open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marseille

**Marseille** (Occitaans: *Marselha*) is 'n groete havestad in 't zuie vaan Fraankriek, regio Provence-Alpes-Côte d'Azur, departemint Mun vaan de Rhône (13), arrondissemint Marseille. Merseille is vaan zoewel de regio es 't departemint en 't arrondissemint de hoofstad, en is zelf verdeild in viefentwinteg kantons. De gemeinte Marseille tèlde in 2011 850.636 inwoeners en is daomèt nao Paries de groetste vaan 't land; es me de veurstei mètrekent, moot de stad Lyon evels veur ziech laote. De stad, roond 600 v.Chr. gestiech es Griekse kolonie oonder de naom *Massalia*, hètde in de Romeinsen tied *Massilia* in späölde door de iewe heer ummer 'n groete rol es havestad. Nao d'n oorlog oontwikkelde de stad ziech tot symbool vaan de Franse multicultureel sameleving, mèt de bijbehurende probleme vaan hoeg criminaliteit en groete sociaol oongeliekheid. De stad heet evels ouch 'n toeristische beteikenis, door häör cultureel erfgood meh zeker ouch door häör ligking aon de Middellandse Zie (kort neve de Azuurkös).
Raffinaderij

'n **Raffinaderij** is 'n sjemische installatie boe me door 't destillere (oetkoke) en aander sjemische percesse vaan rouw olie versjèllende bruukbaar olieprodukte krijg. De zoe gemaakde produkte kinne daan weure opgeslaoge, mèt 'n pieplijn weure getransporteerd of per wage weure verveurd. Dit is nujeg umtot rouw olie 'nen hendeg vervojlende, neet zier efficiënte en potentieel explosiegevierleke brandstof is. Door de raffinaasj oontstoon brandstoffe veur gans versjèllende apparaote, wie ouch zwoer produkte die neet veur de verbranding zien bedoeld.

De veurnaomste bewèrking vaan de olie is de destillatie. Heibij weurt de rouw olie in 'nen ove verwermp tot 'n graod of 400. De mieste stoffe in de olie verdaampe daan, meh sommege blieve vleujbaar en zakke nao oonder. D'n daamp stijg op in d'n destillatietorie, boe de temperatuur gestiedeg aofnump. Bestanddeil veur bestanddeil condenseert daan en weurt aofgeveurd, tot me bovenin op kamertemperatuur oetkump. Oonder dees condities zien nog e paar liechter stoffe gaasvörmeg; die verlaote d'n torie daan es gaas. De zwoerste deile (die oonderin wegzakke) bestoon oet/weure verwèrk tot asfalt, kunswas (paraffine) en smeerolie (in aofloupende volgorde vaan diechde), daonao volge de hoofbesten vaan steukolie (mazout), daan die vaan diesel, daan vaan kerosine, daan vaan benzine en bovenin butaan en propaan (die kinne weure verwèrk tot lpg).

Dit is de veurnaomste bewèrking in de raffinaderij, meh feitelek is 't nog mer stap ein. Allewel tot rouw olie veur 't euvergroet deil besteit oet koolwaterstoffe (in 't bezunder alkane en cykloalkane), zitte toch ouch väöl aander stoffe drin, vaan water en zaajt tot opgelosde amorfe koolstof, wie ouch stikstof (diverse verbindinge), zuurstof (idem), solfer (soms hiel väöl) en spore vaan metale. Väöl vaan die stoffe höbbe hun eige touwpassinge, meh ze mote wel vaan de aander bestanddeile weure gesjeie. Naotot de olie gedestilleerd is, goon de versjèllende stoffe nog door diverse apparaote, die variëre vaan aander destillatietories tot filters en oontluchters. Sommege produkte weure synthetisch gemaak. In rouw olie zitte naomelek neet alle groondstoffe in de verhajding die de merret nujeg heet. Daorum weure zwoerder deile (wie steukolie) dèks gekraak tot liechtere. Oongewunsde isomere weure ouch 'umgeboge' tot bruukbaarder vörm. Dit perces vint neet per se gans in de raffinaderij plaots: dèks weure tösseprodukte, oonder de verzaomelnaom nafta, getransporteerd nao 't achterland boe ze beveurbeeld tot benzine weure gecombineerd. Ouch de productie vaan diverse plastics vint boete de raffinaderij plaots.

Raffinaderije zien veural in haves te vinde, boe tankers de rouw olie direk in de ketel kinne poompe. Bij veurkäör stoon ze aon 't begin vaan 'n have: dit heet de gecombineerde veurdeile tot de dèks enorm tankers neet deep 't binneland in mote en tot de vervojlende, stinkende installatie rillatief wied vaan bewoend gebeed kump te stoon. 'n Oongelök in 'n raffinaderij kin veur hendeg gevierleke situaties zörge.
René Trost

**René Trost** (Kèrkraoj, 31 jannewarie 1965) is 'ne Nederlandse voetbaltrainer en geweze voetballer. Heer kaom bekans zien ganse sportief carrièr oet veur Roda JC, de club vaan zien geboorteplaots, en is dao vaanaof 2014 es trainer in deens.

## Loupbaon
### Speuler
Trost debuteerde op 6 mei 1984 in 't ierste èlftal vaan Roda JC, tege AZ. 't Jaor dao-op stoont heer in de basis. Mèt 't ierste sezoen mètgerekend zouw heer oetindelek vieftien sezoene bij Roda speule. In 't sezoen 1994/95 (boe-in Roda twiede weurt) huurt de club 'm e haaf jaor oet aon VVV Venlo, boe heer tien kier späölt. Ziene lèste match is op 10 mei 1998, tege De Graafschap.

Es verdeideger scoorde Trost neet väöl: in totaol maak heer in 321 Ieredevisiewedstrije 23 gole.

### Trainer
Direk naotot heer stop geit heer bij Roda wijer es assistent-trainer. Dat blijf 'r tot 23 jannewarie 2005, es 'r bij Patro Mechele aontrejt. Dees oondernumming is zoonder succes (Patro weurt zelfs twie klasse trökgezat). Op 7 november dat jaor trejt heer aon bij Lierse SK, wat heer wel veur degradatie kin beheuje. Es 't sezoen dao-op de rizzeltaote toch weer hendeg tegevalle, nump 'r op 13 november 2006 oontslaag. Kort daonao, op 29 december, kump 'r in deens vaan KVSK United, ouch weer zoonder succes; op 25 fibberwarie 2007 kump 'r daan mer trök nao Roda, es hoof opleidinge. Twie jaor later (op 19 fibberwarie 2009) weurt 'r weer assistent-trainer.

Vaanaof 2010 kump Trost drei sezoene bij MVV es hooftrainer. Oonder häöm haolt de club versjèllende periodetitele, meh via de naocompetitie promovere lök neet. In juni 2013 stap heer euver nao 't zjus gedegradeerd VVV, boe heer weurt aongestèld veur ei jaor mèt de belofte vaan verlènging es 'r de club deit promovere. Dat lök neet en Trost zie contrak weurt neet verlèngk. Zien 'eige' club, Roda JC, in evels intösse ouch gedegradeerd en heet zienen trainer oontslaoge. Op 1 juni 2014 maak de club daan ouch bekind tot Trost häöm maag opvolge.

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ren%C3%A9_Trost&oldid=41416864 dees versie].*
Trojany

**Trojany** is e dörpke in Pole in 't Woiwodsjap Mazowieckie, gelege tösse Wołomin en Warschau. 

In 't dörpke wone zoea 490 luuj.
Bernard Wesphael

**Bernard Wesphael** (Wèrm [Waremme/Borgworm], 25 september 1958) is 'ne Belzje franstaolege politicus vaan linkse signatuur.

## Loupbaon
Wesphael waor in 1980 stiechtend lid vaan de Franstaolege greun partij Ecolo en woort dao in 1999 veur in 't Waols parlemint gekoze. In 2004 woort heer herkoze en daonao beneump tot fractieveurzitter. In d'n iersten hèlf vaan 2005 deeg 'r vaan ziech hure door zie verzèt tege de Europese Groondwèt.

In 2012 góng heer same mèt Marie Corman veur 't duo-partijveurzittersjap vaan Ecolo. Ze kraoge 15% vaan de geldege stumme. Op 26 miert vaan dat jaor stapde heer evels oet de partij. Hei-op kraog 'r aonbode um bij versjèllende aander partije te koume, boe-oonder de PTB. Wesphael riechde ziech evels ieder op de Franse Parti de Gauche en kaom in aprèl mèt zien *Mouvement de Gauche*, 'n beweging mèt es doel 'n "rizzolute expressie vaan e nui democratisch, radicaol, greun, oonkèrkelek, börgelek links" te zien. In september 2013 evels maakde heer zien bedoeling bekind um zien eige beweging alweer te verlaote, umtot heer dao neet de gewunste lijn in kós trökvinde.

## Zaak-Wesphael
Op 1 november 2013 woort Wesphael op bevel vaan d'n oonderzeuksrechter in Brugge gearresteerd, op verdinking vaan de maord op zien vrouw Véronique Pirotton. De twie verbleve in 'n Oostends hotel. Volgens Wesphael waor zien vrouw depressief gewees en had ze ziechzelf umgebrach, meh forensisch oonderzeuk wees 'ne gewelddaodegen doed oet. Wesphael zien avvekaote perbeerde de arrestatie op te luffe um hunne cliënt zien parlementair oonsjenbaarheid, meh zoewel 't Waols parlemint es 't parlemint vaan de Franstaolege gemeinsjap gónge dao neet op in.

## Bronne
*Dit artikel is vertaold oet 't corresponderend Franstaoleg artikel, en wel in [https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernard_Wesphael&oldid=104125917 dees versie].*
Patro Aësde Mechele

**Patro Aësde Mechele** (Nederlands: **Patro Eisden Maasmechelen**) is 'n voetbalclub oet Belsj Limburg gevesteg in Aësde, bij Mechele. De club woort opgeriech in 1942 es*VV Patro Eisden* en heet es stamnómmer 3434. In 't sezoen 2014/15 späölt de club in de Twiede Klas.

## Historie
Patro woort in 1942 opgeriech door keplaon Van Schoenebeek; de naom verraojt de kathelieke herkoms vaan de club (*[[patronaot]]*). Bij de hervörming vaan 't voetbal in 1952 góng de club nao de Daarde Klas; in 1956 promoveerde ze nao de Twiede en in 1960 zelfs nao de Ierste. Dao kós Patro ziech evels neet hawwe.

Vaanaof de jaore 1970 begós de club weer te kwakkele; ze späölde e groet deil vaan d'n tied in de Daarde Klas. In 1981 woort ze zelfs nao de Veerde trökgezat um competitiefraude, al lökden 't nao ei jaor weer te promovere. De res vaan de jaore 1980 verlepe beter; in 1984 kaom de club trök in de Twiede en in 1988 haolde ze de kwartfinaal vaan de Beker vaan 't Belsj.

In 1992 woort de club bij 't vieftegjaoreg bestoon 't predikaot *keuninklek* verliend, zoetot ze wijer góng es *K. Patro Aësde*, meh datzelfde jaor degradeerde ze ouch. Trainer Lei Clijsters, dee vreuger es es speuler bij Patro had gespäöld, brach de club wel e jaor nao de Twiede trök. In 1998 en 2001 volge nog twie naomsveranderinge: iers nao *K. Maasland Mechele*, daan trök nao *K. Patro Mechele* (in 'n poging ouch supporters vaan boete Aësde te binde).

De club waor in dees jaore 'ne liegvleger in de Twiede Klas en degradeerde in 't sezoen 2004/05 (wie René Trost trainer waor). Es straof veur organisatorisch wanbeleid woort de club nog wijer trökgezat en mós ze in de Veerde goon speule. In 2005 woort wijer d'n dörpsnaom *Aësde* trök in de naom gezat. De sportief instorting waor neet direk opgelos en Patro mós nog e paar sezoene in de Veerde blieve speule. In 2011 lökden 't daan toch veur direk te promovere. In 2014 woort zelfs weer nao de Twiede Klas gepromoveerd, oonder Eric Eurlings.

## Stadion
Sinds 2002 späölt de club in 't Patrostadion, tegeneuver d'n awwe kojl vaan Aësde.

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel*.
Chuang Tzu

Chuang Tzu is zoewel 'ne persoen wie de naom vaan 't book dat heer gesjreve is en allewijl bekind steit es ein vaan de twie heilege gesjrifte vaan 't taoïsme ('t aander is de Tao Te Ching). Chuang Tzu leefde vaan 369 bis 286 veur Christus. Zie wèrk is persoenleker en minder polletiek georiëntierd es de Tao Te Ching. In 't book weurt de idee gestiedeg vaan de Tao es 'n force vaan kreativiteit en de einheidsgesjaope Weeg vaan 't universöm. De Tao is in euvereinstumming mèt Chuang Tzu 'n force die veer door us instink mótte veule en liere loompe, neet door dinke of door häöm besjrieve. De Chuang Tzu zèt me aon um me euver te geve en nuujt me persoenlek mysticisme, geisteswèrk en kreatief neet-sjachele. In plaots vaan de geis völle mèt ideeje, kin de Tao 't bèste weure gevoonde door de geis douf te make, zoe zeet Chuang Tzu.
Tao Te Ching

De **Tao Te Ching** weurt gezeen es e book dat behuurt bis de twie wiechtegste heilege gesjrifde vaan 't Taoïsme, evels is de Tao Te Ching ieder 'ne filosofischen teks es 'ne relizjieuzen teks. Allewel de groeten taoïstische lieraar Lao Tzu oet allewijl China, dee 'ne contemporain waor vaan 't op de buun versjienenterende confucius in de zèsde iew veur Christus, alle ier krijg veur de Tao Te Ching, weit niemes zoonder mankatie of heer de riechtegen autäör devaan is. 't Gaans book betaomp oet minder es zèsdoezend wäörd, dat meint evels nog neet tot 't e gemekelek book is: d'n teks is cryptisch en 't gief hendeg väöl metafore.

De Tao Te Ching waor oersprunkelek 'ne leidraod veur Chinees hiersers. Op groond vaan 't wèrk is dé meneer um effektief te hierse 't ideaol te achternao gaon vaan de neet-assertief daod. 'tGinnege nierkump oppe idee vaan dao door neet te sjachele. Op groond vaan Tao Te Ching kin aktief neet-sjachele effektiever zien es roond te ketze wie'n kip zoonder kop. 't Book liert dees lèsse via paradoxe: de weeg nao veure beveurbeeld is door me ziech euvergeve of plaotsmake.

## Centraol thema's in 't wèrk
* *De idee vaan de [[Tao]]* - De Tao (oetgesproke *dow*, Limbörgs: *de weeg*) is 't oonverenderlek prinsiep vaan 't universöm. Eus rol es mins is tot veer 'ne meneer veende um in hermenie mèt de Tao te leve. Went veer dit doen, meint dat ouch dat veer in hermenie leve mèt aander lui en de natuur.

* *De idee vaan de [[Te]]* - De Te is neet de Tao; 't vörmp de force vaan de Tao, 't oonbewösde funktioniere vaan 't lichaomeleke zelf. Door in kontak te staon mèt de Te, kin me in hermenie leve mèt de natuurforces.

* *De idee vaan de [[Yin en Yang]]* - Yin en Yang zien twie complementaire forces vaan 't bestande. Yin is vrouwelek, passief, duuster, absorberend en oondersteunend. Dees force weurt veurgestèld wie de eerd. Yang is dommenant, mannelek, leech, heit en doordringend. Dees force weurt veurgestèld wie d'n hiemel. Dees twie illemènte tezaome vörme gans en al leve en fenomene.

De Tao Te Ching spoort lui aon um de natuur te volge in plaots vaab de struktäör vaan 't gezelsjap; dit is e standpunt dat rech ingeit tege de strikde ordewètte die in de confuciaanse Analekte te veende zien.
Checkpoint

**Checkpoint** is e televiesprogram vanne Evangelische Omroep. 't Is e mingsel van Brainiac, Jackass en Fear Factor veur jónges tösse 9 en 12 jaor. 't Programma wuuertj gepresenteerdj door Klaas van Kruistum.

In 't program waere teste gedaon die dore kieker kónne waeren ingesjik, meh meistes wuuertj det neet op 'n weitesjappelik juuste meneer gedaon. 't Is den ouch veural e program worin stunts waere gedaon.

## Extern links
* Officieel website van ''Checkpoint''
Gènzie

**Gènzie** (gein zie=aan de ander zie) is 'n buurtsjap gelege aan ein zie in 'n del van de helling 'Camerig' behuèrend bie 't gehuch Komeresj (Camerig). In dit buurtsjap, dat neet mèt d'n auto toegankelik ies, ligke väöl vakwerkhoezer. In 'n veurmalig bakkes woonde de theologe-sjriefster Joanne Klink tot häören doad in 2008.
Boum

'ne **Boum** is 'n euverblievendje plantj mit 'ne verholtje stam en 'ne kroean (kruun). 't Guuef gein einsgezindjheid euvere ómsjrieving van 'ne boum. De meiste definities neume huuegdje (minimaal veer maeter) en 't bezitte van eine stam.

'ne Boum kan aafhenkelik vanne saort toet mieër es hóngerdj maeter hoeag waeren en greujen op hieël versjillinge grunj. De mangroofsaorte greuje zelfs in brakwater.

'ne Boum kan aafhenkelik vanne saort enne ómstenjigheje hieël aad waere, van väöl hóngerdje toet inkel doezjendje jaore. Zoea kan de Japanse noeateboum mieër es 1000 jaor aad waere: in China is d'n aadste Japanse noeateboum zoeaget 3500 jaor aad. Weej en populeer behuuere toete boumsaorte die meistes neet mieër es hóngerdj jaor aad waere.

Vanwaengen 't formaat spele buim döks 'n houfrol in 'n ganse laevesgemeinsjap. Veugel boewe dao häör èster, mosse, koosjmosse, sjummelen en alge laeven oppe stam, de tek en sómtieds oppe blajer. Sjummele laeven in symbioos mit of parasitair op of inne boum. Insekte laeve vanne blajer of van 't hout (ónger angere houtwörm). Sluupwapse parasitere weer op dees insekte. Ouch is de boum vanwaenge de vröchten en zäöj 'n wichtige voorbrón veur ónger angere eiketsen en veugel.

De miens gebroek de boum naeve voorproductie en sier ouch veure productie van tummer- en brandjhout.

## Buim nao gebroek
Buim kónne nao gebroekstuup es volg waeren ingedeildj:
* Bósboum: wie d'n eik, d'n esj, de beuk, d'n den enne spangeboum;
* Laanboum: wie de linj, d'n eik, de populeer enne beuk;
* Straotboum: wie de birk, d'n eik, de beuk, d'n esjdäöre, de paerskestaanjel enne sierkees;
* Parkboum: wie de linj;
* Sierboum: wie de sierkees enne magnolia;
* Kèrsboum: wie de spangeboum;
* Herdènkingsboum: wie de linj;
* Vrieheidsboum;
* Fruitboum: wie d'n appel, de paer, de kees enne pees.
Hockey

**Hockey** is 'ne balsport gespäöld in èlftalle. Doel vaan 't speul is um 'ne kleinen, helle bal mèt 'ne zoegeneumde stick in d'n aander zie doel te kriege. Normaliter gebäört dit boete, op e veld vaan kunsgraas (vreuger ech graas); ouch *indoorhockey* besteit. 't Speul is oonder mie populair in Nederland, Duitsland, India, Pakistan, Argentinië en Australië, dewijl de sport de lèste jaore sterk opkump op 't Belsj. Sinds 1928 is ze oonaofgebroke Olympisch. In versjèllende deile vaan de wereld, beveurbeeld in Noord-Amerika en Oos-Europa, steit de sport bekind es 'veldhockey' (Ingels: *field hockey*); oonder *hockey* zoonder mie versteit me dao ieder ieshockey, wat in die len väöl populairder is.
Ès

**Ès** of **nès** kan verwieze nao:
*Derenès
**vogelès
**ès (visse), döks e sjoemès
**ès (insekte), beveurbeild bie wapse

* Nest (tiedsjrif), e Vlaams countrytiedsjrif
* Nest (album) album oet 1995 van The Nits
Waps

De **waps**, **weps** of **wesp** (*Vespula vulgaris*) is 'n insek oete femielie vanne wespechtige (*Vespidae*).

## Kènmerke
De gewuuen waps wuuerdj 17 toet 20 mm lank en is stereotiep gekluuerdj in zwart en gael. De saort liek väöl oppe Duitse waps, meh de Duitse waps óngersjèdj zich door drie karakteristieke zwarte stippen oppe kop. De saort kan ouch óngersjeie waere dore zwarte puntje op 't abdomen, die gevèstig zeen op alle zes de segmente.

## Laefwies
't Is 'n eusociaal waps die zien pepere ès, det is samegestèldj oet gekawdje houtvezele, döks óngere gróndj boewtj. Hiebie maak de waps meistes gebroek van e verlaote hol es de start veur 't ès. Dit wuuerdj later oetgebrèdj dore wirksters. Dees wasp tuuentj zie nöt inne haof, ómdet die rópsjen en anger sjajelike insekte in toom hèltj.

## Verspreijing en laefgebied
Dees waps kump väöl veur op 't naordelik halfróndj, wie in Europa, Naord-Afrika en deiler van Azië. De gewuuen waps woort later geïntroduceerdj in Australië en Nuuj-Zieëlandj.
Graas

**Graas** (botanische naam: *Gramineae* of *Poaceae*, bei name zeen toegestange) is ein vanne saortriekste plantjefemielies oppe aerd. 't Guuef zoeaget 8000 saorte. Leje van dees femielie kómme op alle werrelddeiler veur. Op Antartica greutj beveurbeildj ouch 'n saort aan smeelj. Aafhenkelik vanne saort wuuerdj graas gebroek es voor veur vieë of luuj, veur touwe van te maken, veure sier of es bekleijing van parken of sportveljer. Ónger graas vallen ouch alle graansaorte en reet.

## Evolutie
Toet recèntelik gove fossiel vónjste aan det graas zoeaget 55 miljoen jaor trögk evolueerdje. Recènte vónjste vanne graasechtige in coproliete (fossiel faecaelieje) van dinosauriërs oet 't kriet verweze nao 65 miljoen jaor trögk. Dateringe vanne aafkóms van ries suggerere 107 toet 129 miljoen jaor.

De relaties tösse de subfemielies *[[Bambusoideae]]* (bamboe-echtige), *[[Ehrhartoideae]]* (worónger ries) en *[[Pooideae]]* (ónger angere kaore) waeren es volg verklaordj: de *Bambusoideae* enne *Pooideae* zeen mieë aanein verwandj es ane *Ehrhartoideae*. De sjeijing vóltróg zich in 'n betrèkkelik kórte periode van 4 miljoen jaor.

## Graansaorte
; Wèsterse graansaorte
* Haver
* Gaers
* Rögke
* Weit (tarwe)
* Speltj
* Teff

; Oeasterse graansaorte
* Ries

; Amerikaanse graansaorte
* Meis

; Afrikaanse graansaorte
* Giers (millet en sorghum)
* Teff
Reet

**Reet** of **ech reet** (*Phragmites australis* of *Phragmites communis*) is 'n plantj die toete graasfemielie (*Poaceae*) behuuertj. De plantj is prominent aanwaezig aan waterkenj. Reetgraas (*Phalaris arundinacea*) liek in 't vegatief stadium väöl op reet, mer haet e vlezig tungske inplaats häörkes. Reet brèdj zich op drie menere oet: door zaod, door rootstekker en door oetluipers, det wil zègke horizontaal stengele wobie oppe knuup 'n nuuj plantj óntsteitj. De plantj kump ouch es exoot in Naord-Amerika veur. Dao wuuerdj ze es invasief saort of ónkroed gezeen.

Reet kan 1 toet 3 maeter hoeag waere. De stengel steitj stief rechop en 't 1 toet 3 centimaeter breid blaad mit spits toeloupendjen toep is griesgruuen. Oppe grens vanne blaadsjei enne blaadsjief zitj e tungske (*ligula*) in 'n krans van häörkes.

De plantj bleutj van juli toet oktoeaber mit 'n 15 toet 40 centimaeter lang, stark vertakdje, puperkluuerige of broenechtige pluum, die rechop steitj of later anen toep kan gaon euverhange. De äörkes zeen toet 1,5 centimaeter lank, bevatte twieë toet zes bleumkes en zeen zieër häörig. De vröch is 'n kaorevröch.

De plantj greutj in 't water of ane waterkantj op nate, zeute gróndj of nate brakgróndj, meh kump ouch veur langs spaorwaeg en in akkerrenj of es te bestrieje ónkroed op boewlandj. Nao de druueglègking vanne IJsselmeerpolders woort ieës reet ingezejdj det nao e paar jaor de gróndj gesjik haet gemaak veure landjboew.

Doead reet kan zich ophuipen en later toet reetveen waere. Dit mechanisme wuuerdj in kleimoerasse taengegegange wen de moor druueg vèltj. 't Organisch matterjaal brèk dan hieël snel aaf.

## Toepassinge
; Daakbedèkking
Wen raat jaorliks gemejdj wuuerdj kan e deil nao sortering es daakbedèkking of veur 't make van reetmatten en reetsjerme gebroek waere. Euverjäörig reet is hie minder gesjik veur. Kalenberger reet wuuerdj ónger angere gebroek es bedèkking oppe kap en houteren achkantj van meules. 't Is dón reet mit 'ne spitsen toep en daodoor hieël gesjik veur steil vlakke.

; Meziekinstrumenter
Reet wuuerdj gebroek bie bepaoldje meziekinstrumenter, wie de hobo, klarinet, fagot en saxofoon (de reetblaozers). Door euver e klei stökske reet te blaoze zörg me d'rveur det 't reet geitj trille, wodoor geluid óntsteitj. De plantj wovan 't reet gesneje wuuerdj is echter 't bamboe-echtig Spaans reet *[[Arundo donax]]* (pielreet). 

; Helofytefilter
Wen veróntreinig water door e reetlandj geleidj wuuerdj den wuuerdj 't gezuverdj. Dit neump me 'ne helofytefilter. 't Guuef zwumbajer die inplaats versjillige mechanische en chemische middele water zuveren in e reetveldj. Ouch kan me bie verkieërspleine dökker zeen det 't e reetveldj guuef. 't Gemejdje reet is waal veróntreinig, mer 't water is meistes dusdanig gezuverdj det 't op 't oppervlakdjewater geloos kan waere.

## Trivia
* 'ne Reet is ouch 'n smaal, lang äöpening (wuuerdj ouch toegepas veure vot); dit waord haet aevel waal sleiptoean en geine stoeattoean.
Blood

**Blood** is 'n vleujstof die in 't lief van dere circuleertj veure verdeiling van voorstoffen ennen aafveur van euvertollige staofe vanne stofwisseling.

Bie hoeager dere, wie reptiele, veugel, amfibieje en zougdere (inclusief de miens) zörg 't ouch veur 't verveur van zoerstof ennen aafveur van 't verbranjingsproduk koolstofdioxide en wurmdje. Bie hoeager dere wuuerdj 't blood door e hert róndjgepómp in e geslaote systeem van slaagaore, aoren en haorvater.

Insekte daotaenge höbbe gei geslaote circulatiesysteem, meistes gein zoerstofbinjendje bestandjsdeiler in 't blood enne aomhaolingsfuncties waere bie häör neet door 't blood vervöldj. Dees vleujstof wuuerdj hemolymfe geneump.

Anger geleedpuuetige höbbe sómtieds waal blood det zoerstof verveurtj, meh meistes gebäörtj det neet mit hemoglobine, meh mit hemocyanine, e kaoperhajendj zoerstofverveurseiwit det vrie in 't blood opgelos is.

Blood besteitj oet drie saorte celle: roeaj bloodcelle (*erythrocyten*: verantjwäördelik veur 't verveur), witte bloodcelle (*leukocyten*: veur 't aafwaersysteem) en bloodplaetjes (*tromobocyten*: veur stolling bie bleujinge).

## Functies van blood
Blood haet e groeat aantal functies en kan 't bèste waere gezeen es e vleujbaar weefsel. Inkel functies zeen:
* zoerstofverveur
* koolzoerverveur
* verveur van hormone
* verveur van nutriënt (voorstoffe):
** sókkers,
** aminozoere,
** minerale,
** vitamines
* verdeidiging taengen indringers:
** cellulair immuniteit
** humoraal immuniteit, mit behölp van 't
*** complementsysteem, en
*** antistoffe
* stolling van blood bie verwónjinge
* verveur van wurmdje mit name bie dere mit 'n constante lichaamstemperatuur
Sjaop

't **Sjaop** (*Ovis aries*) is 'n aeveheuvig zougdeer det dore miens is gedomesticeerdj gewaoren óm ónger angere wol te levere. 't Is einen herkawwer en nej verwandj ane geit. De saort behuuertj toet 't geslach *[[Ovis]]*, woor ouch de moeflon en 't diekhäöresjaop ónger valle. 't Menke wuuerdj 'ne sjaopebók geneump, 't vruike uue (of oeai) en 't jónk e lam. 

## Laefwies
E sjaop kan 'ne laeftied van 15 toet 20 jaor haole, meh dit kump inne praktiek neet zoea dök veur: meistes waere ze väöl ieëre geslech. Op hoeage laeftied verluus e sjaop zien tenj en baktenj wodoor 't neet mieë good kan aete. Sjäöp höbbe 32 tenj en baktenj; ze höbbe gein heuktenj en baovenaan gein sniejtenj. Baoven en ónger höbbe ze 6 veurbaktenj en 6 baktenj, en allein inne óngerkaok 8 sniejtenj. Die gebroeke ze óm graas en kroedechtige aaf te snieje, mit 'n bewaeging wie 'n tondeus. 't Graze geitj dus hieël anges es bie de koe die 't graas mit zien tóng lostrèk. E sjaop ètj daoróm väöl kórter graas es 'n koe, en 'ne boer kan waal ieës kuuj in 'n wei zètten en daonao sjäöp, meh noeats angesóm.

## Functies van sjäöp veure miens
Behalve veure wol waere sjäöp ouch gehaje veure milk en 't vleis, wobie veural 't lamsvleis wuuerdj gewardeerdj. De sjaopemaag wuuerdj gebroek in traditioneel gerechte wie tripes en haggis. Oet sjaopederm woorte condooms gemaak, en ze waere sómtieds nag gebroek óm snaore veur fioealen en anger striek- en snaorinstrumente te make. Langs waterkieëringe waas nag 'n hieël anger functie van belang: sjäöp woorte op dieke geweidj. Mitte puuet trappe ze de gróndj vas en mitte bek verkómme ze det 's struuk en buim oppe diek greuje die mitte reut de dieke kónne besjajige. Ieëre waas Nederlandj e sjaopslandj, noe is Australië]] det: taengeneuver zoeaget 20 miljoen luuj staon op 't zudelik continent 150 miljoen sjäöp. Bekans al de wol wuuerdj oetgeveurdj en Australië is weltwied den ouch wiedoet de grótste wolexporteur. Ter vergelieking: in Nederlandj woorte in 2010 zoeaget 1,1 miljoen sjäöp gehaje.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Orde: *[[Artiodactyla]]* (aevehovige)
***** Femielje: *[[Bovidae]]* (holhäörige)
****** Óngerfemielje: *[[Caprinae]]* (bök of geitechtige)
******* Geslech: *[[Ovis]]* (sjaopechtige)
Zeip

**Zeip** is e produk det döks veur dinger zuver te make wuuertj gebroek. 't Óntsteitj dore verzeiping van e vèt mit loog. Ouch is 't meugelik óm zeip van e vètzoer mit loog te make. 't Produk wuuertj in combinatie mit water gebroek es sjoeanmaakmiddel. WC-zeip van normaal, alledaagse kwaliteit wuuertj meistes gemaak van rinjsvèt, oliefaolje, palmaolje, palmpitaolje of kokosaolje. Veure exclusiever saorten aan zeip wuuertj sómtieds gebroek gemaak van exotische aoljen en vètte.

Behalve zeip bevatte zeiptabletten inne meiste gevallen ouch hölpstoffe wie plantjaerdige of synthetische gäörstoffen en kluuerstoffe.

## Eigesjappe
Zeip kan vas of vleujbaar zeen en is 'n oppervlakdje-actieve stof: 'n stof die de oppervlakdjespanning van 'n vleujstof kan verlieëge. Dees eigesjap wuuertj gebroek veur 't water enne zeip gemekkeliker inne textiel te laote dringen en zörg d'rveur det zeip gemekkelik sjoem vörmp.

Chemisch gezeen is zeip 't zaat vanne vètzoere woroet 't óntsteitj. Bie väöl plantjaerdige vètzoeren is de lingdje vanne koolstofkèttinge vrie groeat (14-26 koolstofatome). De vètzoerres is dös e lank molecuul mit 'ne polaire, ionogene kop en 'nen apolaire stert. E dergelik amfifiel molecuul haet 'n biezunjer eigesjap: 't kan zörge det water en aolje e homogeen mingsel vörme. In e mingsel van water en aolje zörg zeip det klein drupelkes aolje blieve zweven in 't water, doordet de apolaire stert van 't molecuul in 't vètdrupelke binnedringk enne polaire kop in kóntak blief mit 't water. Zoea aoljedrupelke det ómgaeve door zeip in water zweef wuuertj 'ne micel geneump. Zoea wuuertj 't voel gemekkelik oete textiel of de huud gehaoldj.

Zeip brèk daotaenge ouch de netuurlike, vèttige besjermlaog vanne huud aaf. Dees vètlaog wuuertj waal weer aangevöldj dore talgklere, mer inne tössetied is de huud minder besjurmp taengen invlood van boetenaaf. De huud is nao de zuvering tiedelik geveuliger veur irriterendje stoffen en veultj druueg aan.

Netuurlike zeip haet de óngewunsjdje eigesjap det 't naerslaag vörmp in combinatie mit calciumione. Daodoor wuuertj de zuverendje wirking van zeip ernstig verminderdj wen 't gebroek wuuertj in combinatie mit hel water. 't Veurdeil van natriumdodecylsulfaat is det 't geine naerslaag vörmp in combinatie mit calciumione, wodoor sjoeanmaakmiddelen op basis van natriumdodecylsulfaat ouch bie hel water häör zuverendje wirking behaje. Netuurlike zeip wuuertj taengewuuerdig allein nag gebroek veure traditioneel blokke wc-zeip.
Verzeiping

**Verzeiping** is 'n biezunjer vorm van hydrolyse. Hydrolyse is 'n chemische reactie wobie 'nen ester in twieë molecule wuuertj gesplits mit behölp van water. Daobie óntsteitj 'n alcohol en e vètzoer. De reactie hètj verzeiping ómdet dees reactie plaatsvindj bieje productie van zeip oet vèt mit behölp van 'n loogoplossing.

Bieje verzeiping van vèt ('nen twieë- of drieveljigen ester van glycerol) óntsteitj 'n oplossing van natrium- of kaliumzate van diverse vètzoere, vriej vètzoeren en glycerol.

:CH2-OOC-R - CH-OOC-R - CH2-OOC-R (vèt) + 3 NaOH (of KOH)
verangertj →
:CH2-OH -CH-OH - CH2-OH (glycerol) + 3 R-CO2-Na (zeip)
:wo R=(CH2)14CH3 in 't veurbeild (rechs)

'n Anger verzeipingsreactie is die wobie oet e vètzoer en loog ónger toeveuging van wurmdje zeip en water óntstaon.
Roeps

'n **Roeps** (of **rópsj**) is de larve van 'n zomervleeg. Roepse zeen euver 't algemein ónopvallendje bieëster. Toch spele sómmige saorten 'n groeate rol in 't daacheliks laeve vanne miens en zeen ze bie 't groeat publiek bekèndj, beveurbeild de ziejroeps enne eikeprocessieroeps. Ouch ecologisch gezeen zeen roepse 'n wichtige groep; neet allein wirke ze enorm wieväölheje plantjaerdig matterjaal eweg, ouch zeen ze 'n proeai veur väöl versjillige deersaorte; van veugel toet sluupwapse. Roepse greuje snel en numme groeate wieväölheje voor toet zich. Ze höbbe 'ne karakteristieke boew dae meh mit weinig larve van anger insektenordes verwardj kan waere. Roepse höbbe väöl verfiendje truukskes óm oet henj van vieënj te blieve, sómtieds zeen ze toet las veure miens.

't Guuef ouch 'n kèrmisattractie die verneump is nao de roeps (roepsbaan).
Lavendel

**Lavendel** (*Lavandula*) is 'n struuk oete lupblomefemielie (*Lamiaceae*).

## Kènmerke
't Geslach is trögk te vinjen in väöl häöf vanwaenge de paarse kluuer enne gäör vanne blome. De struuk wuuertj neet hoeager es 'ne maeter en neet breier es 'nen halve maeter. De blome zeen puntjvörmig en kinne ach centimaeter lank waere. Lavendel wuuertj ouch es sierplantj gebroek.

## Gebroek
; Aromatisch
Lavendel wuuertj gekwieëk veure lavendelaolje dae geëxtraheerdj kan waeren oete paarse blome. Dezen aolje wuuertj es gäörstof gebroek in cosmetica, wie zeip en parfum. Daonaeve wuuertj lavendelaolje beveurbeild gebroek inne aromatherapie. Ouch kinne lavendelkorrelen in tuutjes inne kleierkas gelag waere. Zo waere de kleier geparfumeerdj dore verdampendje etherischen aolje en volges sómmige waeren ouch motte gewaerdj. Daonaeve waere de lavendelblomen in potpourries verwirk.

; Culinair
Lavendel wuuerdj ouch inne keuke gebroek. Zoea zeen de blomen 'n ingrediënt vanne Provençaalse gekruje. De blome waere, al den neet gedruueg, gebroek óm versjillige produkten op smaak te bringe wie beveurbeild Franse kieëzen of gruuendje wie moeren en tomate. Anger produkten op basis van lavendel zeen tieë en sjroeap. De sjroeap wuuertj ónger angere verwirk in baksels en pralines. Ouch besteitj zoeaget wie lavendelheuning wobie de biejen allein mit lavendel in aanraking kómmen en gein anger plantje.

; Medisch
Inwenjig kan lavendel waere toegepas es tieëaaftrèksel en oetwenjig inne vorm van aromatherapie. Lavendel haet 'n rösgaevendje en verlichtendje wirking. d'n Etherischen aolje van lavendel kan waere gebroek es antisepticum.

## Verspreijing
Veural de Provence steit bekèndj veure lavendeltieëlt. Meistes geitj 't óm kruutsinge mit 'n hoeag concentratie aan etherische aolje wie de väöl aangeplantje cultivar *Lavandula ×intermedia* 'Grosso'. In Nederlandj en Belsj kump lavendel neet van natuur veur.
Alcohol

'n **Alcohol** of ouch waal **alkanol**, aafgeleidj van 't Arabisch waord *al-kuḥl* (الكحل), is inne sjeikónde 'n organische verbinjing mit 'n hydroxylgroep gebónje mit organische koolstofkittinge ('n aryl- of alkylgroep). Ónverzadigdje kittinge wobie 'n hydroxylgroep drek op 'n dóbbel binjing is gebónje waere enole geneump. Die tautomerisere daotaenge snel nao 't stabiel keton.

De einveljigste alcohol is methanol (CH3OH). De bekèndjste alcohol is ethanol (C2H5OH). Wen me in 't daacheliks laeve alcohol zaet, mèndj me meistes det ethanol. Inne vreuger naamgaeving kreeg 't alkanol de naam vanne alkaangroep es achterveugsel -yl + alcohol. Zoea zeen methylalcohol en ethylalcohol verajerdje name veur betrèkkelik methanol en ethanol, meh ze waere waal nag gebroek.

Alcohole kónnen 'n reactie aangaon mit carbonzoeren of anorganische zoere. Den óntsteitj 'nen ester. Dees stoffe zeen neet ónwichtige boewstein veure miens.

Anger alcohole zeen ónger angere:
* propanol (1-propanol), CH3CH2CH2OH ; 2-propanol (isopropanol), CH3CHOHCH3
* butanol; isobutanol
* etheenglycol, 'n alkaandiol
* glycerine, 'n alkaantriol
* polyole wie mannitol en sorbitol
Daal (geografie)

E **daal** is 'n lankgerekdje lieëgdje, inzinking of verdeping in 't landjsjap, döks tösse hoeagvlakdje, häövelen of berg. E daal wuuertj sómtieds ouch waal 'n vallei geneump, beveurbeild in 't geval vanne Gelderse Vallei.

De meiste daler zeen óntstange dore oetspeuling van 'n baek of 'n reveer, mer ouch gletsjers en bewaegingen innen aerdkoosj kónnen 'n biedraag leveren in 't óntstaon van e daal. Op basis vanne óntstaonsgesjiechte waeren U-daler en V-daler óngersjeie. U-daler zeen oetgeslete door gletsjers en V-daler door baeke. In gebiede mit berg, wie in beveurbeild Oeasteriek, Zwitserlandj en Noorwaeg, zeen de daler dudelik te óngersjeie. Dao waere de hellingen aan beidskenj van 't daal gevörmp dore berg. "Daal" guuef hie 't versjil mitte ómligkendje berg aan.

Vanwaenge de toegenkelikheid ligken in bergechtige streken alle stej en de meiste dörper in 't daal. Boetedet is e daal döks 'n vröchbaar plaats, aangezeen water 't lieëgste puntj zeuk. 't Ligk ouch besjöt taenge windj en kaaj. Euver 't algemein is de temperatuur in 't daal hoeager es inne berg óm 't daal haer.
Veur

**Veur** kan verwieze nao:
* Vuur: 'n sjemische reactie;
* Veur (Zuud-Hóllandj): 'n veurmalige gemeinte;
* 'ne Sneet van 'n ploog.
Kooldioxide

**Kooldioxide**, **koolstofdioxide** of **koolzoergaas** is 'n anorganische verbinjing van koolstof en zoerstof, mit es brutoformuul CO2. In zuveren toestandj is 't e kluuerloeas, räökloeas gaas det van natuur inne dampkrink veurkump. 't Molecuul bezitj 'n lineair geometrie en behuuertj toete puntjgroep D∞h. Sómtieds wuuertj 't gaas aangeduudj es koolzoer, meh daomit wuuertj eigelik diwaterstofcarbonaat (H2CO3) gemèndj, de oplossing van kooldioxide in water.

d'n Dampkrink vanne Aerd bevatj taengewuuerdig zoeaget 400 ppm kooldioxide. Dees concentratie nump jäörliks toe. 't Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) hèltj zich intensief ane geng mitte meugelike oearzaken en gevulge daovan veure opwurming vanne Aerd.

Kooldioxide det is opgelos in water vörmp koolzoer of diwaterstofcarbonaat, det väöl gebroek wuuertj in fris. 't Toeveuge van kooldioxide ónger drök aan drinkes veure prik wuuertj carbonisere geneump. In beer zitj koolzoer nao vergisting vanne maltoos oet maat. 't Kump ouch van natuur veur in sómmige mineraalwatere.

Kooldioxide wuuertj in sómmige type aan brandjblussers gebroek óm vuur te bestrieje, mit naam es water gevieërlik zów zeen es blusmiddel, doordet 't chemische reacties veroearzaak, stroum geleidj of groeate sjaaj kan veroearzake, wie in pepiere archieve.
Natuur

**Natuur** kan verwiezo nao:
*  Natuur (filosofie) - de aerd van 'n substantie, of "'t zeen".
** Karakter (aerd), essentie - de combinatie van innerlike eigesjappe.
* Natuur (esthetica)
* Natuur (kosmos) - d'n inhaad en wirking vanne kosmos, wie dae bestudeerdj en besjreve wuuerdj dore natuurweitesjappe
* Wiljernis (natuur) - de oearsprunkelike, ónaangeraakdje versjieningsvorm van al det zich op, in en róndje Aerd bevindj
* Det det de miens es natuur zuutj en ervaartj, los vanne vraog waat de rol vanne miens is of is gewaes. Zuuch:
** Natuurbeild
** Landsjap
** Natuurbesjurming
Hafis

**Hafis** (gebore um 1320 in Shiraz, Mongools Riek bis roontelum 1389 aldao, ouch wel Hafez en Hafiz, Perzische oetspraok Hafez, Arabische oetspraok: Hafiz) is eine vaan de bekindste Perzische diechters. Ziene volle naom, Ḫāǧe Šams ad-Dīn Moḥammad Ḥāfeẓ-e Šīrāzī (ouch: Muḥammad Šams ad-Dīn) (Perzisch: ‏خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی‎), bevat ouch de naom vaan zien geboortestad Shiraz. Dao Hafis al in kindertied de ganse Koran oetwèndeg gelierd had, beheelt heer zienen ieretitel Hafis (eine dee de Koran oetwèndeg kint). Ouch heer zelf gebruukde in zien gediechde oetslutend de naom vaan Hafis.

## D'n Diwan
D'n *Diwan* is Hafis' bekinste wèrk. In gedrökde oetgaoves bevat heer mierdere hoonderde es origineel gèldende ghazele, daoneve ouch einege gediechte in aander vörm.
Stert

'ne **Stert** of **zwans** is 'n extremiteit kórt baove d'n anus van diverse bieëster. De anatomie en 't veurkómme variëre stark. De stert kan waere gebroek veur utilitair, defensief en sociaal ènj; det aafhenkelik vannen anatomische boew en 't biotoop.

Sómmige bieëster höbben 'ne griepstert.

## Types en netuurlik gebroek
Bie 'ne pluumstert staon de haor donsechtig oeterein, zodet e sjermeffek óntsteitj. De wipstert is daotaenge klein en intrèkbaar en wuuertj vanwaenge zien signaalfunctie (wie bie hirtechtige) sómtieds vaan geneump. 'ne Rinkstert is lank meh vertuuentj gekluuerdje ring.

Väöl boumklummers, wie ape, broeke de stert veur häör aevewich te behaje; de slingeraap gebroek de stert es roor en viefdje ledemaot óm mit te klumme, stokstertjes stäöne d'rop in rösstandj, kangoeroes ouch en kónnen 'm zelfs es slaagwaope hantjere, wie beveurbeild ouch krokodillen en varane. Ónger angere hirtechtigen en rinjer wie de koe verjagen insekte wie vlege mitte stert. Bieje slang is t'r koem van 't lief te óngersjeien en wuuertj t'r gebroek veur veurtbewaeging. Veural sociaal bieëster gebroeke de stert ouch veur te communicere: óngerling (wie bie alarmsignale) of mit luuj, wie 't kwispelendj hoesdeer d'n hóndj.

Ouch veugel höbben 'ne stert, bestaondje oet stertvaere womit ze tiejes 't vlege kónne sture. De pluumstert van bepaoldje eiketse haet dezelvendje functie bie 't zweefvlege. De menkes vanne paradiesvogel, pauw en fazant doon prónke mitte gekluuerdje sterte, veural bieje paringsdans.

Bie bieëster wie reptielen en diverse óngewerveldje kan de stert besjurmp zeen door sjöbbe (wie bie aektese) of e pantser (wie bie sjaoldere). Bie sómmige giftige saorte wuuertj de stert gebroek es steekwaope, wie d'n angel van 'ne sjorpioen en väöl staekinstekte (wie de waps), of allein es aafsjrikiing, sómtieds auditief, wie de ratel vanne ratelslang.

Miense höbben allein 'ne rudimentaire stert, de nötteloeas gewaore stertbein, ouch waal de stuut geneump.
Laever

De **laever** (Grieks: *hepar*, Letien: *iecur*) is e wichtig en väölziejig orgaan bie gewèrveldje bieëster worónger de miens. Zie speeltj 'n wichtige rol in 't metabolisme. In 't miensjelik lief is die beveilig dore ungelste röbbe vanne bórskas, rechsbaoven inne boekholdje. Mit 'n massa van angerhalve kilogram en 20% van 't zoerstofverbroek is de laever 't actiefste orgaan, en nao de hoed 't zwaorste en nao 't herren ouch 't väölziejigste orgaan.

## Functies
De laeverfuncties kónne waere verdeildj in drie houfgruup:
# Vasculair functie: de laever bevatj e betrèkkelik groeat blooddepot en kan biedragen ane erytropoëse.
# Secretoir functie: productie van gal. De gal wuuertj vervolges opgeslagen inne galblaos.
# Metabool functie: dees is hieël breid, beveurbeild:
#* koolhydraatstofwisseling
#* vètstofwisseling
#* eiwitstofwisseling
#* saccharidenaafbraak
#* detoxificatie van stoffe
#* hormoonaafbraak
#* opslaag van iezer

De activiteite vanne laever levere zoväöl wurmdje op det daomit 't lief op temperatuur wuuertj gehaje.
Herre

't **Herre** vurmp 't deil van 't centraal zieënstèlsel det zich inne kop verbindj. 't Herre vurmp 't waornummendj, aansturendj, controlerendj en informatieverwirkendj orgaan bie bieëster. 't Guuef drie gruup aan bieëster mit herre: de gewèrveldje, en binne de groep vanne óngewèrveldje de geleedpoeatige (wie insecte, spinne, krieëfte) enne inkvisse. De euverige óngewèrveldje höbbe gein herre meh verzamelinge van individueel ganglia. 't Herre bevindj zich euver 't algemein inne kop van 't bieës.

't Herren is e kómpleks orgaan; 't miensjelik herren is opgeboewdj oet väöl tieëntaal aan miljarde neurone (zieëncelle) wovan edert in verbinjing steitj mit e groeat aantaal anger neurone, sómtieds väöl doezjendje. 't Is wersjienlik de kómplekste structuur in 't universum. 't Herre bestuurtj en coördineertj sensorische systeme, bewaeging, gedraag en homeostatische lichaamsfuncties wie aomhaoling, blooddrök en lichaamstemperatuur. 't Herre is de brón van bewaeging, ónthaad en (bie hoeager saorte) cognitie (bewöszeen) en emotie.
Houtskaol

't Waord **houtskaol** (Letien: *carbo*) sleit op 'n verkaoling van hout en óntlieëntj zien beteikenis ane óntleding (pyrolyse) van hout. 't Geitj óm 'n bewirking wobie hout zoeadanig wuuertj verhitj det slechs 'n bepirkdje wieväölheid zoerstof dŕbie kan. 't Grótste deil van 't hout verbrandj den neet en de vlöchtige bestandjsdeiler óntwieke. In taengestèlling toet hout det oet kómplekse molecule besteitj is houtskaol bao zuver koolstof. 't Is dus 'n väöl geliekmaotiger stof es hout en 't brandj baeter. 't Is druueg op zichzelf, dewiel hout döks water bevatj inne vorm van sap. 't Haet ouch 'n grótter oppervlakdje es 't toet poejer vermaole wuuertj; get det bie hout neet meugelik is. Houtskaol kump chemisch kórt bie steinkaol of steinkaolcokes of törfcokes. Zoeaget 1000 jaor veur Christus woort houtskaol al op groeate sjaol toegepas óm iezer te winnen oet iezererts. Pas väöl later woort euvergegangen op 't baeter steinkaol en nag later op steinkaolcokes.

De constructie worin houtskaol woort bereidj hètj 'ne meiler. Veure bereijing van 1 tón aan houtskaol woor 5 toet 8 kuub hout nuuedig.

Houtskaol woort väöl es brandjstof gebroek, meh de aafgaevendje eigesjap lieëntj zich ouch veur artistieke ènj wie teikene.

Houtskaol waas van 1000 toet 1918 e wichtig bestandjsdeil van buskruut. 't Wirk wie koolstof, meh bevatj ouch kaliumcarbonaat, det es 'ne katalysator wirk. Nag tiejes d'n Ieëste Weltkrieg woorte ganse bósje geraodj óm dao houtskaol van te branje veur buskruut te make. Houtskaol is ouch broekbaar es absorptiemiddel beveurbeild es taengegif of veur te óntgäören of te óntkluuere.
Lónge

De **lónge** zeen de gepaardje aomhaolingsorgane van gewèrveldje bieëster, mit oetzunjering vanne meiste vissen en sómmige amfibieje.

Inne lónge vindj gaaswusseling plaats tösse lóch en blood veur 't metabolisme. De lónge van zougdere zeen gein hol ruumdjes die gevöldj waere mit lóch, mer höbben 'n spónsechtige structuur zodet 't oppervlak wo gaasoetwusseling meugelik is väöl grótter wuuertj. De lónge van amfibieje zeen waal te vergelieke mit 'n laeg toet, die dus neet hieël efficiënt is. Ze aome denouch door kaelaomhaoling en dore hoed.

## Gaaswusseling
Door te aome kan gaaswusseling plaatsvinje; zoerstof diffundeertj den 't blood in en koolstofdioxide d'roet. Zoerstof is nuuedig veure verbranjing van voor, wobie energie vriekump veur e groeat aantaal processe. Ouch wuuertj mitte aomhaoling koolzoer eweggehaoldj det wuuertj geproduceerdj bieje verbranjing van voorstoffe. De concentratie van koolzoer in 't blood wuuertj geregeldj door 't aomcentrum in 't herre.

## Anatomie

## Zuuch ouch
* Aomhaolingsstèlsel
Hydrologie

**Hydrologie** is de studie nao 't gedraag enne eigesjappe van water innen dampkrink, op en ónger 't aerdoppervlak. 't Vakgebied behanjeltj ónger angere:
* naerslaag
* baomvochtigheid
* evapotranspiratie (verdamping + verdamping door gewasje)
* gróndjwaterstruiming
* 't aevewich tösse smultjing en greuj vanne iesmassa's oppe Aerd

In 't waterbehieër wuuertj dankbaar gebroek gemaak vanne kènnis oete hydrologie. Mit behölp van die kènnis kan waere gegarandeerdj det bewóndje en landjboewgebiede besjikking höbben euver zat water van gooj kwaliteit en det die veilig zeen taengen euverstruiminge.

De hydrologische cyclus vörmp de basis veur 't vakgebied vanne hydrologie. Die besjrief de waeg dae 't water aaflègk doren dampkrink (inne vorm van waterdamp en wölk), nao de Aerd (es naerslaag), euver en dore baom (baeke, reveren en gróndjwater), nao 'n zieë of oceaan en weer trögk nao d'n dampkrink (door verdamping).
Hoed

De **hoed**, **huud** of 't **vel** (Letien: *cutis*) vörmp de boetelste bekleijing van 't lief van miensen en dere.

Bieje miens wuuertj de hoed besjoewdj es 't grótste orgaan, ómdet de ganse hoed mieë waog es edert vanne anger intern organe. Daoboete bevatj de hoed, juus wie intern organe, versjillige gespecialiseerdje celle die samen 'n functie vervölle. 't Is daobaove 't ènsigste orgaan det zónger wiejer ingrepen of hölpmiddele van boetenaaf bekeke kan waere. Waornumming vanne hoed levertj sómtieds wichtige informatie op euver 't al dan neet good functionere van 't lief es gehieël.

De hoed is 'n óngerdeil van 't integumentair systeem.

De lieër vanne hoed neump me de hoedkónde of dermatologie.

## Opboew
De hoed besteitj oet 'n aantaal versjillige läög die in drie globaal läög kónne waeren ingedeildj. Gans ane boetekantj ligk de hoearelaog. 't Kórts ane oppervlakdje ligk de epidermis, de opperhoed. Dao-ónger ligk de dermis, de laerhoed. De dermis enne epidermis waere same de cutis geneump. Óngere cutis ligk de subcutis, ouchwaal 't bindjweefsel.
Móndj

De **móndj** is 'n orgaan inne vorm van 'n holdje inne kop van miensen en de meiste bieëster, naeve de naas en de oeare. Dees lichaamsholdje vörmp d'n houfingank van 't maag-dermstèlsel; al 't voor en drinkes det 't lief inkump, geitj normaal gespraoke es ieëste dore móndj. 

## Functies
De móndj is bie miensen e multifunctioneel orgaan. Es ieëste vörmp t'r 'n hieël wichtig óngerdeil van 't spraokkanaal. Alle mitklinkers en halfklinkers waere ónger angere gevörmp doordet de tóng kóntak maak mit anger deiler vanne móndjholdje (tenj, tandjwal, tandjkes, hel of zaach gehieëmeldje), of (bie labiale) door 'n specifieke articulatie vanne luppe. Bieje vörming van klinkers bevindj de tóng zich in 'n bepaoldje positie zónger kóntak te make mit anger deiler vanne móndjholdje.

't Orgaan is wiejer de ingangspaort nao 't digestief systeem, woraan 't biedruueg dore mechanische verkawwing van 't voor inne móndjholdje mit behölp van 't gebeet, wobie amylase wuuertj geproduceerdj en emulgatie plaatsvindj middels speeksel. Dit proces vörmp d'n ieëste steeg inne voorvertaering. Amylase brèk zètmael aaf toet kleinder stökskes. Dees stökskes waere vervolges door 't speekselsliem aaneingeplek, zodet gein losse stökskes inne lóchpiep kónne sjete. De smaak, 'n zintuuglik gewaorwaering die inne móndj wuuertj waorgenómme door smaakpapille, haet 'n besjurmendje functie bie 't inne móndj veurverwirke van voor en 't preuve van drinkes, ómdet hiedoor 'n aantaal giftige stoffe kónne waere herkèndj en 'n óngersjied kan waere gemaak inne voorbeheufdje van 't lief.

De móndj kan daonaeve, naeve de gebroekelike waeg langs de naas, es alternatieve doorgank dene veur 't aomhaolingssysteem. De móndjaomhaoling is echter neet speciaal verzeen veur dees functie. Dore móndj aomhaolen is denouch - veural es 't döks gedaon wuuertj - minder good veure lónge, doordet de ingeaomdje lóch neet dore naas wuuertj gezuverdj en verwurmp.

## Trivia
* Bie bieëster sprèk me döks vanne *bek*, *moel* of *snavel* in plaats vanne móndj. Es me dees wäörd bie luuj gebroek, wuuertj det meistes es vrech of aanstoeatgaevendj opgevatj.
* De mónjing van 'n reveer of baek wuuertj ouch döks sumpelewaeg *móndj* geneump.

## Zuuch ouch
* Mond