Ransu

**Ransu** (*Ranzo* in italiàn) a l'è ina cumüna ligü(r)e de 554 abitànti da pruvinsa de Impe(r)ia.

## Geugrafìa

Ransu u se tröva inte l'entrutèra de Arbenga, inta valà de l'A(r)òscia, inta zona da mediu-bassa valle. U paesaggiu u l'è caraterizàu da di boschi de castagnu in sce a rìva destra, mentre a scinistra a l'è ciü dûse e curtivà. U l'è distante 30 chilometri da Ineia, 20 da Arbenga e 110 da Zéna. 

U teritò(r)iu de Ransu u l'è facciu da ina frasiùn, Costa Basérga, ciü 21 burgàe: U Faudu, A Ciassa, I Favài(r)i, L'Urivéu, U Cuniu, Basé(r)ga Parocchia, Ponteruttu, A Stra', U Mu(r)ìn, Degolla, A Canâ, U Ma(r)tinettu, Calabria, L'A(r)ma, U Canéu, Fantinùn, A Villa, Costa Parocchia, A(r)acà, Bunfigliai(r)a e I Rissi). Cun ste chi u teritò(r)iu da cumüna u cröve 10,58 km2.

U teritò(r)iu cumünâle de Ransu u cunfìna a nord cun L'Àuguia, a punènte cu'u Burghettu, a nord e vèrsu levànte cun Unsu (SV), mèntre cun Casanöva (SV) e Naxin (SV) a levànte.

## Stò(r)ia
Zà in epuca pre rumàna i teritò(r)i da valâ de l'A(r)òscia i l'é(r)an stài ucupài dae pupulasiùi ligü(r)i antighe, ligàe ai Ingàuni, ch'i se spunciavan fin ascì inte l'entrutèra de valàe da vixìn. Sti chi i vegnen pe(r)ò scacciài da l'avansâ rumana avegnüa aturnu au 180 a.C. Doppu l'Impe(r)u Ruman ascì u teritò(r)iu du Burghettu u l'è stàu interessau dae invaxuì di barbari, cun duminasiùi di lungubardi e di Franchi. Intu periudu carulingiu u l'é(r)a pasàu assèmme ai autri paixi du funduvalle sutta u Cuntadu de Arbenga e, ancùa de doppu, sutta aa Marca Arduinica inse(r)ìu inta giü(r)isdisiun du cumitàu arbenganese.

A primma mensiùn de l'insediamèntu, inta pusisiùn che cunuscemmu ancöi, a se(r)éva da fa remuntà au seculu XIII cun u nomme de *Rantium ad Plebem*, poi vegnüu *Rancio*. A denuminasiùn ligü(r)e pe(r)ò a pö êsse ch'a ne vegne dau nomme "panciu", che in antìgu u vuxéva dì "difesa". Quande a se và a desfà a Marca Ardüinica u cuntrollu in sciu feudu du pòstu u pàssa ai marchexi de Clavesana, du mèximu periudu a sta duminasiùn chi a l'è a custrusiùn d'in castellu furtificàu, de prubabile pé frenà e vuluntài de espansciùn du lìbe(r)u cumün de Arbenga, ma ascì pé schivâse e scurerìe di saracén, a partì dau seculu X.

Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Ransu a pija parte a l'incremèntu da demugrafìa du növu burgu cevàscu, cum'u l'è slavegnüu cun e autre pupulasiùi da valâ a quelli tèmpi.

I Clavesana, cuscì intu 1355 i dàn ina pursiùn du teritò(r)iu de Ransu ai Del Carretto, mèntre a parte ch'u ghe rèsta a vegne in man aa Repübbrica de Zena, che pe(r)ò a se gestìsce u paìse pe' vìa du marchese Emanuele de Clavesana. Doppu i sucedden di növi scuntri, fra e famìe de Séva, di Del Carretto e di Clavesana pe'i pusedimènti inta bassa valâ, cun l'intervelèntu intu 1386 du düxe de Zena Antoniotto Adorno. Stu lì u se spartisce pe' in quartu u feudu cun i Del Carretto. 

Ransu u vegne pe(r)ò zenese a tütti i efètti numma che intu 1393. Intu mènte du cuntrollu dricciu di zenesi Ransu u và a fa parte, cumme pé i autri burghi da valâ, du capitanàu da Cêve. A situasiùn a cangia du tüttu quande u 'rìva l'esercitu fransese, guidàu da Napuleùn Bunaparte.

U teritò(r)iu da cumüna u entra ducca a fa pàrte da Repübbrica Ligü(r)e, u vegne ascì sede d'in cantùn, ch'i ghe cazzen drentu ascì i burghi da media vàlle primma, poi desfàu e sciurbìu da quellu cevàscu).

Quande a repübbrica a vegne smembrâ intu 1802, i teritò(r)i cunquistài i vàn a fà parte de l'Impe(r)u Fransese, sutta u dipartimentu de Muntenötte. Cu'a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimènti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inse(r)ìu inta pruvinsa de Impe(r)ia. I ürtimi cangiamènti de cunfìn ch'u gh'è stàu i i remuntan au 1928, difatti i teritò(r)i de Ransu e L'Àuguia i vegnen piài daa cumüna du Burghettu e i turnan pe' sò còntu numma du 1947, in ànnu doppu a custitusiùn da növa Repübbrica Italiana.

## Abitanti
### Evulusiùn demugrafica

### Minu(r)ànse furèste
Segundu u ISTAT, ai 31 de dexembre du 2019, a Ransu u gh'è 73 rexidenti furèsti.
### Cugnòmmi ch'u gh'è de ciü
I cugnommi ch'u se tröva de ciü a Ransu i sun: Guido, Margoni, Beatrici, Alessandri e Sommadossi.

### Persune legàe a Ransu
Pé(r)u e Zorzu Guîdu da Ransu, espunenti de üna de famìe ciü impurtanti du cumün, sun famùsi pé avé afrescàu a magiurànsa de géxe da valà de l'Aroscia, ma ascì a Arbenga e Impe(r)ia, tantu che a vélli u l'è dedicàu u percursu museàle du paìse, upe(r)atìvu a Basé(r)ega e Ransu.

## Pòsti de interesse
### Architetü(r)e religiuse

Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Faciâ 03.jpg|Faciâ da gêxa de San Dunàu
Gêxa de San Pantalêu (Ransu) 01.jpg|A vista fruntàle de San Pantaleu
Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 05.jpg|L'uatòiu da Madonna de Vigne
Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Faciâ 02.jpg|A gêxa da Sunta a Basé(r)ega
Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu) 04.jpg|L'uatòiu de San Bastiàn aa Ciassa
Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 01.jpg|A capella de l'Imaculà Cuncesciùn ai Favà(r)i

A livellu de gêxa u teritò(r)iu de Rànsu u l'è spartìu inte due parocchie, quella da Sunta e de San Dunàu a Basé(r)ega e quella de San Bernardu (a A Costa de Basé(r)ega).
;Parocchia da Sunta e de San Dunàu
* **Gêxa da parocchia de San Dunàu**, a se tröva inta burgà de Costa Paròcchia. De ciànta baròcca a cunta sei atàe tutàli, ciü in impurtante du Cristu in Crùxe, òpe(r)a de Orazio De Ferrari. Fin au 1964 u l'éa sede de l'ufissiu lucàle da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia.
* **Gêxa de San Pantaleu** a se tröva intu Burgu de Ransu. Custruìa intu XV seculu in sce ina ciànta zà existénte, de stìle rumanicu, prubabilmente du XI seculu. Chi a l'è cunservà in pà(r)a d'atuà dipinta da Zorzu Guîdu de Ransu du 1554, ch'u l'ha ascì dipìntu e decuràu u portegu da gêxa, assèmme aa scöa di Lapicidi Sénu(r)a.
* **U(r)atò(r)iu da Madonna de Vigne**, intu Burgu de Ransu, u cunserva a pà(r)a d'autà dipinta da Zorzu Guîdu, realisàu intu 1544.
* **U(r)atò(r)iu de l'Imaculà Cuncesciùn e de Santa Lüsìa**, a l'estremitàe de punènte da burgâ de Canéu.
* **U(r)atò(r)iu de San Bastiàn**, inta burgà da Ciassa.
* **U(r)atò(r)iu de Santa Cruxe** inta burgà de Costa Paròcchia.
* **U(r)atò(r)iu de San Giacumu** inta burgà de Canà.
* **U(r)atò(r)iu de San Mauru** inta burgà de A(r)acà.
* **Capella de l'Angéu Cüstode**, de d'autu da burgà de Uivéu.
* **Capella de l'Imaculà Cuncesciùn** ai Favà(r)i, custruìa du 1755, grassie aa vuluntàe da pupulasiùn da burgà.
* **Capella de Sant'Antunìn** inta burgà de Degolla.
* **Capella di Santi Fabiàn e Sebastiàn** inta burgà de Bunfia(r)a.
* **Capella de Santa Lüsìa**, inta burgà di Favà(r)i.
* **Santuà(r)iu da Madonna da Miseicordia**, de d'autu da burgà de Canéu.
* **Gêxa da parocchia da Sunta**, se tröva inta frasiùn de Basé(r)ega, edificà intu XV seculu, a g'ha in purtà e di dipinti de Péu Guîdu de Rànsu, pà(r)e de Zorzu, du XVI seculu.
* **U(r)atò(r)iu de San Bertumé** inta frasiùn de Basé(r)ega, faciàu in sciù veju camìn du stradùn.

;Parocchia de San Benardu
* **Gêxa parucchiàle de San Benardu** a A Costa de Base(r)ega, custruìa fra u 1618 e u 1628.
* **U(r)atò(r)iu de San Carlu** a A Costa de Base(r)ega.
* **U(r)atò(r)iu da Madonna da Neve**, u se tröva a A Costa Base(r)ega, vixin aa paròcchia.
* **U(r)atò(r)iu di Santi Péu e Paulu** inta burgà de Faudu.
* **Capeletta de San Bertumé** inta burgà de Fantinùn, restaurâ intu 2007.

### Castéllu
Pé scansà e incursciùi di piràtti sa(r)acéi a pupulasiùn lucàle a l'ingì(r)u  de l'ànnu Mìlle a l'axéva edificàu in primmu scistemma de difésa, pöi vegnüu ciü meju sutta ai marchexi de Clavesana, chi i l'axevan culegàu cun quellu de L'Àuguia, ancöi pe(r)ò i se ponen vegghe numma che pochi resti de sta furtificasiùn chi.

## Ecunumìa
L'ecunumia du paise a l'è basâ in sce l'agricultü(r)a, svilupâ a cultivasiùn de l'u(r)ivu tagiascu e a prudusiun de ö(r)iu e u(r)ive da ménsa. Difüzs ascì curtivasiùn inte vigne, pregiàu difatti u pigau de prudusiùn lucâle.

## Cultü(r)a
### Dialettu de Ransu

U dialettu parlàu a Ransu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du gruppu du Ligü(r)e de sèntru-punènte, u presènta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, ch'e turnan inte tütta a valâ de l'A(r)òscia, legâ in antìgu Arbenga, ma ascì aa sitàe de Impe(r)ia.

### Enugastrunumìa
E tradisiùi legàe aa cuxìna e sun dife(r)ènti, nu mancan sulitamente u cunìu aa ligü(r)e, i raviöi, a buridda, e lümasse e ascì u pàn frìtu. De lungu sti piatti tipichi i se trövan abinài cun u vin pigàu, ma ascì l'ö(r)iu e l'àgliu i sun bèn cunusciüi.

## Feste e fé(r)e
* **A festa di Ciappagòtti**, a se tegne aa Pro loco de Ransu cun müxica dau vìvu e roba da mangià, a se tegne u fìn da setemàna primma de Natàle.
* **Presepiu vivènte**, u se tegne intu Burgu de Ransu aa vigilia de Natàle.
* **E Rüstìe**, castagnà de l'autunnu, cun e castagne fàe cöxe pé e vìe du paìse.
* **Fé(r)a du primmu de màzzu**, cun mercatìn e bancarelle pé e vie de Ransu.
* **U Rumpe pignàtta** pé Carlevà, dedicàu ai matti e urganisàu da a Pro Loco.
* **Festa patrunâle**, ai 7 d'aùstu, dedicà a San Dunàu.

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn
U teritò(r)iu de Ransu u l'è traversàu da a Stradda Nasiunàle 453 da valà de l'A(r)òscia, che permette u culegamèntu cun Casanöva, Unsu e Utuvé versu levante e U Burghettu versu punènte. Impurtanti ascì e stradde pruvinsâli, cumme quella ch'a culega Ransu cun Àuguia (SP 14), cun ascì a Stradda Pruvinsâle 78, che a pàssa pé A Costa de Base(r)ega, versu Ùnsu e L'Àuguia.

## Nòtte
;Nòtte au testu


;Nòtte bibliugrafiche


## Autri prugètti