open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bieëmelerberg

De **Bieëmelerberg** ies 'ne heuvel in 't Heuvelland, get ten oaste van 't dörpke Bieëmele.

## Landsjap
De Bieëmelerberg liek op de euvergank tösje 't mieddeterras van de Maas nao 't Plateau van Mergraote. 't Oppervlak bedreug 7 ha. 't Terrein ies in vreuger tieje bebösjt gewaes, meh woort miè en miè gebroek es gemeinsjappelike grónd veur sjäöp te laote graze. Dao kaom in 1923 e ing aan. In 1942 woorte de ièrsjte deile aangekoch door Sjtiechting 't Limburgs Landsjap. Saer 1979 graze Mergellandsjäöp weer op de hellinge, zoadat 't typische ope karakter van diet landsjap behoute blief.

In 't gebied bevinge ziech in totaal vief mergelgrotte, woavan veer óndergrónds en ein bovegrónds. Anger typische landsjapselemente zint hol waeg en kiezelkoele.

## Geologie

Op en róndum de Bieëmelerberg kump kalksjtein aan 't oppervlak, wat kriet oet de Formatie van Mesjtreech ies. Dao bovenop liek e mengsel van grind, zand en löss. De löss ies 'n eolische aafzetting van de Formatie van Boxtel, dus getransporteerd gewaore door de wind. 't Grind en 't zand dao-ónder zin fluviatiel aafzettinge van de Formatie van Bieëgdje, dat wilt zègke, aafgezat door vleujbaar water van de Maas. Dao-ónder liegke leimechtige zande oet de Formatie van Tongere en versjillende soorte kalksjtein oet de Formatie van Mesjtreech, woa-ónder Kalksjtein van Meersje, Kalksjtein van Nekum en Kalksjtein van Emael.

## Flora en fauna
De heuvel ies door de biezónder samesjtelling van de baom riek aan plante en bièste. 't Ies in Nederland de einige vindplaats van de berggamander (*Teucrium montanum*), dae in de umgeving wiejer allein veurkump op 't Belsje gedeilte van de Sint-Piètersjberg en op inkel plekke in de Ardenne. Me kint hie 't kleunkske vinge, meh ouch versjillende herdisse en e groat aantal insekte, woa-ónder vlindersj. 

In de mergelgrotte houte versjillende soorte vleermuus hunne wintersjlaop. De berg ónderdeil van e Natura 2000-gebied.

## Fietsrenne
De Bieëmelerberg ies mièrder kière opgenome gewaes in de klassieker Amstel Gold Race. De etappe geit euveriges neet euver de Bieëmelerberg, meh euver de Krekelberg, dae dao kórtbie liek en op de ièrsjgeneumde berg oetkiek. 't Ies de 23e klim nao de Geulemerberg en veur de Wolfsberg.

## Extern linke
* Webpagina euver de Bieëmelerberg op de website van 't Limburgs Landsjap
Monero

**Monero** (afkorting: **XMR**) is un cryptovaluta die in 2014 is gelanseerd. Monero steit bekind um zien focus op privacy, anonimiteit en ontraceerbaarheid. Dit beteikent tot transacties mit Monero väöl meujeleker te tracere zien es mit väöl aandere digitale valuta’s, wie Bitcoin.

## Technologie

Monero is gebouwd op un open-source platform en gebruuk de blockchain-technologie, zjus wie väöl aandere cryptovaluta’s. Wat Monero uniek maak is de meneer boe-op zien privacy weurt besjermp. Dit weurt bereik door middel vaan technieke wie ringhandtekeninge, stealth-adresse en vertrouweleke transacties.

**Ringhandtekeninge:** Dees techniek combineert ‘n bepaolde transactie mit väöl aandere meugeleke transacties, boedoor ‘t lesteg is um de echte bron vaan de transactie te tracere.

**Stealth-adresse:** De ontvanger vaan ‘n betaoling krijg ‘n uniek adres touwgeweze dat allein veur dee transactie weurt gebruuk. Heidoor blief de identiteit vaan de oontvanger anoniem.

**Vertrouweleke transacties:** Dees methode zörg d’r veur dat de bedraoge die veur ‘n transactie zien gebruuk, neet publiekelik zichbaar zien op de blockchain. Dit vergroet de privacy vaan beide partije in ‘n transactie.

## Waarde en volatiliteit

Zo wie mit aandere cryptovaluta’s is de waerde vaan Monero erg volatiel. De pries vaan Monero kin snel stijge of dale aafhankelik vaan vraog en aonbod. Investeerders en gebrukers kieke dèks nao Monero es ‘n veiligere optie es ze anonimiteit waardere, veural in vergelieking mit Bitcoin, boe transacties publiekelik traceerbaar zien.

## Gebruuk en acceptatie

Monero weurt dèks gebruuk in situaties boe anonimiteit belangriek is, wie bij lui die zich zörg make euver hun privacy of in len boe de censuur streng is. Heidoor heet Monero ouch ‘n reputatie gekrege es e middel veur bepaolde illegale activiteite.

In de normale handel is de acceptatie vaan Monero beperkter es, bij veurbeeld, Bitcoin, vanwege de extra laoge vaan beveiliging en ingewikkeldere technologie. Toch zien d’r online winkels en deensverleners die Monero es betaolmiddel acceptere, veural in de op privacy geriechte gemeinsjappe.

## Kritiek

Monero weurt dèks bekritiseerd veur zien focus op anonimiteit. Dit maak de munt aantrèkkelik veur lui die betrokke zien in illegale handel, witwassen of belastingontduiking. Dit heet geleid tot ‘t feit dat Monero in sommige lande oonder strik controle woort geplaots of zelfs verboje.

Daoneve is Monero, wie aandere cryptovaluta’s, vatbaar veur kritiek vanwege ‘t energieverbruuk vaan ‘t mijnbouwproces. Toch is Monero-mining minder gecentraliseerd in vergelieking mit Bitcoin umtot Monero un algoritme gebruuk dat is ontworpe veur mining mit gewoene computers in plaats vaan gespecialiseerde apparatuur.

## Referensjes


## Externe koppeliengn
* Monero-projek In Nederlands en Ingels
Michiel de Ruyter

**Michiel de Ruyter** (24 maart 1607 – 29 april 1676) waor eine vaan de bekindste en bekwaamste admirale in de gesjiedenis vaan de Nederlandse marine, bekind um zien leidersjap tiedens de 17e-iewse Anglo-Nederlandse Oorloge. De Ruyter, gebore in Vlissingen, Zieland, begós zien maritieme carrière es ‘n jonge matroos en ging geleidelek door de geledere vaan de Nederlandse handels- en marinevloot.

De Ruyter steit veural bekind um zien strategische briljantiteit in sjeepsjlaag, veural tiedes de Tweede en Derde Anglo-Nederlandse Oorlog (1665-1667, 1672-1674). Ein vaan zien belangriekste prestaties waor de aanval op Chatham in 1667, boe zien vloot deep in de Engelandse rivier de Medway doordrong, versjèllende Ingelse sjepe verwoesde of veroverde en ‘ne vernederende klap gaof aon de Ingelse marine.

Es commandant vaan de Nederlandse vloot speelde de Ruyter ‘ne cruciale rol in ‘t beveile vaan de Nederlandse marienedominatie en ‘t verdedige vaan de Nederlandse Republiek tege boetelandse bedreiginge. Heer waor ouch betrokke bij veldsjlaag tege de Franse en Spaanse vlote en oondernaom missies um Nederlandse handelsroutes en -kolonies te besjerme.

In 1676 raakde de Ruyter doejelek gewond tiedes de Slaag bij Agosta tege de Franse vloot in de buurt vaan Sicilië. Kort daonao steerf heer, en zien erfenis es ein vaan de groetste marinecommandante vaan zien tied blief in de Nederlandse gesjiedenis en maritieme traditie.

## Referensjes
Franklin Graham

**William Franklin Graham III** (Asheville (North Carolina), 14 juli 1952) is 'nen Amerikaansen dominee en evangelis.

Heer is de zoon vaan Billy Graham.

## Externe link
* Franklin Graham, Billy Graham Evangelistic Association
Benjamin Netanyahu

**Benjamin Netanyahu** (Tel Aviv, 21 november 1949) is 'nen Israëlische politicus vaan de Likud-partij.

Sinds 29 december 2022 is heer premier vaan 't land. Vaan 1996 bis 1999 en vaan 2009 bis 2021 waor heer auch premier.

## Externe link
* Benjamin Netanyahu, Britannica
Cornelis Tromp

**Cornelis Tromp** (9 september 1629 – 29 mei 1691) waor ‘ne prominente Nederlands marineofficier in de 17e iew, veural bekind um zien deens in de marine vaan de Nederlandse Republiek en later in de Deense marine. De zoon vaan de bekinde admiraal Maarten Tromp, volgde heer in de vootsjpaore vaan ziene pap en woort e sleutelfiguur in versjèllende groete marineconflicte, boe-oonder de Anglo-Nederlandse Oorloge en de Scandinavische Oorlog.

Cornelis Tromp waor bekind um zien agressieve en ongevreesde leiersjapsstijl. Heer begós zien carrièr in de marine in de jaore 1640, boe heer deende oonder ziene pap, en kreeg al gaw ‘n reputasie vaan dapperheid. In de Twiede Anglo-Nederlandse Oorlog (1665-1667) speelde heer ‘ne sleutelrol in versjèllende belangrieke zeesjlaag, boe-oonder de Veer-daagse en de Twieë-daagse zeesjlaag op de Noordzee. Zien rivaliteit mit collega-admiraal Michiel de Ruyter markeerde zien vreuge carrière, hoewel ze oeteindelik wederzijds respek oontwikkelde.

Tromps ambitie brach häöm in conflict mit politieke en militaire leiers, mer door zien vaardighede koos heer nao de doed vaan De Ruyter in 1676 de Nederlandse vloot aonveure. Tiedens de Scaanse Oorlog (1675-1679) deende heer de Deense marine es admiraal-generaal en heet bijgedrage aan versjillende euverwinninge tege de Zweedse marine.

Ondanks zien soms controversiële carrière woort Cornelis Tromp door de Deense keuning tot ridder, kreeg heer versjèllende ier en woort heer e invloodrieke figuur in de Europese marineoorlog. Heer steerf in 1691 in Amsterdam, en leet e nalaof achter es ein vaan de dapperste en bekwaamste Nederlandse admirale vaan de 17e iew.

## Referensjes
Billy Graham

**William Franklin (Billy) Graham Jr.** (Charlotte (North Carolina), 7 november 1918 bis Montreat (North Carolina), 21 fibberwarie 2018) waor 'nen Amerikaansen dominee en evangelis.

## Externe link
* Billy Graham, Britannica
1517

1516 - **1517** - 1518

## Gebäörtenisse
* *gein datum* - De Osmaanse Turke oonder Selim I lieve 't Mamelukkesultanaot vaan Egypte in. Umtot de Mamelukke ouch Mekka controlere, neump d'n Osmaanse sultan ziech vaanaof noe kalief.
* *gein datum* - Via de Portugees Fernão Pires de Andrade kaome de Europese handelsbetrèkkinge mèt Hongkong op gank.
* *gein datum* - Medemblik woort geplunderd door e leger vaan Drentse en Friese kapers.
* 14 miert - Enschede weurt bijnao gans door 'ne stadsbrand verweus.
* 31 oktober - Martin Luther nagelt zien 95 stèllinge op de kèrkdeur vaan Wittenberg, 't begin vaan de Reformatie.

## Gebaore
 
## Gesjtorve
* 17 miert; Maria vaan Aragón en Catilië (35) - Keuningin vaan Portegal.
* 26 miert; Heinrich Isaac (oong. 67) - Oersprunkelek Vlaomse, in Duitsland en Italië wèrkende componis vaan talloes kèrkeleke en wereldleke werke.
Lies vaan plaotse in Utrech

Dit blaad is bedoeld es **plaotsnaomelies** mèt alle plaotse in Utrech 't AN en 't dialek. In 't groetste deil vaan Utrech weurt 't Utrechs-Alblasserwaards gesproke, e Hollands subdialek wat neet bezunder sterk vaan 't AN versjèlt. In 't zuidooste vaan de provincie weure die versjèlle e bitteke groeter. In 't noordooste sprik me dialekte die me tot 't Wes-Veluws kin rieke; die neige al sterk nao 't Nedersaksisch en versjèlle dus väöl mie vaan de standaardtaol. 

Op dees lies weurt d'n dialeknaom gegeve wie me 't in de plaots zelf zeet. Sommege plaotse höbbe dialek-exonieme. Die zien in beginsel neet opgenome. V'r höbbe veur *Uitert* 'Utrech' 'n oetzundering gemaak: me huurt dit allewijl hoegoet nog in de umgeving, meh 't is aon te numme tot dit vreuger ouch in de stad Utrech woort gezag.
1547

1546 - **1547** - 1548

## Gebäörtenisse

## Gebaore
* 29 september - Miguel de Cervantes, Spaanse sjriever

## Gesjtorve
* 2 december - Hernán Cortés, Spaanse conquistador
1572

1571 - **1572** - 1573

## Gebäörtenisse
* 1 april - De stad Brielle vilt es ierste in de Nederlen in han vaan de Watergeuze; heimèt begós d'n Opstand in de Tachetegjaoregen Oorlog.

## Gebaore

## Gesjtorve
1546

1545 - **1546** - 1547

## Gebäörtenisse

## Gebaore

## Gesjtorve
* 18 fibberwarie - Martin Luther, Duitse theoloog en d'n initiator vaan de Rifformatie.
Neolithicum

't **Neolithicum** of de **nuie steintied** is 'n arsjeologisch tiedperk. Me bedoelt heimèt culture en samelevinge die nog gein (groetsjaolege) metaolbewèrking kóste, meh wel al aon landbouw dege. Mèt dat lèste steit 't Neoliticum tegeneuver 't Paleolithicum, boe-in de lui es jegers-verzamelere leefde. Tösse de twie oontwikkelingsfases in zèt me soms nog 't Mesolithicum of 't Epipaleothicum; die twie terme koume op gooddeils 'tzelfde neer.

De koms vaan landbouw had ingriepende veranderinge tot gevolg. Aon d'n eine kant waor de mins noe väöl zekerder vaan ete, en neet mie aofhenkelek vaan wat 'r vóng of voont. Aon d'n andere kant gónge de lui einzijeger ete, wat tot krenkdes veurde. Lui gónge noe ouch veur 't iers ech woene, al bleve ze dèks wel semi-nomadisch umtot landbouw op d'n door de groond mós oetpötte. Umtot neet edereine mie nujeg waor veur 't jaoge en verzamele, gónge sommege ziech op ambachte touwlègke. Textiel en zjeremiek hure bij de oetvindinge die in dezen tied zien gedoon. De domesticatie vaan de kat waor nötteg um muis en aander bieste vaan de veurraod weg te hawwe.

Ouch kaom noe 'n dujeleke sjeiing tösse werk veur manslui en vrouwlui, boebij de ierste dèks op 't land te vinde waore en de lèste dèkser handwerk in hoes dege. Wijer maakde de landbouw 't meugelek um riekdom op te bouwe, e concep wat 't in 't Paleolithicum neet gaof. Umtot sedentair lui ouch groond bezitte, kaom 't noe ouch tot oorlog, en naovenant tot de vörming vaan 'n militair elite. Dit zörgde allemaol veur 'n gelaogde, sterk gespecialiseerde maotsjappij.

't Neolithicum begós zoeget 12.000 jaor trök in 't Kortbij en Midde-Ooste. In Noordwes-Europa begint 't Neolithicum mèt de bandkeramische cultuur, zoeget 5000 veur Christus. Ouch de treisterbekercultuur en klokbekercultuur die daonao koume waore neolithisch. Mèt de koms vaan de metaolbewèrking (broonstied, of in sommege len iers nog 'nen apaarte kopertied) sjeit 't oet; in eus strieke mote v'r daan rekene mèt ind daarde millennium veur Christus.
Caroline van der Plas

**Caroline van der Plas** (Kuuk, 6 juni 1967) is 'ne Nederlands politica en journalis. Zie was bis februari 2026 partijleier vaan BoerBurgerBeweging (BBB) en sinds 31 miert 2021 lid vaan d'n Twiede Kamer (ouch fractieveurzitter bis februari 2026).

Zie is mede-opriechter vaan BBB in 2019.

## Extern linke
* C.A.M. (Caroline) van der Plas, Parlement.com
Kristen Michal

**Kristen Michal** (Ests: [ˈkristen ˈmihːɑl]; gebore op 12 juli 1975, Tallinn) is ‘ne Estische politicus dee sinds 23 juli 2024 es premier vaan Esland deent. Es lid vaan de Hervörmingspartij, volgde heer Kaja Kallas op, dee woort beneump tot Hoege representant vaan de Unie veur Boetelandse Affaires en Veilegheidspolletiek. Michal waor ieder vaan 2011 tot 2012 minister vaan zjustitie, vaan 2015 tot 2016 minister vaan ikkenomische zake en infrastructuur en vaan 2023 tot 2024 minister vaan klimaot.

Michal begos zien polletieke carrière es reprizzentant vaan de aw binnestad vaan Tallinn, boe heer gebore waor en aofstudeerde in 't Estisch Rech.
Pijnacker

**Pijnacker** is 'n plaots en veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland mèt 29.995 inwoeners op 1 januari 2024 en 'n oppervlak vaan 21,20 km² (daovaan 0,86 km² water). 

Op 1 januari 2002 is de gemeinte gefuseerd mèt Nootdorp tot de nui gemeinte Pijnacker-Nootdorp.

## Extern leenke
* Plaatsengids
* AlleCijfers
Delfgauw

**Delfgauw** is 'n plaots in de gemeinte Pijnacker-Nootdorp in de Nederlandse provincie Zuid-Holland mèt 8.975 inwoeners op 1 januari 2024 en 'n oppervlak vaan 9,81 km² (daovaan 0,40 km² water). 

## Extern leenke
* Plaatsengids
* AlleCijfers
Pieter Omtzigt

**Pieter Omtzigt** (D'n Haag, 8 januari 1974) is 'ne Nederlands politicus. Heer is opriechter vaan Nieuw Sociaal Contract (NSC) op 19 augustus 2023 en partijleier.

Heer waor vaan 3 juni 2003 tot 17 juni 2010 en van 26 oktober 2010 tot 26 mei 2021 lid vaan d'n Twiede Kamer veur 't CDA. Sinds 15 september 2021 is heer opnui lid van d'n Twiede Kamer, sinds 6 december 2023 veur 't NSC (ouch fractieveurzitter).

## Extern linke
* Dr. P.H. (Pieter) Omtzigt, Parlement.com
Lieg Len

De **Lieg Len**, ouch wel de **Nederlen** (Nederlands: *Lage Landen* of *Nederlanden*, Frans: *Les Pays-Bas historiques*, *Les Plats-Pays* of *Pays d'Embas*), vörmp 'ne regio in Noordwes-Europa dee oongeveer euvereinkump mèt de allewijl Bènelux (Bèlsj, Nederland, Luxembörg), de Fransen historische regio Nord-Pas-de-Calais, 't aajd Frans graofsjap Artesië en 't deil vaan Picardië wat te noorde ligk vaan de Somme. Dees definitie is de breidsgebruukde, en historisch meis accurate, besjrieving vaan de Lieg Len. Allewijl weurt 't ouch in nauwer definitie gebruuk: soms is 't sömpelweeg e synoniem vaan de Bènelux en soms weurt 't gebruuk um 't gebeed te besjrieve boe-in de Nederlandse taol väöl weurt gebruuk in 't alledaogs leve (Nederland en Vlaondere).

In 'ne nog breiere zin kin 't ouch um lieggelege gebeeje gaon in 't allewijl Duitsland, zoewie 't Noordelek Rienland en 't weste vaan Nedersakse. In de allerbreiste zin geit 't daan um de Bènelux en de gans noordeleke helf vaan Duitsland, boe historisch Nederduitse dialekte weure gesproke (dialekte die "ik", in plaots van "i(e)ch", gebruke en/of "make(n)" gebruke, in plaots vaan "mache(n)").

In 't Frans is de lètterleke vertaoling vaan de Lieg Len *les Pays-Bas*. Verwarrend genóg weurt dezen term allewijl gebruuk es officiëel benaoming veur 't land Nederland.

De regio is historisch gezeen oonder zoeväöl versjèllende naom bekind komme te stoon tot 't ouch dèks naome heet gekrege die noe veur väöl inger regio's gebruuk weurt, wie Holland of Vlaondere. 

In de polletiek weurt de Lieglandse cultuur dèks gerilleteerd aon 't Rienlands model of 't Poldermodel: polletiek-democratische culture boe-in weurt verwach tot polletieke partije, beweginge en aander actore korter bij mekaar komme, gaon samewèrke via coalities en intensieve oonderhandelinge umerme es de inngeste wunseleke processe tot 'n polletieke oplossing, in plaots vaan te focusse op 'n *[[winner takes it all]]*-cultuur die mie gebrukelek is in regio's boe ein partij es einegste de euverhand kin kriege (zoewie in Fraankriek, 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote). Dees cultuur is väölal te daanke aon de verzuiling tösse religieuse en ideologische gróppe (veurnaomelek Kathelieke, Prottestante, Liberaole en Sociaoliste) in, mèt naome, Nederland mer ouch in zekere maote in Belsj en Wes-Duitsland.

Bis de Belzje Rivvelutie in 1830 woort d'n term Lieg Len es synoniem gebruuk veur 't Keuninkriek vaan de Nederlen. Mèt de opsplitsing vaan 't Keuninkriek vaan Belsj woort 't gengbaor um 't iersgeneumde Keuninkriek in de volksmoond te neume es 't inkelvawweg Nederland.
Syrische Börgeroorlog

De **Syrische Börgeroorlog** (Arabisch: الحرب الأهلية السورية, *Al-ḥarb al-ʼahliyyah as-sūriyyah*), ierder bekind es d'n **Opstand in Syrië**, begos in 2011 es 'ne gewaopenden opstand en serie aon protteste vaan versjèllende gróppe oonder de bevolking vaan Syrië. D'n Opstand maakde deil oet vaan 'n breier serie aon opstande in de Arabische wereld, bekind es 't Arabisch Veurjaor, wat begós mèt de Tunesische Rivvelutie. In tegedeil tot de meiste aander opstande in de Arabische wereld rizzelteerde ze wél in 'n veraandering vaan 't bewind aldao. D'n opstand in Syrië woort gedrage door pro-democratische oppositiebeweginge, Koerdische oonaofhaankelekheidsstreiers en aander ethnische en relizjieuze minderhede, achtergestèlde en veremde provinciaol soenni en ouch polletieke islamiste, salafiste en aander radicaol-soenni strijers (wie d'n Islamitische Staot). De regering oonder de Syrische prizzedent Bashar al-Assad reageerde mèt groetsjaoleg geweld op d'n opstand, wat leide bis de börgeroorlog dee allewijl nog ummertouw euver Syrië heers en 't umligkend grensgebeed ouch destabiliseert. 't Rezjiem van Assad woort in 't noajaor vaan 2024 ten val gebrach nao e kórt en succesvol offensief vaan de rebelle oonder leiing vaan de islamistische Syrische Heilsregering (HTS).

## Geopolletiek

De Börgeroorlog heet ziech mètiere oontwikkeld tot 'ne geopolletieken oorlog boebij de Syrische regering en de Nationaolen Defensieforce röste op steun vaan oonder mie Rösland en Iran, de nationalistische en islamitische oppositie door oonder mie Israël, Saoedi-Arabië, Törkije, de Vereinegde Staote (VS), Qatar en de Europese Unie (EU) en de Syrische Democratische Strijdkrachte door oonder mie de PKK, de VS, Rösland en Fraankriek. D'n Islamitische Staot (dèks *DA'ESH* geneump) is d'n insegste groete force in 't land dee neet op geopolletieke steun kin rekene.

## Europese crisis
De Syrische Börgeroorlog waor ein vaan de hoofoerzake veur d'n Europese Vlöchtelingecrisis in 2015, dee oetindelek zörgde veur 'nen institutionele crisis vaan de Schengenzone vaan de Europese Unie (EU) en de garantie vaan intern ope grenze aldao. Volges polletieke experts heet dee crisis 'n groete invlooj gehad op d'n opkoms vaan extreemrechs in de EU en de Brexit.
Volt Nederland

**Volt Nederland (Volt)** is 'n Nederlandse politieke partij pro Europese Unie.

Opgerich op 23 juni 2018. Partijleier is Laurens Dassen.

## Extern linke
* Volt
* Volt Nederland (Volt), Parlement.com
Nyiragongo

De **Nyiragongo** is ‘nen actieve vulkaon in ‘t noordooste vaan de Democratische Rippebliek Congo. Heer heet ‘n hoegte vaan 3470 meter en ligk gans in ‘t Virunga Nationaol Park. De Nyiragongo ligk op ‘n hotspot vaan de Groete Afrikaonse Rifvallei. De vulkaonische krater euverlap deils mèt twie awwer vulkane, de Shaheru en de Baruta. In de buurt vaan de Nyiragongo gief 't väöl kleiner krejkegels. Daartien kilometer in ‘t noorde ligk d'n ouch nog actieve vulkaon, de Nyamuragira.

Op 17 jannewarie 2002 brook ‘r weer oet. Deze kier waor d’r ‘n spleeteruptie. Versjèllende lui gónge doed door ‘n benzine-opsjlaagruimte die oontplofde. Oongeveer 400.000 lui woorte tijelek oet hun hoezer verdreve, wie ‘t centrum vaan de stad Goma aon de grens mit Rwanda gans woort euverstruimp mit lava. Dees lava versteinde tot ‘n dikke zwarte laog, de huugte vaan ‘n verdeping vaan ‘n hoes. Dees lava is hel wie beton en de nui hoezer zien bove op de lava gebouwd.

Allewel ‘t observatorium vaan directäör Kavotha woort getroffe door e projectiel, de tillefoonleidinge woorte aofgesnooje en de brögke opgeblaos woorte en de weitesjappers neet langer woorte betaold veur hu wèrk, bleve sommege hu wèrk doen. De oetbarsting heet hun op z’n mins de steun vaan de internationaol gemeinsjap opgelieverd.

Sinds 2002 is Nyiragongo bekans permanint actief mit aspluime, gaas-emissies en beweginge in ‘t lavameer.
Universiteit vaan Harvard

De **Universiteit vaan Harvard** (Ingels: **Harvard University**) is 'n Amerikaonse privaote universiteit die veurnamelik ligk in Cambridge (Massachusetts). De Harvard Business School, same mit häör sportfaciliteite, ligk tegeneuver de res vaan de campus aon de Boston-kant vaan de revier de Charles. De Harvard Medical School ligk in ‘t medisch distrik Longwood, kortbij ‘t centrum vaan Boston, boe ‘n aontal bekinde gespecialiseerde hospitaole staon. ‘t Astronomische observatorium, ‘t Harvard Museum of Natural History en ‘t Arnold Arboretum zien ouch wereldwied bekind.

Harvard is ein vaan de meis prestigieuze universiteite in de wereld, mit hendeg hoege touwlaotingseise veur (aspirant-)studènte, hoeg kolleesjgelde, hoeg salarisse veur professore en ‘nen hoege kans op ‘ne good betaolde job nao ‘t behaole vaan de studie. De universiteit kint väöl gerenommeerde weitesjappers es professore aontrèkke die örges aanders in de Vereinegde Staote of ‘t boeteland ‘ne naom höbbe gemaak, boe-oonder versjèllende Nobelprieswinnaars. Harvard heet ouch de aajdste zomersjaol vaan de Vereinegde Staote (opgeriech in 1871), mie es 5.000 studente volge eder jaor cursusse in versjèllende vakgebede op de Harvard Summer School.

Versjèllende groete globaol oontwikkelinge zien begos in Harvard, wie beveurbeeld 't sociaol medium Facebook - wat op 4 fibberwarie 2004 woort opgeriech es medium wat in ierste instantie allein waor gemeind veur Harvard-studènte.
800

797 - 798 - 799 - **800** - 801 - 802 - 803
**800** waor e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag.

## Gebeurtenisse
* 25 december - Karel de Groete woort in Roeme door de paus tot keizer vaan 't Weste ofwel 't Heilig Roems Riek gekroend.

## Gebore

## Gestorve
814

811 - 812 - 813 - **814** - 815 - 816 - 817
**814** waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag.

## Gebeurtenisse

## Gebore

## Gestorve
* 28 jannewarie - Karel de Groete (71), Frankische keuning en keizer
771

768 - 769 - 770 - **771** - 772 - 773 - 774
**771** waor e gewoen jaor wat begós op 'ne dinsdag.

## Gebeurtenisse
* 5 december - Karel de Groete weurt keuning vaan de Fraanke nao de veurtijege doed vaan ziene broor Carloman I.

## Gebore

## Gestorve
2026

2023 - 2024 - 2025 - **2026** - 2027 - 2028 - 2029
**2026** (MMXXVI) weurt e gewoen jaor wat begint op 'ne donderdag op de Gregoriaonse kalender.

## Gebäörtenisse
;fibberwarie
* 23 - 't Kabbinèt-Jetten weurt beëideg.

## Veurspäölde en geplande gebäörtenisse
;juni
* 11 juni-19 juli - Wereldkampioensjap hierevoetbal 2026 in Vereinigde Sjtaote van Amerika, Mexico en Canada.
Eufraat

D'n **Eufraat** is 'ne reveer in 't Midden-Oeaste en ein vanne twieë groeate reveer van 't aad twieëstroumelandj Mesopotamië. D'n Eufraat vörmp same mitte reveerdaal vanne Niel enne Tigris de Vröchbaar Króm.

De reveer d'n Eufraat is 2800 kilomaeter lank en struimp vanaaf de berg in 't oeaste van Törkieje, dore Syrië ennen Irak nao 't zuudoeaste. Bie Basra, op 150 kilomaeter aaf vanne munjing, struimp d'n Eufraat same mitten Tigris. Van dao aaf struimp de verèndje reveer es Sjatt al-Arab door e groeat zómpgebied door Abadan nao de Perzische Golf.

Op 't landj tösse d'n Eufraat ennen Tigris, Mesopotamië of 't Twieëstroumelandj, höbben 'n hieël deil aaj besjavingen häören oearsprónk vónje, wie Soemerië, 't Akkadisch Riek, Babylonië en Assyrië.
1000

997 - 998 - 999 - **1000** - 1001 - 1002 - 1003

**1000** (Roemeins: **M**) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne maondeg op de Juliaanse kalender. 't Waor 't lèste jaor vaan d'n tienden iew.

## Gebäörtenisse

### Zoonder data
* 't Alþingi (de veurgenger vaan 't Ieslands parlemint) stumde volges historische brónne in um 't land christelek te make
* De fundeminte vaan de börg vaan 't stedsje Limbörg (allewijl in de provincie Luik) weure roond dit jaor gebouwd
* D'n Abdij vaan Sint Remigus weurt roond dit jaor gebouwd in Reims
* Me begint mèt de ierste dijke weure roontelum de Wadde-eilen roond dit jaor
* De Ieslandse expeditie oonder Leif Eriksson kump roond dit jaor aon in wat heer Vinland geit neume, en mie es 'n haaf milennium later Newfoundland (in 't allewijl Canada) geneump zal weure. Eriksson zien expeditie vörmde de ierste Europese aonraking mèt de Amerika's en 't däört bis 1492 tot 't weer Europeane gief op dit werelddeil

### September
* 9 (neet zeker) - Zieslaag bij Svolder: Sven Gaffelbaard vaan Denemarke en Olof II vaan Zwede verslaon Olaf Tryggvason vaan Noorwege

### December
* 25 (neet zeker) - Stefanus I vaan Hongarije riech roond dit jaor 't Keuninkriek vaan Hongarije op
Liefland

**Liefland** (Liefs: *Līvõmō*, Lèts: *Livonija*, Eslands: *Liivimaa*, Duutsj: *Livland*, Latien: *Livonia*, Róssisch: Лифляндия ofwaal *Liflyandiya*, Pools: *Inflanty*), ies 'nen historische regio in de Baltische sjtate. Oarsjprunkelik umvatde 't grofweef 't gebeed van de allewiel leng Esland en Lètland, later 't gebeed te ooste van de Golf van Riga, besjtoonde oet 't noordelik deil van Lètland en 't zuuje van Esland, en allewiel veural gebruuk um te rifferere nao de Lètse regio's Vidzeme en Latgale en 't zuujelik gedeilte van Esland rondum Tartu.

Liefland is geneump nao de Lieve, die 'n mèt 't Eslands (Finoegrische) taal kalle en de regio oarsjprunkelik bewoonde. 't Liefs, zoawie de taal heat, is allewiel bauw oetgesjtorve. In 2013 sjteerf de lèste persoon dae 't es moojerstaal sjprook. De Lètse regering haet versjillende poginge opgezat um de taal nuuj leve in te blaoze. Inmiddels (2022) sjprik eine persoan 't weer es moojerstaal (L1) en zo'n 250 luuj es twiède taal (L2). In Esland ies de taal nog truuk te huère in häör invlooj op de Zuud-Eslandse dialekte. In de jaore 1990 woort Lieflands veural nog door individuë gekald in klein, geïsoleerde deil van Koerland, 't kusgebeed van Lètland.

Liefland genoot zien politieke onaafhankelikheid veural onger de Lieflandse Orde die besjtong van 1237 bies 1561. De houfsjtad waor toen Wende (allewiel: Cēsis). Daonao woort 't subjek van versjèllende oorloge en anger machte.
Maarten 't Hart

**Maarten 't Hart** (Maassluis, 25 november 1944) is 'ne Nederlandse bioloog en sjriever.

't Hart woort gebore in 't Zuid-Hollands Maassluis en greujde op in e christelek-gerifformeerd milieu. Nao 't lyceum góng heer biologie studere in Leiden. In ziene studententied verloor heer zie geluif. In 1971 debuteerde heer es romansjriever mèt *Stenen voor een ransuil*; oonderwijl góng heer door mèt zie wetensjappelek werk, wat in 1978 tot 'n promotie veurde. Sindsdeen heet 'r veural vaan de pen geleef; neve romans sjreef heer ouch korte verhaole en (dèks polemische) columns.

De romans vaan 't Hart speule ziech in 't gemein tege 'n geliekaardege achtergroond aof; de mieste zien sterk otobiografisch. Trökkierende eleminte zien z'n jäög in Maassluis, 't gerifformeerd geluif (en 't verlees daovaan), de klassieke meziek, de oonbereikbaar (jäög)leefde en de natuur. Um zien combinatie vaan de rebellie tegen 'n gerifformeerde jäög mèt 'n leefde veur 'hoeger' kuns en wetensjap heet me häöm wel 'Wolkers in colbert' geneump.

't Hart zie werk is geleef, neve Nederland veural ouch in Duitsland. Zien bekindste werke zien *Een vlucht regenwulpen* (1978) en *Het woeden der gehele wereld* (1993); allebei zien verfilmp.

Veur zie werk heet heer diverse prieze gekrege, boeoonder de P.C. Hooftprijs veur verhaolend proza vaan 2025.
Gintautas Paluckas

**Gintuatas Paluckas** (Panevėžys, 19 augustus 1979) is 'ne Litouwse polletieker. Heer woort in november 2024 oetgerope tot d'n achtiende premier vaan Litouwe, 'ne rol dee heer euvernaom vaan Ingrida Šimonytė. Paluckas waor de vice-Börgemeister vaan Vilnius vaan 2015-2019. Heer heet 't leiersjap euver zien polletieke partij, de Litouwse Sociaoldemocratische Partij.

Paluckas kroog väöl kritiek veur ziene keus um 'n coalitie aon te gaon mèt de extreemrechse Nemuno aušra in zien premiersjap, veural vaanoet de Juudse gemeinsjap vaan Litouwe.

## Premiersjap in Litouwe
In contras tot de premiers vaan Belsj en Nederland, maag de Litouwse premier oetsletend spreke naomes 't parlemint - en mèt naome de käözes gemaak door de mierderheid vaan 't parlemint. Staotsköndeg gezeen is de prizzedent vaan Litouwe, in tegedeil vaan beveurbeeld de Duitse prizzedent en de Belsje en Nederlandse keuninge, gaaroet neet allein meh 'ne reprizzentatieve polletieker. Väöl mie is de prizzedent de Boeteminister (minister vaan Boetelandse Affaires) vaan 't land. 't Is daan ouch de prizzedent vaan Litouwe dee 't land reprizzentiert in d'n Europese Raod vaan de Europese Unie. Meh e bepaold aontal lidstaote vaan de Europese Unie sjikke hu staotshoof, in plaots vaan hu regeringshoof, nao Breusel. Litouwe zit daomèt bij de oetzoonderleke len vaan de Raod, zjus wie Fraankriek.
Have

‘n **Have** is e gebeed aon ‘n kus of aon de oever vaan ‘n reveer, meer of kenaal boe sjepe kènne ligke. De have is meistal oetgerös mit faciliteite veur ‘t laoje of losse vaan sjepe, zoewie aander infrastructuur. ‘t Besteit mit naome oet de havebekke zoewie batter en piere. Weure natuurleke umstandighede gebruuk, wurd dit deil ‘n natuurleke have geneump. 't Verkleinwoord veur have is **havensje** en veur 't miervoud zeet me **haves**.

De groetste haves vaan Europa zien (vaan groet nao klein) die vaan Rotterdam, Antwerpe, Hambörg, Amsterdam, Algeciras, Anara, Marseille, Istanbul, Havre, Valencia, Immingham, Breme, Londe, Izmir, Trieste, Sines (Portugal), Geneva, Berge (Noorwege), Pireas en Göteborg.

In 2014 loge zeve vaan de tien groetse haves vaan de wereld in China, boevaan de nómmer 1 en 2 die vaan Nigbo-Zhoushan en Shanghai waore. Mer drei loge neet in China: de daarde have loog in Singapur, de achste in Rotterdam en de tiende in Wes-Australië.

## Zuug ouch
* Have va Luuk
* Marinehave
Narva (stad)

**Narva** is de daarde stad vaan Esland. De stad tèlde 53.360 inwoeners op 1 jannewarie 2024 en zie ligk aon de gelieknaomege revier (de Narva) in 't uterste noordooste vaan 't land, tege de grens vaan Rösland.

Narva is 'n wiechtege industriestad mèt 'n dominant Rössischtaolege bevolking. De stad kin weure besjouwd es 't centrum vaan de Rösso-Eslandse minderheid die ziech door de jaore heer ummertouw mie es 'n deil is gaon zien vaan de Eslenders in plaots vaan de Rösse. De industrie vaan de stad kaom in de 19e iew tot bleui. De belaangrijke textielfebrik Kreenholm besteit sinds 1857 en is geneump nao 'n eilendsje in de revier.

De revier vörmp de grens mèt Rösland: aon d'n aandere kant ligk Ivangorod. Aon bei kante ligk e fort. Dat vaan Narva heet de Hermannsfeste op 't Duits ofwel de Hermanni linnus op 't Eslands. Tösse de twie kastele ligk de Vrundsjapsbrögk. Aon de Europese kant steit, neve de Eslandse veendel, ouch de veendel vaan de Europese Unie. Aon d'n aandere kant dee vaan Rösland. 't Kasteel woort in d'n daartienden iew gebouwd door de Dene en woort daonao de meis oostelek gelege börch vaan de Duitse Orde.

Tot d'n Twiede Wereldoorlog waor Narva 'n multicultureel stad, mèt 'n Eslandse mierderheid, 'n Rössische minderheid en 'n belaangrieke cultureel elite veural bestaonde oet Baltische Duitsers. De stad stoond bekind um häöre barok. Daovaan is bekans niks mie te zien in 't allewijl stedsje, wie dat is verweus tijes en nao d'n oorlog. Allein 't stadhoes, in 't centrum vaan de stad, rappeleert nog e bitteke aon deen tied.
Valletta

**Valletta** (Maltees: *Il-Belt Valletta*) is de hoofstad vaan de Rippebliek Malta en de zedel vaan de Maltese regering en 't Maltees Parlemint. Ze ligk neet allein in de Rippebliek Malta mer ouch op 't eilaand Malta. Ze is de kleinste hoofstad vaan de Europese Unie qua inwoenersaontal. Valletta ligk op e sjiereilendsje, umrink door twie groete natuurleke haves. Ze is 'n veuraof geplande stad, mèt de ierste stein opgezat op 28 miert 1566 oonder Paus Pius IV um 'n nui fortificatie te bouwe contra 'n touwkomstege nui invasie vaan 't Osmaons Riek. 't Gepland karakter is trök te zien in 't sjaakbordpatroen boe-in de straote zijn aongelag.

Valletta tèlde in 2019 zelf meh 5.157 mer heet wel 'n bevolkingsdiechheid vaan 8.500 lui de kilometer (Valletta is dus kleiner es 'ne veerkante kilometer). Wijer is 't belaangriek um Valletta te zien es deil vaan 'n hendeg diechbevolkte stedeleke agglomeratie boe-ouch gemeintes wie Sliema, Gżira, Paolo en Marsa deil vaan oetmake. Dees agglomeratie, die in de meiste len es ein stad gezeen zawwe weure, had in 2019 480.134 inwoeners. De ganse Maltese rippebliek heet oongeveer dezelfde bevolkingsdiechheid vaan Heerle en is kleiner es Zuid-Limbörg.
Veerde iew veur Christus

viefde iew veur Christus - **veerde iew veur Christus** - daarde iew veur Christus
De **veerde iew veur Christus** leep vaan 400 v.Chr. tot en mèt 301 v.Chr.
Fanfare (film)

**Fanfare** is 'ne film oet 1958.

De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan kemedie.

De film woort geregisseerd door Bert Haanstra en heet 'nen doer vaan 93 menute.

## Brón
* IMDB.com, informatie euver de film
Viefde iew veur Christus

zèsde iew veur Christus - **viefde iew veur Christus** - veerde iew veur Christus
De **viefde iew veur Christus** leep vaan 500 v.Chr. tot en mèt 401 v.Chr.
Paer

De **paer** of d'r **paereboom** (latien: *Pyrus*) is e plantegesjlach oet g'n roeëzefamielje (latien: *Rosaceae*), woeëraa de gelieknamige vruchte wasse. Dizze boom kump i väöl lenj vuur, vuural óp ge naordelik haufróndj.  

## Saorte
't Gieëf óngevaer 40 saorte paere die vuurkómme i Naord-Afrika, Azië en Europa, woeërónger:

* Sjinapaer (Pyrus bretschneideri);
* gewuen paer (Pyrus communis);
* Nashipaer of zandjpaer (Pyrus pyrifolia);
* wild paer (Pyrus pyraster), die i Wes-Europa i ge wild vuurkump;
* wiepaer (Pyrus salicifolia), boom oet Zuud-Europa en Azië.

## Vruchte
De paer wurt opversjeije menere gekónsumeerd. De vruchte were dèk rauw gegaete, maar zie kunnen ooch gebakken of gesjtoof were. Daonaeve kan men saap, zeem of paerewien (perry) va paere make.
Wrocław

**Wrocław** op 't Pools of **Breslau** op 't Duuts (Silesisch-Duuts: *Brassel*, Jiddisch: *Bresle*; Tsjechisch: *Vratislav*; Latien: *Vratislavia*) is 'n stad in Middel-Europa in zuidwestelek Pole, gelege aon de revier d'n Oder. In Wrocław kruusde twie handelsroutes: de Via Regia en de Amber Route. De stad behuurde tot de Hanzeliga. Wrocław is de belaangriekste historiese stad vaan Silezië en waor de hoofstad vaan de Prusische, later Duutse, provincie Neder-Silezië. Sinds 1999 is Wrocław de hoofstad vaan 't Poolse Neder-Silezische Voivodesjap. 't Is ouch 'n bisjopstad.

Wrocław tèlde 674.132 inwoeners in 2023, wat häör de daarde stad in Pole maak (nao Warschau en Krakau). In 1871 waor Breslau de daarde stad in Duutsland, nao Berlien en Hambörg.

## Bekinde Breslauers
* Mateusz Morawiecki (1968)
* Edith Stein (1891-1942)
Ljubljana

**Ljubljana** (Duutsj: **Laibach**) ies de houfsjtad en groetse sjtad van Sjlovenië. 't Sjteilelik gebeed haw 288.382 inweunersj in 2024 en ies gelaege aan de revier de Ljubljanica. 

De aw sjtad kint geboewe en boewwirke mèt 'n lang historie. Zie datere oet 't tiedperk van de Renaissance en 't Classicisme, mer ouch geboewe oet de 20e ièw en 21e ièw zin nadrukkelik present. De bekinste boewwirke zin de drie brögke en 't kastièl *[[Ljubljanski Grad]]*. In de sjtadsdeile um 't centrum heer sjtoon väölal geboewe oet de communistische tied van Sjlovenië es deilrippebliek van Joegoslavië. Väöl geboewe in de sjtad zin ontworpe door de Sjloveens architek Jože Plečnik dee nadrukkelik ziene sjtempel op de sjtad haet gedrök. Geboewe wie de universiteitsbibliotheek, versjèllende kèrke, en de sjtasie van Ljubljana zin door häöm ontworpe, zjuuswie de merret, de drie brögke en 'ne begraafplaats. Dees wirke zin saer 2011 opgenomme op de UNESCO Waereldirfgoodlies. 

De lien tusje Centraal-Europa en de Balkan weurt diks getrokke door Ljubljana.

Es veurmalig Habsbörgse sjtad, waor Ljubljana (wie ze nog bekind sjtong es Laibach) 'n belangrieke sjtad. In 1821 vong hie 't Congres van Laibach plaats, wat deil oetmaakde van versjillende internationale congresse ('t Congres van Wene es belangriekste) die de Europese politiek mooste stabilizere nao de val van Napoleon.

Op 25 juni 1991 begoes hie de èlf daag durende Sjloveens Onaafhankeliksheidskrieg die 't begin van 't ind van Joegoslavië zou beteikene. 't Zou nog vieftien jaor dure totdat de ganse Joegoslavische fidderatie zou weure opgeheve.
Robert Fico

Robert Fico (gebore op 15 september 1964 in Topoľčany) is 'ne Slowaakse politicus en leier vaan de linkse partij SMER. Sinds oktober 2023 is heer premier vaan Slowakije, 'n positie die heer al twie kier ierder heet bekleid (2006-2010 en 2012-2018).

Slowakije sloot op 1 jannewarie 2009 ziech aon bij de Eurozone oonder leiing vaan Fico. Tegeliekertied drukde Fico op versjèllende gelegenhede sterke kritiek oet op de Europese Unie en versterkde heer de ben mèt len wie Servië en Rusland. In kwesties wie de Russisch-Georgische Oorlog in 2008 en later de annexatie vaan de Krim, stong Fico prominint aon de kant vaan Rusland. Fico erkint de onaafhankelikheid vaan Kosovo ouch neet. Volges Fico zien dees posities gebaseerd op "Slavische solidariteit".

Ind februari 2018 woort de Slowaakse journalis Ján Kuciak same mit zien vriendin vermaor. Kuciak had de ben tösse Fico-adviseurs en de Italiaanse maffia oonderzoch. Kritiek op Fico en zien passief beleid te opziechte vaan corruptie leide tot 't oontslaag vaan de premier nao de maord. Ziene partijcollega en vice-premier Peter Pellegrini woort veurgestèld es ziene opvolger. Fico naom weer 'ne zedel in 't Slowaakse parlemint en bleef ouch partijleier vaan SMER.

In september 2023 voonte in Slowakije vreug parlemintsverkezinge plaots, boe-in Fico zien partij weer de groetse in 't land slaagde te zien. SMER verweerf roondum 23% vaan de stumme en 42 zedele. De verkezinge krege ouch väöl aandach boete Slowakije vaanwege Fico zien pro-Russische posities roond de Russische invasie vaan Oekraïne. Zien intentie um de Slowaakse militaire hulp aon de naburige Oekraïne te stoppe, veroerzaakde oonrus binne de Europese Unie en de NAVO. Fico smeide 'n regeringscoalitie mit de HLAS-partij vaan Peter Pellegrini en de radicaol-rechse Slowaakse Nationaol Partij. Op 25 oktober 2023 naom heer veur de daarde keer ziene ambt es premier vaan Slowakije.

Op 15 mei 2024 raakde Fico ernstig gewoond bij 'n sjeetpartij in Handlová, 150 km vaan de hoofstad Bratislava. Nao de sjeetpartij woort 'ne 71-jaorege verdachte onmiddellik gearresteerd.
Petr Pavel

**Petr Pavel** (gebore op 1 november 1961 in Planá) is ‘ne Tsjechische politicus en gepensioneerde ginneraol dee op 28 jannewarie 2023 woort verkoze tot prizzedent vaan Tsjechië. Ieder waor heer vaan 2015 tot 2018 veurzitter vaan ‘t Militair Comité vaan de NAVO en vaan 2012 tot 2015 stafchef vaan de Tsjechische gewapende strijdkrachte. Heer woort ingezweerd es prizzedent op 9 miert 2023.

Pavel besjrijf zien politieke standpunt es "rechs vaan 't centrum", meh weurt soms ouch es progressief besjouwd op sociaol kwesties. Heer pleit veur homohouweleke en militaire steun veur Oekraïne in de Oorlog in Oekraïne.

In de presidentiëel verkezinge vaan jannewarie 2023 versloog Pavel ziene tegestander Andrej Babiš in de twiede ronde. Pavel kreeg 58% vaan de stemme, wijl Babiš neet mie es 42% kreeg. De opkoms waor oongeveer 70%, e record veur 'n presidentiëel verkezing in 't land. Mèt de euverwinning vaan Pavel kees Tsjechië veur ‘ne pro-westerse baon.

't Prizzedentssjap in Tsjechië is groetdeils ceremonieel, al kin de prizzedent wel sommege beslissinge vetoë. De meiste mach ligk bij de Premier, dee daan ouch naomes Tsjechië nao d'n Europese Raod geit.
Bilze-Hoeiselt

**Bilze-Hoeselt** (Hollese naom: **Bilzen-Hoeselt**) is 'n stad en gemeint in Belsj Limburg.

De stad haet 43.000 inwoener. Zie ontsting oet de fuzie van de veurmalige gemeinte Bilze en Hoeselt in 2025. 

## Extern linke
* Website van de gemeint
Loei-Ham

**Loei-Ham** (Hollese naom: **Tessenderlo-Ham**) is 'n stad en gemeint in Bèlsj Limburg.

De stad haet 30.000 inwoener. Zie ontsting oet de fuzie van de veurmalige gemeinte Loei en Ham in 2025. 

## Extern linke
* Website van de gemeint
Marine

'n **Marine** is de tak vaan de gewaopende strijdkrachte die oorlogveure op zie.

De Nederlandse marine weurt de Keuninkleke Nederlandse Marine geneump, de Belzje marine weurt de marinecomponint geneump. Véúr 1795 woort de term **Admiraliteit** gebruuk veur de marine. In Duitsland verwijs de term “marine” nao ‘t deil vaan de Bundeswehr wat ziech specialiseert in militair take op of vaanaof de zie, in tegestelling tot ‘t leger en de lochmach.

De range in de marine höbbe meistal aandere benaominge es die in ‘t leger of de lochmach. De militair benaominge zien deils gebaseerd op die vaan de koupveertsmarine.

In väöl staote kènne militair sjepe vaan de marine ondersjeit weure vaan burgerleke sjepe vaan de marine en vaan de koupveertssjeepe op basis vaan de veendel boemèt ze wappere. Oorlogssjepe veure ‘ne marine-oorlogsveendel, burgerluke marinesjepe wappere ‘ne deensveendel en koupsjepe wappere de koupveertsveendel.


Image:FIAV_000100.svg|Koupveertsveendel te zie
Image:FIAV_000010.svg|Deensveendel te zie
Image:FIAV_000001.svg|Oorlogsveendel te zie


### Zuug ouch

* Marinehave

### Brón
* Duitstaolege en Nederlandstaolege Wikipedia
Nicolas Sarkozy

**Nicolas Sarközy de Nagy-Bocsad**, bekind es **Nicolas Sarkozy** (*Nikola Sarkozie*), gebore op 28 jannewarie 1955 in Paries, is ‘ne Franse staotsmaan. Heer waor president vaan de Franse Rippebliek vaan 16 mei 2007 tot 15 mei 2012. Sarkozy is vaan Hóngaorse komaof. Heer is lid vaan de Rippebliekeine (*Les Republicains*), die op EU-niveau deil oetmake vaan de centrumrechse Europese Volkspartij (wie ouch, oonder aandere, 't CDA, CD&V en CDU).

Nicolas Sarkozy deeg mèt aon de presidentsverkezinge vaan 2007, wie Jacques Chirac zien twie termiene had gehad ('t maximum volges de Franse wèt). Naotot heer in 2007 tot president vaan de Franse Republiek verkoze waor mit 53,1% vaan de stemme tege de sociaoldemocraot Ségolène Royal, maakde heer ‘n klaor rupture in polletieke stijl en communicatie in vergelieking mit zien veurgengers. Heer heet versjèllende geveulege hervörminge aongenomme, boe-oonder die vaan universiteite in 2007 en pensioene in 2010. Zie mandaot woort ouch gekenmèrk door de invlood vaan belangrieke internationaol gebäörtenisse wie de wereldwij ikkenomische crisis vaan 2008 en de sjöldecrisis in de Eurozone. Es kandidaot veur herverkezinge in 2012, wijl heer ‘t hart waor vaan dverdachtinge vaan illegaol financiering vaan zien verkeezingscampagne in 2007 door Liliane Bettencourt en de Libische regering, behaolde heer 48,4% vaan de stumme in de twiede roonde, en verloor tege de sociaoldemocraot François Hollande.

In 2023, in de *Sarkozy-Azibert-affaire*, woort heer op appel veroordeild tot drei jaor gevaangenisstraof, boe-oonder ei jaor gevangenisstraof mèt hoesarres mèt elektronische beugel, veur corruptie en belangeconflicte. Op 18 december 2024 woort ‘t oordeel bevesteg door de Hof vaan Cassatie. In de *Bygmalion-affaire* woort heer in appel in 2024 veroerdeild tot e jaor in de gevangenis, boevaan zes maond vas stoonde, veur illegaol financiering vaan zien verkezingscampagne in 2012. In de *Sarkozy-[[Moammar al-Qadhafi|Kadhafi]]-affaire* weurt heer besjöldeg d'r vaan te zien gecorrumpeerd door de veurmaolege Libischen dictator, Moammar al-Qadhafi, in ruil veur illegaol financiering vaan zien verkiezingscampagne.

## Zuug ouch
* Lies vaan staotshoofde vaan Fraankriek

## Bron
* Corresponderend artikel oet de Franstaolege Wikipedia
Verdraag vaan Amsterdam

't **Verdraag vaan Amsterdam** woort in 1997 geslote door de lidstaote vaan de Europese Unie. 't Bepaolt wijzeginge aon de bepaolinge vaan 't Verdraag vaan Mestreech wat de Europese Unie in 1992 heet opgeriech ('t centraol EU-Verdraag vaan deen tied). Alle 15 geweze EU-lidstaote naome deil aon de oonderhandelinge. Nao 't bereike vaan 'n euvereinkoms woort de euvereinkoms door de regeringsleiers oonderteikend tiejes d'n Eurotóp in Amsterdam op 2 oktober 1997. 't Verdraag trooj op 1 mei 1999 in wèrking, nao ratificatie door alle lidstaote.

't Verdraag vereinvawwegde besluutvörming door mie gebruuk vaan gekwalificeerde mierderheidsstumming, versterkde 't Gemeinsjappelek Boetelands en Veilegheidsbeleid door 'n Hoeg Otoriteit op te riechte, en brach de bevooghede vaan Zjustitie en Binnelandse Zake euver aon bovenationaol instansies, die soevereiniteitseuverdrach vereisde. Schengen-euvereinkomste woorte opgenome in de EU-verdrage; tot noe stoonde de Schengen-verdrage en de EU formeel los vaan mekaar. 't EG-Verdraag ('t Fusieverdraag en 't Verdraag vaan Roeme) en 't EU-Verdraag ('t Verdraag vaan Mestreech) woorte ouch herzeen en genummerd, mit geconsolideerde versies touwgeveug, zoetot 't klaorder woort welk verdraag euver welk deil vaan de Unie geit.

't Verdraag woort door väöl lui gezeen es 't optimaol compromis wat de lidstaote mit hun versjillende integrasiewunse kooste bereike. Mer neve de veurdeile en wijer oontwikkelinge die 't Verdraag tot stand brachde veur 'n intensificatie vaan de samewèrking, goof 't ouch kritiek. Vaanoet 'n historisch perspectief zien de regeringe d'r neet in geslaag um de Europese Unie beslissender te make en zien d'r neet in geslaag d'rveur te zörge tot de Unie kin weure oetgebreid. De veurbereiinge en d'n oetkoms bleek tot 't gein echte consensus gief euver 't buut vaan Europese integratie en de richting boe-in de Unie zouw motte bewege. Väöl lui maakde ziech zörg tot de aafsjtand tot de börgers in de lidstaote te groet koos were.

't Verdraag vaan Amsterdam weurt door väöl historici neet gezeen es eve belaangriek en constitutioneel es 't Verdraag vaan Mestreech en 't later Verdraag vaan Lissabon oet 2007. Dat lèstgeneumde verdraag zou gaon wèrke es e gans nui constitutioneel verdraag, es e soort vaan groondwèt. Mie es 't Verdraag vaan Amsterdam zou dat vaan Lissabon 't fundamint vaan de allewijl Europese Unie vaslègke.

### Bron
* Nederlandstaolege Wikipedia: corresponderend artikel