open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aerpel

d'n **Aerpel** (*Solanum tuberosum*) is 'n plantj die óngere gróndj 'n enerzjieveurraod inne vorm van zètmael aanlègk. 't Zètmael wuuertj bewaardj inne vorm van knöl, die aerpel waere geneump. De knöl waere gevörmp aan stengele die zich óngere gróndj bevinje, de stolone. d'n Aerpel is 't wichtigste voorgewas oppe welt, nao ries, weit en meis.

d'n Aerpel kump oearsprunkelik oet Zuud-Amerika ('t gebied vanne Andes), mer is in väöl Europese lenj saer de zèstieëndjen ieëf ei vanne houfaeteswaar. In väöl lenj, worónger Nederlandj en 't Belsj, wuuertj d'n aerpel gezeen es de maoltieddrager. In anger lenj tèltj t'r mit es greundjesaort.

## Oearsprónk en verspreijing
Wilj aerpelsaorte kómmen nag ummer veur inne Vereinigdje Staote, Uruguay en Chili. Genitische toetsing vanne groeate versjeienheid vanne cultivars enne wilj saorte wies aan det d'n aerpel zienen oearsprónk haet in 't zuje van Peru, van 'n saort van 't *Solanum brevicaule* kómpleks en slechs eine kieër gedomesticeerdj is gewaore. Tródsdet Peru eigentlik de gebaordjeplaats vannen aerpel is, is allewiel mieër es 99% vanne weltwied verboedje aerpel aafkómstig van 'n óngersaort die inheimsj is in Zuud-Centraal-Chili. Op gróndj van historische brónne, plaatselike landjboewdeskóndige en DNA-teste is gebleke det de meis-verboedje saort oppe werreld, *Solanum tuberosum* ssp. *tuberosum*, inheimsj is ane Chiloé Archipel wo die al mieër es 10.000 jaor trögk gekwieëk woort. 

Saere inveuring vannen aerpel in Europa door Spanje in 1536 is d'n aerpel door Europese zieëvaarders versprèdj gewaore nao haves en gebieden euvere ganse werreld. Doezjende rasse bestaon inne Andes, wo mieër es 100 cultivars in ein vallei kónne waere gevónjen en e dozien of mieër kan óngerhaje waere door landjboewhoeshajing. Aerpel zeen snel e wichtig stapelvoor en veldjgewas gewaore naodet ze in Europa gevestig zeen. Mer e gebraek aan genetische diversiteit, door 't feit det hieël min rassen aanvenkelik ingeveurdj woorte, haet 't gewas kwetsbaar gemaak veur gekrenkdjes. In 1845 haet 'n plantjgekrenkdje, bekèndj es de aerpelgekrenkdje, veroearzaak dore zwamechtige watersjummel *Phytophthora infestans*, zich hieël sterk door ermer gemeinsjappe van Wès-Ierlandj versprèdj det lèdje toet misougsten enne Groeate Ierse Hóngersnoead.

## Perductie
't Jäörliks dieet van 'ne gemiddeldje werreldbörger in 't ieëste decennium vannen twintjigsten ieëf woor mieër es 33 kilogram. De plaatselike wichtigheid vannen aerpel wusseltj sterk en kan ouch verangere. 't Blief e wichtig gewas in Europa (veural Oeas- en Centraal-Europa), wo de per capita-perductie nag ummer de hoogste vanne welt is, meh de grótste greuj euvere aafgeloupe paar decennia haet plaatsgevónjen in Zuud- en Oeas-Azië. Sjina is allewiel de grótste erpelperducent oppe welt en bao e derde vanne weltperductie aan aerpel is in Sjina en India.

## Voorwaerd
De beraekendje voorwaerd van 100 gram gekaokdje aerpel is:

## Zuuch ouch
* Krómpier

## Rifferensies
Zètmael

**Zètmael**, **zatmael**, **stark** of **sterk** (molecuul: (C6H10O5)n) is 'ne vergaoringsnaom veure kómplekse polymere van glucoos en kaolhydrate die inne netuur denen es voorrezerf veur plantje.

De naam *zètmael* vindj zienen oearsprónk in 't percès worin óngeraffineerdje zètmaelmilk in slempgäöt wuuertj oetgewassen en óntwaterdj. 't Óntwaterdj mael blief es *zètmael* inne slempgäöt achter en wuuertj daonao handjmaesig oetgestaoke. d'n Angere naam, *stark*, is verwantj aan 't Duutsj *Stärke* en 't Ingels *starch*. Deze naam sleitj op ein vanne aadste toepassinge van 't zètmael: 't stieve (of sterke) van dook.

## Toepassinge
Inne aeteswaarindustrie wuuertj zètmael ónger anger gebroek es e bindjmiddel in aeteswaar. Veurbiljer hievan zeen: sóp, sauze, pudding, noedels, borrelnuuetjes en dróp. Es zeutstof wuuertj 't derivaat glucoossjroeap toegepas in limmenaad, slók, ies en zo wiejer.

Technische toepassinge zeen beveurbeildj liem (behangling en 't verlieme van golfkartón), stiefsel veur taofellinne en wasgood en bindjmiddel veur celluloosvezelssuspensie inne pepierbereijing. Zètmael wuuertj ouch gebroek es pepierhölpstof veure oppervlakdjebehanjeling (sterken en coate) van pepier. Inne tèkstielindustrie wuuertj 't gebroek veur 't versterke van gares veur 't weven es drökverdieker veur pigmenten in 't drökpercès. Daonaeve is nag e väölvaad aan anger toepassinge, wie petfood, veur aoljebaoringe, desintegratiemiddel in farmaceutische toepassinge en zo wiejer.

Bie jodometrie, 'n titratietechniek, wuuertj 't gebroek es indicator veur di-jood, womit 't e deepblaw kómpleks vörmp. De titratie wuuertj ummer oetgeveurdj op zón meneer det veur 't equivalentiepuntj 'n blaw kluuer (jood mit zètmael) aanwaezig is; nao 't equivalentiepuntj is de oplossing kluuerloeas. 't Verzwinje vanne litste späör van 't blaw-gekluuerdje kómpleks guuef 't ènjpuntj vanne titratie aan.
Liem

**Liem** is e kleverig matterjaal (normaal 'n vleujstof) det wuuertj gebroek veur twieë of mieëder dinger aanein vas te plekke.

Väöl saorte liem zeen veilig, meh sómmige saorte bevatte sterk-rukendje sjemikalieje. Dees sjemikalieje kónne vergiftig zeen en kónne herresjaaj of anger gekrenkdje veroearzake. De räök van liem mót me perbere te vermieje. Wen liem veur kinjer wuuertj gekóch, mót me daoveur zörge det dees veilig is en gein gifstoffe in zich haet.

Liem kan van plantjaerdige of deerlike perdukte gemaak waere; 't kan ouch op aolje gebaseerdj zeen (sjemikalieje). Sómmige modern saorten aan liem zeen hieël sterk en spelen 'n wichtige rol inne boew en inne industrie.

Sómmige saorte waere gesnaove, mit naam door kinjer in óntwikkelingslenj, veure roes dae den optruuedj. Dit is aevel neet good veure gezóndjheid.
Roman

Mit de term **roman** weurt 'n grote versjeienheid aan veural prozatekste aangeduud die euverwaegend van fictioneel aerd zeen en in ómvang doorgaans 't kórt verhaol en de novelle euvertrèffe. 't Óngersjied tösse novelle en roman is echter neet altied good aan te gaeve.

## Gesjiedenis
't Waord "roman" waerde in de twellefden eeuw gebroek óm óngersjied te make tösse wèrke in 't Romaans (de voukstaal) en 't Letien (de sjriftaal). De roman waas dus 't matterjaal det geleefder waas bie 't vouk. Vanaaf de derteenden eeuw waerde de term gebroek veur aventuurlike verhaole, tótdet later de term in gebroek koom veur nao betrèkkelik lank fictief prozawèrk te verwieze. De roman in zien hujige vorm es belangrieke einheid in de verhaolende proza haet zich echter pas in de aafgeloupe paar eeuwe óntwikkeld. Miguel de Cervantes Saavedra zien *Don Quijote* (1605) weurt algemein es de eerste roman veur modern begrippe besjouwd. In de achteenden eeuw noom de belangstèlling veur de roman es e litterair genre toe, mit ónger angere de wèrke van de bekinde Ingelse sjrievers wie Daniel Defoe, Samuel Richardson en Henry Fielding.

## Versjille mit de novelle
### Ómvang
d'r Besjteit gein dudelike consensus euver de minimaal lingde van 'n roman. Sóms weurt 40.000 wäörd es 't minimum gezeen, mer in de praktiek waere de terme roman en novelle dök door ein gebroek. Harry Mulish zien klein roman *Het zwarte licht* (1956) is kwa ómvang neet groter es Jacob van Lennep zien novelle *Een schaking* (1850) en G.K. van het Reve zien roman *De avonden* (1947) haet es óngertitel *een winterverhaal*. Óm zien ómvang zów men Ward Ruyslinck zien *De ontaarde slapers* (1957) 'n novelle kinne numme, mer dan waal 'n novelle die in 1957 de romanpries van de sjtad Antjwerpe kreeg.

### Opzèt en structuur
Naeve de lingde waere meistal ouch inhajelike criteria gebroek. Zo zów de roman breier van opzèt zeen en de personages in 'n bepaolde óntwikkeling teune, terwiel de novelle sjlechs ei (bepèrk) kónflik oetwèrk. In de roman zów de intrige (plot) es gevolg daovan gecompliceerder zeen; det wil zegke samegestèld oet houf- en naeve-intriges. De novelle zów dao-intaenge 'n inkelvajige structuur kinne. Wiejer zów de roman e groter aantal personages, 'n breier miljeusjildering en e groter tiedsbesjtek ómvatte es de novelle. Daoboete zów de karakterteikening in de roman oetveuriger zeen es in de novelle (wie mit round characters). Mer in de praktiek geit dees indeiling neet op. Zo ómvat James Joyce zien roman *Ulysses* (1922) sjlechs 'n tiedssjpan van 24 oer en in Jeroen Brouwers zien roman *Zonsopgangen boven zee* (1977) is neet allein d'n tied heel bepèrk, mer ouch 't aantal personages. Saortgelieke taegeveurbeelde zeen te gaeve veur de karaktertekening, de miljeusjildering en de intrige.

## Óngerzeuk
't Óngerzeuk nao de vertèlwies in romans weurt romananalyse genump, mer ómdet de vertèlprocedés neet oetsjloetend van toepassing zeen op de roman is 't baeter te spraeke van vertèltheorie of narratologie.
Arabië

**Arabië** of 't **Arabisch Sjiereiland** (Arabisch: شبه الجزيرة العربية *shibh al-jazīrah al-ʻarabīyah* of جزيرة العرب *jazīrat al-ʻArab*; "eilandj vanne Arabiere") is e gebied in Azië, drek t'n oeaste van Afrika. 't Wuuertj begrens dore Roeaj Zieë, de Golf van Aden, d'n Indischen Oceaan, de Arabische Zieë, de Golf van Omaan enne Perzische Golf.

't Sjiereilandj ómsleitj de volgendje lenj: Saoedi-Arabië, Jemen, Omaan, Kataar, Koeweit enne Vereinigdje Arabische Emirate. Ane naordrandj ligke Jordanië en Irak die ouch nag e deil van 't sjiereilandj bezitte. Bahrein ligk op 'n eilandj kórt veure kus van 't sjiereilandj.

De regio speeltj 'n wichtige geopolitieke rol in 't Midden-Oeasten ennen Arabische werreld door zien groeat aolje- en gaasveurraoje.

Veure modernen tied woort 't Arabisch Sjiereilandj ingedeildj in veer versjillige regio's: Hidzjaz, Nadzjd, Zuud-Arabië en Oeas-Arabië. Hidzjaz en Nadzjd maken 't grótste deil oet van 't hujig Saoedi-Arabië. Zuud-Arabië besteitj oet Jemen en Omaan. Oeas-Arabië besteitj oete ganse kusstrook vannen Arabische kantj vanne Perzische Golf.

## Bevölking
In 2014 wóndje róndje de 80 miljoen luuj op 't Arabisch Sjiereilandj. De bevölking van Jemen bedroog 27 miljoen; van Saoedi-Arabië 30 miljoen; van Oman en Koeweit bei 4 miljoen; vanne Vereinigdje Arabische Emirate 9,2 miljoen en van Kataar 2,2 miljoen. Bahrein haw 1,3 miljoen inwoeaners.

## Landjgebroek
't Grótste deil van Arabië is óngesjik veur landjboew, wodoor irrigatie essentieel is. De smaal kusvlakdje enne geïsoleerdje oases, die veur minder es ei percent vanne landjoppervlakdje staon, waere gebroek veur 't verboewe van kaore, kóffe en troeapische vröchte. Oppe res van 't sjiereilandj is de vieëteelt mit geite, sjäöp en kemieële wied-verbrèdj.

Sómmige gebiede wie Dhofar en Al Mahrah in Omaan en Jemen kènnen e troeapisch moessonklimaat. Hie vindj me groeatsjaolige kokospalmplantages. 't Grótste deil van Jemen haet e bergklimaat det veur e deil wuuertj beïnvloodj dore troeapische moessonraenges. De vlakdjes höbbe meistes e troeapisch of subtroeapisch druueg weusdjeklimaat of e druueg steppeklimaat.

Dore vröchbaar baomen in Jemen óntstinge naerzèttinge in bao gans 't landj, van zieëniveau toet inne berg toet huuegdjes van 3000 maeter. Inne hoger zaone zeen groeate terrasse geboedj gewaore veur 't verboewe van kaore, vröchte, kóffe, gember en khat meugelik te make.
Irrigatie

**Irrigatie** is 't mit gebroekmaking van alderhenj aan technische middele toeveuge van water aan landjboewgewasse bie e tekórt of gebraek aan naerslaag. Hiedoor wuuertj 't verboewe van gewasse mit 'n baeter opbrings meugelik gemaak.

## Gesjiechte
Archeologische óngerzeukingen höbben aangetuuendj det in 't zèsdje millennium v.Chr. irrigatie woort toegepas in Mesopotamië en Egypte, wo hirs woort verboewdj in gebiede mit neet zat raengerwater óm zónger irrigatie gewasse te kónne laote greuje.

Inne Zanavallei vanne Andes in Peru vónjen archeologen euverbliefsele van drie irrigatiekenalen oet 't veerdje millennium v.Chr. De Indusbesjaving besjikdje euver good-óntwikkeldje irrigatiestèlselen in 't derdje millennium v.Chr.

## Sjajelike effèkte
Sjajelike naeveneffèkte van irrigatie kónne zeen:
* Verminderdje reveeraafveur stroumaafwers;
* Toenaam van aanveur nao gróndjwater, baomvernating en baomverzating;
* Verslechterdje kwaliteit van 't draenaasj-, reveer- en gróndjwater stroumaafwers;
* Verpaupering van watergebroekers stroumaafwers;
* Verluus van meugelikheje van landjgebroek op anger plaatse;
* Euvermaotige gróndjwaterónttrèkking en baomdaling;
* Achteroetgank vanne flora en fauna;
* Baomerosie op steile hellinge mit wilj irrigatie.


File:Wheatbelt Versalzungsschaden.JPG|Baomvernating inne weitreem van Wès-Australië.
File:Soil Salinity.jpg|E verzaatj geïrrigeerdj landj mit slechte staot van 't gepaodje gewas.


## Areaal
De volgendje taofel guuef 'n euverzich van geïrrigeerdje areale inne werreld in 2003.

Allein de lenj mit mieër es 10 miljoen hektaar geïrrigeerdj (bevleudj) landj staon vermeljdj.

(*) India, China en Pakistan inbegrepe 
(#) alle lenj mit oetzunjering van die in Azië

't Geïrrigeerdj areaal besleitj weltwied óngevieër 16% van 't totaal landjboewareaal, meh de gewasopbrings is róndj de 40% vanne ganse opbrings.

## Rifferensies
Botkyrka

**Botkyrka** is 'n gemèndje in Stockholms län, Zwede. De gemèndje tèltj 77.432 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 194,83 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 397,4 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

34,50% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Wèsfrieslandj

**Wèsfrieslandj** is 'n regio in 't naorde vanne pervinsje Naord-Hóllandj, ómslaote dore Wèsfriesen Ómringdiek en gelaenge t'n zuje van 't Wieringermaer. Hoorn, Enkhuizen, Medemblik en Schagen zeen de wichtigste plaatsen inne streek. E deil vanne gemèndje Alkmaar vèltj binne de Wèsfriesen Ómringdiek. De binnestad van Alkmaar huuertj aevel neet toete streek.

Wèsfrieslandj is same mit Twente ennen Achterhook e gebied baove de revere wo van aadshaer oet 't roeams-katteliek geluif mieër aanhengers haet es 't protestantisme.

## Gemèndje

## Karakter
Wèsfrieslandj haet veurnamelik 'n agrarisch karakter mit lang lintjdörper. In Wèsfrieslandj is 'n aantaal grótter plaatse wie Hoorn (centrumfunctie veur Wèsfrieslandj), Enkhuizen, Schagen, Medemblik en Heerhugowaard. Veural de haveplaatse Hoorn en Enkhuizen höbben 'n historisch karakter det ze danken ane VOC. Binne de streek is ouch de watersport van ikkenomisch belang, dit doordet de regio aan 't Iesselmaer en 't Markermaer ligk. De stad Medemblik haet mieëder jachhaves en hie vindj ouch de Spa Regatta plaats; Enkhuizen en Hoorn höbben ouch mieëder haves.
Miami

**Miami** is 'n stad in zuudoeastelik Florida in 't Miami Dade Graofsjap ane Miami-reveer, tösse de Florida Everglades ennen Atlantischen Oceaan. In 2000 wóndje d'r 363.000 luuj in Miami. Inne agglomeratie wore dit 's vief miljoen. De stad zelf is neet de grótste vanne staot Florida (det is Jacksonville), meh same mitte agglomeratie is det waal 't geval.

## Bevölking
Vanne bevölking van Miami is 70% Latino. Ze kómme veural oet lenj wie Cuba of Mexico. 10% vanne bevölking is blank. E groeat deil van die luuj besteitj oet gepensjeneerdje luuj oete naordelike staote van Amerika. 19% vanne bevölking is zwart en 1% vanne bevölking is Aziatisch. In 'n vergelieking mit anger stej in 2004 bleek det Miami de ènsigste stad is wo mieër es de helf vanne inwoeaners in 'n anger landj is gebaore, namelik 59%. 

20% vanne bevölking is ajer es 65 jaor; 30% vanne bevölking vörmp 'n einmansgezin; 25% vanne bevölking laef óngere ermoojgrens; en 8% vanne bevölking zitj zónger wirk.

## Klimaat
Miami haet e troeapisch klimaat. 't Guuef graovewaeg twieë sezoender: ei raengersezoen en e druueg sezoen. 't Raengersezoen löp van mei toet oktoeaber en 't druueg sezoen van november toet april. 't Raengersezoen vèltj min of mieë same mit 't orkaansezoen vannen Atlantischen Oceaan, det löp van 1 juni toet 1 dieëtsember. In 't raengersezoen raengetj 't neet de gansen daag; inne nammedig vörme zich raenger- en ónwaersbuie wo väöl raenger oet vèltj. Oet zón raengerbui kan aeve väöl water vallen es in ei maondj in Nederlandj. Dees buie haje neet lang aan en zörge d'rveur det de drökkendj hits 's middigs get getemperdj wuuertj.

Inne jannewarie is de gemiddeldje temperatuur 19,6 °C; in juli is det 28,1 °C. Jäörliks vèltj gemiddeldj 1420,1 mm naerslag.

De geveulstemperatuur is in Miami 's zómmers hieël hoog, wobie 't liek det 't wied baove de fieërtig graojen is. Inne wirkelikheid kump de temperatuur zelje baove de 34 graoje oet. De hoogste temperatuur die oeatj is gemaeten in Miami is 36,7 °C.

Miami wuuertj regelmaesig getróffe door troeapische sturm en orkane, det groeaten euverlas veroearzaak veure bevölking. 't Zeen de Kaapverdische sturm die Miami bereike en die vörme zich van augustus toet oktoeaber. d'n Toep van 't orkaansezoen ligk op 15 september. De euverheje waorsjoewe de bevölking wen d'r 'ne stórm aafkump op Miami middels de Hurricane Watch (kan op 'n orkaan binne 36 oere) of de Hurricane Warning (kans op 'n orkaan binne 24 oere). Aopenbaar sjoelkeljere zeen op versjillige plaatse wo de luuj wen nuuedig de stórm kónnen oetzitte.
Cadmium

**Cadmium** is e sjemisch element mit 't symboeal **Cd** en 't atoeamnómmer 48. 't Is e zilvergries euvergangsmetaal.

## Toepassinge
In lieëgsmultjendje legeringe (wie soldeer) en in legeringe mit groeate slietvasheid en waerstandj taenge metaalmeugheid wuuertj cadmium regelmaesig gebroek. 't Haet ouch lektrosjemische toepassinge, ónger anger is ijkcelle mit 'n standerd lektromotorische krach. 't Wuuertj gebroek es fosforescent in tilleviesbuze en zowaal cadmiumsulfied es cadmiumselenied zeen wichtige halfgeleiers. Cadmiumsulfied wuuertj es gael of roeaj varfkluuerstof gebroek. Cadmium wuuertj ouch gebroek in oplaajbaar batterieje, accu's. Saer jannewarie 2005 is dit verbaojen inne Europese Unie. Wiejer wuuertj cadmium gebroek inne legering woodsmetaal en veur sómmige saorten aan hobbyvarf. Vanwaenge zien groeat invangvermeuge veur neutrone wuuertj cadmium ouch gebroek in regelstave veur kernreactore.

## Isotoeape

Van netuur kómmen op aerd zès stabiel cadmiumisotoeape veur. Daonaeve zeen nag 27 radio-isotoeape bekèndj, wovan 113Cd mit 'n halveringstied van 7,7·1015 jaor 't langs laef en ouch nag róndje 12% van alle aanwaezige cadmium oetmaak. De euverige radioaktieve isotoeape, worónger cadmium-103, höbbe halveringstiejen inne orde van daag, oeren of menute.
Gallium

**Gallium** is e sjemisch element mit 't symboeal **Ga** en 't atoeamnómmer 31. 't Is e zilverwit houfgroepmetaal.

## Toepassinge
De meis-veurkómmendje toepassinge van gallium ligken inne analoog geïntegreerdje circuits en opto-lektrische apparate, wie laserdiode en ledlampe. Anger industrieel toepassinge van gallium zeen:
* Veur 't perducere van hieël zuver spegele wuuertj gallium gebroek veur glaas en porselien veur te bewirke;
* Inne halfgeleiersindustrie wuuertj gallium ónger anger gebroek bieje perduksje van transistore;
* Gallium kan mit väöl anger metale legeringe vörmen en wuuertj daoveur houfzakelik gebroek es kómponent in legeringe mit e lieëg smultjpuntj;
* In thermomaetere veur gebroek bie hoeag temperature wuuertj gallium gebroek.

Verbinjinge van gallium mit elementen oete stikstofgroep wie galliumarsenied (GaAs) en galliumfosfied (GaP) zeen zoeageneumdje 13-14-halfgeleiers mit 'n structuur die 'n variant is oppe bekèndje diamantstructuur van silicium. GaAs haet aevel in taengestèlling toet silicium 'ne direkte band-gap. 't Wuuertj ónger anger toegepas in vastestoflasers. Galliumnitried (GaN) wuuertj es halfgeleier gebroek in blaw ledlampe.

## Isotoeape

Van gallium kómmen inne netuur op aerd twieë stabiel isotoeape (69Ga en 71Ga) veur in 'n verhajing van óngeveer 60/40%. Daonaeve is nag 'n aantaal aan kórtlaevendje radioaktieve isotoeape bekèndj wovan 67Ga mit 'n halveringstied van ruum drie daag 't stabielste is.
Houfgroepmetaal

De **houfgruup** in 't periodiek systeem waere gevörmp dore elemente wobie 'n p-orbitaal 't lits-toegeveudje elektron bevatj. De zwaorder elemente vanne boorgroep, kaolstofgroep en stikstofgroepe waere de houfgroepmetale geneump veur die te óngersjeie vanne euvergangsmetale, de lanthanide enne actinide. Wen 't begrip houfgroep wuuertj oetgebrèdj mit elemente wobie 't litste elektron ouch in 'n s-orbitaal maag waere geplaats den waere de alkali- en aerdalkalimetalen ouch toete houfgroepmetale geraekendj.

De houfgroepmetalen höbbe gemein det die metallieke geleiers zeen en det de bandj worin dees geleijing plaatsvindj veurnamelik oet p- of s-golffuncties besteitj (en neet oet d- of f-functies). Dit is e wichtig versjil ómdet p- en s-benj door häöre grótteren euverlap meistes väöl breier zeen. De elektrone genieëke daoveur mieër 't ideaal van e vrie elektronegaas.

Ouch is häör sjemie meistes get einveljiger ómdet 't minder mitein concurrerendje oxidatietoestenj guuef. Waal truuedj bieje zwaorder elemente döks 'n inertie op inne s-orbitaal: de meis-veurkómmendje ionlajing wuuertj twieë lieëger (de s-elektrone) es 't groepsnómmer. In taengestèlling toete de- en f-metale zeen de ione döks neet gekluuerdj. Veur gekluuerdje ione zeen ónalik gevöldje d- en/of f-orbitale nuuedig die kórt zat biejein ligke veur euvergeng in 't zichbaar gebied meugelik te make. Bieje houfgroepmetale zeen slechs gans laeg of juus gans gevöldje d- en f-orbitale dao.

## Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle houfgroepmetale.
Methaan

**Methaan** (CH4M) is 't einveljigste kaolwaterstof en behuuertj toete groep vanne alkane. 't Bezitj 'n tetaëdrische moleculair geometrie. 't Centraal sp3-gehybridiseerdj kaolstofatoeam is gans verzaodig. Methaan is bie kamertemperatuur en bie atmosferische drök e gaas. 't Woort in 1778 óntdèk door Alessandro Volta.

Methaan, ouch bekèndje ónger naam **moorgaas**, is 't veurnaamste bestandjsdeil van aerdgaas. Aerdgaas wuuertj inne netuur aangetróffen in samehang mit aerdaolje en anger fossiel brandjstoffen en haet 'ne vergeliekbare geologischen oearsprónk, óntstangen oet vergange resten aan organisch matterjaal.

## Óntstaon
Methaan óntsteitj ónger anger bieje aafbraak van organische stoffe door bacteriejen ónger anaerobe (zuurstofloeas) ómstenjigheje. Anaerobe ómstenjigheje kómme väöl in moorbaome veure. Ouch in zuurstoferm grundj wuuertj ónger anger dore aafbraak van doeaj plantjreut methaan gevörmp. Ouch bie bósbrenj kan methaan óntstaon door verhitting van organische stof.

Inne ómgaeving van rinjsvieëhajeringen is 'n verhuuegdje concentratie van methaan dao, ómdet 't gaas wuuertj gevörmp dore bacteriejen inne veurmage van rinjer bie 't vertaere van 't voor. Gevalle zeen bekèndj wobie stallen in brandj vloge door 'n verhuuegdje concentratie aan methaan.

Oet anaerobe vergaesting van biologische aafvalstoffe wuuertj methaan gewónne veure perduksje van gruuen stroum of wurmdjekrachkoppeling.
Aerdgaas

**Aerdgaas** is ein vanne fossiel brandjstoffe. 't Óntsteitj bie 'tzelvendje percès det toete vörming van aerdaolje lèdj en reprizzenteerdj de lichter fractie aan organische perdukte van de percès. Aerdgaas wuuertj döks same mit aerdaolje gewónne, ouch zuutj 't gaas sómtieds kans zich in anger aerdlaoge door te dringen, in taengestèlling toete zwaorder aolje, wodoor 'n sjeijing kan óngerstaon.

In Europa wuuertj aerdgaas veural in en róndje Naordzieë aangetróffe, ónger anger ónger 't naorde van Nederlandj. Aerdgaas oet 't Greuningse Slochteren besitejt veur 81,9% oet CH4 (methaan), veur 3,3% oet hoger gaasvörmige kaolwaterstoffe en veur 14% oet stikstofgaas en 0,8% oet kaoldioxied. Aerdgaas van anger winplaatsen haet döks 'n anger samestèlling en bevatj sómtieds ouch waterstofsulfied.

In 't vergangene woort aerdgaas döks es 'n aafvalperduk betrach van aoljewinning en sumpelewaeg "aafgefakkeldj". Ouch noe gebeurtj dit nag waal wen 't hieël wiedeweg vanne bewóndje werreld wuuertj aangetróffen en 't verveur nao de consument te väöl perblieëmen oplevertj. Dit is ecologisch gezeen jaomer, ómdet aerdgaas de zuverste fossiel brandjstof is. Aaffakkelen is aevel väöl baeter es 't methaan sumpelewaeg te laote vlöchte nao d'n dampkrink, ómdet de biedraag aan 't breujkaseffèk van methaan zón 25 kieër mieër is es kaoldioxied. 't Zów nag beter zeen 't gaas weer de baom in te pómp. Dit is bao ummer meugelik, meh verg 'n extra investering. In erm lenj weigere zowaal regeringen es aoljemaotsjappieje döks dees investering te doon. Methaan levertj bie verbranjing dóbbel zoväöl water es kaoldioxied, dewiel steinkaol veurnamelik in kaoldioxied wuuertj ómgezatte. Boetedet guuef aerdgaas vriewaal gein roet of as. 't Is ouch väöl mekkeliker te óntdoon van ónzuverheje wie zwaevel es 't geval is bie steinkaol of aerdaolje, middels 't Clauspercès.
Imsterao

**Imsterao** is e gehuch i g'n gemingde Heële. 't Litt aa ge Imsteröajerbusj, t'n zude va Benzerao, t'n oeëste van Ubachsberg en De Hölsberg, t'n noarde va Molsberg (bei Zumpelveld) en t'n noarde en t'n weste van 't industriegebeed Hondsrug.


Heerlen-Imstenrade 5 (1).JPG|
Heerlen-Imstenrade 4 (2).JPG|
Heerlen-Zandweg 180 (12).JPG|
Heerlen-Kapel Zandweg 180 (3).JPG|
Hondsrug (Heële)

**Hondsrug** is e industriegebeed en vuurmalig gehuch dat ónger gemingde Heële velt. De risjtange van 't auw gehuch ligge t'n weste van 't industriegebeed, get ónger Imsterao, geklömp tusje d'r A76. t'n Oeëste va Hondsrug litt De Beitel.
De Beitel

**De Beitel** is 'n industriegebeed en vuurmalig gehuch dat ónger gemingde Heële vilt. De ristanter va 't aw gehuch ligke t'n zude va 't industriegebeed, zjus ónger Heëlebaan. t'n Oeëste ligk Sjpekhei i g'n gemingde Kirkroaj.

D'r N281 lup dwaasj durch 't gebeed hin.
Vrusjehuske

**Vrusjehuske** (Nederlands: *Vrusschenhusken*) is e gehuch bei de gemingde Heële. 't Litt aa g'n grens mit Dütsjlank, ingeklömt tusje d'r N281 en d'r A76. t'n Noarde litt 't industrieterrein De Beitel, t'n zuudweste litt Sumpelveld, t'n zude en zuudoeëste ligke velder en sjtreekweëg en t'n oeëste litt de gemingde Kirkrao.
Vrusjemig

**Vrusjemig** (Nederlands: *Vrusschemig*) is e vuurmalig gehuch en hüts 'ne veëdel va Heële. Va de boerebeboewing is praktisch nieks uëvergebleve; de buurt kenmirk zich noe vuurnamelig durch rieëjkeshoezer. 't Is 'n noakreegse buurt, oeë de sjtroatname vernumt zint noa sjtriedesj va de bevreiding.

Vrusjemig litt i Heëlebaan, geliek tusje Euvesj Kaumer en Ungesj Kaumer in.
Lies vaan börgemeisters vaan Rotterdam

De Nederlandse stad daan wel gemeinte **[[Rotterdam]]** heet door de iewe heer (oonder mie) de volgende **[[börgemeister]]s** gehad:

## Bron
Dees lies is euvergenome vaan 't corresponderend artikel op de Nederlandstaolege Wikipedia, en wel in dees versie.
Versteielik dörp

E **versteielik dörp** is 'n plaats die es dörp is óntstangen en betrèkkelik recènt kwa inwoeanersaantaal en veurzeninge de kènmirke van 'n stad euver haet genómme. Van aadshaer oet haet e versteielik dörp gein stadsrechte en inne vouksmóndj neump me de plaats döks nag ummer e dörp en neet 'n stad.

In vreuger tieje waort bie e dörp mit aaneingeslaote beboewing dèks van e *vlek* gekald.

## Veurbiljer
Veurbiljer van versteielikdje dörper in en róndj Limbörg zeen:
* Deurne
* Gelaen
* Genk
* Haerle
* Kirkraoj
* Kuuk
* Veghel
* Venroj
* Wieche
Eskilstuna

**Eskilstuna** is 'n gemèndje in Södermanlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 92.232 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.103,75 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 83,6 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

17,15% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Métropole de Lyon

**Métropole de Lyon** of **Grand Lyon** is e territoriaal collectivité det is óntstangen oet 't departement Rhône op 1 jannewarie 2015. 't Vervingk de aaj Steielike Gemeinsjap van Lyon en haet dezelvendje beveughejen es e gewuuen departement. Tródsdet 't noe gooddeils los steitj van Rhône, behèltj 't gebied dezelvendje code: 69.

Métropole de Lyon haet 1.370.678 inwoeaners (2015).
Lefka Ori

De **Lefka Ori** (Nuigrieks alfabet: *Λευκά Όρη*, Limbörgs: *Wit berg*), ouch bekind es * Madares*, zien berg in 't weste vaan Kreta. 't Gief daarteg toppe in de Lefka Ori die bove de 2000 meter oetsteke, boevaan Pachnes mèt zien 2452 m d'n hoegste is. Lengte vaan de berg zien daarteg kilometer, de breite twinteg. Allein de Idè is 'ne get hoegere berg in Kreta, al sjeelt 't meh e paar meters.
Psiloritisberg

De Psiloritisberg, de **Psiloritis** of de **Idaberg** (Nuigrieks: *Ἴδη, Idè*) vörme de hoegste berg op Kreta en ligke tösse de Lefka Ori en de Dikti in; de twie aander Kretaons berg. De Psiloritisberg zien daarteg kilometer laank en 't hoegste punt zoen 2456 meter hoeg. Dit is metein ouch 't hoegste punt vaan Kreta, al is 't hoegste punt vaan de Lefka Ori meh e paar meters kleiner. Op force vaan de mythologie woort Zeus hei gebore en later zaw Paris hei zien opgegreuid, nao es doed achtergelaote te zien gewees door de awwers.
Dikti

De **Dikti** (Nuigrieks: Δίκτη), ouch dèks de **Diktiberg** geneump, zien berg in 't ooste vaan Kreta. Ze ligke veurnaomelek in 't departemint Lassithi, en weure daorum ouch dèks de *Lassithiotika Ori* (de Lassithiotikaonse Berg) genömp. Lengte vaan de berg zien daarteg kilometer, de breite veertien. D'n hoegsten tóp is 2148 meter en weurt ouch de Dikti genömp.
Nikos Anastasiadis

**Nikos Anastasiadis** (Nuigrieks: Νίκος Αναστασιάδης) (Limasol, 27 september 1946) waor vaan 28 fibberwarie 2013 bis 28 fibberwarie 2023 de 7e prizzedent vaan Cyprus en lid vaan de conservatieve partij Dimokratikos Synagermos (DS).

Heer volgde d'n ex-kommenistischen Dimitris Christofias op, dee al opening toende veur wijer federaoliziering mèt Noord-Cyprus es Anastasiadis is. Anastasiades won mèt 57,4% vaan de stömme tege ziene socialistischen tegestender. In 2018 woort Anastasiadis herverkoze es prizzedent. In 2019 woort heer evels subjek vaan versjillende controversies, wie vermeind witwasse en gedeiltelek verantweurdelek te zien veur de zoegenaomde "gaw visa"-affaire, boe-in Cyprus EU-börgersjap verkoch zaw höbbe aon 'ne rieken investeerder in Maleisië.

Anastasiadis heet gooi rillaties mèt ziene Noord-Cypriotische collega Mustafa Akıncı, dee in april 2015 aontrooi. De twie continuëre gesprekke euver hereineging vaan Cyprus. 't Land is al sinds 1974 verdeild in 'n Griekstaolege, hoofzakelek Grieks-Orthedox Christeleke bevolking in 't Zuie en 'n Törkstaolege, hoofzakelek Mohammedaonse bevolking in 't Noorde.

Prizzedente mage in Cyprus mer twie termijne 't amb bekleie. In 2023 woort 't prizzedentsjap euvergenomme door DS-partijgenoot Nikos Christodoulides.
Rethymno

Rethymno (Nuigrieks: *Ρέθυμνον*) is 'n Griekse stad in Kreta. 't Ligk in 't departemint Rethymno. 't Inwoenersaontal is volgens de census vaan 2011 54.900. 't Oppervlaak vaan de gemeinte is 396,256 veerkante kilometer. De deechde is daomèt 139. De stedelek historie begos in de Aajdheid en woort ouch wel Palia Poli genömp. Ze is bekind um häör, in Griekse rilletieve, groete kathelieke minderheid (zoen vief percent). Oets waore de kathelieke evels de miederheid vaan 't stedsje. Dit kump door de diechte historie mèt Venies. De Veniesche arsjitektuur is nog ummertouw good te zien in de plaots. Allewel dizze stijl typerend is veur gans Kreta, gief 't nörges oppe eilaand zoeväöl vaan häöm es hei.
Kastelli

Kastelli (Nuigrieks: *Καστελλίου*) is 'n Griekse stad aon de noordkös vaan Middel-Kreta. 't Inwoenersaontal is volgens de census vaan 2001 6.819. De stedelek historie begos pas in 1986, wie d'r e vleegveld woort gebouwd veur Iraklion.
1400

1399 - **1400** - 1401

## Gebäörtenisse
* De boew van de huidige kathedraal van Lincoln in Ingeland, mit zien twiè westores en ziene zjwaore vieringtore, wuèrt vóltoad.
* Mariano Taccola van Siena óntwirp 'ne dóbbelluipse katapult es 'n verbaetering van de aw Romeinse ballista, de trebuchet.
* De bisjoep van Münster beliènt de breurs Haje en Boele Addinge mit de hièrlikheid Westerwolde.

## Gebaore
* Jan, basterd van Liètseberg (1400 tót 1466)
* Rogier van der Weyden, kónssjilder (1400 tót 1464)
* Gilles Binchois, Waalse preester en componis (1400 tót 1460)

## Gesjtorve
* 14 februari - Richard II van Ingeland (33)
* 15 oktober - Geoffrey Chaucer (57)
1401

1400 - **1401** - 1402

## Gebäörtenisse
* Aart Stamelaert wuèrt sjepe van Den Bosch (tót 1444) en is in 1425 lid van de Soeverein Raod van Braobant. Hae trót mit Dirxen van Oss.
* Bagdad wuèrt geplunderd door de Mongole.
* In de Vrei van Bolsward ónderwirpe de Frieze zich aan 't graofelik gezag van Holland.

## Gebaore
* Jacoba van Beiere
* 27 oktober - Catharina van Valois
* 21 december - Tommaso Masaccio, Italiaanse sjilder

## Gesjtorve
1402

1401 - **1402** - 1403

## Gebäörtenisse
* Sjlaag bie Ankara in Anatolië. Sultan Bajezid I wuèrt versjlage door Timoer Lenk en gevange genómme.
* Reinoud IV völg ziene kinjerloas gesjtorve broor Willem I op es hertog van Gelder.
* Nijmege wuèrt 'n Hanzesjtad.

## Gebaore
* 28 april - Nezahualcoyotl, Azteekse dichter en keuning van Texcoco

## Gesjtorve
* 3 september - Gian Galeazzo Visconti (51), ièrste hertog van Milaan
1403

1402 - **1403** - 1404

## Gebäörtenisse
* 1 augustus - 't Braobants lièn Breda kump aan 't hoes van Nassau door 't hówwelik van Johanna van Polane mit Engelbrecht I van Nassau-Dillenburg.
* De ièrste pepeermeule wuèrt gebód in de niè van Hoei in 't prinsbisdóm Luuk.
* De Normandiër Jean de Béthencourt vereuvert de Canarische Eilenj en plaats zich mit 't vereuverde gebeed ónder 't liènhièrsjap van Hendrik III van Castilië. De Guanche verzètte zich mer laeve nog in de sjteintied.
* Brouwershaven krig sjtadsrechte.

## Gebaore
* 11 januari - Jan IV van Braobant, hertog van Braobant en Limburg

## Gesjtorve
* 8 mièrt of 9 mièrt - Bayezid I (43), Ottomaanse sultan
* 10 mei - Katherine Swynford (±53), derde vrów van Jan van Gent
1404

1403 - **1404** - 1405

## Gebäörtenisse
* 17 oktober - Innocentius III gekaoze es paus.
* Willem VI völg Albrecht op es graof van Holland.
* 19 november - Sint-Elisabethsvlood, euversjtruiminge in Zièland en Vlaondere.
* Hertog Reinoud IV van Gelre lièt te Hattem e kesjtièl boewe dat vanwaege zien diekke moere de bienaam Dikke Tinne krig.

## Gebaore
* 18 februari - Leon Battista Alberti, Italiaanse boewmeister (* 1472)
* 25 juli - Filips van Saint-Pol, hertog van Braobant en Limburg

## Gesjtorve
* 27 april - Filips de Sjtoute (62), hertog van Boergondië.
* 1 oktober - Paus Bonifatius IX (48), (paus van 1389 tót 1404)
* 16 december - Albrecht van Beiere (68), graof van Holland, Henegouwe en Zièland.
1405

1404 - **1405** - 1406

## Gebäörtenisse
* 23 april - Jan zónder Vreis duit zien Bliej Intraeje in Mechele.
*30 juni - Graof Willem VI van Holland bevestig de handveste, privilegië, vriehede, keure en rechte van Vlissinge.
* Šamorín krig sjtadsrechte.
* De sjtaej Bern en Neuchâtel gaont e verbónd aan.
* De Chinese eunuch-admiraal Zheng He lèd 'ne vlaot van 62 jonke en mièr es 100 klènder sjeepkes, mit in totaal óngevièr 28.000 mansjappe, nao 't wiedaaf gelaege Kozhikode of Calicut in Zuid-Indië.
* Goes krig sjtadsrechte van graof Willem VI van Holland.

## Gebaore
* 18 oktober - Aenea Silvio baeter bekand es Paus Pius II
* Thomas Malory - waorsjinlike datum
* Skanderbeg - Gebaorte van Skanderbeg

## Gesjtorve
* 19 januari - Timoer Lenk (Tamerlan) (68), Turks-Mongoolse monarch en vereuveraer
* Franse dichter Eustache Deschamps (59)
* 21 mièrt - Margaretha van Male (54), hertogin van Boergondië, graovin van Vlaondere, Nevers, Rethel en Artesië en hertogin van Braobant en Limburg.
* Shamar Khachö Wangpo, Shamarpa
1406

1405 - **1406** - 1407

## Gebäörtenisse
* China bezèt Vietnam en euverhièrs 't land (tót 1428).
* Paus Gregorius XII wuèrt verkaoze paus in Roame.
* Jacobus I wuèrt keuning van Sjotland.
* Pisa wuèrt versjlage door Florence.
* Hieronymus van Praag eis de inbesjlagname van al 't kirkelik bezit.
* Antoon van Boergondië wuèrt hertog van Braobant. Hiemit is 'ne wiejer sjteeg gezatte in de creatie van de Zevetièn Provincië.
* Johan wuèrt op twièjäörige laeftied keuning van Castilië ónder 't regentsjap van zie moder Catharina van Lancaster en zienen ome Ferdinand I van Aragón.
* Chineze óntdèkke Amerika, dus Columbus waas neet d'n ièrste.

## Gebaore

## Gesjtorve
* 1 september - Johanna van Braobant (84), hertogin van Braobant en Limburg
* 6 november - Paus Innocentius VII (70), paus van 1404 tót 1406
* 17 miert - Ibn Khaldun (74), Tunesische gelièrde.
* Hendrik III van Castilië
1407

1406 - **1407** - 1408

## Gebäörtenisse
* 9 juni - Zjwolle wuèrt toegelaote tót de Hanze, 't handelsverbónd van veural Duitse sjtaej.
* 23 november - Door de maord op Lodewijk, de hertog van Orléans, door de mansjappe van Jan zónder Vreis bruk in Frankriek 'ne burgeraorlog oet.
* Leerdam óntvèngk sjtadsrechte.
* De ièrste wipmeule versjint. Dit markièrt 't begin van 't Nederlands polderlandsjap.
* De zaetel van de Raod van Vlaondere wuèrt euvergebrach van Brugge nao 't Gravensteen in Gent.
* Casi di San Georgio, de ièrste aopebaar bank in Italië wuèrt in Genua geäöpend.

## Gebaore
* 22 mièrt - Ulug Bey, Perzische astronoom (gesjtorve 1449)

## Gesjtorve
* 24 mièrt - Lodewijk I van Orléans (35), hertog van Orléans
1408

1407 - **1408** - 1409

## Gebäörtenisse
* 23 september - Sjlaag van Othée. De Lukenaere weure ónderworpe door Jan zónder Vreis en zien bóndgenoate.
* 12 december - Keuning Sigismund van Hongarije sjtich de Orde van de Draak.
* Benedictus XIII van Avignon verklaort d'n aorlog aan zienen taegestender, paus Gregorius XII van Roame en wilt mit zien troepe Roame binnetrèkke. Zoawied kump 't niet, aangezeen zien veurraoje bie 't bereike van Genua oprake.
* Coevorden krig sjtadsrechte.
* 't hertogdom Oasteriek ónder de Enns wuèrt gesjtich middels 'n sjtaotevergadering.

## Gebaore

## Gesjtorve
* 24 mei - Taejo van Joseon, Koreaanse keuning
* 31 mei - Ashikaga Yoshimitsu, Japanse shogun
* 22 september - Johannes VII Paleologus (38), Byzantijnse keizer in 1390
* Beatrix van Portugal, dochter van Ferdinand I van Portugal
* John Gower (c. 1330 – oktober 1408)
1409

1408 - **1409** - 1410

## Gebäörtenisse
* juni - Ièrste hówwelik van Filips de Goje mit Michelle van Valois (1395-1422), dochter van Karel VI, keuning van Frankriek.
* De Chineze begaere en bevechte de hièrsjappie in Malakka (Maleisië).
* Paus Gregorius XII wuèrt door 't Concilie van Pisa aafgezatte, aevenes ziene rivaal te Avignon, taegepaus Benedictus XIII. Ze protestière aevel taege herze aafzètting. 't Concilie kus oetèndelik taegepaus Alexander V es nuje paus zoadat de kirk tiedelik drie pause kènt.
* Sjtichting van de universiteit van Aix-en-Provence door Lodewijk II van Anjou.

## Gebaore
*Karel VIII van Zjwede, keuning van Zjwede en Noorwege (gesjtorve 1470)

## Gesjtorve
* april:  Francesc Eiximenis (Perpignan) - franciscaanse monnik, filosoof en sjriever
1410

1409 - **1410** - 1411

## Gebäörtenisse
* 15 juli - Sjlaag bie Tannenberg. De Pole, Litouwers en Rósse, ónder Wladislaus II Jagiello van Pole en Vytautas, versjlaont de Duitse Orde.
* Taegepaus Alexander V sjturf en wuèrt opgevölg door (de later es dusdanig geneumde) taegepaus Johannes XXIII.
* 2 november - Ónderteikening van de Vrei van Bicêtre die 'n ènd mót make aan de burgeraorlog tösse de Armagnacs en de Bourguignons.
* Sjtichting van de Universiteit van St Andrews

## Gebaore
* 1 augustus - Johan IV van Nassau (gesjtorve 1475)
### Oonbekinden datum
* Dirk Bouts, kónssjilder (gesjtorve 1475)
* Bartolomeus Fanti, Italiaanse geistelike (gesjtorve 1475)
* Johannes Ockeghem, Bourgondisch-Lieglandse kompenis (gesjtorve 1497)

## Gesjtorve
* In de nach van 3 mei op 4 mei - taegepaus Alexander V
* 18 mei - Ruprecht van de Palts, Roams-keuning en keurvors van de Palts
* 16 augustus - Francesco di Marco Datini (±75), Italiaanse kuipman
1411

1410 - **1411** - 1412

## Gebäörtenisse
*1 februari - De Ièrste Vrei van Thoar wuèrt gesjlaote tösse de Duitse Orde aan d'n eine en de keuning van Pole en de groatvors van Litouwe aan d'n andere kant.
* 31 juli - De vertaegewuèrdigers van de sjtaej Leuve en Brussel mit d'n drosserd van Braobant begave zich nao Zemst óm dao te ónderhandele mit aafgevièrdigde van Mechele euver de in besjlaagnaeming van geujer, toebehuèrend aan de Brusselaers en de Leuvenaers, door de Mechelaers.

## Gebaore
* 21 september — Richard Plantagenet, derde hertog van York

## Gesjtorve
*Johannes Ciconia (41), componis
*3 juni - Graof Leopold IV van Oasteriek (gebaore 1371)
1412

1411 - **1412** - 1413

## Gebäörtenisse
*28 juni - Ferdinand van Antequera wuèrt oetgerope tót keuning van Aragon, hae krig in 't keescollege de sjtumme van drie Aragoneze, twiè Valenciane (Bonifaci en Vicent Ferrer) en ein van de Catalane.
* Jan V van Arkel verlus d'n aorlog en daomit zien lenj rónd de sjtad Gorinchem.
* Parakrama Bahu VI wuèrt keuning van Ceylon in Kotte.
*Keizer Go-Komatsu van Japan wuèrt opgevölg door keizer Shoko.

## Gebaore
* 6 januari - Jeanne d'Arc (gesjtorve 1431)

## Gesjtorve
*1 april - Albrecht van Mecklenburg
* 10 juni-12 juli - Johannes Ciconia (~42), componis en meziektheoreticus oet 't Prinsbisdóm Luuk
*28 oktober - Keuningin Margaretha I van Denemarke (59)
1413

1412 - **1413** - 1414

## Gebäörtenisse
* 20 mièrt - Hendrik V völg zie vader op es keuning van Ingeland en Hièr euver 'n aantal Franse liène.
*27 mièrt - D'n hertog van Gelder verliènt sjtadsrechte aan Nijkerk.
* augustus - Nao 'n tevergaefse poaging óm keuning Karel VI van Frankriek te óntveure mót Jan zónder Vreis, de Boergondische hertog, Paries aan zien taegestenders, de Armagnacs laote.

## Gebaore
* 19 november - Frederik II van Brandenburg, twiède zoon van markgraof Frederik I van Brandenburg

## Gesjtorve
* 20 mièrt - Hendrik IV van Ingeland (45)
1414

1413 - **1414** - 1415

## Gebäörtenisse
* Begin van 't Concilie van Konstanz, dat 'n ènd mót make aan 't Westers Schisma.
* De sjtad Stavoren wirp, es litste, 't graofelik gezag aaf. Woerop in Friesland 't ónderling oetvechte van vetes en rouverieje weer es vanawds begint.
* Wièrt (Limburg) óntvèngk sjtadsrechte.
* Opmeer en Spanbroek (Noord-Holland) óntvange es ein plaats sjtadsrechte.
* Hem en Venhuizen (Noord-Holland) óntvange es ein plaats sjtadsrechte.

## Gebaore

## Gesjtorve
1415

1414 - **1415** - 1416

## Gebäörtenisse
* 6 april - Op 't concilie van Konstanz weure Gregorius XII, Benedictus XIII en Johannes XXIII aafgezatte. Hiemit kump 'n ènd aan 't Westers schisma.
* 5 mei - 't Concilie aordeilt dat alle beuk en praeke van John Wyclif verbrend mótte weure. Wyclif zie graaf mót weure aopgebraoke en zien reste verbrend.
* 6 juli - De Tsjechische kirkhervörmer Jan Hus sjturf op de brandsjtapel.
*6 augustus - De veertiènjäörige irfdochter van Henegouwe en Holland Jacoba van Beieren trót mit d'n twiède zoon Jan van Touraine van de Franse keuning.
* 11 augustus - Haopvól gesjtump door de burgeraorlog tösse Armagnacs en Boergondiërs zeilt Hendrik V van Ingeland nao Frankriek óm dao op vereuvering te gaan. Hae lend in Chef-de-Caux in Normandië in plaats van Calais.
*14 september - De Gealjièrde ónder aanveuring van Focko Ukena verdrieve de Schieringers oet de sjtad Groninge.
* 25 oktober - De Sjlaag bie Agincourt: Hendrik V bringk Frankriek 'ne groate sjlaag toe.
* Manuel II zuut toe op herstèlwirkzaamhede van de Hexamilion die de Morea mót besjerme.
* Texel krig sjtadsrechte.

## Gebaore
* 21 september - Frederik III, keizer van 't Heilig Roams Riek

## Gesjtorve
* 15 april - Manuel Chrysoloras, Griekse humanis
* 6 juli - Jan Hus (45), kirkhervörmer
* 19 juli - Philippa van Lancaster (56)
1416

1415 - **1416** - 1417

## Gebäörtenisse
* De Frans-Genuese vlaot die de Normandische have Harfleur blokkièrde wuèrt verrinnewièrd door 'nen Ingelse vlaot ónder de Hertog van Bedford.
* Keizer Sigismund kump aan in Lónde in 'n poaging óm langs diplomatieke waeg 'n ènd te make aan de Hónderdjäörigen Aorlog, dae mit de Ingelse euverwinning bie Agincourt in e beslissend sjtadium gekómme lik te zien.

## Gebaore
* Franciscus van Paola, kirkebroor en de sjtichter van de Orde van de Minieme (gesjtorve 1507)

## Gesjtorve
* 21 mei - Anna van Cilli (30), keuningin van Pole
* Keuning Phaya Samsenthai van Lan Xang (60)
1417

1416 - **1417** - 1418

## Gebäörtenisse
* februari - Hendrik V van Ingeland krig nuje sjtäön van 't Parlement veur d'n aorlog in Frankriek. Alle geize in 't riek mótte zès vaere laote veur 't vervièrdige van piele. De Ingelse baogsjötte höbbe 'n doorsjlaaggeevende rol in de aorlogsveuring.
* Martinus V wuèrt paus. Hiermit kump 'n ènd aan 't Westers Schisma.
* 1 augustus - Hendrik V lend opnuuts in Frankriek, deze kièr mit 'ne klèndere vlaot, aan de mónding van de Touques. Dao is geinen taegestender te bekènne. De Franse Constable - 'nen Armagnac - dörf Paries neet oet ómdat boete de paort e Boergondisch leger op de loer ligk.
*Lan Kham Deng, 'ne zoon van keuning Phaya Samsenthai en prinses Keo Noi Nong Hiao völg zie vader op es derde keuning van Lan Xang.
* Kleef wuèrt 'n hertogdóm.
*Chimalpopoca wuèrt hueyi tlahtoani van de Azteke.
* Keizer Sigismund van 't Heilig Raoms Riek bevestig de Friese vrieheid.
* Aanvang boew St. Catharijnekirk in Brielle.

## Gebaore

## Gesjtorve
1418

1417 - **1418** - 1419

## Gebäörtenisse
* februari - 't Ónnaembaar geachte fort van Falaise geuf zich euver aan Hendrik V van Ingeland. Hiemit is Normandië vriewel gans in Ingelse henj. 't Wuèrt verdeild in veer *baillis* (baljuwsjappe): Alençon, Caen, Evreux en de Cotentin.
*12 juni - In de Franse burgeraorlog vèlt Paries in henj van de Bourguignons. Bernard VII van Armagnac, höd van de regièring van de kroanprins, wuèrt doadgemake.
*28 juni - Begin van 't Belègk van Dordrech (1418), de sjtad wèt sjtand te hawwe. 
*9 oktober en 10 oktober  vind 't belègk van Rotterdam plaats, de sjtad wuèrt mièredeils ingevorderd door de eige burgers mit hulp van boetenaaf.
* Fokko Ukena versjleit de Schieringers in de Sjlaag bie Dokkum en brandjsjat Dokkum en Ezumazijl.
* Humbert van Villesexel, graof de la Roche, hièr van Saint-Hippolyte-sur-Doubs dae mit de kleindochter van Geoffroy de Charney is getród, lièt de Liekwade van Turijn euverbringe nao zie kesjtièl in Mofert.

## Gebaore
* 14 februari - Christoffel III van Denemarke, keuning van Denemarke (gesjtorve 1448)

## Gesjtorve
* 12 juni - Bernard VII van Armagnac
* Fransen alchemis Nicolas Flamel
1419

1418 - **1419** - 1420

## Gebäörtenisse
* 19 januari - Nao e belègk woebie de burgers tót sjterves toe zeen oetgehóngerd geuf de sjtad Rouen zich euver aan Hendrik V van Ingeland en zien *[[Godon]]s*. Hae belièrt de aafgezante det ze 'm ten ónrechte oet zien eige sjtad höbbe gewaerd: hae is jummers herze rechmaotige keuning. Hae lièt mit groat vertoan van zien vroomheid 'n dankmis hawwe in de kathedraal.
* Paries vèlt in henj van de Bourguignons. Ze richte 'n bloodbad aan ónder herze rivale, de Armagnacs.
* 10 september - De Boergondische hertog Jan zónder Vreis, in 't besef dat de Ingelse opmars e groat gevaor inhèlt, perbièrt mit de dauphin en de Armagnacs tót e vergeliek te kómme. Wen hae op de brögk euver de Yonne te Montereau op de kneen geit veur ziene liènhièr wuèrt hae aevel vermaord.
*8 oktober -  Filips de Goje duit zien Bliej Intraeje in Mechele
* Filips de Goje völg zie vader op es hertog van Boergondië en hièr van 'n ummer oetbreiend aantal Nederlenj.
* december - Filips de Goje geit formeel e bóndgenoatsjap aan mit de Ingelse.

## Gebaore

## Gesjtorve
*5 april - Vincent Ferrer (69)
*10 september - Jan zónder Vreis (48), hertog van Boergondië
*27 december ? - Taegepaus Johannes XXIII
* Tsongkhapa
Lies vaan plaotse in Zuid-Holland

Dees paasj is bedoeld es **plaotsnaomelies** mèt alle plaotse in Zuid-Holland 't AN en 't dialek. In 't groetste deil vaan Zuid-Holland weure of woorte Zuid-Hollandse dialekte gesproke. Miestal versjèlle ze neet väöl vaan 't AN, meh oet taolrelikte kin weure oetgemaak tot dat neet ummer zoe is gewees (veural in 't zuie en aon de Noordzie neet). Op Goeree-Overflakkee praot me Ziews. Op dees lies weurt d'n dialeknaom gegeve wie me 't in de plaots zelf zeet. Sommege plaotse höbbe dialek-exonieme, zoe sprik me in Scheveningen vaan *De 'Aeg* en in Katwijk vaan *Skeveling*. Ouch 'lolletege' bijnaome wie *Rotjeknor* zien in principe neet opgenome.

## Rifferenties
Aokersjtraot

**Aokersjtraot** (Nederlangs: *Akerstraat*) is 'n sjtroat, e eërmoalig gehuch en allewiel 'ne buët va Heële. 't Ligk tusje 't centrum va Heële en g'ne veëdel Ungesj Kaumer in. 't Zudelig deel weëd óch waal Aokerbaan genömt.
Aokerbaan

**Aokerbaan** (Nederlangs: *Akerbaan*) vormt 't zudelig deel va de buurt Aokersjtraot i Heële. 't Noardelig deel sjteet deels (vuurnamelig rungelum d'r *Bekkerweëg*) óch bekank as *De Bek*. Same make dees wieër deel oet va d'r veëdel Aarveld-Bekkerveld.