open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Voetbal

:*Dit artikel geit euver sjotte in de zin vaan voetbal; veur 't volk, zuug: [[Sjotte (vouk)]].*
----

**Voetbal** (ouch *sjotte*) is de meis gespäölde en meis bekeke sport in Europa, en op väöl aander plaotse op Eerd. 't Is 'n teamsport, boebij twie ploge vaan tien veldspeulers en eine keeper op e veld (gewoenlek 50 bij 100 meter) tegenein speule. De bedoeling vaan 't speul is 'ne bal zoonder aonraking mèt de han in 't door de ander ploog verdedeg doel te kriege; de keeper evels maag, binne zeker grenze, veur de bal oet zie doel te hawwe, de bal vasnumme. 't Woord kump vaan 't Nederlands en meint dus letterlek **vootbal**. Evels weurt 't woord zelde lètterlek vertaold op 't Mestreechter Limbörgs en sprik me dus meistes vaan voetbal, neet vootbal. Dit sjijnt ouch in de meiste aander dialekte vaan eus taol door de bot 't gebruuk te zien.

Voetbal is es speul prehistorisch, meh is in zienen huidege vörm midde negentiende iew in Ingeland geïnstitutionaliseerd.

## Competities
De meiste len höbbe versjeie nationaal compitities boe-in clubs voetballe, gerangsjik nao niveau. De Nederlandse competities valle oeterein in die vaan 't profvoetbal (Ieredevisie en Ierste Devisie) en die vaan 't amateurvoetbal. De bèste amateurclubs benadere 't niveau vaan sommege clubs in 't betaold vootbal. Neve dees competities kint Nederland ouch 'ne bekerwedstrijd, de KNVB-beker, boe-aon zoewel profclubs es gooj amateurclubs mètdoen.

Op internationaal niveau weurt ouch wel in clubverband gespäöld, namelek tösse kampioene en hoeg geclasseerde clubs oet versjèllende len oonderein, meh de meiste belangstèlling geit gemeinlik oet nao 't vootbal in landeteams. De Nederlandse en Bèlsje teams kómme geregeld oet in 't Europees Voetbalkampioensjap en 't Wereldvoetbalkampioensjap. Regerende Europese Kampioen (2008) en Wereldkampioen (2010) is op dit memint Spaanje.

## Clubs
De op clubniveau 't bès presterende teams zien vaan Europees aofkoms: Bayern München, AC Milan, Inter Milan, Lazio Roma, Real Madrid, FC Barcelona, Manchester United, Arsenal etc. In Nederland make gemeinlek mer drei clubs kans op 't landskampioensjap: Ajax, Feyenoord en PSV (de jaore 2009 en 2010, mèt respectievelek AZ Alkmaar en FC Twente op de ierste plaots, waore de ierste oetzunderinge in jaore). In 't Belsj zien FC Anderlecht, Club Brugge en Standard Luik sterk.

Nederlands-Limburgse clubs die in 't betaold voetbal oetkoume zien Roda JC, VVV Venlo, Fortuna Sittard en MVV. EVV oet Ech späölt op 't hoegste amateurniveau (Topklas).

Belsj-Limburgse clubs in 't betaold voetbal zien KRC Genk, Sintruinse VV en Lommel United. Zjus dao-oonder (Derde klas) speule nog Boggetjer VV en KSK Hasselt.

## Ieste professioneel club in Nederland
Ein vaan de twie veurluipers vaan Fortuna Sittard waor Fortuna '54 oet Geleen, de ierste professioneel voetbalclub vaan Nederland.
Anneke Ubaghs-Cobbenhagen

**Anneke Ubaghs-Cobbenhagen** (1903 - 1975) waor ein diechteres en sjriefster oet Valkeberg. Zie publiceerde gediechte in 't Valkebergs en eine roman, *De Heuvelhoeve*, in 't Nederlands. Ubaghs-Cobbenhagen publiceerde in versjillende tiedsjriefte, wie Veldeke, *Het land van Valkenburg* en *Geulrand*. Ouch woorte gediechte van häör opgenómme in de Valkebergse bloomlezing *Rierank*. Häöre diechbundel *Noe wol iech dat iech sjild're koes* versjeen in 1972. 

In 1967 waor zie ein van de initiatiefnummersj veur de opriechting van de Veldeke-krink Valkeberg. Van deze krink waor zie jaorelank secretaris. 

In 1977, twiè jaor nao häöre doad, woort e portrèt van häör en van häöre levesgezel van de lètste jaore, Karel Dorren, in de Valkebergse Gemeintegrot ónthuld, gemaak door de grotteikenaer Albert Widdershoven.

## Sjtäölke
"dan kump de kou mèt wind en règesjtörme
en biet ziech in de aerd en klauwt ziech vas
meh wat liek ingebèd ónder 't louver
haet van diet alles neet de minste las"

*oet e Sjprenkse hoop, Noe wol iech dat iech sjildere koes 1972*

## Brónne
**Rierank, klankrieke róndgank door de krink*, oetgaaf Veldeke Krink Valkeberg, 1992
*veldeke-valkeberg.nl

## Zuug ouch
Pierre Visschers

**Pierre Visschers** (sjpreek oet: Viesjersj), gebore op 13 januari 1882 in Heelder, waor 'ne Valkebergse diechter, toneelsjriever en regisseur. Hae sjreef veurnamelik in 't Valkebergs gelardeerd mèt weurd oet ander dialekte. 
Pierre sjpeelde ouch vioal, accordeon, sjilderde en zóng in e jóngeskèrkkuèrke. Van 1899 tot 1902 woont 'r in Iezere, dan gemeinte Oud-Valkeberg. In 1910 verhuus 't gezin mèt 4 zone nao De Plenkert en geit dao wone in 'n hoes neve d'n ingank van de Romeinse Katacombe. Nao korte tied in militaire deens te zin gewaes, geit 'r es sjmeed wèrke. In 1912 reis 'r same mèt Jan Diepen, van de Katacombe, nao Roame Italië. Daonao sjildert en decoreert 'r in de Valkebergse Katacombe. Hae fungeert dao ouch es gieds. In 1916 trouwt Pierre mèt Louise Dung oet Oud-Valkeberg. Tot 1917 wèrk 'r in de cementfabriek in Viele, um daonao te sjtarte es opziechter in de kalk- en mergelexploitatie van Habets, in de buurt Kattebeek bie Brokem. Ze wone dan in de kortbie liegkende Sitterderweeg. Van zien vak ies Visschers noe bouwkundige en maak ouch boewkundige teikeninge. Zien later hoes in de Subergrubbe haet'r zelf geboewd.
Hae sjtörf op 21 oktober 1936 in datzelfde hoes aan de Suubbergrubbe. Same mèt zien vrouw liek 'r begrave op 't kèrkh'f van de Sint Janskèrk in Oud-Valkeberg.

## Werk
* Visschers' gediechte zint gepubliceerd in versjillende tiedsjriefte en bloomlezinge, woa-ónder de bloomlezing *Mosaiek*, bie 't 75-jaorig besjtoon van Veldeke-Limburg en 't (tiedsjrif) Veldeke. 
* Visschers sjreef in 1926 de teks en de muziek van de revue "Alaaf mie Valkeberg". 
* Euver häöm sjteit ein artikel in *Ha Tsjieng Boem* (LiLiLi 43) en ouch tekste van zien leedjes.
* In de Veldeke bloomlezing Mosalect (1975) sjtoon 2 gediechte.
* In de Valkebergse veldeke-bloomlezing "Rierank" (1992) sjtoon 2 gediechte
* In de bloomlezing *Moasiek* (Veldeke Literair-reeks nr 12 (2001)  sjteit  't verhaol *Flup en Adriaan.*
* In *Sjiek Klassiek* (LiLiLi 18) sjteit ein verhaol van häöm.

'n Paar toneelsjtökker van zien hand:
* De Geis
* 't Verke
* Vreuger
* Ein verdäöling
* De keuningskook
* De wonderdokter
* Komieke opera
* Veldeke sjpeelt opera
* Vrieje ies ouch ein kuns

## sjtäölke
"De sjoestermeister waor 'ne widdeman mèt kinger
... 
't Bet deeg hie en  dao de wesj, 't houw e koppel kinger
...
"Mien leef Bet, waer toch mien vrouw, of iech mót miech op gaon hange!"
"Nei, laot dat sjtil" zag Bet toen gauw, "dan mer lever aangevange!"
Zoa zin ze dan mèt veer kinger zie 't hoeshouwe begónne. 
Eder jäörke brach ein nuujt debie, 
t waore allemaol gezónne. 
...
Ins op 'ne mörge waore wir, de kinger ziech aan 't mölle 
de sjoester reep: "Meh portverdorie,wat höbt geer zoa te brölle?"
"Och !"reep 't Betje opgereech: "Wae zou nog wille trouwe! 
Dien kinger en die van miech höbbe die van oes gehouwe!"

 oet * Oos Kinger*,  Rierank 1992 

## Zuug ouch
Jackson Pollock

**Jackson Pollock** (28 januari 1912 - 11 augustus 1956) waor 'ne belangrieke Amerikaanse kunssjilder. Me rekent häöm tot de sjtielrichting action painting en tot 't abstrak expressionisme. 

Pollock woort gebore in Cody in de sjtaot Wyoming en greujde op in Arizona. In 1923 bezoch hae 'n indianereservaat en zoog hae de kuns van de indiane, die väöl indruk op häöm maakde en woavan hae motieve in zien werk zou opnumme. Hae sjtudeerde aan de Manual Arts High School in Los Angeles. In 1929 verhuusde hae nao New York, woa hae góng sjtudere aan de Art Students’ League ónder Thomas Hart Benton. Pollocks vreug werke sjtonge ónder invlood van de naturalistisch wèrkende Benton en de Mexicaanse muraliste David Alfaro Siqueiros en Diego Rivera. Hae begoes ziech èvvel ouch te intersere veur Europese sjtruiminge wie kubisme en surrealisme, die ouch invlood op zien sjtiel zouwe kriege. Ouch 't werk van Pablo Picasso inspireerde häöm.

Zien ièrsjte solo-tentoansjtèlling mèt veural surrealitisch georiënteerd werk woort in 1943 georganiseerd mèt sjteun van Peggy Guggenheim. In 1944 trouwde Pollock mèt Lee Krasner. Zie gónge same wone in The Springs (East Hampton). Zien vrouw góng wèrke, zoadat Pollock ziech op zien sjilderieje koes concentrere. Hae begoes vanaaf 1946 groate werke te make woabie hae 't dook op de grónd lag en mèt action painting-technieke de verf op 't dook goajde en leet drupe en 't daonao bewèrkde mèt bieveurbeeld sjtekker en metser. 't Óntsjtoonsproces van 't kunswerk waor daobie van groat belang, wie bie alle kunstenaersj oet de action painting. Vanwege zien meneer van wèrke kreeg hae de bienaam "Jack the Dripper". 

Pollocks werke van nao 1951 zint duusterder van kleur; dèks gebruukde hae allein zjwart. Ouch begoes hae weer figuratief elemente in zie werk te gebruke. D'r waor väöl vraog nao zien werk, meh de druk hievan maakde dat hae ummer miè alcohol góng drinke.

Pollock sjtorf nao ein auto-óngelök in 1956.

## Externe link
*Pollock bie 't WebMuseum (mèt aafbeeldinge)
Alphonse Olterdissen

**Alphonse (Fons) Olterdissen** (Mestreech 12 december 1865 - aldao 24 fibberwarie 1923) waor 'ne Mestreechse sjriever en diechter. Zien wèrk, dat besteit oet toneelstökker en opera's, behuurt tot 't bekindste wat oets op 't Mestreechs of zelfs op 't Limburgs gesjreve is. 't Slotkoer vaan zien kemikke opera *Trijn de Begijn* woort later 't Mestreechs Volksleed.

## Leve
Olterdissen woort in Mestreech gebore, meh umtot heer 'ne Duitse vaajer en 'n Zieuwse moojer had waor 't Nederlands zien moojertaol. Heer lierde 't plat evels op straot. In 1883 góng heer in Amsterdam nao de Rijksschool voor de Kunstnijverheid. Wie heer dao-op aofstudeerde begós heer 'n teikensjaol in Mestreech, die gei succes woort. Later in de jaore negeteg begós heer ziech veur de promotie vaan 't Mestreechs toerisme in te zètte mèt de vereineging *[[Maastricht Vooruit]]*. Zie gebrek aon zakelekheid lieverde häöm 'n enorm sjöld op. Vaan 1906 tot 1919 waor Olterdissen lid vaan de gemeinteraod vaan Mestreech.

Die sjöld perbeerde heer aof te losse mèt kemediestökker en operèttes. Nao e paar flops trof heer in 1907 doel mèt *[[De kaptein vaan Köpenick]]*, e stök op 't Mestreechs en euver 'n in die daog hendeg populair thema: de nep-kapitein Wilhelm Voigt. 't Waor mie es genóg veur zien sjöld te kinne absolvere. De twiede kemikke opera, bovegeneumpde *Trijn de Begijn*, woort ouch 'n hit. Bij bei stökker verzörgde zie broor Gustave Olterdissen de meziek, dee veural oet arranzjeminte vaan bekinde aria's en (kinder-)leedsjes bestoont. Vaanaof 1916 heel heer ziech bezeg mèt 't sjrieve vaan columns, ouch op 't Mestreechs.

## Bibliografie
**Alfons Olterdissen's prozawerken in Maastrichts dialect* (bundel mèt columns, 1926)
* Ebook en Audiobook door Librivox
Rafaël

**Rafaël** (ouch bekènd ónder de name **Raffaello Sanzio**, **Raffaello Santi** en **Raffaello da Urbino**) (6 april 1483 - 6 april 1520) waor 'ne Italiaanse kunssjilder en architek oet de tied van de Renaissance. 

## Leve

Rafaël woort gebore in Urbino, woa me zien geboortehoes nog ummer kènt bezeuke. Me dateert zien geboorte op 6 april 1483, nao aanleijing van 't book *Le Vite* van Giorgio Vasari. 't Ies èvvel neet gans zeker dat hae op precies deze datum gebore ies. Zien ouwersj heesje Giovanni Santi en Magia Ciarla. Giovanni Santi waor goudsjmeed en sjilder en zou ziene zoon de ièrsjte sjilderlèsse gegeve höbbe. Hae sjtorf in 1494. 

Tussje 1500 en 1504 waor Rafaël in de lièr bie Perugino (Pietro Vanucci) in Perugia. Hae naom de sjtiel van Perugino euver; soms ies 't lestig de werke van de twiè oeterein te houwte. Rafaëls ièrsjte belangrieke werke datere oet 1503-1504. 

In 1504 góng Rafaël nao Florence, woa destieds Michelangelo en Leonardo da Vinci ouch wèrkde. Rafaël woort beïnvlood door de technieke en de sjtiel van dees sjildersj. Rafaël kreeg väöl opdrachte in Florence. Veural zien aafbeeldinge van Maria waore erg gewild. 

Vanaaf 1508 woonde Rafaël in Roame, woa hae volges Vasari door Bramante naotoe gehaold zou zin. In 't Vaticaan waore d'r privévertrèkke (*stanze*) van paus Julius II die opnuujts gedecoreerd mooste were. 

In 1509 kreeg Rafaël de ièrsjte opdrach um ein van die kamersj te besjildere, de *Stanza della Segnatura*. Al gauw woort hae, same mèt Michelangelo, door 't Vaticaan besjouwd es de belangriekste kunstenaer. Behalve de *Stanza della Segnatura* maakde hae ouch fresco's veur drie ander zale in 't Vaticaan, de *Stanza d'Eliodoro*, de *Stanza dell'Incendio* en de *Sala di Costantino*. 

Ónder paus Leo X waor hae de hoofarchitek van de Sint Pieter. Hae bleef ouch Madonna's en portrètte sjildere. In 1513 of 1514 sjilderde hae ein van zien bekèndste werke, de *Sixtijnse Madonna*. 

Rafaël sjtorf op ziene 37e verjäördaag in Roame. Hae liek begrave in 't Pantheon.  

## Invlood
Rafaël weurt neet besjouwd es vernujer, meh waal es emes dae de sjilderkuns wiejer vervolmaakde. Tot in de 19e ièw woort hae gezeen es de bèste sjilder aller tieje en tot daen tied waor hae van belangrieke invlood op de Europese sjilderkuns. De lede van de 19e-ièwse Pre-Raphaelite Brotherhood vónge häöm euvergewaardeerd en wolle truuk nao de tied van veur Rafaël. Manet verwees mèt zien controversieel sjilderie *Le Déjeuner sur l'Herbe* (1862–1863) nao Rafaëls *Parisoordeil*. Ouch Ingres leet ziech door Rafaël insprirere.

## Externe link

*Rafaël in 't WebMuseum
Echte kwakkers

**Kwakkers** of **Ranidae** zien 'n femilie in de orde Kwakkers en króddele (Anura). Umtot de aander diere vaan die orde väöl op de diere oet dees liekene, sprik me wel vaan **Echte kwakkers**. Dees femilie allein al nump 4.800 saorte in beslaag; de mierderheid vaan al noe levende Anura.

Kwakkers zien klein bieste vaan tösse d'n twie en daarteg centimeter. Ze höbbe verticaal pupille en 'ne glitserege hoed. Väöl saorte kinne hunne keelzak hendeg groet opzette. De bieste zien veurnaomelek insectivoor.

Kwakkers lègke zoeget hoonderd eikes per paring, die 'ne klont vörme en *[[kwakkergäöt]]* geneump weure. De larf hèt donderköpske en heet, wie al amfibie-larve, 'ne vèsse-status, mèt kiewe veur longe en 'ne start veur mèt te zwumme. Wienie die opgreuje, verlere ze hun start en kiewe en greuje pu en longe; wienie de start aofvèlt, kinne ze ziech volweerdeg op 't land veurtbewege. Nao de metamorfose greuje ze gemeinelek nog good door. Gemiddeld doorloupe zoeget twie eikes per lègksel die status; de aander larve weure daoveur al opgegete door veurnaomelik vèsse.

## Taxonomie
KWAKKERS (Ranidae)
*Geslech *[[Amolops]]*
*Geslech *[[Anhydrophryne]]*
*Geslech *[[Arthroleptella]]*
*Geslech *[[Arthroleptides]]*
*Geslech *[[Batrachylodes]]*
*Geslech *[[Cacosternum]]*
*Geslech *[[Ceratobatrachus]]*
*Geslech *[[Conraua]]*
** Goliatkwakker (*Conraua goliath*)
*Geslech *[[Dendrobatorana]]*
*Geslech *[[Dimorphognathus]]*
*Geslech *[[Discodeles]]*
*Geslech *[[Elachyglossa]]*
*Geslech *[[Hildebrandtia]]*
*Geslech *[[Hoplobatrachus]]*
*Geslech *[[Meristogenys]]
** [[Cascadekwakker]] (*Meristogenys amoropalamus*)
*Geslech *Micrixalus*
*Geslech *Microbatrachella*
*Geslech *Nannophrys*
*Geslech *Nanorana*
*Geslech *Natalobatrachus*
*Geslech *Nothophryne*
*Geslech *Nyctibatrachus*
*Geslech *Occidozyga*
*Geslech *Palmatorappia*
*Geslech *Petropedetes*
*Geslech [[Poolkwakkers]] (*Phrynobatrachus*)
*Geslech *Phrynodon*
*Geslech *Platymantis*
*Geslech [[Afrikaanse steerkwakkers]] (*Pyxicephalus*)
*Geslech [[Gewoen Kwakkers]] (*Rana*)
** [[Broune kwakker]] (*Rana temporaria*)
** [[Greune kikker]] (*Rana ridibunda*)
** [[Heikikker]] (*Rana arvalis*)
** [[Zuidelike liepeerdkwakker]] (*Rana blairi*)
** [[Brölkwakker]] (*Rana catesbeiana*)
** [[Italiaanse kwakker]] (*Rana latastei*)
** [[Springkwakker]] (*Rana dalmatina*)
** [[Stroumkwakker]] (*Rana graeca*)
** [[Eetbare greune kwakker]] (*Rana esculenta*) 
** [[Kleine greune kwakker]] (*Rana lessonae*)
** [[Moorkwakker]] (*Rana palustris*)
** [[Iberische greune kwakker]] (*Rana perezi*)
** [[Liepeerdkwakker]] (*Rana pipiens*)
** [[Houtkwakker]] (*Rana sylvatica*)
*Geslech *Staurois''
Donald Knuth

**Donald Ervin Knuth** (10 januari 1938) ies 'ne Amerikaanse informaticus. Hae ies emeritus-hoagleraar aan Stanford University. Knuth haet veur zien werk väöl pries gekrege. 

Hae ies veural bekènd gewore door zien serie beuk *The Art of Computer Programming* en door 't creëre van de opmaaktaal TeX (dit sjpriek me oet es /tɛx/). TeX vulde hae aan mèt 't programma Metafont, dat lèttertypes kènt generere en aanpasse.

Knuth óntwiekkelde ouch 't concep van *[[literate programming]]*, woabie in de programmacode neet allein de instructies veur de computer, meh ouch de volledige documentatie veur 't programma weurt opgenómme.

## Biografie
Knuth woort gebore in Milwaukee, Wisconsin. Hae sjtudeerde wiskunde aan 't Case Institute of Technology (tegewoordig Case Western Reserve University). In 1963 promoveerde hae aan 't California Institute of Technology, woa hae docent woort en begoes mèt zien serie *The Art of Computer Programming*. In 1968 versjeen 't ièrsjte deil hievan. In 'tzelfde jaor góng hae wèrke aan Stanford. 

Rónd 1970 waor hae zoa óntevrae euver de meneer woa-op zien beuk gezat woorte, dat hae begoes mèt 't óntwiekkele van e programma daoveur. Dit woort oeteindelik TeX. In 1992 góng hae mèt emeritaat um ziech te kènne concentrere op *The Art of Computer Programming*. Hae ies noe bezig mèt deil 4 van dees serie.
Venetië

**Venetië** (Italiaans: *Venezia*; Venetisch: *Venesia*) is 'n stad in Italië, op e paar eilendsjes in de Adriatische Zie, besjut door 'n lagune. Ze is de hoofstad vaan de glieknaomege provincie. De stad had bij de lèste registratie vaan 2017 261.728 inwoeners. Op naobereilen is eineg industrie gevesteg, mer al mie es 'n iew is toerisme de veurnaomste inkomstebron. De stad heet zelfs veur Italië hiel väöl historische gebouwe en heet e roondoet uniek karakter doortot ze mie waoterweeg es straote heet: 't mieste verkier geit per boet.

## Historie

Venetië woort gestiech door inwoeners vaan Noord-Italië die in 568 vluchde veur de Longobarde, die 't land binnevele. In later iewe lökde 't ouch de Franke oonder Pepien III neet de stad te vereuvere. Oeteindelek woort de stad 'n oonaofhenkeleke stadsstaot, dee de Adriatische zie en de len daorumheen góng behierse. Vaanaof de tiende iew woort Venetië besteurd door 'ne heertog, in 't lokaal dialek *[[doge]]*. Vaanaof de twelfde iew woort deen doge gekoze.

In de twelfde iew won Venetië ouch de mach euver ummer groeter gebejer: iers euver de köste vaan Dalmatië, um de pirate dao weg te kinne hawwe, en euver Zuid-Tirol, boemèt 'n handelsroute nao Duitsland geëupend woort. Venetië góng ziech ummer mier op d'n Oriënt riechte: 't vereuverde stökker vaan Griekeland (boe-oonder Korfoe en Kreta), en opende handelsroutes mèt islamitische rieke. In 1204 speulde de doge 't veerdeg veur de Veerde Kruustoch nao Constantinopel um te bouge en die stad in te numme. Dao vestegde 't 't Latiens Keizerriek, wat inkel tientalle jaore standhoolt. Intösse waor Genua veur de Tyrrheense Zie gewore wat Venies veur de Adriatische Zie waor en begós 'n niks-oontzeende concurrentiestried tösse bei stadsstaote, die dèks es oorloge op vreemde groond woorte oetgevochte.

In de Vreugmodernen Tied verveel de polletieke mach vaan Venetië, mer bleef 't cultureel oonverminderde importantie. Zoe sjreef Antonio Vivaldi hei zien meisterwèrke en woorte oonneumelek väöl *palazzi* gebouwd. Ouch waor 't 'n vrijhave veur aandersdinkende oet gaans Italië, veural veur protestante, wat de staot op diplomatieke conflikte mèt de paus kaom te stoon. Op 4 miert 1678 woort Vivaldi hei gebore.

In 1797 kaom aon mie es doezend jaor zelfstendegheid 'n eind, wie Napoleon de stad vereuverde. 't Congres vaan Wene herstèlde de souvereiniteit ouch neet: Venetië woort bij 't Keuninkriek Lombardije geveug. Daodoor kaom ze in 1866 bij Italië. In d'n twintegsten iew kraoge de eilendsjes ummer mie las vaan verzakking en euvertoerisme; tege 't ierste heet me e verbod op 't oppoompe vaan water oet de bojem vaan Venetië zelf, en, sinds 2003, mèt de bouw vaan 'n störmvloodkering.

## Monuminte

De ganse stad is tot UNESCO-èrfgood verklaord; dit zien de veurnaomste monuminte.

* De *[[San-Marco-kèrk (Venetië)|San-Marco-kèrk]]*
* 't *Piazza San Marco*
* 't *Grande Canale*; de hoofverkiersveen vaan de binnestad
* De *San Giorgio Maggiore*
* 't *Dogepaleis*
* 't *Ca' d'Oro*
* De *Damiatebrögk*
* De *Brögk vaan de Zöchte*
* 't *[[Palazzo dei Camerlenghi]]*
Vild

**Vild** (Hollands: **Vilt**) is e gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 't Dörp lik aan de Riekswèèg en 'n paar ziewaeg, tösje Berg en Valkeberg, baovenaan de Cauberg. 'n Aantal mergele häöf en hoezer ligke aan dèh groate wèèg en aan de Geulgrach en Subberwèèg. Aan dizze wèèg nao Sub bevingk zich 'n groate carréboerderiej mèt twiè róndbaog-inriejpaorte. 
Van Vilt löp nao Valkeberg, door de heuvele, 'n sjtiel gröb bergaaf, langs woa in vreuger jaore de doaje nao de kèrk woorte verveurd, de zoageneumde *Liekwaeg*. 
De naam van dit dörp zou kómme van 't woord 'veld'; in ouw sjepebeuk kumste de naam ouch waal tège es 'Veeldt', 'Velt' en 'Vylt'. 

Vild is veural bekènd van de Heuvelland Veerdaagse, die eder jaor in de umgèving van dit dörp weurt geloupe. Hieaan doont de lètste jaore ruim 4000 wandelèèrsj mèt.

't Plèètske haet gein eige kèrk en behuèrt tot de parochie Berg. Tot e paar jaor geleje laog dao wál nog ein katholieke basissjoal. Op eine driesjprunk mèt de Riekswaeg sjteit 'n Mariakapel mèt 'n modern madonna.

## Dialek
't Dialek wat ze in Vilt kalle is bienao geliek aan dat van 't Valkebergs, (Boete de Paort). Meh in Vild zègke ze beveurbeeld *ich, mich en is* tège 't Boete de Paorts: *iech, miech en ies*.
* Sjeng Rouvroye is 'ne sjriever en regisseur van dialektoneelsjtökker,
* Huub Duijzings, sjriever van dialekverhaole

## Inweunersj
* Guus Sjmeets, gebaore in Valkeberg, is zenger en componis van dialekmuziek. 

## Dörpsvereiniginge
* Harmonie *Armicitia*
* Toneelvereiniging *De Vriendenkring*
* Carnavalsvereiniging *d'n Törk*
* Jonkheid Vilt
Ruumdevaart

**Ruumdevaart** is 't transport vaan lui of ander intelligente wezes daan wel mesjiene door dees wezes gemaak boete 't bereik vaan de eige planeet, door de ruumde. De mins kint sinds midde twintegste iew op beperkde sjaol ruumdevaart.

## Oonbemande ruumdevaart
Nao inkel poginge lanceerde de USSR in 1957 de Spoetnik 1, dee succesriek in 'n baon um de Eerd gebrach woort. Dit waor 'n experimint. Later Russische missies sjikde o.m. de ierste foto's vaan de achterkant vaan de maon nao de Eerd (Loena-projek) en verzamelde kosbaar informatie vaan Venus (Venera-projek). De Russische Marsmissies lökde gein vaan al.

De Vereinegde Staote begóste veurziechteg mèt 't Explorer-projek, wat veural binne de Eerdse atmosfeer bleef. Later brachte ze evels väöl wetensjappelek relevante projekte op gaank, wie 't Mariner-projek (nao Mercurius, Venus en Mars), 't Viking-projek (wat landde op Mars) en 't Voyager-projek (langs de boeteplanete vaan 't Zonnestèlsel).

Roontelum de Eerd brachte bei len väöl satelliete in umloup; in recenter jaore heet ouch Europa aon de oonbemande ruumdevaart mètgedoon.

## Bemande ruumdevaart
Veer jaor nao de Spoetnik-missie lanceerde de Russe Joeri Gagarin es ierste mins in de ruumde, wat succesriek verleep. Amerika had mier meujte e ruumdevaartprogram op gaank te kriege, mer oeteindelek lökden 't in mer e paar jaor, mèt 't Apollo-projek iers lui in e baon um de maon te kriege en later, vaanaof *Apollo 11*, 1969, lui op de maon te laote loupe. Neil Armstrong woort d'n ierste mins op de maon.

Daonao zien planne aon bei kante veur missies nao Mars gestrand in geldgebrek en ander prioriteite. Me concentreerde ziech mier op wetensjappelek werk roontelum de Eerd. Totnogtouw woorte drei ruumdestaties veur dat doel in de ruumde gebouwd: Skylab, Mir en ISS. 't Lèste is 'n internationaal initiatief en is op 't momint volop operationeel.

De Belzje Dirk Frimout en Frank De Winne en de Nederlanders Lodewijk van den Berg, Wubbo Ockels en André Kuipers höbbe eder ein ruumdevlöch gemaak.
René Descartes

**René Descartes** (gelatiniseerd **Cartesius**; La-Haye, allewijl Descartes-La Haye, departemint Indre-et-Loire, 31 miert 1596 - Stockholm 11 februari 1650) waor 'ne Franse filosoof en mattematis. Es filosoof stoont heer aon de weeg vaan 't modèrn rationalisme en skepticisme en waor zoe 'ne veurnaome veurluiper vaan de Verleechtingsfilosofe. Es matematis hoolt heer ziech grundeg bezeg mèt geometrie.

## Leve
René Descartes woort gebore in e klein dörpke op 't Frans platteland. Mèt ach jaor góng heer nao 't jezuïetecollezje en mèt twinteg jaor studeerde heer aof aon de universiteit vaan Poitiers in de rechte. Heer góng 't vak vaan zjuris evels neet oetveure en góng nao de Nederlen, boe heer oonder prins Maurits van Oranje-Nassau wouw dene. Heer góng evels trök nao Frankriek in 1622 nao nog e paar jaar in Duitsland te höbbe gewoend.

In 1628 sjreef heer *Regulae ad directionem ingenii* en góng heer wier nao de Nederlen, boe heer tot 1649 zouw blieve woene. In 't dao hiersend tollerant klimaat kós heer zien wèrke zoonder gevier publicere. Evels trok heer in 1633 wie Galileo Galilei door de kèrk 't wèrk oonmeugelek gemaak woort get vaan zien gesjrifte, die heer wou goon oetgeve, in. In 1637 kaom zie book *Discours de la Méthode* oet, zie veurnaomste tractaat euver mattematik. De *[[Meditationes de Prima Philosophia]]* volgde in 1641. Zelfs in 't progressief Nederland leverde 't book väöl weerstand op, en aon de Universiteit Utrecht woort 't verboje zien leer te docere. In 1649 vertrok heer nao Zwede veur dao aon 't keuninklik hoof te docere. Heer storf 't volgend jaor.

Zien beuk stoonte vaanaof 1667 op de *[[Index Librorum Prohibitorum]]*. Nao de Franse Revolutie woorte zien beinder in 't Panthéon herbegraove.

## Lier
Descartes zoch nao zekerheid, en in absolute zin kós heer, meinde heer, niks zeker wete. Heer góng ummer mie algemein geaccepteerde feite nao, meh kaom ummer tot de conclusie tot me dat neet zeker wete kós. Ei dink wis heer wel: heer dach, en umtot heer dach, mós heer bestoon. Sumpelweeg formuleerde heer dat es *cogito, ergo sum*.

Vaanoet dee groondstèlling bouwde heer zien filosofie wijer op. Meh heer góng daobij ouch oet vaan axiomata, dinger die neet zeker zien meh die heer neet de meujte wierd voont veur in twievel te trèkke. 't Reëel bestoon vaan ander lui beveurbeeld, meh ouch 't bestoon vaan God. Atheïste höbbe nogal ins bewierd tot Descartes neet woerlek in God geluifde meh tot heer dat verborge heel veur de otoriteite; algemein is de meining evels tot dat neet klop. Väöl vaan de stèllinge die Descartes deeg euver de wèrkelekheid woorte door later oonderzeuk(ers) tegegesproke, meh de methode die heer gebroekde is tot op d'n daag vaan noe courant gebleve in de filosofie en de wetensjap.

## Externe link
* Wèrke vaan Descartes in 't orzjineel op Wikisource
Sjtraobaek

**Sjtraobaek** (Nederlands: **Strabeek**) is e gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 't Lik aan de groate waeg tösje Houtem en Brokem en is 'n kern van Houtem. Vreuger neumde me Sjtraobaek ouch waal *Strabach*, en d'r zint nog 'n aantal alternatief sjriefwiezes bekènd. Sjtraobaek is landelik bekènd es etappeplaats van 't Pieterpad. 't Gehuch is geneump nao 't gesjlach Strabach. In Sjtraobaek sjtruimp de gelieknamige baek richting Geul.
Euver dit Sjtraobaekerdal löp 'n hoag, betónne brök vanwaege de autobaan A79. Dees autobaan haet hie 'n op- en aafrit.

## Gesjiedenis

Door dit gehuch leep ièrtieds de Via Belgica, de Romeinse waeg van Boulogne-sur-Mer nao Kölle. Aan de voot van de *Klevertberg* (Baeksjtraot) höbbe ze twiè Romeinse graver gevónge.
In de Ravesbösj, dae ziech van hie tot in Haasdal oetsjtrek, höbbe ze reste van Romeinse villa's opgegrave.

De oudste vermelding van Sjtraobaek is oet 1331. Hoes Sjtraobaek is 't sjtamhoes van 't gesjlach Strabach, waarsjienlik 'n familie van liège adel. 

In 't midde van de 19e ièw boewde Generaal A.P. de Ceva zich e kesjtièlke in Sjtraobaek, de tegewoordige Geerlingshof. De bewonersj van dit geboew houwe indertied 'n treinhalte op verzeuk aan 't sjpoor tösje Mestreech en Heerle.

## Bezeenswaerdige geboewe
* Geerlingshof, in mergel geboewd es 'n landhoes door A.P. de Ceva. Taegewoordig 'n appartementecomplex. In 't veurmalig park, dat gesitueerd lik taege 't sjpoor, zint villa's geboewd. In 't aafgebraoke koetsjhoes haet de dichter Jan Hanlo gewoond.
* D'n haof Sjtraobaek, 't historisch good Strabach, is 'n mergele carréboerderiej en e rieksmonument. Taegewoordig is 't hoofgeboew in gebruuk es hotel-restaurant en in de biegeboewe zin saer 2006 appartemente ingerich.
* 'n Mergele waegkapelke gewiejd aan de Heilige familie, oet 1894.
* Villa Sjtraobaek, ouch in mergel opgetrokke, te bereike via de Strabekerveldweg (*'t Sjterk laok*) oet 1863.

## Dialek
In Sjtraobaek kalle ze 'n dialek dat t zelfde is es 't Houtems. 

## Brónne
*Heemkundevereiniging Houthem Sint-Gerlach
*kasteleninlimburg.nl
Klingon (taol)

't **Klingon** is 'n fantasietaol oontworpe door Marc Okrand veur de tillevisieserie Star Trek en in die serie gesproke door de Klingons (zuug ouch lies vaan rasse en volker in Star Trek). Okrand heet de taol tot op e hoeg niveau dooroontwikkeld, zoetot ze noe door fans vaan de serie kin weure gelierd. Sommege zien dao hendeg wied in gegaange.

De taol zelf is neet gemekelek: ze is in groete mate agglutinerend en de meneer boe-op wortele en suffixe aoneingeplek weure is neet gemekelek te volge: 'n miervoudsvörm beveurbeeld kin e woord volkoume oonherkinbaar make. De woordvolgorde is objek-subjek-werkwoord, wat ouch al bijdreug tot 't boeteneerds karakter vaan de taol.

De vocabulair is aofgestump op de aard vaan de wezens: 't zien soldaote, en hun taol is fors. Wäörd veur zake es 'leefde' of veur te groete of te bedaanke bestoon koelek; es groete zien in gebruuk *nuqneH* ("wat wèlste?") en *Qapla*' ("succes!"). Dees wäörd huurt me dèks gebruke op conventies vaan Star-Trekfans. Sjèlle en vloke is oonder Klingon 'n hoeg kuns, zoetot de taol väöl sjèlwäörd kint (*petQ*, *yIntagh*, *taHqeq* etc.).

De fonologie is bezunder riek aon gutturale, zoewiezoe aon klaanke die in 't Ingels oonbekind zien. De versjèllende klaanke koume al wel in natuurleke taole veur, meh zeker neet allemaol in ein taol. Klingon heet zien eige alfabet (*pIqaD*), meh weurt miestens mèt Latiense lètters gesjreve. In 't Latiens Klingon-alfabet kinne hooflètters en klein lètters doorein stoon, umtot ze e versjèl in klaank aongeve. Dèks weurt Latiense Klingonteks in sjriefmesjienlètters gezat.

Sinds 2000 zien versjèllende beuk oet de wereldliteratuur nao 't Klingon vertaold, wie *[[Hamlet, Prince of Denmark]]*, *[[Much ado about Nothing]]* en 't *[[Gilgamesj-epos]]*. De Shakespeare-vertaolinge zien gemaak nao aonleiing vaan 'n opmèrking door 'ne Klingon euver deen auteur in 'n aoflievering vaan Star Trek.

## Extern linke
* De vreugere Wikipedia op 't Klingon
* 't Klingon Taolinstituut
Brokem

**Brokem** (Nederlands: **Broekhem**) ies 'n groate wiek in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. Qua aantal inweunersj ies Brokem de twiède kern van de gemeinte. Bies 1940 huèrde Brokem bie de toenmalige gemeinte Houtem.

Brokem weurt doorsjneje door de sjpoorlien van Mestreech nao Heerle en vèlt oetein in twiè deile, Brokem-Zuud en Brokem-Noord. De oudste kern van Brokem liek in 't deil ten zuje van 't sjpoor. Hie liek ouch 't gehöch Sjtraobeek. Brokem-Noord neumde me vreuger ouch waal 't *Krejjedörp*. Dees benaming kömp van 't aafval oet de bakoves veur baksjtein die hie sjtonge ten tieje van de boew van Huize Boslust (kloaster).
Ouch löp de provinciale weeg door Brokem woa-aan versjillende monumentaal villa's oet 't ing van de 19e en 't begin van de 20e ièw liegke. Zudelik van dae groate doorgaansweeg bevingk ziech 'n woonwiek oet de jaore '60 van de 20e ièw, op de plaats woa daoveur de *Loeszak* haet gelege, dat zin beemde aan de Geul.  Ouch bevingk ziech hie attractiepark De Valkeneer. De Loeszak huèrde bie de veurmalige haof *Kenge* op g'n Ing. 

Umdat Brokem kort bie de toeristeplaats Valkeberg liek, liegke hie ouch versjillende hotels. 

## Gesjiedenis
De ièrsjte sjrieftelike vermelding van Brokem dateert oet 1391. 't Dörp weurt in ein akte van
26 juni van dat jaor geneump es *Bruchem* en *Bruckem*.

## Geboewe en bezeenswaerdighede
De kèrk van Brokem ies gewiejd aan de heilige Jozef. Ze woort geboewd tusje 1929 en 1931 en ies óntworpe door de architek Alphons Boosten. 't Ies 'n mergele driebeukige kèrk. De kèrk haet 'ne tore dae in d'n hook tösje sjeep en transep sjteit. Wie Boosten de kèrk óntworp vong me zien óntwerp tamelik revolutionair; de Bissjoppelike Boewcommissie van 't bisdom Remung haet versjillende veranderinge in zien óntwerp geëis. In 't interieur van de kèrk vink me nog väöl details oet d'n tied woa-in de kèrk geboewd ies. De glaas-in-loadvènstere zint van Charles Eyck en Henri Jonas

Aan de driejsprunk mèt de Crièmersjtraot sjteit 'n houte mini-kapelke, op de plaats van 'n vreuger mergele exemplaar. 
Langs de Crièmersjtraot zint reste van Romeinse graver gevonge. 
Ten noorde van de sjpoorlien liek 'n buurt mèt riekeshoezer oet de jaore vieftig, de *Blomebuurt* (deze naam kump van de sjtraote die allenei nao blome zint verneump). 
Hie liek de miedelbaar sjoal en 't industrieterrein van Valkeberg (Ravensberg). Aansjletend begint de Ravesbösj. Vlakbie bevingk ziech 't kloaster van de zuustersj Franciscannesse (aan De Sjtoepert).

## Bekinde luuj oet Brokem
*Jo van Aken (geboortedatum onbekind) Fotograaf, haet o.a. mètgewèrk aan versjillende Valkebergse beuk.
* Jan Notten, sjriever en samesjtèller van de Veldeke-sjpelling in 1983.
* Sjef Diederen, gebore in Brokem, 'ne Limburgse zenger

## Vereiniginge
* Fanfaar st. Joep tot 2006
* JeugCarnavalsvereiniging De *Loeszekskes*
*  taofeltennisvereiniging TTV READY opgerich in 1955

## Extern links
*Besjrieving van de kèrk van Brokem (in 't Ingelsj) mèt foto's
*Foto's van Brokem
*Heemkundevereiniging Houthem Sint Gerlach
Matsuo Bashô

**Matsuo Bashô** (eigelek **Matsuo Munefusa**; Ueno, bij Kyoto, 1644 - Osaka, 28 november 1694) waor 'ne Japansen diechter vaan haikus. Heer weurt algemein gezeen es de groetste diechter dee oets in de Japanse taol sjreef.

## Leve
Bashô woort gebore es zoon van 'ne liege samoerai, en woort tot 'tzelfde opgetrokke. Evels vertuinde heer al vreug poëtische veerdeghede en in 1664 woorte zien ierste gediechte oetgegeve in Kyoto. Gedurende de volgende minstes zes jaor bleef heer dinkelek dao woene; in eder geval versjene in deen tied versjeie bundelinge vaan häöm. In 1672 verhuisde heer nao Edo, noe Tokio, boe heer 'n sjaol um ziech heen stiechde. Es oonröstege mins naom heer gein genoege mèt zie succes en lègkde ziech tow op 't Zen-boeddhisme. Ouch begós heer ummer langer reize te oonderneume, en leefde heer in hutte gebouwd door zien lierlinge. De reize lag heer oetgebreid vas in diechwèrke. Heer storf in 1694 op doorreis aon 'n maogkrenkde.

De Japanse dichkeuns, en in 't biezoonder Matsuo Bashô, is beïnvloed dör m.n. Du Fu, 'ne Chinese dichter oet d'r achste ieëw.

## Externe link
* Bashô zien ''Oku no Hosomichi'', op 't Japans en 't Ingels
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** (Londe, 23 juni 1912 - Wilmslow, 7 juni 1954) waor 'ne Britse wiskundige en informaticus. Hae weurt besjouwd es de vader van de informatica.

Turing sjtudeerde kwantummechanica aan de Universiteit van Cambridge. Dao maakde hae kènnis mèt 't zoagenaamde besjliessingsprobleem. 't Besjliessingsprobleem vreug of 't meugelik ies um vas te sjtèlle of e bepaald algoritme al dan neet eindig es 't weurt toegepas op 'ne bepaalde inveur. In 1936 publiceerde hie zien belangriek artikel *On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem*. 

't Door Turing óntwiekkelde Turingmesjien ies e model dat alle oplosbaar probleme kènt oplosse. 
E probleem dat neet door 't Turingmesjien opgelos kènt were, ies daomèt onoplosbaar. 't Besjliessingsprobleem ies door 't Turingmesjien neet op te losse. Me kènt de computer zeen es 'n implementatie van 't Turingmesjien.

In de Twiède Waereldoorlog wèrkde Turing veur de Government Code and Cypher School. Dat waor de Britse crypto-analytische deens, die óndersjöpde beriechte van de Pruusje moos óntciefere. Turing wèrkde in de groep dae codes koes óntciefere die door 't Duutsje Enigma-systeem waore gemaak.

Nao d'n oorlog wèrkde Turing aan de Universiteit van Manchester. In 1950 bedach hae de Turingtes, 'n tes um vas te sjtèlle of 'n mesjien miensjelike intelligentie haet. Hae besjreef diet in *Computing machinery and intelligence*. Bie de Turingtes moet eine persoon via e beeldsjerm chatte mèt twiè veur häöm ónbekènde en ónziechbaar gesjprekspartnersj. Eine ies 'ne miensj en d'n andere ies 'ne computer. Es de proefpersoon de gesjprekspartners neet vanein kènt óndersjeije, haet 't mesjien de Turingtes doorsjtange.

In 1952 woort Turing gearresteerd vanwege zien homoseksualiteit. Op 7 juni 1954 woort hae doad gevonge in zien hoes mèt 'ne appel mèt gieftige cyanide in zien hand. Me geit devan oet dat hae zelfmaord haet gepleeg, hoewaal zien mam beweerde dat 't 'n vergiessing zou zin gewaes, veroorzaak door Turings ónzörgvuldige umgank mèt chemicalieje.

Nao Turing ies de Turing Award geneump, 'ne pries dae gezeen weurt es de hoagste binne de informatica.
Gezóndheid

**Gezóndheid** is 't gezónd zien, 't geveul dat alles in orde is, zowaal in lichamelik, in geistelik, as in maatsjappelik opzich.

Of emes zich gezond veult is e subjectief oerdeil. Neet jekerinne zal bepaalde lichamelike of geistelike condities as gezónd of óngezónd besjouwe. Väöl versjiensele, wie kannibalisme, weure (of woorte) in sommege gebeje es geweunte gezeen. In anger culture is t zjus 'n geistelikke krenkde.  Toch zal emes mit 'n ernstig krenkde neet sjnel zigke dat e gezónd is.

't Begrip gezóndheid weurt ouch besjouwd op anger terreine, zoas veur 't miljeu of de ikkenomie.

De genaeskónde hilt zich bezig mit de lichamelike en geistelike gezóndheid van de miensj.

De Wereldgezóndheidsorganisatie diffenieert gezóndheid as "'n sjtaat van compliete fysieke, mentale en sociale *well-being*, en neet allein as de aafwezigheid van ziektes en gebreke". Dit is ein nuttige, mer neet erg idealistische en zelfs non-realistische diffenitie: op dees meneer weurt 70 tot 95 prezent van alle luuj as óngezónd besjouwd.
Wielder

**Wielder** (Nederlands: *Wijlre*) is e dörp in de gemengte Gölpe-Wittem in Hollendsj Limburg. 't Aantal inwoeëners in 2021 is 2450. Tot 1982 waor Wielder 'n zelfsjtendige gemengte. In dat jaor woeëd 't bie de gemengte Gölpe geveugd. Wielder is bekind vanwaege de beerbroewerie van Brand die hie al sinds 1340 liekt. 

### Naobersjappe van Wielder
Gehuchte en buurtsjape zint: 
* Baetsehaove (Beertsenhoven)
* Berghäöf (Berghof)
* Elkerao (Elkenrade)
* Aetenake (Etenaken)
* Kapolder (Kapolder) 
* Sjtókkem (Stokhem)

### Bezeenswaerdighede
Kesjtieël Wielder dateert waarsjienlig oet de 17e ieëw. 't Woeëd geboewd door de hieëre van Wachtendonck. Tegewoordig is 't kesjtieël in privé-bezit en wuuëd 't ouch gebroekd es expositieruimte. 

De kirk van Wielder is gewieëd aan de hèllige Gertrudis. Ze dateert oet 1835 en is in 1925 vergruuët ónder architek J.H.H. van Groenendael.

De Wieldesje watermuuële, op de Guuël, besjtóng al in d'r 13e ieëw. Zie haat twieë óngersjlaagraar.

Wielder is 'n halteplaatsj aan 't Miljoenelijntje van de Zuid-Limburgse Sjtoumtrein Maatsjeppie.

In 2006 wuuëd de markante opsjlaagsilo van de beerbroewerie, dae hie gesjtange haat saer 1960, aafgebraoke.

### Persone
* Joan Bertrand (pater), sjriever van proza in 't Wieldesj
* Toon Knops (1925), sjriever en troubadour van dialekleedjes.

## Dörpsvereiniginge
*Carnavalsvereiniging de Puime
* Heemkundevereiniging Wielder
Japan

**Japan** (日本, *Nihon*, *Nippon*) is 'n eilanderiek in Oos-Azië, t'n ooste vaan Sjina en de facto in de Stèlle Oceaan. 't Land heet 127 miljoen inwoeners en binne zien grenze ligk de groetste agglomeratie ter wereld: Tokio. Aander groete stei zien Sapporo, Osaka, Nagoya, Kobe en Kyoto. De veurnaomste eilen zien Honshû ('t groetste eiland en 't centrum vaan de Japanse cultuur), Hokkaido, Kyushu, Shikoku en 't al väöl kleiner Okinawa.

Japan is 't allerlèste keizerriek op Eerd.

## Bestuurleke indeiling
Japan weurt dèks verdeild in nege geweste.

* Hokkaido
* Tohoku (Noord-Honshu)
* Kanto (oostelek Middel-Honshu, o.a. Tokio)
* Chubu (westelek Middel-Honshu)
* Kansai (zuidoostelek Honshu)
* Chugoku (zuidwestelek Honsu)
* Shikoku
* Kyushu
* Okinawa

De eigeleke ambteleke verdeiling is in 47 prefecture, e soort provincies, gewoenlek nao hun hoofstad geneump.


* Hokkaido
* Aomori
* Iwate
* Miyagi
* Akita
* Yamagata
* Fukushima
* Ibaraki
* Tochigi
* Gunma
* Saitama
* Chiba

* Tokio
* Kanagawa
* Niigata
* Toyama
* Ishikawa
* Fukui
* Yamanashi
* Nagano
* Gifu
* Shizuoka
* Aichi
* Mie

* Shiga
* Kyoto
* Osaka
* Hyogo
* Nara
* Wakayama
* Tottori
* Shimane
* Okayama
* Hiroshima
* Yamaguchi
* Tokushima

* Kagawa
* Ehime
* Kochi
* Fukuoka
* Saga
* Nagasaki
* Kumamoto
* Oita
* Miyazaki
* Kagoshima
* Okinawa


## Taole
Officieel taol is 't Japans. 't Japans kint ein zustertaol, 't Rioekioe, gesproke op de gelieknaomeg eilen, boevaan Okinawa 't groetste is. Op Hokkaido woort vreuger nog 't Ainu gesproke, wat noe bekans oetgestorve is.
Voeding

**Voeding** is de verzamelnaam veur al wat 'n organisme tot zich nump óm zien metabolisme gaonde te hawwe. 
Voeding is dus alles wat v'r aete, wat voodzaom is en daomit gebroek kin waere as bron van energie, hersjtèl en gruj van 't lichaam. D'r is in d'r loup van de mènsjheid dudelik gewoere wat voedzaam is vuur luuj. Dit as óngersjeid veur wat giftig is en dus destructief wèrk veur 't organisme. Sins de minsj sjrif of verhaole vertèlt weurt dit ouch as gegaeve mitgenomme. 't Fraaiste veurbeeld is de Thora (of Biebel) woe-in de gebode van de voeding en de voedselbereiding al doergegaeve weurt aan Mozes. Voedingsvuursjrifte zin truuk te vinge in alle geluive. Dat mak de voedingslier tot ein van de awdste weitesjappe die d'r is.
Olifantsspitsmuis

**Olifantsspitsmuis** of **Macroscelidea** zien 'n orde vaan zoogdiere mèt e moesachteg uterlek, die evels neet aon muis of spitsmuis verwant zien. Ze zien inheims in Afrika. Ze zien relatief molleg en höbbe 'n lengde tösse de 10 en 30 cm. Sommege lui spreke lever vaan **sengi's** (nao d'n inheimse Bantoe-naom), umtot dat dudeliker maak tot de diere gein spitsmuis zien. 't Veurvoogsel *olifant-* daanke ze aon hun *slörf*, 'n lang neus die veural gebruuk weurt veur 't opzeuke vaan insekte die op hun dieet stoon.

Olifantsspitsmuis zien sjichteg dierkes, die me neet dèks zuut, oondanks 't feit tot ze euverdaags actief zien.

## Taxonomie
Al olifantsspitsmuis hure tot ein familie, de *Macroscelididae*. Wel is die oonderverdeild in twie subfemilies. 't Gief vieftien soorte.

**OLIFANTSSPITSMUIS** (**Macroscelidea**)
* **Macroscelididae**
** *Rhynchocyoninae*
*** Gawdvotsolifantsspitsmoes (*Rhynchocyon chrysopygus*)
*** Zwarten olifantsspitsmoes (*Rhynchocyon petersi*)
*** Geblokden olifantsspitsmoes (*Rhynchocyon cimei*)
*** Veerteenolifantsspitsmoes (*Petrodromus tetradactylus*)
** *Macroscelidinae*
*** Kortoersolifantsspitsmoes (*Macroscelides proboscideus*)
*** Kortsnoetsolifantsspitsmoes (*Elephantulus brachyrhynchus*)
*** Kaapsen olifantsspitsmoes (*Elephantulus edwardii*)
*** Doesterpoetegen olifantsspitsmoes (*Elephantulus fuscipes*)
*** Doesteren olifantsspitsmoes (*Elephantulus fuscus*)
*** Savannenolifantsspitsmoes (*Elephantulus intufi*)
*** Oostelike rotsolifantsspitsmoes (*Elephantulus myurus*)
*** Somalischen olifantsspitsmoes (*Elephantulus revoli*)
*** Noord-Afrikaansen olifantsspitsmoes (*Elephantulus rozeti*)
*** Roejen olifantsspitsmoes (*Elephantulus rufescens*)
*** Westelike rotsolifantsspitsmoes (*Elephantulus rupestris*)
Tenrekechtege

De **Tenrekechtege** of **Afrosoricida** zien 'n orde vaan Afrikaanse zoegdiere die pas in de lèste decennia nao veure is gekoume, door DNA-oonderzeuk; daoveur dach me tot ze behuurde tot de insekte-eters. Ze besteit oet twie femilies, de tenreks (*Tenrecidae*) en de goudmolle (*Chrysochloridae*).

In de regel zien tenrekechtege klein bieskes die variëre vaan 4 cm tot 39 cm in lengde. Ze höbbe gein oetgesproke liechaamstype aongezien ze ziech höbbe geëvolueerd um 't niche vaan de insekte-eters euver te numme op Madagaskar. Meh, gebaseerd op 't specifiek niche dat ze bezitte, liekene ze op spitsmuis, stekelverkes of otters. Hun vach varieert vaan zaoch tot stekeleg en de kleur van de vach is euver 't algemein praddelbroen. De meiste soorte zien nachteleke bieste en höbbe e slech ziech. Hun snorhaore zien evels behuurlik gevuleg en ze kinne hiel klein trillinge in de groond opvange um zoe hun proej te vinde.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtege)

De tenrekechtege weure wijer ingedeild in twie femilies: de tenreks en otterspitsmuis (*Tenrecidae*) en de goudmolle (*Chrysochloridae*).
Leon Frissen

**Leonardus Johannes Petrus Maria (Léon) Frissen**, op 't Limburgs *Léao Frisje*, (Baek, 24 juni 1950) is 'n veurmalig kamerlid en burgemeister van Horst aan de Maos en Árse en Velde. As veurzitter van de Floriade Regio Venlo 2012, realiseerde hae 't komme van de Floriade nao Noerd-Limburg. Van 2005-2011 waor hae gouvernäör van Nederlands Limburg es opvolger van Berend-Jan van Voorst tot Voorst en veurgenger van Theo Bovens.

## Carrière
*1971-1975 beleidsambtenaer gemeinte Bingelraaj (noe gemeinte Ongerbanke)  
*1975-1979 gemeintesecretaris gemeentes Bingelraaj en Jaobèk (nu gemeente Ongerbanke)  
*1979-1986 directeur CDA-bureau Limburg te Zitterd (tegeliekertied ouch gemeinteraodslid in Sjènne)
*1986-1994 lid van de Twiede Kamer (CDA)

*1994-2001 burgemeister gemeinte Arcen en Velden 
*2001-2005 burgemeister gemeinte Horst aan de Maas
*2005-2011 commissaris van de Koningin in Limburg (gouverneur)
*2015-2018 burgemeister gemeinte Sjènne (wnd.)

## Relevante naevefuncties
*1995-2003 lid van Raod van Toezich Gemachtigde Bouw van College Bouw Ziekenhuisvoorzieningen, Utrei. 
*1996-1999 veurzitter RK Limburgse Bond Muziekgezelschappen, Thorn  
*1996-2000 Lid Raad van Toezicht Symbiose (provinciale koepelorganisatie welzien, maatsjappelijk wèrk) 
*1996-2003 veurzitter CDA-Limburg, lid CDA-Partiebesjtuur, Den Haag