Getelands

't **Getelands** is 'n gróp dialekte gesproke in 't ooste vaan de provincie Vlaoms-Braobant (Tiene en umgeving) en e paar dörper in Belsj-Limbörg. De dialekgróp woort veural vreuger dèks tot 't Limbörgs gerekend; allewijl evels zien de mieste dialectologe 't es e Braobants dialek. 't Heet väöl verwantsjap mèt 't Zuid-Braobants, meh heet ziech tege sommege vernuiinge oet die gróp dujelek verzat boedoor 't toch op ziech steit.

## Historie vaan 't idee
In de negetienden iew teikende dialektologe de isoglosse vaan de Rijnlandse wejjer oet, 'n gróp taolgrenze die Nederduits sjeie vaan Hoeg- daan wel Opperduits. De noordelekste vaan die grenze, de Uerdinger Linie (de grens tösse *ik* en *ich*), bleek gans tot in Braobant te loupe. 't Limbörgs woort in deen tied gedefinieerd es 't gebeed tösse de Uerdinger Linie en de Benrather Linie; 't gebeed dus boe me *ich maak* zeet en neet *ik maak* of *ich mach(e)*. Op groond heivaan veel 't Getelands oonder 't Limbörgs.

In de loup vaan d'n twintegsten iew woort evels oontdèk tot 't plat vaan Tiene en umgeving gaaroet neet zoe Limbörgs vaan aard waor. Bij veeroet de mieste kinmerke (zuug oonder) deit 't Getelands neet mèt 't Limbörgs meh mèt 't Braobants mèt. Me góng ziech de vraog stèlle of de grens tösse Braobants en Limbörgs neet obbenuits getrokke mós weure. Nao oonderzeuk vaan diverse gelierde woort roond 1960 geconcludeerd tot väöl belaankrieke isoglosse ziech in de buurt vaan de provinciegrens concentreerde. Dees isoglosse vörme same de *Geteboondel*. De grens bleek al-evel hendeg raofeleg, meh wel zinvol. Zoeget in 't midde vaan deen boondel woort de ideaol Getelijn getrokke. Sindsdeen gelt die es de grens tösse Limbörgs en Braobants: westelek vaan de Getelijn sprik me Getelands, e Braobants dialek; oostelek devaan sprik me Truierlands, wat Limbörgs is.

## Historie vaan 't dialek zelf
't Limbörgs is in de middeliewe oontstande door d'n invlood vaan Kölle en zien taol. Umtot dees stad in de wijen umtrèk groet prestiesj had, raakde typisch Kölse taolkinmerke in groete deile vaan de Nederlen verspreid, get wat me de Kölse expansie neump. Ouch in Braobant, wat langen tied neet zoeväöl prestiesj had, gónge lui (veural lui oet d'n hoegere stand) dèks mèt Kölsen invlood praote en sjrieve. Väöl Braobantse stökker oet de middeliewe doen daorum oostelek ('Limbörgs') aon.

In 1288 versloog d'n hertog vaan Braobant de bisjop vaan Kölle in de slaag bij Woeringe. Heidoor waor 't in dees regio veurbij mèt 't Köls prestiesj. Noe waor 't zjus Braobant wat hoeg in aonzien stoont. Op Braobantse groond woort de Kölse expansie noe umgekierd. Typisch Kölse dinger wie 't wäördsje *ich* of umlaut in verkleinwäörd en werkwoordsvörm trokke ziech nao 't ooste trök, in 't graofsjap Loeën.

Dit gebäörde evels neet zoemer, en ouch neet gans rechlijneg. Plaotselek kós 'n stad of regio ziech verzètte tege dees vernuiinge. In Tiene, 'n neet zoe groete stad vaan lokaol beteikenis, wouw me neet zoe praote wie in Leuve of Brussel. Doarum heel me hei vas aon beveurbeeld 't wäördsje *ich*. Tiene deende ouch es buffer veur 't achterland, en zörgde mèt zie prestiesj tot de dörper die op die stad geriech waore ouch *ich* bleve zègke. Zoe kaom in de loup vaan de iewe 't Getelands tot stand.

## Umvaank
In de indeiling vaan 't *[[Woordenboek van de Brabantse Dialecten]]* en 't *[[Woordenboek van de Limburgse Dialecten]]* weure de volgende plaotse daan wel tongvel bij 't Getelands gerekend (de Limbörgse plaotse zien veur 't gemaak vèt gezat):

## Kinmerke
### Uerdinger Linie
Wie bove al oetgebreid touwgeliech weurt in 't Getelands vaan *ich* gezag, zoe good wie vaan *mich*, *oech* en *ooch*. De leefde verklaore deit me in dit gebeed mèt *Ich zeen oech géére*, wat me kin beantwoorde mèt *Ich oech ooch*. 'n Aander sjibbolet, gebruuk in Diest, is *Mich wasse, mich schere, mich aondoen.*

### Iejer Braobants es Limbörgs
Mèt de mieste aander dinger deit 't Getelands *neet* mèt 't Limbörgs mèt. Dat gelt um te beginne veur 't versjèl tösse sleiptoen en stoettoen - dit weurt in 't Getelands, zjus wie in 't Truierlands neet gemaak. Dat beteikent neet tot me in dit gebeed lui neet kin hure 'zinge', allein tot sleip- en stoettoene neet weure gebruuk um twie wäörd mèt dezelfde klaank oeterein te hawwe. 't Praote mèt toene bouwt ziech nao 't weste touw laankzaam aof; boe 't perceis oetsjeit is lesteg te bepaole.

't Getelands versjèlt wel vaan 't Truierlands door d'n umgaank mèt sterke miervoude. In de Limbörgse dialekte zeet me ummer *daak* of *daok*; westelek vaan de Getelijn deit me dat neet. Ouch de grens tösse *taom* (Truierlands) en *tam* (Getelands en aander Braobants) löp hei. Typerend is ouch tot me hei vaan *smed* zeet; 't Limbörgs *smeed* mèt 'ne lange klinker kump in e paar grensdörpkes nog wel veur. Bij *hol/hool* en *slot/sloot* ligk de grens weer get wijer nao 't ooste, zoetot e paar Limbörgse dörper nog de korte klinker höbbe.

In e woord wie *af/aof* ligk dit weer aanders: me kint in zoewel 't Getelands es in 't Truierlands de variant mèt korte vocaol, meh in de aander Limbörgse dialekte is 't wel *aaf/aof*. De grens tösse *weg* en *weeg/waeg* ligk nog e stök wijer nao 't ooste; hei höbbe de Wes-Limbörgse dialekte ouch al geine lange klinker mie.

### Umlaut
De kwestie vaan umlaut in verkleinwäörd en werkwoordsvörm moot hei apaart weure behandeld. 't Getelands is hei naomelek tot op 't deepste euver verdeild. In werkwäörd en miervoude kump 't miestal neet veur: die grenze volge in 't gemein de Getelijn. Umlaut in verkleinwäörd huurt me evels nog genóg. In 'n bepaolde plaots kin woord A wel d'n umlaut kriege dewijl dee bij woord B mèt dezelfde klinker oetblijf, en e paar dörper wijerop kin 't al perceis umgekierd zien. Eder woord volg zoeget zien eige grens, en die grenze springe dèks 'n ind vaan de Getelijn weg.

't Wiedste nao 't weste verbreid is d'n umlaut in *bekker*: dit weurt neet allein in 't Getelands gezag meh ouch (bekaans) euveral in 't Zuid-Braobants (in de Kempe en in Antwerpe evels neet). Vaan de aander umlautsvörm bij de korte *a* liekent de umlaut in *man - menneke* de algemeinste. Dewijl iejer oonderzeuk (oet 't midde vaan d'n twintegsten iew) nog 'n oondujelek beeld gaof, teikende ziech in de jaore '80 e dujelek gebeed aof boe me *menneke* (of *menke*) zeet. Dit gebeed besleit 't groetste deil vaan 't Getelands gebeed. *Plenkske* bij *plank* is neet zoe algemein; in Tiene en Hoegaarden zègke ze beveurbeeld *plankske*. Ouch 't woord *lestig* (tegeneuver westelek *lastig*) heet zoe'n verspreiing. De grens tösse *zakke* (westelek) en *zekke* (oostelek) löp bij benaodering op de provinciegrens. In sterke werkwäörd wie *valle* kump umlaut hei praktisch neet veur: zelfs in 't Truierlands is 't al miestens *hè valt* in plaots vaan *hè vèlt*.

Ouch bij de korte *o* zien de umlautgrenze hendeg chaotisch. In e gebeedsje roond Geetbets en Lieëf (Zoutleeuw) zègke ze *bùske*, *pùtteke* en *kummeke*. Dat ierste woord blijf tot dit gebeedsje beperk. *Pùtteke* weurt ouch wijer nao 't ooste nog gezag, beveurbeeld roond Diest. Veur *kummeke* gelt evels 'nen aandere grens: dit weurt neet in Diest gezag meh 't heet wel 'nen oetluiper nao Tiene. Es gevolg daovaan zeet me in Diest *boske, pùtteke, kómmeke* en in Tiene vaan *boske, potteke, kummeke*.

In 't woord *stoel* is d'n umlaut algemein; *stuulke* (of *stielke*) weurt zelfs nog tot in 't Hagelands gehuurd. *Bluumke* is evels weer beperk tot Diest en umgeving. Nao umlaut in 't miervoud of werkwoordsvörm mèt *oe* in de stam hoof me hei (op mesjiens e paar grensdörper nao) neet te zeuke.

Ouch in *druûg* weurt umlaut gehuurd. Deze vörm kump ouch veur in 't weste vaan 't Zuid-Braobants (in en um Brussel beveurbeeld). Dao kump 'r evels neet voort oet umlaut meh oet spontaon palatalisatie; 't Pajottelands *druûg*-gebeed slut aon bij 't Oos-Vlaoms, boe dit versjijnsel algemein is. Natuurlek heet 't Getelands ouch umlaut in *greujn*, wat in bekaans alle Braobantse dialekte (miestal in de vörm *gruûn*) veurkump.

### ''Doe'' en ''gij''
In 't Getelands kump *[[doe]]* of *du* nog veur in de vocatief, in constructies wie *doe gek* of *doe lieve*; dit waor entans tot deep in d'n twintegsten iew 't geval. Dèks weurt dit *doe* verzwoerd mèt 't partikel *-se(n)*: *doe-se gek!* 't Gebruuk vaan *doe* in de vocatief kump ouch in 't Hagelands nog veur.

In gewoen spraokgebruuk is 't veurnaomwoord veur d'n twiede persoen *géé* (veurwerpsvörm wie bove gezag *óch/uch/oech*). Dat is normaal veur 't Braobants, meh e dujelek versjèl mèt 't Truierlands boe me *dzjieë* zeet.

### Aander klinkerversjijnsele
't Getelands weurt nog gekinmerk door tal vaan aander versjijnsele. Soms deit 't hei-in mèt in 't Limbörgs, dèks mèt 't Zuid-Braobants, noe en daan ligke de ingste verwantsjappe örges aanders.

#### Korte vocaole
In 't Getelands weurt in 't gemein *zwat* ('zwart') gezag, dewijl dat in de Belsj-Braobantse dialekte in 't algemein *zwe(r)t* is. Veur 'kaar' zeet me hei dèks *kèèr*; in Tiene is 't evels wel *kaar*.

Me zeet in dit gebeed algemein *stèrve* (mèt ope *e*; in de Veldekespelling *sterve*), dewijl dat in 't Zuid-Braobants en Zuierkempes gemeinelek *stùrve* (*störve*) is. (Oetzundering op dat lèste zien dialekte die consequente oontrunding kinne.) In *mins* en *(h)ingst* is 'ne bekaans geslote vocaol te hure (in Tiene zelfs extreem geslote: *iengst*), wat in 't Zuid-Braobants dèks meh neet ummer 't geval is. In *(h)um* ('humme') en *schulp* weurt de klinker gerund oetgesproke; dit is ouch in (neet-oontrundende) Zuid-Braobantse dialekte algemein.

In tegestèlling tot väöl Braobantse dialekte weurt de korte *i* miestens neet geslote tot *ie*. *Diek* veur 'dik' kump veur, meh in *kind* en *kin* zeet me toch algemein dezelfde klaank wie in 't Algemein Nederlands. Wie bove touwgeliech zeet me hei *smed* (en neet, wie noordeleker, *smid* of *smied*). Ouch is 't Getelands 't westelekste gebeed boe me zeet vaan *vés*. Runding is, wie in e groet gebeed in Zuid-Braobant en de Zuierkempe, algemein in *schummel* (*schuummel* in 't Tiens).

De grens tösse *wottel* en *wùttel* deilt 't Geteland middedoor. 't Ooste vaan 't gebeed kint *wottel* en deit zoe mèt 't Limbörgs mèt; 't weste kint, wie de Zuid-Braobantse en Zuierkempese dialekte, de vörm mèt umlaut: *wùttel*. In Tiene weurt de klaank *ù*, koumende veur 'n historische *-r*, trouwens oetgesproke wie *a*: *wattel*, meh ouch *argel*, *bastel* ('boorstel'), *darp*, *dast* ('doors') en *varm*. In wäörd wie *drùppel* en *schùdde* kint 't Getelands de get wijer ope, 'Limbörgse' klinker, in tegestèlling tot 't westelek en noordelek *druppel*, *druuppel* of diverse oontrunde variante.

#### Lang vocaole
't Getelands is 't westelekste dialek - relikte in Holland neet te nao gezag - boe me versjèl maak tösse de aajd- en nuilang ''aa''. Hei moot me versjèl make tösse de lang *aa* veur 'nen dentaol en op aander plaotse. Veur 'nen dentaol versjijnt de aajdlang *aa* es *oo(ë)*. De nuilang *aa* deit dat soms ouch, meh kin ouch 't liechter produk *ao* oplievere. E versjèl tösse *looëte* ('laote', 't werkwoord) en *laote* ('late', 't bijveugelek naomwoord) weurt dus noe wel, daan neet gemaak.

Bij aander lètters is de situatie iejer zoe wie in de oostelek Limbörgse dialekte: *ao* veur de aajdlang *aa*, *aa* veur de nuilang. Me zeet dus *aovend* en *make*, zjus wie in Nederlands-Limbörg. Dit is e versjèl mèt de res vaan 't Belsj-Braobants, meh ouch mèt 't Truierlands, boe me rösteg *maoke* zeet.

In e woord wie 'sjier' höbbe de Getelandse dialekte gemeinelek *scheer*. Daomèt doen ze mèt mèt 't Wes-Limbörgs, dewijl 't Zuid-Braobants hei iejer *schéér* kint (lees in de Veldekespelling *sjèèr/sjaer*, dus e bitteke geslotener). 'Drejje' is hei *drooie*, boemèt 't toch wel dujelek vaan de Limbörgse dialekte (inclusief Truierlands) versjèlt. Op 'n historische *e* veur 'n historische *-rd/-rd* huurt me hei de *ae*-klaank: me zeet vaan *paed* ('peerd'), zjus wie in 't Truierlands. Dat is opvallend, umtot stijgende diftonge (*pjaed*, *pjaad*) zoewel westelek es oostelek (in de Haspegouw) euverheerse. 't Miervoud is *paede* (oostelek) of *paere* (westelek).

Veur 'plaots' zeet me hei *plùts*, op z'ch Zuid-Braobants. Hei is de Getelijn weer dujelek de grens, want in 't Truierlands zeet me nog algemein *plaots*.

De zaachlang ''ee'' weurt in 't Getelands dèks es twieklaank oetgesproke. 't Tiens is dao 't extreemste in: me zeet dao vaan *ajzel, brajke, spajle* ('speule'; dit woord weurt hei dus neet gerund!) en *ajmel* ('hiemel'; in väöl Limbörgse dialekte heet dit woord de sjerplang *ee* gepak meh in 't Braobants is dat neet gebäörd). In aander Getelandse dialekte höbbe die wäörd dèks 'n *ei*, mèt oetzundering vaan *breke*, wat boete de stei dèks monoftongisch weurt oetgesproke. Twieklaanke zien ouch te hure in de *eu* (*leujge, sleujtel*) en in de zaachlang *oo* (*oowve* [Tiens *ouve*], *zoown*).

De lang *ie* versjijnt, zjus wie in de Oos-Limbörgse dialekte, dèks es 'n *ee*. Zoe kin me hei *breef* (of eventueel *breif*) hure in plaots vaan 't verwach *briêf*. Dit kump in groete deile vaan 't Zuid-Braobants ouch veur, zoe good wie in 't Truierlands. Zjus zoeget is aon de hand mèt *scheur* ('sjuur', 'sjop') en mèt *gowd* ('good').

In 't Getelands weurt nog *zoer* gezag, boe dat westelek en noordelek *zuur, zeur* of *zier* weurt. *Schoere* en *moer* zien mie tot Limbörg beperk, allewel tot me die in Zoutleeuw nog wel kin hure. 't Verkleinwoord vaan *muur* of *moer* is *mùrke*; ouch hei-in deit 't Getelands nog zjus mèt 't Limbörgs mèt.

#### Twieklaanke
De mieste Getelandse dialekte make gei versjèl tösse de lang *ij* en korte *ei*: *tééd* ('tied') rijmp ziech mèt *géét* ('geit'). In 't noordelek en westelek rendsje huurt me evels wel *tééd* tege *gààt*, wat mie euvereinstump mèt de situatie in 't Zuid-Braobants (beveurbeeld Hagelands *taaid - gààt*). Ouch in verkleinwäörd blijf dee klinker behawwe: me zeet hei *téédje*, dewijl in väöl aander Braobantse dialekte de verkorte vörm *tédje* de norm is. 't Achterveugsel *-lijk* weurt noets oetgesproke wat de spelling suggereert, meh hei en dao zeet me wel vaan *meujgelik* of *meujgelèk* (*meujgelaaik* wel in 't Hagelands).

't Getelands maak gei versjèl tösse de klinker vaan ''hoes'', de klinker vaan *kruus* en de klinker vaan ''fruit''. In 't noorde vaan 't gebeed weure ze allemaol mèt *èù* oetgesproke (*(h)èùs*, *krèùs*, *frèùt*), in 't zuie allemaol mèt *àà* (*(h)ààs, krààs, frààt*). In 't Truierlands weurt *wel* versjèl gemaak tösse *(h)ààs* (oet 'n aw *ū* zoonder umlaut) aon d'n eine kant en *kruis* (oet 'n aw *ū* mèt umlaut) en *fruit* (mèt 'nen aanderen oersprunk) aon d'n aandere kant. Dit versjèl heet ouch weer de Getelijn es grens.

In 't Getelands kin e marginaol versjèl bestoon tösse *ou* oet *ol-* en *ou* oet *al-*. Dat is in 't noorde zoe, boe me *(h)out* en *kààd* ('kaajd') zeet. In 't zuie rijme ziech die woord wel: *(h)ààt* en *kààd*. De *au* in *blauw* weurt miestens es monoftong *ao* oetgesproke: *blao*.

#### Gein oontrunding
Consequente oontrunding kump in 't Getelands neet veur. Heimèt steit 't tegeneuver väöl dialekte vaan Zuid-Braobant, beveurbeeld 't Leuves (*Leives*), die dat wel höbbe.

### Aander mètklinkerversjijnsele
De veural in Noord-Braobant en de provincie Antwerpe presinte neiging um e woord wie *wesp* oet te spreke es *weps* is in 't Getelands oonbekind. 't Umgekierde, *rusp* veur *rups*, kump wel veur.

*Sk-* veur *sch-* kump in 'n inkel dörp in 't uterste zuidooste vaan 't gebeed nog veur (dink aon de umgeving vaan Lande). *Sj-* veur *sch-* kaom vreuger veur in de umgeving vaan Tiene; dit is eigelek 'n Hagelands versjijnsel (en natuurlek e versjijnsel vaan 't Limbörgs oostelek vaan de Panninger Zijlinie, die hei neet in de buurt löp).

De *-p* in wäörd wie *króm(p), kóm(p)* of *kam(p)* is in 't Getelands gemeinelek verdwene, dewijl 'r in 't Truierlands gemeinelek wel nog te hure is. Ouch dees grens vörmp dus deil vaan de Geteboondel. Wel nog väöl te hure is de slotklaank in *jónk*, *lank* of *rink*, al koume de variante mèt *-ng* al dèks genóg veur.

#### ''H''-deletie
De ''h''-deletie, boe de mieste Braobantse dialekte aon doen, is in 't Getelands neet algemein. 't Gebruuk liekent ziech in euzen tied nog te oontwikkele; welke kant op is neet gans dujelek.

Bij oonderzeuk roond 1940 woort nog mer 'n minderheid vaan de Getelandse dialekte es *h*-loes opgegeve, veural roond Tiene. Bij later oonderzeuk bleek ouch Zoutleeuw 'n h-loes enclave te zien (gewore), dewijl 't versjijnsel evegood in Diest opgaank maakde. Aon d'n aandere kant, en dit leet ziech in gans 't Braobants gebeed vasstèlle, gónge sprekers oonder invlood vaan de standaardtaol ummer mie de *h-* weer inveure. Informante spraoke ze dèks bij 't ein woord neet, bij 't aandert wel oet. 't Algemein beeld waor tot de oetspraok in de stad väöl beter standheel es op 't platteland; me zaog de *h-*deletie sjijns nog ummer es get steideleks.

'n Oonderzeuk vaan Taeldeman oet 2005 leet evels 'n aander beeld zien, naomelek tot de *h-*deletie ziech de lèste decennia nog oetbreit nao 't platteland. Volgens häöm kump ze noe in gans 't Getelands gebeed veur, zoe good wie e groet deil vaan 't Truierlands. Dit zouw beteikene tot 't Getelands ziech intösse bij väöl aander Braobantse dialekte heet aongeslote: 't behaajd vaan de *h-* is gei typisch Getelands kinmerk mie, en es me 'm dèks genóg toch huurt daan is dat in aander Braobantse dialekte ouch zoe.

#### Versjijnsele roond de ''r''
In de mieste Braobantse dialekte sprik me de *r* rollend oet; 't Getelands is gein oetzundering. De variant mèt de huig kump wie gewoenelek allein in de stad veur; me heet ze gehuurd in Tiene en Diest.

R-oetval aon 't ind vaan e woord kump in 't Getelands neet väöl veur. 't Is allein algemein in *hie* en *dao*, wat me ouch in 't Limbörgs zeet. Heimèt steit 't rech tegeneuver 't Zuid-Braobants, boe zier algemein *vui* ('veur'), *dui* ('door'), *broe* ('broor'), *vuu* en *bie* weurt gezag. *Broe* kump in 't weste vaan 't Getelands nog veur; de aander wäörd höbbe hunne grens allemaol geliek luipe mèt de Uerdinger Linie. De *-r-* weurt wel algemein geëlideerd veur 'n *-s* (*vès* 'veers', *kéés* 'boezjie') en veur 'n *-t/-d* (*paed* 'peerd', *woowd* 'woord').

In de r-metathees nump 't Getelands 'n middepositie aon. Me zeet hei nog wel *berd* en neet *breed* (Limbörgs; in Nederlands-Limbörg beter verstande es *teleur*, *sjèld* of *bord*) meh toch ouch *sproot* (tege westelek *sport*, wat de provincie zoeget middedoor deilt) en *gras* (tege westelek *ge(r)s*, wat me vaanaof 't Hagelands zeet). Aofstandsmetathees, wie *kellever, ùlleger, dùlleper*, is in 't Getelands hiel gewoen.

### Vocabulair
Euver 't vocabulair vaan gans 't gebeed is 't lesteg um get te zègke, aongezeen wäörd ziech neet zoe dèks aon vaste grenze hawwe wie grammatica of klaankversjijnsele. Hiel globaol kin me evels wel zègke tot 't Getelands vocabulair oosteleker, 'Limbörgser' vaan aard is es de mieste aander Braobantse dialekte. Zoe zeet me hei vaan *strikke*, wat ouch in sommege Hagelandse plaotse wel veurkump meh wijer nao 't weste toch ech *brààë* weurt. Ouch kint me in 't Getelands *schrikschoen* veur 'sjaats', e woord wat ouch Belzje Limbörgers neet oonbekind in de oere klink.

Aander wäörd laote evels 'n aander beeld zien. Ouch in e rillatief nui woord wie 'taankeledraod' liekent de provinciegrens es taolgrens te höbbe gedeend. In 't Getelands is dit gemeinelek *pinnendrooëd*, dewijl in 't Truierlands algemein vaan *pikkedrooëd* weurt gezag.

## Bronne