Marchesàu de Süccaellu

U **marchesàu de Süccaellu** u l'é(r)a in stàttu ch'u s'é(r)a furmàu vèrsu a fìn du XIV seculu dòppu l'estinsiùn di eredi màs-ci di marcheixi de Clavesana, ch'i cuntrulavan a zôna da valà du Neva zà da prìmma. Quéstu l'axeva difàtti cauzàu a spartisiùn fra i diferenti ràmmi da famìa di Du Carettu do Finâ e i Saluzzo-Dogliani, cun relative interferense da Repübbrica de Zena inte cuntese fra i eredi.

In tu 1397 Carlo I Du Carettu, ün di ciü fedeli aleài du dücca milanese Gian Galeazzo Viscunti u l'axeva elevàu u sò duminiu in te quella parte da regiùn Ligü(r)ia, paragunabile a l'entrutèra d'Arbenga d'ancöi, au livellu de marchesàu, cumensandu a rènde u paìse de Süccaellu, zà di Du Carettu da ànni, autonumu.

A Süccaellu, a l'é(r)a difatti nasciüa da tòstu vint'anni, sò fìa Ilà(r)ia Du Carettu (1379-1405), ricurdà poi cun in munumentu funebre realisàu da Jacopo della Quercia doppu a sò mòrte. Ilaria a l'é(r)a spusà cun Paolo Guinigi, scignù de Lücca, da u frevà de l'ànnu 1403.

L'è cunusciüu, scibén ducumentàu in mòddu incumplétu, u cunvulgimentu di Viscunti di Milan inti acòrdi du matrimòniu.

## Geugrafìa

A capitàle aministratìva e pulitica de 'stu stàttu a l'é(r)a tòstu pa(r)eggia au burgu de Süccaellu, suvrastàu dau sò castellu, a rexidènsa di marchexi. A fundasiùn de stu lì a remunta ai 5 de arvì du 1248 cun 'n acòrdu fra i marchexi de Clavesana Bonifacio III, Emanuele I, Francesco I e i abitanti dà valà ancöi dìta du Neva, e che 'na vòtta a se ciamàva de *Coedano*. U castellu dunca, u cumpa(r)ìsce pe-a primma 'otta in t'in ducumentu du 1216.

U terito(r)iu du marchesàu u cunscisteva prinsipalmente inta parte de àte vàlli da Sènta, che i se cacciàn versu Arbenga e ducca a valà du Neva, a valà du Pennavaire e in parte ciü picìna e tère da bassa vàlle du turènte Aroscia.

I àtri sentri ciü impurtanti da valà dòppu Süccaellu i l'é(r)an:
* U castellu, ünìu au burgu, de Castreveiu (dìtu ascì *Castrevegliu* o *Castreveiju*), ciamàu in te l'epuca antiga ascì *Coedano* o *Cohedano*: prìmma da fundasiùn de Süccaellu l'é(r)a u sentru diretìvu pé i Clavesana e pé i Du Carettu de l'àta valà (dìta in latìn V*allis Coedani)*;
* U paìse d'Èrli, ch'u cumprendea zà alantù diferenti frasiùi;
* U paìse de Veserxe, aù frasiùn de Castreveiu.


File:Alto castello.jpg|U castellu de Àutu, infeudau a i Seullìn
File:Castello di Castelbianco 01.png|E ruvìne du castellu de Castregiancu

Inta valà du s-ciümme Pennavaire se truvàvan invece:
* U castellu de Castregiancu e e sò burgàe, cumme Vesallu, Ve(r)àvu, U(r)exine e A Culetta (o A Colla);
* U castellu e e burgàe spàrse de Naxin, a magiuransa de stu terito(r)iu l'é(r)a infeudàu ai Seullìn de Arbenga;
* U castellu de Autu, ch'u cuntrulava i paixi de Autu e Cravaüna, in màn pé infeudamentu a in àtra pàrte da famìa di Seullìn.

Inta valà de l'Aroscia u marchesàu cumpredéa u castellu de Aquila e e cascìne da vixìn, cun i paixi ascì de Gavenü(r)a, Leverùn e de Céxi.

Sciübitu a mùnte de Arbenga i marchexi cundividevan cun i scignù(r)i du Finà u cuntròllu sciüi paìxi de Arnascu, Sènexi (aù frasiùn de Cixan) e Rivernàu, infeudàu ai Cassulìn d'Arbenga.

Aa fìn se pònan vegghe ascì de àtre lucalitài asugetàe inta valà du s-ciümme Varatella, e da l'àtru versànte di mùnti, cumme: 
* U paìse de Bergalla, cun u relatìvu castellu;
* U castéllu e u burgu de Ba(r)estìn, cun e numéuse frasiùi vixìne, suviatüttu Carpe, ancöi ligà a Tui(r)àn. Va ricurdàu che Ba(r)estìn l'axeva fau pàrte di pusedimènti da famìa di Bàva, uiginaiamènte avucài du munasté de San Péu in Varatella, quésti i l'axevan poi sciurbìu u titulu de scignui de Ba(r)estìn, cu'u paìse ch'u l'é(r)a cuscì vegnüu in feudu pé sò cuntu, che zà dau 1503 u l'é(r)a inte l'influensa di Du Carettu, chi màn a màn i vàn a estrumetteli;
* U castéllu e u burgu de Bardenèi, spartìi cun i marchexi du Finà, ch'i mantegnìvan i 2/3 du feudu.

I teritò(r)i da valà du Varatella i vàn a custituì fina dau 1545 u marchesàu de Ba(r)estìn, zà feudu de l'Impe(r)u. Fra l'àtru, u sò primmu marchese u l'è stàu u Pirro II Du Carettu, ch'u ne vegniva dau ràmmu de Süccaellu, pianduse u titulu üfisiâle ascì de scignù de Ba(r)estìn.

## Stò(r)ia
### Evénti de prìmma

File:Zuccarello-IMG 0369.JPG|Ruvìne du castellu de Süccaellu
File:Castellu de Süccaellu 01.jpg|Àtra vista du castéllu de Süccaellu
File:Castellu de Süccaellu 02.jpg|E ruvìne da furtessa, vista dau senté de accessu

U marchesàu da famìa di Clavesana u l'é(r)a ün dei öttu marchesài nasciüi da l'ereditài de Bunifassiu du Vastu. I sò teritò(r)i i l'é(r)a inisialmènte ampi, spàrsci fra a Ligüria de Punènte e u Cuniese. Intu Duxèntu, de dòppu a perdita di territò(r)i dae parte de Impe(r)ia, i restànti territòi ligüri, specialmènte inta zòna ingauna vegnàn in mniera mazù espòsti a a presciùn pulitica attüà da a Repübbrica de Zena, difatti quésta a stimulava a nàscita de libei cumüi, chi i l'àndavan a cunflui inta sòa sféa de influensa, cumme l'axeva zà fàu dau seculu presedente cun i feudi du Sàcru Ruman Impé(r)u Germanicu. 

Cumme pé tütti i àtri marchesài de u(r)igine aleramica, i diritti in sci feudi da famìa Clavesàna i puxevan esse trasfe(r)ìi tütti di discendènti mas-ci chi i gestìvan in mòddu pa(r)ità(r)iu; ae cumpunenti feminîli vegnivan invexe trasferìi i bén allodàli, definìi cun l'assegnasiùn de 'na dòte. Quésta prusedüa chì a cumpurtàva cuscì u cuntinüu frasiunamèntu di bén patrimuniàli e ascì di diferenti diriti feudàli, andandu cuscì a cumplicà a gestiùn di puscedimenti. Zà dau 1200, dunca, a famìa di Clavesana a se distìngue in dùi ràmmi sepa(r)ài, u prìmmu pe'u ciü ligàu au Piemùnte e u segundu ai pusedimènti ligü(r)i. 

L'ereditài maschile a se ferma peò aturnu a a fìn du XIV seculu, fàttu ch'u rendeva puscibile a cessiùn di feudi da Ligü(r)ia a a famìa di Du Carettu, e a i Salüssu a pàrte piemuntese. 'Ste dùi atre famìe chì l'é(r)an de discendensa imparentae cùn Bunifassiu du Vastu e propiu pé quéstu puxevan eredità i feudi. Gh'è da cunscideà che ascì i Du Carettu i l'é(r)an diatinti in diferenti diramasiùi, quélla da dunde a deìva a ca' "regnante" de Süccaellu a l'è du ràmmu finalése: perché fra i ànni 1326 e 1335 gh'éa stàu u matrimòniu fra Enrichetto Du Carettu, frài du Giorgio, marchese du Finâ, e Caterina Clavesana, fìa de Francesco II, ch'u purtàva tra l'àtru metài du feudu sutta au cuntròllu du castéllu de Süccaellu. A famìa Saluzzo du ràmmu de Dogliani (a vélli a và spùza l'àtra fìa de Francesco II, Argentina Clavesana) l'axevan 'cattàu impurtànti interèssi patrimuniàli, imparentanduse "ex-foemina" cu-i Clavesana. A diramasiùn Ligüe di Clavesana, difàtti a l'é(r)a custituìa dai dui frài Oddone II e Francesco II: l'ürtimu de 'sti dùi l'avexa (in ciü de zà dìte Caterina e Argentina) 'n sùlu fìu mas-ciu, ciamàu Borromino, 'massàu da 'n aggüàu a Arbenga, pé opéa da famìa lucàle di Cepolla.

A discendensa maschìle de Oddone II, a l'é(r)a invece rapresentà da Federico, survanumminàu ascì "il Bestiale", e dai sò matetri (Oddone, Bonifacio, Francesco e Manuele) a l'é(r)a inisialmente stà istrumìssa a causa de üna cunfisca ai dànni de Federico che péo a s'éa estìnta dòppu quarche témpu, lasciandu dunca intu 1387 (ànnu da dàtta de mórte de Manuele) màn libéa ai Du Carettu.

### A custitusiùn du marchesàu

Ina pusisiùn de rilievu pé a furmasiùn du marchesàu a l'è stà ricuvèrta dau düxe de Zena Antoniotto Adorno, ligàu ai Du Carettu pé 'na lònga e cumplessa sé(r)ie de rapòrti de famìa; propiu pé 'stà cosa chì dau 1375 Carlo Du Carettu l'axeva spusàu Pomellina Adorno, fìa du düxe Gabriele Adorno. Fra i ànni 1385 e 1389, Fiorenza, a fìa de Carlo e sö de Ilà(r)ia, a se sa(r)eva spusâ cun Cristoffa Adurnu, fìu de Antuniottu. 'Stu lì u intervegne inti articulài partimuniàli fra i ràmmi di Du Carettu inte l'ànnu 1385, ch'u cunsentìva cuscì inti ànni sucescìvi a a discendènsa de Carlo de cunseguì a prupietài escluxìva du feudu de Süccaellu, mentre i discendenti de Lazzarino I, frài de Carlo, diventàndu scingùi escluxìvi du Marchesàu du Finà. Pé di ànni, tütti e dùi i féudi, i l'apartenévan pé in tèrsu ascì a 'n àtru frài de quésti, Enrico de Ca(r)issàn e dòppu u fìu de 'stu chì, Giorgino, dunde pe(r)ó a discendensa di mas-ci a s'è estinta de dòppu a sò morte intu 1428. 

I fìi du bàrba Enrico, l'ünicu ch'u l'axeva spusàu üna Clavesana, vegnan liquidài cumpensàndu cun u feudu de Mumbaldùn: sti lì i vàn a custruì ina linea de sucesciùn a pàrte. L' àttu firmàu da Antuniottu, ch'u u l'andàxeva a ricunusce a a Repübbrica de Zena 'na parte di dirìti feudàli sciü u Marchesàu finalese, u nu puxeva ésse recepìu cumme validu da l'Impe(r)u. Ghe vönen dunca àtri dex'ànni pé fà sci che Carlu u sciòrte a ésse infeudàu a Süccaellu.

### E vicende de dóppu

A stò(r)ia di marchexi de Süccaellu a l'è ligà streitamènte a e upòste ambisiùi terituiàli da Repübbrica de Zena e du Ducàu di Savoia e a e nüme(r)ùse guère fra a Fransa e a Spagna che e sucédden fra u '500 e u '600. I Du Carettu i l'é(r)an cu-u dücàu de Milan, infeudàu pé cumensà ai Viscunti, poi a a famìa Sforsa e ancùa dóppu au regnànte da Spagna. Scìn da a fìn du Trexentu a famìa di Du Carettu a l'axéva furnìu ai milanexi persunaggi ascì impurtanti pudestà, capitani o ambasciatùi. 

Carlo Du Carettu, propiu pé quéstu, si tröva cuivoltu inta guèra dunde Filippo Maria Viscunti u sercàva de andà a rinfursà u sò duminiu rispettu a quellu di zenexi, tenèndu asediài i burghi de Cixàn e Tui(r)àn inte l'ànnu 1417, 'rivàndu a ucupàli.

I fìi de Carlo, ciamài Pirro ed Enrico, asemme ai cuxìn du Marchesàu de Finà, chi i cuntribuiscen a cunsulidà i dumìni teritòiali de Filippo Maria Viscunti intu punente, pé tütti i chìnze ànni fra u 1421-1436, quande Tumàsu Fregusu u l'é(r)a stàu levàu da l'incaregu de düxe. Inte 'stu periudu chi u cuxin de vélli, Giorgino Du Carettu, ch'u s'éa 'pugiàu ai Fregoso, u l'é(r)a stàu cundanàu pé tradimentu du ducca de Milan e intu 1428 i sòi diritti feudàli i vegnàn spartìi fra i àtri ràmmi da famìa Du Carettu. I marchexi de Süccaellu i cattàn cuscì u feudu de Stellanéllu e incrementàn ascì a quótta de prupietài in sce u paise de Bardenèi, ch'u diventa pe dùi tèrsi de prupietài süccaéllese.

I ghe sùn pói ànni ciü cumplicài, suviatüttu dóppu a morte du ducca milanese du 1447 e fìn au növu duminiu di Sforsa in sce a Ligü(r)ia (a cumensà dau 1464). I marchexi dòppu avé tentàu sènsa grosci risultài 'n' aleànsa cun a casà di Savoia i sun custretti a chiédde prutesiùn a a famìa Fregoso, ch'a sancisce a própia sféa de influensa in te valàe ingàune, assemme a in aleànsa cun i Dòia. L'uniùn matrimuniàle du marchese Giorgio cun Valentina Gattilusio, fìa de Palamede Gattilusio, ch'u g'axeva dùi sö, spusàe cun Ludovico e Gian Galeazzo Fregoso, u stabilisce l'abandùn da parte di marchesi de Süccaellu di Adorno. Sta cualisiùn u ghe fà cuvrì u capitanàu d'Arbenga dau 1461 au 1464.

I rapòrti cua famìa Fregoso i se zéan sutta a duminasiùn di Sforsa, tantu che dü(r)ante 'sti tempi chi e dui famìe se truvàvan in t'in cunflìttu, tra l'àtru ricurdandu che i Du Carettu i restan ligài ai növi ducchi milanexi. Gian Giacomo Du Carettu, ch'u và a pià u postu de sò pàe Giorgio intu 1493 u ghe dà pröva de fedeltài intu 1497, quande u ducca d'Orléans e i Fregoso, sòi aleài, i sercavan de alimentà i mugugni da pupulasiùn lucale cuntru Ludovico il Moro e i Adorno. U vegne premiàu u 19 de frevà du 1498 cun l'investitüa du feudu intregu de l'Impeatù Massimiliano I d'Asburgo, levandu i cuxìn (fìi de sò barba, Carlo) e següanduse a trasmisibilitài feminile, perché u g'axeva sulu ina fìa, ciamà Caterina, a sùla erede. Stu eventu chi u fà cumensà de ratelle fra i eredi, chi se spartiscian fra chi u se pugiàva ai zenexi e chi u l'é(r)a a favù di Savoia.

Carlo II, frài de Giorgio, u l'axeva mediante u fìu Antonio dùi névi mas-ci: Gian Bartolomeo, ch'u spùsa a fìa de Gian Giacomo, Caterina, e u cuntròlla cuscì trei quarti di diriti sciü u feudu e Pirro II, ch'u và a ésse u primmu marchese de Ba(r)estìn, cunservàndu in quàrtu di diriti sciü Süccaellu. U disensu fra i paénti sucescivi ai dui frài u càusa poi a vèndita du marchesàu.

### A véndita a a Repübbrica de Zena

I zenexi i cattiàn parte du marchesàu intu 1567, quande u guvernàva u fìu de Pirro II, Giovanni Antonio Du Carettu, prubabilmente a quòtta a duveva esse in quartu di diriti sciü u stàttu, ascì se Ossian De Negri, u và a ripurtà zà in àttu scimile intu 1561 e dunca u diritu sciü e àtre quotte.

A a fìn a cessiùn a cuntinua, vendendu àtre quote inte l'ànnu 1588 (ciü o ménu tréi quarti da pruprietài feudale) a a casà di Savoia pe 'n tutàle pagamèntu de 60.000 scüddi d'óu, pé vìa du marchese Scipione, u névu di Gian Bartolomeo, che peò a nu vegne cunscideà cumme vàlida da l'impe(r)u. A tratasiùn difatti, a vegne rivendicà da Zena, ch'a cumensa ina tratatìva cun corte impeiàle Praga, dunde u guvernàva inte stu periudu chi Rodolfo II, mandandughe propiu in véu ambasciatù, pé f scì ch'u puiesse anulà a sòa decisiùn. U suvràn, nunustante quéstu sciü u cunsìju du funsiunà(r)iu da curte Ottavio Du Carettu, frài picìn de Scipione, stu lì u decidde de fermà pé in ànnu u pasaggiu de prupietài, fra i Du Carettu e u Regnu de Sardegna speitàndu ina rispost de caratere giüidicu, purtàu avanti da 'na specifica cumisciùn. U feudu e egne dunca cunfiscàu e afidàu pé dexe ànni a dui cummisài impeiàl, a partì dau 1598 vegne aa fìn afidàu a Ottavio Du Carettu, scignù de quéllu quàrtu rimanènte. 'Ste pröve de acquisisiùn sènsa u cunsensu impeiale i fàn scatà 'na cuntesa fra a Repübbrica e i Savoia, quésta a düeà fin au 1625. 

A lotta in questiùn a fà parte di diferenti tentativi di piemuntexi de cunquistà e zòne ciü vixìne au Mà Ligüe. Intu mentre da Primma guèra de secesiùn intu Munferàu, Carlo Emanuele I da casà Savoia, da a pàrte impeiàle u ocupa i teriròi du marchesàu, tra i ànni dau 1614 au 1617. Intu 1622 u cunsìu impeiàle u rigetta i pretendènti pé a sucesciùn de Scipione e a sancìsce che i 3/4 di pusedimènti i duxevan ésse dunài aa Càmea Impeiàle, chi i métte in vèndita. Tra i àtri a se fà avànti Zena, ch'a càtta pé 200.000 fiurìn i feudu intu 1624. Au méze d'arvì Carlo Emanuele u scrìve 'na curispundensa a a Fransa, ligànduse àscì cun Venessia, cuntru l'impe(r)u di Asburgo. Cuscì l'ànnu dòppu u ducca repìa turna e inissiatìve cuntru i zenesi, duveàndu ufisialmènte cumme mutivasiùn a distrasiùn di Austriaci, stansiài inta Valtellina, anche se segundu i stòici du tempu quéstu u l'é(r)a duvüu aa vuluntài de ritorse cuntru Zena 'n impurtante scunfìtta, pé avé acquisìui Succaellu. Fra l'àtru intu periudu fra u 1631 e u 1633, cun a morte de Ottavio Du Carettu (avegnüa intu 1632), a Repübbrica a và a cattà cun u benestà da curte impeiale u cumplétu duminiu du feudu, segnandu de fàttu a fìn da sò indipendensa.

I teritòi de l'urmài desfàu marchesàu de Süccaellu e veggàn poi növe battàie inte l'epuca sucesciva, cumme quélle intu 1672 e ascì fra u 1746 e u 1747 pé vìa da guèra de secesiùn austriaca, quande u paise u vegne difesu da cuntingènti militài corsu-ligü(r)i, e dunca ricunquistàu, levàndu da lì i invasùi piemuntexi. Turna pòi fra u 1795 e u 1797, dü(r)ante a "campagna d'Italia" de Napuleùn, tantu che u burgu medievà u l'é(r)a divegnüu quarté geneàle de l'esercitu fransese inta zòna ingàuna, cumandàu da Andrea Massena in ucaxùn da batàia de Löa ai 23 e 29 de nuvembre du 1795.

Da 'stu puntu chi vegne inglubàu inta Repübbrica Ligüe e, cun a restaurasiùn, intu regnu de Sardegna intu 1815, diventàu regnu d'Italia dau 1861.

## Ecunumìa

A vàlle du Neva, dunde se tröva Süccaellu, a mette in cumunicasiùn a vàlle du Tànau, e dunca u bàssu Piemunte (o àta Ligü(r)ia) cun Arbenga, natüale via pé i cumèrci inte tüttu u mà Mediteraneu. A custrusiùn du castéllu e du burgu de Süccaellu a l'è risalente au Duxentu e a vegne stüdià dai Clavesana cumme u növu strumentu de racòlta de tàsce e di pedaggi, dòppu chi i l'axevan persu Arbenga. 

A stradda de culegamèntu a percureva u funduvàlle lòngu u traciàu segnàu dai pònti a schìna d'àse chi se trövan rispetivamènte: intu burgu de Süccaellu, vixìn a a lucalitài erlese di Basci, dui àtri pònti fra Èrli e Ciixöa e dau ponte de Gattaire. Da Cìixöa se munta a a Colla de San Benàrdu, pé chinà a Garesce, inta vàla du Tàna(r)u. U cuntrollu de l'asse de vìe u l'é(r)a ün di mutivi de cuntrastu fra Zena e i Savoia, che a mumenti u divegne ina battaia avèrta fra u 1614 e u 1617, e ancù intu 1625 e intu 1672. Acordi fra i scignui de Garesce e u cumüne d'Arbenga e sucescivamente cui marchexi de Süccaellu vegnan stipulài intu 1217, e rinuvài intu 1417 e 1424 pé regulà e esensiùi sciüi pedaggi e i impegni de manutensiùn di tòcchi de stràdda de cumpetènsa.

I traffeghi ciü impurtanti chi i tranxitàvan pé Süccaellu i l'é(r)an:
* L'espurtasiùn in Piemunte du sà maìn, necesà(r)iu pe l'alimentasiùn di òmmi e pé cuncià e pèlli;
* U traspòrtu du pelàmme da cuncià da e cascìne de l'entrutèra a e cunceìe da rivéa, cumme quelle a Arbenga;
* U traspòrtu de legnamme da Garesce a Arbenga lòngu a Valà du Neva. Pé esempiu i èrbui méstri de e nàvi ligüi i l'é(r)an ricavàu de suvente travaiàndu a legna de queste zone;
* U traffegu mineà(r)iu riguardu au fèru ch'u vegnìva da l'ìsua d'Elba versu e lucalitài au de là di mùnti dunde gh'éa abundànsa de légna, pé favurì a trasfurmasiùn in aciaiu;
* A canapa dau Piemunte, ütile pe a custrusiùn de e nàvi, dàtu che a prudusiù ligüe a nu l'é(r)a ancù sufissiente.

## Elencu di marchexi

## Nòtte
;Nòtte au testu


;Nòtte bibliugrafiche


## Bibliugrafìa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categorîa:Stati do passòu
Categorîa:Stöia da Ligùria
Categorîa:Süccaellu