open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boetelender

'ne **Boetelender** of 'n(e) **Vreempde**  is, in de juridische zin, iemes dee neet in 't bezèt is vaan de nationaliteit vaan 't land boe heer of zie verblijf. In 't daogeleks spraokgebruuk weurt mèt 't begrip evels ouch dèks verwijs nao iemes dee juridisch gezien 'ne börger is mer dee ofwel urges aanders gebore is ofwel awwers heet die dat waore.

Versjèllende len roond de wereld gebruuke versjèllende begrippe of wäörd veur boetelenders. 't Geit meistes euver immigrante en vlöchtelinge mer soms ouch um tijeleke bezeukers, wie toeriste of zakelui. De kommende veer begrippe weure dèks gezamelek gebruuk, zoe-ouch in Nederland, Belsj en Duitsland:

# 'ne Legaole boetelender is iemes dee neet 't börgersjap vaan 't gasland heet mer wel op basis vaan de wèt vaan 't gasland dao maag blieve. 't Kin hei gaon euver 'n permaninte touwstömming, mer de touwstömming kin ouch temporair zien.
# 'ne Bezeukende boetelender is iemes dee op verkantie is in 't land es toeris mer dao neet noedzakelek zou mage blieve.
# 'nen Illegaole boetelender is iemes dee gei rech heet um in 't galsnad te zien. Soms geit 't um lui die illegaol binne zien gekomme. Soms geit 't evels um lui die wel legaol binne zien gekomme mer vervolges neet 'ne legaole status höbbe kinne aonvraoge.

De boetelender es juridische status is veural e significant begrip gewore in 't oontstande vaan natiestaote in de laten 18e iew mer veural de 19e en 20e iew.

## EU-boetelenders binne de EU
Binne de Europese Unie (EU) höbbe alle börgers vaan EU-lidstaote ouch automatisch 't Börgersjap vaan de Europese Unie. Dit maak 't "boetelendersjap" vaan Europeane binne de Unie vrij uniek. 'ne Belsj in Nederland heet daomèt bekans alle rechte dee 'ne Nederlender in Nederland ouch geneet, mèt 'n klein aontaol oetzunderinge: 't rech um in nationaol verkezinge te stömme en 't rech um ambteneer veur de nationaole staot te weure zien daovaan twie belaangrieke. Wel maag zoe'nen Europese boetelender gewoen veur aander verkezinge in 'ne lidstaot dee neet zienen eigene is stömme (gemeinteleke verkezinge, mer ouch regionaol, Europees, etc.) en is 't veur 'nen Europese börger rillatief gemekelek um de volweerdege nationaliteit vaan 'nen aanderen EU-lidstaot te verkriege es heer/zie dao langer blijf hojze.
KWPN

't **KWPN** (*Koninklijk Nederlands Paard(enstamboek) Nederland*) is e stambook veur wermbloodpeerd. E peerd wat debij ingesjreve steit, weurt in 't gemein 'ne *KWPN'er* geneump. 't KWPN is e nui stambook, wat pas sinds 1970 besteit. Daobij is 't ouch 'n ope stambook, boe eder peerd wat aon bepaolde eise in de bouw voldeit maag weure ingesjreve. De KWPN'er is dus gein ech ras.

De KWPN'er is veural oontstande oet twie awwer wermbloodrasse, 't Gronings peerd en 't Gelders peerd. (E daarde Nederlands wermbloodras, de Fries, bleef boete dit stambook.) Wijer zien diverse Ingelse bloodlijne zoewie get Duitse en Franse peerd ingekruis. Nao diverse fusies kaom 't in 1970 tot ei stambook veur ze allemaol. De Groninger, dee later mèt oetsterve woort bedreig, heet intösse zien eige stambook; de Gelderlander heet zien eige fokriechting binnen 't KWPN. De drei aander riechtinge zien dressuur, springe en tuigers (aongespanne peerd).

## Bekinde KWPN'ers
Peerd oet 't KWPN-stambook höbbe in diverse groete sportdisciplines groete prestaties gelieverd, zeker in de dressuur. Totilas ('t succespeerd vaan Edward Gal) en Valegro ('t peerd vaan Charlotte Dujardin) waore allebei KWPN'ers. Ouch mensporter IJsbrand Chardon haolde jaorelaank groete successe mèt e veerspan vaan veer KWPN'ers.
Manderien

**Manderien** kin verwieze nao:
* Manderien (taal): de officieel Chinees taal van de Vouksrippebliek China
* Manderien (vröch): 'n op 'n appelseen liekenend vröch
* Manderien (functie): 'n veurmaleg hoag euverheidsfunctie in 't Keizerriek China
Taolraod

'nen Taolraod of **Taolunie** is 'n organisatie veur taolpolletiek vaan len mèt 'n gemeinsjappelek taol of verwante taole. Hei-oonder volge get veurbeelde:

* Francophonie veur 't Frans
* Nederlandse Taalunie veur 't Nederlands 
* Rat für deutsche Rechtschreibung veur 't Duits
* Veldeke veur 't Limbörgs

Me zaw kinne stèlle tot 'nen taolraod ziech neet allein bezeg hilt mèt 't motivere vaan 'n taol mer ouch mèt 't standardizere vaan 'n taol. In dat geval kin me 'n vereineging wie Veldeke geine riechtegen taolraod neume umtot die ziech zjus 'ne veurstender toent vaan dialekvariëteit.
Louis Napoléon Bonaparte

**Louis Napoléon Bonaparte**, vaan geboorte **Luigi Napoleone Buonaparte** (Ajaccio, Corsica; 2 september 1778 - Livorno, Toscane; 25 juli 1846), waor Keuning vaan Holland vaan 1806 bis 1810. Heer waor de jongere broor vaan de Franse keizer Napoléon I en de vajer vaan de latere keizer Napoléon III. Väöl historici besjouwe Louis neet es riechtege keuning mer es "gekroende gouvernäör" in deens vaan Napoléon I. Ouch zien vrouw Hortense besjreef zien functie zoe. Louis bleef gewoen 'ne Franse staotsbörger. Toch perbeerde Louis zienen eige geng te gaon en kaom op, contra de instructies vaan ziene broor, veur de belange vaan de bourgeoisie vaan 't Keuninkriek Holland. Dit leijde tot ummertouw mie allegaties mèt ziene broor. Wie gevolg moos Louis in 1810 aoftreije, boenao 't Keuninkriek Holland gans en al woort geannexeerd door Fraankriek.

Louis woort in ierste instantie gezien es 'n marionet vaan Napoléon mer nao 'n tiedsje woort heer ummertouw mie geleef oonder 't volk vaan Holland door zien betrokke optreie bij rampe.

## 't Ind vaan de Rippubliek
De opriechting vaan 't Keuninkriek Holland, feitelek gemeind es 'ne vazalstaot vaan 't Ierste Franse Keizerriek, meinde ouch 't ind vaan de Bataafse Rippubliek. Naotot Louis opzij woort gesjove door ziene broor Napoléon, woort 't keuninkriekske ingelijf bij Fraankriek. Bij 't oeteinvalle vaan 't Keizerriek en 't dao-opvolgende Congres vaan Wene (1814-1815) woort Holland de polletiek dominate regio vaan 't Soeverein Voorstedóm vaan de Nederlen. Snel daonao, ind 1815, woort dit voorstedóm opgevolg door 't Keuninkriek vaan de Nederlen, boe-ouch de Limbörge touw gónge behure. Holland noch Nederland zouwe oets trökkiere nao 'ne rippublikeinse vörm vaan regiere.

't Gief versjèllende spore in 't allewijl Nederland die nog zien trök te linke nao Louis, boete de historische interpretatie tot Nederland welliech noets e keuninkriek zou zien gewore zoonder Louis es keuning vaan Holland. Zoe maakde Louis op 20 april 1808 Amsterdam de hoofstad vaan 't Hollands Keuninkriek, wat zie zou blieve in 't latere Nederland. Ouch is de architectuur en kuns in Holland oet deen tied hendeg beïnvloojd door de regiering vaan Louis. Dees kunsstruiming weurt de Empire geneump.

## Brónne
* Gebasseerd op de Franstaolege, Nederlandstaolge en Duitstaolege versies vaan dit Wikipedia-artikel
* Zuuch ouch: Bataafse Rippubliek en Keuninkriek Holland
Noisy fairytales

***Noisy fairytales*** is 't debuutalbum vaan de Haorster punkband de Heideroosjes. 't Woort oetgebrach in 1993. De band bestoont al sinds 1989 en had daoveur al 'nen demo oetgebrach, *[[In your face!]]*.

Op dit album vint me veural sumpel punkleedsjes, wezelek korter en minder väöleisend es hun later albums. De tekste zien nog gooddeils in 't Ingels; de later kinmerkende mix vaan Ingels en Nederlands is hei nog neet zoe oetgesproke. Vaan dit album zien gein singles getrokke, al zien e paar leedsjes wel bekind gewore. Dit gelt in 't bezunder veur "Ze smelten de paashaas", wat es bonustrack evels gei volweerdeg deil vaan 't album oetmaak.

't Album heet de hitlieste neet gehaold.

## Späöllies
# "Can anybody tell me?" 4:07
# "I'm not deaf (I'm just ignoring you)" 2:13
# "Into the war" 2:43
# "Fuck the New Kids on the Block" 1:19
# "Memories of pain" 3:35
# "B 4 U wake ... die" 1:13
# "Hol em raus Klaus, da komt ja saus draus" 2:50
# "Punica" 2:39
# "Not so long song" 0:23
# "Seize the day" 2:59
# "A hippie sing along" 1:57
# "United scum" 3:37
;Bonustrack
* "Ze smelten de paashaas" 4:23

Alle composities zien vaan de band.
Choice for a lost generation ?!

***Choice for a lost generation ?!*** is 't twiede volweerdeg album vaan de Haorster punkband de Heideroosjes. 't Kaom oet in 1994, es opvolger vaan *[[Noisy fairytales]]*.

De formuul is gooddeils 'tzelfde gebleve: korte, neet al te lestege punkleedsjes, gooddeils in 't Ingels. Opvallend zien miejer leedsjes boe-in kritiek op 't christendom weurt gelieverd. Twie bekinde leedsjes vaan 't album zien evels in 't Nederlands: "Goede tijden, slechte tijden", d'n insegste single vaan 't album (en d'n ierste vaan de band), en "Tering tyfus takketrut". Dit lèste nommer zouw 'ne groete favoriet bij livekonzèrs weure. Ouch de naom vaan 't volgend album (*[[Fifi]]*) en de naom vaan e book euver de band (*De Heideroosjes: een teringtyfustakkeband*) waore touwspeulinge op dat leedsje. Op 't dobbelalbum *[[Ode & Tribute]]* oet 2009 woort 't zelfs twie kier gecoverd.

't Album heet gein hitlieste gehaold.

## Späöllies
# Listen to the Pope 3:03
# Not mad (fucking angry!) 2:41
# Suicide 3:22
# The granny got 'm drunk 2:48
# Goede tijden, slechte tijden 2:10
# Can't find my brains 2:18
# Winter wonderland 3:08
# My name is Jesus 3:17
# Tering tyfus takketrut 1:28
# Mom and dad created a monster 2:40
# Don't know where to go 2:40
# Igor slaat nergens op! 0:11
# Why am I? 2:10
# Da doo ron ron (Spector, Barry, Greenwich) 2:05
# I am, you are 3:52

De nommers zien vaan de band, boete track 14.
Fifi

***Fifi*** is 't daarde volweerdeg album vaan de Haorster punkband de Heideroosjes. 't Kaom oet in 1996. De Heideroosjes waore op dat memint al 'n bekinde versjijning in d'n alternatieve meziekwereld en 't album deeg 't good.

De naom vaan 't album is 'n verwijzing nao 't nommer "Tering tyfus takketrut", ein vaan de groete livesuccesse vaan 't veureg album *[[Choice for a lost generation ?!]]*. De veurkant tuint 'ne groete, gevierlek oetzienden hoond. De meziek op 't album is e bitteke gecompliceerder, meh blijf euver 't algemein wel trouw aon de punk. De tekste zien weer gooddeils Ingels, meh e paar vaan de bekinder leedsjes zien in 't Hollands. Ouch 't Duits heet zien positie op de plaat, in 'ne cover vaan schlagerzenger Drafi Deutscher.

## Späöllies
# Break the public peace 3:07
# Nothing for free 2:31
# Collect-call to God 2:30
# Klapvee 3:32
# Who's there for me 2:44
# Marmor, Stein und Eisen bricht (Bruhn, Loose) 3:17
# I can't change the world 1:28
# O.P.A. 4:50
# Ode to the Ramones 3:14
# Sjonnie & Anita 3:22
# Beach of fake 2:03
# Mommy help! 2:28
# Fifi 0:12
# Western white kid 2:27
# The Neanderthaler 2:42
# Kill the human race 3:27

## Hitsucces
*Fifi* waor 't ierste album vaan de Heideroosjes wat de hitlieste haolde. 't Brach 22 weke door in d'n Album Top 100, en haolde dao-in de 23e positie.

Ouch de single "Klapvee" waor e klein hitsje. 't Haolde de 42e plaots in de Mega Top 50 en kaom tot de tipparaad vaan de Nederlandsen Top 40. D'n aandere single, "Break the public peace", haolde de hitlieste neet.
Nederlandse Taalunie

De **Nederlandse Taalunie** (*NTU*; Limbörgs: **Neerlandse Taolunie**) is d'n taolraod en 'n kinnesinstèlling veur de Nederlandse taol. Ze woort opgeriech in 1980 door de euverhede vaan Nederland en Belsj mèt es buut um 'n gemeinsjappeleke polletiek te vörme veur 'ne standaard in de Nederlandse taol in Nederland, Vlaondere en Suriname. Op väöl gebede gief 't allewijl neet allein inspraok veur de Nederlandse, Belzje en Surinaomse partije mer ouch veur de partije vaan Caribisch Nederland. De NTU weurt veur 't groetste gedeilte geleid door de oonderwiesministers vaan de drei bovegeneumde len.

Op force vaan dees unie is 't ouch juridisch klaorder gewore in Belsj tot Vlaoms gein oonaofhaankeleke taol is.

## Oetbreiing
Suriname ratificeerde zien deilnaome aon de NTU in 2004, wijl Carabisch Nederland dat doog in 2007. Mèt de oonaofhaankeleksverklaoringe vaan Curaçao en Aruba, woorte die twie achterein lid in 2011 en 2013.

In 2010 leet Zuid-Afrika in 'n intentieverklaoring in Brögke weite tot 't land ouch lid zou wille weure. Indirek woort heibij touwgegeve door de Zuidafrikaonse regiering tot Afrikaons 'n Nederlandse dochtertaol is. De nui regiering leet ziech evels in 2014 bejaomere euver dees beslissing boenao 't land ziech tröktrok oet gesprekke euver meugelek lidmaotssjap.

## Grammatica en spelling
Dees taolunie gief oonder aander 't in de Benelux zoe bekènde *[[Groene Boekje]]* (*Greun Beukske*) oet, boevaan de ierste variant in 1865 versjeen oonder de naom *Spelling der Nederlandsche taal*. Dit handbook riech ziech op de spelling en grammatica vaan de Nederlandse taol en 't weurt in Belsj, Nederland en Suriname in alle officieel contekste gebruuk es 't handves veur 't sjrieve vaan 't Nederlands. In 2005 goof 't 'n hernuide variant. 't Gief 'n traditie tot de Nederlandse Taalunie eder decennium zoe'e "beukske" oetgief. In 2008 leet dees taolunie evels weite tot 't gein nui herziening zou geve in 2015. Of 't wel 'n nui oetveuring zou geve in 2025 waor toen nog neet bekind.
Kung-fu (album)

***Kung-fu*** is 't veerde album vaan d'n Haorster punkband de Heideroosjes. 't Kaom oet in 1997. Zjus wie de veurgenger *[[Fifi]]* sjoot ouch dit album de hitlieste in. De leedsjes op 't album woorte evels minder bekind en geine vaan de singles woort 'nen hit.

Opvallend is de groete rol vaan maotsjappelek engagemint, 'nen trend dee ziech op de veurege albums ouch al dujelek oontwikkelde.

## Späöllies
# Ideals lost 1:55
# Bereik bar baar 3:03
# Wurst & Käse 2:46
# Act right now 2:29
# Dood zijn 3:45
# I don't care that you wear Nike Air 2:12
# Fistfuckparty at 701 3:53
# Rockstar heaven 1:37
# Uniek 2:34
# Stagediving is an art 2:36
# Our own Vietnam 2:47
# Lovesong 1:05
# Radicaal kapitaal 2:31
# Everybody loves me, everybody hates me 2:45
# Do you wanna die 2:17
# Western civilization 3:42

## Hitsucces
*Kung-fu* haolde de zèstiende plaots in d'n Album Top 100, 't hoegste wat 'n album vaan de Heideroosjes oets gestande heet. Mèt tien weke bleef 't wel väöl korter in die lies es de veurgenger *Fifi*.
Ahrweiler

De **Landkreis Ahrweiler** ies 'ne landskrink (*Landkreis*) in Rienland-Palts, Wes-Duutsjland. De houfplaats ies Bad Neuenahr-Ahrweiler. Mit 'n groatte van 786,98 km2 en, volges de census van 31 december 2019, 130.086 inweunersj, haw de krink op dat momint 'n bevoukingsdiechte van 130.086 de km2. 't Gief 74 gemeintes in dizze krink.

'ne Landskrink in Rienland-Palts ies vergeliekbaar mit 'ne krink in Noordrien-Wesfale (NRW). 't Geuf ivvels get oetzongeringe. Zoa zin de gemeintes in 'ne landskrink väöl kleiner en vörme zelfs de kleinste dörpkes 'n gemeinte, wiel de gemeintes in NRW väöl groater zin (vergeliekbaar mit de Nederlandse en Belzje gemeintes. In Rienland-Palts zin de Landskrink dan waer verdeild in verbandsvrie gemeintes (*Verbandsfreie Gemeinden*), verbandsgemeintes (*Verbandsgemeinden*) en verbandsangehuèrde gemeintes (*verbandsangehörigen Gemeinden*). De verbandsvrie gemeintes zin, zjuus wie de krinkvrie sjtae in NRW, neet aafhenkelek van de krink. De verbandsgemeintes zin dat, zjuus wie de geweun gemeintes in NRW, waal aafhenkelek van de krink. De verbandsangehuèrde gemeintes höbbe meh hièl wieneg mach en moete daovan 't meiste deile mit de verbandsgemeinte woa ze tot behuère. Hiedoor lieket 't gemeintebesjtuur van Rienland-Palts väöl miè op dat van Frankriek, 't land wat in 't ièrsjte decennium nao de Twiède Waereldoorlog Rienland-Palts haet opgeriech en haet bezat.

De Landkreis woort hel getroffe door 't hoagwater van juli 2021, wie 't reveerke de Ahr väöl hoezer euversjpeulde.

De veer verbandsvrie gemeintes in dizze krink zin:
# Bad Neuenahr-Ahrweiler
# Grafschaft
# Remagen
# Sinzig

De veer verbandsgemeintes in dizze krink zin:
# Adenau
# Altenahr
# Bad Breisig
# Brohltal
Schizo

***Schizo*** is 't vijfde album vaan de Haorster punkband de Heideroosjes. 't Kaom oet in 1999, roond d'n tied tot de band oetgebreid door Europa waor goon toere. Ouch al daorum is 't album weer gooddeils Ingelstaoleg. Wijer gief 't twie leedsjes in 't Nederlands, boe-oonder de livekraker "Val maar dood", en e leedsje in 't Haorsters, 'n unicum veur de band. Ouch opvallend is 'ne cover vaan de Spice Girls-hit "Wannabe".

## Späöllies
# Schizo 1:30
# Watch me play 2:26
# Dignity 2:22
# Val maar dood 1:42
# Time is tickin' away 3:07
# Jerry rules in the land of the free 2:52
# What you own means nothing 3:08
# Regular day in Bosnia 5:00
# Fistful of ideals 2:17
# Boore lul 3:06
# Turn around and run 1:52
# Inside my head 3:18
# PCPOS 2:34
# If trust is broken 1:50
# Iedereen is gek 2:45
# Wannabe 2:11 (Spice Girls, Rowe, Stannard)

## Hitsucces
*Schizo* brach 13 weke in d'n Album Top 100 door en haolde de 22e positie.
Fast forward

***Fast forward*** is 't zèsde studioalbum vaan de Haorster punkband de Heideroosjes. 't Album kaom oet in mei 2001. 't Album besteit oet korte, weer veural Ingelstaolege leedsjes; mèt minder es veerteg menute meziek is 't ouch veur deze band 'n korte plaat. Op 't album zien gasbijdraoge vaan Tren van Enckevoort (accordeonis bij Rowwen Hèze) en Henny Vrienten (bassis vaan Doe Maar) te vinde.

## Späöllies
# NIMBY (Not in my backyard) 1:38
# Nothing's wrong 2:24
# Ik wil niks! 1:36
# We're all fucked up 3:10
# 3 needs 2 get a grip 1:56
# Thank you for messing me up 3:04
# Malen in m'n kop 1:44
# Billy broke a bottle again 3:01
# Home 2:01
# Rechtsstaat 3:01
# Last call to humanity 3:08
# Freak of society 2:37
# Can't stand your face 1:42
# Tattoo 2:21
# Some lines about a love song 2:12
# Since 1989 3:05

## Hitsucces
't Album stoont mer kort in d'n Album Top 100 (drei weke) en kaom neet hoeger es de 37e plaots. Heimèt waor *Fast forward* dujelek minder succesvol es zien veurgengers.
Marjo Blenco

**Marjo Blenco** is 'n zengeres oet Mestreech. Same mèt häöre pap Johnny Blenco zóng ze leedjes in 't Mestreechs.
In 2000 trejde Marjo Blenco op in de Waolse Medammekoer.

## Discografie
CD's same mèt Johnny Blenco:
* *Te sjoen um woer te zien* (Marlstone, 1999)
* *Höb geer effe tied?* (Marlstione CDL 2038, 2000)
* *Dee sjoenen tied* (Pebble Music PMC 014, 2002)
* * 't Leve kin zoe sjoen zien* (Pebble Music PMC 022, 2003)
* *Um Noets te vergete* (BL.PMC 025, 2003)

CD's same mèt aander:
* *De hoëgtepunte oet De Waolse medammecour* (Marlstone CDL 2003, 2000)
* *Lentekriebels* (Marlstone CDL 2011, 2000)
* *Vastelaovend in Mestreech 6* (Marlstone CDL 2102, 2001)
* *Lentekriebels 2" (Marlstone CDL 2110, 2001)
* *20 jaor Preuvenemint* (Marlstone CDL 2120, 2001)
* *Leedjes van Sjeng Kraft* (Marlstone CDL 2132, 2001)
* *Pebble Music band live* (Pebble Music PMC 013, 2002)
* *28 Après ski knallers* (2-CD, Vincent Produkties VNC.VCD 1175, 2002)
* *Limburg Alaaf II* (Pebble Music BL.PMC 017, 2003)
* *Zonnig & gezellig 2* (Pebble Music BL.PMC 022, 2004)
* *Limburg Alaaf III*(Pebble Music, 2004)
* *Zonnig Limburg* (Marlstone CDL 2420, 2004)
* *Vastelaovend in Mestreech 8* (Marlstone CDL 2502, 2005)
* *Falcon Radio, De leukste Limburgse hits 1995-2005* (Pebble Music PMC 020, 2005)
* *Vastelaovend in Mestreech 9* (Marlstone CDL 2602, 2006)
* *Limburg Alaaf V* (Pebble Music PMC 021, 2006)
* *Falcon Radio, De leukste Limburgse hits, deel 2* (Pebble Music PMC 026, 2006)
* *Limburg Alaaf 8* (Pebble Music PMC 039, 2008)
* *15 Mestreechse leedjes'' (Pebble Music PMC 052, 2012)
Aovendklok

'n **Aovendklok**, **sloottied** of **oetgaankssloot** is 'n verordening die op bestumde ore vaan d'n daag gelt. In 't gemein geit 't um e memint vaan d'n daag boe-op lui binneshoes mote blieve. Soms weure de lui aander beperkinge opgelag, beveurbeeld de pliech um tösse zonsoondergaank en zonsopgaank 't leech oet te hawwe. Wee mèt de aovendklok boete is, kin daan 'n straof weure opgelag. Dèks gelle oetzunderinge veur beveurbeeld militaire en pelitie, medici en aander lui die veur hun werk boete mote zien.

De bekindste en algemeinste touwpassinge vaan de aovendklok zien in oorlogstied. Buut kin daobij zoewel de veilegheid vaan de börgers es 't tegegoon vaan subversief activiteite zien. Mèt de koms vaan lochbombardeminte en ummer zwoerder waopes in de groondoorlog is de noedzaak veur 'n aovendklok in d'n twintegsten iew sterk touwgenome.

'n Aovendklok kin ouch weure ingestèld in de kaamp tege misdaod of relle. Es 't örges oonrösteg is, kin 't stadsbestuur veur 'n stad of ein wiek 'n aovendklok instèlle. Zoe veurkump me beveurbeeld ouch tot lui vaan boete ziech bij eventueel relle kinne aonslete.

In de COVID-19-pandemie woorte in väöl len aovendklokke ingestèld, oonder mie in 't Belsj en Nederland. Doel heivaan waor veural um (illegaol) fieste tege te goon, zoonder massaol bij de lui thoes te surveillere.
Visegrádgroep

De **Visegrádgroep** of **Visegrád 4 (V4)** is 'n alliantie van de veer Centraal-Europese leng Hongarije, Pole, de Sjlowakei en Tsjechië. De Visegrádgroep houw ziene oersjprónk in 'ne handelstop van de regeringsleijere van  Hongarije, Pole en Tsjechosjlowakei i g'n sjtad Visegrád óp d'r 15e fibberwaar 1991. De drei leng (wie Tsjechosjlowakije in 1993 in twieë woeëd gedeeld, woare dat veer) wole doamit 'n samewirking ópzette vuur 't Europees integratieproces te bevordere. De lede woeëde allenui óp d'r ieësjte mei 2004 lid van de Europees Unie.

D'r naam is aafgeleid van 'n bei-einkóms van de kuëninge van de Boheme, Hongarije en Pole in Visegrád in 1335.

Noa Sjlovenië zint de veer leng de riekste postcommunistische sjtate in Europa. Alle leng hant 'n vrei maatikkenomie en kinne gemiddelde ikkenomische grui. Wier zint alle veer leng rippeblieke en parlementair democratieë mit e mieëparteiesjtelsel. 

Tiedes de Europese migrantecrisis van 2015 vörmde de Visegrádgroep 'ne subgroep binne de EU. De veer Visegrádleng weigerde mit te wirke aan 't Europees vluchtelingebeleid en wole gee migrante oet Syrië en anger leng oet Afrika en Azië ópnumme.
Sjaasberg (huëvel)

D'r **Sjaasberg** (officieel benaming: *Schaesberg*) is 'ne huëvel bei Hommerig i g'n gemingde Bleiberig, i g'n Belsje provins Luuk. 't Dörpke Hommerig ligk aa g'ne voot van d'r berg en d'r aafsjtand tussje 't dörp en d'r huëveltop is óngevier 200 meter. D'r huëvel hat ing huuëgde van 304 meter boave zieënivo. Boavenóp sjteet e groeët krüts dat al va wiedaaf is te zieë. 

D'r berg ligk tussje twieë huëvelrugke. Zie sjeie de Gulp (in 't weste) en de Geul (in 't oeëste) höar sjtroomgebeed vanee. De huëgde ten noarde doavan is 't Plateau van Crapoel mit d'r Beusdalbusj. De huëgde ten zude doava lupt noa Kapel. Um d'r huëvel lupt 'n sjpoarlieng die neet mieë i gebroek is.
Giorgos Giakoumakis

**Giorgos Giakoumakis** (Γιώργος Γιακουμάκης; Herakleion, 9 december 1994) is 'ne Griekse vootballer. In 't sezoen 2020/21 speult hae beej VVV-Venlo.

## Carrière
Giakoumakis begós in de jeug beej amateurclub Atsalenios in zien gebaortestad. In 2012 stapde hae euver nao Platanias FC, det op 't hoeëgste nivo speult. Hae bleef dao vief jaor speule. In 2017 góng hae euver nao topclub AEK Athene, maar hae kwaam dao maar noow en dan aan vootballe toe. Hae woort twieë kier oetgelieënd: iers aan OFI Kreta, dan aan Górnik Zabrze in Pole. Wie hae dao speulde woort hae óntdek door Stan Valckx, sportief direktäör van VVV. Giakoumakis kwaam veur 200.000 euro van AEK euver en kreeg 'n contrak tot 2022 mit 'n optie veur nog 'n jaor.

Beej zien debuut veur VVV veel hae direk op mit 'nen hattrick taege FC Emmen. Later, in december 2012, scoorde hae zelfs veer kier in de match taegen ADO Den Haag. Hae herhaolde dat ind jannewari taege SBV Vitesse. Vergeliekinge woorte gemak mit Hans Sleven en Herman Teeuwen (allebei rónd 1960 actief), zoeëwie mit Luís Suárez (topscoorder in 't sezoen 2009/10 as vootballer van Ajax). Nao de winterstop raakde hae aevel oet vörm. Hae waor ouk väöl geblesseerd of geschors. Oetendelik woort hae mit 26 gole toch nog topscoorder van de Ieëredevisie. VVV waas aevel te aafhenkelik van häöm allein en raakde in vrieje val, um te endige op de 17e plaats en te degradere. 't Waas veur 't iers det de topscoorder vaan de Ieëredevisie beej 'n degraderende club zaot.

Giakoumakis speulde in 2015 dreej matche veur 't Grieks jeugelftal. Naodat hae beej VVV zoeë good speulde, selecteerde John van 't Schip, bóndscoach in Griekeland, 'm ouk veur 't Grieks elftal. Hae speulde dao wies jannewari 2021 dreej kier en makde eine gool.
Laptevzieë

De **Laptevzieë** (Russisch: море Лаптевых, sprik oet: móre Láptevych) is 'n randzieë in de Naordelike Ieszieë tösse de kös van Siberië, 't schiereiland Tajmyr, Naordland (Severnaja Zemlja) en de Niej-Siberische Eilande. De naordelike grens löp naeve de Arctische Kaap (79° naorderbreidte en 139° oeësterlengde) en Kaap Anisi. De zieë haet 'n oppervlakde van óngevier 672.000 km². De reveer de Lena is de wiechtigste zeutwaterleverancier. 

De Rössische naam beteikent letterlik "Zieë van de Laptevs". De zieë is ouk verneump gewaore nao de naeve Dmitri en Chariton Laptev, die 't gebeed in de 18e ieëw as óntdekkingsreizigers verkende. Doel daovan waas 't in kaart bringe van Oeës-Siberië.

De zieë is 't groeëtste deil van 't jaor bevraore. In mei begint 't ies te smelte en in november is de ganse zieë weer mit ies bedek.
Ergatief

D'n **ergatief** is 'ne naomval dee in sommege taole veurkump. Heer gief d'n agens aon, ofwel 't oonderwerp vaan euvergaankeleke werkwäörd. Miestens gief 't daan 'nen aandere naomval, d'n absolutief, veur 't oonderwerp vaan ooneuvergaankeleke werkwäörd *plus* 't lijend veurwerp. In tegestèlling daotege stoon *[[accusativiteit|accusatief]] taole* wie 't Limbörgs, die eine naomval veur alle soorte oonderwerpe höbbe. In e hemfelke taole geit 't weer aanders: dao gief 't neve d'n ergatief 'nen intransitief (veur 't oonderwerp vaan ooneuvergaankeleke werkwäörd) en 'nen accusatief (veur 't lijend veurwerp).

In ergatief taole weurt d'n absolutief aongeveuld es de neutraolste vörm. Es gevolg daovaan weurt krijg d'n ergatief 'nen oetgaank en d'n absolutief dèks neet. In 't Baskisch weurt beveurbeeld gezag *Martinek Diego ikusi du* 'Martin heet Diego gezeen', boebij *Martinek* in d'n ergatief steit. De insegste bekinde taol boe-in d'n ergatief neet gemarkeerd weurt en d'n absolutief wel is 't Nias (gesproke in Wes-Indonesië).

Sommege taole höbbe *[[gesplete ergativiteit]]*, wat wèlt zègke tot d'n ergatief allein in bestumde gevalle optreujt. In zoe'n taole kin 't veurkoume tot de vörm vaan d'n ergatief in aander zinsconstructies in 'n aander functie optreujt.

Me moot d'n ergatieve naomval neet verwarre mèt 't ergatief wèrkwoord.
Unanimiteit

**Unanimiteit**, **Einstömmegheid** of **Eingestömpheid** (vaan 't Latien: *unus* en *anima*, ofwel "ein" en "weend/aosem/stöm") is e sociologisch en polletiek prinsiep boe-in alle deilnömmende dezelfde meining deile. In de polletiek hilt dat dus in tot ederein veur dezelfde optie stömp. 't Beveugelek naomwoord is **unaniem** of **eingestömp**.

Euveral boe 'ne gróp lui 'n gezaomde beslissing motte make speult unanimiteit 'ne rol. 't Kump evels neet dèks veur tot 't wèrkelek consensus gief (in aander wäörd, boe ederein 't mèt mekaar eins is). Wie groeter de gróp, wie minder consensus veur kump. In 'n situatie boe unanimiteit de vereiste oetkoms is hoof meh eine persoen get aanders te beslete um de dynamiek um te dreie. In vereiste unanimiteit heet edere mètstömmende deilnömmer dus e veto-rech.

In de praktiek weurt get meistes ouch es unanimiteit bestömpeld es alle aonwezege veur dezelfde optie gaon, wijl sommege bewös keze neet mèt te stömme. In zoe'n geval wille de aofwezege dèks de procedure neet tegehawwe mer wille ze oet eige euvertuiginge neet opelek hunne steun oete. Ouch weure blanco-stömme soms mètgetèld in unaniem stömminge.

## Europese Raod
Binne de Europese Unie (EU) späölt unanimiteit 'ne groete rol. Allewel 't Europees Parlemint, wie doorgaons alle parleminte, wèrk op force vaan mierderheidsstömminge en de Europees Kemissie (vergeliekbaar mèt regieringe) nao de autoriteit vaan de President mot luustere, motte alle beslissinge ouch weure goodgekäörd door d'n Europese Raod. De Raod besteit oet alle nationaol leiers vaan de EU. In väöl gevalle, beveurbeeld bij polletiek roontelum boetelandse affaires, motte de beslissinge weure beslote volges 't prinsiep vaan anonimiteit. Alle Europees leiers höbbe dus daan e veto-rech. Es 'ne nationaole leier zeet tot 'n bepaolde beslissing zoedaoneg de soevereiniteit vaan zien/häör land aontas, maag de stömming altied weure umgezat nao 'n unaniem stömming ('t maak neet oet euver welk oonderwerp 't daan geit). Dit beteikent dus tot oetindelek d'n Europese Raod altied euver maag gaon nao unanimiteit. In de praktiek gebäört dat evels neet altied umtot nationaol leiers ouch de rillaties oonder mekaar werm wèlle hawwe en daorum neet te gauw hun collega's wille dwinge tot 'n aander soort stömming.
Woordenlijst Nederlandse Taal

De **Woordenlijst Nederlandse Taal**, in de volksmoond 't **Greun Beukske** (Nederlands: *het Groene Boekje*) in 'n publicatie die de spèlling vaan 't Nederlands veursjrijf. Drin stoon Nederlandse wäörd volgens hun officieel spelling, gevolg door hun eventueel verbuiginge of verveuginge. In zoewel Nederland es 't Belsj en Suriname heet 't beukske wètteleke status: 't sjrijf de spèlling veur die door de euverheid en in 't oonderwies moot weure gebruuk. Particuliere mage evels sjrieve wie ze wèlle.

De Woordenlijst besteit sinds de inveuring vaan de spèlling-De Vries en Te Winkel in 1872. Dit woort gedoon umtot de soms zier subtiel veraanderinge in de groondregele neet veur edereine eve dujelek waore. Door eder Nederlands woord in zien officieel spelling te geve, kós dao in eder geval gein discussie mie euver bestoon. Nao eder officieel spellingshervörming versjijnt 'n nui woordelies. De lèste jaore gebäört dat um de tien jaor, es dèks rillatief oonbelaankrieke regele weure herzeen of aofgesjaf.

In 't Greun Beukske stoon, neve de spèlling vaan de wäörd, de volgende dinger:
* bij zelfstandege naomwäörd: geslach en mievoudsvörm
* bij bijveugeleke naomwäörd: verboge vörm, comparatief en superlatief
* bij werkwäörd: verleien tied inkelvoud en voltoejd deilwoord mèt *heeft* daan wel *is*

Mèt haafhoeg punte weurt in eder trefwoord aongegeve boe me 't maag aofbreke: **in·tel·li·gent**.

Neve de spèlling zelf is ouch d'n opzat vaan de bijkoumende informatie veraanderd. Bij De Vries en Te Winkel waore alle wäörd of mannelek, of vrouwelek, of oonzijeg. Bij de spèlling vaan 1946/1954 mochte väöl vaanajds vrouweleke wäörd zoonder vrouweleken oetgaank - die in groete deile vaan Nederland es manneleke weure behandeld - ouch mannelek zien; dat woort aongegeve mèt 'v (m)'. In de editie vaan 1996 kriege zoe'n wäörd al gei veurkäörsgeslach mie en stoon ze behandeld es 'de' (neve 'de (m)' veur wäörd die ouch in Vlaondere mannelek zien, en 'de (v)' veur wäörd mèt 'ne vrouweleken oetgaank).

In de spèlling vaan 1954 woort daobij de 'veurkäörsspèlling' ingeveurd. Al jaorelaank had me gediscussieerd euver wie me vreem wäörd mós spèlle, etymologisch (*circus*, *phoenix*, *qualiteit*) daan wel fonetisch (*sirkus*, *feniks*, *kwaliteit*). Bij De Vries en Te Winkel góng dat hendeg traditioneel, in 't oonderwies wouwe väöl lui daovaan aof. Nao jaore vaan discussie kaom me tot e compromis, boebij sommege wäörd herspèld woorte, sommege neet, en sommege volgens twie spèllinge kóste, mèt ein spèlling die de veurkäör kraog (dat kós zoewel de traditioneel es de modern zien). In 1996 woort de veurkäörspèlling weer aofgesjaf.

De officieel spèlling heet door de jaore heet väöl kritiek gekraoge, ouch vaan experts. 't Genoetsjap Onze Taal gaof tösse 2006 en 2015 häör eige beukske oet mèt 'n alternatief spèlling: 't *Witte Boekje*.
Alliance of Liberals and Democrats for Europe

De **Alliance of Liberals and Democrats for Europe** (*Alliantie vaan Liberale en Democrate veur Europa*, **ALDE**) verwijs nao twie euverlappende polletieke grópperinge op 't niveau vaan de Europese Unie boe centrum-liberale en pro-Europese nationaol partije tot behure:
* De veurmaolege **ALDE-fractie** in 't Europees Parlemint, die in 2019 woort umgeduip tot Renew Europe
* De **ALDE-partij** die op papier nog ummertouw besteit es Europese polletieke partij mer boenao in de praktiek bekans altied weurt verweze es Renew Europe
Kardinaol

Kardinaol is 'ne geisteleken titel binne de Roems-Kathelieke kèrk en is binne 't systeem vaan die kèrk de hoegsgepositioneerde weerde op de Paus nao. De veur leveslang verliende kardinaolstitel bereup d'n drager tot bezoondere mètverantweurdelekhede aon de gezaomeleke gestèldheid vaan de Kèrk binne 't Kolleesj vaan Kardinaole (bis 1983 't *Heileg Kardinaolskolleesj*, ouch dèks 't *Konklave* geneump). 't Gief daobinne diocesaon bisjoppe mèt de kardinaoltitel die take binne dit Kolleesj oetveure neve 't behier vaan hun bisdom (zoewie 't Bisdom Remunj en 't Bisdom Hesselt, die de Limbörge besloon). Daoneve gief 't ouch kardinaole vaan de curie die neet verantweurdelek zien veur e bisdom mer in plaots daovaan leiende posities bekleie in 't Vatikaon (einegszins vergeliekbaar mèt ministers). 

De kardinaol weerdegheid die aon preesters is veurbehawwe weurt normaliter door de Paus nao eige goodkäöring gesjonke aon geslecteerde bisjoppe of lede vaan de Roemeinse Curie ('t bestuursorgaon vaan de Paus). In prinsiep kinne alle preesters die dat wönse beneump weure. Op force vaan 't Canoniek rech ('t Vatikaons rech) motte neet-bisjoppe weure ingewied wie bisjoppe, boevaan de Paus kin aofzien. 't Kolleesj vaan Kardinaole is oonderverdeild in drei kardinaol klasse in 'n iere-orde, de veurzitter is d'n Deke (of *Kardinaolsdekaon*). Vaan de allewiel 228 kardinaol gief 't anno 7 jannewarie 2021 128 kardinaole die in aonmerking komme um te mage stömme in 't Kolleesj.

* Brón: Duitstaolege Wikipedia
Sjpiritualiteit

**Sjpiritualiteit** (van 't Latien *spiritus*, geis; mer ouch van 't Latien *spiro*, iech aojem - wie 't Oudgriekse ψύχω of *psycho* woa psyche vandaan kump) ies de zeuktoch, de umkiering, de onmiddelikke aansjouwing en/of de subjectieve erleving van get wat in oos alledaagse logica neet te begriepe ies en dus neet rationeel te verklare ies. In de grondsjlaag riffereert get sjpiritueels nao 'n transcendente (allesumvattende) wirkelikheid woa de observeerbare matriële waereld op geboewd ies. 'n Sjpirituele ervaring zou dus, in angere weurd, 'n toegeng zin nao 'n euverkoepelende realiteit die groater en allesumvattender ies es de matriële waereld die veer normaalgesjproke um oos heer zeen. Luuj die geluive dat 't zoa'n ervaringe geuf dinke dat zie vraoge euver de beteikenis en weerde van 't besjtoon kinne doorgronde door middel van sjpiritualiteit. Wie daes "Hoagste Wirkelikheid", "Lètste Wirkelikheid" of "Absolute Wirkelikheid" kin weure ervare is 'n vraog woa luuj die in sjpiritualiteit geluive 't doorgaons neet euver eins zin. Religie is ein van de bekinste menere um te poge zoa'n sjpirituele ervaring te verkriege. Zoa ies sjpiritualiteit in 't Judedom, 't Christendom en de Islam ummer verbonge mit de zeuktoch nao, en de eventuele tegemoetkomming mit, God. 't Geluif in sjpiritualiteit weurt ouchwaal sjpiritualisme geneump.

Euver 't algemein weurt sjpiritualiteit dus gecategoriseerd es 'n begrip binne de religie. Daomit ies oos algemein bezej van sjpiritualiteit sjterk beïnvloojd gewore door de theologie. Mer neet ederein ies 't dao-euver eins. Zoe geuf 't ouch occultisme en esoterie, woa-in me geluif dat sjpiritualiteit gaaroet neet veur ederein weggelag is mer allein veur 'n klein gruupke besjtump (de alsjemie is dao 'n veurbeeld van). Allewiel weure dit soort gedechtes dieks besjreve es pseudo-weitesjappelik (dus neet ech weitesjappelik). 'n Breier geaccepteerd bezej van sjpiritualiteit kump ouch veur in de filosofie. Dao-in geuf 't 'n groate traditie um 't sjpirituele op te zeuke of te bevraoge ('t sjpirituele riffereert dan nao 't domein boete de materie die oes nuuj inziechte op 't leve kinne geve). Zoa sjtèlle sommege weitesjappers, wie Sam Harris, dat me gaaroet neet in religie hoof te geluive en zelfs atheïs kin zin en toch in get sjpiritueels kin geluive. Veur Harris en vergeliekbare seculiere spiritualiste, kin 't sjpirituele weure gevonge in iemes ziechzelf, door middel van meditatie.

## Bron
*Duutsjtalege Wikipedia
Lies vaan Semitische taolvariante

Dit is 'n lies vaan Semitische taole en dialekte, doed en levend. De dialekte vaan 't Aramees en 't Arabisch zien zier talriek en neet compleet; daobij zien ze zeker veur diverse indeilinge vatbaar.

## Oos-Semitische taole
* Akkadisch (grammatica - sjrif - klaanklier)
** Assyrisch
** Babylonisch
* Eblaïtisch

## Wes-Semitische taole
### Centraol-Semitische taole
* Oegaritisch
* Aramees en verwante (grammatica - dialekte)
** Eigelek Aramees - Aajdaramees - Middelaramees - Modern Aramees
*** Modern Wes-Aramees
*** Modern Oos-Aramees
**** Assyrisch Nui-Aramees
**** Bohtan-Nui-Aramees
**** Chaldeeuws Nui-Aramees
**** Hertevin
**** Judeo-Aramees
**** Koy Sanjaq-Aramees
**** Mlaḥsô
**** Senaya
**** Turoyo
**** Mandaïsch en Neo-Mandaïsch
** Amoritisch
** Nabatees
* Kanaänitisch
** Fenicisch
*** Byblisch
*** Tyro-Sidonees
**** Punisch
** Hebreeuws (grammatica - klaanklier - sjrif) - Veurbiebels Hebreeuws - Biebels Hebreeuws - Middeliews Hebreeuws - Modern Hebreeuws
** Ammonitisch
** Moabitisch
** Eblaïtisch
* Noord-Arabisch
** Aajd-Noord-Arabisch
*** Klassiek Arabisch - Modern Standaardarabisch (grammatica - klaanklier - sjrif - dialekte)
**** Magrebijns-Arabisch
***** Pre-Hilaliaons Maghrebijns
****** Siculo-Arabisch
******* Maltees (grammatica - dialekte - klaanklier)
****** Jebli-Arabisch
****** Jijel-Arabisch
***** Sedentair Maghrebijns-Arabisch
****** Marokkaons-Arabisch
****** Algerijns-Arabisch
****** Tunesisch-Arabisch
***** Libisch-Arabisch (=Bedoeïene-Maghrebijns)
**** Nilo-Egyptisch-Arabisch
***** Caïreens-Arabisch (dèks bekind es Egyptisch-Arabisch zoonder mie)
***** Bove-Egyptisch-Arabisch
***** Soedanees-Arabisch
***** Tsjaads-Arabisch
**** Levantijns-Arabisch
***** Noord-Levantijns
****** Çukurova-Arabisch
****** Syrisch-Arabisch
****** Libanees-Arabisch
***** Zuid-Levantijns
****** Palestijns-Arabisch
****** Jordanees-Arabisch
****** Bedawi
**** Sjiereiland-Arabisch
***** Nadzjd-Arabisch
***** Bahreins-Arabisch
***** Hedzjazi-Arabisch
***** Golf-Arabisch
***** Jemenitisch-Arabisch
***** Omaans-Arabisch
***** Shihhi
***** Dhofari
***** Bareqi
**** Mesopotamisch-Arabisch
***** Noord-Mesopotamisch
****** Moslawi
****** Cypriotisch-Arabisch
****** Judeo-Irakees-Arabisch
****** Anatolisch-Arabisch
***** Zuid-Mesopotamisch
****** Baghdadi
****** Choezestani
**** Sjirvani
**** Chorasani
**** Centraol-Aziatisch-Arabisch
***** Oezbeeks-Arabisch
***** Tadzjieks-Arabisch

### Zuid-Semitische taole
* Aajd-Zuid-Arabisch
** Sabaeïsch
** Minaeïsch
** Qatabanisch
** Hadramitisch
** Awzanisch
** Razihi
** Faifi
* Himjaritisch?
* Modern Zuid-Arabisch
** Bathari
** Hasusi
** Hobyot
** Mehri
** Shehri
** Socotri
* Ethiopische taole
** Noord
*** Geëz
*** Dahlak
*** Tigré
*** Tigrinya
** Zuid
*** Amhaars (grammatica - klaanklier - dialekte)
**** Argobba
*** Harari
*** Boete-Ethiopisch
**** Gafat
**** Soddo
**** Mesmes
**** Muher
**** Mesqan
**** Ezha
**** Chaha
**** Gura
**** Gumer
**** Gyeto
**** Ennemor
**** Endegen

## Creooltaole gebaseerd op Semitische taole
* Maridi
* Bimbashi
** Juba-Arabisch
** Nubi
** Turku
EVP

De **EVP** (**Europese Volkspartij**) is 'n polletieke gróppering op 't niveau vaan de Europese Unie die juridisch nao twie liechaome kin verwieze mer in de praktiek meistes verwijs nao beide:
* De **[[Europese Volkspartij]]** (ofwel de **EVP-partij**): de christendemocratische polletieke partij boe versjillende nationaal partije deil vaan oetmake, wie oonder aandere 't Nederlandse CDA en de Duitse CDU.
* De **EVP-fractie**: 'n Polletieke fractie binne 't Europees Parlemint boe de ganse EVP-partij deil aon oetmaak mer boe ouch aander nationaal partije deil vaan kinne oetmake. Dit zien partije die dus allein binne 't Parlemint in lijn mèt de EVP stömme mer boete 't Parlemint um ziech neet es zoedaoneg wille presentiere.
Aopen óngerónjen achterklinker

d'n **Aopen óngerónjen achterklinker** of **óngerónjen aopen achterklinker** is 'ne klinker dae in väöl gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is . In transcripties wuuert döks ouch  gebroek, es wiejer óngersjied neet nuuedig is.

## Kènmirke
Kènmirke vannen aopen óngerónjen achterklinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is aop (of lieëg), det inhèltj det de tóng wied van 't verhieëmeldje aaf zitj;
* De vokaalposiesje is achter, det inhèltj det de tóng zich zowied wie meugelik nao achter bevindj zónger 'n gans toew vernejjing te make. Óngerónje achterklinkers neige te waere gecentraliseerdj, det mèntj det ze döks feitelik centraal-achterklinkers zeen;
* De klinker is óngeróndj, det mèntj det de luppen óngesprèdj (neet-verrundj) zeen.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aopen óngerónjen achterklinker veur in väöl dialekte. Inne meiste dialekte is t'r de korte "a", meh veur väöl dialekten ouch de lang "aa". Bie de meiste Limbörgse dialekte wuuert de korte "a" lichtelik nao veur oetgespraoken en döks nag waal gecentraliseerd, wie in 't Mestreechs. In Naord-Limbörgs wuuert de korte "a" nag wiejer nao veur oetgespraoke.

In 't Mofers guldj t'r es de standerdoetspraok vanne korte , al wuuert t'r get mieë nao veur getroch veur nasale.

't Haëmets is uniek in det 't e kóntras maak tösse d'n aopen óngerónje veurklinker, d'n aopen óngerónje centrale klinker ennen aopen óngerónjen achterklinker.
Aope gerónjen achterklinker

d'n **Aope gerónjen achterklinker** of **gerónjen aopen achterklinker** is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
Kènmirke vannen aope gerónjen achterklinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is aop (of lieëg), det inhèltj det de tóng wied van 't verhieëmeldje aaf zitj;
* De vokaalposiesje is achter, det inhèltj det de tóng zich zowied wie meugelik nao achter bevindj zónger 'n gans toew vernejjing te make. Óngerónje achterklinkers neige te waere gecentraliseerdj, det mèntj det ze döks feitelik centraal-achterklinkers zeen;
* De klinker is geróndj-oetstaekendj, det mèntj det de heuk vanne luppe waere samegetróch enne binnekantj vanne luppe bloeatligke.

## Limbörgs
In 't Limbörg kump d'n aop-midde gerónjen achterklinker es de lange klinker "ao", döks mitten aop-midde gerónjen achterklinker es allofoon. Ouch kump t'r in e groeat deil dialekte veur es de korte klinker "o". Door tradiesje wuuert t'r dan dökker (foutief) getranscribeerd es . Juus wie d'n óngerónje variant, wuuert t'r in e deil dialekte, worónger 't Mestreechs, get minder aop oetgespraoke.

d'n Aope gerónjen achterklinker contrasteert inne meiste dialekte mitten toe-midde gerónjen achterklinker  (lank) enne bao-toewe gerónje centraal-achterklinker  (kort).
Dubai

Mit **Dubai** (Arabisch: دبي‎ **dubayy**) kan waere gemeindj:

* De sjtad Dubai, groetste sjtad en economisch centrum van de Vereinigde Arabische Emirate;
* 't emiraat Dubai, ein van de zaeve deilsjtaote die 't landj oetmake en wovan de sjtad Dubai de hoofsjtad is.
Dubai (stad)

**Dubai** (Arabisch: دبي‎ **dubayy**, mèt 't accent op de lèste syllaab) is 'n stad in de Vereinegde Arabische Emiraote. 't Is de hoofstad vaan 't gelieknaomeg emiraot en mèt zoeget 3,4 mieljoen inwoeners de groetste stad vaan 't land. Same mèt Sharjah en Ajman vörmp 't ein agglomeratie vaan bekaans zès mieljoen lui.

Dubai oontwikkelde ziech al in de koloniaolen tied tot 'n belaankrieke handelsstad; 'n oontwikkeling die nao de oonaofhenkelekheid hendeg snel is gegaange. 't Emiraot heet wel olie aongeboord, meh de groetste bron vaan inkomste höbbe ummer in d'n deenstesector gelege. Sinds 't ind vaan d'n twintegsten iew is Dubai veural sterk op vasgoodgebeed: de touwnummende riekdom en 't greujend aontal lui maakde tot de stad in korten tied vol woort gebouwd mèt wolkekretsers. Heioonder is ouch de Burj Khalifah, 't hoegste gebouw op de wereld. In de stad woene väöl extreem rieke expats, zoewie groete gróppe gojekoupe arbeiers (dèks oet Zuid-Azië). De arsjitectuur trèk allewijl ouch väöl toeriste nao de stad, al blieve de minserechtesituatie en de streng islamitische regele veur väöl westerse lui e probleem.
Progressief Alliantie vaan Socialiste en Democrate

De **Progressief Alliantie va Socialiste en Democrate** ofwaal de **S&D** is de sociaoldemocratische fractie in 't Europees Parlement. Zie is óntsjtange óp d'r 23e juni 2009, es 'n alliantie tussje de Europese polletieke partei **Partei van de Europese Sociaaldemocratie** (PES) en de Italiaanse Democratische Partij. Ze is de twieëde fractie in 't Europees Parlement, noa die van de Europese Volkspartej (EVP) mèt 146 / 705 zedele en dus ouch 146 Europarlementariërs.

Noa de Europese verkezinge van 2009 sjtreefde de sociaoldemocratische fractie nao eenheed mit de Democratische Partei oet Italië. Van die partei houwe al veertieën Europarlementariërs in dees fractie zitting, mar ooch ach parlementariërs in de liberale ''Renew Europe-fractie''. De Democratische Partei is namentlig een brei verzameling van centrum-linkse parteie, sjterk beïnvlood durch de sociaoldemocratie en links-christelike beweginge. Doavuur woar 'ne nuie naam nuuedig vuur dees Eurofractie. óp initiatief van d'r PES-fractievuurzitter Martin Schulz woeëd gekoaze vuur d'r naam *Progressief Alliantie van Socialiste en Democrate*, deë óp d'r 23e juni 2009 woeëd goodgekeurd.

Nao de Europese verkezinge van 2014 woeëd de fractie geleid durch d'r Gianni Pittella, 'ne Ittelenisje parlementslid vuur de Partido Democratico. D'r Pittella doog in 2017 'ne goeëj noa 't vuurzittersjap van 't Europees Parlement, in ópvolging va d'r Pruus Martin Schulz. D'r Pittella woeëd twieëde tiedes de versjillende sjtumrungdes en mós 't oetintelig aaflegke teëge d'r centrumrechse kandidaat Antonio Tajani. Inkel weëke doavuur houw de sociaoldemocratische fractie ooch al de traditioneel Groeëte Coalitie (mit de groeëtste fractie - EVP - centrumrechs) ópgezag. D'r Pittella sjtapde noa de Itteljenise parlementsverkezinge van 2018 óp es lid van 't Europees Parlement vuur senator te weëde. D'r Udo Bullmann volgde 'm óp es fractievuurzitter.

Noa de verkezinge van 2019 woeëd d'r Baskisch-Sjpanisje kandidaat Iratxe García gekoaze es fractievuurzitter.

## S&D in 't EP (2019-2024)
De S&D besjtoon allewiel oet de volgende nationaal partieë in 't Europees Parlemint. Duutsje, Nederlandse, Ingelsje en Franse partiename zin hie-onger aangegeve op d'n origienelen taal. Anger name zin vrie vertaald mèt d'n originele naam tusje häökskes.
Amerikaansen dollar

D'n **Amerikaansen dollar** (Ingels: **US dollar**), kort-eweg **dollar**, is de munteinheid vaan de Vereinegde Staote. Heer weurt in versjèllende aander len, formeel daan wel informeel, es betaolmiddel gebruuk, dewijl diverse aander munteinhede draon gekoppeld zien. D'n dollar is wiedoet de miesgebruukde munt in 't internationaol verkier en in baankreserves; pas sinds de koms vaan d'n euro heet 'r serieus concurrentie gekrege.

't Woord 'dollar' kump vaan 't Nederlands *[[daalder]]* (in de vörm *daler*), wat oetindelek weer kump vaan de *[[Joachimstaler|(Joachims)taler]]*, 'n munt geslage mèt in 't Joachimstal gewonne zèlver. Hollandse liewedaalders circuleerde wiedoet in de Wes, oonder mie in Nui-Nederland, en waore ouch in de Britse kolonië in Amerika geleef. Ouch de Spaonse real, dee in d'n achtienden iew de populariteit vaan d'n daalder euvernaom, woort dao *dollar* geneump. Dees munt heet oetindelek nog wel de groetsten invlood op d'n Amerikaansen dollar gehad; oonder mie 't symbool (**[[dollarteike|$]]**) kump daovaan. De Vereinegde Staote gónge in 1792, mèt de opening vaan de Munt vaan de Vereinegde Staote, hun eige dollars sloon. Vernuiend daobij waor de decimaol verdeiling in hoonderd cente. Oersprunkelek waor de munt wijer verdeild in doezend mil, meh dat woort al vrij gaw 'n pepèrre einheid.

Vaan de dollar bestoon munte vaan 1, 5, 10, 25, 50 cent en einen dollar, al kump me d'n dollar dèkser es baankbreefke tege. Breefkes gief 't vaan 1, 2 (zeldzaom), 5, 10, 20, 50 en 100 dollar. Veur verzaomelere en belègkers sleit me ouch zoegeneumde eagles vaan zèlver, goud, platina en palladium.

De koers vaan d'n dollar tegeneuver d'n euro fluctueert (soms hendeg sterk); allewijl (miert 2021) is 'nen Amerikaansen dollar zoeget 84 eurocent weerd.