open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
27 augustus

**27 augustus** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 239en daag vaan e gewoen jaor en d'n 240e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 126 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heilegedaag vaan Monica.

## Gebeurtenisse
*1896 - De Oorlog tösje 't Vereineg Keuninkriek en Zanzibar, de kortste oorlog oats, weurt tösje 9:02 en 9:40 oetgevochte.
*1978 - Gerrie Knetemann weurt op de Nürburgring waereldkampioen fietsrenne.
*1983 - In Amstelveen weurt de Nederlandse mannehockeyploog veur 't ièrsj Europees kampioen. 
*1985 - Generaal Ibrahim Babangida kump aan de mach in Nigeria. 
*1991 - Moldavië weurt ónaafhenkelik. 
*2005 - 't Hoagste woongeboew in Europa, de wolkekretser *Turning Torso* in Malmö (Zjwede) weurt geëupend.

## Gebore
*1770 - Georg Hegel, Duutsje filosoof 
*1890 - Man Ray, Amerikaanse fotograaf en arties
*1908 - Lyndon B. Johnson, 36ste president van de Vereinigde Sjtate
*1910 - Moder Teresa, Albanese non, winnares Nobelpries voor de vrae
*1918 - Jelle Zijlstra, Nederlandse minister-president
*1929 - Ira Levin, Amerikaanse sjriever
*1955 - Kristien Hemmerechts, Vlaamse sjriefster
*1958 - Tom Lanoye, Vlaamse diechter en sjriever
*1991 - Robbert de Greef, Nederlandse fietsrenner (gestorve 2019)

## Gesjtorve
*1521 - Josquin Des Prez, Vlaamse componis
*1576 - Titiaan, Italiaanse sjilder
*1590 - Paus Sixtus V
*1828 - Eise Eisinga, Nederlandse astronoom
*1950 - Cesare Pavese, Italiaanse sjriever
*1965 - Le Corbusier, Zjwitserse arsjitek
*1975 - Haile Selassie, keizer van Ethiopië
28 augustus

**Heiligedaag van [[Augustinus]]** 
**[[Greuninge (provincie)|Greuninge]]: fièsdaag van 't ''Greunings óntzèt'' **

## Gebeurtenisse
*1521 - De Turke bezètte Belgrado.
*1565 - St. Augustine in Florida weurt gesjtiech. Diet ies de oudste euvergebleve Europese nederzètting in de Vereinigde Sjtate.
*1789 - William Herschel óntdek Enceladus, 'n maon van Saturnus.
*1833 - 't Brits Riek sjaf de sjlavernie aaf.
*1848 - Keuning Willem II ónderteikent de Nederlandse gróndwèt.
*1850 - De opera *[[Lohengrin]]* van Richard Wagner geit in première in Weimar. 
*1884 - De ièrsjte bekènde foto van 'ne tornado weurt gemaak.
*1916 - Duutsjland verklaort d'n oorlog aan Roemenië.
*1916 - Italië verklaort d'n oorlog aan Duutsjland.
*1938 - 't Concentratiekamp Mauthausen weurt geëupend. 
*1939 - De Nederlandse motortorpedoboat TM 51 veurt biej eine lange proofvaart nao Nederlandj óm in besjlaag name van de Britse regering te veurkómme.
*1963 - Martin Luther King geuf zien beroemde speech *I have a dream* bie 'n börgerrechtedemonstratie in Washington D.C.
*1979 - 'n Bom van de IRA explodeert op de Groate Mert in Brussel.
*1988 - Bie 'n vleegshow in Ramstein (Wes-Duutsjland) vlege drie sjtuntvleegmesjiene opein: 70 doaje. 
*1990 - Irak verklaort dat Koeweit 'n provincie van Irak is.
*1996 - Prins Charles en Prinses Diana sjeie.

## Gebore
*1025 - Go-Reizei, keizer van Japan
*1749 - Johann Wolfgang von Goethe, Duutsje diechter
*1911 - Joseph Luns, Nederlandse politicus
*1921 - Joop Doderer, Nederlandse acteur
*1965 - Shania Twain, Canadese zangeres
*1984 - Paula Fernandes, Braziliaanse zengeres-sjriefster

## Gesjtorve
*430 - Augustinus van Hippo, kèrklièraar en heilige
*1645 - Hugo de Groot, Nederlandse rechsgelièrde
*1943 - Keuning Boris III van Bulgarije
*1990 - Willy Vandersteen, Belzje sjtripsjriever en -teikenaer
29 augustus

**Fièsdaag van de ónthuiding van [[Johannes de Duiper]]**

## Gebeurtenisse
*1484 - Paus Innocentius VIII volg paus Sixtus IV op.
*1756 - De Zevejaorige Oorlog begint. 
*1787 - *[[Don Carlos]]* van Friedrich Schiller weurt veur 't ièrsj opgeveurd in Hamburg. 
*1842 - Mèt 't verdraag van Nanking tösje China en 't Vereinig Keuninkriek kump 'n ing aan de Ièrsjte Opiumoorlog. 
*1885 - Gottlieb Daimler kriet patent op de motorfiets. 
*1893 - Whitcomb Judson kriet octrooi op de rietsj. 
*1949 - De Sovjetunie tes häör ièrsjte atoombóm.
*1966 - De Beatles geve in San Francisco hun lètste konzaer. 
*1996 - In Spitsbergen (Noorwege) vluug 'n Russisch vleegmesjien van 't typ Tupolev Tu-154 tege 'n berg: 141 doaje. 
*2005 - De orkaan Katrina veroorzaak väöl sja en euversjtruiminge in inkel zujelike Amerikaanse sjtate en veural in New Orleans. D'r valle 1417 doaje.

## Gebore
*1387 - Keuning Hendrik V van Ingeland
*1619 - Jean-Baptiste Colbert, Franse sjtaatsman
*1632 - John Locke, Ingelsje filosoof
*1780 - Jean Auguste Dominique Ingres, Franse sjilder
*1862 - Maurice Maeterlinck, Belzje sjriever
*1915 - Ingrid Bergman, Zjweedse actrice
*1933 - Ramses Shaffy, Nederlandse zenger en acteur
*1935 - Hugo Brandt Corstius, Nederlandse computertaalkundige en sjriever
*1940 - Wim Ruska, Nederlandse judoka en Olympisch kampioen
*1946 - Dimitris Christofias, aajd staotshoof vaan (Zuid-)Cyprus
*1958 - Michael Jackson, Amerikaanse zenger en songwriter

## Gesjtorve
*1526 - Lowie II, keuning van Hongarije en Boheme
*1935 - Keuningin Astrid van Belsj
*1982 - Ingrid Bergman, Zjweedse actrice
Amstel Gold Race

De **Amstel Gold Race** ies 'n eindaagse fietsrenwedsjtried op de weeg veur profrennersj, die saer 1966 eder jaor in  vreugjaor weurt gereje in Zuud-Limburg. Bies 2000 góng 'n deil van de route ouch door Belsj Limburg. De Amstel Gold Race weurt gerekend tot de "klassiekersj" van 't fietsrenne. Saer 2005 ies de wedsjtried 'n ónderdeil van de UCI Pro Tour, daoveur waor 't ein van de races oet de Waereldbeker. De Amstel Gold Race ies geneump nao 't beermerk Amstel. 

De sjtart van de Amstel Gold Race ies op de Mert van Mestreech. De finish liek saer 2003 bovenaan de Cauberg. Ièrder finishplaatse waore Meersje en Mestreech. 

Bies in de jaore 90 woort de Amstel Gold Race veural door Nederlandse en Belzje fietsrennersj gewónne. Wie de wedsjtried ónderdeil woort van de Waereldbeker woort 't deilnummersjveld internationaler. De Nederlandse fietsrenner Jan Raas haet de Amstel Gold Race 5 kièr gewónne tösje 1977 en 1982. In zienen tied kalde me ouch waal van *Amstel Gold Raas*. 

Op d'n daag veur de wedsjtried veur profrennersj ies d'r 'n *toerversie* van de Amstel Gold Race.

In 2020 woort de Amstel Gold Race veur de ièrsjte kièr neet gehouwte, in verband mèt de COVID-19-pandemie. 't Jaor dao-op gaof 't 'n aangepasde versie.

## Beklumminge
In de race were of woorte de volgende berg beklómme:

## Euverziech winnaersj
### Mansluuj

### Vrouwluuj
*2025 – Mischa Bredewold (Nederland)
*2024 – Marianne Vos (Nederland)
*2023 – Demi Vollering (Nederland)
*2022 – Marta Cavalli (Italië)
*2021 – Marianne Vos (Nederland)
*2019 – Katarzyna Niewiadoma (Pole)
*2018 – Chantal Blaak (Nederland)
*2017 – Anna van der Breggen (Nederland)
*2003 – Nicole Cooke (Vereinig Keuninkriek)
*2002 – Leontien van Moorsel (Nederland)
*2001 – Debby Mansveld (Nederland)

## Externe link
* Officieel website
Limburger

Mèt **Limburger** kènt bedoeld were:
*'ne inweuner van de provincie Belsj Limburg of van de provincie Nederlands Limburg
** zelde emes dee Limburgs kalt boete de twiè Limburge, dus in 't grensgebeed van Luuk (provincie) en Noordrien-Wesfale
*'n soort kiès, zuug Limburger (kiès) 
*'n gezèt, zuug De Limburger
Kathage

**Kathage** (Nederlands **Kathagen**) ies 'n buurtsjap van Vaosje (Vaesrade) in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg. Kathage ies gelege aan de Gelaenbaek, ten noorde van de A 76 en 't sjpoor van Zittert nao Heële. 
*'t Kathagerbrook*, (brook in de beteikenis van moeras) ies 'n zómpetig gebeed aan de Gelaenbaek, woa-op vreuger 'n watermeule drièjde. De buurtsjap Kathage ies tegewoordig 'n bedrieveterrein. Hie bevingk ziech o.a. beerbroewerie *Alfa*.
Riêkelt

**Riêkelt** (Nederlands:**Rijckholt**) ies 'n dörp in de gemeinte Èèsjde-Mergraote (Eijsden-Margraten) in Zuud-Limburg. Tot 1943 waor 't ein eige gemeinte. Daonao tot 1982 same mèt Groêselt (Gronsveld) en tot 2011 bij Eisde. In Riekelt wone 800 luuj.

## Gesjiedenis

## Bezeenswaerdig
* De kèrk ies 'n veurmalige kloasterkèrk oet 1883. 'n Ièw later zal ze de parochiekèrk weure, gewiejd aan de heilige Vincentius. Tot de jaore 60 van de 20e ièw waor 't ein baevaartsoord veur luuj oet Zuud-Limburg, Duutsjland en Belsj. Vincentius Ferrer weurt verièrd um genezing te kriege veur diverse krenkdes. Klein kinger krege daoveur de "Vincentiuszege".
* Kesjtièl Rijckholt mèt 'ne mieddelièwse tore oet de 14e ièw.
* 't Kloaster van de *[[zuuster (religieuze)|zuustersj]] ónder de Bäög* haet es petroanheilioge St. Joep. Allewiel fungeert 't es 'n verzörgings- en verpleeghoes van de Mestreechse congregatie. 
* Savelsbösj, 'ne hellingbösj van 240 ha, oetkiekend op 't Maasdal. 'n Informatiepaneel betreffende wandelinge sjteit bie de kèrk.
* In de Savelsbösj bevingk ziech 'n vuursjteinmien. In dees mien woort 3800 jaor veur Christus  vuursjtein gekap. Daovan maakde me in de prehistorie getuug. Staatsbosbeheer organiseert róndleidinge.

## Inweunersj
* Han van der Meer eigenaer van kesjtièl Riêkelt, TV-presentator same mèt zien vrouw, de sjriefster Annette Heffels.
Roet

'n **Roet** is in de mattemetik 'n twie-dimensjonale vörm mit veer gelieke ziej. Twie euverligkendje heuk zeen altied aeve groet. 't Is 'n bezunjere vörm van 'ne veerhook.

## Bezunjer Roete
*'n Veerkantj is 'n roet woebie alle heuk geliek zeen.

## Eigesjappe
*bie 'n roet snieje de diagonale zich in 't midde, en staon ze loedrech op ein.

*'t oppervlak van 'n roet weurt es volg beraekendj:
:*oppervlak* = *ieste diagonaal* × *twiede diagonaal* / 2

## Zuuch ouch
* Root (materie)
Elkerao

**Elkerao** (Nederlands: **Elkenrade**) ies 'n buurtsjap van Wielder (Wijlre) in de gemeinte Gulpe-Wittem in Zuud Limburg. 't Gehuch bevingk ziech in 't heuvelland (De Reusberg) aan de gelieknamige weeg rónd 'n sjplietsing van waeg tösje Wielder (Wijlre), Ees (Eijs) en Ezerhei (Eijserheide). 't Achtervoogsel rao (rade) wies nao gerooide plek. 

In Elkerao liegke 40 häöf en hoezer (2003), woa-ónder  'n aantal vakantie-appartemente, 'n boerderiej-camping, 'n keramiekatelier *De Pottekieker* en 'n tuincentrum *Hagelstein*. Ein aantal hoezer ies opgetrokke in Kundersjtein en vakwerk. Tege eine carrévörmige haof, (kundersjtein), sjteit 'n waegkruus.

Vanoet *Gasterie De Herberg* weure haufvaste-optochte ('ne zóndig in mièrt), Lente-wandelinge ('ne zóndig in april) en sjraveltochte ('ne zóndig in september)  georganiseerd.

## Dörpsvereiniginge
* Harmonie
Limburgia (planetoïed)

**(1383) Limburgia** is 'n planetoïed oet de hoofgordel tösse
Mars en Jupiter. Ze haet
'n diamaeter van 11.16 km.

Limburgia woor óntdek op 9 september 1934 deur de Hollese astronoom
Hendrik van Gent vanoet Johannesbörg. De nuuj planetoïed kreeg
doe es veurluipige aanduuding **1934 RV**. Later weurt ze verneump
nao de Latiense naom veur de provincie Limburg.

## Extern linke
* Limburgia bie 't NASA Near Earth Object Program
Betsehaove

**Betsehaove** of **Baetsehaove** (Nederlands: *Beertsenhoven*) is 'n buurtsjap van Wielder (Wijlre) in de gemèngte Gölpe-Wittem in Zuid Limburg.

De vief hoezer en häöf liegke langs de gelieknamige Baetsehaoverwaeg waeg tösje Sjtokkem en Gölpe. In 1840 woeëdt 't Beritzenhoven geneumd en woeënde d'r zieëve gezinne mit tezame vieftig luuj. In 2009 woeëne d'r nog zestieën.

Bezeenswaedig is 'n vakwerk-boerderie mit 'nne pas gerestaureerde roewe pannegieëvel, gelaege aan d'r voot van d'r Dolsberg, woeëop 'ne flora-rieke hellingbösj liegkt mit Orchideeë. Naeve dat hoes sjteit 'n ieuwe-aw den. Mit 'ne pleij dae awt gelaote is, dae vlak naeve d'r waeg liekt zónger hèk of breer. 

Midde in 't gehuch sjteit ei gesjmeed iezere veldkruuts van vuuër 1870, misjien ei examesjtök van 'ne lierling-sjmid. De toegangswaeg zunt mieëstal ónverharde waeg (gröbbe en grachte, de zoeëgeneumde haol waeg). Op minder es hónderd meter van de hoezer zunt 'n tieëntal brónne en brönnekes woeë water gehóld woeëdt vuuër 't hoeshawte en 't vieë. Later waore in Baetsehaove zieëve gegrave pötte, vief mit 'n pómp en twieë mit ei óphaol-mekaniek in ei pöthuuske.
Eëtenake

**Eëtenake** (ouch **Aetenake**) (Nederlands: **Etenaken**) is 'n naobersjap of gehuch van Wielder (Wijlre) in de gemengte Gölpe-Wittem in Zuid Limburg. 't Gehuch is op d'r daag van huuij aan Wielder vasgegreuijd. Waal sjtunt d'r witte plaatsjnaamborde. 

In 1840 besjtóng Eëtenake oet 65 hoezer, gelaege aan en um d'r groeëte waeg tösje Sjtröch, Sjoeënbrón en Wielder. Aan de uuëverkant van 't sjpaor liekt Vrómmerig. Alle waeg, die van dizze kant richting sjpaor loupe, kómme vanaaf 't plateau van Gen Berg (Ubaghsberg), Elkerao (Elkenrade) en IJzerhei (Eyserheide). D'r *Vrakelberg* en d'r *Rensberg* zunt huuëgtes van rónd de 170 meter baove AP. In de buurt van Aetenake verendere die waeg in haol waeg. 'ne Bekinde naam is de *Klapsjtraot*. Aan d'r uuëverkant van deze waeg sjteit e groeët waegkruuts mèt 'ne gekroeënde Christus taege 'n boerderie d´r Aetenaker Haof. Bezeenswaedig zint 'n aantal mergele en häöf en hoezer. Ouch Kundersjtein es boewmateriaal kump vuuër. Tot in de jaore 90 van d'r vurrige ieëw haw 't gehuch nog 'ne eige winkel, sjlechterie, sjoonsmaeker en tummerbedrief. Allewiel mótte de luuj nao Wielder of nao Sjin veur de waar.
Parallel aan d'r groeëte waeg sjtruimp de Guuël.
Kapolder

**Kapolder** (Nederlands: *Kapolder*) is 'n buurtsjap van Wielder (Wijlre) in de gemengte Gölpe-Wittem in Zuid Limburg. De vieftieën hoezer liegke in lintbeboewing aan d'r groeëte waeg van Wielder nao Wéttem. Aan éng zie van dae weeg bevingk zich de Guuël in 't Guuëldal en aan de anger zie 't huuëvelland. Hie liekt ouch kesjtieël Kartiels (Cartiels), langszie sjtruimp 'n ziebaek nao de Guuël. De buurtsjap Kartiels huuërt bie Wéttem.
Bläck Fööss

De **Bläck Fööss** ('bloate veut') ies 'n band oet Kölle, die zink in 't Kölsj. De band ies opgeriech in 1970 en ies allewiel ein van de bekèndste bands van Kölle in hun genre. De groep ies belangriek gewaes veur de herwaardering van 't Kölsj plat in de jaore 70.

't Repertoir besjteit neve vastelaovesnummersj oet schlagersj en pop. In 1985 houwe de Bläck Fööss 'n landelike hit in Duutsjland mèt 't leed *Frankreich, Frankreich*.

## Bandlede
* Karl Friedrich "Kafi" Biermann, zank, gitaar, sjlaagwerk (1995-2017) 
* Ralph Gusovius, sjlaagwerk, accordeon, zank (1995-2023)
* Günther "Bömmel" Lückerath, gitaar, banjo, mandoline, vioal, zank (1970-2023)
* Hartmut Priess, basgitaar, gitaar, mandoline (1970-2018)
* Peter Schütten, zank, sjlaagwerk (1970-2017)
* Erry Stoklosa, gitaar, sjlaagwerk, zank (1970-2023)
* Andreas Wegener, piano, synthesizer, accordeon, zank (saer 2005)
* Mirko Bäumer, gitaar, zank (saer 2017)
* Pit Hupperten, gitaar, zank (saer 2017)
* Hanz Thodam, basgitaar, zank (saer 2019)
* Christoph „Raudi“ Granderath, gitaar, mandoline, zank (saer 2020)
*Alex Vesper, sjlaagwerk (saer 2023)

In 1994 haet Tommy Engel, dae vanaaf 't begin bie de groep waor, de band verlaote. Willy Schnitzler moos vanwege artrose in zien heng in 2005 ophouwte en woort opgevolg door Andreas Wegener.

## Externe link

*Officieel website

## Rifferenties
Paumebuimke

|-
|
|-
|
|}
't **Paumebuimke ** (Nederlands:Palmboompje) ies de plantesoort *Buxus sempervirens* oet de Paumeboumfamilie. Oarsjprónkelik ies de plant aafkómstig oet 't Miedelands-ziègebeed, meh ze kump ouch veur in Zuud-Belsj, Frankriek en Ingeland. ’t Gesjlach Buxus (Latiens veur palmboum) tèlt 40 soorte.

## De plant
’t Sjtruukske ies greunblievend mèt tegeneuverein sjtaonde blaedsjes. Van bove dónkergreun glimmend, van óndere geelgreun. 't Paumebuimke weurt es tuinplant gekweek. 't Kènt, nao väöl jaore, tot boum oetgreuje. De bleuj ies greun-gaelig in gruupkes bie-ein, in mièrt en april. Klein blievende soorte were langs borderreng of es hègkskes geplant. Ze kènne in allelei vörme gesjnoeid were.
Vermeerdering gebeurt door sjtekke.

## Paumehout
’t Hout, paumehout geneump, kump van twiè Buxus-soorte. 
’t *Turks paumehout*, (boxwood of bux), aafkómstig van B. sempervirens, greujt in Europa en Azië, haet ’n zjwoarder en vaster kwaliteit es ‘t *East-London paumehout* of Cape box (B. macowan) oet 't zuje van Afrika. Vanwege zien fien nerve ies ’t lestig te sjpliete, meh good te bewèrke. De kleur ies liech tot sóms dónkergeel. ’t Duurzaam hout weurt gebruuk veur blaosintrumente, móndsjtökker daovan, sjaaksjtökker, boetseersjpatele, handvatte en sjtele van gereidsjap, lienetrèkkersj veur de sjoester en zaalmeker (vreuger), lineale en meetlatte, inlèkwerk, houtdrièjwerk en sjniejwerk.

’t 'Hout' van de palm haet ’n ander sjtructuur es dat van ‘ne loofboum of naoldboum en ies neet gesjiek veur tummer- of sjrienewerk.

## Folklore
Op 't fiès van Paumezóndig were de tekskes van dees plant gebruuk um paumepaosjes te versere. Tekskes were in de katholieke kèrk gewiejd um ze te gebruke ter aafwering van ónheil.
Ubberge

**Ubberge** ies 'n plaats in de Nederlandse gemeinte Groesbeek, provincie Gelderland. Ubbergen liek op de zuudoever van de Waal, ten oaste van Nijmege.

## Liegking en bezeenswaerdighede
Landsjappelik gezeen ies de gemeinte te verdeile in e heuvelechtig gebeed en, in 't noorde, e poldergebeed aan de Waal, woa-ónder de *[[Ooijpolder]]*. Hoag liegke de dörper Beek, Ubbergen  en Berg en Dal en de buurtsjap Smorenburg, lièg liegke Ooij mèt de buurtsjappe Groenlanden en Wercheren, Erlecom, Leuth, Persingen, Tiengeboden en Kekerdom.  

In Ubberge liegke (sjuus wie in Beek en in Berg en Dal) 'n groat aantal monumentaal villa's. Sómmige van die landhoezer liegke op de heuvel en kieke oet euver de polder. 'n Opvallend veurbeeld in Ubbergen ies de villa *Waalheuvel* oet 1925. 't Wiet protestants kèrkske van Ubbergen dateert oet de 15e ièw en ies neet miè es kèrk in gebruuk. 't Veurmalig Frans pensionaat ies 'n neogotisch kloaster bie de Villa ter Meer oet 1800 (allewiel in gebruuk es woon-wèrkpand *De Refter*). Tösje 1822 en 1929 woort in Ubbergen tol geheve um de besjtraoting van de zandweeg van Nijmege nao Cranenburg te betale; 't tolhuuske sjteit nog ummer.

## Historie
Bies 2015 waor Ubberge 'n zelfsjtandige gemeinte. Behalve 't dörp Ubberge hauw de gemeinte de kerne Beek (gemeintehoes), Berg en Dal (gedeiltelik), Erlecom, Gruunlande (Groenlanden), Kekerdom, Leuth, Ooij, Persinge (Persingen), Tiengeboje (Tiengeboden), De Vlietberg en Werchere (Wercheren).


Image:UbbergenVillaWaalheuvel.JPG|Villa Waalheuvel
Image:UbbergenKerkje.JPG|Kèrkske
Image:UbbergenTolhuisje.JPG|Veurmalig tolhuuske
File:REFTER-luchtfoto.png|Woon-wèrkpand *De Refter*, veurmalig Frans pensionaat


## Externe link
*Website van de gemeinte
Zuurstof

**Zuurstof** is e chemisch illemint wat bij kamertemperatuur in oongeboonde staot 'n kleurloos gaas is (meh in hiel groete concentraties weurt 't blaw vaan kleur). 't Is 't meis veurkoumend illemint op Eerd en ein vaan de veer noedzakeleke illeminte veur eerds leve (neve waterstof, koolstof en stikstof). In de atmosfeer kump 't veur oongeveer 18% in zuvere vörm veur (es twieledeg molecuul O2, of in de ozonlaog es dreiledeg molecuul ozon, O3), en in speurkes vaan kooldioxide (CO2, oongeveer 0.04%). Aon 't oppervlak, en meistal ouch in de atmosfeer, tröf me 't aon in water (H2O); wijer kump 't in de eerdkoors veur in hiel väöl oxides (veural siliciumdioxide, SiO2) en zoere (daorum de naom).

Zuurstof heet de eigensjap tot 't ziech mèt de meiste illeminte gemekelek verbint, gemekeleker es eder ander materiaol daan ouch. 'n Reactie mèt zoerstof neump me verbranding; chemisch gezeen valle dao ouch corrosie en oontsteking vaan springstoffe oonder.

Zuurstofverbindinge make e good deil oet vaan väöl levende organismes, in 't bezunder vaan de bieste. Zuurstof inaosemende organismes kóste miljarde jaore trök oontstoon doortot bacterië en archaeë, die zjus wie plante zuurstof es afvalproduk oetaoseme, zoeväöl kooldioxide umgezat hadde tot de atmosfeer vol raakde mèt zuvere zuurstof. 't Neet oontstoon vaan diereleve zouw op d'n doer 't leve op eerd tot 'n ind gebrach höbbe.

In minseleke techniek is zuurstof ouch vaan vitaol belaank. Verbrandingsmotore höbbe door hun werkprincipes per definitie zuurstof nudeg, die ze meistal oet de loch hole. In rakètte gebruuk me evels tanks mèt vloejbare zuurstof. Zuurstoftanks weure gebruuk veur lui die op extreem huugde, in aofgeslote ruimtes of oonder water wèrke.

Zuurstof woort in 1771 door de Zwitserse apotheker Karl Wilhelm Scheele oontdèk, mer de heroontdèkking door Joseph Priestley maakde 't pas in wijere krink bekind. De naom *oxygenium*, "zoer-verwèkker", woort gegeve umtot me iewelaank meinde tot alle zoere zuurstof bevatte en dit illemint nudeg waor um zoere te verwekke (inderdaod zit in de meiste zoere zuurstof, mer 't is neet nudeg um 'n zoer te vörme).
Zèlver

**Zèlver** (*zilver*) is e sjemisch elemint. 't Is 'n edel euvergaanksmetaol mèt 'n helder zèlverwitte kleur. Door ziene sjien, zien edelheid en zien sjeersde (0,079 ppm in d'n eerdkoors) is 't e gewèld en deur metaol. Zèlver trif me gewuunlik in mineraole aon, meh dèks ouch in zuver staot.

Zèlver vint zien touwpassing es seermetaol in munte, bijous en taofelcouvert, ummer gelegeerd mèt koper. Door de hendege touwnaome vaan de bevolking en 't verlaote vaan de metaole standaard is 't gebruuk vaan zèlver veur munte tot in de marsj trökgedrónge (veural gelegeheidsmunte vaan hoeg wierdes weure geslaoge). Industrieel touwpassinge vint 't in de analoog fotografie (en ouch de digitaal, es me foto's wèlt aofdrökke) en bij de productie vaan spegele. Zèlveramalgaam, 'n legering vaan zèlver en kwik die eve bove kamertemperatuur smèlt, woort vreuger väöl veur tandvöllinge gebruuk. 't Kump ouch veur in goudlegeringe; de meiste gouwe bijous gebruke groete kwantiteite zèlver, woedoor 't goud liechgeel vaan kleur weurt.

Zèlver heet twie natuurleke isotope, Ag-107 en Ag-109, die allebei prommenint aonwezig zien: Ag-107 nump 51,839% veur zien rekening en Ag-109 de euverege 48,161%. In de natuur koume ze altied doorein veur. Zèlver is 'nen oetstekende geleier vaan elektriciteit, beter es koper.
30 augustus

**Heiligedaag van [[Felix en Audactus]]**

## Gebeurtenisse
*257 - Paus Sixtus II volg paus Stephanus I op.
*1757 - In de Zevejaorige Oorlog vink de Sjlaag bie Gross-Jagersdorf plaats.
*1873 - De Oasteriekersj Julius von Payer en Carl Weyprecht óntdekke de eilandegroep Frans Jozefland. 
*1945 - In Hongkong weurt de Japanse bezètting door de Britte beëindig.
*1946 - De Duutsje deilsjtaat Rienland-Palts weurt opgeriech.
*1963 - In de VS en de Sovjetunie weurt de *[[hotline]]* in gebruuk genómme.
*1984 - De ièrsjte vluch van de Space Shuttle Discovery vink plaats.

## Gebore
*1334 - Peter I van Kastilië, keuning van Kastilië en León
*1748 - Jacques-Louis David, Franse sjilder
*1797 - Mary Shelley, Ingelsje sjriefster (*[[Frankenstein]]*)
*1852 - Jacobus Henricus van 't Hoff, Nederlandse chemicus en Nobelprieswinnaer
*1866 - George Minne, Vlaamse teikenaer en beeldhouwer
*1935 - John Phillips, Amerikaanse zenger, gitarist, en songwriter (euverleje 2001) (The Mamas and the Papas)
*1941 - Ton van Reen, Nederlandse sjriever
*1944 - Freek de Jonge, Nederlandse cabaretier
*1982 - Andy Roddick, Amerikaanse tennisser

## Gesjtorve
*1428 - Shoko, 101e keizer van Japan
*1483 - Keuning Lowie XI van Frankriek
*2005 - Henny van Andel-Schipper, saer 31 mei 2004 de oudste persoon van de waereld
31 augustus

**Heiligedaag van [[Paulinus van Trier]]**
**[[Nationale fièsdaag]] in [[Kirgizië]], [[Maleisië]] en [[Trinidad en Tobago]]**
    
Bies 1948 woort in Nederland op 31 augustus Keuninginnedaag gevierd. Nao de abdicatie van Keuningin Wilhelmina woort diet verplaats nao 30 april, de verjäördaag van Keuningin Juliana.

## Gebeurtenisse
*1888 - De Londense seriemaordenaer Jack the Ripper pleeg zien ièrsjte maord. 
*1897 - Thomas Edison kriet patent op de kinetoscoop, de ièrsjte filmprojector.
*1928 - In Berlien geit de *[[Dreigroschenoper]]* van Bertolt Brecht en Kurt Weill in première. 
*1940 - *[[Vrij Nederland]]* versjient veur 't ièrsj.
*1974 - De zièzendersj Radio Veronica en Radio Noordzee Internationaal sjtoppe noadgedwónge mèt hun oetzendinge. 
*1975 - Hennie Kuiper weurt in Yvoir waereldkampioen fietsrenne.
*1986 - 't Sovjet-passagierssjeep *Admiraal Nakhimov* boets in de Zjwarte Ziè tege 't vrachsjeep *Pyotr Vasev*: 398 doaje.
*1991 - Kirgizië reup de ónaafhenkelikheid oet.
*1994 - De lètste Sovjet-militaire vertrèkke oet Berlien.
*1997 - Diana Frances Spencer, de ex-vrouw van Kroanprins Charles van Groat-Brittannië, en häöre vrund Dodi Al-Fayed sjterve bie 'n auto-óngeluk in Paries.

## Gebore
*12 - Caligula, Romeinse keizer
*161 - Commodus, Romeinse keizer
*1811 - Theophile Gautier, Franse sjriever
*1870 - Maria Montessori, Italiaanse arts en pedagoge
*1880 - Keuningin Wilhelmina van Nederland
*1935 - Leen Pfrommer, Nederlandse sjaatscoach
*1949 - Richard Gere, Amerikaanse acteur

## Gesjtorve
*1422 - Hendrik V van Ingeland
*1867 - Charles Baudelaire, Franse sjriever en diechter
*1920 - Wilhelm Wundt, Duutsje psycholoog, psychiater, fysioloog en filosoof
*1963 - Georges Braque, Franse sjilder
*1986 - Henry Moore, Britse beeldhouwer
*1997 - Diana Frances Spencer, lid van 't Brits keuningshoes
Wijchen

**Wijchen** (oetsjpraok: *Wieche*) ies 'n plaats en gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeinte haet 'n oppervlak van 69,60 km² (daovan 1,98 km² water) en 41.896 inweunersj (1 januari 2007). Behalve de plaats Wijchen haet ze de kerne Alverna, Balgoij, Batenburg, Bergharen, Hernen, Leur en Niftrik. Wijchen liek ten zuudweste van Nijmege, aan de Maas. 

't Kesjtièl van Wijchen dateert oarsjprunkelik oet de 14e ièw en ies in 't begin van de 17e ièw in Nederlandse renaissancesjtiel herboewd. Van 1933 bies 1981 haet 't kesjtièl es gemeintehoes gedeend; allewiel haet 't 'n representatief functie en ies d'r 'n museum gevestig. 't Kesjtièl Hernen dateert oet de 14e ièw en ies wiènig verboewd of besjadig. Daodoor haet 't zien mieddelièws aanziech behouwte. 

## Gebore in Wijchen
*Roy Makaay, vootballer

## Externe link
*Website van de gemeinte
1 september

**Heiligedaag van [[Egidius]]**
**[[Nationale fièsdaag]] in [[Slowakieë]] en [[Oesbekistan]]**

## Gebeurtenisse
* 1257 - 't Collège van Robert de Sorbon in Paries, de toekómstige Sorbonne, weurt geëupend.
* 1761 - Wolfgang Amadeus Mozart traejt veur 't ièrsj in 't openbaar op.
* 1804 - De Duutsje astronoom K. L. Harding óntdèk de planetoïde (3) Juno. 
* 1887 - Emile Berliner vraog octrooi aan op de grammofoonplaat.
* 1914 - De lètste trèkdoef sjtörf in de deretuin van Cincinnati.
* 1923 - Japan weurt getroffe door 'n zjwoar aardbeving mèt 'n krach van 8,2 op de sjaal van Richter. Tokio en Yokohama weure bienao gans verwoes; d'r valle miè es 140.000 doaje. 
* 1934 - De Sjpelling-Marchant weurt ingeveurd in Nederland.
* 1939 - Nazi-Duutsjland vèlt Pole binne: begin van de Twiède Waereldoorlog. 
* 1941 - Alle Juudde bove de zès jaor in 't Duutsj Riek moete 'n juuddesjter drage. 
* 1985 - 't Wrak van de Titanic weurt gevónge in de Atlantische Oceaan.
* 1985 - Joop Zoetemelk weurt in Italië waereldkampioen fietsrenne.
* 1991 - Oesbekistan weurt ónaafhenkelik van de Sovjetunie.
* 2004 - In 'n sjoal in Beslan (Noord-Ossetië, Rusland) begint 'n terroristische gijzeling van hónderde sjoalkinger en ónderwiezersj.

## Gebore
* 1157 - Keuning Richard I van Ingeland
* 1653 - Johann Pachelbel Duutsje componis
* 1711 - Willem IV van Oranje-Nassau, erfsjtadhouwter van de Republiek van de Verenigde Nederleng
* 1920 - Hubert Lampo, Vlaamse sjriever 
* 1921 - Willem Frederik Hermans, Nederlandse sjriever
* 1925 - Roy J. Glauber, Amerikaanse natuurkunde, Nobelpries in de Natuurkunde 2005 (gestorve 2018)
* 1930 - Dick Raaijmakers, Nederlands-Limbörgse componis (gestorve 2013)
* 1957 - Gloria Estefan, Cubaanse zangeres
* 1962 - Ruud Gullit, Nederlandse vootballer
* 1964 - Petr Fiala, Tsjechische premier

## Gesjtorve
* 1067 - Boudewijn V van Vlaanderen, graaf van Vlaandere
* 1715 - Lowie XIV van Frankriek, keuning van Frankriek
* 1970 - François Mauriac, Franse sjriever
* 1981 - Albert Speer, Duutsje arsjitek en nazi-kopsjtök
Hannibal

De naom **Hannibal** of **Chan-i-bal** beteikent zoeget wie *genade vaan [[Baäl]]* in 't Fenicisch en Carthaags. 't Waor 'nen hendeg populaire naom in Carthago en woort daan ouch door mierdere Carthagers gedrage:

#Hannibal Mago, leijer vaan de Carthaagse expeditie naor Sicilië (409 v. Chr.);
#Hannibal Gisko, (roond 260 v. Chr.) aonvoerder in de Ierste Punische Oorlog;
#Hannibal Barkas (247 v. Chr. - 183 v. Chr.), waorschijnlijk de mies bekinde Hannibal, 'ne neef en adoptiefzoon vaan Hamilcar.

Daoneve kump de naom nog veur in later tije:
*In de historie:
**Abram Petrovitch Hannibal (1697-1781), Ethiopische prins en Russisch generaol.
*In de kunste:
**Hannibal Lecter, figuur vaan Thomas Harris (*Silence of the lambs*)
**Hannibal, toneelstuk vaan Christian Dietrich Grabbe.
**Hannibal Smith, leijer vaan *[[the A-Team]]*.
*In plaotsnaome:
**Hannibal, sjtad in Missouri.
**Hannibal, dörp in New York.
**Hannibal, sjtad in New York.
Passietied

De **passietied** ies bie de Katholieke de periode, die op Passiezóndig begint. Dat ies twiè weke veur de Paosje. In deze tied weurt speciaal aandach besjtaed aan 't lieje van Christus. Dit gebeurt in de liturgie, in 't passiesjpel en in de passiemuziek. Dat lètste ies de gezónge teks, dèks instrumentaal begeleid, van gedeiltes oet de evangelies. Die tekste höbbe betrèkking op 't lieje van Jezus Christus. Versjillende componiste höbbe dat op muziek gezat, zoa-es Johann Sebastian Bach mèt de Johannes-Passion oet 1723 en de Mattheus-Passion oet 1729 
De passieweek ies 't zelfde es Gooj week, ouch Sjtil week geneump, de 6 daag veur 't Paosfiès.
Passiemuziek

**Passiemuziek** ies de gezónge teks, dèks instrumentaal begeleid, van gedeiltes oet de evangelies. De tekste höbbe betrèkking op 't lieje van Jezus Christus, dat veural in de  passietied en de passieweek bie de Katholieke weurt herdach. 
## Gesjiedenis
Oarsjprónkelik woort de muziek einsjtummig gezónge. Rónd de 10e ièw óntsjteit 'n soort passiesjpel woa-in de zengersj ouch diverse rolle oetbeelde, zoa es 'ne vertèller, Christus, 't volk e.a. Dit weurt de *koraalpassie* geneump.

Rond 1500 ies de tied van de polyfone muziek. De passiemuziek weurt dan oetgebreid mèt harmonieë en mièsjtummigheid. Dan óntsjteit de *motetpassie*.
## Componiste en werk
In de 18e eeuw, componere Johann Sebastian Bach en Philip Telemann de *oratoriumpassie*, met mièsjtummige zank en orkes en prominente rolle veur de hoofrolsjpelersj.
De bekèndste zint de Johannes-Passion oet 1723 en de Mattheus-passion oet 1729 van Bach.
Stikstof

**Stikstof** is e chemisch illemint, wat bij kamertemperatuur versjijnt es 'ne kleur-, smaak- en reukloos gaas, en veur achenzeveteg procent in de eerdse atmosfeer veurkump. 't Kump ouch riekelek veur in alle levende wezes (oonder mie in aminozoere), en in versjèllende zoere en mineraole wie ammoniak (NH3), salpeterzoer (HNO3) en cyanides (Xn1(CN)n2).

Stikstof oontlient ziene naom aon 't feit tot 't euvergroet deil vaan de loch um us eweg die bij 't aoseme neet gebruuk kint weure oet dit gaas besteit. De Grieks-Latiense naom *nitrogenium* beteikent "salpeter-verwèkker", omdat deze stof veur e deil oet stikstofatome besteit.

## Touwpassinge
Ammoniak, salpeter(zoer) en cyanides weure in de industrie veur väöl versjèllende doele touwgepas; in kunsmes, veur explosieve, bij de raffinaasj vaan metaole etc. Zuvere stikstof weurt väöl gebruuk es me dinger steriel wèlt hawwe: allewel tot sommege bacterië stikstof oet de loch verbinde mèt ander illeminte kin geine levesvörm in zuvere stikstof euverleve. Umtot gaasvörmege stikstof direk mingk mèt de loch vaan boete gebruuk me vloejbare stikstof oonder hoegen drök en lieg temperatuur. Dit vint zien touwpassing bij de modernste veujselbewaoringstechnieke, bij 't opsloon vaan vloejbaar explosieve, bij de productie vaan (micro-)elektronica, bij de productie vaan rósvrij staol en bij 't oontsmette vaan vrattele.
Solfer

**Solfer** (ouch wel **z(j)wa(e)vel**) is e chemisch illemint, hurend bij de neet-metaole, wat bij kamertemperatuur oetzuut es geel kórrele mèt 'ne sterk penetrante, oonplezerege reuk, dee evels neet vaan de solfer zelf kump meh vaan 'n oxide wat 't vörmp. De kórrele kinne versjèllende kristalstructure aonnumme. Gesmolte solfer heet evels 'n bloodroej kleur, bij verbranding kleurt de vlam helblaw. Wat wijer aon vloejbare solfer opvèlt is tot de viscositeit euver e bepaold trajek touwnump naomaote 't helder verwermp weurt, dewijl me 't tegeneuvergestèlde zouw verwachte.

Solfer vint me in de aminozoere cysteïne en methionine en daorum is 't veur bieste oonmisbaar, al is 't ouch mer in klein kwantiteite. De mins haolt 't oonder mie oet eier. Väöl solferverbindinge vervojle 't milieu evels sterk, veural doortot ze zoere rege veroorzake.

't Illemint kump hei en dao in gedege touwstand veur, dèks bij wermwaterbrónne. Wijer is 't veural te vinde in geboonde touwstaand, mèt iezer es pyriet (FeS2), mèt kwik es cinnaber (HgS) en mèt loed es galeen (PbS). Rotte eier oontliene hunne staank aon 't gaas waterstofsulfied (H2S); 'n aander gaas, solferdioxide (SO2), heet oongeveer dezelfde reuk. Solferzoer (H2SO4), e sterk zoer, en solferigzoer (H2SO3), e zwak zoer, vinde touwpassinge in de industrie. Ander touwpassinge vaan solfer zien v'r in kunsmes, in zwegele, in insecticides. Door de sterke miljeuvervojling en de helle staank en klein gezoondheidsrisico's nump 't gebruuk vaan solfer in hoeshawweleke veurwerpe aof.
Amb Mofert

Mit **Amb Mofert** kónne versjillendje dinger bedoeldj waere.
* De gemèndje Amb Mofert inne Nederlandse provincie Limburg (1994-2006).
* 't Amb Mofert. E bestuursdistrik (1277-1794).
Koper

**Koper** is e sjemisch elemint. 't Is e haafedel euverganksmetaol, in dezelfde gróp es zèlver en goud. De naom is aofkumsteg vaan *aes cyprum*, "erts vaan Cyprus".

## Eigesjappe

Koper heet 'n kinmerkende roej kleur, woemèt 't ziech vaan de meiste ander metaole oondersjeit. Koper bint ziech oonder kamertemperatuur in vochtege umgeving gemekelek mèt zoerstof, 't complex vaan koperoxides wat zoe oontsteit is greun vaan kleur. Anders es iezer ros koper neet door, zoetot 't oxied, dèks *kopergreun* geneump, es e besjèrmläögske deent. Koper is hendeg geleiend; 't eineg bekind elemint wat beter geleit is zèlver. Um dees kwaliteit weurt 't ouch hiel väöl touwgepas (zuug oonder). Koper kump in twie natuurleke isotope veur, 63Cu en 65Cu, die in 'n verhajding vaan oongeveer 2:1 veurkoume. Daoneve gief 't nog hiel väöl ander, kunsmaotege isotope, die allemaol hoeg radioactief en instabiel zien (de meiste höbbe haafwierdetije vaan e paar minute of minder).

Koper kump in de groond wel gedege veur, es mineraol, meh besteit veural in versjèllende verbindinge.

## Verbindinge
Koper kint twie oxides, koper(I)oxied (CuO, zwart) en koper(II)oxied (Cu2O, roed). Mèt waterstof weurt 't oxied koper(II)hydroxied (Cu(OH)2, blaw) gevörmp. Ouch sulfaote (wie kopervitriool, CuSO4(H2O)5), carbonaote en chlorides (wie koper(II)chloride, CuCl2(H2O)2) koume väöl veur. Väöl vaan die verbindinge zien hoeggifteg.

## Legeringe
Koper is vaan väöl legeringe 't hoofbestaand of 'ne belangrieke component. De ajdste daovaan is broons, koper mèt te hoegste 10% tin touwgevoog. Dit maak 't koper sterker en de kleur geler. Messing, ouch dèks *geel koper* geneump, is 'n alliaasj vaan koper en zink. 't Zinkgehalte kin variëre vaan 5 tot 35 percint. Messing, wat bij benaodering de kleur vaan goud heet, weurt väöl es 'n soort goud-surrogaot gebruuk. Um 't te versterke voog me wel ins aluminium touw. Kopernikkel is natuurlek 'n alliaasj vaan koper en nikkel (10 tot 30 percint of mie), mèt 'n zèlverkleur. Soms weure nog ander metaole touwgevoog um 't koper te versterke, wie cadmium, chroom of loed.

Koper zit gewoenlik ouch in zèlveralliages, um 't te versterke, en soms in goudlegeringe, wat 't goud 'n oranje kleur gief (roed goud).

## Touwpassinge
Koper is ein vaan de ajds bekinde metaole, bei de meiste volker is 't al langer bekind es iezer. Väöl besjavinge höbbe 'ne kopertied gekind; die in eus streike evels neet: hei lierde me koper kinne in de vörm vaan broons.

Allewijl kint koper e groet aontal touwpassinge, die veural gebruuk make vaan zien groete pletbaarheid en gooj geleiing. Me vint 't väöl in hoes, es koperdraod, 't binneste vaan elektriciteitkabele. Ouch vaan elektromagnete is 't e belangriek bestanddeil. 'ne Bliksemaofleier is gemaak vaan 'ne koperen draod dee laanks e gebouw aoflöp. Es de bliksem 't koper eine kier getróffe heet zal de res vaan 't gebouw door zien väöl slechtere geleiing neet of aamper weure aongetas. Decoratief weurt 't väöl gebruuk in serade en sóms in standbilde ('t Vrijheidsbild in New York bevat 90 tón koper). Bij muntgeld weurt 't dèks veur lieger muntwierdes gebruuk. In kopere bloosinsturminte vint me 't trök es messing.
Waver

**Waver** (Frans: *Wavre*, Waals: *Wåve*, *Auve*) ies de hoofsjtad van Belzje provincie Waals-Brabant. De gemeinte Waver haet 'n oppervlak van 41,80 km² en 32.072 inweunersj (1 juli 2005). Behalve de sjtad Waver haet de gemeinte nog de kerne Limal en Bierges. De sjtad liek in 't arrondissement Nijvel en aan de Dijle. 

## Sjtadsfuncties
Waver ies es provinciehoofsjtad 'n administratief centrum. 't Ies 'n verzörgingscentrum veur de umgeving. Ouch haet de sjtad 'n woonfunctie veur forenze nao Brussel. In Waver liek 'n belangriek zendsjtation mèt antennes en zendmaste veur mieddegolf- en FM-radio en veur televisie van de RTBF en de VRT. 't Pretpark Walibi Belgium trèk väöl toeriste. 

## Sjtadsbeeld en bezeenswaerdighede
De sjtad haet neet hendig väöl ouw geboewe, meh toch liegke d'r 'n aantal intersante bezeenswaerdighede. De kèrk *Saint-Jean Baptiste* ies geboewd in gotische sjtiel en haet 'ne 17e-ièwse tore mèt 'n carillon van 49 klokke. 't Sjtadhoes ies gevestig in 'n veurmalige kloasterkèrk in baroksjtiel. Aan 't sjtadhoes sjteit 't beeldsje van de *Maca*, e jungske dat de balustrade van 't geboew op klump; nao diet beeldsje weurt de sjtad *cité du Maca* geneump.

In de wiek Neerwaver (*Basse-Wavre*) liek de barokke baevaartskèrk van Slevevrouw van Neerwaver, mèt 'n relieksjrien dat saer de 16e ièw jaorliks in de processie *Grand Tour* door de umgeving geveurd weurt.

## Historie
In Waver haet me 'ne groate Romeinse villa oet de ièrsjte ièw gevónge. 

Pas in de èlfde ièw vink me obbenuujts get euver Waver in de historie. In daen tied óntsjting de plaats es e handelscentrum op de waeg Brussel-Name en Leuve-Nijvel. Doe woort ouch 't gehuch Nederwaver (tegewoordig 'n wiek van de sjtad) belangriek es Mariabaevaartsoord.

Op 18 en 19 juni 1815 vóng hie de sjlaag bie Waver plaats; deze sjlaag tösje de Franse en de Pruusje begoes op dezelfden daag es de sjlaag bie Waterloo. 

De gemeinte Waver óntsjtóng bie de gemeintelike herindeilinge van 1977, wie Waver woort samegevoog mèt de veurmalige gemeintes Bierges en Limal. In 1995, wie de ouw provincie Brabant gesjpliets woort in e Vlaams en e Waals deil, woort Waver provinciehoofsjtad.

## Externe link
*Website van de gemeinte
Amb Mofert (bestuursdistrik)

't **Amb Mofert** is ontstange wie de Hieërlikheid Mofert euver ging nao 't Graafsjap Gelder. Op 4 augustus 1277 sjónk Hendrik van Gelder de Hieërlikheid Mofert aan ziene naef Reinoud I van Gelder, ónger veurbehaad van vruchgebroek. Vanaaf det moment besteit 't Amb Mofert es bestuursdistrik in 't Euverkwarteer van Gelder. 't Amb bestóng doe oet De Nuujsjtad en de stad Lin en de dörpe Ech, Vlorp, Roostere, Postert en Berg ane Roer. In de breve wo-in Hendrik van Gelre aafstandj duit van zien bezittinge weurd de plaats Mofert nag neet geneump.

## Zie ook
*Juffer-zónger-Kop
Uden

**Uden** (Braobants: *Uje*) is 'n plaots en veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant, mèt zoeget 36.000 inwoeners. De gemeinte Uden, boe ouch de dörper Odiliapeel en Volkel oonder vele, is in 2022 opgegaange in de nui gemeinte Maashorst, boe Uden de hoofplaots vaan woort.

## Stadsfuncties
Uden is in zekere zin 't verzörgingscentrum in Noordoos-Braobant, al is 't sterk in concurrentie mèt de primair centra Nimwege, Den Bosch en Eindhove. Logistiek deit 't daoveur oonder, umtot Uden neet mèt d'n trein te bereike is; de veurnaomste touwgaanksweeg is d'n A50. Bij Uden ligk de Vleegbasis Volkel, e belaangriek militair vleegveld. In Uden is nog ummer e kloester gevesteg vaan de Orde vaan 't Heileg Kruus. In de planne veur Ruimteleke Ordening is väöl aondach veur de oontwikkeling vaan 'n steideleke regio Uden-Veghel-Boekel.

## Stadsgeziech

Es aajd dörp heet Uden neet väöl aw monumentaol gebouwe. De aw gotische Pieterskèrk woort in 1886 bij 'ne brand zwoer versjendeleerd en denao aofgebroke, boenao me 'n nui Pierskèrk in eclectische stiel bouwde (zuug nevestoonde foto). Ander bezeenswierdeghede zien de abdij Maria Refugie en 't natuurgebeed De Maashorst.

## Historie
Wie väöl plaotse in Noord-Braobant waor Uden al in prehistorische tije bewoend. Uden duuk in de vreug Middeliewe op es *Uot*, in 1190 es *Uthen*. Dees lèste vermelding kump veur in 'n acte vaan de graof vaan Zutphen, dee de hierlekheid Uden erkint. Dees hierlekheid bleef tot 1324 zelfstendeg; in dat jaor woort ze bij 't Land vaan Ravenstein gevoog, wat in 1397 weer Kleefs gebeed woort. Dees situatie doort e paar iewe, tot in 1629 't gebeed in de Neuberger Palts kump. Mèt de Vrei vaan Munster in 1648 blijf de aw Hierlekheid Ravestein in boetelendse han; de State-Generaol kriege hei gein zègkesjap en de abdij vaan de Kruusbroeders maag blieve bestoon. Pas in 1805 weurt door 't Frans bewind de hierlekheid bij de Nederlen gevoog. Vaanaof 1815 maak Uden deil oet vaan de provincie Noord-Braobant. In d'n Ierste Wereldoorlog is in Uden e vlöchtelingekamp veur Belzje gevesteg. Nao d'n Twiede Wereldoorlog weurt Uden es greujkern avant-la-lettre aongeweze en bereik 't zienen huiegen umvaank. Heidoor verdwijnt de keerseteelt, die decennia- of wel iewelaank de Udense economie gedomineerd heet. In 2022 weurt Uden mèt Landerd samegeveug tot de nui gemeinte Maashorst.

## Gebore in Uden
* Cheryl Maas, Nederlandse snowboardster
Valkeswaerd

**Valkeswaerd** (officieel Nederlands: **Valkenswaard**) is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in 't zuidooste vaan de Nederlandse provincie Noord-Braobant, tege de grens mèt Belsj Limburg, ten zuie vaan Eindhove. Op 31 mei 2009 had de gemeinte 30.776 inwoeners 't oppervlak bedräög 56,50 km2 (daovaan 1,15 km2 water). Neve Valkeswaerd heet de gemeinte nog de kerne Borkel en Schaft en Dómmele (Dommelen).

## Functies
De industrie in Valkeswaerd is allaank op zie retour. 'ne Veurnaomen industriële werkgever is de Dommelsche beerbrouwerij, oonderdeil vaan Interbrew. Es forenzeplaots veur Eindhove is Valkeswaerd allewijl belaangrieker.

## Historie
Valkeswaerd huurde oets bij Waalre, de aw naom is daan ouch *Wederle*. In vreuger tije sprak me vaan *Verkesweerd*, umtot in 't dörp 'n groete verkesmert waor. Wie later dit dörp väöl valkeneers veurtbrach en dao-um bekind góng stoon veranderde de naom in *Valkesweerd*.

Op 1 mei 1934 woorte de gemeintes Borkel en Schaft en Dómmele aon Valkeswaerd tougevoog.

## Gebore in Valkeswaerd
* Pieter van Geel, politicus (CDA)
* Jan Tops, springrijer
* Dominique van Hulst ("Do"), zengeres
Hieërlikheid Mofert

De **Hieërlikheid Mofert** haet bestange van halverwaege de dertieënde ieëw toet 1277. Wienieë de Hieërlikheid próntj is ontstange, is neet gans dudelik. De hieërlikheid bestóng oet 'n aantal gebiede, die ieërs bie 't Graafsjap Gelder huuerdje, wo-ónger Berg ane Roer, Vlórp, Lin, Ech en Mofert.

## De hieër van Mofert
Hendrik van Gelder, de jóngste zoon van graaf Gerard III van Gelder haet dees Gelderse gebiede in zien bezit gekrege. Hae waas d'n ieëste Hieër van Mofert en wuuertj daoróm ouch döks *Hendrik van Mofert* geneump. Hendrik boewdje róndj 't jaor 1260 't Kestieël Mofert. De Hieërlikheid is denouch verneump nao dit kestieël. Op 4 augustus 1277 sjónk Hendrik zien bezittinge aan ziene naef graaf Reinoud I van Gelder. De hieërlikheid huuerdje hiemit op te bestaon en 't waerdje Amb Mofert, 'n bestuursdistrik in 't Euverketeer van Gelder. Hendrik waas daodoor zoeawaal d'n ieëste es de lèste echte Hieër van Mofert. De titel besteit waal nag ummer. Op dit memènt haet Kuueningin Beatrix de titel *Vrouwe van Mofert*.
Mofert

Mit **Mofert** kónne versjillende dinger bedoeldj waere.

*De stad Mofert. 'n Stad in de Nederlandse provincie Limburg.
*'t Kestieël Mofert. 'n Kestieël dunbie de stad Mofert.
*De Hieërlikheid Mofert. 'n Hieërlikheid in de middelieëwe. (?-1277)
*'t Amb Mofert. 'n Bestuursdistrik in 't Euverkwarteer van Gelder. (1277-1794)
*De gemèndje Amb Mofert. Veurmalige gemèndje in de Nederlandse provincie Limburg.(1994 t/m 2006)

## De naam ''Mofert''
De naam *Mofert* kump in versjillende variaties veur. Vreuger nome de luuj 't bliekbaar neet zoea nej mitte spelling van plaatsname. Anger variaties vanne plaatsnaam *Mofert* zeen: *Montfort* (de hujige Nederlandjse naam van Mofert), *Monfort*, *Monford*, *Moford*, *Monfoird*, *Monffoirt* en *Montfoort*. De spelling *Mofert* kump in middelieëwse documente neet veur en duuk pas in 1906 op. In vastelaovesgezèt "Den Uul van den Grauwert" van det jaor wuuertj veur 't ieës *Mofert* gesjreve. 

### Verklaoringe
D'r zeen versjillende verklaoringe veur de naam te gaeve. Bei theorieje kónne ouch de naam van de stad Montfoort inne provincie Utrecht verklaore.

#### Montfort
De naam *Montfort* kan 'n sametrèkking zeen van *Mons Fortis*, waat letterlijk *sterke berg* of *versterkte berg* beteikendj. *Montfort* waas in de tied det Kestieël Mofert geboewd waerde 'ne mode-naam veur kestieële. In Frankriek ligke nag gans get kestieële en plaatse mit dezelfde naam. *Mont* kan behalve *berg* ouch de beteikenis van 'n burch höbbe. Dan zów *Montfort* beteikene *sterke burch*.

#### Montfoort
'n Anger theorie is mieë gebaseerdj op *Montfoort*, wobie *foort* of *voort* 'n doorwaadbare plaats in 'n rivier beteikentj. Tösse Kestieël Mofert en de stad Mofert zów 'n doorwaadbaar plaats mótte zeen gewaes in 't Vlaot. Montfoort zów dan *de berg bie de voorde* of *de burch bie de voorde* kónne beteikene.
Vught

**Vught** is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant, ten zuie vaan De Bos, mèt 'n oppervlak vaan 34,46 km2 (daovaan 0,51 km2 water) en 'n bevolking vaan 26.014 op 1 april 2016. Binne de gemeinte Vught ligke ouch 't dörp Cromvoirt en 't gehöchter Bergenshuizen en Loveren.

## Gemeinteleke functies
Vught is 'n forenzeplaots, in hoeg maote veur welgestelde lui, die es veurstad vaan De Bos functioneert. Binne de gemeintegrenze ligk de bes beveilegde gevaangenis vaan Nederland, de Penitentiaire Inriechting Vught. De stad heet 'n spoorweegstatie aon de lien De Bos-Eindhove. Door Vught lup ouch de N65 vaan De Bos nao Tilburg. 

## Dörpsaonziech

Vught heet väöl nuibouw, meh de dörpskern is redelek bewoerd gebleve. De kèrk steit in originele Kempese gotiek. 't Raodhoes woort in 1901 es villa gebouwd en woort in de jaore daarteg door de gemeinte oonteigend. In de umgeving ligk 't Renaissancekestiel Maurick. Väöl vaan 't gemeinteoppervlak is bebos; in dit bosgebeed ligke e groet aontal villa's. Op de fusilladeplaots vaan 't aw concentratiekamp steit allewijl 'n oorlogsmonumint.

## Historie
*Vught* is 'ne nevevörm vaan "vocht"; de bojem is hei vaanaajds vochtig in verglieking mèt de druug Pieël. In de Roemeinsen tied moot Vught ouch mie es 'n doorsnei nederzètting zien gewees, wie bliek oet 'n vons vaan aw Roemeinse munte in 1961. In de vreug Middeliewe waor de plaots vaan groet regionaol belaank: in 1028 kraog ze muntrech, in 1050 tolrech.

In 1933 woort de gemeinte Cromvoirt aon Vught touwgevoog. In d'n Twiede Wereldoorlog laog in Vught e concentratiekamp; dit woort later es woenplaots veur Molukkers gebruuk. Vught stoont ouch bekind um de villa de Zionsburg, die op 7 december 2003 gans aofbrande. Heibij kaom de kestielhier dee 't pand bewoende, Ewald Marggraff, um 't leve. Allewijl stoon allein nog de mör euvereind. 

## Gebore in Vught
* Jan Pijnenburg, drummer vaan Doe Maar
* Joost Prinsen, tv-prizzentator

## Externe link

* Website vaan de gemeinte
Waalre

**Waalre** is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant, wat deent es veurstad vaan Eindhove, boevaan 't ten zuie ligk. 't Groondoppervlak vaan Waarle is 22,19 km2; op 1 januari 2006 woende hei 16.505 lui. Neve de kern Waalre ligk ouch 't dörp Aalst in de gemeinte.

In 1923 woort de gemeinte Aalst aon Waarle touwgevoog.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte Waalre