open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erwin Schrödinger

**Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (12 augustus 1887 – 4 jannewarie 1961) waas 'nen Oosteriekse netuurkundige dae beroemp waerde door zien biedraag aan de kwantummechanica en in 't biezunjer de Schrödingervergelieking wo d'r in 1933 de Nobelpries veur kreeg.

Schrödinger sjteit ouch bekènde veur de "kat van Schrödinger": e gedachde-experiment oet 1935 euver 't begrip superpositie in de kwantummechanica.

## Biografie
Erwin Schrödinger waerde gebaore in Wene es ènsigs kindj van 't middeklasechpaar Rudolf en Georgine Schrödinger. Hae genaot privaat óngerrich toet zien èllefde jaor. In 1989 sjtudeerde d'r aan 't Akademisches Gymnasium. In 1906 góng d'r nao de universiteit wo d'r in 1910 zie doctoraal in de netuurkunde behaolde.

## Golfmechanica
Aan de ènj van 1925 óntsting zien golfvergelieking, wobie d'r de hypothese van Maurice de Broglie in 'n wiskundige vergelieking ómzat. 'n Reeks van verhanjelinge lagte 't kóncep van de golfmechanica in 1926 vas.

## Bibliografie
* *What is life* (1935)
Mona Lisa

**Mona Lisa** (ouch **La Gioconda** geneump) is sybau van e gesjilderd werk van Leonardo da Vinci det waorsjienlik tösse 1503 en 1506 gesjilderd is gewaore en det noe in 't Louvre hingk. De gebroekde techniek is aolieverf op paneel (populerehout). 't Is 't portret van e vrouwmis, waorsjienlik Lisa Gherardini, of vóloet Lisa di Antonmaria Gherardini di Montagliari, de derde echgenote van Francesco del Giocondo, dae waorsjienlik de opdrach haet gegaeve veur 't sjilderie. 't Is ein van de weinige werke wovan men zeker is det 't van de handj van Da Vinci zelf is. Es ein van de beroemste kunswerke op de waereld krieg 't óngeveer twintjigdoezjend bezeukers d'n daag.
Hondsrug

**Hondsrug** kan verwieze nao:
* Hondsrug (Heële);
* Hondsrug (zandjrögk), in Drenthe en Greuninge;
* Hondsrug (watersjap).
Lektromagnetisme

**Elektromagnetisme** is de studie vanne letrikveljer en magnetische veljer. 't Is de fysica van 't lektromagnetisch veldj: e vectorveldj det de ganse ruumdje besleitj en besteitj oet twieë componente: 't letrikveldj en 't magnetisch veldj. De twieë componente bewaege zich ummer loeadrech op einanger dore ruumdje mitte leechsnelheid. De term lektrodynamica wuuertj sómtieds gebroek veure kómbinaasje van lektromagnetisme en mechanica aan te duje.
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (Rome, 29 september 1901 - Chicago, 28 november 1954) waas 'nen Amerikaanse netuurkundige aafkómstig oet Italië. Hae geneet de grootste bekèndheid veur zie werk op 't gebied van bètaverval, de óntwikkeling van de eerste kernreactor en de mitóntwikkeling van de kwantumtheorie (de gólje regel van Fermi). In 1938 kreeg t'r de Nobelpries veur de Netuurkunde.

Fermi sjting aan 't houf van 't team det de eerste kernreactor boedde, worin de eerste beheerste nucleair kittingreactie plaatsvónj en waas ein van de kopsjtökker van 't Manhattanprojek. De fermione en 't Fermi National Accelerator Laboratory (Fermilab) zeen nao 'm verneump gewaore en wiejer 't element fermium en de Fermi-Diracsjtattestiek mit 't Ferminiveau. In 1956 waerde de Enrico Fermi US Presidential Award in 't laeve gerope t'r herinnering aan zie laeve en werk en de aafdeiling aan de universiteit van Chicago wo d'r werkde, die noe 't Enrico Fermi-instituut hèt.
Epistemologie

De **epistemologie** of **kènnistheorie** (Grieks: Επιστήμη, *epistèmè* "kennis" en λόγος, *logos* "leer"), ouch waal **kèntheorie**, **kènnislieër** of **kènlieër** geneump, is d'n tak vanne filosofie dae de aerd, oearsprónk, veurwaerd veur en reikwiedje van kènnis en 't weite óngerzeuk. 't Vakgebied is veural veuraanstäöndj binne de analytische filosofie en verbenj waere den ouch dök gelag mitte inzichte oete logica. Ouch bie versjillige kóntinentaal filosofieje kump dees problematiek trögk, veurnamelik inne fenomenologie, meh den döks gekaderdj in e grótter gehieë. Inne weitesjapsfilosofie óngerzeuk me specifiek de raejelikheid enne veuroetgangk van weitesjappelike theorieje en 't kan den ouch waere gezeen es e deilgebied van de epistemologie. De centraal vraoge binne de epistemologie zeen:
* "Waat is kènnis?"
* "Waat kan me weite?"
* "Wie wuuertj kènnis vergaordj?"
Wiejer waere dees vraoge gekómbineerdj mit 'n analyse van gerilleteerdje terme wie euvertuging, rechvaerdiging, waorheid en waornumming. Döks wuuertj ouch gezóch nao e zeker fóndament of criterium, of intern inne miens zelf, of extern örges inne boetewerreld, det es garantie kan dene veur zeker kènnis. Wiejer wichtige perblieëme binne de epistemologie zeen 't Gettierperbleem en 't perbleem van 't filosofisch scepticisme.

## Struiminge
Inne kènnistheorie wuuertj volges Friso den Hertog ingegange op twieë houfvraoge:
* "Besteitj zoeaget wie 'n objectieve wirkelikheid, los van oos subjectieve waornumminge?"
* "Op waatfer meneer kónne v'r die wirkelikheid achterhaole?"
Döks gaon weitesjappers gewuuen d'rvan oet det die wirkelikheid besteitj en mit waornummingen en logische raejeneringe te doorgrónjen is. Dit is 'n opvatting oet 't logisch positivisme.

Taengehangendje struiminge, wie 't constructivisme, 't interactionisme of 't subjectivisme, gaeve meistes väöl mieër aandach ane kènnistheoretische vraoge. De wirkelikheid is in häör ougen e subjectief boewsel, e "kónstruk" of e bild det door individue of gruup aan luuj, de "subjèkte", wuuertj gevörmp. Dees struiminge zeen van meining det 't de taak is vannen óngerzeuker óm van dees subjectieve wirkelikheid e nuuj bild te boewe.
Europapark

**Europapark** is 'n buurt van Zitterd inne gemèndje Zitterd-Gelaen. Europapark is óngerdeil vanne wiek Kemperkoul. 't Ligk drek t'n zuje van Broukzitterd.
Dassekoel

**Dassekoel** (Nederlandjs: *Dassenkuil*) is 'n buurt van Gelaen inne gemèndje Zitterd-Gelaen. 't Ligk t'n naorde van Lötterao en t'n zuje van De Landjgraaf. Dassekoel ligk ane Wèstelike Randjwaeg en 't spaor. Wiejer ligk 't ouch kórtbie 't Orbis Medisch Centrum.
Mesjtreechterbaan

**Mesjtreechterbaan** (Nederlandjs: *Maastrichterbaan*) is 'n buurt van Gelaen inne gemèndje Zitterd-Gelaen. 't Vörmp 't naordwèstelik deil vanne buurt De Landjgraaf.
De Haze

**De Haze** (Nederlandjs: *De Haese*) is 'n buurt van Gelaen inne gemèndje Zitterd-Gelaen. 't Ligk ane Wèstelike Randjwaeg en 't spaor, tösse Dassekoel en 't Orbis Medisch Centrum. De straotname inne buurt zeen verneump nao Europese streke, wie d'n Eifel, Lotharinge en Toscane.
Hazelderveldj

**Hazelderveldj** (Nederlandjs: *Haesselderveld*) is 'n buurt van Gelaen inne gemèndje Zitterd-Gelaen. De buurt ligk juus wie 't Janskamperveldj bie Awt-Gelaen en is dao praktisch mit vergreudj. De drie buurte same höbben ouch ein wiekgemeinsjap en waere döks ónger einen aosem *Hazelderveldj en Awt-Gelaen* geneump.
J.J. Cale

**J.J. Cale** (oetspraok: *Dzjeejdzjeej Keejl*), gebaoren es **John Weldon Cale** (Oklahoma City, 5 dieëtsember 1938 – La Jolla, 26 juli 2013), waas 'nen Amerikaanse singer-songwriter en gitaris. Hae greudje op in Tulsa, det ouch inne staot Oklahoma ligk. Hae is veural bekèndj van twieë nómmers die ouch door Eric Clapton zeen gedaon, namelik *After Midnight* en *Cocaine*. 'n Anger bekèndj nómmer van 'm is *Call Me The Breeze*. J.J. Cale steitj bekèndj es de vertolker vanne zoeageneumdje "Tulsa Sound".

## Biografie
Zienen artiestenaam "J.J. Cale" kreeg t'r van 'ne nachclubeigener in Los Angeles, aangezeen d'r nag 'nen angere John Cale inne regio aktief waas. Ónger aanspäöring van Leon Russell en anger muzikantjen oet Tulsa waagdje Cale de spróngk nao de meziekscene van Los Angeles. Naodet t'r al zie geldj haw opgemaak góng d'r trögk nao Tulsa en vanoet dao wós t'r toch nag door te braeke.

Cale stórf innen aovendj van 26 juli 2013 op 74-jäörige laeftied aan 'n hertaanval, in e krankenhoes in La Jolla inne staot Californië.

## Hanjelsmirk
Zien hanjelsmirk waas 't zoeageneump "laid back"-zinge (juus nao d'n tèl inzètte mitte zangk). Daonaeve waas Cale, door zienen deenstied bieje lóchmach, henjig mit lektronica, wodoor d'r zienen eige meziek mitperduceerdje en zien opnames e specifiek geluid krege. Óngerdeil hievan zeen 't dubbe vanne zangk en 'ne lome, ingetaoge sfeer.

## Opmirking
Alfabet

'n **Alfabet** of **abc** is 'n vergaoring aan symboeale veur equivalente van klanke inne gespraoke spraok sjriftelik waer te gaeve. In dees meining beteikentj alfabet bao 'tzelvendje es sjrif (alfabetisch sjrif).

'n Alfabet is boetedet de gestanderdiseerdje volgorde worin de teikes zeen geordendj. 't Is 'n hölpmiddel bie 't systematisch ordene van mit naam litteratuur en weitesjappelik infermaasje. 't Princiep van alfabetisering maak 't beveurbeildj meugelik e book inne bieb op naam vanne sjriever snel trögk te vinje of e waord mitte biebehuuerendje diffenisie snel op te zeuke in e waordebook. De exakte raeje vanne volgorde van 't alfabet is ónbekèndj.

't Letiens alfabet, wo ouch 't Limbörgs mit wuuertj gesjreve, kèntj es standerdvorm 26 litters, wovan vief waere gebroek veur klinkers (a, e, i, o, u), twintjig veur mitklinkers (b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, w, x, z) en eine zowaal es klinker en mitklinker (y). Daoboete guuef 't nag väöl aangepasdje en speciaal litters, wie é, ö, ç en þ. 

## Standerdlitters
Sjrifsysteem

E **sjrifsysteem** of **sjrif** is e systeem van grafische teikes veur infermaasje vas te lègke. De aadste sjriften hawwen e hiërogliefechtig karakter, det wil zègke det veur eder waord of begrip 'n apaart teike besting. 't Naodeil van zoea systeem is det hieël väöl teikes nuuedig zeen, wodoor 't behieërsje daovan hieël lestig wuuertj. Later zeen anger saorten aan sjriften óntstange, mit naam fonetisch (alfabet), wobie eder teike 'ne klank veurstèltj in plaats e waord. Zoea kós 't aantaal aan benuuedigdje teikes drastisch waere trögkgebrach van doezjendje toet tieëntaal. Es tösjevorm waere de littergreepsjrifter gezeen, wobie eder teike veur 'ne bepaoldje littergreep steitj.

## Zuuch ouch
* Sjrieve
* Alfabet
Sjrif

**Sjrif** kan verwieze nao:
* E sjrifsysteem, 't gebroek van teikes veur spraok euver te bringe;
* E handjsjrif, de meneer worop emes sjrief of 't gesjrevene zelf;
* De Biebel, of 't Heilig Sjrif;
* E sjoealsjrif, e sjriefbeukske det wuuertj gebroek in 't óngerrich;
* Sjrieve, 't vermoeage te sjrieve zelf.
Politische partie

'n **Politische** of **[[politiek]]e partie** is 'n organisaasje die d'rop is gerich door deilnaam aan verkezinge invlood te kriegen op 't euverheidsbeleid in e bepaoldj geografisch gebied. Döks geitj 't hie euver verkezinge van 't nasjenaal parlement, mer 't kan ouch gaon euver partieje die allein lokaal, regionaal of Europees deilnummen aan verkezinge. 'n Politische partie wuuertj gevörmp door luuj die 't èns zeen euver 'n aantaal aan politische beginsele, mer 't guuef waal meh weinig partieje wo alle lejen 't euver alle beginsele gans èns zeen.

Trótsdet det allewiel döks waal 't geval is, zeen politische partieje gein veurwaerd veur 't fónksjenere van 'n parlementair democratie. Wo de parlementslejen ieëre ónaafhenkelik wirkdje en zich vereinigdje in informeel allianties en keesvereine, óntstinge pas daonao versjillige groeate politische partieje.

In väöl democratische lenjer, wie ouch 't Belsj en Nederlandj, is 't gebroekelik det luuj die politische functies vervölle, lid zeen van 'n politische partie, meh det is aevel neet verplich.

In dictature en einpartiestaote haet de leiendje politische partie 'n anger functie es in 'n democratie, dewiel 't meistes óntbrèk aan 'n politische opposiesje, of die opereertj (noeadgedwónge) óngergróndjs.

## Gedachdjegood en indeilinge
Veur väöl politische partiejen is 't gedachdjegood vanne partie wichtig. Dit vèltj döks oeterein inne politische principe, vasgelag in e beginselpergram, enne kónkrieëte beleidsveurstèlle, vasgelag in verkezingspergramme. Bieje functies van 'n politische partie óm belange 'n stum te gaeve, belange te vereine, 't beje van keuzes ane börgers en 't sture van 't euverheidsbeleid is dit gedachdjegood hieël wichtig.

De maot worin partieje de naodrök lègken op häör beginsel, den waal op häör beleidsveurnummes óngersjèdj beginselpartiejen en pergrampartieje. Beginselpartieje lègke de naodrök op 't getuge van häör principe en pergrampartieje op 't realisere van häör verkezingspergramme.

Partiejen oet versjillige lenjer mit 'tzelvendje gedachdjegood waere döks ingedeildj in partiefemieljes (ouch waal "spiritueel- of ideologisch-verwantje politische partieje" geneump). Inkele daovan zeen:
* Liberaal partieje;
* Conservatieve partieje;
* Socialistische en sociaaldemocratische partieje;
* Christendemocratische partieje;
* Communistische partieje;
* Boerepartieje;
* Regionalistische of separatistische partieje;
* Radicaal-rechse partieje;
* Gruuen of ecologische partieje;
* Islamitische partieje;
* Nationalistische partieje.
Euverheid

De **euverheid** is 't hoogste gezag op e bepaold gróndjgebied.

## Nederlandj
In Nederlandj is 'n parlementair democratie. Dao-in haet de volksvertaengeweurdiging, 't parlement, de litste zègkensjap. Wiejer besjteit de euverheid oet 'n regering mit e sjtaotshouf. Det is in Nederlandj de keuning of de keuningin. Ouch de gekaoze volksvertaengeweurdigers in de provincie (de provinciaal sjtaote) en besjtuurders van de provincie (Gedeputeerde en Goevernäör, of *[[Commissaris van de Keuning]]*) zeen óngerdeil van de euverheid. Juus wie de volksvertaengeweurdigers in de gemeinte (gemeinteraoje) en de gemeintebesjtuuders (wèthajers en börgemeister) bie de euverheid heure. Bie de euverheid werke teendoezjende amtenere. Sómmige bereie beleid en wètgaeving veur; anger veure beleid oet (pliesie, militaire, lerare in 't aopenbaar óngerrich).

De Gróndjwèt regelt in groeate liene wie de euverheid oetzuut. De Gróndjwèt regelt ouch welke rechte börgers höbbe taengeneuver die euverheid en welke plichte de euverheid haet taengeneuver de börgers.

## Belsj
De federaal regering lèd 't centraal besjtuur in Belsj. De gróndjwètsherzeninge van de aafgeloupe viefentwintjig jaor höbbe d'rveur gezörg det hieël väöl beveugheje noe ane nuuj deilsjtaote valle. Meh ze is nog waal beveug veur 't boetelandjs en Europees beleid, defensie, justitie en pliesie, volksgezóndjheid, sociaal zekerheid, belastinge, 't macro-economisch beleid en de tewerksjtèlling, 't weitesjapsbeleid, mobiliteit en de telecommunicatie.

De federaal regering haet minstes viefteen ministers. Same vörme ze de ministerraod wovan de eerste minister de eerste ónger zien gelieke is. De ministers en de eerste minister waere beneump door de keuning en zeen meistal veer jaor in functie. Ze mótte verantjweurdig aaflègke aan 't Belgisch parlement, det besjteit oet ein Kamer en ein Senaat. Ze höbbe 'n eige kabinet (al zölle dees eweggaon) en werke same mit de administatie die euvereinsjtump mit häör beveugheje. Ministers en regering euverlègke ouch mit de deilsjtaotregeringe, politieke partieje, werkgaevers en werknummers, de media, alderlei sociaal organisaties, sjtej en gemeinte, 't leger, de universiteite, euverheidsbedriever en zo wiejer.
De Hees

**De Hees** is 'ne veëdel in de gemingde Heële. 't Vörmt 't zudelig deel va Heële en ligk tusje 't centrum en Heëlebaan in. Buurte deë ónger De Hees valle zint ónger anger Aarveld-Bekkerveld, Douve Weien, Euvesj Kaumer en Ungesj Kaumer.
De Hölsberg

**De Hölsberg** is e vuurmalig gehuch i g'ne veëdel Aarveld-Bekkerveld i g'n gemingde Heële. 't Loog róngelum de hütse "Vlotsjtroat". 

## Zuuch óch
* Hölsberg
Massacommunicatie

**Massacommunicatie** of **aopenbaar communicatie** is communicatie wobie groeate gruup aan luuj waere bereik. Dit impliceertj det de zenjer of communicator gebroekmaak van kanale die 'n massaal duplicatie meugelik make. Massacommunicatie óntsteitj wen emes get wichtig vindj veur edereine inne gemeinsjap en väöl luuj belangstèlling in get gemein höbbe. De doorbraak vanne bookdrökkóns maakdje massacommunicatie es ieëste meugelik.

De communicatiemiddele die waere toegepas in massacommunicatie neump me massamedia. Massacommunicatie is 't óngerzeuksóngerwirp van 't sociaal-weitesjappelik vakgebied vanne communicatieweitesjap.
Dinkbeeld

'n **Dinkbeeld**, 'n **convictie** e **gedechte** of 'nen **dinkwieze** is wat gedach weurt of 't dinke aon get; 'n meining, 'n inziech of 'nen inval op daan wel e bezej ofwel 'n idee. 'n Dinkbeeld is e rizzeltaot of e produk vaan de dinkproceduur in de vörm vaan 'n oordeil of bezej dat rifflecteert in 't bèste geval 't algemein vaan de zwerm "einzeldinge" of fixiert d'essentie of 't gegrónde in de versjeiegheid vaan versjijninge in de minseleke wereld. Nao Gottlob Freges psychologie en de filosofie vaan Edmund Husserl (in de 20e iew) gief 't e weitesjappelek gemaak systematisch versjil tösse e subjektief-psychologisch dinkbeeld en e dinkbeeld in de objektieve zin. Hei zuut me spore vaan de filosofie vaan rationalisme en psychologie, get wat al in Europa veurtleef sinds de Opklaoreng.
Massamedia

De **massamedia** is de media die e groeat deil vanne miensen in 'n bepaoldje regio bereik. Dees saort aan media maak 't meugelik dezelvendje boeadsjap ane massa euver te drage. Klassieke veurbiljer hievan zeen de lenjelike radio- en tillevieszenjers, mer ouch bekèndje websites waeren hiebie geraekendj.

De term is innen twintjiger jaore gesjape mitte kóms van nasjenaal radionètwirken enne groeatsjaolige cirkulaasje van gezètten en tiedsjrifter. Ieëve veurdet de term bekèndj is gewaore, woorte beuk en manuskripten al op groeate sjaol versprèdj. 

## Zuuch ouch
* Media
* Massacommunicatie
Kapitaal

**Kapitaal** is in de economische weitesjappe e begrip det in versjillende beteikenisse weurt gebroek. De belangriekste daovan zeen:
* Kapitaal is 't totaal aan kapitaalgeujer in 'n maotsjappie. Kapitaalgeujer (of perductiegeujer) zeen geujer die waere gebroek veur anger geujer te perducere. Hieveur weurt ouch waal de term perductiemiddele gebroek. Es men 't euver de "perductiefactor kapitaal" haet, mènt men meistal dit kapitaalbegrip. Men sjprèk den ouch waal van "kónkreet kapitaal";
* Kapitaal is de geldjswaerd van de kapitaalgeujer in de maotsjappie. Wo 't kónkreet kapitaalbegrip betrèkking haet op 'n in principe heterogreen groep heujer, is hie 't begrip homogeen gemaak door de versjillende geujer te vermeinigvöljige mit häör respectieve prieze. Men sjprèk den waal van "absjtrak kapitaal": 'n besjikkingsmach die al belichaamp kan zeen in mesjiender en dergelike, mer die ouch nog in de geldjvorm kan besjtaon;
* Kapitaal is 'n perductieverhajing. De naodrök weurt gelag op de besjikkingsmach, al dan neet in geldj oetgedrök. Bie sómmige klassieke econome en bie Karl Marx weurt 't kapitaal neet sjlechs besjoewd es 'n wieväölheid aan perductiemiddele, of de geldjswaerd daovan, mer weurt tót 't kapitaal ouch 't loonfónds geraekend;
* Kapitaal is in privaatbezit en weurt oetsloetend aangewènd veur zo väöl meugelik wins te make. 't Kapitalistisch sjtèlsel weurt geregeerd door de mach van dit kapitaal;
* Kapitaal is 't totaal van de kapitaalgeujer worin 't vermeuge van 'n óngernumming is vasgelag gewaore (en sóms: 't vermeuge van die óngernumming zelf).
Mariaroa

**Mariaroa** (Nederlandjs: *Mariarade*) is 'n wiek van Gebrook inne gemèndje Haerle. De wiek is óntstangen oet 't veurmaolig gehuch Kouveroa, tösse Gebroek en Awstroa, wo veure mienwirkers vanne Staotsmien Emma ane begin vannen twintjigsten ieëf 'n nuuj woonwiek woort geboedj.
Varebeuker

**Varebeuker** (Nederlands: *Varenbeuker*) is e vuurmalig gehuch i g'n gemingde Heële. 't Gehuch is opgeboewd gewoeëde rónk g'ne Varebeukerweëg. Varebeuker maak óngerdeel oet va g'ne veëdel Heëlehei.

In 't gehuch ligke versjillige sjportvuurzieëninge.
Ekenderveld

**Ekenderveld** (Nederlandjs: *Eikenderveld*) is 'ne veëdel i g'n gemingde Heële. D'r veëdel lit t'n noardweste van 't sjtadscentrum, ingeklemt tusje de ieëzerweëg va Zitterd noa Heële en d'r sjtadsautoweëg N281. Ekenderveld tilt 2.449 inwuënesj (2008).
Rukker

**Rukker** is e gehuch i g'n gemingde Heële. 't Gehuch litt i g'ne veëdel Heëlebaan en hat 'n ege bushalte.
Sjrievesjhei

**Sjrievesjhei** (Nederlands: *Schrieversheide*) is e gehuch en e sjtök aa hei i g'n gemingde Heële. d'r Insigste weëg in 't gehuch heës d'r "Schaapskooiweg". De Sjrievesjhei maak óngerdeel oet va g'ne veëdel Heëlehei en netuurtechnisch gezeen maak de hei 'n óngerdeel oet va de Broensemerhei.
Mariageweng

**Mariageweng** (Nederlandjs: *Maria-Gewanden*) is 'n wiek van Gebrook inne gemèndje Haerle. De wiek vörmp 'n einheid mit Sjuur en ligk tössen 't centrum van Gebrook en Vaosje in. Mariageweng is veurnamelik vólgeboedj mit nuujboew.
Kouvenrao

**Kouvenrao** (Nederlandjs: *Kouvenrade*) is e veurmaolig gehuch en allewiel 'n wiek van Gebrook inne gemèndje Haerle. 't Ligk tössen 't centrum van Gebrook, Treebik en Heëlehei in.
Mörge (Heële)

**Mörge** is 'n buurt va Heële bei Welte. 't Vörmt 't noardelig deel van 't plaatsjke Welte en besjteet vuurnamelig oet noakrieëgse wuëninge. De buurt litt t'n oeëste va d'r A76.
Mörge

**Mörge** kan verwieze nao:
* Mörge (daag), de ieëste helf van d'n daag;
* Mörge (waek), d'n daag nao dizdaags;
* De Morgen, e socialistisch daagblaad in Vlaondere;
* Mörge (oppervlakdjemaot);
* Mörge (Heële).
Aomhaolingsstèlsel

Bie organisme is 't **aomhaolingsstèlsel** van belang veure gaaswusseling. Wie dit stèlsel próntj uutzuutj versjiltj de laevesvorm.

Bie luuj en väöl anger zougdere besteitj 't aomhaolingsstèlsel oete lónge, de lóchpiep en versjillige spiere veure aomhaoling. In 't aomhaolingsstèlsel waere zoerstof en kaolstofdioxied oetgewusseldj.

Veugel höbben 'n aomhaolingsstèlsel worin de lónge waere geventileerdj middels lóchtoete, get det allein bie veugel veurkump. In dees toete vindj gein direkte gaaswusseling plaats, meh ze slaon lóch op en doon deens es 'n saort aan blaosbalg wodoor de lónge vriewaal ummer verse lóch bevatten en vriewaal gein minging plaatsvindj van zoerstofrieke en zoerstoferm lóch, wie det bie zougdere waal 't geval is. Vogellónge höbbe gein lóngbläöskes, wie zougdeerlónge die waal höbbe.

Anger bieëster, wie insekte, höbben 'n aomhaolingsstèlsel mit 'ne rilletief sumpelen opboew. Bie amfibieje speeltj de hoed 'n wichtige rol bieje gaaswusseling.

Bieje meiste visse zeen de kieuwe 't wichtigste óngerdeil van 't aomhaolingsstèlsel. Aevel zeen ouch visse die gein lónge höbbe, wie de lóngvisse.

Plantje kènnen ouch 'n saort aan aomhaolingsstèlsel, meh de gaaswusseling is bie plantje döks 't taengeneuvergestèldje van die bie bieëster. Einig aan 't aomhaolingsstèlsel van plantjen is wiejer det de gaaswusseling hie deils plaatsvindj via de hoedmundjes.
Bjurholm

**Bjurholm** is 'n gemèndje in Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 2.555 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.315,60 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1,9 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

4,11% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
De Sjtasjón-kolonie

De **Sjtasjón-kolonie** (Nederlands: *Stationskolonie*) vörmt 't auwste deel va d'r veëdel Nuuj-Lotbrook. Oersjprunkelig góng 't hei um 'n kling buurt tusje de weileng en akkere. Sjpieër is doe róngelum 'n ganse nüje veëdel geboewd gewoeëde.
Einde (Heële)

**Einde** is e gehuch i g'n gemingde Heële. 't Gehuch lit tusje Passart en De Stack in, i g'ne veëdel Heëlehei. 't Zuudoeëstelig deel van 't gehuch is beboewd mit nüjboew en hit Nieuw-Einde.
Nieuw-Einde

**Nieuw-Einde** is 'n buurt i g'n gemingde Heële. 't Litt i g'ne veëdel Heëlehei en mak óngerdeel oet van 't gehuch Einde. De buurt is opgeboewd róngelum d'r *Oude Brunssummerweg*, d'r *Einderstraat* en d'r *Adenauerlaan*.
Prikkenis

**Prikkenis** is e vuurmalig gehuch dat hüts op 't grónkgebeed va g'n gemingde Heële litt. 't Vool oersjprunkelig same mit T'n Esje ónger Voelender en loog aa g'n Geleenbaak, tusje T'n Esje en Terworm. 't Gehuch weëd durchkrüts durch d'r ieëzerweëg va Heële noa Masjtrich en hat gooddeels mótte wieëke vuur d'r aaleg va d'r autobaan A76.  

Nag e paar höaf umgeëve durch busje heringere nag aa Prikkenis.
Peking

**Peking** (北京 of Běijīng; Sjinese oetspraok: [peɪ˨˩ tɕɪŋ˥˥], ouch waal *Beijing*) is de houfstad van China en ein vanne vief stadspervinsjes.

Same mit Tsjoengking (*[[Chongqing]]*), Sjanghai, Kanton (*[[Guangzhou]]*) en Tianjin is Peking saer 2005 ei vanne vief Sjinese nasjenaal steielike gebiede die dezelvendje staot höbben es 'n pervinsje. De gemèndje Peking grens in 't naorde, wèsten en zujen ane pervinsje Hebei. In 't oaste grens 't ouch veur e klein stök aan dees pervinsje ('t grensgebied tösse Peking en Tianjin); in 't zuudoeaste grens Peking ane gemèndje Tianjin.

Nao Sjanghai is Peking mit 'n inwoeaneraantaal van net gei twintjig miljoen (in 2010) de grótste stad van 't Vouksrippebliek Sjina. De stad is e wichtig knouppuntj veur versjillige vörm van verveur mit väöl spaorwaeg, autowaeg en autosnelwaeg die de stad in en oet gaon. Peking wuuertj veural gezeen es 't wichtigste centrum veur bestuur, óngerrich en cultuur. De ikkenomische houfstej van Sjina zeen aevel Sjanghai en Hongkong. Peking is ein vanne veer historische houfstej van Sjina.
Nazi-Duutsjlandj

**Nazi-Duutsjlandj** is inne gesjiechte van Duutsjlandj de periood die ouch waal 't *Derde Riek*, of inne propaganda vanne nazi's sómtieds ouch 't *Doezjendjjäörig Riek*, wuuertj geneump. "Nazi" is 'n verkórte Duutsje term veur nasjenaalsocialisten en es zodanig 'ne sjeldjnaam. Inne nazi-periood waas Duutsjlandj 'n totalitair dictatuur ónger 't nasjenaalsocialistisch regime vannen dictator Adolf Hitler en zien Nasjenaalsocialistische Duutsje Arbeiderspartie. Dees periood doerdje vannen ènj van 't Weimarrippebliek op 30 jannewarie 1933 toete val vanne Flensburgregering op 23 mei 1945. Officieel hoot Nazi-Duutsjlandj ieës 't *Deutsches Reich*, meh vanaaf 1943 hoot 't 't *Großdeutsches Reich*. Kènmirkendj veur dees periood inne Duutsje gesjiechte ware totalitair politische óngerdrökking en racistische vervolg en oetènjelik genocide, esouch 't veure van aanvalskriegen enne bezètting van naoberlenjer en annexaties van aangrenzendje gebiede.

't Begrip "Derdje Riek" (*Drittes Reich*) waas in daen tied populair in ónger anger de Duutsje media. Es ieëste riek gólj 't aad Heilig Roeams Riek vanne Duutsje Natie (843-1806) en es twieëdje riek 't Duutsj Keizerriek (1871-1918). De verwachting vanne aanhengers van 't Derdje-Riekkóncep waas det 't Derdje Riek (mindestes) doezjendj jaor zów bestaon. De nazi's höbbe formeel aevel noeatj gebroekgemaak van dit kóncep. Zoea vaerdigdje Adolf Hitler twieëmaol 'n edik oet worin d'r de media opreep oet te sjeie mit 't gebroek van 't begrip "Derdje Riek". Toch wuuertj zelfs allewiel de term nag ummer gebroek veur dees periood aan te gaeve.
Wolfraam

**Wolfraam** is e sjemisch element mit es symboeal **W** en 't atoeamnómmer 74. 't Is e grieswit euvergangsmetaal. Op 't Ingels en väöl Romaanse spraoke hètj 't metaal "tungsten", det me ouch döks in euverzèttingen aantröf. "Tungsten" is Zweeds veur "zwaore stein". De naam "wolfraam" kump van 't Duutsje *Wolf* en *Rahm* ("roum", 'n aaj benaming veur "sjoem"), aangezeen 't e vraetendj sjoem vörmp bieje bereijing van tin.

## Toepassinge
De bekèndjste industrieel toepassing van wolfraam is 't gleujdräödje in gleujlampe. 't Extreem hoeag smultjpuntj ('t hoogste van alle elemente nao kaolstof, namelik 3422°C) maak 't hieël gesjik hieveur. Anger toepassinge van wolfraam zeen:
* In staollegeringe wuuertj wolfraam gebroek veur 't matterjaal helder (es in vaster) en hitsbestenjiger te make. Bie temperature baove de 2000°C blief 't de helheid behaje, wodoor 't hieël gesjik is es pantserstaol en ómhölsel veur keugel en granate;
* Es katalysator inne aolje-industrie. Nikkelwolfraamsulfied haoltj zwaevel en stikstof eweg oet aerdaoljefracties en hydrogeneert ónverzadigdje verbinjinge bie 't hydrokrake van aolje;
* Inne sport wuuertj 't gebroek veure vervaerdiging van darts in kómbinaasje mit nikkel en kaoper in 'n verhajing van maximaal 80% wolfraam, 3% nikkel enne res van kaoper;
* Doordet wolfraam dezelvendjen oetzèttingscoëfficiënt haet es glaas, kan 't waere gebroek in gewaopendj glaas;
* Legeringe van wolfraam mit zirkonium, niobium, tantaal of hafnium zeen hieël hitsbestenjig en waere daoveur gebroek in oetlaotpiepe van rakètte en straolmotore;
* Wolfraam wuuertj in versjillige legeringen es elektrood bie TIG-lasse gebroek. Vanwaengen 't hoeag smultjpuntj is wolfraam oetermaot gesjik. Aafhenkelik vanne stroumsaort, geliekstroum of wusselstroum, waere versjillige legeringe gebroek:
** geliekstroum: wolfraam + 1%-3% thorium. Elektrode mit lanthaanoxied (zoeaget 1,5%) zeen e good alternatief;
** wusselstroum: 100% wolfraam of wolfraam + 0,8% zirkonium;
** In nujer tuup aan elektrode waeren ouch lanthaan(III)oxied, yttriumoxied en cerium(III)oxied toegeveug.
* Wolfraamcarbied (WC en W2C) det, mit kobalt es binjmiddel, bekèndj is óngere naam helmetaal, is 'n hieël hel matterjaal det wuuertj gebroek in baor- en sniejgereidjsjap, wie fraeze veur hout en metaalbewirking en tandjdokterbaore. 't Wuuertj ouch gebroek veure bal in 'n balpen;
* Wolfraam en legeringe daovan (wie WNiFe, WNiMoFe of WNICu) waere toegepas bieje aafsjurming van ioniserendje straoling, wie in collimatore. Vanwaenge de hoeag dichheid waere dergelike legeringen ouch toegepas es balansgewich in vleegrajer van motoren en veur propellers en sjeepsroeren oet te balancere. Dore toeveuging van nikkel en iezer of kaoper wuuertj 't matterjaal baeter verspaanbaart;
* Wolfraam haet op drie decimale dezelvendje dichheid es góld (wolfraam is 19300 kg/m³ en góld is 19320 kg/m³), mer is veerhóngerdj kieër baeterkoup. Daoveur is 't gesjik veur góldstave te vervalse dore binnekantj mit wolfraam te völle.
Vanadium

**Vanadium** is e sjemisch element mit es symboeal **V** en 't atoeamnómmer 23. 't Is e zilvergries euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Wiedoet 't grótste deil (80%) van 't allewiel gebroekdje vanadium wuuertj verwirk in staol. Anger toepassinge zeen:
* Legeringe van rósvriestaol;
* Gereidsjap;
* In kómbinaasje mit alleminium en titanium in straolmotore;
* Stabilisator bie staolperduksje;
* Gekómbineerdj mit gallium in supergeleiers;
* Vanadium(V)oxied (V2O5) in keramische matterjale.

Wiejer zeen toepassingsmeugelikheje van vanadium in nucleair installaasjes.
Rhodium

**Rhodium** is e sjemisch element mit es symboeal **Rb** en 't atoeamnómmer 45. 't Is e zilverwit euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Rhodium wuuertj weinig gebroek inne industrie. 't Meis-veurkómmendj gebroek is es toeveuging aan platina en palladium veur dees metale helder (es in vaster) te make. Dergelike legeringe waere gebroek in gleujspirale, thermokoppele, elektrode in bougies veure lóchvaart, in trèkstein veur 't vervaerdige van glaasvaezel en veur smultjkroeze in laboratoria. Anger toepassinge zeen:
* Es decoratie en in juwele. 't Veurzeen van witgólje en zilvere sieräöj van 'n toeplaog van rhodium wuuertj ouch waal rhodinere geneump;
* De lieëge lektrikwaerstandj, stabielen euvergangswaerstandj en gooj corrosiebestenjigheid make rhodium hieël gesjik es kóntak in agressieve ómgaevinge;
* Inne sjemische industrie wuuertj rhodium gebroek es 'ne katalysator;
* Opgedamp rhodium of 'n op elektrolytische wies aangebrachte laog aan rhodium is hieël hel en wuuertj toegepas in optische instermènter;
* Es anoodmatterjaal in röntgentoestèlle veur mammografie.
Scandium

**Scandium** is e sjemisch element mit es symboeal **Sc** en 't atoeamnómmer 21. 't Is e zilverwit euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Ómdet 't vrie lestig is scandium te isolere wuuertj dit metaal weinig toegepas inne industrie, mer is 't 'n essentieel element bie 't perducere van ldc-tillevisies en mobiel tillefoeans. Es scandiumoxied (Sc2O3) wuuertj 't sómtieds gebroek veur lampe mit hoeag intensiteit. Anger min-veurkómmendje toepassinge zeen:
* d'n Isotoeap 46Sc wuuertj inne aerdaolje-industrie gebroek veur aoljestruim te tracere;
* Scandiumchloried wuuertj toegeveug aan kwikdamplampe veur zónleechechtige verleechting nao te bootse;
* Ómdet scandium e väöl hoger smultjpuntj haet es alleminium wuuertj regelmaesig de toepassing daovan inne ruumdjevaart óngerzóch;
* Allewiel wuuertj scandium ouch toegepas inne fietsjindustrie. Hoeagwaerdige race- en mountainbikefraems waere vervaerdig oet 'n legering van scandium en alleminium. In vergelieking mit normaal alleminium kónne scandiumfraems lichter en soepelder waere gemaak zónger daobie aan sterkdje in te hove levere. Hie-óm is scandium e sterk alternatief veur carbonfiber.
Carbonfiber

**Carbonfiber** is 'ne heel lichte en sjterke koolstofvezel, dae veural weurt toegepas op sportwages en -moterfietse.

Koolstofvezel wuertj in de waegrace gebroek veur ónger angere remsjieve, oetlaotdemper, sjtroumlienkuupdeile en sjetsplate. 't Is betrèkkelik duur.
Niobium

**Niobium** is e sjemisch element mit es symboeal **Nb** en 't atoeamnómmer 41. 't Is e glanzendj wit euvergangsmetaal. 't Krieg 'ne tuperendje blawwe glans wen 't langeren tied ane lóch wuuertj bloeatgestèldj bie kamertemperatuur.

## Toepassinge
De wichtigste toepassing van niobium is bieje perduksje van sómmige rósvriej staolsaorte. Daonaeve wuuertj 't op klein sjaol gebroek veur anger toepassinge:
* In nucleair installaasjes veur 't aafvange van losse neutrone;
* De bluitsige kluuer maak 't e gewólle metaal veur sieräöj wie ermbenj, oearbelle en bodypiercings;
* 't Matterjaal wuuertj gebroek es duiping veur titaandioxied veure conductiviteit van dit matterjaal te verhuuege;
* Niobium wuuertj in kómbinaasje mit nikkel en kobalt gebroek in legeringe veur rakètmotore, straolmotore en anger installaasjes die groeate temperatuursversjille te verwirke kriege.

Wiejer vindj niobium toepassing in supergeleiers.
Dubnium

**Dubnium** is e sjemisch element mit es symboeal **Rb** en 't atoeamnómmer 105. 't Is e dinkelik gries of zilverkluuerig euvergangsmetaal.

## Isotoeape

Ach versjillige dubniumisotoeape zeen bekèndj. De stabielsten isotoeap is 268Db mit 'nen halveringstied van twieëendertig oer. De euverige isotoeape vervalle nag snelder. De isotoeape vervalle nao lawrencium.
Molybdeen

**Molybdeen** is e sjemisch element mit es symboeal **Mo** en 't atoeamnómmer 42. 't Is e gries euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Óngevieër 70% van al 't weltwied geperduceerdje molybdeen wuuertj gebroek in legeringe, wie hastelloy. Molybdeen mit staol is aanmirkelik steker, corrosiebestenjer en baeter bestandj taenge temperatuurswusselingen es normaal staol. Veur die raejene vindj väöl toepassing van molybdeen plaats in rakètmotore en sjemische piepleijinge. Naeve legeringselement wuuertj molybdeen toegepas inne sjemie en slechs e paar percent wuuertj gebroek es molybdeenmetaal. Anger toepassinge van molybdeen zeen:
* Katalysator inne petroleumindustrie;
* Pigment (van gael via oranje toet roead) veur varf, ink, plestik en röbber;
* Transistors;
* Molybdeen(IV)sulfied wuuertj gebroek es smaermiddel; 't behèltj zien smaerendje eigesjappen ouch bie hoeag temperature, wo smaeraolje zów desintegrere;
* Es molybdeenfrit in kónsmès veur plantje;
* In gleujlampe, gaasóntlajingslampe, doorveuring in kwartslampe;
* Hoeagtemperatuurstoepassinge wie vacuümaoves en sjötgaasaoves;
* In 't analytisch laboratorium wuuertj molybdeen gebroek inne spectrofotometrische bepaoling van fosfaat;
* Bie duurder fietsje waere sómtieds chroeam-molybdeenpiepe gebroek veur 't make van 't fraem;
* De radioaktieven isotoeap 99Mo wuuertj gebroek inne isotoeapindustrie. In 2008 is e patent aangevraog gewaore veure perduksje van 't synthetisch radio-isotoop technetium-99m op gróndj van molybdeen-98.

## Opmirkelike eigesjappe
't Smultjpuntj van bao 2900 K is ei vanne hoogste bieje zuver elemente. Molybdeen is 'n essentieel späöre-element veur plantje en kump veur in sómmige enzyme wie xanthien-oxidaas.
Rutherfordium

**Rutherfordium** is e sjemisch element mit es symboeal **Rf** en 't atoeamnómmer 104. 't Is e dinkelik gries of zilverkluuerig euvergangsmetaal.

't Element is geneump gewaore nao Ernest Rutherford.

## Isotoeape

Alle rutherfordiumisotoeape zeen kórt-laevendj. De langs-laevendjen isotoeap is 265Rf mit 'nen halveringstied van dertieën oer.
Titanium

**Titanium** of **titaan** is e sjemisch element mit es symboeal **Ti** en 't atoeamnómmer 22. 't Is e gries metallisch euvergangsmetaal det mit zirkonium, hafnium en rutherfordium toete titaangroep behuuertj.

## Toepassinge
Titanium kèntj versjillige toepassinge:
* Ómdet 't metaal sterk, lich en hieël corrosiebestenjig is, en boetedet bestandj taengen extreem temperatuurswusselinge, waere titaniumlegeringe väöl toegepas bieje constructie van vleegtuug en rakètte. Daonaeve wuuertj titanium väöl gebroek veur sieräöj; veurnamelik ómdet 't sterk, anti-allergeen en good-bewirkbaart is;
* Titanium wuuertj houfzakelik (óngevieër 95%) gebroek inne vorm van titaniumdioxied (TiO2): 'n intens wit pigment (titaanwit) in varf, pepeer en kónsstóffe. Varf mit titaniumdioxied reflecteertj infraroead leech hieël good, wodoor 't väöl wuuertj gebroek inne astronomie;
* Es legering in fietsje, golfclubs, brilmonture, laptopbehoezinge en ermbandjoerkaste en -benj en hoessleutele, vanwaenge de klein massadichheid;
* Es matterjaal veur prothese, wie veur 'n heupimplantaat, ómdet 't biologisch inert is: 't miensjelik lief stuuetj dit neet aaf en 't is neet vergiftig;
* In sjeepssjroeve vanwaenge de gooj bestenjigheid taenge zieëwater;
* In 'ne platewurmdjewusseleer, beveurbeildj wienieë dees wuuertj toegepas veur te keule middels zieëwater;
* Titaniumtetrachloried (TiCl4, 'n kluuerloeas vleujstof) wuuertj gebroek veure perduksje van titanium volges 't chloriedprocedé. Daobie verhit me TiO2, gemink mit grafiet, in 'nen aove in 'ne stroum chloear. Nao aafkeuling condenseertj 't titaniumtetrachloried. Det kan, beveurbeildj door natrium, gereduceerdj waere toet titanium. Titaniumtetrachloried is, in taengestèlling toet 't -dioxied, 'n uters gevieërlike stof; 't veroearzaak 'ne toewe nevel wen 't in aanraking kump mit voch oete lóch. TiCl14 is 'n essentieel óngerdeil van Ziegler-Nattakatalysatore;
* Titaniumdioxied, in nevelvorm, wuuertj huuj ouch gebroek es bedèkkendje laog oppe oppervlakdje van geboewe of es ingrediënt in plestik, stoffe en keramiekteechele. Wen gebroek op dees meneer duitj 't deens es 'ne katalysator veure veróntreinigdje stoffe van veurtuugoetlaote te óntbinjen en "op te aete". Dees techniek maak ouch de moere zuver en reinig de lóch t'n veurdeil vanne astmapatiënte; 
* Es constructiematterjaal in óntziltjingsinstallaasjes veur zieëwater via destillaasje óm te zètten in drinkwater, vanwaenge de corrosiebestenjigheid.

## Zuuch ouch
* Titaan
Titaan

**Titaan** of **titan** kan verwieze nao:

; Mythologie 
* Titaan (mythisch waeze), e figuur oete Griekse mythologie

; Wetenschap 
* Titan (maon), 'n maan vanne planeet Saturnus
* Titanium, e sjeikóndig element

; Techniek 
* Titan-rakètfamilie
** Titan I
** Titan II
** Titan III
** Titan IV
** Titan V

; Euverige
* Titan (Boekares), 'n wiek van Boekares
* Titan (computerspel), e computerspel
* Symfonie nr. 1 (Mahler), 'n symfonie van Gustav Mahler
Augustus (keizer)

**Imperator Caesar Augustus** (23 september 63 v.Chr. Roeame - 19 augustus 14 n.Chr., Nola) waas d'n ieëste princips van Roeame óm middels cummulatie van versjillige beveugheje van rippeblikeinse magistrate de feitelike mach in henj te kriege euver Roeame.

Augustus waar 'nen achternaef en de veurnaamste irfgenaam van Gaius Iulius Caesar en wón de machsstried die volgdje oppe maord op Caesar in 't jaor 44 v.Chr., en vanaaf 31 v.Chr. waas d'r d'n alleinhieërsjer euver 't Romeins Riek (*[[Imperium Romanum]]*). Hae maakdje 'n ènj aan 'nen ieëf aan börgerkriegen en stifdje inne dao-opvolgendje periood de Julisch-Claudische dynastie. Ónger 't móm van 't herstèl van 't rippebliek (*restitutio rei publicae*) veurdje d'r in wirkelikheid 'n duurzaam ómvörming toet 'n monarchie (principaat) door. Zien hieërsjappie móndje oet in 'ne langdoerigen tied van interne vraej, dae es Pax Romana wuuertj aangegaeve.
Basgitaar

'n **Basgitaar** is 'n elektrisch versterk getokkeld snaorinstrumint wat toene in 't basregister veurtbringk. 't Instrumint zuut oppervlekkeg oet wie 'n elektrische gitaar en weurt wie dees in de erm gehawwe, meh is gestump wie 'ne (veersnaorege) contrabas: ,E-,A-D-G. De notatie is twie octave hoeger, in de g-sleutel, zoetot me ze wie 'n gitaar kin leze. Tabulature zien evels gebrukeleker. 't Gief fretloes en gefretde basgitare; de ierste pak me, op geveul en ervaoring, perceis boe me de toen wèlt höbbe (wie de contrabas en aander striekers), de twiede bespäölt me door de vinger in 't vekske te lègke. 't Twiede typ is gemekeleker, zeker veur gitariste, en weurt väöl mie touwgepas. Gemekelek veur gitariste is ouch tot de veer snaore vaan 'n basgitaar perceis zoe zien gestump wie de veer liegste snaore vaan de gitaar, meh daan 'n octaaf lieger. De basgitaar is in de jaore daarteg oontwikkeld meh kaom pas in 1951 in groete productie, mèt 't oetbringe vaan de *[[Fender]] Precision Bass*. In de rock 'n roll woort heer alumtegewoordeg, en allewel tot väöl rock 'n rollbands nog 'ne contrabas hadde, is sindsdeen 't instrumint oet de popmeziek in 't algemein en de rockmeziek in 't bezunder neet mie weg te dinke. Ouch in d'n jazz, in 't bezunder de rock jazz, nump heer de plaots vaan de contrabas in. Oonder de wienege bands die gein basgitaar hadde zien The Doors.
Ancien régime

Mit 't **ancien régime** (Frans veur "aad besjtuur") weurt 't door 't Hoes Bourbon op absolutistische meneer geregeerdje Frankriek van veur de Franse Revolutie van 1789 gemènd. Mit de term "ancien régime" weurt daonaeve ouch de periode gemènde oet de Europese gesjiedenis die begint aan 't ènj van de Middeleve en ènjig mit de Franse Revolutie. Es dusdanig is 't e substituut veur "Vreugmodernen Tied", 'n periode in de Europese gesjiedenis die löp van ca. 1450 tót ca. 1800.

In Nederlandj en Belsj weurt mit "ancien régime" meistes de institutioneel organisatie gemènde die nao de Franse invasie van 1794-1795 en de oetroping van 't Bataafs Republiek waerde opgehöf. Dees adminisjtratieve en rechterlike insjtèllinge vónje häör reut väölal in 't feodalisme van de Middeleve, óndanks det al belangrieke hervörminge wore doorgeveurd in d'n achteenden eew (nag bepaolder tiedes de Oosteriekse periode in de Zudelike Nederlenj).
Zirkonium

**Zirkonium** of **zirkoon** is e sjemisch element mit e symboeal **Zr** en 't atoeamnómmer 40. 't Is e góldkluuerig euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Zirkonium wuuertj inne industrie veurnamelik gebroek es zirkoon (ZrSiO4) veur 't make van malle die waere gebroek bie 't gete van anger metalen en 't polieste van keramische matterjale. Zirkoon wuuertj ouch waal gebroek es 'ne netuurliken aedelstein in sieräöj. Anger toepassinge zeen:
* Zirkonium is 'ne slechten absorbeerder veur neutrone. Daoveur wuuertj 't in 'n legering mit tin (zircalloy) of magnesium (UNGG-reactore) väölvöljig gebroek es bekleijing veur brandjstofstaven in nucleair installaasjes. Bie abnormaal hoeag temperature (zoeaget 1000 °C) kan 't zirkonium in watergekeuldje reactore 'n reactie aangaon mit water (of stoum) oet 't primair circuit, wobie 't zirkonium oxideertj en óntploefbaar waterstofgaas vriekump. Dit gebeurdje ouch bieje kernramp in Fukushima in mieërt 2011;
* Ómdet zirkonium euver gooj corrosiebestenjige eigesjappe besjik, wuuertj 't inne sjemische industrie gebroek in piepleijinge wo sjemicalieje door waere verveurdj;
* Veur militair toepassingen is zirkonium gesjik in brandjbómmen ómdet 't bie hoeag temperaturen in fijn-verdeildjen toestandj hieël good brendj;
* In legeringe mit niobium vörmp 't bie lieëg temperature supergeleiers en wuuertj 't gebroek bieje perduksje van supergeleiendje magnete;
* Zirkoniumpoejer wuuertj inne pyrotechniek gebroek veur 'ne witte stert bie 'ne vuurpiel te kriege. Es 'n alternatief kan ouch titanium waere gebroek.

Zirkonium(IV)oxied wuuertj houfzakelik gebroek es e keramisch matterjaal. Toepassinge zeen:
* Es gróndj (drager) veur kroeanen en brögken inne tandjtechnieke. Deze gróndj wuuertj vervolges veurzeen van opgebakke porselien womit de tenj waere gevörmp. Zirkonium vervèngk es zoeadanig in toenummendje maot góld en anger metale;
* In laboratoriumglaaswirk, wodoor 't baeter hitsbestenjig wuuertj;
* Veur 't vervaerdige van keramische metser;
* Zirkonium(IV)oxied wirk bie 650 °C es vaste stof elektrolyt en is zoea broekbaart in maettoestèller veure concentratie van zoerstofgaas in anger gaas te maete.

## Zuuch ouch
* Zirkoon
Zirkoon

**Zirkoon** of **zirkoean** is e mineraal, namelik e zirkonium-silicaat mitte sjemische formuul ZrSiO4. 't Behuuertj toete nesosilicate.

## Zuuch ouch
* Zirkonium
Demografie

**Demografie** (Grieks: *dèmos*; "vouk" en *graphoo*; "besjrieve"; "bevölkingsbesjrieving") of **bevölkingslieër** is de weitesjap die de kwantitatieve aspèkte vanne bevölking bestudeertj, oetgeveurdj door 'nen demograaf, dae studie verrich nao de samestèlling vanne bevölking nao dinger wie laeftied, geslech, nationaliteit, etniciteit en/of beroep. 'n Dergelike studie raak sociaal weitesjappe wie geografie, sociologie, antropologie en gesjiechte, mer ouch exakte weitesjappe wie stattestiek en wiskónde.

Demografie besleitj de studie vannen ómvangk, de structuur enne spreijing vanne bevölking en wie de bevölking doren tied verangertj door gebaordje, stèrfgevalle, migratie en vereljering. De demografische analys kan oppe ganse maotsjappie of op bepaoldje gruup betrèkking höbbe die door criteria waere bepaoldj wie óngerrich, nationaliteit, godsdeens en 't behuuere toet 'n bepaoldje etniciteit.
Kramfors

**Kramfors** is 'n gemèndje in Västernorrlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 19.851 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.705,51 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11,6 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

5,31% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Kantj

**Kantj** of **kant** kan verwieze nao:
* ziejkantj, inne maetkónde;
* kantj (tekstiel);
* kantje, 'n metaalbewirkingstechniek;
* Immanuel Kant (1724-1804), 'nen Duutsje filosoof;
* Agnes Kant (1967), 'n Nederlandjse politiekerin.
Domesticatie

**Vertaming** of **domesticatie** (van 't Letien: *domus* "hoes") is 't percès womit de miens deren en plantje (door selectie en foekke) zoeadanig van eigesjappe verangertj det dees deren en plantjen ummertoe mieër-aangepas raken aan 't laeve kórtbie en in deens vanne miens.

## Criteria veur dere
E gedomesticeerdj deer vólduitj aan zès criteria:
* E gemekkelik en flexibel dieet;
* Snel opgreuje;
* Zich veurtplantjen in gevangesjap;
* 'n Aangenaam karakter höbben en neet agressief zeen taengeneuver luuj;
* Neet snel in paniek rake;
* De miens es ziene mieërderen erkènnen inne groephiërarchie.

Gezelsjapsdere höbbe biekómmendje criteria:
* Käörbaarheid;
* Gewunsj gedraag mót getraendj kónne waere;
* Aafhenkelikheid t'n opzich vanne miens;
* Miensjelike emoties kónnen aanveulen en dao-op reagere. Dit verminderdj de kans op aafstoeating aanzeenlik.
Willie Nelson

**Willie Hugh Nelson** (30 april 1933) is 'nen Amerikaanse gitarist en countryzenger.

Nelson is gebaoren in Abbott, Texas. Hae woort al inne sèstiger jaore bekèndj es leedjessjriever, mer 't toeppuntj van zien roem waas inne sevetiger jaore t'n tieje vanne zoeageneumdje outlaw-countrybewaeging.

## Discografie
### Albums

*Shotgun Willie (1973)
*Troublemaker (1973)
*Phases and Stages (1974)
*Red Headed Stranger (1975)
*Sound in Your Mind (1976)
*Wanted: The Outlaws! (1976)
*Waylon and Willie (1978)
*Stardust (1978)
*Willie and Family Live (1978)
*Honeysuckle Rose (1980)
*Somewhere Over the Rainbow (1981)
*Greatest Hits and Some That Will Be (1981)
*The Winning Hand (1982)
*Always On My Mind (1982)
*WWII (1982)
*Pancho and Lefty (1982)
*City of New Orleans (1984)
*Music From "Songwriter" (1984)
*Promised Land (1986)
*The IRS Tapes: Who'll Buy My Memories? (1992)
*Across The Borderline (1992)
*Teatro (1998)
*The Great Divide (2002)
*Crazy: The Demo Sessions (2003)
*Angels &amp; Outlaws (2004)
*Countryman (2005)


## Trivia
* Nelson is ouch bekèndj vanwaenge zien gitaar, "Trigger", die e groeat gaat inne klankkas haet.