open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Joyce

d'n Ierse sjriever **James Joyce** (vóloet: **James Augustine Aloysius Joyce**) (Dublin, 2 fibberwarie 1882 - Zeurich, 13 jannewarie 1941) wuuertj gezeen es eine vanne wichtigste sjrievers vanne modernistische Avant-Garde vanne vreugen twintjigsten ieëf. Hae woort gebaoren in 'n rieke kattelieke femielje in Dublin die door ómstenjighejen inne ermooj geraakdje. Hae studeerdje litteratuur ane University College Dublin, wo d'r 't kattelicisme aafzwoor. E deil van zie wirk is vertaaldj gewaore door T.P. McKenna.

James Joyce is 't bekèndjs van ziene roman *Ulysses* (1922), 'ne mielpaol inne gesjiechte vanne litteratuur, wo d'r ziene "stream of consciousness"-techniek in geperfectioneerdj haet. 't Book is 'n nujerwètse versie vanne Odyssee (van Homerus) worin Joyce bao alle sjrieftechnieke die 't veur dem goof haet gecombineerdj. Anger wichtig wirk is de kórteverhaolebunjel *Dubliners* (1914) enne romans *A Portrait of the Artist as a Young Man* (1916) en *Finnegans Wake* (1939). Wiejer guuef 't drie poëziebunjele, ei theaterstök, inkel journalistische artikelen en zien gepubliceerdje breve.

## Bibliografie

* *Chamber music* (vergaoring gedichte) (1907)
* *[[Dubliners]]* (1914)
* *[[A Portrait of the Artist as a Young Man]]* (1916)
* *Exiles* ('t ènsigste theaterstök) (1918)
* *[[Ulysses (roman)|Ulysses]]* (1922)
* *Pomes Penyeach* (vergaoring gedichte) (1927)
* *[[Finnegans Wake]]* (1939)
* *Stephen Hero* ((e deil van) 'n ieëder versie van *A Portrait of the Artist as a Young Man*) (1944)
* *The Critical Writings* (wirk det Joyce gesjreve haw veur gezètte, laezingen en dergelike) (1959) 
* *Giacomo Joyce* (posthuum gepubliceerdj manuskrip) (1968)
Liek (Hinsberg)

**Liek** of **Leek** (Duutsj: *Lieck*) is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Hinsberg, Euverliek en Kirkevin in.

De ligking ane Liekermeule kump oete Frankischen tied. Vreuger hoot 't dörp *Aldenhoven*, mitte typische ènjing op -*hoven*, die ouch bie Kirkevin en Aphaove te zeen is.

Op 25 jannewarie 1945 vereuverdje de Britse troepe Liek, Kirkevin enne Haaserdriesch (in Hare zónger taengestandj. Oppe daag daoveur hawwe die de rwiene van Hinsverg vereuverdj en daobie 180 kriegsgevangene genómme. Dao-op hawwe de waermachseinheje oppe wèsoever zich nao de oeaseuver, achtere Roer, trögkgetróch. 

Op 1 januari 1972 woort Liek samegeveug bie de stad Hinsberg.

Me zaet neet *in Leek*, mer *oppe Leek*.
Kinetische gaastheorie

De **kinetische gaastheorie** probeert eigensjappe van gase, zowie drök, temperatuur en volume te verklaore vanoet de samesjtelling en de bewaeging van gaasmoleculen. De theorie det drök 't resultaot is van 'n statische aafsjtoting tösse molecule, zowie Isaac Newton al vermeujde, is achterhaold; 't geit óm bótsinge van róndjbewaegende molecule taege einanger en taege de wenj van 'n vaat.

Temperatuur is 'n natuurkundige grootheid die 'n maot is veur de gemiddelde kinetische energie veur molecule van 'n wieväölheid materie.
Lóch

Mit **loch** wuuertj 't gaasmingsel gemèndj inne ungelste laoge vannen dampkrink.

## Samestèlling
De lóch oppe aerd besteitj veur zoeaget 78% oet stikstofgaas en 21% oet zoerstofgaas. Daonaeve (resterendj 1%) bevatj lóch spaore van aedelgase, 'n sterk wusselendje wieväölheid waterdamp (0,7%) en kaolstofgaas, det ouch in wieväölheid sterk kan wussele. Inne boetelóch waas de wieväölheid kaolstofdioxied óngevieër 0,03%, binnen 'n weuning kan dit, wen d'r gestaok of gekaok wuuertj, väöl hoeager zeen. Door hoeager weltwiej concentraties versterk dit gaas 't breujkaseffèk oppe aerd. Saere industrieel revolutie is de concentratie toegenómme van óngevieër 0,03% nao noe bao 0,04% (óngeveer 395 ppmv).

De samestèlling vanne lóch varieertj mitte huuegdje. Ómdet stikstof (massagetal 14) minder waog es zoerstof (massagetal 16) is op groeater huuefdje verhajingsgewies minder zoerstof aanwaezig.

Druueg lóch (die dus weining waterdamp bevatj) is 'nen hieël goje wurmdjeisolater en haet ouch 'n lieëg wurmdjecapaciteit. Daoróm wuuertj druueg lóch gebroek in döbbel glaas veur 't isolere van geboewe.

Ómgaeve door druueg lóch kan 'ne miens den ouch de hieël hoeag temperaturen in 'ne sauna doorstaon. De persoean geitj waal hieël sterk zweite, meh doordet 't zweit inne druueg, heite lóch snel verdamp keultj de hoed aaf en wuuertj de persoean neet snel euververhit.
Loch

*Dit artikel geitj euvere maeren in Sjotlandj, veure 't gaasmingsel innen dampkrink, zuuch: [[lóch]].*
----

'ne **Loch** is de Sjotse naam veur e maer of 'nen inham van 'n zieë, worónger zowaal firths, fjorde, estuarieje en bejje kónne valle. De litste groep steitj ouch bekèndj es de zieëlochs. Ouchal guuef 't gein strikte minimaal aafmaetinge, klein maeren in Sjotlandj waere döks *lochan* geneump.

## Sjotlandj
De grótste maere van Sjotlandj zeen:
* Loch Lomond, mit 71,1 km² 't grótste zeutwatermaer van Groeat-Brittannië;
* Loch Ness, 56,4 km²;
* Loch Awe, 38,5 km²;
* Loch Maree, 28,6 km²;
* Loch Morar, 26,7 km²;
* Loch Tay, 26,4 km²;
* Loch Shin, 22,5 km²;
* Loch Shiel, 19,6 km²;
* Loch Rannoch, 19,1 km²;
* Loch Ericht, 18,7 km².
Tieë

**Tieë** is e drinkes det wuuertj verkrege door blaedjes vanne tieëplantj (*camellia sintensis*) in water te kaoke. 't Woort e paar doezjendj jaor trögk óntdèk in Sjina en woort via de Ingelse kolonieje nao de wèsterse werreld gebrach. Allewiel guuef 't groeate tieëplantages in gans Azië. In Ingelandj wuuertj, anges es inne res van Europa, mieë tieë es kóffie gedrónken en haet d'n daag zelfs e speciaal tieëmoment.

Traditioneel wuuertj tieë gemaak door water te kaoken en dao e zekske mit tieëblaedjes (ouch verhak) in te hange. d'n Tieësmaak trèk den door 't water en 't water kan me den drinke. Es me de tieë neet zeut zat vindj, kan me dao nag nao eige smaak sókker (of anger zeutstoffe) en milk bie doon. 

't Klaormake kan me mit versjillige apparate doon, mer 't tieë zètten is nag ummer aafhenkelik van kaokendj water en tieëblaedjes. Ouch is oplostieë, 'ne poejer van gemaole tieëblaedjes dae oplos in 't water.

Tieë haet 'ne bitterzeute smaak. Daoróm wuuertj ouch dök sókker d'rbie gedaon. Ouch guuef 't huuj gekrujetieë en vröchtetieë. Aan 't tieëzekske is den, naeve de gewuuen tieëblaedjes, ouch nag vröchten of gekruje biegeveug. Hiedoor krieg de tieë 'nen extra smaak. Veurbiljer zeen roeajbós, kees en mango.

## Zuuch ouch
* Kóffe
* Matte
Technologie

**Technologie** (Grieks: *τεχνολογια* < *τεχνη* "vakmansjap" + *λογος* "waord, beteikenis" + achterveugsel *-ια*) is 't op systematische meneer toepasse van nuuj netuurweitesjappelike of anges georganiseerdje kènnis veur praktische aafzichter. Es alle perblieëme (ouch döks van neet-technische aerd) zeen opgelos rizzelteertj technologie oetènjelik in gewuuen techniek,

In 't daacheliks laeve sprèk me aevel döks euver technologie bie nuuj oetvinjingen en apparate. Hie mót me eigentlik van techniek spraeke, went 't procès veur zoeaget te make wuuertj officieel technologie geneump.

Economie kallen ouch waal van technologie en daomit meine zie de standj van oos kènnis veur nuuj produkte te kónne make.
Biotechnologie

De **biotechnologie** besjeftig zich mitte technieke veur biologie te gebroeke veur praktische aafzichter en is 'n hieël breid terrein det zich oetstrèk van 't make van kieës toet hieël modern laboratoriumwirk. De naam kump vanne Griekse wäörd *βιος* (*bios*: "laeve") en *τεγνικος* (*technikos*: "gebroek") en mèntj dus litterlik "'t gebroek van 't laeve".

Veurbiljer van biotechnologie zeen 't foeke van dere, 't veraedele van plantje en 't fermentere van biologisch matterjaal. Bie fermentatie waere bacterieje, celculture of sjummele, wie gis, ingezatj. Dit wuuertj toegepas tiejes 't broewe van beer, 't make van kieës en yoghurt enne vinificatie van wien. Aafgezatj taenge klassieke biotechnologie wuuertj van modern biotechnologie gespraoke wen gebroek gemaak wuuertj van recombinant-DNA-technologie.

## Modern biotechnologie
Van moderne biotechnologie is spraok wen gebroek wuuertj gemaak van recombinant-DNA-technologie. Hiemit kónne DNA-fragmenten oppernuuj waere gecombineerdj. Dees techniek besteitj nag mer inkel decennia, naodet 't meugelik woort DNA te analyseren en te modificere. In 1974 woort óntdèk det de kroeangalbacterie *[[Agrobacterium tumefaciens]]* e DNA-stökske van 'n plasmied euverdroog nao 't plantjgenoom van ziene gashieër en det dit stökske DNA de plantj aanzadje toete vörming van kroeangallen oppe reut. Door wiejer óngerzeuk haet me gelieërdj gerich de eigesjappe van celle te beïnvloje. Dees techniek maak 't meugelik organisme aan te passe veur effectiever aan te sloeten oppe beheufdje. Door ónbekèndjheid mitte gevolge veure gezóndjheid en 't miljeu waere ggo's oetveurig getes; dit in taengestèlling toet rassen oete klassieke plantjveraedeling, veurdet die waere vriegegaove.
Nanotechnologie

**Nanotechnologie** is de techniek die 't meugelik maak te wirke mit deilkes inne gruuedje-orde van nanomaeters (aafkórting nm, e miljardste van 'ne maeter).

Dit is 'n sjaol van gruuedje die net baove die vanne atoeame (0,060 nm toet 0,275 nm) en einveljige molecule ligk. E criterium is det 'n structuur in op zie mindeste ein dimensie minder es 100 nanomaeter groeat is. Väölgebroekdje toepassinge van nanotechnologie zeen de emulsie van klein deilkes (*nanodeilkes*) titaniumoxied in varf- en vernissaorte, deilkes inne zónnebrandjkraem, cosmetica, kaolstof in geckotape (sterke plekbandj in óntwikkeling), zilver is aeteswaarverpakkinge, kleijing, verbandj, desinfectiemiddelen en hoeshaadapparatuur en cerium es katalysator bie verbranjing.

De groeate opslaagcapaciteit van computerónthelj is ouch 'n toepassing van nanotechnologie. E perblieëm van nanotechnologie is de ónbekèndje vergiftigheid vanne nuuj produkte.

't Waord *nano* kump van 't Griekse *νανος* (*nanos*: "dwerg").
Albert Einstein

**Albert Einstein** (Ulm, 14 mieërt 1879 - Princeton (New Jersey), 18 april 1955) waas 'nen Duutsj-Zwitsers-Amerikaanse theoretisch-netuurkóndige en oetvinjer. Hae wuuertj algemein gezeen es eine vanne wichtigste netuurkóndige oete gesjiechte, naeve Isaac Newton en James Clerk Maxwell. Zelf neumdje d'r ummer Newton es 'ne väöl wichtigere netuurkóndige es haezelf, ómdet Newton anges es Einstein behauve theoretische ouch groeate experimenteel óntdèkkinge deej. In 't daacheliks laeven is de naam Einstein e synoniem gewaore veur groeate intelligentie.

Einstein woort veural bekèndj vanwaenge de twieë relativiteitstheorieje: de speciaal relativiteitstheorie oet 1905 enne algemein relativiteitstheorie oet 1915 en volgendje jaore, die de speciaal relativiteitstheorie oetbrèdje door ouch plaats in te rume veure zwaordjekrach. Hae publiceerdje mieër es 300 weitesjappelike en mieër es 150 neet-weitesjappelike wirke. In zien later jaore sjreef Einstein oetveurig euver filosofische en politische óngerwirpe. Hae wuuertj döks same mit Max Planck besjoewdj es de vader vanne modern netuurkónde.

Hae droog aanzeenlik bie aan anger deilgebiede vanne netuurkónde: veur zien verklaoring van 't foto-elektrisch effèk óntvóng dŕ in 1921 de Nobelpries veure Netuurkónde en ouch zien besjrieving vanne Brownse bewaeging enne ieëste fluctuatie-dissipatiestèlling waas 'ne wichtige doorbraak. Dees twieë verklaoringen enne speciaal relativiteitstheorie publiceerdje d'r boetedet allemaol in zie wónjerjaor 1905. Wiejer wirk ómvatj ónger anger óngerwirpen inne kwantummechanica, de theorie vanne vaste stof, de nólpuntjsenergie, de statistische mechanica, de kosmologie, de theorie van straoling (fotone, dualiteit van golven en deilkes, kritische opalescentie en gestimuleerdje emissie, de theorie achtere laser) enne veljertheorie. 'n Einheid inne fotosjemie druueg ziene naam, d'n einstein. 't Sjemisch element einsteinium is ouch nao dem verneump, juus wie d'n Einsteinrink inne astronomie enne Einsteincoëfficiënten inne optica.

Albert Einstein woort in 'n liberaal-Joeadse femielje in 't Duutsj Keizerriek gebaore, wóndje later in Italië, Zwitserlandj en 't destiedsje Oeasteriek-Hongarieje veur d'r trögkgóng nao Duutsjlandj. Doe Adolf Hitler in 1933 in Duutsjlandj ane mach koom, besloot Einstein zich inne VS te vestige. In 1940 noom d'r de Amerikaanse nationaliteit aan en deej d'r aafstandj van zien Duutsje (hae beheel wael de Zwitserse). Hae stórf op 18 april 1955 in Princeton aan 'n aneurysma.
Michael Faraday

**Michael Faraday** (22 september 1791 - 25 augustus 1867) waas 'ne Britse netuurkóndige en sjemis.

Faraday waas de zoon van 'nen arme paerssmeed. Op dertieënjäörige laeftied góng d'r es lieërjóng bie 'ne bookbinjer in Lónje wirke. Dao raakdje d'r gefascineerdj dore weitesjap. Van zien vriej oere maakdje d'r gebroek dore beuk die d'r bieje handj haw, veural die euver netuurkónde en sjemie, te laezen en te doorgrunje. Euvere versjiensele die d'r op dees meneer lieërdje kènne maakdje d'r alderhandj aan experimente. Zoea wirkdje d'r zich op toet eine vanne grótste netuurkóndige en sjemiste van alle tieje.

In 1813 trooj d'r in deens bie Sir Humphry Davy.

In 1823 óntdèkdje d'r wie chloear vleujbaar gemaak kós waeren en in 1825 óntdèkdje d'r de toet den ónbekèndje verbinjing benzeen.

De door Faraday opgestaldje theoriejen euver magnetische inductie staldje James Maxwell in 1865 in staot óm zien samevattendje Wètte van Maxwell te postulere. Faraday lag ouch de gróndj veure elektrosjemie mit 'n aantaal experimente mit elektrolyse.

Nao Faraday geneump zeen de einheid van lektrikcapaciteit, de farad, de koeaj van Farday enne wèt van Faraday.
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** (Servisch: *Никола Тесла*) (Smiljan, 10 juli 1856 – Nuuj York, 7 jannewarie 1943) waas 'ne Servisch-Amerikaansen oetvinjer, elektrotechnicus en netuurkóndige. Hae wuuertj gezeen es eine vanne grótste ingenieurs en oetvinjers van alle tieje.

Nikola Tesla is bie 't groeat publiek veural bekèndj es d'n oetvinjer vanne wusselstroumgenerator, de wusselstroumlektromoeater en van anger wichtige componente van 't hujig lektriciteitsnet. Dees apparate woren in rudimentair vorm meistes al veur Tesla zienen tied óntwikkeldj door ieëder ingenieurs. Tesla zien verdeenstigheid waas det hae 't wusselstroumprinciep väöl wiejer deej óntwikkelen en bao alle benuuedige apparate veur 'n op wusselstroum gegróndj betroewbaar lektriciteitsnet sterk verbaeterdje of zelf óntwórp. Tesla waas al tiejes zie laeven 'ne bekèndjen en beroemdje gelieërdje meh verloor väöl prestiesj door zien op latere laeftied gedaone bizar ónbeweze bewaeringen euver techniek en weitesjap. Hae woort inne VS 't tuuenbild veure gekke gelieërdje. Anger luuj neumdjen 'm lever idealistisch en neet-commercieel en dao-in 'ne taengepoeal van 'nen angeren oetvinjer, Thomas Edison.

Nao Tesla woort in 1960 de einheid van magnetische fluxdichheid verneump, d'n tesla (symbool: T).
Thomas Edison

**Thomas Alva Edison** (11 fibberwarie 1847 - 18 oktoeaber 1931) waas 'nen Amerikaansen oetvinjer en zakemiens dae väöl oetvinjinge deej en väöl oetvinjinge van anger luuj verbaeterdje.

Thomas Edison woort gebaoren in Milan (Ohio) en greudje op in Port Huron (Michigan). Edison is nag ummer de rekaorhajer van 't grótste aantaal aan patente det toegekandj is gewaoren aan eine persoean (mieër es doezjendj).

De gleujlamp enne fonograaf (1877) zeen twieë van zien bekèndjste oetvinjinge. De gleujlamp haet t'r euveriges neet zelf oetgevónje, meh waal door systematisch óngerzeuk wiejer óntwikkeldj en vervólmaak toet die alikszins praktisch toepasbaar woort. Hae deej ouch väöl oetvinjingen op 't gebied vanne telegrafie. In 1883 óntdèkdje d'r 't edisoneffèk, de stroumeuvergank in e vacuüm tössen 'ne gleujdraod en 'n metaalplaat, welchzien óntdèkking van belang waas veure óntwikkelinge vanne elektronebuze. Hae waas zelf slechhuuerendj.

Zien grótste oetvinjing waas mesjiens waal 't óngerzeukslaboratorium in Menlo Park, det t'r in New Jersey leet boewe. Dit waas 't ieëste laboratorium det speciaal waas opgezatj veur nuuj dinger te óntwikkelen en technologische veuroetgank te boke. De meiste zake die dao woorte bedach en óntwikkeldj woorten op ziene naam gepatenteerdj. Ouchal haw d'r feitelik waal de leijing euver 't laboratorium, hae deej aevel neet alt zelf bedinke.
Marie Curie

**Marie Salomea Skłodowska-Curie** (7 november 1867 – 4 juli 1934) waas 'n netuurkóndige en sjemis van Pools-Fransen aafkóms. Ze waas 'ne pioneer op 't gebied vanne radioactiviteit.

Marie Curie woort gebaoren es Maria Salomee Skłodowska in Warschau in Pole. Ze verhoesdje nao Peries veur sjemie en netuurkónde te studeren ane Sorbonne. Ze woort daonao de ieëste docèntin aan dees universiteit. Ane Sorbonne lieërdje ze 'nen angeren docent kènne, Pierre Curie, mit waem zie later zów trouwe.

Häör wichtigste wirk waas 't óngerzeuk nao ioniserendje straoling en 't óntdèkken of synthetisere vanne (radioactieve) elemente polonium en radium. In 1903 kreeg ze same mit häöre miens, de Nobelpries veure Netuurkónde. Veure euro ingeveurdj woort in Pole sting Marie Curie dao aafgebildj oppe breefkes van 20.000 złoty.

Marie Curie stórf bie Sallanches in Frankriek in 1934 aan leukemie, det zoea good es zeker is óntstange deurdet ze door häör wirk aan 'n hoeag straolingsdosis bloeatgestaldj gewaoren is.
Franz Kafka

**Franz Kafka** (IPA: [ˈfranʦ ˈkafka]; Praag, 3 juli 1883 – Kierling, 3 juni 1924) waas 'nen Duutsjspraokige sjriever dae wuuertj gezeen es eine vanne wichtigste sjrievers vannen twintjigsten ieëf. Zie wirk kreeg veural nao zien doead 'ne groeaten invlood oppe wèsterse litteratuur.

Kafka is veural bekèndj es de sjriever vanne romans *[[Der Prozess]]* en *[[Das Schloss]]*, esouch de novèl *[[Die Verwandlung]]*. Zie wirk ómvatj aevel väöl mieër en liek zich te kènmirke door 'ne nachmerrie-echtigen, ónheilspèllendje sfaer (es *kafkaësk* bekèndj gewaore) worinne bureaucratie enne ónpersuuenlike maotsjappie ummer mieë greep kriegen op 't individu. Hendrik Marsman ómsjreef deze sfaer es 'n "uters geheimzinnige zakelikheid". Kafka zie oeuvre wuuertj waal gezeen es e symbool veure óntroodje miens inne modernen tied. Sómmige luuj zeen aevel van meining det 't wirk van Kafka juus 'n poeaging is in 'nen ougesjienlike stried mit "hoeager machte" veur 't initiatief trögk te gaeven anen individuele miens, dae oetènjelik zelf zien käöre maak en daoveur verantjwäördelik is.
Kālidāsa

**Kālidāsa** (Devanagari: *कालिदास*, litterlik ómgezatj: "dener van Kálii") waas 'nen dichter en sjriever in 't klassiek Sanskriet. Hae is veural bekèndj es de sjriever van Meghadūta, Abhijñānashākuntala en Kumārasambhava. De periood worin d'r laefdje is neet mit zekerheid vas te stèlle, meh vèltj wersjienlike inne Gupta-periood, örges inne veerdje, viefdjen of zèsdjen ieëf.

Kālidāsa zien positie inne Sanskrietlitteratuur is te vergelieke mit die van William Shakespeare in de Ingelse. Zie gedichter en theaterstökker wore veural gebaseerdj oppe hindoeïstische mythologie en filosofie.

## Wirk
### Theaterstökker
Kālidāsa sjreef drie theaterstökker, wovan Abhijñānaśākuntalam ("De herkènning van Shakuntala") wuuertj gezeen es zie grótste meisterwirk; wie Goethe 't loos sjreef t'r zie lofdich Sakontala. 't Waas ei vanne ieëste wirken in 't Sanskriet det ómgezatj woort nao 't Ingels. Daonao is 't ouch nao väöl anger spraoke ómgezatj.

Alle theaterstökke zeen:
* Mālavikāgnimitra ("Mālavikā en Agnimitra")
* Abhijñānaśākuntalam ("De herkènning van Shakuntala")
* Vikramōrvaśīya ("Euver Vikrama en Urvashi")

### Gedichter
Kālidāsa is de sjriever van twieë Indische epe: Raghuvamsa ("Dynastie van Raghu") en Kumārasambhava ("Gebaordje van Kumāra"). Ónger zien euverige gedichter bevinje zich ónger anger Meghadūta ("Woukbaoj") en Ṛtusamhāra ("De verhanjeling euvere sezoene").
Li Bai

**Li Bai** (701 - 762), vreuger meistes **Li Po**, waas 'ne Sjinesen dichter. Li Bai, biegenaamp * Ónstèrveliken Dichter*, wuuertj dök same mit Du Fu besjoewdj es eine vanne eminentste dichters oete litteraer gesjiechte van Sjina. Toet op huuj zeen zoea 1100 van zien gedichter bewaardj gebleve. De ieëste euverzèttinge nao 'n wèsterse spraok kómmen oet 1862, doe de Franse markies D'Hervey de Saint-Denys zien *Poésies de l'Epoque des Thang* oetgoof.

Li Bai laefdje en wirkdje t'n tieje vanne Tang-dynastie. Veure Sjinese kónste waas daen tied tróds väöl stried 'ne waore bleujtied. In Sjina laef Li Bai in väöl vörm en plaatse nag ummer door. Op plaatse wo Li Bai ouch koom of gewóndj haet, zal 'ne Sjinesen toeristegids noeatj naolaote dao-op te wieze. Zien tekste siere väöl aaj en nuuj monumente. Dit alt tróds 't feit det Li Bai in zie wirk döks d'n draak stook mitte hieërsjendje machhöbbers in 't algemein, esouch mitte biebehuuerendje strikte codes. Haezelf woort ouch ummer ómsjreven es 'n alternatief en eigezinnig figuur. Ouch tiejese cultureel revolutie van Mao is Li Bai zie wirk enne persoean zelf geleef gebleve.

Ane Sjinese kinjer waere zien gedichter nag ummer óngerwezen en dao waere toet op huuj nag ummer sjoeale nao 'm verneump. Väöl Sjinese studente zètte zich döks in veur 't wirk van Li Bai inne spraok van häör gaslandj euver te zètte. Bieje muzikaal begeleijing vanne euvernaam van Hongkong in 1997 woort de teks van Li Bai zie gedich euver vrieheid gebroek.

Inne wèsterse cultuur is Li Bai minder bekèndj; al speeltj t'r hie-in toch waal 'n rol. Zoea zatten Ezra Pound en Hans Bethge versjillige teksten en gedichter euver. Oppe euvergezatje tekste van Bethge componeerdje Gustav Mahler 't bekèndje wirk *Das Lied von der Erde*. David Hartsema sjreef *De ballade van Li-Po*, door Lenny Kuhr op meziek gezatj en gezóngen op zien ieëste LP "de Troubadour" (1969).

Euver 't verloup van zie laeven en zien herkóms is ummer väöl gespeculeerdj gewaore. Hae wóndje in zien jeug in Sichuan, mer euver zien herkóms wuuertj door sómmige gesuggereerdj det t'r Törks woor en dus neet es Sjinees woort gebaore. Wiejer wiltj 't verhaol det t'r weigerdje staotsexames te doen; die wore doe 'ne wichtige sociale sjakel; zónger dees waas feitelik gein meugelikheid veure sociaal en cultuur leier van Sjina te beklumme. Hae zów aevel waal vanwaenge zien talent ane keizer zeen geprizzenteerdj en bie dem in deens kómme. Zie laeve waas daoróm neet ummer aeve stabiel. Veur in deens/gelieërdje zeendje persoeane wie Li Bai kóste góns en óngenäöj snel aafwussele, wodoor me ouch waal van riekdóm nao ermooj kós gaon. Juus inne periood worin Li Bai laefdje waas dit zeker 't geval.

Volges väöl luuj is det ónnag in zien poëzie trögk te vinje. Döks is dees melancholiek en sómtieds filosofisch, meistes ouch lechelik en gevatj. Verhaole doon de runj det t'r allein gooj gedichter sjreef wen d'r zaat woor. Wiejer steitj Li Bai bekèndj es 'ne laevesgeneter en 'ne netuurleefhöbber.
James Watt

**James Watt** waas 'ne Sjotse ingenieur, gebaoren op 30 jannewarie 1736 te Greenock, Sjotlandj, en gestórven op 19 augustus 1819 te Heathfield, Ingelandj.

James Watt wuuertj besjoewdj es d'n oetvinjer van 't stoummesjien. Veur zienen tied wore waal poeaginge gedaon van ónger anger Thomas Savery en Thomas Newcomen veur mit stoum nöttig wirk te verrichte, meh dees vreug mesjiender hawwe mer eine cilinder en 'n efficiëntie van minder es ei percent. Dit lèdje mieë toet verspilling van brandjstof es toet einige nöttige prestatie. James Watt zoog in det e wirkzaam mesjien neet allein verhitting, mer ouch keuling vereisdje. Hae verbónj 'nen twieëdje condensorcilinder aan zien apparaat die d'r gekeuldj heel enne efficiëntie spróng op nao 8%. Mit later verbaeteringe haoldj d'r oetènjelik 19% en daomit haw d'r e wirkendj stoummesjien womit t'r de Industrieel Revolutie bewirkstèlligdje, die 't laeve vanne miens oppe aerd aanzeenlik verangerdj haet.

Vanoet e weitesjappelik ougpuntj waas in zienen tied zie wirk neet good te verstaon, mer 'n later analyse door luuj wie Sadi Carnot en Benoit Clapeyron van zienen empirischen triomf lag de gróndjslaag veure thermodynamica.

Later woort de einheid van vermoeage in 't SI-systeem nao dem verneump:
: 1 Watt = 1 Joule/sekónd.
('n gleujlamp van 60W verbruuk dus 60 Joule de sekónd.)
Zheng He

**Zheng He** (zg. 1371 - zg. 1435) waas 'ne Sjinese eunuch-admiraal dae bekèndj steitj veur det d'r in 1405 'nen hieël groeate vlaot van 62 jonken en mieër es 100 kleinder buuet lèdje, mit gans biejein zoeaget 28.000 aan bemanning, nao Calicut in Zuud-Indië. Bie later expedities, tösse 1407 en 1433, deej d'r fieërtig lenj langse Indische Oceaan aan, toet inne Roeaj Zieë enne Swahilistej anen Afrikaanse oeaskös. Recènt óngerzeuk wies aevel oet det de Sjineze nag väöl wiejer gónge. 

In 1421 vertróg op bevael vanne Mingkeizer Zhu Di oppernuuj 'ne vlaot ónger leijing van Zheng He. Noe mit 't ènj veure werreld in kaart te bringe. De vlaot splitsdje zich in veer eskaders die allemaol e deil vanne opdrach oetveurdje.

Volges 'n controversieel theorie van Gavin Menzies gónge ze róndje Kaap en bereikdje ze Amerika, zevetig jaor veur Christoffel Columbus, en vore ze róndje werreld, einen ieëf veur Ferdinand Magelhãen. Ouch zówwe ze Antarctica en Australië óntdèk höbbe. Aevel guuef 't slechs weinig historici die dees theorie aanhange.

Zeker liek te zeen det Zheng He d'n oeaskös van Amerika haet bereik.

Meh doe de oetgedóndje reste vanne vlaot twieë jaor later trögkkome waas Sjina verangerdj: 't landj waas in zichzelf gekieërdj en sting aan 't begin van 'n ieëvelang zelfgekaoze isolement. De sjeper vergónge vanne rot en kaarten en anger bewiesmatterjaal woorten op bevael van hoeagerhandj verrinneweerdj. Sómmige documente bleve waal bewaardj of vónje mesjiens de waeg nao 't wèste.

Door e verbod vanne Ming-dynastie waas inkel ieëven e verbod oppe sjeepvaart op India; nao inkel decennia woort dit verbod aevel ingetróg. Sjina bleef toet 't begin vanne neugetieëndjen ieëf 'n wichtige hanjelsmeugendjheid mit hanjel op Indonesië, India en Afrika.
Kwame Nkrumah

**Kwame Nkrumah**, eigentlik **Francis Nwia Kofie Kwame Nkru-mah** (21 september 1909 in Nkroful; 27 april 1972 in Boekares) waas 'ne staotsman oet Ghana.

Nkrumah studeerdje tieën jaor inne Vereinigdje Staote. Op 6 mieërt 1957 woort t'r de politische veurman vannen ieëste zwartafrikaanse staot, die nao d'n Twieëdje Werreldkrieg oet 'n kolonie óntstange waar: Ghana. Kwame Nkrumah haw 'n vrouw oet Egypte, Fathia Helen Ritzk. Hae woor de gróndjlègker van 't panafricanisme. Hae maakdje van zie landj 'n dictatuur nao communistisch veurbild. In 1966 woort t'r gedwónge veur nao 't boetelandj gaon. Ghana haet nag ummer perblieëmen op 't gebied van bestuur, wersjienlik vanwaenge dem.
Mark Twain

**Samuel Langhorne Clemens**, baeter bekèndj es **Mark Twain** (30 november 1835 - 21 april 1910) waas 'nen Amerikaanse sjriever en essayis. Hae woort veural bekendj door zien beuk *[[The Adventures of Tom Sawyer]]* (1876) en *[[The Adventures of Huckleberry Finn]]* (1884), die bei klassiekers vanne Amerikaanse litteratuur zeen gewaore. Opvallendj is det die toch allewiel oet väöl Amerikaanse bibliotieëke wuuertj gewaerdj, vanwaengen 't gebroek van 't destiedsj algemein gebroekdje waord "nigger" veur "zwarte mins", det noe 'ne negatieve bieklank haet en wuuertj vervange door terme wie *black* of *Afro-American*. Ouch de veurstèlling van "Injun Joe" (*Indian Joe*) es 'ne lichtelik ónbetroewbare gevieërlike halve wilje kan inne ouge vanne hujige *politisch krekke* laezer döks gein genäöj mieë vinje, aangezeen 't in 'n negatieve meneer verwies nao de inheimsje bevölking van Naord-Amerika, de indiane.

't Pseudoniem *Mark Twain* kump meugelik van 'ne kreet gebroek oppe reveer veure gepeildje deepdje aan te duje: "mark twain" beteikentj den "twieëdje mirkteike".
Filosoof

Mit 'ne **filosoof** (Grieks: *φιλόσοφος*), op 't Nederlandjs ouch waal *wijsgeer* geneump, wuuertj emes gemèndj dae zich besjeftig mitte filosofie, al dan neet mit 'nen academischen titel. 't Waord *filosoof* tamp aaf vanne Griekse wäörd *filos* (*φιλος* = vrundj) en *sofia* (*σοφία* = *wiesheid*) en mèntj dus litterlik zoeaget wie "vrundj vanne wiesheid".

## Zuuch ouch
* Lies van filosofe
Coushatta

**Coushatta** is 'n plaats (*town*) innen Amerikaanse staot Louisiana en vèltj administratief gezeen ónger Red River Parish.

Bieje voukstèlling in 2000 woort 't aantaal inwoeaners vasgestaldj op 2299. In 2006 is 't aantaal inwoeaners door 't United States Census Bureau gesjat gewaoren op 2180: 'n daling van 119 (-5,2%).

Volges 't United States Census Bureau besleitj de plaats 'n oppervlakdje van 8,9 km², wovan 8,7 km² landj en 0,2 km² water. Coushatta ligk op zoeaget 61 maeter baove zieëniveau.
Monasterio de la Sierra

**Monasterio de la Sierra** is 'n gemèndje inne Spaanse pervincie Burgos inne regio Castilië en León mit 'n oppervlakdje van 5,93 km². Monasterio de la Sierra tèltj 48 inwoaners (2012).

## Demografische óntwikkeling

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:450 height:250
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:320
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:40 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:8 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=

 bar:1857 text:1857
 bar:1877 text:1877
 bar:1897 text:1897
 bar:1910 text:1910
 bar:1930 text:1930
 bar:1950 text:1950
 bar:1970 text:1970
 bar:1991 text:1991
 bar:2011 text:2011
 bar:2013 text:2013

PlotData=
 color:d width:25 align:left

 bar:1857 from:0 till: 279
 bar:1877 from:0 till: 265
 bar:1897 from:0 till: 260
 bar:1910 from:0 till: 300
 bar:1930 from:0 till: 309
 bar:1950 from:0 till: 284
 bar:1970 from:0 till: 92
 bar:1991 from:0 till: 31
 bar:2011 from:0 till: 50
 bar:2013 from:0 till: 46

PlotData=

 bar:1857 at: 279 fontsize:s text: 279 shift:(-10,5)
 bar:1877 at: 265 fontsize:s text: 265 shift:(-10,5)
 bar:1897 at: 260 fontsize:s text: 260 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 300 fontsize:s text: 300 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 309 fontsize:s text: 309 shift:(-10,5)
 bar:1950 at: 284 fontsize:s text: 284 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 92 fontsize:s text: 92 shift:(-5,5)
 bar:1991 at: 31 fontsize:s text: 31 shift:(-5,5)
 bar:2011 at: 50 fontsize:s text: 50 shift:(-5,5)
 bar:2013 at: 46 fontsize:s text: 46 shift:(-5,5)
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

**Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (aofgekort es **PUC-MG**) is 'n openbaar oonderzeuksuniversiteit gevèsteg in Belo Horizonte, Minas Gerais, Braziel.

Ze woort opgeriech op 12 december 1958.

## Vootnote


## Externe link
* Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
Hernán Cortés

**Hernán Cortés** of **Hernando Cortés** (1485 - 2 december 1547) waas 'ne Spaanse conquistador (vereuverieër).

Hernán Cortés waas 'ne verermdje aedelmiens dae mit zoeaget zèshóngerdj man zie gelök inne Nuje Werreld wól zeuke. Dao koom d'r 'n Azteekse vrouw taenge die zien vriendin, assistentin en dolmetsjerin woort en 'm gezelsjap booj op ziene vereuveringstrèk door 't Azteeks riek. Doe d'r keuning Montezuma begaegendje (dae 'm neet hieël hertelik verwilkómdje) begós t'r zien óngerwirping: 't ieëste jaor vraejig, meh nao det jaor krege ze ruzing en woort 't 'ne gewaopendje stried. 't Lökdje Cortés vrie einveljig 't groeat Azteeks riek óm te smiete (tróds det t'r meh mit zèshóngerdj man woor) vanwaenge drie grunj:
* Die vieënj vanne Azteke adviseerdje Cortés en leverdjen 'm troepe;
* De kóms van Cortés vool same mitte religieus óntheistering vanne Azteke. Volges häör geluif koom d'r 'nen hieël wichtige god bie häör trögk en daoróm dachte ze det Cortés (dae op zie paerd en mit indrökwèkkendje waopes mechtig oetzoog) meugelikerwies 'ne boeadsjapper woor van dae god.
* Dore gekrenkdjes oet Europa, pokke, griep en pes, die 't Azteeks vouk neet kós en daoróm doeajelik veur häör wore. Det litste veroearzaakdje mieë slachoffers es mit waopes gedaon hej kónne waere.

Cortés stórf op twieëenzèstigjäörige laeftied in Sevilla in Spanje.
Bedèkzäöjige

De **bedèkzäöjige** (weitesjappelike naam: *Angiospermae*) zeen de wichtigste groep aan landjplantje. 't Is neet bekèndj wieväöl saorten aan bedèkzäöjige 't guuef: de plausibelste sjattinge loupe tösse de 200.000 toet 450.000 saorte. Ze waere gekènmirk door bleum en doordet ze zich veurtplantje middels zäöj in vröchte.

In traditioneel classificaties bestinge de zaodplantje, *[[Spermatophyta]]* (of sómtieds *Anthophyta*) oet twieë gruup:
* de naakszäöjige, *Gymnospermae* en
* de **bedèkzäöjige**, *Angiospermae.

't Versjil is det bieje naakszäöjige de zäöj "naaks" (dus bloeat ane boetlóch) ligke, wie bie 'nen dennekegel.

De naam "bedèkzäöjige" is 'n euverzètting vanne weitesjappelike naam *Angiospermae''.
Molière

**Molière**, gebaoren óngere naam **Jean-Baptiste Poquelin** (15 jannewarie 1622, Paries - 17 fibberwarie 1673, dao) waas 'ne Franse dramasjriever en autäör dae bekèndjheid haet verwórve mit zien satirische komedies. Hae waas verbónjen ane Comédie Française, wo d'r tiejes zie laeve creatief samewirkdje mit kómponiste wie Marc-Antoine Charpentier, Jean Baptiste Lully en Henry Purcell. Zie bekèndjste wirke zeen *Don Juan (Tenorio)* en *L'avare* (de vrech).

Molière stórf tiejes 'n uitveuring van ziene litste komedie, *Le malade imaginaire*. De lokale klerk óntzag 'm 'n begraefenis op gewiejdje gróndj, meh nao bemiddeling van lokaal notabele woort t'r oetènjelik begrave bieje óngeduipdje kinjer.
Ovidius

**Publius Ovidius Naso** of **Ovied** (Sulmo, 20 mieërt, 43 v. Chr. - Tomis, 17 n. Chr.) behuuertj same mit Vergilius, Horatius, Propertius en Tibullus toete groeate dichters oete Augusteïsche periood. Samie mitte ieëste twieë wuuertj t'r besjoewdj es de canonieke dichters vanne Letiense litteratuur. Mitte litste twieë vörmp t'r de elegiaci. Ovidius waas 'ne vrundj van Propertius, Bassus en Ponticus. Vergilius en Tibullus woren al gestórve veurdet Ovidius die hej kónne trèffe.

Ovidius zien poëzie steitj bekèndj veur zie speels en vernujendj karakter, veural inne meneer worop wuuertj ómgegange mit traditioneel verhaolen en genres. Zie bekèndjste wirke zeen de *[[Metamorphoseon libri]]*, e mythologisch epos, de *[[Heroides]]*, 'n vergaoring aan breve van, veurnamelik, mythologische vrouwen aan häör minnieërs; de *[[Ars Amatoria]]*, e lieërdich euver verleijingstechnieke; enne *[[Amores]]*, 'n vergaoring aan elegieje. Ouch sjreef t'r de *[[Tristia]]* enne *[[Epistulae ex Ponto]]*, twieë gedichtebunjele gesjreve tiejes zien verbanning ane Zwarte Zieë. Wiejer is Ovidius bekèndj veur zien ónvóltoeadje *[[Fasti]]*, e gedich euvere Romeinse klender en 'n wichtige historische brón euver Romeinse fieëster. De poëzie van Ovidius is väölvöljig geïmiteerdj gewaore tiejes de Late Aadheid enne Middelieëven en haet 'ne groeaten invlood gehadj oppe Europese kóns en litteratuur.
Marcel Proust

**Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** (Auteuil (dèstiedsj deil van Peries), 10 juli 1871 – Peries, 18 november 1922) waas 'ne Fransen intellectueel, romansjriever, essayist en kritieker. Ziene vader waas 'ne bekèndjen hoeaglieërer inne mediciene. Zien moder waas van rieke joeadsen aafkóms. Van zie neugendje jaor aaf leej Proust aan asma. Wie d'r einenvieftig woor stórf t'r door 'n lóngóntstaeking.

't Wiedoet wichtigste wirk van zien handj is *À la recherche du temps perdu* ("Zeuke nao de verlaoren tied"). Proust wuuertj vanwaenge dit wirk toete grótste romansjrievers vannen twintjigsten ieëf geraekendj.

## Bibliografie
* *Portraits de femmes*
* 1896 *Les plaisirs et les jours*
* 1913-1927 *À la recherche du temps perdu* (Zeuke nao de verlaoren tied)
** 1913 *Du côté de chez Swann* (De kantj van Swann)
** 1918 *À l'ombre des jeunes filles en fleurs* (Inne sjieëm vanne bleujendje maedjes)
** 1920 *Le côté de Guermantes* (De kantj van Guermantes)
** 1922 *Sodome et Gomorrhe* (Sodom en Gomorra/Pédérastie)
** 1923 *La Prisonnière* (De gevangene)
** 1925 *Albertine disparue* (originelen titel: *La fugitive*) 
** 1927 *Le temps retrouvé* (d'n Hervónjen tied)
* 1919 *Pastiches et mélanges*
* 1954 *Contre [[Charles Augustin Sainte-Beuve|Sainte-Beuve]]*
* 1954 *Jean Santeuil*
Terrorisme

**Terrorisme** (van 't Letien: *terror*, paniek) is 't zónger wèttige gróndj plieëge van hieël zwaor geweldj of ernstige dreiging daomit, mit e politisch of religieus ènj. Inne meiste opvattingen euver waatdet terrorisme is mót 't euver illegaal geweldj gaon, meistes gekoppeldj aan börgers es slachoffers.

Terrorisme is per diffenisie neet geldj-gerilleteerdj, det wil zègke: 't ènj is neet veur zelf matterjeel rieker te waere (de meiste misdaod haet det namelik es ènj). Sómtieds waere waal biekómmendje misdäöj geplach veur aan geldj te kómme, meh den waal mitte bedoeling 't veur terroristische (dus neet geldj-gerilleteerdje) ènj te gebroeke.

't Ènj is politische verangeringen aaf te dwinge middels perforse acties die 't maotsjappelik laeven óntwrichte. Dees kónne bestaon oet 't zejje van angs, sómtieds mit hieël perforse acties, veur zoea politische stabiliteit te óngergrave. Ènj kónnen ónger anger zeen:
* ónaafhenkelikheid van e vouk op zie gróndjgebied binnen 'ne staot;
* verzèt taenge bestäöndje maotsjappelike, politische en/of religieus structure;
* handjhaving vanne mach van 'n bepaoldje organisatie of óngergróndjse bewaeging binnen 'ne staot.

## Zuuch ouch
* Staotsterrorisme
Alexander Poesjkin

**Aleksandr Sergeevič Puškin**  (Rössisch: *Александр Сергеевич Пушкин*; 6 juni 1799, Moskou – 10 fibberwarie 1837, Sint-Pieëtersbörg, of 26 mei 1799 – 29 jannewarie 1837 volges Juliaanse klender) waas 'ne Rössischen dichter.

Puškin wuuertj algemein besjoewdj es de grótste Rössischen dichter en ouch es eine vanne grótste dichters oete werreldlitteratuur. Mit anger groeate Rössische sjrievers, wie Mixail Lermontov, Nikolaj Gogol, Ivan Toergenjev, Fjodor Tjoettsjev, Fjodor Dostojevski, Lev Tolstoj en Anton Tsjechov huuertj Poesjkin toete zoeageneumdje "góljen ieëf" vanne Rössische litteratuur.

Hae wuuertj nag ummer hieël väöl gelaeze. Van jóngs aaf aan kriege kinjer zien poëzie in verhäölkes en breve te laeze vanwaenge zien vleujendje, sjitterendje, muzikaal spraok. Euverzètters höbben 't lestig det good euver te bringe.

Naeve wiedverbrèdje lyriek mit väöl leefdjes- en anger gedichter, wie "Ich leef dich", "Nach", "Wintjeraovendj" en "Hers", haet Puškin ouch proza naogelaote wie "Sjöppevrouw", "De gesjiechte van Poegatsjov" en "De kapiteinsdochter".

## Rifferensie
Nagieb Mahfoez

**Nagieb Mahfoez** (Arabisch: نجيب محفوظ, *Nağīb Maḥfūẓ*) ouch waal gesjreven es **Nadjib** of **Naguib Mahfouz** (Caïro, 11 december 1911 – Caïro, 30 augustus 2006), waas 'nen Egyptische sjriever.

Mahfoez begós mit sjrieve nao zien studie filosofie. Nao drie historische romans, die Egypte beleechten innen tied vanne farao's, begós t'r mit 't aafbilje van zien gebaordjestad. Die reeks euver Caïro woort aafgeslaote mitte driedeilige femieljeroman *De Caïro-trilogie*, det zie bekèndjste wirk zów waere. Veur dees trilogie kreeg t'r in 1957 de hoeagste Egyptische litteraer óngersjeijing: de Staotspries veure litteratuur. In 1988 óntvóng d'r es ieëste Arabische autäör de Nobelpries veure lètterkónde. Op 14 oktoeaber 1994 woort t'r 'ne maordaanslaag op 'm geplach door moslimextremiste: hae woort naergestaoke kórtbie zien weuning in Caïro en euverlaefdje dezen aanslaag. Hae woort in ziene naak getróffen en kreeg meujdje mit zeen en sjrieve; bepirkinge die neet mieë zeen euvergegange. Mahfoez sjreef mieër es dertig romans en verhaolbunjele. Versjillige daovan woorte verfilmp. Toet op huuj is t'r d'n ènsigste sjriever inne Arabische spraok dae oeatj 'ne Nobelpries haet óntvange. 

d'n Invlood dae Nagieb Mahfoez haet oetgeuub oppe modern Arabische litteratuur is hieël groeat. Daen groeaten invlood óntlieëntj t'r neet allein anen ómvang van zie romanoeuvre, mer ouch ane väölziejigheid van zie wirk. Mahfoez beuubdje oetereinloupendje litteraer genres en experimenteerdje mit alderlei technieken en stiele. Saer 1996 wuuertj de Naguib Mahfouz Medal for Literature oetgereik: 'ne pries veure bèste huujtiedsje roman gepubliceerdj in 't Arabisch, meh nag neet in 't Ingels.

't Wirk van Mahfoez wuuertj gewuuenlik in twieë houfperiode verdeildj: de periood vanne naturalistische romans, die e gedetailleerdj bild gaeve van 't sociaal en cultureel laeven in Caïro, mit es huuegdjepuntj de *Trilogie*, enne periood vanne psychologische romans, die aanvóng inne jaore zèstig (nao 'n litteraer stildje van zeve jaor), worin de verstuuerdje verhajing tössen 'n individu en zien ómgaeving centraal steitj. **, inne Arabische welt mesjiens waal zie meis-gelaeze wirk, markeertj 't begin van dees nuuj periood.
Conservatisme

**Conservatisme** is 'n politische ideologie die 't historisch óntstangene es oetgangspuntj nump. Emes dae conservatief is hech mieë waerd aan netuurlik gegreudje gewuuendje es aan nuuj, door feilbaar individue bedachdje, radicaal ideologieje. De gróndj woort gelag doren Ierse filosoof Edmund Burke.

Me geitj ouch vanne stèlregel det de miens feilbaar is en eder verangering doordach mót waeren oetgeveurdj. Dit allein es 't nuuedig bliek te zeen. Conservatieve luuj zeen dus neet persé taengen eder verangering, meh veural taenge verangeringe puur veur te verangere. Conservatisme haet dus ouch 'nen aafkieër van radicaal struiminge, ómdet dees in häör dinke neet zat oug höbbe veur dees feilbaarheid vanne miens.

Inne praktiek straeve conservatieve nao zoea min meugelik staotsinterventie (in taengestèlling toet 't socialisme), ómdet me ouch deze staot feilbaar ach. Angerziedsj zal me ouch zich aafzètte taenge te väöl individualisme (in taengestèlling toet 't liberalisme en 't libertarisme), ómdet ouch individue feilbaar zeen. Conservatisme haet dus ideologische raakvlakke mit 't solidarisme. Effectief höbbe väöl conservatieve bewaegingen 'n solidaristische sociaal politiek.

Conservatieve stèlle det de miens noeadzaak haet aan vaste puntje veur neet oet 't oug te verlere wo me zitj en hange ze meistes mit 't traditionalisme, wobie respèk veur waerd en norme centraal steitj.
Frans Hinskens

**Frans L.M.P. Hinskens** (geboare i 1956) is 'ne Limburgse sjproakkundige deë verbónge is aan 't Meertens Instituut, de Vrije Universiteit Amsterdam en de Radboud Universiteit in Nijmege. Hinskens is gesjpecialiseerd i variatielinguïstiek.

Hinskens sjtoedeerde va 1975 bis 1978 Nederlands in Utrecht en va 1979 bis 1983 sjproakkunde aan de Universiteet van Amsterdam. Doanoa woar heë van 1983 bis 1998 docent en óngerzeuker aan de Radboud Universiteet i Nimwege. Va 1998 bis 2002 woar heë professor Nederlands aan de Universität Leipzig. Zing óngerzeuksveld rich zich vuurnamelig óp processe van sjproakverangering oet 't perspectief van de historische sjproakkunde, dialectologie, sociolinguïstiek, creolistiek en de fonologische theorie. Wat betruf de Limburgse sjproakkunde is Hinskens vuural relevant vuur de dialekte i g'n umgeëving van Heële en Kirkroa, oeë heë vöal óngerzeuk hat verrich nao regiolekte en sjproakverangering.

## Brónne
* Frans Hinskens ∙ dbnl
* Meertens Instituut
Dwayne Verheyden

**Dwayne Verheyden** (4 september 1991, Mofert) is 'ne Nederlandjs Limbörgse zenger en akkordionis in 't genre vanne tejano (*Tex-Mex*). Hae luuetj zich veurnamelik inspirere door Flaco Jiménez en speeltj juus wie dem oppe diatonische knoepakkordion. 

Op 11 november 2007 wón d'r de Sjeng, 'ne pries dae in Mestreech wuuertj oetgegaoven aan hieël getalenteerdje akkordionisten oet Limbörg (opkómmendj talent). Saer 2009 speeltj t'r mit ziene begeleijingsband *The TexMeXplosion*. Dwayne Verheyden haet twieë cd's oetgebrach óngere naam "Dwayne Verheyden & The TexMeXplosion": *Dwayne & the TexMeXplosion in San Antonio* en *Conjunto Tracks* (2012). In 2014 wón d'r de prestigieuse Tejano Music Award.

In mieërt 2015 is zien litste cd, *Desde Holanda*, oetgekómme. Op dees cd staon ouch veur 't ieës nómmers die Dwayne Verheyden zelf haet gesjreve.

't Rippertwaar van Dwayne besteitj veurnamelik oet covers oet Texas en Mexico, mer hae haet ouch e paar eige nómmers.

In 2019 vertróch Dwayne nao Amerika veur dao zien carrière op te boewe; in Mexico kreeg t'r e platekóntrak.

## Discografie
* *Dwayne & the TexMeXplosion in San Antonio*
* *Conjunto Tracks* (2012)
* *Desde Holanda* (ónger "Dwayne Verheyden", 2015)

## Brón
* Dwayne Verheyden.nl
Hector Berlioz

**Hector Berlioz** (La Côte-Saint-André, 11 december 1803 - Peries, 8 mieërt 1869) waas 'ne Franse kómponis dae oet 'n doktersfemielje stamdje. Hae wóndje houfzakelik is Peries, wo d'r aan 't conservatorium góng studere. Hae waas wirkzaam es kómponis, meziekkritieker en dirigent. Hae troedje de Ingelse toneelspelerin Harriet Smithson en sjreef veur dem ouch versjillige wirke.

Berlioz wuuertj besjoewdj es de veurnaamste vertaengewuuerdiger vanne Franse romantiek. Hae woort gezeen es 'nen hieël kóndigen orkestrator en gebroekdje döks nuuj instrumènter in zien, meistes ómvangrieke, orkèsbezèttinge. Hae permitteerdje zich 'n groeate vormvrieheid en introduceerdje 't Leitmotiv (bie dem: *idée fixe*) inne meziek. Berlioz geldj es de vader vanne pergrammameziek: meziek dae e boetemuzikaal óngerwirp oetbildj.

Al dees aspèkte kómme toet oetdrökking in zie bekèndjste wirk, de *Symphonie Fantastique (Épisode de la vie d'un artiste*) oet 1830.

Berlioz waas 'ne groeate bewónjerieër van Ludwig van Beethoven en William Shakespeare. Van versjillige wirke van Shakespeare maakdje d'r opera's.

Inkel bekèndje wirke van Berlioz zeen:
* *Symphonie Fantastique*;
* *Harold en Italie*, e symfonisch gedich veur altfioeal en orkès;
* oeverture: *Le Carnaval Romain* en *Les Corsaires*;
* opera's: *Les Troyens*, *Le roi Lear*, *Benvenuto Cellini* en *La Damnation de Faust*;
* koearwirke: *Requiem (Grande messe des morts)* en *L'enfance du Christ* (oratorium);
* orkèslejer: *Les nuits d'été*.
Hout

**Hout** is 't veurnaamste bestandjsdeil van houterige plantje: (veural) buim en struuk. Plantjkóndig gezeen is hout 't door 't cambium geproduceerdj secundair xyleem van zaodplantje. Volges dees diffenisie zeen de houterige weefsels van beveurbeildj paume gein hout inne strikte zin. E kènmirk is wiejer de aafzètting van houtstof (lignine) inne celwenj. In 'n anger ómsjrieving wuuertj hout daoróm gezeen es verholtj plantjeweefsel.

De tek, stammen en reut van houterige (neet-kroedechtige) plantje bestaon veur e wichtig deil oet hout. Hout vörmp 't binnelste en 't grótste deil vanne stam. Houterige gewasje zeen ofwaal buim, struuk, cactussen of doorlaevendje klumplantje (wie droeve).

Inne plantj is hout (secundair xyleem), mit naam inne butelste laoge daovan, betróg bie 't verveur van water en voorstoffe (anorganische sappestruim) vanne reut nao de blajer. Daonaeve guuef hout staevigheid ane stam. 't Hout besteitj oet 't secundair xyleem. De taengepoeal van 't xyleem is 't floëem, det de verveursstroum inne taengeneuvergestèldje richting verzörg.

Hout wuuertj gebroek bieje productie van pepier, kóns (houtbewirking) en es constructiematterjaal bie beveurbeildj hoezer, muibelen èn buuet. Ouch wuuertj hout es brandjstof gebroek, zowaal inne gewuuene vorm es inne vorm van houtskaol.