open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lebmaag

De **lebmaag** (Letien: *aboomasum*) is de litste vanne veer mage van herkawwers. Deze maag is vergeliekbaar mitte maag die me vindj bie zougdere mit 'nen inkelveljige maag, wie kuusj, hónj, katte enne miens. De lebmaag perduceertj zaltzoer en pepsien ('n vertaeringsenzym). Hiedoor daaltj de pH (zoergehaldje) inne lebmaag, wodoor de meiste bacterieje aafstèrve. Dore lieëg pH-waerd enne pepsien wuuertj inne lebmaag e begin gemaak mitte vertaering vanne eiwitte. Vanoete lebmaag geit 't voor via de pylorus nao d'n twellefvingerigen derm.

't Zaltzoer en 't vertaeringsenzym pepsien van kelver wuuertj gebroeke veure bereijing van kieës. Door toeveuging van zaltzoer en pepsien stremp de milk, wodoor veurkletsj of leb (*[[wrongel]]*) óntsteit. Allewiel wuuertj de pepsien door gemodificeerdje bacterieje gemaak, wodoor gein risico mieër is veur gekrenkdjes die vanoete bieëster wuuertj euvergedrage enne kieës ouch veur vegetariërs gesjik is.
Abdomen

**Abdomen** kan verwieze nao:
* Boek bie gewerveldje;
* Achterlief bie insekte;
* Opisthosoma bie spinne;
* Pleon bie krabechtige.
Achterlief

't **Achterlief** of **[[abdomen]]** bie 'n insek besteit in princiep oet èllef segmente, al hove die neet allemaol mieë es zoeadanig herkènbaar te zeen. De litste segmente zeen meiste gemodificeerdj toet oetwenjige geslechsorgane, wie 'ne lègkbaor. De gonapofyse is bao ummer e gepaardj aanhingsel van 't achterlief van insekte. In 't achterlief bevinje zich wichtige organe, wie 't grótste deil van 't spiesvertaeringskanaal, 't hert, de buze van Malpighi, de gonade (geslechsklere) en tracheeje; organe die mitte stofwusseling enne veurtplantjing te make höbbe.
Boek

De **boek** of 't **[[abdomen]]** (ouch **[[pens]]**) is bie gewerveldje dere, worónger de miens, 'n holte, de boekholte, die is gevöldj mit 'n aantaal aan organe die veural te make höbbe mitte spiesvertaering, de perduksje van urien enne veurtplantjing. Organe die zich ech inne boekholte bevinje, wie de maag, de laever, de miltj en 't euverdeil vanne derm ligke intraperitoneaal (binnen 't boekvlees); organe die dao-aan waal grenze meh zich neet ech inne boekholte bevinje, wie de nere enne alvleisjkleer, neump me extra- of retroperitoneaal. 'n Orgaan wie de uterus is e bietje e grensgeval.

't Boekvlees of peritoneum is e vlees det de boekholte ane binnekantj enne boekorgane ane boetekantj bedèk.

De boekholte is aafgesjèdj van 't hert enne lónge door 't midderif of diafragma, 'n spier inne vorm van 'n dun koeppelvörmige plaat die bie sametrèkking de bórsholte vergruuetj t'n koste vanne boekholte, zoeadet de lónge zich vól mit lóch kónne zuge. Ómdet de boekinhaad koum samedrökbaar is, zal hiebie de boekwandj get nao boete kómme. Inne midde vanne boek zitj de navel.

Oppe boek van mansluuj (en sómmige vrólje) greutj, aafhenkelik vanne gene, boekhaor. Dit haor óntwikkeldj zich inne puberteit en kan bestaon oet 'ne streep aan haor tösse de sjaamstreek enne navel, mer 't kan ouch de ganse boek bedèkke.
Miltj

De **miltj** is 'n orgaan det veurkump bie gewerveldje bieëster. De miltj is 'n óngerdeil van 't lymfestèlsel, mer anges es de lymfeknuip is 't opgenómme inne bloodsómloup. De miltj kan waere gezeen es de lymfeknoup van 't blood. Inne miltj waere plasmacelle gevörmp oet B-lymfocyte en waere roeaj bloodcelle aafgebraoke en 't iezer det daobie vriekump wuuertj opgeslaag. Ouch bevatj de miltj e zeker rizzervwaar aan blood. Ouch druueg de miltj bie ane eweghaoling van aafvalstoffe oet 't blood. De miltj is neet per se ónmisbaar en kan dus zoeanuuedig operatief eweggehaoldj kan waere (splenectomie). Waal is zónger de miltj 't aafwaer taenge gekapseldje bacterieje, wie pneumokok, meningokok en *[[Haemophilus influenzae]]* minder good. 

Oet óngerzeuk is aangetuuendj det de miltj 'n wichtige rol speeltj bie 't herstèl nao dinger wie e hertaanval en det de miltj 'n wichtige brón is veur monocyte.

Bie de miens bevindj de miltj zich inne linkse baovehelf vanne boek, ónger 't midderif en achter maag.

## Vootnoeat
Kop (insekte)

't **Kop** of **caput** bie 'n insek is 't vurste vanne drie houfliedsdeiler: de anger twieë zeen 't bórsstök en 't achterlief. De kop is evolutionair gezeen óntstange door vergreujing van 'n aantaal aan segmente (róndje zès); dit is aevel normaal gespraoke neet of nejjeliks mieë waor te numme. Oppe kop van e tupisch insek bevinje zich ónger anger spriette of antens, inkelveljige (ocelli) en samegestèldje ouge, de clypeus, de mandibels enne lup- en kaaktasters.
Bórsstök

't **Bórsstök** of de **thorax** van 'n insek bevindj zich tösse de kop en 't achterlief. 't Besteit oet drie segmente en is gans gewiedj ane veurtbewaeging. Aan eder segment zitj links en rechs 'ne poeat; ane litste twieë segmente zitj bie gevläögeldje insekte links en rechs 'ne vläögel. Vlege en mögke (*[[Diptera]]*) höbbe mer ei paar aan vläögelen aan 't twieëdje seg,emt; 't angerdje vläögelpaar is hie gemodificeerdj toet haltjers (*[[halteres]]*) en haet 'n fónksje bie 't aevewich enne vlöchstabilisaasje. Fossiel insekte zeen gevónje die aan alle drie de thoracaal segmente e paar vläögele leke te höbbe; bie modern insekte kump dit neet mieë veur. Veure veurtbewaegingsorgane te bedene is de thorax wiejer meistes bao gans gevöldj mit spiere.

## Zuuch ouch
* Carapax
* Cephalon
* Cephalothorax
* Pleon
Opisthosoma

't **Opisthosoma** vörmp 't echelste deil van 't lief bie spinne. Tróds 't feit det dit liefdeil euvereinkump mitte term abdomen, wuuertj opisthosoma specefiek gebroeke veur 't achterlief van 'n spin. 't Opisthosoma versjiltj van 't abdomen door 't feit det ouch 't hert enne lóchwaeg zich hie bevinje.
Kopbórsstök

't **Kopbórsstök**, 't **prosoma** of de **cephalothorax** is 'n term die wuuertj gebroek innen anatomie van dere en sleitj op bieëster wobie 't bórsstök is vergreudj mitte kop. Inne praktiek geitj 't den veurnamelik óm insekte, wie kaevers en wantse, en anger óngerwerveldje wie spinne.

## Zuuch ouch
* Carapax
* Cephalon
* Pleon
* Thorax
Boekvlees

't **Boekvlees** of **peritoneum** is de laog die van binne de boekholte enne dao-in gelaenge organe beklèdj. Bie de miens zeen dees de maag, d'n dónnen derm, d'n diekken derm, de laever en 't miltj, en bie vrólje ouch de baarmoder enne eierstekker. De nere, de bienere, d'n twellefvingerigen derm, de blaos enne prostaat ligk mieër achter of ónger 't boekvlees, al staeke ze deils waal oet inne boekholte, en zeen ze aan häöre boetekantj deils beklèdj mit boekvlees. 't Boekvlees ane binnekantj vanne boek is 't *peritoneum parietale*; det ane boetekantj vanne inwenjige organe is 't *peritoneum viscerale*. Tösse dees twieë blajer van 't vlees bevindj zich 'n ruumdje worin hieël klein wieväölhejen aan vrie voch zitte, zodet alle inwejige organe vanne boekholte mekkelik langsein aaf kónne glieje, veur beveurbeildj de spiesvertaering. 't Boekvlees haet gein aope verbinjing mitte boetewerreld, behauve bie vrólje via de eileiers, baarmoderholte, cervixkenaal enne sjede; deze waeg is normaal aevel good aafgeslaote taenge binnedringendje micro-organisme door besjurmendje sliemproppe. De boekholte is normaal den ouch steriel.

## Zuuch ouch
* Boek
Neer (orgaan)

'n **Neer** is e boeanvörmig oetsjeijingsorgaan det veurkump bie zougdere. De neer maak e deil oet van 't urinair stèlsel en filtjertj aafvalstoffe (veural ureum) vanoet 't blood en sjèdj dit same mit water oet es urien. De neer zörg ouch veure handjhaving van 't zoer-base-aevewich in 't lief door 't verveur van bicarbonaat en waterstofione. 't Medisch vakgebied det zich besjeftig mitte nere wuuertj nefrologie geneump. 't Bieveugelik naamwoord is "renaal".

Inne miens zeen de nere anen achterkantj (posterior) vanne boek gelaenge, achter 't boekvlees. Ze zeen 10 toet 13 cm lank, 5 cm diek en waoge eder bao 150 gram. Aan waerskantje vanne rögkegraot ligk ein neer; de rechse ligk juus óngere laever (en dus get leger es de linkse) enne linkse juus ónger 't middereef en langs 't miltj. Ane baovekantj van eder neer ligk 'ne kleer, de bieneer.

## Zuuch ouch
* Neerbekke
Bieneer

'n **Bieneer** is 'n klein orgaan en ligk es e kepke op ein vanne nere. De twieë waere gesjeie door e vètweefsel. 'n Bieneer besteit oet e binnedeil oet zaenweefsel, 't bieneermarg, en e boetedeil mit drie laoge, de bieneersjèl. Dees bei laoge höbbe versjillige fónksjes.
Midderif

't **Midderif**, **middereef** of **diafragma** is inne anatomie de sjeijing tösse de bórs- en boekholte.

't Besteit oet 'ne groeate, platte, koeppelvörmige spier mit e centraal peesblaad. Baove 't diafragma ligke de lóngen en 't hert; dao-ónger de laever, de maag, 't miltj enne derm. In 't centraal peesblaad bevindj zich 'n äöpening veuren ungelsten, hollen aor dewiel 't spierdeil twieë äöpeninge bevatj veure aorta enne sloekderm. 

't Middereef speeltj 'n wichtige rol bieje aomhaoling, ómdet 't sametrèkke daovan de gruuedje vanne bórsholte duit toenumme, t'n koste vanne boekhaolte. De nervus phrenicus is de zaen die 't middereef duit sametrèkke. Dees haet e betrèkkelik kwètsbaar verluip en raak daodoor snel besjajig, det lèdj toet 'n ganse of gedeildjelike middereefsverlaming.

Hikke is 'n periodieke, ónwillekäörige sametrèkking van 't middereef. Beüubdje zengers make väöl broek van 't middereef veure lóch nejkäörige te kónne dosere.

## Zuuch ouch
* Diafragma
Bieneermarg

't **Bieneermarg** vörmp 't binnedeil vanne bieneer en besteit oet zaenweefsel. 't Bieneermarg perduceertj twieë hormone: adrenalien en noradrenalien. 't Wuuertj allein geïnnerveerdj door 't (ortho)sympathisch deil van 't autonoom zaenstèlsel, neet door 't parasympatisch deil.

## Zuuch ouch
* Bieneersjèl
Pleon

't **Pleon** of **[[abdomen]]** vörmp de achterliefsomiete bie krabechtige. Allein bie moesjelkrieëfte en *[[Remipedia]]* is dit liefdeil neet dao. 't Telson wuuertj al dan neet toet 't pleon geraekendj. 't Pleon bezitj sómtieds extremiteite.

Bie vloeakrieëfkes (*[[Amphipoda]]*) en anger *[[Malacostraca]]* is 't 'n óngerdeil van 't exoskelèt. 't Besteit oet zès segmente, wovan de ieëste drie, de pleoniete, 't pleosoom vörme; edert mit ei paar aan twieëtekkige pleopode, enne litste drie 't urosoom, det op zie beurt gewuuenlik drie paar aan ein- of twieëtekkige uropode druueg. Bie anger *Malacostraca* (tieënpuuetige, meuleverkskes, zieëkomma's, aasgernale en naoljkrieëfte) kan de detailstructuur lichtelik versjille.

## Zuuch ouch
* Carapax
* Cephalon
* Cephalothorax
* Thorax
Bieneersjèl

De **bieneersjèl** vörmp 't boetedeil van 'n bieneer en besteit oet drie laoge:
* De butelste laog (*zona glomerulosa*) perduceertj mineralocorticoïde die invlood höbbe oppe mineraalhoeshajing. De mineralocorticoïde bestaon veur 95% oet aldosteron; dit reguleertj op indirekte meneer de blooddrök dore nere aan te zètte toet 't vashaje van water middels de balans tösse natrium en kalium;
* De middelste laog (*zona fasciculata*) perduceertj de glucocorticoïde die invlood höbbe oppe glucooshoeshajing. Glucocorticoïde bestaon veur 95% oet cortisol; dit bevördertj ónger anger de gluconeogenees;
* De binnelste laog (*zona reticularis*) perduceertj zowaal androgene (mennelik geslechshormone) es oestrogene (vrouwelike geslechshormone), meh de perduksje van dees hormone vèltj eweg bie die vanne gonade, en haet dus meh weinig invlood op 't toet uting kómme van primair en secundair geslechskènmirke.

## Zuuch ouch
* Bieneermarg
Eilandjstaot

'nen **Eilandjstaot** is e landj det gans besteit oet ein eilandj of 'n eilandjgroep en det gei gebied haet op 't vastelandj van e kóntinent. 't Guuef eilandjstaote mit 'n betrèkkelik groeate bevölking, wie Japan, 't Indonesië enne Filipiene, en eilandjstaote mit 'n betrèkkelik klein bevölking, wie Malta, Tonga enne Maledive.

'nen Eilandjstaot is 't taengeneuvergestèldje van 'ne binnestaot.
De Vink

**De Vink** is 'n wiek in 't naorde vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg.

Ane zuudkantj grens De Vink aan Sjevemet, in 't oeaste aan Haander, in 't naorde aan Egelze en in 't naordwèste aan De Hopel. De Vink zelf ligk op 't Plateau van Kirkraoj.

Inne Romeinsen tied loog in 't gebied hie de Romeinse villa Kirkraoj-Holzkoel.
De Hopel

**De Hopel** is 'n wiek in 't naorde vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg.

De wiek is 73 hektaar groeat en haw 2.340 inwoeaners in 2008.

## Zuuch ouch
* Hoeëpel
Ham (Kirchroa)

**Ham** is e gehuch t'n oeaste vanne Sjpekhei inne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. 't Gehuch lik in 't daal vannen Anstelerbaek. Ham besteit oet versprèdje beboewing worónger inkel häöf. In 't gehuch sting 't kestieël 's Herenanstel det in 1877 woort gesloeap. Op 't gebied dao woort e kloeaster geboedj veure Zösters vanne Hèlge Elisabeth, det plaatselik bekèndj is es 't *Sjtieft*. Innen Hambós steit de Hambóskepel, die aan Maria is gewiedj.

t'n Zuje van Ham loog vreuger de watermeule Hammeule en t'n naorde de Brögkmeule.
De Jraat

**De Jraat** (Nederlandjs: *Gracht*) is 'n wiek en veurmaolig gehuch in 't uterste zuudwèste vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. De wiek bevindj zich in Kirkraoj-Wès, taenge de grens mit Duutsjlandj.

Ane naordkantj grens De Jraat ane Kaalhei, De Heilust enne Sjpekhei. t'n Zuje van De Jraat ligk 't daal vanne Crombacherbaek. De Jraat ligk zelf op 't Plateau van Sjpekhei.

## Gesjiechte
In 1805 woort De Jraat oppe Tranchotkaart vemèldj es 't gehuch *Op de gracht* en loog 't ane kruutsing vanne Grachterstraot enne Hamstraot.

Tösse 1933 en 2012 sting in De Jraat de noe-gesloeapdje Slevrouwe-van-Loerdkirk.
Kaffeberg

**Kaffeberg** is e gehuch t'n wèste van Sjevemet inne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. De naam Kaffeberg is aafgelèdj gewaore van *cavatus mons*, det häöel mit stiel hellinge mèntj. De meining van Kaffeberg is daomit geliek aan die van Sjevemet. Kórtbie 't gehuch ligk de Kaffebergsbós, 'nen hellingbós in 't daal vanne Anstelerbaek.
De Heilust

**De Heilust** (Nederlandjs: *Heilust*) is 'n wiek in 't zuudwèste vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. De wiek bevindj zich in Kirkraoj-Wès.

Anen oeaskantj grens De Heilust ane Kaalhei, in 't naorde aan Terwinsele, ane wèskantj ane Sjpekhei en in 't zuje aan De Jraat. De Heilust zelf ligk op 't Plateau van Sjpekhei. 

In De Heilust steit de Slevrouwe-van-Ummerdoerendje-Biestandjkirk.

## Gesjiechte
Inne Romeinsen tied sting hie de Romeinse villa Kirkraoj-Hoeve Euverste Hof.
De Hoots

**De Hoots** (Nederlandjs: *Holz*) is 'n wiek in 't oeaste vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. De wiek is 'n óngerdeil van 't stadsdeil Kirkraoj-Centrum of Kirkraoj-Oeas en bevindj zich taenge de grens mit Duutsjlandj in 't oeaste. Op e deil vanne grens ligk de Nuisjtroat. Oearsprunkelik hoot de kern vanne wiek Kloeësterveld.

Ane zuudkantj grens De Hoots ane Blerhei, in 't wèste aan 't centrum van Kirkraoj en in 't naorde aan 't Rolducerveld. De Hoots zelf ligk op 't Plateau van Kirkraoj.

Op De Hoots steit de Sint-Catharinakirk.
Kaalhei

**Kaalhei** (Nederlandjs: *Kaalheide*) is 'n wiek in 't wèste vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. De wiek is 'n óngerdeil van 't stadsdeil Kirkraoj-Wès. De naam vanne buurt verwies nao 't ónbegreudj heiveldj det vreuger hie loog.

Kaalhei besleit 'n oppervlakdje van 90 hektaar en haw 2.890 inwoeaners in 2008.

Kaalhei grens in 't zuje aan De Jraat, t'n naorde bevindj zich 't industrieterrein Dentgenbach, t'n oeaste 't centrum van Kirkraoj en t'n wèste ligke Terwinsele en De Heilust.

Kaalhei is bekèndj door 't Gemeintelik Sportpark Kaalhei wo de eredivisievoetbalclub Roda JC toet 2000 speeldje. 't Hermenieorkès "St. Jozef" Kaalhei Kirkraoj is ei vanne toeanaangaevendje hermenieorkèste in Nederlandj. De Sint-Jozefkirk woort in 1927 geboedj nao 'n óntwirp vanne arsjitek Hubert van Groenendael.

Ouch ligken in dees wiek ane Krichelstraot de fóndamentje van 'n Romeinse villa rustica: de Romeinse villa Kaalhei. Ane zuudkantj vanne Kaalhei ligk de baek Vloedgraaf en t'n oeaste vanne wiek ligk 't daal vanne Anstelerbaek, wo de villa hoeag baove ligk. De villa ligk mitte wiek Kaalhei op 't Plateau van Sjpekhei.
Boekhäöldje

De **boekholte** of **boekhäöldje** is de häöldje van 't miensjelik lief (en anger deerlike organisme) die 't grótste deil vanne ingewenj bevatj. De boekhäöldje ligk óngere bórshäöldje.

De organe vanne boekhäöldje zeen de maag, de laever mitte galblaos, 't miltj, d'n alvleisjkleer, d'n dónnen derm, d'n diekken derm, de urienblaos en, bie vrólje, de baarmoder mitte eierstekker.

De nere ligke neet inne boekhäöldje, meh dao-achter.
't Mucherveld

** Muucherveld** (vruier *Mücherveld*) (Hollendsj: *Mucherveld*) is ing noabersjaf i jen jemeende Kirchroa, i Hollendsj-Limburg. Et vieëdel likt in 't zude van 't sjtadsdeel Kirchroa-tsentroem. De jrenze van 't Muucherveld ligke drei-ekketieg bij de Nulletersjtroas en an jen anger zie de Dechant Jodbachsjtroas en a jen reëter ekzie likt de Eng. De noabersjaf is jebouwd óppe veld woa vruier d'r hof en doaneëver jet hoezer van inne auwe Kirchröadsjer sjtam, sjtonge; De famillieë Muucher. De jietsieje noabersjaf is in 't tswantsiegde joarhónged ópjekroamd.

## Sjtroase
Vruier joof 't óch óppe Muucherveld inne landwèg: de Muucherjaas. Die jaas lofet va de Dechant Jodbachsjtroas (Hollendsj: *Deken Quodbachlaan*) bis an 't kroetsefieks bij d'r uvverjank va de Nulletersjtroas en de Klink. Hu tse daags is de Muucherveldsjtroas de hoopsjtroas van 't Muucherveld. De Muucherveldsjtroas leuft va de Dechant Jodbachsjtroas bis de Burjemeester Sjnavelbergsjtroas.

De anger sjtroase óppe Muucherveld zint:
* de Verhaiensjtroas (Hollendsj: *Verhagenstraat*) 
* de Lempersjtroas (Hollendsj: *Lemperstraat*)
* de Franksjtroas (Hollendsj: *Franckstraat*)
* de (verbindoengs-)jaas (Hollendsj: *Verbindingsstraat*)

## Welt Moeziek Konkoer (WMC)
Vuur 't hoezer joof óp 't Muucherveld, vong doa i 1949 e konzeët sjtat va de Frickley Colliery Band. Dat Konzeët hat ziech oes-jebouwd bis ’t Welt-Moeziek-Konkoer (WMC) wat hu tse daags nog sjtatvinge deet i Kirchroa.
Rolducerveld

**Rolduc(k)erveld** is 'n wiek in 't oeaste vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. De wiek is 'n óngerdeil van 't stadsdeil Kirkraoj-Oeas en bevindj zich taenge de grens mit Duutsjlandj aan in 't oeaste.

Ane zuudkantj grens Rolducerveld aan De Hoots, in 't zuudwèste aan 't centrum van Kirkraoj, in 't wèste aan Sjevemet en in 't naorde aan Haander. Rolducerveld zelf ligk op 't Plateau van Kirkraoj.

In 't gebied van 't hujig Rolducerveld sting inne Romeinsen tied de Romeinse villa Rolduc. De Abdie van Rolduc mitte Abdiekirk Rolduc ligk in dit stadsdeil en ane randj van 't stadsdeil steit de Bliej Boeadsjapskirk. Wiejer ligk in 't stadsdeil de Berenboesj wo vreuger 'n sjach vanne Dominiaal mien waas.
Waobicherveld

**Waobicherveld** (Nederlandjs: *Waubacherveld*) is 'n wiek in 't naorde vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. 't Is 'n wiek van Egelze en ligk t'n naorde vanne Striethagerbaek.
Berenboesj

**Berenboesj** (Nederlandjs: *Berenbos*) is 'n deil vanne wiek Rolducerveld inne gemèndje Kirkraoj.

't Grótste deil van 't gebied besteit oet loufbós en veljer veure landjboew.
Vauputs

**Vauputs** is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj. 't Bevindj zich oppe Sjifferhei, tösse de Kaalhei en 't centrum van Kirkraoj. 't Gehuch bevindj zich ónger 't baekske de Vloedgraaf en t'n wèste vanne Anstelerbaek. Baove de Vloedgraaf ligk de Krichelberg.
Krichelberg

**Krichelberg** is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj. 't Bevindj zich vasgeboedj ane Kaalhei, richting 't centrum van Kirkraoj. 't Ligk juus t'n naorde van 't baekske de Vloedgraaf; dao-ónger bevindj zich 't gehuch Vauputs.
Ónder Sjpekhei

**Ónder Sjpekhei** (Nederlandjs: *Onderspekholz*) is e veurmaolig gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.

Allewiel vörmp Ónder Sjpekhei 't naordelik deil van De Sjpekhei.
Sjifferhei

**Sjifferhei** (Nederlandjs: *Schifferheide*) is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.

't Gehuch ligk ane Sjifferheisjtroat, tösse De Sjpekhei en Vauputs in.
Eresjteng

**Eresjteng** (Nederlandjs: *Erenstein*) is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.

Eresjteng ligk ane Anstelerbaek, gans in 't naordwèste vanne gemèndje. Allewiel wuuertj e groeat deil van 't veurmaolig gebied van 't gehuch in gebroek genómme veure industrie. 't Guuef waal nag ummer e paar aan häöf dao.
Hootsbrook

**Hootsbrook** (Nederlandjs: *Holzbroek*) is e veurmaolig gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.

Hootsbrook loog tösse De Vink en Egelze in. Wo 't gehuch vreuger loog, löp noe de Provinciale Waeg, aevenes de buurt rónjelómme Bosberg enne Egelzergrach.
Kloeësterbusj

**Kloeësterbusj** (Nederlandjs: *Kloosterbosch*) is e veurmaolig gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.

Kloeësterbusj is bao gans ómgeboedj toette wiek De Vink. Allewiel herinjertj de Kloeësterbusjsjtroat nag aan 't aad gehuch.
Panneshei

**Panneshei** (Nederlandjs: *Pannesheide*) is e veurmaolig gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg en vörmdje 'n óngerdeil van Blerhei.

Panneshei vörmp 't uterste zuudwèstelik puntj vanne gemèndje Kirkraoj en is allewiel bao gans vólgeboedj gewaore.
Valkenhoëze

**Valkenhoëze** (Nederlandjs: *Valkenhuizen*) is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.

't Ligk aan 't naordelik deil vanne straot De Loeët, inne richting van Haerlerbaan.
Bovenste Locht

**Bovenste Locht** is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.

't Is opgeboedj rónjelómme straote De Loeët (*Locht*) en Crombachersjtroat.
Goniometrie

De **goniometrie** of **trigonometrie** is 'nen tak van de wiskónde dae zich besjeftig mit drieheuk en in 't biezunjert de oarsprunkelik op drieheuk gegrundje fónksjes wie sinus (**sin**), cosinus (**cos**) en tangens (**tan**) en de väöl minder-gebroeke respektievelike reciproake fónksjes, secans (**sec**), cosecans (**csc**) en cotangens (**cot**)
:  \sec( x ) = \frac{1}{ \sin x }
:  \csc( x ) = \frac{1}{\cos x }
:  \cot( x ) = \frac{1}{ \tan x }

De tangens van 'nen hook is gediffenieerdj es de verhaojing tösse de twiè rechte en euverligkendje kantje van 'ne rechheukigen driehook en dus op d'n einheidskrink:
:  \tan x = \frac{ \sin x }{ \cos x } 

Volgens Pythagoras geldj op d'n einheidskrink:
:  \sin^2 x + \cos^2 x = 1 

Mit dees gróndjvergeliekinge kan ummer ein fónksje in de twiè anger waeren oetgedrök:

:  \sin x = \sqrt{ 1 - \cos^2 x }                    
:  \sin x = \frac{ \tan x }{ \sqrt{ 1 + \tan^2 x } } 

:  \cos x = \sqrt{ 1 - \sin^2 x }                    
:  \cos x = \frac{ 1      }{ \sqrt{ 1 + \tan^2 x } } 

:  \tan x = \frac{ \sqrt{ 1 - \cos^2 x } }{ \cos x } 
:  \tan x = \frac{ \sin x }{ \sqrt{ 1 - \sin^2 x } } 

De trigonometrische fónksjes höbbe symmetrie:
:  \sin (-x) = - \sin x 
:  \cos (-x) = \cos x 
:  \tan (-x) = - \tan x 

Wiejer zint de völgendje raekenregele van toepassing:
:  \sin ( x + y ) = \sin x \; \cos y + \sin y \; \cos x  
:  \cos ( x + y ) = \cos y \; \cos x - \sin x \; \sin y 
:  \tan ( x + y ) = \frac{ \tan x + \tan y }{ 1 - \tan x \; \tan y } 

Mit *x*=*y* levertj det den de völgendje oetdrökkinge op:
:  \sin ( 2\; x ) = 2 \sin x \; \cos x  
:  \cos ( 2\; x ) = \cos^2 x - \sin^2 x  
:  \tan ( 2\; x ) = \frac{ 2 \tan x }{ 1 - \tan^2 x }
Symmetrie

**Symmetrie** is e wiskundig begreep det aanguuef det me bie e bestump veurwirp 'nen as kan plaats, zoadet aan beidskantje van daen as twiè dezelvendje, gespegeldje aafbiljinge zichbaar zint. Zoa is de litter "A" symmetrisch t'n opzich van de verticalen as, dewiel de litter B det is t'n opzich van d'n horizontalen as.

Symmetrie hoof zich aevel neet te bepirke toet einen as. Zoa bezitj e veerkantj veer symmeterie-asse: horizontaal, verticaal en twieë diagonale. 'ne Cirkel bezitj dus zelfs ónènjig väöl symmetrieje.

't Guuef versjilige saorten aan symmetrie. Bie puntjsymmetrie wuèrtj 'ne feguur 180° gedrejdj. Bie drejsymmetrie wuèrtj de feguur gedrejdj, meh maak 't neet oet wieväöl graoje próntj. Daodoor is 'ne puntjsymmetrisch feguure dus ouch ummer drejsymmetrisch. Bie liensymmetrie (of spegelsymmetrie) guèf 't 'ne spegelas worin de feguur wuèrtj gespegeldj.

Symmetrie en asymmetrie ('t taengeneuvergestèldje) zint hièl wichtig in de biljendje kóns. Symmetrie wuèrtj väöl toegepas in voukskóns, kirke, rozètte en islamitische kóns.
Moesjelkrieëfte

De **moesjelkrieëfte** (Letien: *Ostracoda*) vörmen 'n hieël groeate klas aan krabechtige. Ze bezitte 'n twieëkleppige sjaol en zeen wichtige gidsfossiele.

## Anatomie
't Lief van 'ne moesjelkrieëf besteit oet 'ne kop (cephalon) det van 't bórsstök (thorax) is aafgejeie door 'n lichte vernejjing. 't Guuef gein dudelike segmentaasje. 't Achterlief (pleon) is geregresseerdj of zelfs gans eweg. In vólwasse exemplare zeen de gonade verhajingsgewies groeat. Mit inbegrip van 't mennelik copulaasjeorgaan bezitte moesjelkrieëfte zès toet ach paar aanhingsele.

't Meis-oetgespraoke kènmrik vanne moesjelkrieëfte is d'n twieëkleppige carapax. Dezen is hieël wusselendj kwa vorm en versiering (gled, mit pötje, richele, greuf, stekele, en zo wiejer), en in väöl orde is dees chitineus sjaol verkalk. De kleppe kónne waere geslaote door 'n sloetspier.

De meiste saorte zeen tösse de 0,1 en 2,0 mm groeat, meh leje van 't geslech *[[Gigantocypris]]*, det inne zieë laef, kónne toette 32 mm lank waere.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Ecdysozoa]]* (hujingsbieëster)
***** Stam: *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige)
****** Óngerstam: *[[Crustacea]]* (krabechtige)
Cephalon

't **Cephalon** is 't kopdeil van gelidpoatige. 't Is e tagma, 'n gespecialiseerdje groep aan segmentje. 't Waord *cephalon* kump van 't Grieks κεφαλή (*cephale*, "kop").

Bie insekte gebruuk me aevel gewoan d'n term kop.

## Zuuch ouch
* Carapax
* Cephalothorax
* Pleon
* Thorax
Carapax

'ne **Carapax** is inne zoölogie 'n anger waord veur e sjildj bie versjillige deergruup:
* Bie krabechtige (*[[Crustacea]]*) is 't de vergreujing van 't cephalon en d'n thorax toet ei pantser;
* Bie spinne (*[[Araneae]]*) is 't de rögkkantj van d'n cephalothorax; de boekkantj hètj 't sternum;
* Bie sjiljkróddele (*[[Anapsida]]*) is 't 't gewelf rögksjildj, det besteit oet vergreudje rubbe en vertebraal plate; 't plat boekpantser hètj 't plastron.

## Zuuch ouch
* Cephalon
* Cephalothorax
* Pleon
* Thorax
Anapside

**Anapsida** vörmp 'n óngerklas van reptiele mit es wichtigste kènmirk e geslaote sjeieldaak zónger äöpeninge achter de ouge. Hie-in versjille ze van de Diapsida, die (meistes) twieë äopeninge höbbe, en de Synapsida, die ein höbbe. De ènsigste nag laevendje vertaengewuèrdigers van de Anapsida zint meugelikerwies de sjiljkróddele, al liek det ummertoe ónwersjienliker te waere.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabièster)
*** Klas: *[[Reptilia]]* (reptiele)

## Sjeielvörm

File:Skull synapsida 1.svg |Sjeiel Synapsida mit ein äopening achter de ouge in 't sjeieldaak.
File:Skull anapsida 1.png |Sjeiel Anapsida mit e geslaote sjeieldaak, zónger äöpeninge achter de ouge.
File:Skull diapsida 1.png |Sjeiel Diapsida mit twiè äöpeningen achter de ouge.
Gidsfossiel

E **gidsfossiel** is e fossiel det kan waere gebroeke veur 'n steinlaog te datere. 't Gebroek van gidsfossiele is gegrundj op de aannaam det versjillige steinlaoge die dezelvendje fossiele bevatte in dezelvendje periood aafgezatte zint gewaore. E good gidsfossiel is mekkelik te identificere en aafkumstig van 'n deersaort of plantjesaorte die 'n groeate verspreijing kós gedoerendje 'n kórte periood. Wie kórter 'n bestumdje saort laefdje, wie próntjer 'n steinlaog kan waere gedateerdj.

Veur 't Cambrium zint trilobiete de wichtigste gidsfossiele; veur 't Ordovicium en 't Siluur waere ouch graptoliete gebroeke en veur de periood van 't Devoan toet 't Kriet döks ammoniete.
Diapside

**Diapsida** vörmp 'n óngerklas van reptiele mit es wichtigste kènmirk det leje twiè äöpeninge höbbe aan beidskantje achter d'n ougkas van 't sjeieldaak. De groep ómvatj ónger anger de veugel, krókkedille, aektese en slange. Bie de litste twiè gruup zint ei of bei gater door de evolutie weer verlaore gegange, meh ze waeren op gróndj van häör aafstamming toch tót de diapside geraekendj.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabièster)
*** Klas: *[[Reptilia]]* (reptiele)

## Sjeielvörm

File:Skull synapsida 1.svg |Sjeiel Synapsida mit ein äopening achter de ouge in 't sjeieldaak.
File:Skull anapsida 1.png |Sjeiel Anapsida mit e geslaote sjeieldaak, zónger äöpeninge achter de ouge.
File:Skull diapsida 1.png |Sjeiel Diapsida mit twiè äöpeningen achter de ouge.
Synapside

**Synapsida** vörmp 'n groep gewerveldje bièster van de amniota mit es wichtigste kènmirk det leje slechs ei ungelste slaopvunster höbbe. De vreug vörme van de groep waere informeel aangeduudj mit d'n term zougdeerreptiele, tródsdet ze gein waor reptiele wore. De nag laevendje synapside zint de zougdere.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabièster)
*** Infrastam: *[[Tetrapoda]]* (veerveuters)
**** Superklas: *[[Reptilia]]* (reptiele)

## Sjeielvörm

File:Skull synapsida 1.svg |Sjeiel Synapsida mit ein äopening achter de ouge in 't sjeieldaak.
File:Skull anapsida 1.png |Sjeiel Anapsida mit e geslaote sjeieldaak, zónger äöpeninge achter de ouge.
File:Skull diapsida 1.png |Sjeiel Diapsida mit twiè äöpeningen achter de ouge.
Óngerklas

'n **Óngerklas** of **subklas** is inne biologie 'n taxonomische rang of e taxon in die rang. 'n Óngerklas is 'n rang leger es 'n klas en ein hoger es 'n orde.
Infrastam

'nen **Infrastam** is inne zoölogie 'n taxonomische rang of e taxon in die rang. 'nen Infrastam wuuertj sómtieds gebroek veur toet 'n indeiling te kómme, meh mitte opkóms vanne kladistiek zówwe zoväöl range nuuedig zeen det formeel naamgaeving döks achterwaeg blief.
Deerkónde

**Deerkónde** of **zoölogie** is de weitesjappelik bestudering van laevendje dere. 't Vörmp 'n óngerdeil van de biologie. 't Deerlaeve wuèrtj in gruup ingedeildj, die stamme waere geneump.

Wichtige óngerdeile van de deerkónde zint veldjwirk en óngerzeuk in laboratoria, det wuuertj gedaon door zoöloage of deerkóndige. Häör wirk besteitj oet 't bestudere van structuur, fónksjes, ecologie en evolutie van dere.

De plantjkónde geitj euer 't bestudere van plantje; de virologie euver virusse; enne paleontologie geitj euver 't bestudere van oetgestórve saorte.
Virologie

**Virologie** besleit de studie vaan virusse en hun eigesjappe. Iemes dee ziech bezeghèlt mit virologie hèt 'ne viroloog. Martinus Willem Beijerinck weurt betrach es de groondlègker vaan de virologie. Aongezeen virusse zich kènmerke door interactie mèt aander levesvörm in de breiste zin, hèlt de virologie ziech bezeg mèt diverse vakgebiede wie biologie, microbiologie, boe-oonder de veterinair en de medische micrologie, en de plaantkunde.
Veerveuters

De **veerveuters** of **tetrapode** vörmen 'n infrastam vanne gewerveldje. De veerveuters waere terdiesjeneel es völg óngerverdeildj:
* Amfibieje
* Reptiele
* Veugel
* Zougdere

'n Strang kladistische klassifikaasje op gróndj van fylogenie zuutj es völg oet:
* *[[Amphibia]]*: amfibieje (kwekkerte, wormsallemanders en sallemanders)
* *[[Amniota]]* (dere mit e vlees, 't amnion, rónjelóm 't ei)
** *[[Synapsida]]* (de ènsigste groep die nag besteit zeen de zougdere)
** *[[Anapsida]]* (oetgestórve behauve wen de sjiljkróddele toet dees groep behuuere)
** *[[Diapsida]]* (ónger anger dinosaurusse, veugel en aektese)
*** *[[Archosauromorpha]]* (ónger anger dinosaurusse, veugel en krókkedille)
**** *[[Archosauria]]*
***** *[[Crurotarsi]]*
****** *[[Crocodilia]]* (krókkedilechtige)
***** *[[Ornithodira]]* (dinosaurusse, worónger de veugel)
**** *[[Lepidosauromorpha]]* (aektese, slange, wormaektese en brögkaektese)

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Óngerstam: *[[Vertebrata]]* (gewerveldje)
Fylogenie

**Fylogenie** (van 't Grieks φυλη, *phulè* = "vouksstam" en γενεσις, *genesis* = "gewaering") is de studie van de óntstaonsgesjiechte van 'n groep aan organisme. 'n Fylogenie is de besjrieving van wie de ein groep aan organisme is óntstange oet anger gruup. Dees wuèrtj meistes grafisch waergaove in 'ne fylogenetische stamboum.

De fylogenie óngerzeuk de evolutie van de organisme oet gemeinsjappelike veureljers en neet zoazièr de euvereinkumste tösse versjillige organisme. Cladistiek is 'n wichtige analysmethood die wuèrtj gebroeke veure fylogenie te bestumme op gróndj van synapomorfieje.
Óngerstam

'nen **Óngerstam** of 'ne **substam** is 'n taxonomische rang of e taxon in die rang. Dae wuuertj veuraafgegange dore stam en meistes gevölg dore klas.

## Anger meining
"Óngerstam" is ouch 't deil van 'ne boum of 'n plantj worop 'nen angere boum of 'n anger plantj wuuertj ge-entj en zoa vegetatief wuuertj vermieërderdj.
Zougdeerreptiele

De **zougdeerreptiele** (Letien: *Therapsida*) vörmen 'n orde van Amniota die ónger anger de direkte veureljers vanne zougdere ómvatj. De zougdeerreptiele wore hoeag-óntwikkeldje, reptiel-echtige bieëster. De aads-bekèndje fossiele stammen oet 't Vreug-Perm, de *[[Tetraceratops]]*.

Sómtieds waeren ouch gruup wie *[[Pelycosauria]]* aangeduudj es zougdeerreptiele, meh dees zeen meistes te primitief en valle gewuuen loos óngere synapside.

De zougdeerreptiele waeren óngerverdeildj in divers subordes, wovan de *[[Cynodontia]]* enne *[[Dicynodontia]]* wóste te euverlaeve toet in 't Vreug-Kriet, tródsdet fossiele van 'ne meugelike cynodontj, dae *[[Chronoperates]]* hètj, zeen gevónj in paleoceen laoge. De meiste euverige gruup stórven al tiejes 't Trias oet.

## Klassifikaasje
* Orde ***Therapsida***
** Suborde *[[Biarmosuchia]]*
** Suborde *[[Eutherapsida]]*
*** Klaad *[[Dinocephalia]]*
**** Klaad *[[Anteosauria]]*
**** Klaad *[[Tapinocephalia]]*
*** Klaad *[[Neotherapsida]]*
**** Klaad *[[Anomodontia]]*
**** Klaad *[[Dicynodontia]]*
**** Klaad *[[Dromasauria]]*
**** Klaad *[[Theriodontia]]*
***** Klaad *[[Cynodontia]]*
****** Klaad *[[Mammalia]]*
*** Klaad *[[Gorgonopsia]]*
*** Klaad *[[Therocephalia]]*

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabièster)
*** Infrastam: *[[Tetrapoda]]* (veerveuters)
**** Klaad: *[[Amniota]]*
***** Klaad: *[[Reptiliomorpha]]*
****** Klaad: *[[Sphenacodontoidea]]*
******* Orde: ***Therapsida*** (**zoudeerreptiele**)
Oermunjige

De **oermunjige** (Letien: *Protostomia*) vörmen 'n klaad van bieëster. Same mitte nuujmunjige en anger stamme vörme ze de *[[Bilateria]]*, die veurnamelik besteit oet bieëster mit bilateraal symmetrie en drie kiemlaoge. De grótste versjille tösse oer- en nuujmunjige zeen te vinjen inne óntwikkeling van 't embryo. Ze óngersjeie zich namelik d'rin det de ieëste äöpening in 't embryo de móndj wuuertj bieje oermunjige, dewiel bieje nuujmunjige de oearsprunkelike äöpening zich toette anus óntwikkeldj, dewiel de móndj zich vörmp door 'n äöpening anen angere kantj van 't lief.

## Taxonomie
Morten Thrane Brünnich richdje de óngerstam in 1772 op.
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)

; Indeiling
* ***Protostomia***
** *[[Ecdysozoa]]* (hujingsbieëster: bieëster die vervelle en dus bieje greuj häör exoskelèt aafwirpe)
*** *[[Panarthropoda]]*
**** *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige, worónger de krabechtige, spinne, insekte)
**** *[[Onychophora]]* 
**** *[[Tardigrada]]* (baerbieëster)
*** *[[Cephalorhyncha]]*
**** *[[Kinorhyncha]]*
**** *[[Priapulida]]*
**** *[[Loricifera]]*
*** *[[Nematoda]]* (róndjwörm)
*** *[[Nematomorpha]]*
** *[[Lophotrochozoa]]* 
*** *[[Trochozoa]]* (bieëster wobie de lerf twieë benj aan trilhaor (*cilia*) höbbe)
**** *[[Mollusca]]* (weikdere, worónger slekke, sjelpdere, inkvèsse)
**** *[[Annelida]]* (rinkwörm, worónger de raengerwörm)
**** *[[Nemertea]]* (snoorwörm)
**** *[[Echiura]]* (slörfwörm)
*** *[[Lophophorata]]* (bieëster die e lophophoor, 'nen tentakelkrans rónjelómme móndj, höbbe)
**** *[[Brachiopoda]]* (ermpuuetige)
**** *[[Byozoa]]* (mosbieëster)
**** *[[Phoronida]]* (hoofiezerwörm)
**** *[[Entoprocta]]* (kelkwörm)
** *[[Platyzoa]]*
*** *[[Platyhelminthes]]* (platwörm)
*** *[[Gastrotricha]]* (boekhäörige)
*** *[[Acanthocephala]]* (haokwörm)
*** *[[Cycliophora]]* (kransdere)
*** *[[Gnathifera]]* 
**** *[[Rotifera]]* (rajerdere)
**** *[[Gnathostomulida]]* (tandjmóndjwörm)
**** *[[Micrognathozoa]]* (dwergkaakwörm)
Oongewervelde bieste

**Oongewervelde bieste** zien bieste die geine wervelkolom of rögkegraot höbbe. Hei-oonder valle alle bieste mit oetzundering vaan de bieste die behure tot 't subphylum *[[Vertebrata]]*. Veurbeelde vaan oongewervelde bieste zien weikdiere, wörm en gelidpoetege.

De gewervelde bieste höbbe ziech ge-evolueerd vanoet de oongewervelde bieste. Dat zuut me ouch trök aon 't feit dat de ruim mierderheid vaan de levende diersoorte oongewerveld is. Väöl oongewervelde taxa höbbe e groeter aontal en 'n groeter variatie vaan soorte es 't ganse subphylum *Vertebrata* bij-ein. Aongezeen de gewervelde zien oontstange oet de oongewervelde, vörme de oongewervelde bieste op ziech dus gein geldige taxonomische indeiling en is d'n term paraphyletisch.

## Zuug ouch
* Gewervelde bieste
Hujingsbieëster

De **hujingsbieëster** (Letien: *Ecdysozoa*) vörmen 'n superstam van oermunjige bieëster, worónger ouch de gelidpuuetige (insekte, klawhäöres (*[[Chelicerata]]*), krabechtige en doezjendjpuuet), róndjwörm en 'n aantaal aan klènder stamme valle. Ze woorte veur 't ieës ómsjreve in 'n studie oet 1997 en e groeat óngerzeuk oet 2008 bevestigdje de hujingsbieëster es 'n taxonomisch groepering.

Alle leje vanne groep höbbe 'n aantaal aan euvereinkumstige morfologische kènmirker en kónne waeren ómsjreven es bieëster die häör exoskelèt verlere (vervelle), wovan de weitesjappelik naam *ecdysis* aafgelèdj is gewaore. Gruup die min of mieër euvereinkómme mitte hujingsbieëster zeen al ieëre besjreve in 1897 en 1920.

## Taxonomie
Morten Thrane Brünnich richdje de óngerstam in 1772 op.
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)

; Indeiling
* ***Ecdysozoa*** 
** *[[Panarthropoda]]*
*** *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige, worónger de krabechtige, spinne, insekte)
*** *[[Onychophora]]* 
*** *[[Tardigrada]]* (baerbieëster)
** *[[Cephalorhyncha]]*
*** *[[Kinorhyncha]]*
*** *[[Priapulida]]*
*** *[[Loricifera]]*
** *[[Nematoda]]* (róndjwörm)
** *[[Nematomorpha]]*
Superstam

'ne **Superstam** of e **superphylum** is 'n taxonomische rang of e taxon in die rang. 'ne Superstam is ein rang tössen 'n óngerriek en 'ne stam.
Jakarta

**Jakarta** (tot 1972, en noe nog wel in 't Nederlands, *Djakarta*) is de groetste stad vaan Indonesië. Ze ligk in 't weste vaan 't eiland Java, kortbij zie. De Bezunder Hoofstadregio Jakarta (Indonesisch: *Daerah Khusus Ibu Kota Jakarta*) umvat 'n oppervlaakde vaan 664 km² en 'n bevolking vaan mie es tien mieljoen lui. De stad domineert 't land op cultureel en economisch gebeed. Tot 2024, wie de geplande hoofstad Nusanatara in gebruuk woort genome, waor 't ouch de hoofstad vaan Indonesië.

Jakarta woort volgens de euverlievering in 397 gestiech es *Sunda Kelapa*, residentie vaan Tarumanagara. De jaortalle zien neet te verifiëre meh 't bestoon vaan dit riek liet ziech aon de haand vaan inscripties en Chinese almanakke wel aontuine. In 1527 oonderworp 't sultanaot Demak de stad en herneumde ze tot *Jayakarta*. In dezelfden iew kaome de ierste Portugese, Ingelse en Hollandse sjeper in 't gebeed aon. Vaanaof 1619 waore de Hollenders hier en meister; de res vaan de koloniaolen tied hètde de stad *Batavia*. De stad greujde oonder Nederlands bewind tot mie es 'n haaf mieljoen inwoeners. In 1946 herduipde de Indonesische nationaliste de stad in *Djakarta*. Sindsdeen heet de stad constant immigratie vaanoet de res vaan 't land gekind.
Boekhäörige

De **boekhäörige** (Letien: *Gastrotricha*) vörmen 'ne stam van microscopisch klein óngewerveldje bieëster. De Letiense naam kump van 't Grieks γαστερ *gaster* "boek" en θριξ *thrix* "haor".

De meiste vanne róndje achhóngerdj besjreve saorte waere tösse de 50 en 3500 µm lank. Häör gans lief is bedèk mit trilhaor, veurnamelik rónjelómme móndj en ane ventrale kantj (oppe boek). Anen achterkantj van 't lief bevinje zich twieë extremiteite die dene veur zich aan sedimentj vas te haje. Eint van dees oetstaeksele sjèdj 'n saort aan netuurlike liem aaf en 't angert sjèdj 'n antistof aaf veur zich weer los te make. Dees bieëster plantje zich óngeslechtelik veurt.

Boekhäörige kómmen algemeint veur in alderhenj aan waterige ómgaevingen en laeve slechs drie daag. Ze veuje zich veurnamelik mit klein bacterieje en diatomeeje.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Platyzoa]]* (platwörmechtige)
Rajerdere

De **rajerdere** (Letien: *Rotifera*) vörmen 'ne stam van klein mieëcellige organisme. Ze behuuere toet 't óngerriek *[[Eumetazoa]]* en häör lingdje bereik zelje 2 mm. De menkes zeen klènder en einveljiger geboedj es de vruikes. 'Ruum 2200 saorte zeen weitesjappelik besjreve.

Rajerdere waere gekènmirk door e träöt- toet bolvörmig lief, döks doorzichtig wie glaas, en dragen ane kop meistes 'nen dóbbele krans van trilhaor, die waere gebroek bieje vergaoring van voor enne veurtbewaeging. De ventraal móndjäöpening lèdj nao de farynx dae deens duit es 'ne kawmaag. De meiste rajerdere laeven in water. E klein aantaal laef inne baom.

Ónger druuegdje kónne rajerderen euvergaon nao 'n toestandj van sjiendoead: cryptobioos. In daen röstoestandj kónne rajerdere temperature van 270 graoje Celsius gedoerendje 5 menuut en 100 graoje gedoerendje inkel oer verdrage. Rajerdere vermeinigvöljige zich inkel generaties parthenogenetisch (door deiling) en ei maol de jaor geslechtelik.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Platyzoa]]* (platwörmechtige)
***** Klaad: *[[Gnathifera]]*
Haokwörm

De **haokwörm** of **kratswörm** (Letien: *Acanthocephala*) vörmen 'ne stam van klein óngewerveldje en parasitair wörm. De weitesjappelike naam is aafgelèdj gewaore van 't Grieks: ακανθος *akanthos* "stekel" en κεφαλη *kephalè* "kop".

De meiste vanne ruum 1200 besjreve saorte waere 1 toet 2 cm lank.

Haokvörm kómmen algemeint veur in 't maag-dermstèlsel van óngerwerveldje, vèsse, amfibieje, veugel en zougdere. Ze danken häöre naam ane trögkploeajing van 't kopoetènj, wodoor ze 'taanzich van 'nen haok höbbe. Ze zeen klein en höbbe sniejendje móndjdeiler of tenj womit ze zich vashäöken anen dermwandj. De eikes óntwikkele zich inne boetewerreld toet lerf die oraal waeren opgenómmen of dore hoed vanne gashieër nao binne kómme en den later inne derm belanje.

De lerf dringe via de hoed binne en vinjen häöre waeg via 't hert, de lónge, de lóchpiep enne sloekderm nao d'n dónnen derm, wo ze zich mit blood en dermweefsel veuje. Ze kónne behuuerlike infeksjes veroearzake in 't spiesvertaeringsstèlsel.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Platyzoa]]* (platwörmechtige)

Recèntelik waere de haokwörm same mitte rajerdere (*[[Rotifera]]*) óngere klaad *[[Gnathifera]]* gezatte óngere naam *Syndermata*.
Tandjmóndjwörm

De **tandjmóndjwörm** of **kaak(plat)wörm** (Letien: *Gnathostomulida*) vörmen 'ne stam van microscopisch klein twieëslechtige wörm, die lieken op platwörm. De meiste vanne zoeaget neugetig besjreve saorte waere tösse de 0,5 en 1 mm lank. Ze kómmen algemeint veur in toterige zieëbaomstökker. Ze veuje zich veurnamelik mit klein bacterieje en diatomeeje.

Tandjmóndjwörm höbbe gein liefshäöldje en 't dermkenaal is ónvólstenjig, mit ein äöpening die es móndj, zowaal es anus fónzjeertj. De móndjäöpening is verzeen van e hel plaetje mit tenj en e paar aan kake, wovan häöre naam aafgelèdj is gewaore. 't Gans lief is bedèk mit trilhaor. 

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Platyzoa]]* (platwörmechtige)
***** Klaad: *[[Gnathifera]]*
Dwergkaakwörm

De **dwergkaakwörm** (Letien: *Micrognathozoa*) vörmen 'ne stam aan dere, wovan allewiel slechs ein saort bekèndj is: *Limnognathia maerski*.

De stam woort veur 't ieës gediffenieerdj in 2000 en is ein vanne recènteliks-besjreve hoger deergruup. De dwergkaakwörm zeen 't nejts-verwantj ane tandjmóndjwörm enne rajerdere, die ouch toette groep *[[Gnathifera]]* behuuere. Ómdet *Limnognathia maerski* kènmirke haet die uniek zeen inne derewerreld kós de saort aevel neet waeren óngergebrach in al bestäöndje gruup en woort 't 'nen apaarte stam toegeweze. 

Dwergkaakwörm zeen hieël klein, platwörmechtige deerkes van zoeaget 'nen halve millimaeter lank. Ze höbben 'n dudelike verdeiling in versjillige liefsdeiler, wie e kopdeil, e middeldeil en e bakdeil. Dit litste is wie 'nen trèkzak in- en oettrèkbaart en wuuertj gebroek veure veurtbewaeging. De ènsigste bekèndje saort, *Limnognathia maerski*, woort aangetróffe in zeutwater op ei vanne eilenj ane wèskös van Greunlandj.

Dwergkaakwörm höbben 'n kómplekse kaakstructuur die besteit oet vieftieën versjillige óngerdeiler. Dees zeen mit weefselen aanein verbónje; gans besteit 't oet 32 versjillige bewaegendje deile. De kaken höbbe spiere die lieken op die van hoger organisme, wie de zougdere enne insekte.

Bie 't opnumme van voor waere inkel kaakdeiler, die waal erm en henj geliekene, de kop oetgestaoke veur 't voor te bewirke. Ónvertaerbaar voor wuuertj weer dore móndj oetgesjeien en ouch hiebie waere de kaakdeiler oetgestaoke.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Platyzoa]]* (platwörmechtige)
***** Klaad: *[[Gnathifera]]*
Gnathifera

***Gnathifera*** is 'n klaad van platwörmechtige bieëster.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Platyzoa]]* (platwörmechtige)

; Indeiling
* Stam Rajerbieëskes (*[[Rotifera]]*)
* Stam Tandjmóndjwörm (*[[Gnathostomulida]]*)
* Stam Dwergkaakwörm (*[[Micrognathozoa]]*)

'n Alternatieve indeiling geit d'rvanoet det ouch de haokwörm (*[[Acanthocephala]]*) óngere *Gnathifera* valle. In det val waere de haokwörm enne rajerbieëskes samegeveug óngere naam *Syndermata*.
Kransdere

De **kransdere** (Letien: *Cycliophora*) vörmen 'ne stam van microscopisch klein óngewerveldje, väölcellige organisme mit e zakechtig en kroekvörmig lief. Slechs twieë saorte zeen bekèndj in dees stam.

De kransdere woorte pas in 1995 weitesjappelik besjreve naodet ze óntdèk gewaore woren oppe häörkes oppe móndjdeiler vanne Nórse krieëf (*[[Nephrops norvegicus]]*). Later woorte ze ouch gevónjen oppe Amerikaanse krieëf (*[[Homarus americanus]]*) ennen Europese krieëf (*[[Homarus gammarus]]*). De kransdere die oppe versjillige saorten aan krieëfte woorte gevónje behuuere toet anger saorte, al is de saort vanne Europese krieëf nag zónger 'ne weitesjappelike naam.

Kransdere höbben 'n saort aan zuugnap ane bakkantj van 't lief, womit ze zich vashajen oppe häörkes vanne móndjdeiler vanne krieëf. Ze kónne zich waal veurtbewaege, al is det traog. Kransdere höbben e zakvörmig lief mit ane veurkantj 'n groeate móndjäöpening mit hel tandjechtige deiler, die wie 'ne krans ómme äöpening ligke. Kransdere waere zoeaget 350 µm groeat. De menkes höbben 'n dwergversjiening en zeen väöl klènder es de vruikes; menkes höbbe gein spiesvertaeringskenaal en dene próntj veure vruikes te bevröchte.

De vruikes laeve vanne klènder, vriegekómme deilkes die in 't water zweve wen de krieëf de proeaj opètj. De krieëf óngervindj gein las, aangezeen d'r toch neet in staot is die deilkes op te numme. Hiedoor zeen kransdere neet parasitair.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Platyzoa]]* (platwörmechtige)

Alle bekèndje saorte vanne kransdere behuuere toette klas *Eucycliophora*, de orde *Symbiida*, de femielje *Symbiidae* en 't geslech *Symbion*.
Rijen

**Rijen** is de groetste plaots vaan de Nederlandse gemeinte Gilze en Rijen. Ouch bevind zich hei 't raodhoes. Rijen ligk ten noorde vaan de A58, tösse Breda en Tilburg. Umligkende plaotse zien Dorst, Dongen en Oosterhout. 't Ligk bij de Boswachterij Dorst.

De bebouwde kóm vaan Rijen is circa 450 hektaar groet en tèlt ruim 16.490 inwoeners (2015). 't Hart, mèt raodhoes en winkelcentrum, ligk roondum de Hoofdstraat.