open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lidstaot

'ne Lidstaot verwijs nao 'ne staot (meistes e land) dee deil oetmaak vaan 'n groeter organisatie. Zie hoof gein polletiek organisatie te zien, mer es wel dèks zoe ein. In 't algemein taolgebruuk verwijs me bij 't woord lidstaot dèks nao:
* De Lidstaote vaan de Europese Unie (EU) (ouch-wel *EU-lidstaote*)
* Len die oetmake vaan de Vereinegde Naties (ouch-wel *VN-lidstaote*)
* Len die deil oetmake vaan de Union of European Football Associations (ouch wel *UEFA-lidstaote*)
* Len die deil oetmake vaan 'n monetair unie (zoewie de Ikkenomische en Monetair Unie, die deil oetmaak vaan de EU, en d'n Eurozone heet opgezat)

Bekans noets weure nao staote verweze es lidstaote es zie deil oetmake vaan 'nen euverkoepelende soevereine staot, wie dat bij de Vereinegde Staote vaan Amerika 't geval is. In dat geval sprik me meistes vaan 'ne staot. Me zou dit kènne oetlègke umwille vaan 't feit tot de bovegeneumde veurbeelde vaan lidstaote allemaol deil oetmake vaan organisaties op vrijwilleg basis. Zoe kin me op eder momint de EU of de VN verlaote mer kin me neet de VS verlaote (umtot dat inbreuk deit op de soevereiniteit vaan de VS).
Lies van veurmalige gemeintes in Ardennes

Dit ies 'n lies van dörpkes die veurmalige gemeintes van 't Frans departement Ardennes zin. Veur 2019 haw 't nog 463 gemeintes. De 2021 zin dat d'rs 449. Zuuch ouch de Lies van gemeintes in Ardennes.

* Les Alleux (bies 2016)
* Balaives-et-Butz (bies 2019)
* Boutancourt (bies 2019)
Bairon-et-ses-Environs

**Bairon-et-ses-Environs** (letterlik: *Bairon en häör umgevinge*) ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groate Oaste*), te Noordoas-Frankriek. Ze ies in 2016 gefuseerd es rizzeltaat oet de fusering oet de veurmalig gemeintes Le Chesne, Louvergny en Les Alleux.

In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 1.025 inweunersj. Ze ies 44,86 km2 groat. Dao woonde dus zoan 23 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Vouziers, wat weer deil oetmaak van 't gelieknamig arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 133-249 maeter.

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel ies groatdeils euvergenómme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia. Zuuch hie
Kamala Harris

**Kamala Devi Harris** (sprik oet: *Kemmelaa Deevie Herris*; 20 oktober 1964, Oakland (Californië)) is 'n Amerikaans polletika en de 49e Viceprizzedent vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika (VS). Zie is daomèt d'n ierste vrouweleke viceprizzedent vaan de VS en de hoegs-gepositioneerde vrouw in de Amerikaanse polletieke historie. Daoneve is zie ouch d'n ierste gekläörde viceprizzedent: zie heet etnische wortele in Afrika én in Azië.

Es lid vaan de Democratic Party waor zie senator naomes Californië vaan 2017 bis 2021 en as procuräör-ginneraol (*attorney general*) naomes Californië vaan 2011 bis 2017. Harris woort viceprizzedent veur VS-Prizzedent Joe Biden in jannewarie 2021, naotot zie twieë d'n toen regerende prizzedent Donald Trump en viceprizzedent Mike Spence vaan de Republican Party hadde verslage in de Amerikaanse verkiezinge vaan 2020.

Es senator stoond zie bekind um häör veurstendersjap veur gezoondheidszörghervörminge, 't fidderaol touwstoon vaan kemp veur recreatie, vergemekeleking vaan 't verkriege vaan börgersjap veur immigrante (de zoegenaomde *DREAM Act*), 't verbanne vaan versjèllende waopes en 'n progressieve hervörming vaan 't belestingsysteem.
Omaha Beach

**Omaha Beach**, dèks aofgekort tot **Omaha**, waor 'ne codenaom veur eine vaan de vief sectore vaan de geallieerde invasie vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika (VS), 't Vereineg Keuninkriek (VK), Canada en 't Vrij Fraankriek op Nazi-Duitsland tijes d'n Twiede Wereldoorlog in 't door de Nazis bezatte Normandië op 6 juni 1944. De invasie waor, um percies te zien, geloceerd in Sainte-Honorine-des-Pertes, Saint-Laurent-sur-Mer en Vierville-sur-Mer, die allemaol in 'ne regio vaan 8 kilometer ligke aon de Normandische kös, tegeneuver 't Ingels Kanaal en aon de rechterkant vaan de revier vaan de Douve. De landinge waore noedzakelek veur 't VK en de VS um hun soldaote te laote lande op aander plaotse in Normandië, zoonder tot die soldaote zawwe weure aofgesjote door de Nazis. 

## Sterkde vaan de Geallieerde en de Nazis
Aon de geallieerde kant, oonder leiing vaan de Amerikane Omar Bradley, Norman Cota, Clarence R. Huebner en George A. Taylor, bestoond de invasie oet 43.250 soldaote, twie oorlogssjepe, drei cruisers, daartien destroyers en 1.010 aander beut. De naom *Omaha Beach* is woersjijnlek bedach door Omar Bradley, dee 'ne soldaot had dee ziene basis bewaakde ('ne zekere Gayle Eyler) en vaan orizjien oet 't stedsje Omaha te Nebraska kaom.

Aon de kant vaan Nazi-Duitsland, oonder leiing vaan Dietrich Kraiss en Ernst Goth, goof 't 7800 soldaote, ach artillerie bunkers, 35 normaal bunkers, zès mortierputte, 18 anti-tank-kanonne, 45 rakètwerperplaotse, 85 masjiengeweerplaotse en zès tanktores.

## Slachoffers
Aon de gallieerde kant vele zeker 2000 doeje, mer sommege historici sjatte 't aontal doeje aon de geallieerde kant bis mie es 5000 ('t is naomelek neet gans en al klaor wienie percies de aander 3000 soldaote hiemelde; umtot 't ouch nog väöl gevechte in Normandië goof náó Omaha Beach). Aon de kant vaan Nazi-Duitsland goof 't d'rs minder: 1200 slachoffers is dao de sjatting. Rillatief gezien waor 't verlees vaan de Nazis evels gigantisch. De euvergebleve Nazi-soldaote waore mèt väöls te wieneg um nog veulbaar tegekrach oet te oefene contra de geällieerde. Wijers waore väöl sterkdepönte vaan de Nazis op de Normandische kös noe in de han vaan de tegestenders, wie de belaangriek strandbunkers.

## Gevolge vaan Omaha Beach
6 juni 1944, d'n daag vaan Omaha Beach, góng bekènd stoon es D-Day. Op deen daag lökde 't de geallieerde same mèt soldaote (boevaan väöl vrijwèllegers) oet Australië, Tsjechoslowakije, Pole, Noorwege, Nui Zieland en Griekeland um 't gevech contra Nazi-Duitsland te beginne op 't vasteland vaan Wes-Europa.

Vaanaof juli dat jaor begoste ummertouw mie stei en dörper in Fraankriek in de hen te valle vaan de geallieerde. Ouch de Limbörge woorte in deen tied bevrijd vaan de Nazis. Pas op 5 mei 1945 zawwe de Nazis hun waopes laote valle in Wes- en Noord-Nederland. Op 23 mei dat jaor zou Nazi-Duitsland officieel ophawwe te bestoon.
Brognon

**Brognon** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groate Oaste*), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 148 inweunersj, die *Brognonais* (mannelik) en *Brognonaises* (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 7,38 km2 groat. Dao woonde dus zoan 20 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Rocroi, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 251-323 meter.

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk 'n euvergangsdialek gekald van 't Champenois (wat veural in de Franse Ardenne weurt gekald), 't Waals (wat veural in de Belzje Ardenne weurt gekald) én 't Picardisch (wat veural in Picardië weurt gekald).

Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel ies groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia. [Zuug hie](https://fr.wikipedia.org/wiki/Brognon_(Ardennes))
Carignan

**Carignan** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groate Oaste*), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 2880 inweunersj, die *Yvoisiens* geneump weure - wat refereert nao 't feit dat Carignan bies 1662 bekind sjtong es **Yvoy** of **Yvois** (en nog ummer in de plaatselikke vouksmond). Ze ies 14,01 km2 groat. Dao woonde dus zoan 206 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van häör gelieknamig kanton van Carignan, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Sedan. Wier liegk 't op 'n huègte van 161-293 meter.

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel ies groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia. [Zuug hie](https://fr.wikipedia.org/wiki/Carignan_(Ardennes))
1066

1063 - 1064 - 1065 - **1066** - 1067 - 1068 - 1069
**1066** (MLXVI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdeg op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
### Zoonder datum
* Nao d'n doed vaan de Zweedse keuning Stenkil make zien zeun Erik VII en Erik VII aonsprok op de kroen en bestrijde mekaar op de groond
* Rogier vaan Henegouwe weurt bisjop vaan Châlons-en-Champagne
* Keizer Hendrik IV vaan Duits-Roemse Riek trouwt mèt Bertha van Savoye die veurkaom oet de graoffemilie vaan Turien
* Alleke in 't allewijl Belsj Limbörg weurt veur d'n ierste kier in dokuminte geneump
* Hoeiselt in 't allewijl Belsj Limbörg weurt veur d'n ierste kier in dokuminte geneump
* Izegem in 't allewijl Wes-Vlaandere weurt veur d'n ierste kier in dokuminte geneump

## Mèt datum
* 4 jannewarie - Keuning Eduard de Beliejer hiemelt zoonder kinder. Harold Godwinson, graof vaan Wessex, Harald III, keuning vaan Noorwege en Willem de Veroverer, hertog vaan Normandië, eise alledrei tot zie de rechmaoteg opvolgers vaan Eduard zien.
* 5 jannewarie - De Witenagemot ('ne Middeliewse raod in Ingeland reup Harold oet tot keuning. Heer weurt gekroend in Westminster Abbey
* april - De komeet Halley weurt gezien en besjouwd es e naodeileg veurteike
* 20 september - Slaag bij Fulford: Harald, gesteund door Harold ziene broor Tostig, versleit Edward vaan Mercia en Morcar vaan Northumbria
* 25 september - Slaag bij Stamford Bridge: Harold versleit Harald en Tostig
* 28 september - Willem kump neer op de kös vaan Ingeland bij Pevensey
* 14 oktober - Slaag bij Hastings: Willem versleit Harold
* oktober - De Witenagemot kees Edger Ætheling es keuning
* oktober - Willem maak väöraon nao Londe um d'n troen op te eise, mer weurt door de bevolking tegegehawwe bij London Bridge
* december - De'n oongekroende Edgar geef ziech euver aon Willem
* 25 december - Willem weurt in Westminster Abbey tot keuning vaan Ingeland gekroend

## Gebore

## Gehiemeld
* 4 jannewarie - Keuning Eduard de Beliejer, Keuning vaan Ingeland (62)
D-Day

D'n **D-Day** (oetspraok: *Die-Deej*) is d'n daag wienie 't 'ne behöbbeleken aonval of 'n militair operatie gief. 

## Oetdrökking ''D-day''
De oetdrökkinge D-Day en **H-Hour** (oetspraok: *Heedsj-Ouwer*) weure gebruuk um, achterein, d'n daag en 't oor aon te stèlle wienie 't 'n militair operatie gief. De lètters zien gededuceerd vaan de Ingelse wäörd boeveur zie staon: *D* veur *day* (daag) en *h* veur *hour* (oor). 't Gief einen daag en ein oor veur alle participerende tróppe die aon dezelfde operatie mètdoen.

## Normandië

De bekinste militair operatie die oonder de naom *D-Day* bekind is geraak in de historie vaan Europa is Operatie Overlord, de geallieerde neerkaoms in Normandië op d'n dinsdag vaan 6 juni 1944. Heer zou bekind komme te stoon es e kierpönt in d'n Twiede Wereldoorlog. Deen daag op oonder aandere Omaha Beach waor de groetse amfibische invasie in de minseleke historie en d'n aonstoet vaan 't oontzat vaan Wes-Europa contra Nazi-Duitsland. In Oos-Europa waore de Nazis al aon 't verleze vaan de Sovjet-Unie en twie daog daoveur waor Roeme door de geallieerde veroverd.
Atlantikwall

D'n **Atlantikwall** ofwaal d'n **Atlantikmoer** waor 'n 2685 km lang verdeieginslinie langs de kus van d'n Atlantische Oceaan, 't Ingelsj Kanaal en de Noordziè. 't Woort gepland en gedeiltelik geboewd tiejesj d'n Twiède Waereldoorlog door Nazi-Duutsjland langs de grens van Nuuj-Aquitanië, de Pays de la Loire, Bretagne, Normandië, Hauts-de-France, Vlaandere, Wes-Nederland, Daenemark en Noorwege tusje 1942 en 1944. De Atlantikwall moos 'n invasie door de Westerse geallieerde (de VS en 't VK) veurkomme, mer mèt de geallieerde invaise op Omaha Beach (6 juni 1944) bleek dat toch neet te lukke.

Tiejesj de geallieerden aanval vanoet Operatie Overlord waor hie veural 't naodeil van de liège verdeidigingsdeepte klaor. De massaal superioriteit van materiaal, informatie en bemenning van de geallieerde allein compensere door middel van "verhelde sjtrande" bleek bekans onmeugelik, veural umdat de invasiesjtrande bienao allemaol zjwoar woorte gebombardeerd vanaaf de ziè en vanoet de loch. Zoadra d'n ièrsjte doorbraak waor gemaak, koes d'n indringer wiet in alle riechtinge oprukke. Van de kant van de Duutsjers leide onzekerheje euver preciesheid, onzjuuste beoordeilinge, verangerende sjtrategieë um de Atlantikwall te verdeiige en de heersjende verongersjtèlling bies D-Day dat de invasie zou plaatsjvinge op't sjmaalste punt van 't Ingelsj Kanaal tot anger verkièrde besjlissinge, die later de invasie begunstigde.

De opzèttinge van de Atlantikwall in Normandië waersjtonge de zörgvuldig geplande geallieerde invasie sjlechs einen daag (Operatie Neptunus). De systeme aan de Franse weskös bleve ivvels langeren tied in Duutsj heng, veural die op 't gebeed van ongerzièse systeme. Ze woorte geleielik geëimineerd umdat ze gein primair dole waore. De sjnel opmars nao Paries en daonao Berlien haw prioriteit. De Atlantikwall sjpeelde geine besjlissende rol miè in 't wier verlaop van d'n Twiède Waereldoorlog, al woorte sommige plekke hendig verdeiig door de Duutsjers.

## Brón
* Duutsjtalige Wikipedia
Lidstaote vaan de Europese Unie

'ne **[[Lidstaot]] vaan de [[Europese Unie]]** ofwel 'nen **EU-lidstaot** is e land wat deil oetmaak vaan 't supranationaol staoteverboond vaan gelieksoortege democratieë die veur 't groetse gedeilte in of roond Europa ligke, oonder de naom vaan de Europese Unie (EU). De 2021 gief 't 27 len die aongeslote zien bij dit verboond, wat in aander wäörd meint tot 't 27 EU-lidstaote gief. Op 31 jannewarie 2020 is 't Vereineg Keuninkriek op force vaan de Brexit oet de EU getreie. Dit woar d'n ierste kier tot 'ne volweerdegen EU-lidstaot oet 't verboond stapde. In 1985 vertrok Greunland oet de EU, mer umtot dat land deil oetmaakde vaan 't Keuninkriek vaan Denemarke, zoot 't oonder 't Deens lidmaotssjap bij de EU - boedoor rakende 't aontal EU-lidstaote niks veraanderde nao 't Greunlands vertrèk.

Binne de meis gerespecteerde variant vaan wat Europa es kontinint meint, zien bekans alle lidstaote vaan de EU groetdeils geografisch Europees. Wel gief 't lidstaote wie Fraankriek, Spaanje en Nederland die inkel gebede boete de EU höbbe ligke. De groet oetzoondering is Cyprus, wat op force vaan de meiste geografe in Azië ligk.

Sinds de stiechting vaan de Europees Ikkenomische Gemeinsjap door de zès opriechtende staote (die vaan de Benelux, Fraankriek, Wes-Duitsland en Italië) is de Unie mèt 22 len oetgebreid, boevaan eine is oetgetreie ('t Vereineg Keuninkriek). Dit kin op force vaan Artikel 50 vaan 't Verdraag vaan Lissabon. In tegendeil tot de meiste polletieke entiteite (wie o.a. de Vereinegde Staote vaan Amerika), is de Europese Unie dus e vrijwilleg - gei verpliech - verboond vaan lidstaote. 

## Belaank vaan de lidstaote
Wie de meiste natiestaote, is de Europese Unie ingedeild in 'n sjeit vaan de mechte via de executieve mach (de Europees Kemissie en deils d'n Europese Raod), de legislatieve mach (de Ministerraod, 't Europees Parlemint en deils d'n Europese Raod) en de judicieel mach ('t Europees Hof vaan Justitie).

Me kin evels ouch de instèllinge oonderdeile in versjèllende niveaus vaan polletiek belaank. Hei weurt 't klaor wie belaangriek de stöm vaan lidstaote is:
* 't Europees Parlemint reprizzenteert 't belaank vaan d'n Europese börger
* de Europees Kemissie reprizzenteert 't belaank vaan de Europese Unie
* d'n Europese Raod reprizzenteert 't belaank vaan de lidstaote

In prinsiep kin 'ne lidstaot altied zie veto-rech gebruke in stömminge bij d'n Europese Raod. Heidoor kin in theorie eder stap binne 't Europees integratieperses kinne weure tegegehawwe door 'ne lidstaot. In de praktiek perbere lidstaote evels veurziechteg um te gaon mèt hun veto-rech, umtot zie ouch belaank höbbe um de rillaties mèt aander lidstaote good te hawwe.

## Veraanderinge

## Zuuch ouch
* Oetbreiing vaan de Europese Unie
* Rifferendum in 't Vereineg Keuninkriek euver 't lidmaotsjap vaan de Europese Unie
* Len vaan Europa

## Extern link
* Lidstaote vaan de Europese Unie (Ingels), europa.eu
Weimarrippebliek

De **Weimarrippebliek** ofwel **Weimarer Republik** is de benaoming veur Duitsland wie 't veur d'n ierste kier 'n volweerdeg democratie waor vaan 1918 á 1919 bis 1933.

De Rippebliek waor d'n opvolger vaan 't semi-democratisch Duits Keizerriek (1871-1918), wat opheeld te bestaon wie aon 't ind vaan d'n Ierste Wereldoorlog keizer Wilhelm II aofgezat woort. De naom verwies nao de stad Weimar, boe de Rippebliek in 1919 häör constitutie kroog. In de Rippebliek, die officieel nog ummertouw de naom **Duits Riek** door,  gebruukde me vaanaof 1929 pas d'n term Weimarrippebliek, en meistes es negatief woord door conservatieve, Nazis en kommuniste.

In de Duitse historie weurt de Weimarrippebliek besjreve es de ierste Duitse democratie, mèt de Boondsrippebliek Duitsland vaanaof 1949 es de twiede. Deile vaan de Weimarconstitutie en sommege polletiek geweuntes en symbole oet d'n tied leve in de Boondsrippebliek.

De Rippebliek waor zwoer belas door 't Verdraag vaan Versailles, wat 't ind van d'n Ierste Wereldoorlog bestömpelde. Duitsland moos herstèlbetaolinge doen, ziech op groet sjaol oontwapene en groondgebeed inlievere aon o.a. 't Belsj en Fraankriek. Oonder aandere heidoor däörde 't lang veurtot Duitsland weer 'ne rol in de internationaol polletiek speulde.

Binne 't land goof 't väöl conflik - op versjèllende mominte leek dit zelfs op börgeroorlog. Polletiek extremiste, ex-communiste en Nazis begoste ummertouw mie aonhaank te winne, mèt naome vaanaof de Groete Depressie (1929 en kommende jaore). In 1933 wis de Nazi-leier Adolf Hitler de mach euver te nömme en veraanderde in hendeg korten tied de Duitse rippebliek in 'n totalitair dictatuur: Nazi-Duitsland.
Zuud-Europa

**Zuud-Europa**, **Zuudeuropa** of ouch waal **Mediterraans Europa** nao de gelieknamig ziè, ies 't utersjte zuje van 't Europees kontinent. De zuudgrens van 't **zuuje** ies de Mediterranee, die Europa sjeit van Noord-Afrika. De noordgrens ies ivvels subjek van discussie. Luuj oet dizze regio weure dieks *zujerlinge* of *Mediterrane* geneump. Zuud-Europeane zin dieks sjlachoffer van steoreotype oet Wes- en Noord-Europa; zoa zawwe de luuj luier en temperamentvoller zin. Angersjum geuf 't ouch clichés euver 't noorde bie zujerlinge. Noorderlinge zawwe neet kinne genete, te väöl te wirke en neet sociaal te zin.

Euver 't algemein weure Portugal, Sjpanje, Italië, Griekeland, Europees Turkieë en (gans of zuujelik) Frankriek mitgerekend tot Zuud-Europa. Soms weurt de ganse Balkan mitgerekend, in anger gevalle weurt dat sjiereiland besjtempeld es Zuudoas-Europa.

't Geuf versjillende definities van Zuud-Europa:
* Taal - Luuj die Romaanse tale of Grieks kalle. In dat geval zaw Zuud-Europa al metein onger Mesjtreech, bie Luuk beginne. Wienig luuj geve ivvels aan dat Zuud-Europa hie sjtart.
* Religie - Luuj die katheliek of Grieks-Orthedox zin. Hie begint Zuud-Europa zelfs nog noordelikker, te zuuje van de Maas en Rien bie de noordgrens van Nederlands-Limburg en Noord-Brabant. Ouch dit ies 'n wienig gebruukde definitie.
* Historie - 't Romeins Riek. De regio dae oats deil waor van dat Riek weurt soms es zujelik besjtömpeld. In dat geval zou de gansen Euregio Maas-Rien onger Zuud-Europa valle. 
* Cuisine - De zoagenaamde Boter/Olie-linie. De regio's woa van oarsjpronk olie weurt gebruuk, ies in dat geval Zuud-Europees. In dat geval liegk allein 't Zuujelik gedeilte van Frankriek in dae regio. Ouch liegke inkele noordelik gelege gedeiltes van Italië in 't boter-gebeed.
* Alcohol - De zoegenaamde Beer/Wien-linie en Vodka/Wien linie. In daes definitie liegk zoa good es gans Frankriek in Zuud-Europa, op Hauts-de-France en de Elzas nao - woa van oarsjpronk geine wien, mer veural beer gedronke weurt.
* Geografie (berg) - Regio's die te zuje liegke van de "groate berg van Europa": de Alpe, Pyreneeë en Balkan. Dit is de meis zujelik gelaege definitie van Zuud-Europa. In Frankriek liegke dan meh e paar bergdörpkes in 't zuje en e groat gedeilte van Noord-Italië liegk ouch neet in Zuud-Europa.
* Geografie (ziè) - 't Deil van Europa wat kortbie de zuujelikke waterliechame van Europa ligke: de Mediterraanse Ziè, de Zjwarte Ziè en 't zujelik deil van de Atlantische Oceaan, namelik dat deil wat onger dezelfde breidtegraad van de Mediterraanse en Zjwarte Zièje liegk. Dit is ein van de meis gengbaar definities. Portegal, Sjpanje, Zuud-Frankriek, zoea good es gans Italië (op 'n paar hièl noordelikke gelaege regio's, wie Tyrol en Aosta, nao) en de Balkan zin dan Zuud-Europees.
* Combinatie - Dieks weure de bovegeneumde definities in combinatie gebruuk es bezej veur Zuud-Europa. Zoa weurt dus dieks gesjtild dat Zuud-Europa euverwaegend 't kathelieke gelouf aanhingk en Romaanstalig ies, mit 'n sjterk historie in 't Romeins Riek en 'n cuisine wao-in wien en olie 'n wiechtige plaats innumme.
Anzio

**Anzio** (sprek oet wie *Ántsjo*) of **Antium** is 'n gemeinte in de provincie Roeme, die weer deil oetmaak vaan d'n Italiaonse regio Lazio. 't Goof in Anzio op 31 december 2018 55.101 inwoeners. Mèt 'n oppervlak vaan 43,4 veerkentege kilometer, hojsde dao dus 1.270 lui de veerkentege kilometer. Ze ligk op 'n huugde vaan 3 meter aon de Mediterraonse Zie.

Umtot 't benkelek väöl versteieleking gief roontelum Roeme, weurt Anzio allewijl mètgerekend es deil vaan 't "Groeter Roeme" (*maggiore Roma*). De versteieleking kin me good zien door de jaore heer. Wijl 't in 2019 55.101 inwoeners goof, goof 't in 1991 meh 33.497 inwoeners in Anzio. In 2001 goof 't d'rs 36.952 en in 2004 46.074.

In 't Roemeins Riek waor Antium e bekind stedsje vaanwege twie keizers, Caligula en Nero, die dao gebore waore. Wijers had Gaius Cilnius Maecenas 'n villa dao. Wie 't de Groete brand vaan Roeme goof in de nach vaan 18 op 19 juli 64, oontsnapde Nero nao Antium um dao te hojze in zien villa. Achteraof woort häöm oonversjèllegheid verwete. Zoe sjreve de Roemeinse historici Cassius Dio en Suetonius verwietentere tot Nero e buunkostuum aondoog en 'n Aajdgrieks leed euver de verweusting vaan de stad Illium zóng. Tacitus, deen eiges nege jaor aajd waor op 't momint vaan de brand, deit dit evels aof es e geröch. Op force vaan häöm spoojde Nero ziech trök nao Roeme um bij te stoon en hölp te organisere, die heer oet zienen eige moyen betaolde. Zoe opende heer zien peliezer veur de zwervers en deilde kosteloes veujsel oet.

De gemeinte is daoneve veural bekind door 't neerkoume bij Anzio vaan de geallieerde in d'n Twiede Wereldoorlog. Op 22 jannewarie 1944 goof 't hei Britse en Amerikaanse tróppe die neerkaome oonder de naom *[[Operation Shingle]]*. Deze slaag däörde bis 5 juni en indegde in 'ne gespelden triómf veur de geallieerde.

## Rifferenties
* Informatie vaan dit artikel kump oet 't corresponderend artikel vaan de Nederlandstaolege Wikipedia, naoemelek: ''Grote brand van Rome'' en ''Anzio''
Kemissie-Von der Leyen

De **Kemissie-Von der Leyen** of de **Von der Leyen-Kemissie** (Ingels: **Von der Leyen Commission**) is de allewijl regerende Europees Kemissie. Zie woort verkoze in de Europese verkiezinge vaan 2019 en zal regere bis de kommende verkiezinge in 2024. De Kemissie is verneump nao häören allewijle president vaan de Europese Kemissie, Ursula von der Leyen. Von der Leyen is d'n ierste vrouweleke president vaan de Kemissie. 'n Kemissie-samestèlling is 't equivalint in de Europese Unie (EU) vaan wat me op nationaol niveau e kabbinèt nömp (wie beveurbeeld Kabbinèt-Rutte III in Nederland). 

De Kemissie-Von der Leyen is 'n coalitie vaan drei Europese partije, naomelek de christendemocratische Europese Volkspartij (EVP) (boe Von der Leyen lid vaan is), de sociaaldemocratische S&D en de liberale Renew Europe. Wijers zitte ouch nog twie nationaol polletieke partije in de coalitie, naomelek de Poolse conservatief-nationalistische PiS en de Italiaonse centrum-populistische M5S.

## Directorates-General
De volgende Directorates-General (ofwel "Directoraote-Ginneraol; aofgekort DG) valle oonder de Kemissie-Von der Leyen. DG's zien de EU-equivalint vaan wat me op nationaol niveau ministeries neump. Zjus wie ministeries, kin eder Kemissie ministeries opriechte, opdoke, fusere en herneume. De DG's zien hei-oonder op 't Ingels gesjreve, de meis gebruukden taol vaan de drei wèrktaole vaan de EU (Ingels, Duits en Frans). In aander EU-taole weure de DG's officieel neet vertaold.

### Brón
* Ingelstaolege Wikipedia
Paul Celan

**Paul Celan** (* Tsjernovitsj, d'r 23e november 1920 - † Paries, rónk d'r 20e april 1970) woar 'ne Dütsjtalige dichter. Paul Celan woar 't mieëts gebroekde pseudoniem van **Paul Antschel**. D'r dichter woeëd geboare in Tsjernovitsj, wat hüj i g'n Oekraïne ligk, mar doe bei Roemenië hoeëde. Heë woar 't insigste kink van e Dütsjsjpreëkend Jüddisj gezin en hat in Frankriek en Uësteriek gewónd. Zinne pap en zieng mam hant de Sjoa neet uëverleef, evvel heë woeëd tewirkgesjteld es dwangarbeider en kós ezoeë aan d'r doeëd óntsjnappe. D'r Holocaus en d'r doeëd van zieng ouwesj woare traumatiserende gebuëtenisse en dat zuut me dök truuk aan 't feit dat e dees ervaringe in zieng gedichte verwirkde. D'r invlood van 't symbolisme en 't surrealisme is óch good merkbaar; zoeë sjreef heë dök uëver de grenze van de taal.

In 1952 trouwde e mit Gisèle Lestrange, mit weë heë twieë kinger kreeg.

In de vieftiger joare begós d'r Celan zich mit de filosofie van Martin Heidegger te besjeftige en angesjum loos d'r filosoof óch gedichte van Celan. Poëzie sjpilde dan óch 'n groeëte rol in zieng gedachtegood en zoeëwaal d'r Celan es d'r Heidegger houwe 'n gedeelde interesse vuur de wirke van Friedrich Hölderlin. 't Groeëtere publiek woar e sjtuk kritischer uëver d'r Celan zieng wirke. In 1960 óntving heë d'r prestigieuze Georg-Büchner-Pries. In dees periode zörgde de Dütsj-Franzuësisje zjoernaliste Claire Groll vuur ópzieë wie ze d'r Celan va plagiaat besjuldigde. In de peësj woeëd dit incident de *Groll-Affaire* genumd. 

De zestiger joare sjtónge vuural in 't teke va persuënlige crisis. In 1965 woeëd d'r Celan ópgenoame in 'n psychiatrisje kliniek, mar doa kós e zich neet hersjtelle. De gedichte oet zieng letste joare thematisere zieng hernuide confrontaties mit 't verleie in 't Plötzenseemónnement en mit zinne Jüddisje kómaaf in Jeruzalem.

Óp d'r 20e april 1970 maakde Paul Celan 'n ing aa zieng leëve durch va g'ne Pont Mirabeau i Paries i g'n Seine te sjpringe.  

## Poëtisch oeuvre
* Todesfuge (1948)
* Mohn und Gedächtnis (1952)
* Von Schwelle zu Schwelle (1955)
* Sprachgitter (1959)
* Die Niemandsrose (1963)
* Atemwende (1967)
* Fadensonnen (1967)
* Lichtzwang (1970)
* Schneepart (postuum, 1971)
* Zeitgehöft (postuum, 1976)

## Trivia
* Paul Celan sjtóng óp de Dütsje oetsjproak van zinne naam [pʰaʊ̯l 't͡selaːn] (sjprik oet: Phaul Tseelaan).
* Heë houw óch 'n relatie mit Ingeborg Bachmann, 'n sjriefster oet Uësteriek.

## Literatuur
Stefan Janev

:*Neet te verwarre mit [[Stefan Janev (vootballer)|de gelieknaomege Bölgaorse vootballer, Stefan Janev]]*
**Stefan Dinčev Ânev**, **Stefan Dintsjev Janev**, **Stefan Dintschev Janew** of **Stefan Dintchev Yanev** (Bölgaors: **Стефан Динчев Янев**) is sinds 12 mei 2021 d'n tijeleken oonaofhaankeleken demissionaire premier vaan Bölgarije bistot 'ne nuie regeringsleier weurt verkoze veur 't land. 

Janev naom 't premiersjap tijelek euver vaan Bojko Borisov, dee es regeringshoof vaan drei termiene (2009-2013, 2014-2017 en 2017-2021), d'n op ein nao langsregerende premier vaan Bölgarije is. In ziene lèsten termien waor Borisov in 'nen institutionelen oorlog terech gekomme mèt de president Rumen Radev. Radev woort op 22 jannewarie 2017 verkoze tot president en, allewel oonaofhaankelek, kraog heer veural support vaan de sociaoldemocratische oppositie. De twie politici indegde in 'n bitter rivaliteit boe-in ze mekaar d'r vaan besjöldegde Bölgarije in 'n polletiek crisis te höbbe gegoeid. Radev woort heidoor 'nen oetgesproke veurstender vaan de prottesteerders tijes de anti-Borisov-demonstraties vaan 2020-2021.

## Rifferenties
* Brón: Ingelstaolege Wikipedia (*Stefan Yadev*)
Keti Koti

**Keti Koti** (ouch wel *Ketikoti*, Sranantongo veur '(de) kettes gebroke') is 'ne fiesdaag dee vèlt op 1 juli, dee veural in Suriname zoewie oonder de Surinaamse gemeinsjap in Nederland weurt geveerd. Me herdink op deen daag de inveuring vaan de Emancipatiewèt op 1 juli 1863, boemèt de slavernij in 't Nederlands koloniaol riek woort aofgesjaf.

In Suriname is Keti Koti, oonder d'n officiële naom *Dag der Vrijheden*, 'nen officiële fiesdaag, dee dèks mèt boonte parades weurt geveerd. Ouch in Nederland weurt dezen daag herdach en geveerd, veural in Amsterdam en Rotterdam. De lèste jaore goon stumme op veur ouch hei 'nen officiële fiesdaag devaan te make. Wijer weurt de Emancipatiewèt geveerd op Sint Maarten en Sint Eustatius. Op Curaçao vint me 17 augustus, d'n daag vaan de Slavenopstand vaan 1795, evels belaankrieker.
Wilfried Martens

**Wilfried Achiel Emma Martens** (Sleidinge in Oos-Vlaondere, 19 april 1936 - Lokeren te Oos-Vlaondere, 9 oktober 2013) waor 'ne Belzje polletiekus vaan de Christendemocratische CD&V. Heer waor de Premier vaan 't Belsj vaan april 1979 bis miert 1992 (mèt 'n kort onderbreking) vaan wel nege Belzje regeringe.

In 1990 kaom Martens terech in de zoegenaomp Poupehan-affaire. Fons Verplaetse, de veurmaolege gouvernäör vaan de Nationaol Baank vaan 't Belsj haw dao e boeteverblief. Op force vaan journalis Hugo De Ridder zaw d'r tösse 1982 en 1987 *en petit comité* oonderhandeld zien tösse premier Martens, ACV-vakboondsleier Jef Houthuys, d'n toenmaolege veurzitter vaan de BAC Hubert Detremmerie en Fons Verplaetse euver 't te veure herstèlbeleid nao en tijes de recessieperiood in de Jaore 1980. Ouch zou heer d'n toenmaolege polletieke liquidatie vaan Guy Verhofstadt veurbereid zien.

Op EU-niveau maak de CD&V deil vaan de Europese Volkspartij (EVP), die woort opgeriech door oonder aandere Wilfried Martens. Neve CD&V, zien allewijl ouch de Waolse cdH, 't Nederlands CDA en de Duitse CDU deil vaan de EVP.

In 1992 naom ziene partijgenoet, de Frans-Vlaomse polletiekus Jean-Luc Dehaene, 't premiersjap vaan 't Belsj euver.
La Chapelle

**La Chapelle** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groate Oaste*), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 173 inweunersj, die *Chapelains* geneump weure. Ze ies 7,52 km2 groat. Dao woonde dus zoan 23 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't twiède kanton van Sedan (*Sedan-2*), wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Sedan.

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel ies groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia. [Zuug hie](https://fr.wikipedia.org/wiki/La_Chapelle_(Ardennes))
Intolerance (film)

***Intolerance*** is 'ne stèlle film ('ne film boe-in inkel beeldsignaal veurkump) oet 't jaor 1916 door de rezjiseur D.W. Griffith en geproduceerd door D.W. Griffith in de VS. De film weurt gezien es eine vreuge klassieker in zien genre, de drama-cinema. Belaangriek rolle woorte gespäöld door Vera Lewis, Ralph Lewis, Mae Marsh, Robert Harron, Constance Talmadge, Lillian Gish, Josephine Crowell, Margery Wilson, Frank Bennett, Elmer Clifton, Miriam Cooper en Alfred Paget. De film däört in zienen originele vörm 210 minuut.

't Verhaol vaan de film is gesjreve door D.W. Griffith, Hettie Gray Baker, Tod Browning, Anita Loos, Mary H. O'Connor en Frank E. Woods. Wijers woort de film gesjote mèt 't camerawèrk vaan Billy Bitzer.

De film kaom oet op 5 september 1916. Nao sjatting kosde 'r in zienen tied zoe'n $385,907. 't Had op force vaan die sjatting 'n opbrings vaan $1 mieljoon.
Das Cabinet des Dr. Caligari

***Das Cabinet des Dr. Caligari*** (vrij vertaold op 't Limbörgs: *'t Kabbinèt vaan Dr. Caligari*) is 'ne stèlle film ('ne film boe-in inkel beeldsignaal veurkump) oet 't jaor 1920 door de rezjiseur Robert Wiene en geproduceerd in d'n Duitse Weimarrippebliek. De film weurt gezien es eine vreuge klassieker in zien genres, de Horror-cinema en t expressionisme. De film däört in zienen originele vörm 74 minuut.

't Verhaol vaan de film is gesjreve door Carl Mayer en Hans Janowitz. Wijers woort de film gesjote mèt 't camerawèrk vaan Willy Hameister.

De film kaom oet op 26 fibberwarie 1920. Nao sjatting kosde 'r in zienen tied zoe'n $12.371. 'r Had op force vaan die sjatting 'n opbrings vaan $4.713.

## Brón
Dit artikel is 'n vrij vertaoling vaan 't corresponderend Ingelstaoleg artikel
Broken Blossoms

***Broken Blossoms*** (vrij vertaold op 't Limbörgs: *Gebrokene Bleuj*) is 'ne stèlle film ('ne film boe-in inkel beeldsignaal veurkump) oet 't jaor 1919 door de rezjiseur D.W. Griffith en geproduceerd door Griffith zelf in de VS. De film weurt gezien es eine vreuge klassieker in zien genre, de drama-cinema. De film is evels controversieel en weurt allewijl bekritiseerd veur zien anti-Aziatisch racisme. Belaangriek rolle woorte gespäöld door Lillian Gish, Richard Barthelmess en Donald Crisp. De film däört in zienen originele vörm 90 minuut.

't Verhaol vaan de film is gesjreve door rezjiseur Griffith zelf. Wijers woort de film gesjote mèt 't camerawèrk vaan G.W. Bitzer.

De film kaom oet op 13 mei 1919. Nao sjatting kosde 'r in zienen tied zoe'n $88.000. 'r Had op force vaan die sjatting 'n opbrings vaan $600.000.

## Brón
* Dit artikel is 'n vrij vertaoling vaan 't corresponderend Ingelstaoleg artikel
Verkezinge

**Verkezinge** of, in inkelvoud, 'n **verkezing**, rifferere nao e polletiek konsep wat 't formeel collectief besjlissingvörmingsproces ongersjtreep woabie 'n bevouking 'n individu of miè indivduë kees, sjtump in anger weurd, um 'n publieke amb te bekleie. Sjtriek genomme rifferere *verkezinge*, *Wahl* en *élection* allemaol nao 't woord keus - woadoor in prinsiep ouch e rifferendum es verkezinge kin weure besjouwd. Euver 't algemein gebruuk me in Europa ivvels de nauwer, ièrsjgeneumde diffenitie van "verkezinge".

Verkezinge zin saer de 17e ièw 't gebruukelik mechanisme woabie de moderne reprizzentatieve democratie wirk. Verkezinge kinne functies vervulle in de legislatieve mach, soms ouch in de executieve en judicieel mach, en veur regionaal en lokaal euverheje. Dit proces weurt ouch gebruuk in väöl anger particulier en zakelik organisaties en van clubs of vriewilligersvereiniginge.

't Universeel gebruuk van verkezinge es instrument veur 't selectere van reprizzentante in modern representatief democratieë sjtoon in kontras mèt de praktiek in 't democratisch archetype: 't oud Athene. Hie woorte de verkezinge neet gebroek umdat die besjoud woorte es 'n oligarchisch instituut. In plaatsj daovan woorte verkozene gesorteerd door middel van 't lot, willekeurig dus, oet de collectie sjtumme die geleverd waore.

In Nederlands Limbörg weure eder veer jaor verkezinge van de Provinciaal Sjtate van Limbörg gehawwe. In Belsj Limbörg weure Provincieraodsverkezinge gehawwe, mer die vinge minder dieks plaatsj: eine kièr in de zès jaor. Daoneve geuf 't in bei provincies ouch veur eder gemeinte gemeinteraodsverkezinge. Ouch hie gilt: In Nederlands Limbörg eine kièr de veer jaor (wie Mesjtreech) en in Belsj Limbörg eine kièr de zès jaor (wie Tóngere). In Belsj höbs de nog 'n extra laag die Nederland neet haet: de geweste. Zoea sjtumme Belsj-Limbörgers dus ouch nog eder vief jaor mèt in Vlaomse verkezinge.

Wier geuf 't in Nederland eder veer jaor Nederlandse verkezinge um de Twiède Kamer te verkeze, dae op ziene beurt 'n kabbinèt moet sjteune. Vilt zoa'n kabbinèt, of luk 't neet um 't te vörme, dan moete d'r nuuj nationaal verkezinge weure gehawwe. Dit in tegesjtilling bies provinciaal en gemeintelik verkezinge, die op sjtrikte veer-jaorlikse data zin gepland: tusjedoorse raoje kinne valle, mer zörge dus neet veur nuuj verkezinge. In Belsj besjteit zoa'n versjil neet. Nuuj verkezinge sjtoon vas en maoge neet opins weure geherorganiseerd.

Daoneve gaon Belzje en Nederlanders allebei eine kièr de vief jaor nao de sjtumbus um mèt te sjtumme tiejesj de Europees verkezinge van de Europese Unie (EU), woa ze direk maoge sjtumme veur 't Europees Parlemint. Dat Parlemint verkees op ziene beurt de Europees Kemissie (es 't woare de "regering" van de EU) en kin eder wètsveursjèl vanoet de Kemissie tegehawwe.
Alleur

**Alleur** (Waals: *Aleur*) ies 'n deilgemeinte die deil oetmaak vaan de gemeinte Ans, in de Provincie Luuk. Wier liegk 't dörp in 't arrondissement Luuk. De deilgemeinte ies opgegange in die gemeinte in 't jaor 1970. Luuj oet dit dörp weure *Alleurois* en *warousien* geneump. De poscode van dees plaatsj ies 4432.

Anger deilgemeintes in Ans zin:
* Xhendremael
* Loncin
Othée

**Othée** (Frans: *Othée*, Waals: *Ôtêye*, Nederlands: *Elch*) ies 'n deilgemeinte die deil oetmaak vaan de gemeinte Awans, in de Provincie Luuk. Wier liegk 't dörp in 't arrendissement Luuk. De deilgemeinte ies opgegange in die gemeinte in 't jaor 1977. Luuj oet dit dörp weure *Othéen* geneump. De poscode van dees plaatsj ies 4340.

Anger deilgemeintes in Awans zin:
* Fooz
* Hognoul
* Villers-l'Evêque
Wirk

**Wirk** (ouch waal: *arbeid*, *arbeit* of *travaj*) is bewós aktiveteit die luuj eksersere óm zichzelf, angere of de behoofde en wunsje van 'n wied gemeinsjap te sjtiepe. Es alternatief kin wirk weure gezeen wie de minsjelik aktiveteit die (same mit anger produktiesjaole) biedrage aan de marsjendies en deensde in 'n ikkenomie. Wirk is noedwendig veur 't minsjelik euverlaeve.

't Is al 'n kwestie of gerichde lichamelike aansjtrenging door dere (beveurbild e nès boewe of 'n ploog tserre mit instink) "wirk" kin weure geneump. De klassiek antropologie sjtèlt dat "wirk" is wat minsj versjilt van deer. 't Doel van wirk kin zin um zelf de middele te óntwikkele um zich 't euverlaeve te verasserere. 't Doel van wirk kin ouch zin óm wirk te ekersere veur 'nen anger, óm ala van häöm middele te kriege veur 't zich verasserere van euverlaeve. In de modern ikkenomie (kapitalisme) is dat middel dèks geldj.

Saer de prehistorie (sjtèlt Karl Bücher) kin 'n verbènjing weure geprizzemeert tösje wirk en ritme, ofwaal meziek (zuug 't wirkleed).

Volges huifige sjtudies hawwe jagers en zamelaers mie vriejen tied es modern wirkers dae höbbe.

## Wirk, wèrk en werk
Contrair tot 't Algemein Gesjreve Limbörgs, gief 't in de meiste Limbörgse dialekte e klaor versjèl tösse de verb *wèrke/wirke* en 't substantief *werk*. Zoe sprik me op 't Mestreechs vaan "'t werk" (mèt 'n "e") mer ouch vaan "iech wèrk" (mèt 'n "è"). 

## Rifferensie
* Brónne: Duutsje en Ingelsje Wikipedia's
Europese polletieke partie

'n **Europese polletieke partie**, formeel bekind es 'n **polletieke partie op 't Europees niveau** en informeel bekind es 'n **Europartie** of **EU-partie**, ies 'n type polletieke partie en organisatie die supranationaal opereerd in Europa en in de insjtillinge van de Europese Unie (EU). Officieel heisje dees partieë **polletieke [[partie]]ë in 't verband mit de EU** en zie zin gerechtig financieel subsidie van de EU te ontvange. "Artikel Tièn/Lid Veer" van 't Verdraag rakende de Europese Unie sjtèlt: "Europese polletieke partieë zin 'ne belangrieke factor veur integratie binne de Unie. Zie drage bie bies de vörming van e Europees bezej en bies de oeting van de polletieke wil van de börgers van de Unie". Diezelfde zin woort ouch gebruuk in de aafgeweze constitutie van de Europese Unie.

'n Europese polletieke partie moet neet verward weure mit 'n Europese fractie, mer dieks komme ze euverein. Europees fracties wirke es ein fractie in 't Europees Parlemint (EP). Sommige partieë zin groat genoeg um ein fractie te vörme, zoa-wie de Europese Voukspartie (EVP). Anger partieë zin dao te klein veur. Zoa wil d'n Italiaanse Democratische Partie neet op EU-niveau deil oetmake van de Partie van de Europese Socialiste (PES). Daorum operere de PES same mit de anger sociaaldemocratische partieë in 't EP in de fractie van Socialiste & Democrate: de S&D.

## Europese fractie en partieë in 't EP
* De Europese Voukspartie (EVP), deil van de EVP-fractie (177/705 zedele): Pro-Europeanisme; Christendemocratie; centrumrechs
* Partie van Europese Socialiste, deil van de Socialiste & Democrate (S&D) (146/705 zedele): Pro-Europeanisme; Sociaaldemocratie; centrumlinks
* ALDE, deil van de Renew Europe-fractie (98/705 zedele): Pro-Europeanisme; Liberalisme; centrumrechs
* Europese Greune Partie (EGP), deil van de Greune-Europese Vriej Alliantie (G/EVA) (73/705 zedele): Pro-Europeanisme; Ecologisme; links
* Identiteit en Democratie (ID), deil van de ID-fractie (71/795 zedele): Anti-Europeanisme; nationalisme; wiedrechs
* Europese Conservatieve en Hervörmers (ECR), deil van de ECR-fractie (63/705 zedele): Zach Eurosceptisme/anti-Fidderalisme; conservatisme; rechs
* Partie van Europees Links (PEL), deil van 't Links in 't Europees Parlemint - GUE/NGL (LINKS) (39/705): Zach Eurosceptisme/anti-Fidderalisme; Democratisch socialism, Marxisme en communisme; links bies wiedlinks

Twiè partieë höbbe es dool officieel Europese partieë te weure en presentere ziech al es zoadanig: 't socialistisch DiEM25 en 't sociaal-liberaal Volt Europa.
Daigny

**Daigny** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groat Oaste*), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 348 inweunersj, die *les papillons* geneump weure. Ze ies 2,85 km2 groat. Dao woonde dus zoan 122 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't driede kanton van Sedan (*Sedan-3*), wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrendissement van Sedan. Wier liegk 't op 'n huègte van 170-285 meter.

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel ies groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia. Zuug hie
Einpertiesjtaot

'nen **Einpertiesjtaot**, 'n **einpertiesisteem** of 'n **einpertiesjtilsel** is e polletik sisteem en 'n tiep einheidssjtaot (ofwaal unitaire sjtaot) woe-in ein polletike pertie es einsigste 't rech haet óm zich 'n regering te vörme, aone 't permetere van oppositiepertieë.

De sjtaotspertie is alzoe de einsigste executieve mach en, door häör executief monopolie, ouch dèks de einsigste legislatieve en judicieel mach. 't Geuf, in anger wäörd, gein sjeit van de mechte en gein modern democratie.

Verkezinge höbbe 't karakter van sjienverkezinge, woebie 't ein lies geuf mit eventueel perzent blokpertieë. 't Besjtaon van blokpertieë verangert ivvels niks aan 't karakter van 't einpartiesjtilsel.

Allewiel ekzempels van offesjeel einpertiesjtaote zin allemaol op pepeer communistisch, wie Sjina, Cuba en Naord-Korea, mit oetzunjering van Sahrawi, wat *de-facto* euver de Westelikke Sahara regeert. Syrië en Cambodja zin offesjeel gein einpertiesjtaote, mer in de praktiek waal.

D'n iersten einpertiesjtaot waor 't Osmaans Riek van 1913 bis 1918.
Christendemocratie

**Christendemocratie** is 'n polletieke ideologie die is oontstande in 't 19e iews Europa in combinatie vaan modern democratisch ideale, de sociaole lier vaan de Roems-Kathelieke kèrk en 't neocalvinisme. D'n term is get awwer en woort al door Antoine-Adrien Lamourette bedach in de laat-18e iewse Franse Rivvelutie door Antoine-Adrien Lamourette. Aofhaankelek vaan 't land kint 'n christendemocratische partij 'n aander positie op 't polletiek spectrum aonspreke. 't Geit euver 't algemein vaan centrum-links bis rechs. Christendemocratische partije neige op ikkenomisch gebeed nao links, door hun veurstäöndersjap veur de verzörgingsstaot (ouch-wel welvaartsstaot geneump) en kritische hawwing tegeneuver merretwèrking. Heimèt sjeit de christendemocratie ziech vaan 't liberalisme en 't klassiek rechs-conservatisme. Tegeliekertied neig zie op sociaol gebeed nao rechs-conservatisme en dat kump door häör hawwing nao beveurbeeld abortus en homohouwelek. Hei-in sjeit zie ziech vaan 't liberalisme en de sociaoldemocratie, meh daobij moot de kantteikening weure geplaats tot 't op ethisch gebeed groete versjèlle gief tösse christendemocratische partije. 

Historisch zien christendemocratische partije benkelek groet in 't democratisch gedeilte vaan Europa. Fraankriek is dao-in altied de oetzundering gewees: 't land is zoedaoneg vervloge mèt 't secularisme tot relizjie-geïnspireerde polletieke beweginge dao nog ummertouw taboe zien. Typisch veur de christendemocratie is häör veursjtäöndersjap veur 't subsidiariteitsbeginsel, 't idee tot polletieke beslute op e zoe lieg meugelek niveau mote weure genome. Veural in de nao-oorlogsen tied höbbe de christendemocrate 'ne groete en blievende stempel gedrök op Europese besluutvörming.

## Christendemocratie en oontkeerstening
Allewijl gief 't in Europa 'n algemein oontwikkeling tot groete gevestegde partije, boe-oonder de partije mèt 'n christeleke signatuur, aon 't krumpe zien. Ouch verleze ze ummertouw mie hunne christeleken aard en kriege ze stumme vaan neet-christene, wijl väöl christene op neet-christeleke partije stumme. Dit weurt euver 't algemein gezien es deil vaan de oontkeerstening vaan Wes-Europa. In Nederland en Belsj bringk me dees oontwikkeling ouch in verband mèt de oontzuiling.

Zoe goof 't bis 2002 'n parti social chrétien in Wallonië. Mer die heet ziech in dat jaor herneump tot Centre démocrate humaniste (cdH). Toch huurt dees partij bij de christendemocratische Europese polletieke partij: de Europese Volkspartij (EVP). Aander partije bij de EVP hure zien de Vlaomse CD&V, de Ooskantonse CSP, de Nederlandse CDA, SGP en ChristenUnie en de Duitse CDU en CSU.
Nao-oorlogsen Tied

De **Nao-oorlogsen Tied** of de **pos-oorlog tied** is, in de Westerse Wereld (zoewel Noord-Amerika wie Europa, Oceanië en Japan) d'n historischen term dee meistes riffereert nao de periood die volgde op 't ind vaan d'n Twiede Wereldoorlog. Allewel d'n term in 't algemein kin rifferere nao 'n periood die volg op um 't eve welken oorlog, riffereert d'n term allewijl nao de twiede haaf vaan d'n twintegsten iew en vilt in dee zin groetdeils euverein mèt de Kawwen Oorlog (1947–1991).

't Gief discussie of me allewijl (anno 2021) nog ummertouw in de Nao-oorlogsen tied leef. Väöl historici, sociaol-weitesjappers en polletiek-weitesjappers stèlle tot de Nao-oorlogsen Tied góng um de periood die te make had mèt 't machsvaccuum wat oontstoond door de val vaan 't Daarde Riek in 't klein en de val vaan Europa en häör globaol kolonialisme in 't groet, mèt dao bij behurende d'n opkoms en twiestrijd vaan liberaol-democratie op Amerikaans model en communisme op Sovjet model: de Kawwen Oorlog. Dit wijl d'n allewijlen tied vaanoet dat perspectief zjus mie geit um de direkde consequenties vaan dee Kawwen Oorlog, de val vaan de Sovjet-Unie en de daobehurende val vaan de legitimiteit vaan 't communisme en de intensivisering vaan 't globalisme.

Op polletiek gebeed goof 't aon 't begin vaan de Nao-oorlogsen Tied (de 1950'er jaore) 'ne trökkoms vaan de liberaol-democratie in Wes-Europa en d'n opkoms vaan datzelfde model in Oos-Europa aon 't ind vaan de Nao-oorlogsen Tied (de 1990'er jaore). Op cultureel gebeed goof 't d'n opkoms vaan 't posmodernisme, wat de weerde vaan zelfkritiek oet 't modernisme radicaliseerde en gebruukde um zjus ouch 't modernisme zelf te bevraoge en bekritisere. Op ikkenomisch gebeed goof 't de globalisering vaan e globaol model vaan kapitalisme. Dit alles góng hand in hand mèt 'n intensificering vaan technologie, wie de tillevisie, de massaproductie (vaan oonder aandere d'n oto) en oetindelek ouch 't internèt. Op 't gebeed vaan gezoondheid en oonderwies steeg de leveskwaliteit hendeg väöl, wat ouch zörgde veur de groetse geboortegolf in de historie vaan Europa in de laat veerteger, de viefteger en de vreug zèsteger jaore. Dees ginneratie góng bekind stoon es de babyboomers.

In Europa, zoewie in de Limbörge, steit ouch 't begin vaan 't Europees integratieperses centraol in de Nao-oorlogsen tied. Dat zou oetindelek oetkomme tot de opriechting vaan de Europese Unie in 1992 te Mestreech.