U müséu giardìn Pacetti

* Müséu d'a çeramica "Manlio Trucco": u müséu u gh'ha a sö sede int'a cà-bu̇téga a-u Cävu ch'a l'ea d'u çeramista Manlio Trucco, da le dunä a-u cumüne asemme a-a culeçiùn ancö in mustra. Sta lì a cunprende tantu de çeramiche mudèrne, cumme di travaggi d'u Trucco mêximu, ma ascì 'na gran çèrnia de çeramiche d'Arbissöa da-u Quattruçentu finn-a l'Öttuçentu.
* Müséu giardìn Pacetti: müséu a l'äja avèrta, u l'è furmóu da 'na culeçiùn de çeramiche artistiche in mustra int'u giardìn da fiancu d'a fàbbrica d'i frè Pacetti, pasä d'u 1974 a-a ditta Studio Ernan. Int'e culeçiuìn d'u müséu, fundóu d'u 1956, se trövan di travaggi d'artisti mudèrni benbén cunusciüi, cumme u Lucio Fontana, u Giuseppe Capogrossi e l'Emanuele Luzzati.

### Natüa
* Area prutètta pruvinciäle d'a Rocca d'u Farcùn: a se tröva a l'estremitè vèrsu setentriùn d'u teritoju d'u cumüne, esteiza pe 163,00&nbsp;ha insc'ê rive sübbitu sutta a-u spartiègua, faciè a meridiùn. St'area prutètta, cunpreiza d'u tüttu int'u teritoju de D'Ätu, a l'è caraterizä da 'n teren ch'u cangia d'u bèlu, cun èrte strutüe de dulomie da vixìn a rive ciü cianelle, cun benbén de vivaĝn̂e, de zmögge e de rien.
* Area prutètta pruvinciäle d'u Sensöggia: area prutètta ch'a va aprövu a-u percursu d'u Sensöggia, a gh'ha 'n'estensciùn pe 10,00&nbsp;ha de gèa d'a sciumèa, spantegä fra u cumüne de D'Ätu e quellu d'A Muènn-a. St'area prutètta, ch'a cunprende a purçiùn mediu-bassa d'a sciumèa finn'â sö fuxe, a l'è 'n scitu d'interèsse scicumme che u sö ürtimu toccu u l'è dövióu da-i ouxelli d'ègua de passu pe pôsäse int'e sö migraçiuìn.
* Area prutètta pruvinciäle Area Balbi: int'a burgä d'u Cävu, a l'è 'n'area prutètta ch'a s'estende insce-i teren deré d'a villa d'i Balbi, scituä pe intregu int'u cumüne de D'Ätu.
* SIC fundu d'u mä Väze - Arbissöa: scitu d'interèsse cumünitäju (SIC) da-u 1995 e, da l'otubre d'u 2016, diciaróu ascì zona speciäle de cunservaçiùn (ZSC), st'area prutètta a cröve 91&nbsp;ha de fundu d'u mä a-u lärgu d'i cumüni de D'Ätu, Çelle e Väze, dunde se trövan i rèsti de 'n próu de *[[Posidonia oceanica]]* ciütóstu ruvinóu, cu'a prezensa ascì de pruéi de *[[Cymodocea nodosa]]*. Fra e bestie d'ègua, chì u gh'è stètu truvóu a *[[Pinna nobilis]]* e tante specie de peŝĉi, cumme di turdi de diferenti qualitè.

## Ecunumia

A-a giurnä d'ancö, l'ativitè ecunomica ciü inpurtante p'ou cumüne de D'Ätu a l'è vegnüa u türizmu, tióu int'a çitadinn-a da-u mä e da l'arte.

Int'a stoja, pe cuntra, a gh'äva benbén d'inpurtansa l'agricultüa e, survatüttu, a pruduçiùn d'a çeramica, cu'e Arbissöe che sun stète pe de lungu u ciü inpurtante distreitu de stu genere int'a Ligüria intrega. Int'u detaggiu, p'â primma meitè de l'Öttuçentu u l'è scritu de cumm'u se faxesse d'u vin de qualitè e 'na çèrta quantitè d'öiu, e de cumme, a despetu de 'na quärche crixi de quelli tenpi, a gh'ea ancùn dixinöve fàbbriche da pu̇gnàtte. Sti stabilimenti gh'ävan 'na gran inpurtansa p'ou cunpresoju, tantu che alantùa u ghe travagiäva 'na migiä de persunn-e insce 'na pupulaçiùn ch'a fäva 2.560 abitanti.

## Cultüa

### Dialettu
A D'Ätu u se parla 'na varietè d'a lengua ligüre ch'a l'è cunsciderä int'u cuscì ditu grüppu d'u ligüre d'u centru. De ciü, u l'è ciütóstu diferente da-u parlä de D'Ätu quellu d'Èllia, paize ciü luntàn da-a Rivea e da-e sö influense lenguistiche.

## Manifestaçiuìn
* Festivàl internaçionäle d'a maiòlica: festivàl dedicóu a-a çeramica d'Arbissöa e a quella de Sann-a, u se tegne insce-i quattru cumüni d'u çircundäju da l'antiga tradiçiùn inte l'arte figulinn-a. U festivàl u se cunpunn-e de mustre d'arte, cunvegni e ezibiçiuìn arte da-u vivu.

## Fèste e fêe
* Fèsta de Nostra Scignùa Stella Maris: a ricurensa p'â patrunn-a d'u Cävu, a l'è festezä tütti i anni a-a tèrsa duménega de mazzu. Pe sta ricurensa a se tegne 'na fêa int'u paize e, a-a seĵa, u se porta in pruçesciùn a cascia d'a Madonna, d'u Seiçentu, finn-a insc'â pasegiäta, dund'a dà a benediçiùn d'u mä.
* U dì d'u Segnù: int'a ricurensa d'u dì d'u Segnù, ciü che e funçiuìn religiuze e a pruçesciùn, p'e vie d'u burgu D'Ätu sun dizegnè tütti i anni i tapêti de sciùe tipichi de sta fèsta.
* Fèsta de San Niculó: a l'è a ricurensa d'u santu patrùn de D'Ätu, ch'a se tegne tütti i anni a-i 6 de dixenbre. Ciü che a funçiùn religiuza, e celebraçiuìn pe San Niculó cunprendan ascì 'na fêa, cun di banchetti spanteghè pe-i caruggi d'u burgu D'Ätu.

## Sport

A D'Ätu se trövan ciü strutüe pe praticä diferenti ativitè spurtive:
* Canpu spurtivu de Luxéi: canpu da balùn a Luxéi, dövióu da-i zueni de l'Albissole 1909, a sucêtè de balùn d'e Arbissöe, che pe cuntra a zöga cu'a primma squaddra int'u staddiu Faraggiana, a-a Muènn-a. D'ancö, l'inpiantu de Luxéi u l'è vegnüu ascì u canpu de cà d'i Pirates Savona, a squaddra de football americàn e flag football de Sann-a.
* Canpu "Pomina": a Luxéi, de pocu ciü a levante d'u canpu spurtivu, u l'è 'n canpu a 7 d'èrba scintetica, dövióu da-e squaddre de figiö de l'Albissole 1909.
* Canpu "Nifossé": int'a regiùn de Nifusè, a levante d'u burgu D'Ätu, u l'è 'n canpu in scinteticu a 6, dövióu da l'Albissole 1909 pe fäghe zügä a sö scöa de balùn.
* PalaBesio: palasettu d'u sport ch'u se tröva int'a regiùn d'a Massa, u l'è u canpu de cà de l'Albisola Pallavolo, a squaddra de volley d'Arbissöa che, cu'a primma squaddra d'e donne, a zögä int'a Serie B2, mentre quella d'i ommi a l'è int'a Serie C.
* Canpu spurtivu "Gianfranco Fazzina": douvèrtu d'u 1982, u l'è 'n canpu d'atletica ch'u gh'ha 'na pista a sêi cursie da 250 metri, due pustaçiuìn p'ou sätu pe lungu e triplu, ünn-a p'ou sätu in ätu e ünn-a p'ou sätu cun l'asta, ciü che due p'ou tìu d'u peizu, due pe quellu d'u giavelottu e 'na gaggia p'ou tìu d'u martellu e d'u discu. L'inpiantu u l'è gestìu da l'Atletica Alba Docilia, sucêtè spurtiva fundä d'u 1946.
* Golf Club Albisola: canpu d'a golf int'a regiùn d'u Carpineu, missu de là d'u Sensöggia, a-i pé d'a culinn-a d'i Èrchi. U l'è 'n canpu a növe bandeinn-e, cun di *green* da ciü o menu çinqueçentu metri quaddri l'ün, cu'a strutüa ch'a cunprende ancùn 'n canpu de pratica e 'na *club house* cun risturante.
* Piscinn-a cumünäle: a l'è 'na piscinn-a a l'avèrtu ch'a se tröva a Luxéi, vixìn a-i canpi da balùn d'a burgä, dèta in gestiùn a-a Rari Nantes Savona.
* Tennis Club: u club de tennis d'Arbissöa, u gh'ha trei canpi da zögu de tèra, ciü che 'n canpettu da balùn a 5 in scinteticu e ün pe praticä u beach tennis, u beach volley e u foot volley.

## Aministraçiùn
### Scìndichi de D'Ätu

## Cumunicaçiuìn

### Stradde
D'Ätu u l'è ligóu cu'A Muènn-a, a punente, e cun Çelle, a levante, pe mezu d'a Stradda Statäle n° 1 Aurelia, ch'a passa int'u sö teritoju vixìn a-u mä, traversandu a fraçiùn d'u Cävu. Dapö, a D'Ätu se trövan due stradde pe l'entrutèra: sciü p'â valä d'u Sensöggia u ghe munta a SP 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa mentre a valä d'u Rebascu a l'è traversä da-a stradda statäle 334 d'u Saŝĉellu, ch'a riva finn-a in Acqui.

De ciü, a ciann-a d'Arbissöa a l'è traversä da l'autustradda A10, che chì a gh'ha 'n sö cazellu.

### Feruvìa

Int'u teritoju de D'Ätu, vixìn a-u cunfìn cu'A Muènn-a, a gh'è 'na staçiùn insc'ä feruvìa Zena-Vintimiggia ch'a l'è stèta douvèrta d'u 1977, a-u mumentu d'u stramüu a munte d'a liĝn̂a. Primma, defèti, a feruvìa a pasäva tostu insc'ou mä, cu'a staçiùn d'e Arbissöe ch'a l'ea a-u Cävu.

## Notte
;Notte a-u tèstu


;Notte bibliugràfiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 

## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 
*