open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tartu

**Tartu** (Zuid-Eslands: **Tarto**; vreuger op 't Limbörgs, Duits en Nederlands: **Dorpat**, Nedersaksisch: **Derpt**) is de op ein nao groetste stad vaan Esland, nao de polletieke en financieel hoofstad vaan 't land, Tallinn. Zie ligk 186 kilometer te zuidooste vaan Tallinn en 245 kilometer te noordooste vaan Riga, de hoofstad vaan Lètland. Tartu ligk aon de Emajõgi (sprik oet: Eemaa**jeu**gkie), 'ne revier dee de twie groete mere vaan Esland verbint: de Võrtsjärv (verawwerd: *Wirzsee* of *Wiertszee*) en 't Peipsimeer of Peipusmeer.

Tartu weurt dèks gezeen es 't intellectueel centrum vaan Esland, veural umtot 't de aajdste en meis bekinde universiteit vaan 't land heet: de Universiteit vaan Tartu (*Tartu Ülikooli*). Dees universiteit gilt zelfs es de aajdste universiteit vaan Noord-Europa en is wiedoet de bèste universiteit vaan de Baltische staote. Wijl 't nog ummertouw gebrukelek is tot universiteite oet 't veurmaoleg Oosblok dèks vaan lieger kwaliteit zien es die vaan Wes-Europa, kin de Universiteit vaan Tartu ziech mete aon Nederlandse, Belzje en Duitse universiteite. Tartu is ouch de heimat vaan 't Hoeggerechshof vaan Esland, 't Ministerie vaan Educatie en Oonderzeuk, 't Eslands Nationaol Museum en 't aajds Eslandstaoleg theater: de Vanemuine. Ze is ouch de geboorteplaots vaan de Eslandse meziekfestivalle, die e belaangriek oonderdeil vörme vaan de allewijl Eslandse cultuur.

Tartu zal in 2024 de Europese cultureel hoofstad zien.

Nao sjatting woort de ierste nederzètting roontelum Tartu opgeriech in de viefde iew. Dorpat, wie Tartu vreuger woort geneump door Duitstaolege en daomèt ouch door Limbörgstaolege, weurt veur 't iers besjreve in documinte oet 1030. Nao alle woersjijnlekheid kump de naom vaan *Taara* of *Tarvas*, wat 'nen oeros meint: 'nen oetgestorve rind dee hei moot höbbe geleef. In 1262 kraog Tartu stadsrechte. 

De stad heet 'n oppervlaak vaan 38,8 veerkante kilometer en 'n inwoenersaontal vaan 91.407 in 2021. Heimèt heet ze 'n bevolkingsdiechte vaan 2.400 de veerkante kilometer. Ze ligk in 't Eslands zuielek heuvelland - häör hoegste punt ligk op 79 meter. De bevolking besteit veur 80,1% oet etnische Eslenders, 14,6% oet Rösse en veur 5,3% oet aander etnische gróppe. Door häör internationaol bekinde universiteit en de mierdertaolege studies, trèk Tartu studente en academici oet de ganse wereld - boe-oonder aander len oet de Europese Unie, mer ouch de veurmaolege Sovjet-Unie en Noord-Amerika. Bis 't ind vaan d'n Twiede Wereldoorlog goof 't hei, en in de res vaan de Baltische Staote, ouch väöl etnische Duitsers. Die sproke sinds de vreuge 20ste iew veural Hoegduits, mer vaan vreuger aof veural Nedersaksisch (ofwel *Platdiets*) vaanwege de invlooj vaan de Hanzestei. Dees dialekte waore good verstoonbaar in o.a. Holland en Greuninge, mer zjus neet zoe good in Limbörg - boe 't Zuidnederfrankisch vaan vreugaof mie invlooj had oet 't Kölsj en aander Hoegfrankische taole.
János Áder

**János Áder** (9 mei 1959 in Csorna, Hongarije) is 'nen Hongaorse polletieker vaan de conservatieve polletieke partij Fidesz. Vaan 10 mei 2012 bis 10 mei 2022 waor heer de staotsprizzedent vaan zie land. Daonao woort ziene partijgenoot Katalin Novák d'n ierste vrouweleke prizzedent vaan Hongarije. 't Hongaors prizzedentssjap karakteriseert ziech groetdeils es 'ne cerimoniele rol.

Áder studeerde aon de Eötvös-Loránd-Universiteit in Boedapes Rechsweitesjappe. 'r Wèrkde aon de Hongaorse Akedemie vaan de Weitesjappe, bij 't instituut veur de sociaol weitesjappe. Zie speciaolisatiegebeed waor de legislatieve mach in 't parlemint.

Áder is mèt de rechterse Anita Herczegh getrouwd, die de dochter is vaan Géza Herczegh, eine vaan de ierste rechters aon 't Internationaol Gerechshof vaan D'n Haag. Mèt Herczegh heet Áder veer kinder.

## Fidesz
Áder is eine vaan de groondligkers vaan oondertösse de groetste conservatieve polletieke partij vaan Hongarije: Fidesz (*Fiatal Demokraták Szövetsége*; "Boond vaan Jong Democrate"). Vaanaof de verkezinge vaan 1990 en 1994 waor heer de verkezingschef vaan Fidesz. Danao, in 1997, woort heer de Viceprizzedent vaan de partei. Bis 2003 waor heer de partijveurzitter vaan Fidesz, wie Viktor Orbán - d'n allewijle premier vaan Hongarije - de positie euvernaom.

Vaan 2009 bis 2012 waor heer lid vaan 't Europees Parlemint (ouchwel Europarlemintariër geneump), boenao heer woort verkoze es d'n Hongaorse Prizzedent.

Fidesz is sinds 2021 deil vaan de Europese polletieke partij Europese Conservatieve en Hervörmers (*European Conservatives and Reformers*, ECR). De partij karakteriseerd ziechzelf es conservatief en liech-Eurosceptisch. Veur 2021 waor Fidesz deil vaan de christendemocratische Europese Volkspartij (*European People's Party*, EPP). De EPP wèlde evels de samewèrking stopzègke mèt Fidesz vaanweg häör versjèllende inbreuke op de rechsstaot. Aander partije die lid zien vaan de ECR zien, oonder aandere, de Belzje partij N-VA, de Duitse partije LKR en de Nederlandse partij FvD, JA21, SGP en MDD. 

## Brón
* Duitstaolege wikipedia
Cursor

D'r **cursor** is d'r aawiezer op 't beeldsjerm van 'ne computer. Mieëtstes weëd óngersjeed gemaak tussje d'r tekscursor en d'r moescursor. D'r tekscursor is e verticaal, knipperend sjtriepke óp de plaatsj oeë 't nieëkste teke kunt. D'r moescursor is mieëtstes e pielke. Dit kint 'ne zankleuper of sjpinraad weëde wienieë gegeëves weëde verwirk of e hendje wienieë me mit d'r cursor uuever 'n koppeling bewuueg.

I d'r volksmónd sjprik me van 't sjtriepke wen me 't uuever d'r tekscursor hat en de moes wen me 't uuever d'r moescursor hat. Egelig is die letste benaming neet richtig, want de moes is e apparaat (hardware) oeëmit me d'r cursor kint besjture.
Moes (computer)

De **moes** is e aawiesapparaat wat aan d'r computer weëd gekoppeld um d'r cursor óp 't beeldsjerm mit 'n hankbeweging te besjture. De moes hat minstes inne drukknop en e kling raad (wat  me *scroll wheel* numt). 't Begrip kunt oet 't Ingelsj. Durch de geliekenis mit 't gelieknamige deer kreeg 't besjturingsapparaat d'r naam *mouse*. Muus guuef 't mit en oane droad. Laptops hant döks e *touchpad*, oeëdurch de moes feitelig neet mieë nuuedig is.

I d'r volksmónk sjprik me óch döks uuever de moes wen me 't uuever d'r moescursur hat, 't tupisje pielke wat me óp 't sjerm zuut.
Arturs Krišjānis Kariņš

**Arturs Krišjānis Kariņš** (13 december 1964; Wilmington, Delaware, VS), dèks in Wes-Europese media versömpeld es **Arturs Krisjanis Karins**, is 'nen Amerikaans-Lètse polletiekus deen allewijl de premier vaan Lètland is. Heer is vaan professie 'ne taolweitesjapper en 'ne marchandeer. Veurtot Kariņš premier woort, waor heer de Lètse minister vaan ikkenemie. Heer is ouch lid vaan 't Europees Parlemint (*[[Europarlemintariër]]*) gewees. Heer is 'ne geboren Amerikaan mèt Lètse awwers die waore gevlöch in d'n tied vaan de Sovjet bezètting vaan Lètland. Kariņš woort al op jonge leeftied actief in de Amerikaans-Lètse Gemeinsjap.

Heer is lid vaan de Lètse partij Einheid. Dees conservatief-liberaol polletieke partij huurt bij de groetere christendemocratische Europese polletieke partij: de Europese Volkspartij (*European People's Party*, EPP). Heibij hure ouch de Nederlandse CDA en CU, de Belzje CD&V en cdH en de Duitse CDU.
Ingrida Šimonytė

**Ingrida Šimonytė** (15 november 1974, Vilnius), dèks in Westerse media es **Ingrida Simonyte**, is 'n Litouwse polletieka en ikkenemis die de twiede vrouweleke premier vaan Litouwe waor vaan 2020 bis 2024 oonder 't prizzedentsjap vaan Gitanas Nausėda. Šimonytė waor 'ne parlemintariër naomes Antakalnis sinds 2016 - ein vaan de aajdste wieker vaan de Litouwse hoofstad Vilnius. Vaan 2009 bis 2012 waor zie minister vaan financies. Zie waor 'ne prizzedentskandidaot in 2019. Šimonytė is officieel 'nen oonaofhaankeleke polletiekus, mer ze weurt dèks gezien es ein die geäffilieerd is aon de Vaajerlandsunie - Litouwse Christendemocrate (TS-LKD) (deil vaan de EVP).

## Premiersjap in Litouwe
In contras tot de premiers vaan Belsj en Nederland, maag de Litouwse premier oetsletend spreke naomes 't parlemint - en mèt naome de käözes gemaak door de mierderheid vaan 't parlemint. Staotsköndeg gezeen is de prizzedent vaan Litouwe, in tegedeil vaan beveurbeeld de Duitse prizzedent en de Belsje en Nederlandse keuninge, gaaroet neet allein meh 'ne reprizzentatieve polletieker. Väöl mie is de prizzedent de Boeteminister (minister vaan Boetelandse Affaires) vaan 't land. 't Is daan ouch de prizzedent vaan Litouwe dee 't land reprizzentiert in d'n Europese Raod vaan de Europese Unie. Meh e bepaold aontal lidstaote vaan de Europese Unie sjikke hu staotshoof, in plaots vaan hu regeringshoof, nao Breusel. Litouwe zit daomèt bij de oetzoonderleke len vaan de Raod, zjus wie Fraankriek.
Dijk en Waard

**Dijk en Waard** (Westfries: *Doik/Dìk en Weard/Weerd*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in Wesfriesland, mèt ongeveer 87.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 67,02 km2 (daovaan 4,84 km2 water). 

De gemeinte is op 1 januari 2022 oontstoon oet sameveuging vaan de aw gemeintes Heerhugowaard en Langedijk.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Donbass

D'r **Donbass** (Róssisj: *Донбасс*; Oekraïenisj: *Донбас*, óch waal *Donetsbekke*) is 'ne regio in 't oeëste van Oekraïne. 't Gebeed besjteet oet de oblaste Donetsk en Loehansk; de sjtad Donetsk is de ónofficieel hoofsjtad van die sjtrieëk. 't Donetsbekke is verneumd noa de reveer Severski Donets en besjleet 'n óppervlakde van óngevier 60.000 km². 't Gebeed is vlak bis huuevelechtig en tupisj is 't oape sjteppelanksjap.

D'r Donbass is e wichtig ikkenomisj centrum vuur zjwoar industrie en wiejer sjpeelt hei d'r mienboew nog 'n groeëte rol. Vuural rónk Donetsk guuef 't vöal koele.

I g'ne regio woeëne vöal etnische Rósse en seër 2014 guuef 't hei gevechte tussje pro-Róssisje ópjstandelinge en de Oekraïnisje armee. De separatiste hant hei in dat joar twieë volksrippeblieke oetgerope. Dele va g'n sjtrieëk weëde besjtuurd durch de separatiste en dees sjpele 'n wichtige rol bei de Róssisje invasie van 2022.
Gitanas Nausėda

**Gitanas Nausėda** (Klaipėda, 19 mei 1964), dèks verwesterd es **Gitanas Nauseda**, is 'ne Litouwsen ikkenemis, polletieker en baankeer dee allewijl de prizzedent vaan Litouwe is (sinds 2019) oonder 't premiersjap vaan Ingrida Šimonytė. In tegestèlling tot de meiste EU-lidstaote (wie Nederland, Belsj en Duitsland) is neet 't regeringshoof (de premier) mer 't staotshoof de mechtegse polletieker vaan 't land. Nausėda waor d'n direktäör vaan de Monnetaire Policy vaan de Baank vaan Litouwe vaan 1996 bis 2000 en de hoof ikkenemis vaan de veurzitter vaan SEB bankas vaan 2008 bis 2018.

In april 2020 hadde prizzedent Nausėda en de Belarössische prizzedent Alexander Loekasjenko de ierste polletieke tête-à-tête in tien jaor tied. Es gevolg vaan Loekasjenko ziennen hellen hand tege de proteste in zie land (es gevolg vaan de oonierleke verkezinge dao in 2020, vluchde de Belarössische oppositiekandidaot Svetlana Tikhanovskaja nao Litouwe. Op 12 augustus 2020 besloot Nausėda de landsgrenze gans ope te zètte veur Belarössische vlöchtelinge. Nausėda zie leiersjap gedäörende die crisis woort in de Europese Unie (EU) gezeen es 'n positie die wied bove de verwachtinge oet kaome die lui hadde vaan 't klein lendjse. 

Heer kaom in 2013 in opspraok umtot heer e privéhoes leet bouwe in 't Regionaol Park vaan Pavilniai, wat al oonder de Sovjet-Unie in 1974 waor oetgerope tot natuurlek monumint. Op force vaan juridische experts had Nauseda dat hoes gaaroet neet mage bouwe. De rechter goof Nauseda evels geliek. D'n direktäör vaan 't regionaol park neumde 't e sjandaol veur 't Litouws rech.

## Brón
* Ingelstaoleg Wikipedia-artikel euver Gitanas Nauseda
Oblas Donetsk

D'n **oblas Donetsk** (Oekraïens: Донецька область, Donets’ka oblast’; Russisch: Донецкая область, Donetskaja oblast) is 'nen oblas in 't oeëste van de Oekraïne. De regio haet zo'n 4 miljoen inwoeëners. 't Guuef 'n groeëte Russische minderheid en 't zude woeëne ouk Pontische Grieke. De houfstad en centrum van dit gebeed is de gelieknamige stad Donetsk. Saer 't begin van d'n Oorlog in de Oekraïne in 2014 is die stad neet mier ónder kontrol van de centrale regering in Kiev en waere de zuudoeëstelike deile van de regio besteurd door pro-Russische separatiste. De deile van d'n oblas die nog wal in hand zien van 't Oekraïense laeger waere besteurd vanoet de stad Kramatorsk en ouk in de zujelike stad Marioepol aan de Zieë van Azov bevónde zich vuuel euverheidsinstanties. Die stad veel in mei 2022, nao waekelange belaegering door Róssische troepe. 

D'n oblas Donetsk is ein van de twieë besteurlike einhede in d'n Donbass, 'ne rilletief vlake en vröchbare regio taege de grens mit Rusland. Dit gebeed haet 'n gunstig klimaat en groeëte steinkaolreserves. Vuuel belangrieke staej ligge dich beejein, wao-ónder Donetsk, Horlivka, Sloviansk, Kramatorsk, Makijivka en Jenakijeve.

## Kiek ouk
* Oblas Loehansk
Oblas Loehansk

D'n oblas **Loehansk** (Oekraïens: Луганська область, Luhans’ka oblast’; Russisch: Луганская область, Luganskaja oblast) is d'n oeëstelikste oblas van de Oekraïne. D'n oblas haet 2,1 miljoen inwoeëners en vuuel bewoeëners zien etnisch Russisch. De houfstad is de gelieknamige stad Loehansk.

Saer 't begin van d'n Oorlog in de Oekraïne in 2014 is die stad neet mier ónder kontrol van de centrale regering in Kiev en woorte de zuudoeëstelike deile van de regio besteurd door pro-Russische separatiste. De deile van d'n oblas die nog wal in hand waore van 't Oekraïense laeger woorte besteurd vanoet de stad Sievierodonetsk. Saer 't begin van de invasie in 2022 hadde Russische troepe en separatistische milities oet Loehansk ouk terreinwins gebook in 't noorde van d'n oblas. Begin juli veel de sjtad Lisitsjank, waomit de gansen oblas in Russische hand kwaam. In 't naojaor heroverde Kiev 't dörpke Bilohorivka. 

D'n oblas Donetsk is ein van de twieë besteurlike einhede in d'n Donbass, 'ne rilletief vlake en vröchbare regio taege de grens mit Rusland. Dit gebeed haet 'n gunstig klimaat en groeëte steinkaolreserves.

## Kiek ouk
* Oblas Donetsk
Rósse

**Rósse** (Róssisj: русские, roeskië) vörme e Oeës-Slavisj volk va luuj die inheems zint aan dele va Rósland en de Oekraïne. Zie kalle Róssisj. De mieëtste Rósse zint Róssisj-orthodox, mar vöal Rósse zint óch neet-geleuvig of praktisere i gieëker geval gee geleuf, wat 't gevolg is van 't sjtaatsatheïsme oet d'r Sovjettied. In Rósland make ze zó'n 80% van de bevolking oet.

Weltwied guuef 't zó'n 134 mieljoeën Rósse, oeëva zieëker 117 mieljoeën i Rósland, 7 mieljoeën i g'n Oekraïne, 3,5 mieljoeën i Kazachstan, 3 mieljoeën in de VS, 1,8 mieljoeën i Brazilië, 1,2 mieljoeën in Duutsjland, 938.000 in Israel, 809.000 in Oezbekistan, 706.000 in Wit-Rósland en 622.000 i Canada. Rósse vörme wiejer óch 'n groeëte minderheed in vuurmalige Sovjet-rippeblieke wie Letland (ca. 487.000), Kirgizië (ca. 353.000), Esland (ca. 323.000), Moldavië (201.000, m. n. i g'n separatistische regio Transnistrië) en Litouwe (ca. 130.000).

Vanaaf de 17e ieëw woeëde Rósse same mit de Witrósse, Roethene en Oekraïnesj gezieë es ee volk, wat truukging op 't Kievs Riek. Noa de Róssisje Rivvelutie verangerde dat koncep evvel noa 't hudig.

## Bekinde Rósse
* Fjodor Dostojevski, sjriever
* Michail Gorbatsjov, politiker
* Boris Jeltsin, politiker en d'r ieësjte prizzedent va Rósland
* Wassily Kandinsky, kunsteneër
* Dmitrij Mendeleev, sjemis en grónklegker van 't periodiek systeem
* Alexander Poesjkin, dichter
* Kirill va Moskou, patriarch van de Róssisj-orthodoxe Kirk
* Vladimir Poetin, politiker en prizzedent va Rósland
* Anna Paulowna va Rósland, groeëtvorstin va Rósland
* Nicolaas II va Rósland, d'r letste tsaar va Rósland
* Andrej Sacharov, politiker en minsjerechteaktivis
* Igor Stravinski, komponis
* Leo Tolstoj, sjriever
* Leon Trotski, politiker en rivvelutionair
* Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, komponis
Oekraïnesj

**Oekraïnesj** (Oekraïenisj: українці, oekrajintsi) vörme e Oeës-Slavisj volk va luuj die inheems zint aan dele va g'n Oekraïne en 't zude va Rósland. Zie kalle Oekraïenisj en Róssisj. In 't weste va g'n Oekraïne guuef 't 'n minderheed die Roetheens kalt. Sommige taalwetesjappesj besjouwe 't Roetheens es 'n variant van 't Oekraïenisj, mar vöal taalkóndige en ethnologe besjouwe 't óch es 'n aparte taal en de sjpreëkesj doava es 'ne aparte etnische groop. De mieëtste luuj va g'n Oekraïne zint oeëstesj-orthodox, mar vöal Oekraïnesj zint óch neet-geleuvig of praktisere i gieëker geval gee geleuf, wat 't gevolg is van 't sjtaatsatheïsme oet d'r Sovjettied. In 't weste guuef 't óch nog 'n groeëte katholieke minderheed. I g'n Oekraïne make ze zó'n 77% van de bevolking oet.

Weltwied guuef 't zieëker mieë es 46 mieljoeën Oekraïnesj, mar dat is gezieë de gruuetde van de Oekraïenisje diaspora sjlechs 'n grof sjatting. Doaneëve gruijt die diaspora hel durch d'r Donbass-kreeg van 2014 en de Róssisje invasie van 2022. Me geet doava oet dat 't 37 mieljoeën Oekraïnesj guuef i g'n Oekraïne, 3 mieljoeën i Rósland, 1,3 mieljoeën i Canada, 1,3 mieljoeën i Pole, 1 mieljoeën i de VS, 950.000 i Brazilië, 338.000 i Kazachstan, 331.000 i Duutsjland, 305.000 in Argentinië en ca. 236.000 in Italië. Oekraïnesj vörme wiejer 'n rilletief groeëte minderheed in vuurmalige Sovjet-rippeblieke wie Moldavië (ca. 181.000, m. n. i g'n separatistische regio Transnistrië), Wit-Rósland (ca. 160.000 of 225.000) en Oezbekistan (124.000). 

In ós contreie koame Oekraïnesj en anger Oeës-Europeane mieëtstes wirke in de koele. Dees luuj hant döks 'ne tupisje Oeës-Europese achternaam en zint good geïntegreerd in de sameleëving. I Belsj Limburg weëd 't aantal luuj mit 'ne Oekraïnisje achtergrónk gesjat óp 9.000.

Vanaaf de 17e ieëw woeëde Oekraïnesj same mit de Roethene, Witrósse en Rósse gezieë es ee volk, wat truukging op 't Kievs Riek. Noa de Róssisje Rivvelutie verangerde dat koncep evvel noa 't hudig.

## Bekinde Oekraïnesj
* Vladimir Horowitz, Amerikanisje pianis van Oekraïnesje komaaf
* Vitali Klytsjko, mieëvoudig weltkampioen bókse
* Olga Kurylenko, Franzuësisje actrice van Oekraïnesje komaaf
* Vasyl Lomatsjenko, bókser en olumpisj kampioen
* Golda Meïr, Israelisje politika van Oekraïnesj-jüddisje komaaf
* Petro Porosjenko, óngernummer en vuurmalig prizzedent va g'n Oekraïne
* Sergej Prokofjev, pianis en komponis
* Elina Svitolina, professioneel tennissjpeelster
* Vladimir Vernadski, geoloog, geosjemicus en mineraloog, sjtichter van de geosjemie, radiogeologie en de biogeosjemie 
* Volodymyr Zelensky, komiker en prizzedent va g'n Oekraïne
* Halyna Zoebtsjenko, kunssjilderes

## Kiek óch
* Roethenië

## Extern linke
* ''Oekraïners waren bij de eerste buitenlandse mijnwerkers in Limburg''. Marc Lens - VRT, d'r 3e meëts 2022
Roethene

**Roethene** (Roetheens en Róssisj: Русины, Roesiny; Oekraïenisj: русини, roesini; Polnisj: *Rusini*; Sjlowaaks: *Rusíni*) vörme e Oeës-Slavisj volk va luuj die inheems zint aan 't weste va g'n Oekraïne, 't oeëste va g'n Sjlowakei en 't zuudoeëste va Pole. Dat is e bergechtig en dunbevolk gebeed dat óngerdeel vörmt van de Karpate. Sommige taalwetesjappesj besjouwe de taal die dees luuj sjpreëke, 't Roetheens, es 'n variant van 't Oekraïenisj, mar vöal taalkóndige en ethnologe besjouwe 't es 'n aparte taal en de sjpreëkesj doava dan óch es 'ne aparte etnische groop. 

De percieze definiëring doava blief evvel lestig. Wiewaal Roethene egelig 'ne zieër diverse etnische groop vörme, sjpreëke de luuj versjeie dialekte die vöal ópee liekene en wiejer zint de mieëtste Roethene lid van 'n lokaal oeëstesj-katholieke kerk. Óp die twieë punte óngersjeie zie zich van anger slavisje volkere, wie de Pole, Sjlowake en Oekraïnesj. Desóndanks veule sommige Roethene zich óch sjterk verbónge mit dees ómringende volkere. 

Weltwied guuef 't, aafhankelig van de definitie, zó'n 110.000 bis 623.500 Roethene. Noa sjtatting hant zó'n 1,7 mieljoeën persoeëne 'ne Roetheense achtergrónk en doadurch kanne óch die luuj weëde gereëkend tot de Roetheense diaspora. Vuural in de VS (ca. 8.000 tot 320.000) en i Canada (max. 250.000) guuef 't rilletief groeëte gemeensjappe. Klinger aatalle vink me truuk i g'n Vojvodina (ca. 14.200), Kroatië (2.500) en Hongarieje (2.300). 

Vanaaf de 17e ieëw woeëde Roethene same mit de Oekraïnesj, Witrósse en Rósse gezieë es ee volk, wat truukging op 't Kievs Riek. Noa de Róssisje Rivvelutie verangerde dat koncep evvel noa 't hudig.

## Bekinde Roethene
* Bohdan Ihor Antonitsj, Oekraïenisj-Roetheense dichter
* Vasiľ Biľak, communistisje politiker va Sjlowaaks-Roetheense komaaf
* Alexander Dukhnovitsj, Oekraïenisj-Roetheense preester, dichter, sjriever, pedagoog en aktivis
* Igor Grabar, Róssisj-Roetheense kunssjilder, oetgeëver, restaurateur en kunshistoricus
* Josaphat Kotsylovsky, Oekraïenisj-Roetheense bussjop en marteleër
* Milan Lach, bussjop van Sjlowaaks-Roetheense komaaf
* Dionisije Njaradi, Servisj-Roetheense geestelige
* Olena Papuga, Servisj-Roetheense politiker
* Józef Retinger, Polnisj-Roetheense literatoerwetesjapper, aktivis en sjriever
* Andy Seminick, Amerikanisje baseballsjpeler van Polnisj-Roetheense aafkoms
* Jaroslaw Trochanowski, Polnisj-Roetheense komponis en moeziker
* Petro Trochanowski, Polnisj-Roetheense dichter en moeziker 
* Andy Warhol, Amerikanisje kunsteneër van Sjlowaaks-Roetheense aafkoms
* Theodosius Wislocki, bussjop va Polnisj-Roetheense komaaf

## Kiek óch
* Roethenië
Robert Abela

**Robert Abela** (Sliema op 't eilaand Malta, 7 december 1977) is 'ne Maltese polletieker veur de sociaoldemocratische  Arbeidspartij (Malta) (deil vaan de Europese polletieke partij vaan de S&D, boe ouch aander sociaoldemocratische partij deil vaan oetmake, zoewie de Nederlandse PvdA, de Belzje SP.a en PS en de Duitse SPD). Heer is allewijl de premier vaan Malta.

Abela waor e parlemintslid vaan juni 2017 bis jannewarie 2020. Nao 't aongekoondeg aoftreie vaan de in opspraok geraakde premier en partijgenoot Joseph Muscat en de dao-opvolgende leiersjapsverkezinge, woort Abela mèt 58% vaan de stumme gekoze tot nuie partijleier en daomèt ouch de premier vaan Malta op 13 jannewarie 2020. Heer versloog in de verkezinge vicepremier Chris Fearne.
Mateusz Morawiecki

**Mateusz Morawiecki** (sprik oet: *Ma-té-oesj Mo-ra-vjéts-kie*), voloet **Mateusz Jakub Morawiecki** (20 juni 1968, Wrocław) is 'ne Poolsen ikkenemis, historicus en polletieker dee sinds 2017 de premier vaan Pole is. Heer is lid vaan de rechs-conservatieve en nationalistische polletieke partij Rech en Rechveerdegheid (*Prawo i Sprawiedliwość*, PiS). PiS is deil vaan de Europese polletieke partij ECR (*European Conservatives & Reformers*), boe ouch de Belzje LDD en N-VA, de Duitse AfD en de Nederlandse FvD, JA21 en SGP deil vaan oetmake.

Oonder premier Beata Szydło waor heer vaan 2015 bis 2017 vicepremier, vaan 2015 bis 2018 minister vaan oontwikkeling en vaan 2016 bis 2018 minister vaan financies. Daoveur waor heer 'ne zakemaan.

Morawiecki zien polletieke partij, PiS, is rechs-conservatief. Ze is op socio-ikkenomisch niveau evels linkser es de meiste partije in Pole; zoe is ze véúr 'ne sterke welveertstaot, o.a. in 't financieel steune vaan wèrkloeze, en véúr 't verhoege vaan belastinge veur groete bedrieve en aondeilhawwers. Op cultureel niveau is zie evels zier rechs en op force vaan sommege polletieke weitesjappers zelfs extreemrechs. Zoe is PiS contra homohouwelek, wijer Europese integratie, niet-Europese migratie, euthanesie en softdrugs en véúr hevegere straofe veur criminele. Toch is zie neet extreem Eurosceptisch: PiS is expliciet veurstender vaan de Europese Unie en ouch veur 't versterke vaan bepaolde Europese integratieprojecte, veural op 't gebeed vaan veilegheid en defensie. Zoe waor PiS 'ne veurstender vaan 't oetbreie vaan de competenties vaan Frontex. 

Morawiecki heet 'n vrouw en veer kinder.
Kaag

**Kaag** (lokaol *De Kaag*) is 'ne polder en e dörp in de Nederlandse gemeinte Kaag en Braassem. De polder vörmp 'n eiland in de Kagerplasse en ligk nog zjus in de provincie Zuid-Holland. 't Dörp had op 1 jannewarie 2021 465 inwoeners.

## Historie
't Dörp weurt veur 't iers geneump in 1308. 't Toponiem *kaag/koog* beteikent zoeväöl wie 'boetedieks land'. Door de iewe heer waor dit gebeed neet zoe prominent, al waor 't langen tied wel 't economisch centrum vaan de hierlekheid Alkemade.

Pas in de negentienden iew veraanderde de positie vaan 't dörp. Mèt 't droegvalle vaan d'n Haarlemmermeer laog de polder neet mie zoe geïsoleerd; mèt de veerpoont kós me direk nao en vaan 't vasteland. Direk neven 't dörp, in d'n Haarlemmermeer, oontstoont 't gehuch Buitenkaag. In 1849, roond d'n tied tot deze polder veerdeg kaom, vestegde ziech de sjeepswerf Van Lent (noe Keuninkleke Van Lent) op 't eiland. Later, zoe roond 1900, woort 't dörp populair bij sjèlders. In d'n twintegsten iew oontwikkelde ziech de watersport op en roond 't eiland. Heidoor woort 't toerisme belaankrieker; ouch greujde 't ummer zoe klei dörpke get door d'n instruim vaan rieke forenze.

## Aonzien
Kaag besteit veur e klei deil, wat zoeget samevèlt mèt de noordweskant vaan 't eiland, oet dörpsbebouwing. De klein eilendsjes Vogelskamp en Faljeril, die kort neven 't dörp ligke, zien ouch bebouwd. Ze valle neet oonder Kaag meh hure bij de gemeinte Teylingen (woenkern Warmond). De diverse aander poldereilen in de Kagerplasse höbbe allemaol gein dörp, hoegoet e klei buurtsje en dèks mer ein boerderij, ouch al zien ze in umvaank mèt Kaag te vergelieke.

Vaanajds gaof 't mer ein dörpsstraot. In d'n twintegsten iew, wie de mèt de nuibouw nui straote kaome, kraog die straot de naom 'Julianalaon'. Aon die straot ligk 'n aontal monumentaol boerderije en woenhuiskes. 't Gief ouch 'n kèrk oet 1874, die 'n awwer kèrkske oet 1618 vervingk.

't Dörp weurt gedomineerd door de loods vaan de Van Lent, die vaan wiedaof in de umgeving te zien is.

## Economie
Opvallendste werkgever is de keuninkleke Van Lent sjeepswerf, boe megajachte weure gebouwd veur (dèks boetelandse) multimieljonaire. Wijer economische factore zien 't toerisme en nog ummer de landbouw. De mieste inwoeners wèrke evels boeten 't eiland. Restaurants en zoe gief 't in euvervlood; gewoen winkele gief 't koelek. Veur kemissies mote de bewoeners dus 't eiland aof.

## Verveur
Neve de groete veerpoont nao de Haarlemmermeer gief 't in de zomer nog e vootveer wat vaanoet Zevenhuizen (bij Oud Ade) nao 't eiland veurt. Väöl bewoeners höbbe 'n eige boot. Me maag mèt d'n oto 't eiland op, al veurt de ing Julianalaan neet ech gemekelek.

## Printsjes

Plaetje:Netherlands, Kaag en Braassem, Kaag (dorp), 1.JPG|Dörpskèrk
Plaetje:Netherlands, Kaag en Braassem, Kaag (dorp), 3.JPG|Dörpsstraot (Julianalaan)
Plaetje:Netherlands, Kaag en Braassem, Kaag (dorp), 2.JPG|Boot vaan Kaag nao de Buitenkaag
Plaetje:Netherlands, Kaag en Braassem, Kaag (dorp), 4.JPG|Gevelkes (straot- en waterkant)
Eduard Heger

**Eduard Heger** (3 mei 1976) is 'ne Slowaakse polletieker en waor de premier vaan Slowakije vaan 1 aprèl 2021 bis 15 mei 2023. Heer waor ierder de minister vaan financies (2020-2021) oonder premier Igor Matovič en lid vaan de Nationaole Raod. Heer waor prominint lid vaan de rechse polletieke partij Gewoen lui en oonaofhaankeleke persoene (*Obyčajní ľudia a nezávislé osobnosti*, OL'aNO). Zie maak deil oet vaan de christendemocratische Europese polletieke partij: de Europese Volkspartij. Hei make ouch de Nederlandse CDA en CU, de Duitse CDU en CSU en de Belzje CD&V en Les Engagés.

In 2023 wisselde heer evels vaan partij en woort heer de partijleier vaan de liberaol-conservatieve partij Demokrati (*Democraote*). De partij, vergeliekbaar mèt de Nederlandse VVD, de Vlaomse N-VA, de Waolse MR en de Duitse FDP, loog zoedaoneg wied vaan zien vörege partij aof tot dit d'r veur zörge tot 'n groet aontal ministers stopde in 2023. Dit dwong Heger tot aofstappe, boenao 'n technocratisch kabbinèt vaan Ľudovít Ódor euvernoom veur 'ne korten tied. Nao de verkezinge vaan 2023 woort Robert Fico obbenuits premier, dee dit al ierder waor vaan 2006 bis 2010 en vaan 2012 bis 2018.

Eduard Heger is 'nen euvertuigde Roems-Katheliek en centrum-conservatief es 't geit um sociaol posities wie drugs, abortie en LHBTI+-polletiek, mer stèlt ouch tot heer neet zelf wèl participere in polariserende discussies in Slowaokse maotsjappij. Heer heet veur zier versjèllende functies binne de Slowaakse Kathelieke kèrk gewèrk. Heer bekierde vaan atheïsme nao Christendom nao 't hiemele vaan ziene pap in 1999.
Landkreis Bad Dürkheim

De **Landkreis Bad Dürkheim** ies 'ne landskrink (*Landkreis*) in Rienland-Palts, Wes-Duutsjland. De houfplaats ies Bad Dürkheim. Mit 'n groatte van 1.240,03 km2 en, volges de census van 31 december 2020, 133.004 inweunersj, haw de krink op dat momint 'n bevoukingsdiechte van 107 de km2. 't Gief 48 gemeintes in dizze krink.

'ne Landskrink in Rienland-Palts ies vergeliekbaar mit 'ne krink in Noordrien-Wesfale (NRW). 't Geuf ivvels get oetzongeringe. Zoa zin de gemeintes in 'ne landskrink väöl kleiner en vörme zelfs de kleinste dörpkes 'n gemeinte, wiel de gemeintes in NRW väöl groater zin (vergeliekbaar mit de Nederlandse en Belzje gemeintes.

In Rienland-Palts zin de Landskrink dan waer verdeild in verbandsvrie gemeintes (*Verbandsfreie Gemeinden*), verbandsgemeintes (*Verbandsgemeinden*) en verbandsangehuèrde gemeintes (*verbandsangehörigen Gemeinden*). De verbandsvrie gemeintes zin, zjuus wie de krinkvrie sjtae in NRW, neet aafhenkelek van de krink. De verbandsgemeintes zin dat, zjuus wie de geweun gemeintes in NRW, waal aafhenkelek van de krink. De verbandsangehuèrde gemeintes höbbe meh hièl wieneg mach en moete daovan 't meiste deile mit de verbandsgemeinte woa ze tot behuère. Hiedoor lieket 't gemeintebesjtuur van Rienland-Palts väöl miè op dat van Frankriek, 't land wat in 't ièrsjte decennium nao de Twiède Waereldoorlog Rienland-Palts haet opgeriech en haet bezat.

De 6 verbandsvrie gemeintes in dizze krink zin:
#Bad Dürkheim
#Deidesheim
#Freinsheim
#Lambrecht
#Leiningerland
#Wachenheim an der Weinstraße
Mapudungun

't **Mapuche** (**Mapudungun**) is 'n inheimse taol vaan Zuid-Amerikaanse Indiane, veurnaomelek in Chili en Argentinië.
Petr Fiala

**Petr Fiala** (Brno, 1 september 1964) is 'nen Tsjechise polletieker, polletieke weitesjapper en 'nen hoeglieraar. Vaan november 2021 bis 2025 waor heer de premier vaan Tsjechië. Heer is lid vaan de rechs-conservatieve polletieke partij Democratische Börgerpartij (*Občanská demokratická strana*, ODS). Die partij is deil vaan de Europese polletieke partij Europese Conservatieve en Hervörmers (*European Conservatives and Reformists*, ECR).

Fiala zien premiersjap indegde mèt de euverwinning vaan de rechs-populistische kandidaot en multimielionair Andrej Babiš. Babiš woort de nuie premier vaan Tsjechië mer is dat ouch al ierder gewees vaan 't land.
Guillaume de Machaut

**Guillaume de Machaut** (oong. 1300, Reims - 13 april 1377, Reims) is 'ne Middeliewse Campagnoise kompenis in de vocaol meziek en de Gregoriaanse zaank. Heer waor actief in de 14de iew en is bekind um kompesities wie de *Ballade* (middel-14de iew) en versjèllende mèsmeziek.

'n Aontal toenaongevende opnaomes vaan häöm zien hei-oonder te leze:

## Referenties
Francesco Landini

**Francesco Landini** (oongeveer 1325, woersjijnlek Florence - 2 september 1397 aldao) is 'nen Toscaonse kompenis in de late Middeliewse vocaol meziek en vreuge Renaissancemeziek. Heer waor actief in de late veertienden iew en is bekind um kompesities wie de *Ballata's*.
Guillaume Dufay

**Guillaume Dufay**, **Dufayt** of **Du Fay** (5 augustus 1397, woersjijnlek Beersel bij Breusel - 27 november 1474, Cambrai) is 'ne Franco-Braobantse en Vlaomse kompenis in de koermeziek en de vreuge Renaissancemeziek. Heer waor actief in de vieftienden iew en is bekind um kompesities wie *O Gemma, Lux et speculum* (middel 15de iew).

In Venetië kaom in 1436 't Cononici handsjrif gereid mèt wèke vaan oonder aandere Dufay en Gilles Binchois.

## Referenties
Kanton

E **kanton** is 'n besjtuurseinheid die neet meer veurkump in Nederlandj, mer waal nog op 't Belsj. Meistal is e kanton de besjtuurslaog baove die van de gemeintes. Kantons kómme in Europa boete 't Belsj nog veur in Frankriek, Luxemburg en Zwitserlandj. De precieze inhadelikheid van dees kantons varieert van landj toet landj:
* In 't Belsj sjteit 't kanton baove de gemeintes en maak m'n 'n óngersjied tösse de keeskantons en de gerechtelike kantons;
* In Frankriek bevindj zich 't kanton tösse de gemeintes en 't arrondissement;
* 't Landj Luxemburg is drek ingedeild in kantons, die weer oet gemeinte besjtaon (De distrikte die baove de kantons loge zeen aafgesjaf in 2015.);
* De Zwitserse kantons vörme de hoogste binnelandjste besjtuurslaog van 't landj en kómme qua autonomie en beveugheje euverein mit 'n deilsjtaot.

Anger lenjer kinne döks saortgelieke besjtuurseinheje, meh die kriege meistal neet de benaming *kanton*. In Ingelandj zeen zon saortgelieke besjtuurseinheje de distrikte en in Pruses de *[[Landkreis]]e*.
Champenois

't **Champenois** is 'n ''oïl''-spraok die gekaldj wuuert inne vreugere Franse regio Champagne-Ardenne ('t weste van de Grand Est, mit de departeminte Ardennes, Aube, Marne en Haute-Marne) en in ein Belzje gemèndje: Vresse-sur-Semois, in 't zuje vanne pervinsie Name. Zoeawaal Frankriek es 't Waolelandj erkinnen 't es 'n regionaal spraok. De spraok wuuert bedreig in zie doorbestaon. De spraok is verneump nao de aw provincie Champagne.

## Grammatica
De dialekte van 't Champenois höbben e deil eige biezunjerheje, in versjeie vörm en maote.

; 't Bestump lidwaord
Väöl dialekte höbben 't inkelveljig mannelik lidwaord behaje mit 'n wiejer nao achter gelaegen of mieë geslaoten oetspraok, juus wie inne Middelieëwe. Kónkrieët wiltj det zègke de me vörm wie *lo* of *lou* vindj veur *le* in 't Standerdfrans: *lo pus grand village* "'t grótter dörp* en *lou vieux langaige champaignat* "de aaj spraok Champenois".

Wiejer kump de vorm *el* of *eul* ouch väöl veur.

; 't Veurnaamwaord "lou" of "lo"
't Lidwaord *lo* of *lou* kump ouch veur es e veurnaamwaord in 't Champenois: *je lo vois, lou faites taire!* "Ich zeen 'm; laot dem zwiege!"

; De gebejendje wies in 't Champenois
De gebejendje wies of d'n [[imperatief]] kan m'n op twieë menere vörmen in 't Champenois. Me zaet zoeawaal *montrez-lou-moi* wie *lou me montrez* "Laot mich det zeen." en *taisez-vous!* of *vous taisez!* "Zwieg; bön stil!"

; Óntkinning
't Champenois haet get vörm vanne aaj óntkinninge behajen oete Middelieëwe, mer ouch zelf vernujinge doorgeveurd:
* *ne ... mie*, wie in *je ne sais mie* "ich kin neet": 'ne väöl-veurkómmendje vorm;
* *ne ...-me*, wie in *je ne suis-me* "ich bön neet": *-me* is 'nen ónbetuuendje vorm van *mie* dae gebroek wuuert es 'n óntkinning nao wirkwäördsvörm die oetgaon op 'nen aope lèttergreep (oetgespraoke sónger mitklinker);
* *ne ... mais*, wie in *je n'ai mais fait çou* "det höb ich nannoeatj gedaon*.

## Waordesjat
* *mout* of *moult*: "hieël", "väöl". Dit biewaord, det in 't Standerdfrans nimmieë gebroek wuuert, is nag ummer hieël laevetig gebleven inne Champagne: *il pleut moult* "'t raengert väöl", *j'étois moult aise* "ich veuldje mich hieël gemekkelik", *il n'y a-me moult longtemps que je vous sers* "'t is allang haer det ich uch gedeendj höb".
* *tout-là* "noe".

Väöl van dees wäörd waeren ouch gebroek in 't Frans zoeawie det inne regio gespraoke wuuert.
Sagittarius A*

**Sagittarius A*** is e supermassief zwart look in 't midde vaan de Mèlkweeg. 't Is 't centrum (centraol massief objek) vaan eus starestèlsel.

In Sagittarius A zit mie es veer mieljoen kier de massa vaan de zon. 't Objek is zoeget 60 mieljoen kilometer groet. Metinge aon 't objek weure veural gedoon mèt stare die kortbij 't objek stoon en *direk* drum heer drejje (in plaots vaan um 't centrum vaan de Mèlkweeg in breie zin, wie eus Zon dat deit).

## Oontdèkking
Sagittarius A* maak deil oet vaan Sagittarius A, e complex vaan supernova-restante in de Baogsjötter. Al in 1933 oontdèkde Karl Jansky tot ziech op dees plaots 'n sterke radiobron bevoont. Later oonderzeuk maakde dujelek tot 't objek oet mierder deile bestoont; umtot die ziech deils euverlappe, waor 't neet gemekelek ze vaanein te sjeie.

Umtot A* e hendeg compak objek is (dit is inherent aon zwarte loker), woort 't betrèkkelek laat oontdèk. Pas in 1974 concludeerde Bruce Balick en Robert Brown tot dit 'n objek op ziech waor. Brown leet de naom *Sagittarius A** veur 't iers valle in 'n artikel oet 1982. D'n asterisk is oontliend aon de kernfysica, boe aongeslage atome zoe weure aongegeve.

In de jaore tachteg woort dujelek tot 't hei woersjijnelek um e zwart look geit. Umtot 't bestoon vaan zwarte loker langen tied theoretisch waor, en umtot me ze in principe neet kint zien, waor dat langen tied neet gans zeker; in de praktiek twievelde evels wieneg astronome aon 't bestoon daovaan. E superzwoer objek op die plaots zouw ouch 't bestoon en de samehaank vaan de Mèlkweeg verklaore. Reinhard Genzel en Andrea Ghez kraoge in 2020 de Nobelpries in de Natuurkunde veur de oontdèkking tot Sagittarius A* e zwart look moot zien.

D'n Event Horizon Telescope brach veraandering in de observatie vaan zwarte loker. Mèt speciaal technieke, door boete de golflengdes vaan 't ziechbaar leech te loere, kós me noe de krink roond 't zwart look oetbeelde. Wat me op zoe'n foto's zuut is de materie die spiraolsgewijs aon 'n hoeg snelheid in 't look getrokke weurt, zjus *veur* 't memint tot 't d'n eventhorizont passeert (de grens boenao ouch leech neet mie aon de zwuurtekrach kin oontsnappe, zoetot de materie oonziechbaar weurt). Naotot 't team roond d'n telescoop ierder al M87* in beeld had gebrach, volgde in mei 2022 e beeld vaan Sagittarius A*.
Tolar

D'n **Tolar**, mie specifiek de **Sloveensen tolar** waor  de munt (devies) vaan Slovenië. Heer had deze status vaan 8 oktober 1991, nao de splitsing vaan Joegoslavië, bis 31 december 2016, naotot Slovenië al vaanaof 1 jannewarie 2007 deil oetmaakde vaan d'n Eurozone en dus, in 'nen tössentied, gebruuk maakde vaan d'n tolar en d'n euro. De aofkorting vaan deen tolar, de ISO 4217, waor SIT. 't Goof munte vaan 10, 20 en 50 slotins en van 1, 2, 5, 10, 20 en 50 tolar. Baankbiljete goof 't ouch veur de 10, 20 en 50, én daoneve veur de 100, 200, 500, 1000, 5000 en 10.000.

De naom Tolar is aofkomsteg vaan d'n thaler, 'ne zilvere munt dee veur 't iers in 1518 woort gehawwe in Joachimsthal te Boheme. Wäörd wie d'n dollar en d'n daolder zien ouch aofgeleid vaan dit woord. D'n tolar kin altied weer obbenuits weure ingeveurd op force vaan 't constitutioneel Akkoord vaan Brioni. Väöl EU-lidstaote die d'n euro allewijl hantere höbbe neet zoe'nen expliciete wèt vasgestèld.

## Rifferenties
* Ingelstaolege Wikipedia es hoofbron
Plovdiv

**Plovdiv**, in 't Bölgaors-Cyrillisch sjrif **Пловдив** (historisch: **Philippopolis**) is de twiede stad vaan Bölgarije. Ze is de hoofstad vaan de Zuid-Bölgaorse planregio Zuid-Centraol Bulgarije en d'n oblas Plovdiv, en ze ligk in de historische regio vaan Thracië. Ze had 'n bevolkingsaontal vaan 366.364 op 15 miert 2022. Plovdiv weurt gezeen es de cultureel hoofstad vaan Bölgarije, wijl Sofia de ikkenomische en polletieke hoofstad is. Plovdiv is daoneve ouch lètterlek Europese culturele hoofstad gewees, in 2019. Zie vörmp e belaangriek centrum veur ikkenemie, cultuur en educatie.

Plovdiv is gesitueerd in 'ne vröchbaore regio aon twie kante vaan de Maritsa, 'ne revier. De stad heet ziech historisch oontwikkeld op seve berg, boevaan de hoegste 250 meter is. Umwèlle vaan dees berg weurt Plovdiv in de Bölgaorse volksmoond ouch wel de **Stad vaan de Zeve Berg** geneump. 't Gief bewies tot 't hei al lui goof roond 6000 v.Chr.. De stad is bewoend gewees door Thraciërs, Perze, Macedoniërs, Kelte, Roemeine, Byzantijne, Gote, Hunne, Bölgaore en Ottomaone (inclusief Törke).
Ieredevisie 2022/23 (hierevoetbal)

**2022/23** waor 't 67e sezoen vaan de **[[Ieredevisie (hierevoetbal)|Ieredevisie]]**. Wie ummer späölde 18 clubs um 't landskampioensjap. De verdeigedende kampioen waor AFC Ajax. Nui in de Ieredevisie waore FC Emmen, SBV Excelsior en FC Volendam. Fortuna Sittard waor de insegste Limbörgse club die mètdeit.

Feyenoord woort op 14 mei 2023 kampioen, in späölrunde 32; 't waor 't 16e kampioensjap veur de club. SC Cambuur en FC Groningen zien direk gedegradeerd.

## Clubs

## Matche

## Stand

N.B.: 't Ticket veur de Europa League is in principe veur de winner vaan de KNVB-beker. PSV woort op 30 aprèl bekerwinner; zouw dees club noe es nommer twie indege, daan geit dat ticket otomatisch nao de nommer drei vaan de Ieredevisie.
FC Volendam

**FC Volendam** is 'n Nederlandse voetbalclub oet Volendam (gemeinte Edam-Volendam, Noord-Holland). De club kump in 't sezoen 2022/23 oet in de Ieredevisie. Volendam is mèt good 20.000 inwoeners de kleinste plaots in Nederland die 'n betaoldvoetbalclub hoevès. De club zit deep in de identiteit vaan 't dörp. Gein aander club is dèkser nao de Ieredevisie gepromoveerd (en weer droet gedegradeerd) es Volendam. Bijnaome vaan 't team zien *De palingboeren*, *De wijdbroeken* (algemein sjelnaome veur de Volendammers), *Het andere oranje* (nao 't sinds jaor en daag oranje tenue) en *De heen en weer* (nao de veerboot nao Marken dee hei iewelaank voor, meh veural es touwspeuling op 't ummer weer promovere en degradere).

## Historie
De club woort in 1920 opgeriech oonder de naom *Victoria* en veraanderde dat drei jaor later in *RKSV Volendam*. Toen woort ouch 't oranje shirt al ingeveurd. In 1935 en 1938 woort de club kampioen vaan de RKF, de kathelieke voetbalboond in verzuild Nederland.

Wie in 1954 't betaold voetbal woort ingeveurd, gónge väöl gooj speulers nao 't kortbij Alkmaar '54, wat dao eine vaan de pioneers in waor. Oplossing waor veur zelf ouch in 't betaold voetbal in te stappe, wat 't volgend jaor gebäörde. Wie in 1956 't Devisie-systeem woort opgeriech, struimde Volendam in de Ierste Devisie in. Dao woort de club in 1959 kampioen vaan. De koumende jaore zouw 't nog noe en daan in de Ieredevisie speule; in 't gemein evels mèt maoteg succes. Gooj speulers gónge al gaw nao groeter clubs, veural nao Ajax. Eine vaan de groetste voetballers oet de jaore zèsteg waor Gerrie Mühren. In 1970 woort de proftak aofgesplits oonder de naom *FC Volendam*.

In 1987, wie de club veur de zoeväölste kier promoveerde, begós 'nen echte glorietied boe-in Volendam jaorelaank achterein in de Ieredevisie doorbrach. In 1989 en 1993 pakde de club zelfs de zèsde plaots. In 1995 waore ze daobij finalis in de KNVB-beker (oetindelek verlore vaan Feyenoord). Aon dezen tied kaom in 1998 mèt de degradatie 'n ind.

In de nuien iew deeg Volendam 't nog e tiedsje aardeg, mèt noe en daan e seizoen Ieredevisie en in de Ierste Devisie dèks gooj rizzeltaote. In de jaore '10 góng de club evels zien minste jaore in: FC Volendam indegde dèks örges oonderin en leep de naocompetitie väölal mis. Pas vaanaof 2019, wie Wim Jonk es trainer woort aongestèld, góng 't voetbal mèt sprung veuroet. Nao drei sezoene woort dit bekroend mèt de twiede plaots, die de club direk deeg promovere.

Nao twie jaor degradeerde Volendam weer. 't Degradatiejaor 2023/24 teikende ziech neet allein door sportieve miserie, meh ouch door 'ne groete bestuurleke bagaasj, dee oonder mie veur 't vertrèk vaan Jan Smit es veurzitter zörgde.

## Rizzeltaote sinds 1956

Opmerking: 't sezoen 2019/20 woort um de COVID-19-pandemie neet aofgemaak.
Oeës-Bergs

't **Oeës-Bergs** (Duutsj: *Ostbergisch*) is 'ne verzamelterm vuur dialekte die gekald weëde in e aantal gemindes in 't Bergs Land. In d'r volksmónk heesje ze dök "Bergisch" of sumpeleweg "Platt". Dit is evvel neet te verwarre mit de wetesjappelige benaming Bergisch, want doamit weëde alling Limburgse dialekte gemind, wie 't Düsseldörper of 't Solinger.

## Typologie
't Oeës-Bergs is te definiëre es 'ne groop uueverganksdialekte tusje 't Zuud-Nederfrankisj en 't Leegsaksisj, wat me i Wesfale sjprik ("Westfälisch"). Durchdat d'r groop ten noordoeëste va g'n Uerdinger Linie (ik-ich) ligk, zint de dialekte verwant mit 't Kleverlands. Oeës-Bergs weëd doarum, zjus wie d'r ieëdergeneumde dialekgroop, óch waalens besjouwd es 'n variant van 't Nederlands. Tupisj vuur de Oeës-Bergse dialekte evvel is dat d'r ivlood van de Limburgse en Nederduutsje dialekte ónmiskenbaar is.

## Topografie
Oeës-Bergs weëd gesjproke in 'n sjmaal sjtrook ten noordoeëste va g'n Uerdinger linie. De grens mit de Leegsaksisje dialekte weëd gevurmd durch de Eenheeds-pluralislien. Ten zuudoeëste van Remscheid valle de grenze va g'n Uerdinger en Benrather Linie (make-mache) same. 

Oeës-Bergse dialekte weëde gekald in de nieëkste plaatsje: Mölm (Mülheim an der Ruhr), Esse-Werde, Esse-Kettwig, Velbed-Langeberg, Wuppertal-Elberfeld, Remscheid-Lüttringshausen, Remscheid-Lennep, Radevormwald, Hückeswagen, Wipperfürth, Marienheide, Gummersbach en Bergneustadt.

## Wetesjappelike documentatie
De Oeës-Bergse dialekte woeëde vuur 't ieësj gedocumenteerd durch d'r Georg Wenker in 1877. Heë besjouwde de mieëtste dialekte die in dit grensgebeed weëde gekald es variante van 't Wesfaals. Huuj maak me dök óngersjeid tusje Wesfaalse en Oeës-Bergse dialekte.'n Sjtudie noa dialekgebroek hat aagetoeënd dat de dialekte weëde bedreig durch dialekverlees.

## Literatoer
* Georg Cornelissen (2008). Meine Oma spricht noch Platt: Wo bleibt der Dialekt im Rheinland? Köln, Greven Verlag.
* Georg Wenker (1877). Das rheinische Platt. Düsseldorf, Georg Wenker.

## Nuuet


## Externe links
*  Kaat van de dialekte in 't Rienlank
*  Website uuever Bergse dialekte (incl. vuurbilder)
Qatarees hierevoetbalèlftal

't **Qatarees hierevoetbalèlftal** vertreujt Qatar in internationaol voetbalmatche.

## Historie
Tot aon de jaore veerteg woort in Qatar gei voetbal gespäöld. In die jaore evels kaome westerlinge nao 't stäötsje veur te helpe bij de eerdoliewinning. Zij brachte de voetbalsport nao Qatar en mèt en mèt pakde de lokaol bevolking die ouch op. In 1960 woort de Qatarese Voetbalboond opgeriech en in 1970 kós veur 't iers e nationaol èlftal weure opgestèld. Dit team verloor zienen ierste match mèt 2-1 vaan Bahrein. 't WK vaan 1974 kaom te vreug, meh veur 't WK vaan 1978 sjreef 't land ziech wel in. 't Lökde ze bij lange nao neet veur ziech te kwalificere; ouch in de edities daonao zouw 't land ummer in de kwalificatie strande.

Door de jaore heer woort Qatar evels wel beter. Diverse kleinsjaolege toernoje in de regio (de Golfstaote) wiste ze te winne, en soms maakde ze ouch indrök op 't Aziatisch kampioensjap. In 1984 stoont 't team op de Olympische Speule (en daonao nog ins in 1992, in d'n tied tot dat al aon jäögteams waor veurbehawwe).

Wie in 2010 't WK vaan 2022 in 't hendeg controversieel stumming aon Qatar woort touwgeweze, spoojde me ziech veur e good èlftal op te zètte. In de nationaol competitie woort nog mie geld gepoomp es teväöre, en diverse boetelandse, veural Braziliaonse, trainers woorte aongetrokke. Ouch woorte diverse boetelandse speulers genaturaliseerd, veural Soedaneze. De inspanninge tuinde hun oetwèrking wie in 2019 't land Aziatisch kampioen woort.

Es gashier waor Qatar otomatisch geplaots veur 't WK vaan 2022. 't Èlftal zaot in 'n poule mèt Ecuador, Nederland en Senegal. Umtot 't team Aziatisch kampioen waor, woort wel get vaan ze verwach. Qatar indegde evels vrij kansloes oonderaon, en haolde es ierste gasland oets op e WK nul punte oet drei grópsmatche.