open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zeugo do ballon

O **zeugo do ballon** o l'è o sport prinçipâ Italian.

## Squaddre de ballon in Italia
### E squaddre liguri de ballon
* Zena (*Genoa Cricket and Football Club 1893*) 
* Sandöia (*Unione Calcio Sampdoria 1946*)
* Spezia Calcio
* Savona Calcio 1907
* F.C. Vado 1913
* F.S. Sestrese Calcio 1919
* U.S Sanremese Calcio 1904
* Sarzanese Calcio 1906
* U.S. Imperia 1923
* A.C. Rapallo Ruentes 1914
* A.C. Entella Chiavari 1914
* U.S. Sestri Levante 1919
* Arensen Bòrgorosso

### Âtre squaddre italiann-e de ballon (in costruçión)
* Milan
* Juventus
* Napoli
* Palermo

## Competiçioin italiann-e
* Campionato italian do Zeugo do ballon
** Serie A
** Serie B
* Coppa Italia

## Squaddre de ballon foreste (in costruçión)
* Fußball-Club Bayern München
* Boca Juniors
* CB Kuban Krasnodar
* Club de Gimnasia y Esgrima La Plata
* Association Sportive de Monaco Football Club
* Club Athletico Paranaense

## Naçionâ de balon (in costruçión)
### Euröpa
* Naçionâ de balon da Bielorûscia
* Naçionâ de balon da Repûbbrica Ceca
* Naçionâ de balon da Fransa
* Naçionâ de balon da Germania
* Naçionâ de balon da Repubbrica Federâ de Germania
* Naçionâ de balon de l'Inghiltæra
* Naçionâ de balon da Repûbbrica d'Irlanda
* Naçionâ de balon de l'Irlanda do Nòrd
* Naçionâ de balon de l'Italia
* Naçionâ de balon de San Marin
* Naçionâ de balon da Spagna
* Naçionâ de balon da Svìsera
### Àfrica
* Naçionâ de balon de l'Angòla
* Naçionâ de balon da Repûbbrica Çentro-Africann-a
* Naçionâ de balon da Repûbbrica Democratica do Congo
### América
* Naçionâ de balon d'Argentina
* Naçionâ de balon do Braxî
* Naçionâ de balon di Stati Unïi d'America
* Naçionâ de balon de l'Uruguay
### Àzia
* Naçionâ de balon da Corea do Sud

## Notte


*
Categorîa:Sport
Saint Kitts e Nevis

Nomme ofiçiâ: *Federation of Saint Kitts and Nevis*, pàize de l'America centrâle, a seu capitâle a l'è Basseterre, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1983, conosciûo comme *San Christopher e Nevis* ascì.
## Descriçion e stöia

## Âtri progètti


Categorîa:Membri do Commonwealth
F.C. Vado 1913

U **Football Club Vado 1913**, ditu u **Vuè** ascì, a l'è a primma squaddra de balùn de Vuè, che a-a giurnä d'ancö a zöga int'a Serie D. U Vuè, d'u 1922, u l'ha guagnóu a primma Cuppa Italia d'a stoja.

## Stoja

## Ätri prugètti

## Ligammi de föa
* 

Categorîa:Vuè
Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria
U.S Sanremese Calcio 1904

L'**U.S. Sanremese Calcio 1904**, ciü famosa cume **Sanremese**, l'eira a squadra de balùn masce impurtante, famosa e titolata d'a Provinça de Impeřia, e de tüta a Terra Intemelia e d'a Riveira de Punente, l'eira de Sanremu.

G'ha zögà pe' tanti ani int'i campionài profesionisti o semi-profesionisti. Int'i ani '80, candu l'è cařà in Serie D, g'ha desgaglià, l'eira l'anu 2012. Sempre in chel'anu l'è staita rifundà, cun nome A.S.D. Sanremese.

## Cuřùi e Simbulu
A divisa d'a Sanremese l'è, dâ data de fundasiùn, divisa in du' cuřui: U Giancu e l'Azurru. 
U simbulu, cangiàu ascaixi sempre dapöi d'e varie refundasiùn, l'è sempre statu u Leùn de Sanremu, cu'a Parmura e u fundu Giancu-Azurru.

E divise da Sanremese, int'i anni 1983-1984

## U ''Derby d'u Punente''
A Sanremese zögava u ciü apasciünà, aghèrritu, famoso derby d'u Punente, ciamàu anca *Derby dell'Estremo Punente*, cuntra u Ventemiglia, a rivalità gh'eira, ma i tifosi e i zögadùi sun mai stati inursài. L'urtimu derby zögà in campionài importanti l'è statu int'i ani '80, candu u Ventemiglia e a Sanremese zögavan in Serie D, ma l'urtimu l'è statu int'u 2011, int'u Campiunàu de Promosiùn d'a Liguria.

## Autri prugeti

Categorîa:Sanremu
Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria
Sarzanese Calcio 1906

A **Sarzanese Calcio 1906** a l'é stæta a ciù antîga squàddra de balón da çitæ lìgure de Sarzànn-a, fondâ do 1906 e derfâ do 2020.

## Stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria
Virtus Entella

O **Virtus Entella** o l'è a soçietæ de ballon che a rappresènta a çitæ de Ciävai, inta çitæ metropolitann-a de Zena. A l'è da sempre *nemiga* con a squaddra de Sestri Levante, l'U.S. Sestri Levante 1919, co-a quæ a zeuga o coscì dito "Derby do Tigullio". A piggia o seu nomme da-o sciùmme ch'o passa atraverso Ciävai: l'Entella.

Dòppo çento anni da-a seu fondaçion l'Entella a l'à zeugòu into campiunòu de Serie B e, pasòu do tempo inta Serie C, a l'é tornâ inta segónda serie do 2025.

Questa squaddra a zeuga into Stadio Comunà de Ciävai.

## Stöia

## Âtri progètti

Categorîa:Ciävai
Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria
U.S. Sestri Levante 1919

L**Union Sportia Sestri Levante 1919** a l'è a soçietæ de ballon che a rappresénta a çitæ de Sestri Levante, inta çitæ metropolitann-e de Zena. A l'è de lóngo nemiga co-a squaddra de Ciävai, l'Entella, co-a quæ a zeuga o coscì dito "Derby do Tigullio".

## Stöia

## Âtri progètti

## Ligàmmi de fêua
* 

Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria
E soçietæ liguri de ballaneuo

E **Soçietæ [[Liguria|liguri]] de [[ballaneuo]]** son:
* Pro Recco
* Rari Nantes Savona
* Rari Nantes Camogli
* Società Sportiva Nervi
* Chiavari Nuoto
* Rari Nantes Bogliasco
* Rari Nantes Imperia

Categorîa:Ballaneuo
Spezia Calcio

O **Spezia Calcio** (za *Foot Ball Club Spezia*, dòppo *Associazione Calcio Spezia*, *Spezia Calcio 1906* e *Associazione Sportiva Dilettantistica Spezia Calcio 2008*), conosciûo ascì cómme o **Spezia**, a l'è a soçietæ de ballon ch'a rappresénta a çitæ de A Spèza. Inte stagioìn 2020-2021 e 2021-2022 a l'à zugòu into canpionòu de Serie A pe-a prìmma votta inta sêu stöia, ma do 2023 a l'è tornâ in Serie B.

## Stöia

## Atri progetti

Categorîa:A Spèza
Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria
Fluricultüra in te l'estremu punente ligure

A **fluricultüra in te l'estremu punente ligure** a l'è cumensà a fin du 1800, candu i inglesi i han cumensau a frequentà e noxie zone, e a costruise de bele vile cun di beli giardin d'aturnu, da Arasce fin a u cunfin, pasandu pe Sanremu, Ispiareti, Burdighea e Ventemia.
 
Cun l'alestimentu di giardin Hanbury e l'arivu in te noxie zone de chelu grande giardinè che l'è stau Lodovico Winter che l'è pöi chelu che i giardin Hembury u l'ha creai l'ha avüu inisiu in te noxie zone a floricultüra che tantu ben a l'ha purtau a e noxe gente fin a ina vintena de ani fà, ma che adesu purtropu cianin cianin a và scumparendu.

Categorîa:Agricoltua
Association Sportive de Monaco Football Club

L**'Association Sportive de Monaco Football Club**, o **Association Sportive Monaco** (abrevià in **A.S. Monaco**), ciamà anca **Monaco Calcio**, o sempliçemente **Munegu**, l'è a squadra de balùn ciü impurtante d'u Prinçipatu de Munegu, ina d'e ciü impurtanti d'a Ligüria storica (asseme â Sampdoria e au Zena) e zöga int'u campionà françè de balùn. 
Sun supranuminà **"Gianchi e Rüssi"**

## Storia
L'è nasciüa u primu de avustu d'u 1919, da çinche squadre: u *Swimming Club*, u *Munegu Sports*, l*A.S. Beusoleil*, l*Etoile de Monaco*, e l*A.S. Rivera*. G'ha cominça a zögà int'a *"Division 2"* d'u campionà françè. 
A prima copa vinta l'è a Copa de França, vinta int'u 1961, candu g'ha vinto asseme Campionà e Copa de França.
G'ha fatu anca na finale de Champions League, persa contra u Porto F.C. de José Mourinho, int'u 2004.
E rivalità ciü impurtanti sun cu'u Nissa e u Marseille.

## Palmarès
U Munegu g'ha in tütu: 
* Trufei Naçiunali:
** Campiunài de França: 7
*** 1960/61, 1962/63, 1977/78, 1981/82, 1987/88, 1996/97, 1990/00
** Cuppe de França: 5
*** 1969/69, 1962/63, 1979/80, 1984/85, 1990/91
** Cuppe de Lega de França: 1
*** 2002/03
** Supercuppe de França:
*** 1961, 1985, 1997, 2000
* Trufei Internasiunài:
** Cuppe d'e Arpi: 3
*** 1979, 1983, 1984

## Autri prugeti

Categorîa:Sport ün Munegu
Monaco
Fauna

A **fauna** a l'é l'insemme de speçie de bestie ch'o se treuva inte un çerto spaçio geografico ò inte un ecoscistema determinou. A seu conscistensa pe numero e varietæ a cangia in relaçion a-a quantitæ e a-a qualitæ da flöra, ch'a l'é a primma vivagna do mangiâ.

Pe-o sòlito, o conçetto de fauna o no l'includde l'ëse uman, sciben ch'o fa parte do regno di Animalia, dond'o l'é fisiologicamente clascificou comme un mammifeo.

## Atri progetti

## Ligammi de feua
* 

Categorîa:Zoologia
Baléna cumüne

A **baléna cumüne** (*Balaenopterus physalus* ) a l'è ina bestia de marina a sanghe caudu, cume u cavudöiu e i derfin, ch'a l'apartegne â famiglia Balaenopteridae e a l'inseme infurmale d'ê baléne.

## Descriçiun

## Nute


## Autri prugeti

Categorîa:Mammalia
Aggio

***Allium sativum*** (L., 1753), comuneménte conosciûa in zeneize e savoneize cómme **aggio**, o l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaryllidaceae.

Âtri nómmi de quésta verdûa són **àggio**, segóndo a grafîa ofiçiâ, **aiu** in finaléize, **agliu** in vintimigiôzo e **ayu** in monegàsco.
## Descriçión


Immaggine:Confezionamento 08.tif|Confeçionaménto de 'na *resta* de àggio de Vexàrgo.
Immaggine:Stoccaggio.jpg|Conservaçión de reste.


## Produtoî

## Variêtæ
De aggio a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda l'àggio de Vexàrgo, coltivâ inte l'òmònimo comûne da provìnsa de Inpéria.

## Nòtte

## Âtri progètti

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae
Coniggio

O **coniggio** o l'è un di animæ nativi de l'Euròpa do sud e o l'è ancheu diffuzo in tutto o mondo (con effetti disastroxi pe i animæ di ätre regioin ascì) graçie a l'açion de l'ommo.

A diffuxon do coniggio in Liguria a l'è molto grande e in te campagne liguri o coniggio o l'è allevô quæxi da sempre.

### ''Taxonavigaçion''

**Oryctolagus cuniculus** - **Coniggio**

:Superregno: Eukarya
::Regno: Animalia (Metazoa) 
:::Subregno: Eumetazoa 
::::Superphylum: Bilateria: Deuterostomia 
:::::Phylum: Chordata 
::::::Subphylum: Vertebrata
:::::::Infraphylum: Gnathostomata
::::::::Classi: Mammalia
:::::::::Sottoclasse: Theria
::::::::::Infraclasse: Placentalia
:::::::::::Ordine: Lagomorpha
::::::::::::Famiggia: Leporidae
:::::::::::::Genere: Oryctolagus
::::::::::::::Speçie: **Oryctolagus cuniculus** - **Coniggio**

**Nomme**: OryctolagusLinnaeus 1758

## Âtri progètti

Categorîa: Mammalia
Categorîa:Biologîa
Can

O **can** o l'è in mammifeo de l'ordine d'i Carnivòï. I chen son stæti addomestegæ da i lovi 15.000 anni fa. Di studdi reçenti dixan che i chen son stæti addomestegæ pe a primma votta in Cinn-a e portæ in America da i primmi abitanti. De riçerche genetiche han individuôu catorse rasse de can antighe, e ciù vegie seijan: *Chow Chow*, *Shar Pei*, *Akita Inu*, *Shiba Inu* e *Basenji*.

In ti secoli i chen son divegnui çentanæa de rasse de tutti i coï e dimenscioin. 

I chen son animæ soçiæ comme i ommi, e pe questa raxòn son fassili da addomestegà e addestrà, se integran in ta famiggia e in to lou d'i  padroin e indi i chen ha guagnoô unna poxiçion unica in ta soçietæ. A fedeltæ e devosion d'i chen, derivâ da o lô istinto de vive in branco, a l' è assoçiä a l' amô e l' amicissia, e a portôu tantiscime personn-e a vedde o can comme un membro da famiggia, e comme o *megiö amigo de l'ommo*. De inverso, i chen veddan l'ommo comme parte do branco e comme cappo ascì.

Numerose rasse de chen son stæte creæ pe louâ con e pe i ommi, comme pastô, can da caccia, can da guardia, fin a divegnì bagnin e can pe ciechi ascì. Purtroppo son stæti e son usæ pe crudeltæ ascì, comme i combattimenti e e corse di chen, dovve i chen son spunciæ a di comportamenti innaturæ pe o divertimento d'i  ommi soö.In ätre cöltùe i chen non g'han a mæxima poxisiòn, e son de converso scimbolo de impuressa e spesso vegnan allevæ comme alimento soö.

### ''Taxonavigaçion''

**Canis Lupus Familiaris** - **Can**

:Superregno: Eukarya
::Regno: Animalia (Metazoa) 
:::Subregno: Eumetazoa 
::::Superphylum: Bilateria: Deuterostomia 
:::::Phylum: Chordata 
::::::Subphylum: Vertebrata
:::::::Infraphylum: Gnathostomata
::::::::Classi: Mammalia
:::::::::Sottoclasse: Theria
::::::::::Infraclasse: Placentalia
:::::::::::Ordine: Carnivora
::::::::::::Sottordine: Fissipedia
:::::::::::::Famiggia: Canidae
::::::::::::::Genere: Canis
:::::::::::::::Speçie: Canis lupus
::::::::::::::::Sottospeçie: **Canis Lupus Familiaris**

**Nomme**: CanisLinnaeus 1758

## Ràsse
A partî da-o ''Canis lupus'' l'òmmo o l'ha seleçionòu ciù de 450 ràsse de can, tra e quæ a gh'è, prezénpio, o càn da càccia marémmàn.

## Vôxe corelæ
* Grand bleu de Gascogne

## Âtri progètti

Categorîa:Mammalia
Cavallo

O **cavàllo doméstego** (conosciûo cómme **Equus caballus**), de vòtte conscideròu 'na sotospêce do Cavallo servægo (*Equus ferus caballus*) a l'é unn-a de dêxe spêce viventi de gròsci Mammifeï co-i séucai (*ungulæ*). I cavàlli se son evolûi primma in América, ma se son estinti into continente primma de êsighe re-introdûti da-i europêi.
I cavàlli son stæti pe tanto ténpo i ciù inportanti animæ domesteghi e son prezenti inta Mitologia e Religión. I cavàlli êan inportanti pe-i trasporti, pò-u lòu, comme alimento, pe-i vestî e comme arme. I primmi ezenpi de adomesticaçión di cavàlli se son probabilmente avûi 10.000 anni fa, ma e primme prêuve son datæ a 5.000 anni fa. L'alevaménto à creòu rasse pò-u traspòrto e pò-u lòu.
 Ancheu i cavàlli son pò-u ciù alevæ pe-e córse e pe demôa inte soçietæ oçidentæ, mentre inte âtre parti do móndo son senpre inportanti comme animæ da lòu.

## ''Tascionavigaçión''

**Equus**

:Superregno: Eukarya
::Regno: Animalia (Metazoa) 
:::Subregno: Eumetazoa 
::::Superphylum: Bilateria: Deuterostomia 
:::::Phylum: Chordata 
::::::Subphylum: Vertebrata
:::::::Infraphylum: Gnathostomata
::::::::Classi: Mammalia
:::::::::Sottoclasse: Theria
::::::::::Infraclasse: Placentalia
:::::::::::Ordine: Perissodactyla
::::::::::::Famiggia: Equidae
:::::::::::::Genere: Equus
::::::::::::::Speçie: **Cavallo domèstego** - **Equus caballus** 

**Nomme**: Equus caballusLinnaeus 1758

## Nòtte


## Bibliografîa

* 

## Âtri progètti

Categorîa:Biologîa
Categorîa:Mammalia
Balenn-a

'Na **balénn-a** a l'é, in sénso ànpio, ògni cetacêo de grénde dimenscioìn, cómme o coadéuggio e i misticêti (balenòtere, megàtere e balénidi), e levòu e spêce de drafìn e de focénn-e.

Sto nómme chi o vêgne da-o latìn *bālaena*, *bāllaena* ò *bālēna*, da-o grêgo antîgo φάλαινα, *phálaina* ò φάλη, *phálē*, tùtte pòule derivæ da-a mæxima réixe indoeoropêa do tedésco *Wal*, de l'ingléize *whale* e do svedéize *val*.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Mammalia
Pòrco sarvægo

O **Pòrco sarvægo** (***Sus scrofa*** Linnaeus, 1758) o l'é un mammifero de l'Ordine di Artiodactyla, e da Famiggia di *Suidi*, ben ben commun inte nòstre tære.

O provëgne da l'Eurasia e o Nòrd Africa, e o l'à delongo subio reintroduçioin e dexemaçioin sciben che graçie a-e seu qualitæ de rexistensa e addattabilitæ o l'à arreixou ben inte l'ambiente ligure e italian.

O l'é stæto delongo avvoxou comme un avversäio temibile e pin d'agrecco, e solo pe-o XXeximo Secolo o l'à perso o seu ròllo de vivagna prinçipâ de carne à favô do seu equivalente domestego o pòrco.

## Descriçion

### Dimençioin
Da adulto o l'arriva à mesue de 180 cm de longhixe, con unna ertixe mascima de un metro e un peiso mascimo de un quintâ. Dæta a gran varietæ de rasse e sottaspeçie gh'é de gren variaçioin de mesua. Pe exempio a-o Nòrd, inte Arpe i pòrchi neigri razzonzan i 200 chilli quande a-o Sud i peisan mascime 80-90 chilli.

## Nòte
https://www.ilsecoloxix.it/genova/2021/09/01/news/allarme-cinghiali-in-liguria-la-confederazione-agricoltori-sono-40-mila-numeri-insostenibili-1.40656759
## Atri progètti

Categorîa: Mammalia
Ratto

O **Ratto** o l'è un mammifero roditô de l'Ordine di Rodentia, Famiggia *Muridae*, molto comùn inte nòstre tære.
In zeneize no gh'é distinçión fra "topo" e "ratto" perchè gh'é sôlo a pòula "ratto", però se peu distingue fra o ratto de canpagna e o ratto da coniggio.
## Descriçion

## Âtri progètti

Categorîa:Mammalia
Lion (bestia)

**Lion** (latin:*Panthera leo*) o l'è 'n mammifeo carnìvoro da famiggia di felidi.

## Âtri progètti

Categorîa:Mammalia
Puma concolor

O **Puma** o l'è 'n mammifero de l'ordine di *[[Carnivora]]* (Carnivòï), Famiggia di *Felidi* presente inte le Americhe. O se ciamma lión de montagna ascì.

## Âtri progètti

Categorîa:Mammalia
Elefante

L**'Elefante**, dîto ascì in zeneize **lionfànte** ò **liofànte**, o l'è o nomme comùn de træ speçie de mammifei de l'Ordine di *[[Proboscidea]]* (Proboscidæ), Famiggia *Elephantidae*, comùn inte l'Africa e l'Asia.

## Descriçion
E træ speçie viventi son: 
* Elefante African de foreste 
* Elefante African da savann-a 
* Elefante Indian.

## Âtri progètti

Categorîa:Mammalia
Rattopennugo

**Rattopennûgo** o l'è o nomme con chi son conosciûi i mammifei de l'Ordine di Chiroptera. I rattipennûghi son presenti in squæxi tùtto o mondo.

## Descriçion
I rattopennûghi son i unici mammifeï co e ae e i unici che poeuan xoâ, di atri animæ comme e sciornie xoante poeuan lanciâse da un ærbo a l'atro e planâ pe un periodo breve, ma i ratti penughi son i unici che poeuan xoâ.

Gh'é çirca 1.100 speçie de ratti penughi in to mondo, çirca o 20% de tutti i mammifeï.

## Vôxe corelæ
Raggia

## Atri progètti

Categorîa:Mammalia
Categorîa:Biologîa
Foin

O **Foin** o l'é 'n mammifero de l'ordine di *[[Carnivora]]* (Carnìvoï), da famiggia di *Mustelidi*, genere *Martes*.

Inte l'Otrazôvo ghe dixan ascì "gattu fughéin" ò gàt-fughéin.

## Mòddi de di
Avéi i euggi comme 'n foìn.
Êse asperto comme 'n foìn.

## Âtri progetti

Categorîa:Mammalia
Çigheugna

**Çigheugna**.

I Çicònidi són na famìggia de öxélli ch'apartêgnan a l'órdine di Çiconifórmi. A ràzza ciù conosciûa da famìggia a l'é con tùtta probabilitæ a *Çighéugna giànca* (lat: *Ciconia ciconia*) ch'a vîve in Eoröpa e a fa lónghe migraçioìn in Àfrica.

## Descriçion
Sta çighéugna chi a l'é avoxâ ascì pe fa o nîo in scî canpanìn e in scî fumaieu de câze e p’êse quélla ch’a pòrta, segondo e föe pe-i figêu, ... i figioìn!

De sòlito són öxélli de gròsse dimenscioìn, co-în'avertûa de âe tra 1,8 e 2,5 mêtri. 

Gh'àn sànpe lónghe e sotî, bónn-e pe caminâ inte ægoe pöco profónde, in còllo lóngo e robùsto, in bécco grànde e apontîo. O raprezentànte ciù gròsso da famìggia o l'é o Marabó indiàn, ch'o l'à 'n'avertûa de âe de 2 mêtri e mêzo e o péiza 6-7 chìlli.

## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Pappagaggio

**Pappagaggio** dïto in zeneise *[[pappagallo]]* ascì.

## File murtimediæ

## Atri progètti

Categorîa:Oxelli
Pappagaggio
Capibara

O **Capibara** (lat: *Hydrochoerus hydrochaeris*) o l'é 'n roditô òriginâio de l'America do Sud. O l'é 'na béstia erbìvora, ch'a màngia sorviatùtto èrba e ciànte d'ægoa, óltre a frûta e a scòrsa di èrboi.

## Nòtte


## Âtri progètti

Categorîa:Mammalia
Òca

**Òca** l'è o nomme de vari oxelli dell'Ordine *Anseres*, famiggia de *Anatidae*.
 
## Descriçion
O genere prinçipä da famiggia o l'è l'*Anser*, caratterizzou da becco grosso e erto ä base, ae lunghe e dä punta appuntia, coa cürta.

E òche sarveghe se tröven in Italia solo de passaggio; çitemmo fra queste l'oca çenenn-a (*Anser Anser*) e l'òca *Anser Fabalis*.

### Òche domesteghe
A ciu gran parte de specie domesteghe deriven da l'oca çenenn-a. Sun fra i ciü grosci oxelli domesteghi; o peizo medio o l'è de 4 o 5 kg ma o pö esse süperou da çerte specie seleçionæ. Dopo a fecondaçion dell'övo i embriuin se sviluppen inte 31 giorni. In ti paperi neonati se nota o fenomeno de l'Imprinting. 

L'òca a l'è allevä pe a carne, pe i öve, e pe o ciümin ch'o l'è döviou pe imbottï coverte e indumenti. O famoso *patè de foie gras* o se ottegne da o figaito de òche sottoposte a alimentazion forsä.

## Âtri progètti

Categorîa:Oxelli
Categorîa:Oxelli domesteghi
Testüze

**Testüze** (**Testudines** Linnaeus, 1758) o l'è o nómme comùn co-e quæ sòn indicæ e spécce de tartarûghe che stàn in sciâ tæra ascì, e no sôlo into mâ cómme e tartarûghe in sénso stréito.
O lô nómme inta parlâta d'Arbenga o l'è pægio a-o zenéize Trattùgoa de mâ.

## Descriçión

## Âtri progètti

Categorîa:Reptilia
Ancioa

L**'anciôa** (*Engraulis encrasicolus*, Bleeker 1852, *Anciùa* in ventimigliusu) a l'è un pescio da famiggia de Engraulidae. 

## Sciti e distribuçiun
Questa specie a se treuva in te l'Oceano Atlantico do levante a partî da a Norvegia fin a Sudafrica. A l'è ascì presente e cummun-a in ti mâ Mediterraneo, Neigro e d'Azov. Di esemplæ son stæti pigiæ in to canâ de Suez, se tratta de un-na de quelle poche specie de pesci do Mediterraneo ch'en migræ verso o ma Rosso, a-o contraio di migranti lessepsien.

L'anciua a fa 'na vitta pelagica ma quand'a l'ariva a primaveia a se approscima a-a costa in brancu.

## Descriçiun
Corpu lungu, muru cürtu. E pinne du petu sun normali. A pinna caudale a l'è a V. 
L'anciua a se distingue pe aveighe a mascella de sutta ciù cürta de quella de suvia. U cû l'è d'un vèrde azzuru, i scianchi e a pansa sun de cô argentu, zu pei scianchi gh'è na riga azzura, che in te çerte qualitæ ciù gramme a l'é marrun. A pœ ese lunga da 12-18 citti fin a'n mascimu de 20 citti pe e qualitæ ciù grende che nu se trœvan in t'u nostru mâ.

## Valure economicu
U valure ecunomicu u l'è bun dapœ che e carni sun güstuse e vegnan cunsumae fresche e sae (anciue sae). Cun e anciue pulie da a sa e pestae in te 'n mortâ o passae au frullatû se prepara a sarsa, dita pasta d'anciue da u sapure che prubabilmente u l'aregorda u rinumou *[[garum]]* o *garon* di antighi rumen.

## Pesca
E anciue se pescan da marçu a settembre cun a sciabega, re da posta, o cun de re da circuiçiun, caa superficialmente a diverse profonditae. Megiu cun a lunn-a pinn-a ch'a e fa vegnî a galla o attiandule cun de surgenti luminuse artifiçiæ, dite lampæ, e cu-ina abundante pasta di granseule cumme brümezzu caciâ cu-e muen da u bulaccu in sce e re.

## Cuxinn-a
* Spaghin con e anciôe

## Galeria d'inmagine

Immaggine:Acciughe 1.jpg|Fittu bancu di anciue in pöza da difeisa
Immaggine:Arbarella di acciughe sottosale.jpg|Arbanella d'anciue suttu a sa
Immaggine:Anchoas salazón-España.jpg|Anciue sutt'oeiu
Immaggine:Pasta d'acciughe nella salsiera.jpg|Pasta d'anciue in ta sarsea
Immaggine:Pirofila per cottura al forno.jpg|Anciue pinn-e


## Atri prugetti

Categorîa:Pisces
Categorîa:Fauna de mâ
Categorîa:Alimentaçion
Poeti in lengua ligure

Chi aprêuvo gh'é 'na cùrta **lìsta di poêti** ch'àn scrîto di conponiménti in léngoa lìgure.

### Lista di poeti
* Anònimo Zeneize (avanti o 1283 - passòu o 1311)
* Andrìa De Franchi (primma meitæ do Quattroçento)
* Pòulo Fuggetta (1520 - 1596)
* Bernabê Çigäa Casê (m. 1615)
* Zâne Agostìn Pollinari (Seiçénto)
* Giuliàn Rósci (m. 1657)
* Càrlo Drîa Castagnêua (1652 - 1748)
* Gian Giacomo Cavalli (1590 - 1658)
* Martin Piaggio (1774 - 1834)
* Antògno Pescetto (1770 - 1844)
* Baciccia Vigo (1844 - 1891)
* Nicòlla Baçigalô (1837 - 1904)
* Carlo Malinverni (1855 - 1922)
* Ubaldo Mazìn (1868 - 1923)
* Beppin da Câ (1870 - 1940)
* Doardo Firpo (1889 - 1965)
* Filipu Giliu Rostan (1897 - 1973)
* Luì Notari (1879 - 1960)
* Marcel Firpo (1876 - 1973)
* Emilio Azaretti (1876 - 1973)
* Virgilio Fedi (1911 - 1998)
* Edoardo Travi (1920 - 2006)
* Plinio Guidoni (1922 - 1994)
* Vito Elio Petrucci (1923 - 2002)
* Cesare Vivaldi (1925 - 1999)
* Enrico Scaravelli (1928 - 2018)
* Mario Scaglia (1931 - 2006)
* Paolo Bertolani (1931 - 2007)
* Roberto Giannoni (1934 - 2016)
* Livio Gianolla (1938 - 1999)
* Alessandro Guasoni (1958)
* Anselmo Roveda (1972)

## Âtri progètti

## Colegaménti estèrni
* 
* 
* 
*
Plinio Guidoni

**Plinio Guidoni** (Camoggi, 1922 - Vernassa, 1994) o l'è stæto un poeta e dramaturgo in lengoa ligure.

## Vìtte
Nasciûo a Camoggi in to 1922, Plinio Guidoni o l'ha innovoö a poexia zeneize in sce l'esempio di meistri foresti Thomas Stearns Eliot e Stephane Mallarmé. A seu a l'è a poexia da pòula ch'a non dixe e non asconde, ma a fa segno e misteiosamente alludde a di mondi desconosciûi, a o de là de apparense.

Guidoni o l'è stæto deportoö in Germania, durante a segonda guæra mondiâ e i effetti de questa drammatega esperiensa s'aretroeuvan in ta seu opera comme in ta poexia *Maccaia, nuvie basse, bollezzumme*.

S'aregorda, tra e seu opere, *A çittæ deserta* (1969), *L'ostaia* (1978), *Sette corali* (1982) e *Controvento* (1990).

Guidoni o l'è stæto ascì autô de testi tiatræ dovve se sente l'influensa do tiatro de l'assurdo, speçialmente de Beckett e Pinter. Tra e seu opere tiatræ s'aregorda: *Briscola*, *A vëgia ostaja do Baccan*, *I Caroggê*, *Ovena cö parasö*, *A camoa* e *Il magazzino* (in italian). Autô do testo: *La Ballata del Caravana*, musicâ da Giancarlo Acquisti, Lauro d’Argento in to 1964. 

## Opere
### Poexie
* *[[Umide ciumme]]*
* *[[Orba de l'astrolabio]]*
* *[[Das alte jahr vergangen ist]]*
* *[[Festa a-o Palaçio do Prìnçipe]]*
* *[[Maccaia, nuvie basse, bollezzumme]]*
* *[[L'ægua a l'è storbia]]*
* *[[Passaggio de l'òmmo]]*
* *[[Siegfried Richter (poexia)|Sigfried Richter]]*
* *[[A stissa]]*
* *[[Desarmo]]*
* *[[Lamento pe-a çivetta]]*
* *[[A çittæ deserta]]*
* *[[Facce de chissà chi]]*
* *[[Scheuggio ferrâ]]*
* *[[Gallette e salacche]]*

### Opere tiatræ
* *[[Briscola (tiatro)|Briscola]]*

## Colegaménti esterni
* 

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Guidoni, Plinio
Guidoni, Plinio
Guidoni, Plinio
Carlo Malinverni

**Carlo Malinverni** (Zêna, 1855 - Zêna, a-i 9 de zenâ do 1922) o l'é stæto un giornalìsta e poêta in léngoa lìgure.

## Biografìa
Poêta zenéize, Carlo Malinverni o l'à parteçipòu da zóveno a-o moviménto republicàn do Gioxeppe Mazzin e o l'à fæto pàrte da Direçión do ''Caffaro'', un di ciù inportànti giornâli de Zêna. 

O l'é stæto giornalista e, da-o 1877 fin a l'ànno da seu mòrte, o l'é stæto inpiegòu inta Càscia de Rispàrmio de Zêna.Leterâiamente vixìn a-e temàtiche crepuscolæ e da scavellatûa, o l'à descrîto in vèrsci o grîxo e l'insodisfaçión da seu vìtta borghéize, òprèssa da-a gnàgnoa, sénpre a aspêtâ un riscàtto inposcìbile, che a peu êse lenîa sôlo da l'àrte, da-a solitùdine e da-a frequentaçión di leughi de l'ànima.

O l'é aotô de cansoìn, naturalménte in zenéize, pe-e “*Squadre del bel canto*”.
E seu poêxîe són arecugéite inti doî volùmmi *[[s:Due_brocche_de_viovetta|Dôe bròcche de viovétta]] *(1908) e *[[s:Bolle_de_savon|Bólle de savón]]* (1921). Pe o Malinverni gh'é di concètti, de scitoaçioìn, de inmàgini che dêvan êse esprèssi pe fòrsa in zenéize, perché sôlo coscì atrêuvan a seu giustificaçión e, inta poêxîa "l'Arte poetica", o ne da a spiegaçión.

### ''L'Arte poetica'' (da Doê bròcche de viovétta)
O dialetto o l'ha ûn indole
sò, – comme tûtto a-o mondo:
ti, ne-a poexia, mantegnighea
sccetta, da çimm'-a-fondo:
se no, sæ comme in quæxima
vestise d'Arlicchin, 
o a-o son da marcia fûnebre
ballâ o peligordin.

### ''Careghétta d'öo'' (da Bólle de savón)
O l'é âto ’n pàrmo, ma o comànda lê;
e o pâ, a sentîlo, in öxelìn che pîa:
bióndo, e doî bèlli eugioìn ch’én cô do çê,
e se rèsta inbâgiæ quand’o v'amîa.

A bócca a sa de frésco, a sa d'amê,
a pâ 'meréllo, 'na réuza candîa...
ma o veu quéllo ch’o veu, o pésta i pê,
o sâta, o côre, o bàlla, o ciànze, o crîa.

Resâtàndo s'o pìggia 'n stranbælón,
lô, tùtti doî, papà e mamà, ghe vàn
aprêuvo, sénpre aténti, in aprensción:

o ciàman «câo mæ bæ, àngiou, tezöo»
pöi sò-u pòrtan, zonzéndo màn con màn,
in gîo pe-a stànsia in careghétta d'öo.

## Vöxe corelæ
* Da San Francesco da Paola

## Âtri progetti

## Colegaménti esterni
* 

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Malinverni, Carlo
Malinverni, Carlo
Malinverni, Carlo
Prelà

**Prelà** (*Prelà* in italian inscì) a l'è ina cumüna ligür̂e de 477 abitanti, inta pruvincia de Imper̂ia.

## Geugrafia

## Stor̂ia

## Abitanti

## Posti de inter̂esse
### Architetür̂e religiuse
;Parocchia di Mur̂en

Prelà-chiesa san giovanni del groppo1.jpg|A gexa de San Giuanni
Prelà-ex oratorio.jpg|A capella da Madalena

* Gexa de San Giuanni u Batista, ai Mur̂en
* Ur̂ator̂iu de San Giasintu, ai Mur̂en
* Capella de Santa Mar̂ia Madalena, ai Mur̂en
* Capella de Fie de Mar̂ia, ai Mur̂en
* Capella de San Bastian, in scia via pe U Duseu
* Gexa de San Lücca, a valle di Mur̂en
* Gexa de San Bartumé, au Praelu
* Ur̂ator̂iu de San Bartumé, au Praelu
* Ur̂ator̂iu da Vixitasion du Segnù, au Caneu
* Capella de Sant'Antonio, au Caneu
* Ur̂ator̂iu de San Benardu, au Custiö

;Parocchia de Cà Carli
* Gexa de San Bastian, intu paise
* Ur̂ator̂iu da Nativitè de Mar̂ia, in scia via veggia pe u Prealu
* Capella de Sant'Anna, dau simiter̂u
* Capella da Madonna di Dur̂ui, in scia via veggia pe u Castellu de Prelà

;Parocchia de Tor̂e
* Gexa da Nunsiâ, intu paise
* Ur̂ator̂iu de San Benesciu, inta burgâ di Revelli
* Ur̂ator̂iu de San Carlu, inta burgâ da Villa
* Ur̂ator̂iu da Madonna du Cian, a levante du paise
* Ur̂ator̂iu de San Rocu, inta burgâ di Nuvelli

;Parocchia de Valloria
* Gexa di Santi Gervasiu e Prutasiu, intu paise
* Ur̂ator̂iu da Santa Cruxe, intu paise
* Capella de San Giüseppe, a munte du paise
* Capella da Madonna da Neve, a munte du paise
* Capella de San Maur̂u, in scia via pe Prelà

;Parocchia de Villatalla
* Gexa de San Miché, intu paise
* Ur̂ator̂iu de San Giuanni u Batista, intu paise
* Capella de San Benardu, a setentriun du paise
* Capella da Madonna da Neve, a munte du paise
* Capella de Santa Marta, a setentriun du paise

### Architetür̂e civili

### Architetür̂e militâri

## Ecunumia

## Cultür̂a

## Manifestasiui

## Feste e fer̂e

## Aministrasion

## Vie de cumünicasion

## Note


## Autri prugetti
A Riva (cumüna)

**A Rìva** (**A Rìva de Tàgia** ascì, *Riva Ligure* in italiàn) a l'è ina cumǜna lìgüre de 2.821 abitànti, int'a pruvìncia de Impéria.

## Geugrafìa

## Stòia

## Pòsti de interèsse

## Ecunumìa

## Cultüa

## Manifestaziùi

## Fèste e féie

## Aministraziùn

## Vìe de cumünicaziùn

## Nòte


## Autri prugèti
A Rucheta (Nervina)

**A Rucheta** (scritu inscì **A Ruchéta**, *Rocchetta Nervina* in italian) a l'è in cumün ligüre de 286 abitanti, ch'u se tröva int'a pruvinsa de Imperia.

## Geugrafia

## Storia

## Abitanti

## Posti de interesse
### Architetüre religiuse

Rocchetta Nervina-chiesa santo stefano1.jpg|A geixa de San Steva
Oratorio della Santissima Annunziata.jpg|L'uratoriu d'a Nunsià

* Geixa de San Steva, int'u paise
* Uratoriu d'a Nunsià, int'u paise
* Capela de Sant'Antoniu, a valle d'u paise
* Capela de San Benardu, int'u valùn d'u Barbaira
* Capela de San Bertumé, a valle d'u paise
* Capela de Santa Lüsia, int'u valùn de l'Öggia

### Architetüre civili

### Architetüre militäri

## Ecunumia

## Cultüra

## Manifestasiùe

## Feste e fèire

## Sport

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn

## Notte


## Autri prugèti
Giobatta Vigo

**Giobatta (Giovan Battista) Vigo** (1844 - 1891) o l'è stæto 'n poêta ch'o l'à scrîto in léngoa lìgure.

## Vìtta
Cresciùo in orfanatrofio, o l'è stæto camallo de carbon e dòppo meistro de scheua elementare. O l'ha acugéito in *Fili d'erba* (1889), a seu produçion poetica, ben ben vixinn-a a e esperiençe do crepuscolareximo italian. 

O l'à ànche comensòu 'na traduçión in zenéize da Divìnn-a Comédia. 

## Opere
* *Fili d'erba*
** O mâ o canta
** O disinganno

## Âtri progètti

## Conligaménti estèrni
* 
* 

Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Vigo, Giobatta
Vigo, Giobatta
San Giacumu (Campurussu)

**San Giacumu** (*San Giacomo* in italian) a l'è ina frasiùn d'u cumün de Campurussu, int'a pruvinsa de Imperia, ch'a l'à ina pupulasiùn de 16 abitanti.

## Geugrafia

## Storia

## Abitanti
### Evulusiùn demugrafica

## Posti de interesse
* Capela de San Giacumu

## Vie de cumünicasiùn

## Notte
;Notte au testu


;Notte bibliugrafiche


## Ligami de föra
* 

Categorîa:Campurussu
Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Inpéria
San Luensu (cumüna)

**San Luensu** (*San Lorenzo al Mare* in italian) u l'è ina cumüna ligür̂e de 1.213 abitanti, inta pruvincia de Imper̂ia.

## Geugrafia

## Stor̂ia

## Abitanti

## Posti de inter̂esse
### Architetür̂e religiuse

San Lorenzo al Mare-chiesa santa maria maddalena2.jpg|A gexa da Madalena

* Gexa de Santa Mar̂ia Madalena, intu paise
* Capela de San Luensu, u veggiu ur̂ator̂iu da Miser̂icordia, a punente du paise

### Architetür̂e civili

### Architetür̂e militâri

## Ecunumia

## Cultür̂a

## Manifestasiui

## Feste e fer̂e

## Aministrasion

## Vie de cumünicasion

## Note


## Autri prugetti
I Moin

**I Murin** (*Molini di Triora* in italian) i sun in cumün lìgure de 644 abitanti ch'u se tröva int'a pruvinsa de Imperia.

## Geugrafia

## Storia

## Abitanti

## Posti de interesse

## Ecunumia

## Cultüra

## Manifestasiùe

## Feste e fèire

## Sport

## Amministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn

## Note
;Note au testu


;Note bibliugrafiche


## Autri prugetti
Dussaiga

**Dussaiga** (*Dolceacqua* in italiàn) u l'è in paise ligüȓe de 2.157 abitanti ch'u fa comüṉ, int'a provinsa de Impeȓia.

## Geografia
U l'è in bôȓgu medievâ de chéli ra Val Nervia, u Nervia passa per Dussaiga. A parte ru paise ciü véglia, scituàa int'i pèi ru briccu Rebuffau, a l'ha u castello ri Doȓia, ch'u l'è ciamàu "Téra". U Boȓgu, a paȓte ciü zuvaṉa, a l'è de là ru Nervia, int'i lài ra strada ra valle.

U clima u l'è mite ru tipo "mesomediterraneo subumido". Int'a stassiùn ru tèmpu de Dussaiga (ARPA Liguria) gh'è scritu che de zenà ghe sun +7,6 °C e de lügliu +22,3 °C, cun 55 gioȓni e 750mm de ciöve a l'annu de media.

## Stoȓia
U nome italiàn *Dolceacqua* ven ascaixi de seguȓo da in autru boȓgu roman ch'u se ciamava *Dulcius*, ch'u l'è divenìu pöi *Dulciàca*, *Dusàiga* e *Dulcisaqua*. De chéli i dixe peȓò ch'a purìa venì da in nome celticu, *Dussaga*, ch'u serìa diventàu *Dulsàga* e pöi Dolceacqua. U nome celticu u l'è vixin a Dussaiga, in dialettu. Purìa essê peȓ lo ch'u se ciama cuscì.

## Abitanti

## Posti de interesse

## Ecunumia

## Cultüȓa

## Manifestasiui

## Feste e feiȓe

## Sport

## Amministrasiun

## Vie de comünicasiun

## Note
;Note au testu


;Note bibliugrafiche


## Autri prugeti
Aèntìn

**Aèntìn** (o *Diàn Arentìn*, *Diano Arentino* in italiàn) a l'è ina cumüna in ta pruvinsa de Inpeia, ch'a conta 701 abitanti (dâiti agiurnâi du 2024).

## Geugrafia

## Stoia

## Pòsti de interesse
### Architetüe religiuṡe

File:Diano Arentino - chiesa di Santa Margherita - facciata.jpg|A faciâ da gêxa de Santa Margheìtta
File:Diano Arentino - frazione Diano Borello - chiesa di San Michele Arcangelo - facciata.jpg|A gêxa de San Michê, a Buéllu
File:Diano Borello-P1010316.JPG|Uatôiu da Santa Cruxe
File:Evigno-P1010335.JPG|San Benârdu, a Evignu

* Gêxa de Santa Margheìtta, in tu burgu du paiṡe, mensunâ fin dau Quattrusèntu.
* Gêxa de Sant'Antugnìn
* Uatôiu da Santa Cruxe
* Uatôiu da San Carlu
* Uatôiu de San Bastiàn
* Uatôiu da Madonna du Carmine
; Gêxe de Evignu
* Gêxa de San Benârdu
* Gêxa de San Martìn
* Uatôiu da Santa Cruxe
* Capeletta de San Martìn
; Gêxe de Buéllu
* Gêxa de San Michê
* Gêxa de San Roccu
* Gêxa de Sant'Andrea, a Villatalla
* Uatôiu de Santa Maìa Madalêna

## Ecunumia

## Cultüa
## Manifestasiùi

## Feste e fée

## Vie de cumünicasiùn
## Notte


## Autri prugètti
U Duseu

**U Duseu** (aiscì *Dusseu*, *U Duséu* a Inéia, *Dolcedo* in italian) a l'è ina cumüna ligür̂e de 1&nbsp;262 abitanti, inta pruvincia de Imper̂ia.

## Geugrafia

## Stor̂ia

## Abitanti

## Posti de inter̂esse
### Architetür̂e religiuse
;Parocchia du Duseu

Dolcedo-chiesa san tommaso3.jpg|A gexa de San Tumaxu
Dolcedo-S.Lorenzo.JPG|L'ur̂ator̂iu de San Lur̂ensu
Dolcedo-ex oratorio san domenico1.jpg|Gexa veggia de San Dumenegu
Kirche in Castelazzo.jpg|Gexa da Nunsiâ de Castelassu

* Gexa de San Tumaxu, intu paise
* Gexa veggia de San Dumenegu, intu paise
* Ur̂ator̂iu de San Lur̂ensu, intu paise
* Capella de San Giuanni u Batista, a Rivauta
* Gexa da Nunsiâ, a Castelassu
* Ur̂ator̂iu de San Paulu, in scia via pe Castelassu
* Ur̂ator̂iu de San Carlu, in sciu stradun p'In a Costa
* Gexa de San Bastian, a l'Isur̂alonga
* Ur̂ator̂iu de San Miché, a l'Isur̂alonga
* Gexa de San Giacumu, In a Costa
* Ur̂ator̂iu de San Roccu, In a Costa
* Capella de Sant'Antoniu, surva da Cà di Gatti, in scia muntâ di Longhi

;Parocchia de Lecciur̂e

WP Santa-Brigida Dolcedo.jpg|A capella de Santa Brigida

* Gexa de Sant'Agustin, a Lecciur̂e
* Santuar̂iu da Madonna de l'Eiguasanta, a munte de Lecciur̂e
* Capella di Santi Cosma e Damian, a levante de Lecciur̂e
* Gexa da Madonna de Miser̂icordia, a Beliscimi
* Ur̂ator̂iu de San Maur̂u, a Beliscimi
* Ur̂ator̂iu de Santa Lucia, ai Trencher̂i
* Capella de Santa Brigida, a munte di Trencher̂i

### Architetür̂e civili

### Architetür̂e militâri

## Ecunumia

## Cultür̂a

## Manifestasiui

## Feste e fer̂e

## Aministrasion

## Vie de cumünicasion

## Note


## Autri prugetti
Büssana

**Büssana** a l'è ina frassiun du cumün ligüre de Sanremu, inta pruvinsa d'Imperia.

## Geugrafia

## Stoia

## Posti d'interesse

## Culumìa

## Cultüra

## Manifestassiun

## Feste e féire

## Cumünicassiun

## Note


## Autri prugètti

Categorîa:Sanremu
Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Inpéria
U Castéllu de Diàn

U **Castéllu** (*Dian Castello* in ṡeneṡe, *Diano Castello* in italian) u l'è ina cumüna inta pruvinsa de Inpeia, ch'a conta 2&nbsp;226 abitanti (dâiti agiurnâi du 2024).

## Geugrafia

## Stoia

## Pòsti de interesse

File:Diano Castello-P1010240.JPG|A gêxa de San Nicolò
File:Diano Castello012.jpg|A gêxa da Sunta
File:Diano Castello-P1010284.JPG|San Giuan u Batista
File:Diano Castello-P1010299.JPG|Santa Maìa di Àngei

### Architetüe religiuṡu
* Gêxa de San Nicolò, in tu sentru du paiṡe
* Gêxa da Sunta, in tu burgu
* Gêxa de Santa Maìa di Àngei
* Capella de San Giuàn u Batista
* Uatôiu de San Bernardìn e da Santa Cruxe
* Cunventu di Fratti Fransescâi
* Capella de San Bastiàn

## Ecunumia

## Cultüa

## Manifestasiùi

## Feste e fée

## Vie de cumünicasiùn
* U Castéllu de Diàn u l'è servìu da 'na stasiùn feruviària in sciâ Feruvîa Ṡena-Vintimìa.

## Notte


## Autri prugètti
Cuxe

**Cuxe** (*Cosio d'Arroscia* in italian) a l'è ina cumüna ligüre inta pruvinsa de Imperia ch'a cunta 174 abitànti (daiti agiurnài au 2023).

## Geugrafia

## Storia

## Abitanti

## Pòsti de interesse

## Ecunumia

## Cultüra

## Manifestasiùi

## Feste e fére

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn

## Nòtte
;Nòtte au testu


;Nòtte bibliugrafiche


## Autri prugètti
A Maina de Dian

**A Maina de Diàn** a l'é 'n pàiṡe de 5&nbsp;564 abitanti ch'u se tröva inta pruvinsa de Imperia.

## Geugrafia

## Stoia

## Pòsti de interesse

## Ecunumia

## Cultüa

## Feste e fée

## Vie de cumünicasiùn
* A Maìna a l'è servîa da 'na stasiùn feruviària in sciâ Feruvîa Ṡena-Vintimiggia, ch'a l'è vegnüa au postu de cölla veggia in tu 2016.

## Nòtte


## Autri prugètti
Dian San Pê

**Dian San Pê** (*Diano San Pietro* in italiàn) a l'è ina cumüna in ta pruvinsa de Inpeia, ch'a conta 1&nbsp;087 abitanti (dâiti agiurnâi du 2024).

## Geugrafia

## Stoia

## Pòsti de interesse
### Architetüe religiuṡe

File:Diano San Pietro - La chiesa Parrocchiale.jpg|A gêxa de San Pê
File:Diano San Pietro - frazione Diano Borganzo - chiesa della Natività di Maria Vergine - facciata.jpg|A gêxa da Nativitàe (Burgansu)
File:Diano Borganzo-P1010354.JPG|Uatôiu da Santa Cruxe
File:Oratorio di San Giovanni Battista a Diano Borganzo.JPG|L'uatôoi de San Giuàn u Batista

* Gêxa de San Pê
* Uatôiu da Santa Cruxe
* Uatôiu de San Giüṡeppe
* Uatôiu de San Matê
* Gêxa da Madonna da Neve, aa Colla
* Gêxa de San Pantaleu
* Uatôiu de Sant'Ügu, in ta burgâ di Üghi
; Gêxe de Burgansu
* Gêxa da Nativitàe de Maìa Vergine
* Gêxa de San Vincensu
* Uatôiu de San Giuàn u Batista
* Uatôiu da Santa Cruxe
; Gêxe di Runcài
* Gêxa de Santa Lüsia

## Ecunumia

## Cultüa

## Manifestasiùi

## Feste e fée

## Vie de cumünicasiùn
* San Pê u l'è serviu da 'na stasiùn feruviària in sciâ Feruvìa Ṡena-Vintimìa.

## Notte


## Âutri prugètti
Muntautu Carpaxe

**Muntàutu Carpàxe** (*Montalto Carpasio* in italiàn) u l'è ina cumüna ligüre de 520 abitànti in ta pruvìncia d'Impéia. A cumüna a l'è nasciüa pe fuxùn de chélle de Carpàxe e de Muntàutu, entrā in vigū au prìmmu de zenà du 2018.

## Geugrafìa

## Stòia

## Abitànti

## Pòsti de interèsse

## Ecunumìa

## Cultüa

## Manifestasiùi

## Fèste e fèie

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn

## Nòte


## Àutri prugèti
Burgumau

**U Burgu** (o inscì *Burgumau* o *Burgumâ*, *Borgomaro* in italiàn) a l'è ina cumüna ligüre da pruvinsa de Imperia ch'a cunta 825 abitanti.

## Geugrafia

## Stòia

## Posti de interesse

### Architetüe religiuse

### Architetüe civili

### Architetüe militâri

## Ecunumia

## Cultüa

## Manifestasiòn

## Feste e fée

## Vie de cumünicasiòn

## Nòtte


## Autri prugètti
Muntegrossu Cian de Laite

**Muntegròssu Cian de Laite** (intu parlà numma *Muntegròssu*, *Muntegrossu* ascì in urmeàscu, *Montegròsso (Ciàn de Læte)* in zenese, *Montegrosso Pian Latte* in italian) a l'è 'na cumüna ligüre inta pruvinsa de Imperia ch'a gh'à 112 abitanti (daiti agiurnài du 2023).

## Geugrafìa

## Storia

## Abitanti

## Pòsti de interesse
### Architetü(r)e religiuse

File:Montegrosso Pian Latte-chiesa san biagio1.jpg|A gêxa de San Biaxu
File:Montegrosso Pian Latte-oratorio santissima annunziata.jpg|U(r)atò(r)iu da Santìscima Nunsiâ
File:Montegrosso Pian Latte-chiesa san biagio4.jpg

* Gêxa de san Biaxu, intu burgu du paìse, sêde da parocchia
* U(r)atò(r)iu da Santìscima Nunsiâ
* Capella de San Benardu, in u Pözzu
* Capella de San Lu(r)énsu
* Capella de San Bastiàn
* Capella da Madonna de Gràssie
### Architetü(r)e sivìli

## Ecunumia

## Cultüra

## Manifestasiùi

## Feste e fére

## Aministrasiùn

## Vie de cumünicasiùn

## Nòtte


## Autri prugètti
L'Aoriveta

**Auřivéta San Michèe** (*Olivetta San Michele* ën italiàn) l'é in paìsë ën t'a přuvinsa de Impeřia.

## Geugrafìa
L'é in paìsë dë circa 250 ařime ch'ër së trova ën ř'uřtima part italiana da Val Roya; ër sé tërritori s'alarga sciü 13,84&nbsp;km², ën t'ina fascia d'autéssa chë la va dai 141 métru dë Giauma, pëcin grup dë càe ën frassiùn San Michèe, ai 1326&nbsp;m. de ròche d'ër Munt Butetta. A cumüna la é furmàa da tréi frassiùn, Auřivéta, San Michèe, e Fanghét.

## Stořia

Düi autri paisöti: Ra Pénna e Libri, dopu a sëgunda guèra mundiale, cun i növi cunei tra ř'Italia e a Fransa fissài dar Tratà dë Parigi dëř 1947, li sun passai da a comüna d'Auriveta aa cumüna dë Brei sciüa Ròya, pigliénd'ëř nòm fransesë dë *Piene-Haute* e de *Libre*.

## Pòsti d'interèssu

## Ecunumia

## Cultüřa

## Manifëstassiun

## Feste e féře

## Cumünicassiun

## Note


## Autri prugeti
Calice

**Calice** (*Càliçe* en żenéṡe, *Calice al Cornoviglio* en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 1.079 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.

## Geografia

## Stòia

## Abitanti
### Evolüssión demografica

### Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2014, a Calice i ghe son 62 sitadìn forèsti.

### Persone ligae con Calice
* David Beghè (Calice, 1854-1933), pitoe.
* Daniele Bucchioni (Calice, 1917 – A Spèza, 2013), partigiàn.

## Sìti da vede

Immaggine:Calice al Cornoviglio-chiesa nostra signora di loreto-facciata.jpg|A geṡe parochiae de Calice
Immaggine:Madrignano-chiesa santi margherita e nicola-facciata.jpg|A parochiae dei Santi Margaita e Nicola
Immaggine:Calice al Cornoviglio-castello2.jpg|O Castèo de Calice, o castèo Doia-Malaspina


### Architetüe religioże
* Geṡe parochiae de Nostra Signóa de Loreto
* Geṡe de San Gioàne Evangelista, 'nt'a frassión de Brusceida
* Oatòio de San Péo
* Oatòio de Nostra Signóa der Carmo

;Madrignàn
* Geṡe parochiae dei Santi Margaita e Nicola
* Oatòio de San Giüsèpe
* Oatòio de Santa Maia Nonsià
* Oatòio de San Gioàne Bacicia
* Oatòio de Novegina

;Santa Maia
* Geṡe parochiae de Santa Maia
* Geṡe di Santi Sebastiàn e Fabiàn
* Oatòio de Maia Ausiliatrice
* Oatòio de Sant'Ana
* Oatòio de Nostra Signóa der Carmo
* Oatòio dei Santi Antogno e Bartomè
* Oatòio de Santa Lessìa

### Architetüe militae
* Castèo de Calice
* Castèo de Madrignàn

## 'Conomia

## Coltǜa
### Dialèto

## Manifestassión

## Fèste e fée

## Comünicassión
### Strade

## Aministrassión
### Sìndici de Calice

## Nòte


## Àotri progèti

Categorîa:Comûni da provinsa dea Spèza
Castarnò

**Castarnò** (*Casternêuo *en żenéṡe, *Castelnuovo Magra* en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 8.353 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.

## Geografia

## Stòia

## Abitanti
### Evolüssión demografica

### Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2017, a Castarnò i ghe son 475 sitadìn forèsti.

### Persone ligae con Castarnò
* Luigi Ferrari (Castarnò, 1826 - Castarnò, 1895), militae e sìndico de Castarnò.
* Fausto Lazotti (Castarnò, 1896 - ?), żügadoe de balón.
* Armando Ponzanelli (Castarnò, 1899 - 1944), conpositoe e organista.
* Giorgio Tognoni (Castarnò, ?), militae, i gh'a güagnae a medàgia d'òo ao valoe militae.
* Libero Marchini (Castarnò, 1913 - Trieste, 2003), żügadoe de balón.
* Vincentiu Grigorescu (Bucarest, 1923 - Castarnò, 2012), pitoe.
* Arrigo Petacco (Castarnò, 1929 - Pòrtivene, 2018), scritoe, giornalista e autóe de progami aa televiṡión.
* Paolo Bertolani (Lerza, 1931 - 2007), poeta e sitadìn onoraio de Castarnò.
* Franco Lombardi (Castarnò, 1935 - 2007), parco dea geṡe de Santa Maia Manena.
* Maurizio Maggiani (Castarnò, 1951), scritoe e giornalista.
* Lorenzo Ricci (Sarzànn-a, 1971), atleta paralimpico, medàgia d'òo a Sidney 2000.
* Alessandro Petacchi (A Spèza, 1974), ciclista.
* Simone Vergassola (A Spèza, 1976), żügadoe de balón e alenatoe.

## Siti da vede

Immaggine:Chiesa di Santa Maria Maddalena, Castelnuovo Magra 7.JPG|A geṡe parochiae de Santa Maia Manena
Immaggine:Oratorio dei Rossi 2 Castelnuovo Magra.JPG|L'oatòio dei Rossi, dito ànca dea Sónta
Immaggine:Oratorio dei Bianchi2.jpg|L'oatòio dei Giànchi, o do Santiscimo Sacramento
Immaggine:Torri del Castello dei Vescovi di Luni - vista dal ponte.jpg|Vista der castèo de Castarnò


### Architetüe religioże
* Geṡe parochiae de Santa Maia Manena
* Oatòio dei Rossi
* Oatòio dei Giànchi
* Capèla de Vallecchia

;Molicciara
* Geṡe parochiae do Sacro Chee de Cristo
* Geṡe de Santa Ro', 'nte l'area dita Marciàn

### Architetüe sivili
* Palassio Amati-Ingolotti-Cornelio
* Palassio Ferrari-Natalini
* Palassio Tonarelli
* Vila Baracchini, 'nt'a frassión de Molicciara

### Architetüe militae
* Castèo de Castarnò

## 'Conomia

## Coltǜa
### Dialèto

## Manifestassión

## Fèste e fée

## Comünicassión
### Strade

### Fèrovie

## Aministrassión
### Sìndici de Castarnò

### Paeṡi binèi
Castarnò i'é ün comǜn binèo de:
* 
* 

## Nòte


## Àotri progèti

Categorîa:Comûni da provinsa dea Spèza
Ricò

**Ricò** (*Ricò* en żenéṡe, *Riccò del Golfo di Spezia* en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 3654 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.

## Geografia

## Stòia

## Abitanti
### Evolüssión demografica

### Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 dezenbre 2017, a Ricò i ghe son 145 sitadìn forèsti.

### Persone ligae con Ricò
* Antogno Maia da Carpena - dito er *Carpenìn* - (Ricò, XVI secolo - 1564), pitoe.
* Alberto Serti (Ricò, 1933 - A Spèza, 2005), bocseur.
* Renzo Fontona (Ricò, 1939), ciclista da strada.

## Sìti da vede
### Architetüe religioże
* Geṡe parochiae de Santa Croṡe

;Bovèccio
* Oatòio de San Rocco

;Camedòn
* Oatòio de San Geneṡio

;Casèla
* Santüaio de San Gotardo
*Capèla de San Cipriàn

;Gravègia
* Geṡe der Chèe de Maìa

;Piandibarca
* Geṡéta do Sacro Chèe

;Proveàa
* Geṡe parochiae de San Nicolla de Bari
* Oatòio de San Rocco
* Capèla da Madòna da Neve

;Ponzò
* Geṡe parochiae de San Cristofa
* Oatòio de San Bartomè
* Oatòio dea Santa Croṡe
* Oatòio de Santa Cataìna

;Quaràdega
* Geṡe parochiae de Nostra Signóa dee Grassie e San Rocco

;San Benedetto
* Geṡe parochiae de San Benedetto

;Valdipìn
* Geṡe parochiae de San Gioàne Bacicia
* Oatòio de San Miché Arcàngeo
* Ecs-oatòio de Sant'Antogno Abate
* Santüaio de Nostra Signóa de l'Agostina

Immaggine:Riccò del Golfo di Spezia-chiesa santa croce.jpg|Parochia de Santa Croṡe
Immaggine:Chiesa di Polverara (SP).jpg|A geṡe de San Nicolla de Bari, a Polverara
Immaggine:Riccò del Golfo di Spezia-santuario ns dell'agostina1.jpg|O santüaio de l'Agostina
Immaggine:Ponzò-chiesa san cristoforo1.jpg|Geṡe de San Cristofa, a Ponzò
Immaggine:Chiesa della Madonna della Neve, Polverara.jpg|A geṡe da Madòna da Neve


## 'Conomia

## Coltǜa
### Dialèto

## Manifestassión

## Fèste e fée

## Comünicassión
### Strade

## Aministrassión
### Sìndici de Ricò

## Nòte


## Àotri progèti

Categorîa:Comûni da provinsa dea Spèza