open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1490

1489 - **1490** - 1491

## Gebäörtenisse
* 18 juni - De Slaag bie Moordrecht haet plaats, róndj de 550 Hoekse manskaerele, worónger houfman Cornelis van Treslong, laote 't laeve.
* 23 juli - Inne Slaag bie Brouwershaven wuuert jonker Frans van Brederode zwaorverlets gevangenómme. Hiemit kump diffenitief 'n inj ane Jonker Fransekrieg en ane Hoekse en Kabeljauwse twiste.
* dieëtsember - Vraej van Damme: Brögk maak 'n inj anen opstandj taenge Maximiliaan.

; sónger datum
* Begin aanlègk have van Culemborg.
* Filips II van Nassau-Weilburg duit aafstandj ten gunste van ziene kleinzoon Lodewijk I van Nassau-Weilburg.

## Gebaore
* 17 fibberwarie - Karel III van Bourbon

; datum ónbekindj
* Wijerd Jelckama
* John Taverner, kompenis

## Gesjtorve
* 6 april - Matthias Corvinus (47), keuning van Hongarieje
* 5 mei - Margaretha van Nassau-Weilburg (64), Duutsje aristocratische bookverzamelerin
* 11 augustus - Jonker Frans van Brederode (25), houfrolspeelder in de Jonker Fransekrieg tiejes de Hoekse en Kabeljauwse twiste

## Biljendje kóns

Plaetje:Giovanni Bellini - Allegoria sacra.jpg|*Allegorie van 't vagevuur* (róndj 1490) Giovanni Bellini


## Boewkóns

Plaetje:3049 - Milano - S. Maria delle Grazie - Facciata - Foto Giovanni Dall'Orto - 6-Mar-2008.jpg|*Santa Maria delle Grazie*, Milaan (1490)
Amagne

**Amagne** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groat Oaste*), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 725 inweunersj, die Aquamagniens en Aquamagniennes geneump weure. Ze ies 9,32 km2 groat. Dao woonde dus zoan 78 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't Kanton Rethel, wat waer deil oetmaak van 't gelieknameg arrondissemint. Wier liegk 't op 'n huègte van 75-100 meter.

In Amagne weurt van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. 't Dörpke ies gebouwd rondum de Saint-Martin d'Amagne kèrk, die gebouwd ies in de 13e ièw en sinds 1910 op de monumintelies van Frankriek sjteit. Sommege glaas-in-load-vènsters datere oet de 13e ièw. Wier gief 't meubels oet de 17e en 18e ièw.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Kirk van Sint-Chrisjteijn

De **Kirk van Sint-Chrisjteijn** is 'n kirkgebów ien Èèsjde, ien de Nederlands Zujt-Limburgse gemejnte Èèsjde-Mergraote. 't Kirkgebów bevingd zig aon 't plein: De Vroenhof. Aon dit plein laog al ien de 12de ieuw 'n gebówwecomplex mit 'n besjtuurscentrum en rechbank en waor 't dao ieuwelank t besjtuurlikke en 't kirkkelikke centrum van dit gedejlte van 't dak van de Maos. Óngevear 500 meter wijjer likt de Sint-Martinuskirk.

't Gebów besjteat oet 'nne mergelsjtejne toere zongder gelejjingen, oebie de toere hoeger is gebówd dan de kirk en 'n dreijbeuëkig sjieëp mit 'n koer.

De kirk is 'n rieksmonumingt gewejd aon Sint-Chrisjteijn, oftewaol Christina van Bolsena.

## Vreuger
Ien 1389 en 1393 weert Èèsjde, en wersjeinlik aog dis kirk, geplunderd en ien brand gesjtoeëke doer de troepen van Jan van Heinsberg en Hendrik van Meurs. De mergelsjtejne toere kumpt oet de 14de ieuw.

Ien 1483 weert de kirk opnuj ien brand gesjtoeëke.

Op 18 juni 1509 weerd de kirk opnuj gewejd.

Ien de periode 1508 tot en mit 1853 zow de kirk mier dan 300 jaor gefungeerd hebbe es simultaankirk, oe protesjtante en kathelieke hun eredeensjte heelde. Vanaof 1775 makte aog de Lutheranen gebruuk van dit kirkgebów en vanaof 1790 gebruukte aog de Waolse gemejnte de kirk vuur häör religieuze biejeankomsjte.

Ien de 17de ieuw weert de toeresjpits vernujd.

Ien 1851 weerde d'r iengriepende verbówwinge gedoeën, oebie de middeleeuwse kirk weert vervange doer 'n neoclassicistisch gebów. Van dis verbówwing koeëme de boetemoere mit rongdbaogvingsjters.

Ien 1896 weert de toere gerestaureerd. De toere is alleng via de kirk towgankelik. Vreuger waor dit via 'nne groete rongdbaogdoergank, ieder 'n deur mit hèlsjtejne umliesjting mit 'n ellipsbaog.
Rèjdans

'nne **Rèjdans** (aog rèj) is 'n rondedans oebie de deajlnummers eders hand vasjhilt ofwaol bie de hand vasjhilt

'n Rèj is van oersjpronk 'n koer ien 'n toneelsjtuk. De rèj gift aon 't einde van 'n akte oetlek of commentaar op wat d'r te zien is. De rej kreeg ien de laop van de tied sjteeds mier 'n eage karakter, tot 't 'n soer entr'acte weert, soms compleet mit dans, de rèjdans. 't Woerd "rej" os aog de benaoming vuur de groep zengers of dansers zelf.

## Rèj
Umdat de deajlnummers op 'n rij sjtoeën, wurd 't woerd per ongeluk aog waol ens es rijdans gesjrieëve. Dit is 'n geval van volksetymologie.

## Loor aoch uns nao
* Cramignon
Amblimont

**Amblimont** ies 'n veurmalig commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groat Oaste*), in Noordoas-Frankriek die in 2016 ies opgegange in de gemeinte Mouzon. In 2013 haw de plaatsj in de Ardenne 192 inweunersj, die Amblimontais en Amblimontaises geneump weure. Ze ies 7,4 km2 groat. Dao woonde dus zoan 26 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Carignan, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Sedan. Wier liegk 't op 'n huègte van 154-342 meter.

In Amblimont weurt van oarsjpronk 'n Champenois dialek gekald, wie in de meiste gemeintes van de Franse Ardenne. 't Dörp liegk hoag op de rechteroever van de Maas, 3,5 km te noordweste van Mouzon.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
1491

1490 - **1491** - 1492

## Gebäörtenisse
* 25 november - 't Verdraag van Granada wuuert geteikendj en ratificeerdj tösse keuning Abú 'Abd Allah Muhammad Boabdil van Granada en Ferdinand II van Aragón en Isabella I van Castilië. 't Verdraag druueg de soevereiniteit van 't Moors keuninkrik Granada (veur vief ieëve trögk gestich) euver aan 't keuningspaar van Spaanje. Det garandeert 'n aantal rechte aan de More, daomit religieus tolerantie en ieërlike behanjeling in ruul veure ónveurwaerdelike euvergaaf.
* 6 dieëtsember - Keuning Karel VIII van Frankriek trouwtj mit hertogin Anna van Bretagne, womit dit hertogdóm aan de Franse kroean wuuert verbónje.

; sónger datum
* Sint-Maartensdijk (Nederlandj) verkrieg stadsrechte.
* De relieke van Sint-Antonius waere euvergebrach nao Frankriek.
* Paus Sixtus IV erkèntj 't Hèllig Hoes van Maria es baevaartsaord.

## Gebaore
* Ignatius van Loyola, Spaanse priester (houfoprichter Jezuïete) (gestórve 1556)
* 28 juni - Hinrik VIII, keuning van Ingelandj en Ierlandj (gestórve 1547)
* 11 november - Martin Bucer, Duutsjen theoloog (gestórve 1551)

## Gesjtorve
* 7 augustus - Jacobus Barbireau (36), Nederlandjse polyfonist=

## Boewkóns

Plaetje:Drummond castle edit.jpg|*Kestieël Drummond* Sjotlandj (1491)
Anchamps

**Anchamps** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groate Oaste*), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 217 inweunersj. Ze ies 2,26 km2 groat. Dao woonde dus zoan 96 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Revin, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 127-345 meter.

In 't dörp aan de Maas weurt d'r van oarsjpronk 'n euvergangsdialek gekald van Champenois (de dominante sjtreektaal in de Franse Ardenne) en 't Waals (de dominante sjtreektaal in de Belzje Ardenne). De oarsjpronk van Anchamps is duuster, mer me weit waal dat 't hie al luuj goof in de 14e ièw. Zoa wit me dat al saer 1331 luuj van adel ginge wone in Anchamps.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Angecourt

**Angecourt** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groate Oaste*), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 392 inweunersj. Ze ies 3,73 km2 groat. Dao woonde dus zoan 105 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Vouziers, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Sedan. Wier liegk 't op 'n huègte van 161-307 meter.

In Aiglemont weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. De Sjlaag um Sedan (12 tot 15 mei 1940) tusje Nazi-Duutsjland en Frankriek vong gedeiltelek plaats in Angecourt. De Sjlaag waor de ièrsjte succesvolle aanval van de Nazis te zuuje van de Franse Maas. Nao de Duutsje euverwinning, marsjeerde de Nazis wier riechting Paries.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Diogenes Laërtius

**Diogenes Laërtius**, **Diogenes Laertios** of **Diogène Laërce** (Grieks: Διογένης Λαέρτιος, *Diogénēs Laértios*; 3e iew) waor 'ne biograof en historicus vaan Griekse filosofe.

't Gief gein dudelekheid euver zie leve, mer zie book *Φιλοσόφων βίων καὶ δογμάτων συναγωγή* (Nederlands: *Leven en leer van beroemde filosofen*, Frans: *Vies, doctrines et sentences des philosophes illustres* of *Vies des philosophes*, Ingels: *Lives and Opinions of Eminent Philosophers*, Latien: *Vitae Philosophorum*) weurt gezien es ein vaan de belaangriekste bronne veur 't verstaon vaan Aajdgriekse filosofie. Zien reputatie is controversieel bij allewijle historici umtot heer dèks informatie vaan zien bronne herhaold zoonder die kritisch te analysere. Heer focus ouh dèks op triviaole en oonbelaangrieke details wijl heer versjèllende belaangrieke details vaan de filosofische lier negeert. Soms maak heer ouch dudelek foute door ierdere en latere filosofische ideeë dooreint te goeie. Evels weurt 't book vaan Diogenes Laërtius gezien es, integestèlle tot de meiste Aajdgriekse secundaire bronne, 'n belaangrieke historische bron boe-in neet weurt gepoog um 'n nuie interpretatie te presentiere vaan de filosofie mer 't buut centraol steit um de versjèllende Aajdgriekse filosofe in de riechtege historische konteks te plaotse. Aongezien väöl vaan de bronne die heer bespreek zien verlore, is zien wèrk oetverkore tot de belaangriekste nog bestaonde secundaire bron roontelum de historie vaan de Griekse filosofie.

Me geit d'r vaan oet tot Diogenes Laërtius gebore is in de 3e iew um de volgende reijes. Laërtius mot geleef höbbe nao filosoof en fysicus Sextus Empiricus (roontelum 200), boe Diogenes Laërtius nao verwijs in de verleie tied. Heer mot evels veur d'n dinker Sopatros vaan Apamea (4e iew) höbbe geleef, aongezien Sopatros zjus Diogenes Laërtius in de verleie tied citeert in zien eige wèrk. Wel dicteert Diogenes Laërtius zien wèrk aon 'n naomloeze vrouw die heer 'ne "enthousiaste Platonis" nömp. Dit hilt in tot heer woersjijnlek leefde in d'n ierste haaf vaan de daarde iew, de tied tot Alexander Severus (222-235) en zien opvolgers euver 't Roemeins Riek hierste. Severus en zien opvolgers stoonde bekind veur hun radicaal vrouw-vrunteleke hawwing naotot vrowlui 't Roemeins senaot touw mochte treije.

## Rifferenties
* Ingelstaolege Wikipedia es veurnaomeleke bron
Historicus

'nen **Historicus** (pluraol: *historici*) is 'ne weitesjapper dee ziech (veurnaomelek) bezeg hilt mèt de academische specialisatie vaan historie.

## Zuug ouch
* Lies van historici
1493

1492 - **1493** - 1494

## Gebäörtenisse
*6 jannewarie - De kapiteins Christopher Columbus en Martin Alonso Pinzón treffen einanger toevellig Monte Christo, Hispaniola.
*15 mieërt - Christoffel Columbus geit trögk nao de haven van Palos de la Frontera nao zien óntdèkking van Amerika.
* Columbus duit in Madrid verslaag van zien reis.
*12 juli - De Kroniek van Neurenberg, ouch waal bekindj es *Schedelsche Weltchronik* (De Werreldkroniek van Schedel) wuuert oetgebrach in Neurenberg es 'nen incunabel. Väöl kaarten in deze kroniek tuine veuren ieëste inne gesjiechte ganse stej en lenjer.
*19 augustus - In Linz störf keizer Frederik III. Ziene zoon en sieër 1486 Roeamse keuning wuuert noe de facto keizer Maximiliaan I.
* 24 september - Christoffel Columbus vertrèk vanoet Cadiz veuren twieëdjen óngerzeukstrèk nao Amerika.
*14 november - Puerto Rico wuuert óntdèk door Columbus.

## Gebaore
* 6 jannewarie - Olaus Petri, Zweedse kirkhervörmer en humanis
* 15 mieërt - Anne van Montmorency (1493-1567), Franse veldjhieër en staotsman
* 5 mei - Alessandro Pasqualini, Italiaansen arsjitek
* 31 dieëtsember - Eleonora Ippolita Gonzaga, prinses van Mantua

; datum ónbekindj
* Nicolaes Cleynaerts, Vlaamsen humanis
* Bartolomeo Bandinelli, Florentiense beeldjhawwwer en sjilder

## Gesjtorve
* 19 augustus - Frederik III (77), keizer van 't Heilig Roeams Riek

; datum ónbekindj
* Maria van Orléans, dochter van Karel van Orléans en van Maria van Kleef

## Boewkóns

Plaetje:Gasthuiskerk Middelburg.jpg|*Gasthuiskerk*, Middelburg (1493)
1494

1493 - **1494** - 1495

## Gebäörtenisse
* 16 mieërt - Maximiliaan I van Habsburg, keizer van 't Heilig Roeams Riek trouwtj mit Bianca Maria Sforza.
* 7 juni - Verdraag van Tordesillas wobie de Spanjoeale en de Portugeze de Nuje Werreld opdeile.
* 22 juli - Filips de Sjoeane wuuert mieëderjäörig en wuuert landjhieër van de Lieëg Lenj. Hae duit ziene Bliejen Intraej in Mechelen.
* 22 oktoeaber - Ludovico Sforza, dae al veur jaore de mach oetuub in Milaan, wuuert bie 't sterve van ziene naef d'n hertog van Milaan.
* 31 dieëtsember - Franse troepen bezètte Roeame.

; sónger datum
* Karel VIII van Frankriek trek in zienen opmars nao Napels door Toscane. Piero II de Medici, dae de Fransen doortrèk haet mótte verlieëne, wuuert door de börgers van Florence aafgezatj en verjaag.
* De Azteke ónger Ahuitzotl óngerwirpe de Mixteke.
* d'n Ieëste Italiaanse Krieg (1494-1498) brèk oet.
* Catharina van Navarra, keuningin van Navarra trouwtj mit Jan van Albret.

## Gebaore
* 24 mieërt - Georgius Agricola, Duutsje weitesjapper (gestórve 1555)
* 11 september - Elisabeth van Brunswijk-Lüneburg (1494-1572), prinses van Brunswiek-Lüneburg
* 12 september - Frans I van Frankriek, keuning van Frankriek (1515-1547)
* 5 november - Hans Sachs, Duutsjen dichter en tenieëlsjriever
* 6 november - Kanuni Süleyman I, tieëndje sultan van 't Osmaans Rek
* Lucas van Leyden, Naord-Nederlandjse sjilder, tiekenieër, kopergraväör, etser en maeker van houtsneje
* Jorden van Foreest (1494-1559), bórgemeister, sjaepe, thesauriër en vroodsjap van Alkmaar, baljuw van Bergen en lieënman van Hollandj

## Gesjtorve
* 11 jannewarie - Domenico Ghirlandaio, Italiaanse kónssjilder
* 28 jannewarie - Ferdinand I van Napels (70), vanaaf 1458 de keuning van Napels
* 31 jannewarie - Bonifatius III van Monferrato, vanaaf 1483 de markgraaf van Monferrato
* mieërt - Lambert van Monaco, hieër van Monaco vanaaf 1458
* 29 september - Angelo Poliziano (40), Italiaansen dichter en humanis
* 17 november - Giovanni Pico della Mirandola (30), Italiaansen humanis
* Seongjong van Joseon, neugendje keuning van de Koreaanse Joseondynastie
* Wladislaus van Zator, vanaaf 1465 d'n hertog van Zator

## Boewkóns

Plaetje:Geerteskerk 1.jpg|*Tore Geerteskerk*, Kloetinge (1494)
Plaetje:View of the main entrance of tomb - Tomb of Bibi Jawindi.jpg|Tombe van Bibi Jawindi
1495

1494 - **1495** - 1496

## Gebäörtenisse
* fibberwarie - De Franse keuning Karel VIII bezèt 't keuninkriek Napels.
* 7 juli - 'n Coalitie van keizer, paus en Spaanje versleit in de Slaag bie Fornovo de Franse troepe in Italië.
* 7 augustus - Deventer en Kampen waere op de Rieksdaag in Worms door keizer Maximiliaan I toet rieksstej beneump.
* 31 oktoeaber - De Rieksdaag besluutj toet 'n Riekshervörming veur 't Heilig Roeams Riek biejein te haje. Dao kómme kreitse en e Riekskamergerich wuuert opgerich.

; sónger datum
* Som Phu volg zie vader Lasenthai op es de veertieëndje keuning van Lan Xang.

## Gebaore
* 8 mieërt - Johannes de Deo, kloeasterling, ordestichter en mysticus (gestórve 1550)
* 1 augustus - Jan van Scorel, Nederlandjse kónssjilder (gestórve 1562)
* 17 november - Johan III van Nassau-Beilstein, graof van Nassau-Beilstein (gestórve 1561)
* *oonbekind* - Nicolas Gombert, Vlaomse kompenis

## Gesjtorve
* 5 dieëtsember - Bartolomeus Fanti (±85), Italiaanse geiselike

## Biljendje kóns

Plaetje:AMR - Hofer-Kapelle 1 Madonna.jpg|*Madonna auf der Mondsichel*, Augustinermuseum, Rattenberg (1495)


## Boewkóns

Plaetje:Schwabach Stadtkirche.JPG|*St. Johanneskirk*, Hannover (1495)
Sjtaosie Èèsjde

De **sjtaosie van Èèsjde** is de ejnigsjte sjpoeërweagsjtaosie van Èèsjde. De sjtaosie weert geoeëpend op 24 november 1861. Tusse 10 december 2006 en 11 december 2011 waor de sjtaosie gesloeëte, umdat de intercity tusse Mesjtreech en Brussel d'r neet mie kos sjtoppe. De sjtaosie van Èèsjde is de miesj zujdelikst geleage sjtaosie van Nederland.

'n Belemmering bie de exploitaosie vanoet de Nederlandse richting is 't feit dat de sjtaosie sinds 't elektrisch wurre ien 1985 op 't Belsje nit is aongesjloeëte. Tusse de Sjtaosie van Mesjtreech Randwyck en de Sjtaosie van Èèsjde likt de sjpanningssjluis mit de uevergank van 1500 Volt (Nederland) nao 3000 volt (Belsj)  gelieksjtroom ter hoegte van de Karosseer. De sjtaosie is neet te bereiken mit 't Nederlandse elektrische materiaol dat mèr gesjikt is vuur 'n sjpanning van 1500 volt.

Op de sjtaosie zien OV-chipkaortleazers van de NS geplaotst vuur de Nederlandse rejzigers. Dit umdat NS aon NMBS opdracht heat gegeave tot 't bedeene van de sjtaosie van Èèsjde. Voor 't ien- en oetchecken wurre de NS en de NMBS als eane verveurder wurd besjowt.

## Treinverbindinge
Vanaof de deensjreageling van 2015 wurd Èèsjde aongedoeën doer de intercity Mesjtreech - Lúk-Guillemins - Tóngere - Hasselt, die ueveral sjtopt. De trein veurt tusse Mesjtreech en Hasselt 'nne umweag.
1496

1495 - **1496** - 1497

## Gebäörtenisse
* 24 fibberwarie - Mit de Ingelse sluutj Filips de Sjoeanen 't Magnus Intercursus, 'n hanjelsverdraag det Ingelandj toesteit vrie aan lakenhanjel te doon in de Nederlandj (mit oetzunjering van Vlaandere).
* 5 mieërt - De Genuees Giovanni Caboto, of John Cabot wie d'r geneump wuuert innen Ingelskallendj werreld, begintj 'n óntdèkkingsreis. Ieës haw d'r det geperbeerd bie 't Spaans en 't Portugees hof, meh die zoge dao nieks in. In Ingelandj wètj t'r de keuning Hinrik VII zowied te kriege det t'r toestumming guuef. Cabot vertrèk mit achtieën bemanningsleje. Oetèntjelik wètj t'r 't doel, Japan of Sjina, neet te bereike, al mèntj t'r det waal te höbbe gedaon.
* 4 augustus - De Spaanse goevernäör van Hispaniola stich de houfstad Santo Domingo, verneump nao d'n hèlge Dominicus de Guzman mit ziene fieësdaag 4 augustus.
* 8 september - In de bej van Rammekens geit de Spaanse prinses Johanna van Castilië aan landj, óngerwaeges nao ziene Boergondische broedegóm.
* 20 oktoeaber - d'n Trouw van Filips de Sjoeanen en Johanna in Lier.
* 21 november - In Leipzig trouwtj Joris mit de baard mit Barbara, dochter van keuning Casimir IV van Pole.
* dieëtsember - Nao Spaanje vaerdig ouch Portugal 'n verdrievingsedik oet. Juudde mótte vertrèkken of zich bekieëre toet 't christendóm. Dit edik waas 'n veurwaerd veure trouw van koning Emanuel I en de Spaanse prinses Isabella van Portugal.

; sónger datum
* Veur zienen aafvaart nao Spaanje beneump Filips Ingelbrech II van Breda, graof van Nassau, toet stadhajer vanne Nederlenj.
* De Filippusgölje van Filips de Sjoeane kump in ómloup inne Nederlenj.
* In Leipzig: De *Germania* van Enea Silvio Piccolomini worin d'r oet Romeinse brón sjrief euver de aaj Germane. Veural 't relaas van 't verluus van Varus in 't Teutoburgerwaad (9) maak in Duutsje lenjer groeaten indrök.

## Gebaore
; datum ónbekindj
* Gustaaf I van Zwede, keuning van Zwede

## Gesjtorve
; datum ónbekindj
* David van Bourgondië, buusjop van Utrech

## Boewkóns

Plaetje:Solihull Manor house 01.jpg|*Solihull Manor House*, Ingelandj (róndj 1496)
1497

1496 - **1497** - 1498

## Gebäörtenisse
* 17 fibberwarie - Op Vastelaovendj óntstaeke d'n dominicaner mónnik Savonarola en zien aanhengers op 't Piazza della Signoria in Florence e zoea-geneump 'Vruivuur van Iedelheje' worop alderhenj aan zunjige luxeartikele en immoreel beuk waere verbrandj.
* 17 juni - Slaag van Deptford Bridge, inj van d'n opstand van Cornwall.
* 24 juni - De Genuees Giovanni Caboto óntdèk, in Ingelse deens en 'ne naordelike doorvaartwaeg gezeuke, Newfoundland. Hae duit ouch wersjienlik Labrador en Cape Bretoneiland aan.
* Cabot kump trögk in Bristol en wuuert door zien sponsore toet heldj verhöffe. Keuning Hinrik ieërt 'm mit 10 póndj en e pensjoen van 20 póndj de jaor en guuef 'm toestumming veur 'n nuuj reis. Cabot geit haer mit vief sjeper, meh nieks wuuert mieë van 'm vernómme.
* 4 oktoeaber - Door 't sterve vanne jónge Johan van Aragón wuuert zie zöster Johanna irfgenaam van de Spaanse lenjer, en óntsteit 'n personeel unie tösse Spaanje en de Nederlenj.

; sónger datum
* In Cornwall kómme de mienwirkers in de tinmiene in opstandj taenge de belastinge veur de krieg van Ingelandj taenge Sjotlanjd.
* De Nederlandjse plaats Hardenberg burtj veuren ieëste bao gans aaf.

## Gebaore
; datum ónbekindj
* Johann Wild, Duutsje praeker (gestórve 1554)

## Gesjtorve
* 6 fibberwarie - Johannes Ockeghem (ca. 87), kómpenis oete Zujelike Nederlenj
* 27 juni - Thomas Flamank, zjuris, leider van d'n opstandj van Cornwall (executeerd)
* 4 oktoeaber - Johan van Aragón (19), Spaanse prins

; datum ónbekindj
* Pomponius Laetus (72)

## Boewkóns

Plaetje:Hurden - Kapelle zu Ehren der heiligsten Dreieinigkeit IMG 3844 ShiftN.jpg|*Kepèl Hurden*, Zwitserlandj (1497)
Plaetje:Bergen op Zoom - getijdenmolen.jpg|*[[Getiejemeule Bergen op Zoom]]* (1497)
1498

1497 - **1498** - 1499

## Gebäörtenisse
* 7 mieërt - De aartsbuusjop van Kölle, Herman van Hessen, wuuert mit de steun van keizer Maximiliaan I en paus Alexander VI toet buusjop van Paderborn verkaoze. 
* mieërt - 'n Sjieringse aafvaerdiging trèk nao Medemblik, wo zie Albrecht van Sakse verzeuken 't bestuur van Frieslandj euver te numme, waat t'r ouch duit.
* 7 april - De jónge keuning Karel VIII van Frankriek störf ónverhöds sónger kinjer en wuuert opgevolg door 'ne wieje naef Lodewiek van Orléans.
* 8 april - In 't republiek Florence bestörmp 'n klóch luuj 't convent van San Marco, wovanoet de geëxcommuniceerde mónnik Savonarola de stad bestuurt. Nao 'ne korte stried, wobie e deil van zien aanhengers doeadgmeaak waere, guuef Savonarola zich euver, same mit zien twieë nej mitwirkers Fra Domenico da Pescia en Fra Silvestro.
* april - Bie 't Verdrag van Sneek erkènne de Schieringers Albrecht van Sakse es d'n "hieër van Westergo in Frieslandj". Veurwaerd is waal det t'r names 't Riek beneump zal waere toet stadhajer.
* 20 mei - d'n Óntdèkkingsreizendje Vasco da Gama oet Portugal, dae róndj Afrika nao India is gevare, landj kort baove Calicut.
* 23 mei - Savonarola wuuert opgehangen en verbrandj.
* 20 juli - Keizer Maximiliaan beneump Albrecht van Sakse toet "irfelik gubernator en potestaat names de Roeamse keuning van 't Heilig Roeams Riek" euver de gebiede Oostergo, Westergo, Zevenwouden, Stellingwerven, de Ommelanden, Dithmarschen en Noord-Frieslandj 
* 1 augustus - Christoffel Columbus óntdèk bie de munjing van de rivier de Orinoco 't vastelandj van Zuud-Amerika.
* 5 augustus - 't Verdraag van Marcoussis maak 'n inj aan d'n Ieësten Italiaanse Krieg. Frankriek en Spaanje verdeile 't keuninkrijk Napels.
* 26 augustus - Kardinaal Jean Bilhères de Lagraulas van Viviers guuef Michelangelo opdrach veur de Pieta in de Sint-Pieter.
* 23 oktoeaber - 't Belag van Lieëvarde injig nao neuge waeke door innaam van de stad door 't leger van Albrecht van Sakse.

## Gebaore
* 15 november - Eleonora van Habsburg, keuningin van Portugal en keuningin van Frankriek (gestórve 1558)

## Gesjtorve
* 23 mei - Girolamo Savonarola (45), op de brandjstapel terechgestèldj
* 23 augustus - Isabella van Portugal (27)

## Biljendje kóns

Plaetje:Durer Revelation Four Riders.jpg|*[[De veer ruters van de Apocalyps]]* (1498) Albrecht Dürer


## Boewkóns

Plaetje:Jesi, Palazzo della Signoria.JPG|*Palazzo della Signoria*, Jesi, Italië (1498)
Tarot

D'n **Tarot** (oetgesproke wie *tárot* of wie *taró*, umtot 't vaan 't Frans kump; origineel Italiaans: **tarocchi**; soms **tarock**) is e kaartspeul vaan 78 keertsjes, wat vaanaof 't midde vaan d'n 15e iew in versjillende deile vaan Europa weurt gespäöld. D'n oerspronkeleken tarot kump oet Zuud-Europa, woersjijnlek of oet de allewiele Zuid-Franse Provence-Alpes-Côte d'Azur of oet 't aongrenzende allewijle Noord-Italië.  't Gief in d'n tarot veer categorieë die euvereinkomme mèt de veer kleure vaan 't modern Europees kaartespeul wat op zien beurt besteit oet 52 keertsjes. In 't modern kaartspeul oontbreke evels de Groet Arcana. Wel kump in sommege kaartspeule de Joker veur, dee welliech door de laop vaan d'n tied de groeten arcanus De Zot (Nederlands: de Zot of de Dwaas, Duits: der Narr, Frans: le Mat, Ingels: the Fool) heet vervaange. Evels is 'r neet sömpelweeg 'n variant dao-op. In de 19e iew woort de Joker geïntroduceerd en heet heer veur e tiedsje zij aon zij mèt de Zot bestande.

## De Groet Arcana
0. De Zot, de Nar of d'n Dölle

I. De Magiër of Bateleur

II. De Hoegepreesteres of de Papesse

III. De Keizerin, de Hierseres of de Imperatrice

IV. De Keizer, d'n Hierser of d'n Emperäör

V. De Paus, d'n Hoegepriester of d'n Hiërofant

VI. De Verleefde of de Geleefde

VII. De Wagel, de Zegewagel, de Chariot of de Kaar

VIII. De Zjustitie of de Gerechtegheid

IX. D'n Eremiet of de Kluizeneer

X. 't Raad vaan Fortuin of 't Raad

XI. De Force of de Krach

XII. De Gehaange of d'n Opgehaange

XIII. D'n Doed (ouch soms de naomloeze kaart geneump)

XIV. De Gemaotegheid of de Tempérance

XV. D'n Duvel

XVI. D'n Tore

XVII. De Staar

XVIII. De Maon

XIX. De Zon

XX. 't Oordeil of de Rechbaank

XXI. De Wereld

## Rifferenties
1499

1498 - **1499** - 1500

## Gebäörtenisse
* 8 jannewarie - De keuningin-widvrouw van Frankriek, Anna van Bretagne, trouwtj mit de nuje vórs Lodewiek XII, dae ieëre zien gemalin Johanna van Frankriek haw verstoeate.
* 22 fibberwarie - In opdrach van de nuje Friese stadhouder Albrecht van Sakse wuuert begós mit de boew van de Blokhuispoort in Lieëvarde, e verdaejigingswerk en 'n dwangbörch.
* 26 mei - Hinrik IV van Nassau-Beilstein wuuert opgevolg door ziene zoon Johan II.
* 8 juli - 't Belègk van Rhenen haet plaats ónger leijing van Jan II van Kleef.
* 25 juli - Hertog Albrecht beneump veur Frieslandj 'ne Raod van èlf luuj oet riddersjap en geiselikheid, mit 'ne kanseleer es veurzitter. E deil van de Raod verzörg 't bestuur, 't angert de rechspraok.
* 26 juli - De Spanjole gaon veuren ieëste aan landj op Curaçao, det nag wuuert bewóndj dore Arowakke.
* 18 september - Vasco da Gama kump trögk in Lissabon van zien reis nao Veur-Indië.
* 22 september - De lèste krieg tösse de Habsburgers en 't Zwitsers Eidgenoeatsjap löp slech aaf veur keizer Maximiliaan I. Bie de Vraeje van Bazel mót t'r de Zwitsers bao ganse ónaafhenkelikheid toestaon.
* Mit 'ne Fransen inval in Milaan begintj d'n Twieëdjen Italiaanse Krieg.
* 8 dieëtsember - De kanseleer van Castilië, kardinaal Francisco Jiménez de Cisneros, duip ónger drang en mesjiens dwang zoea driedoezjend moslims. 'n Wichtige moskee wuuert 'n kirk en islamitische beuk waere verbrandj.

; sónger datum
* Amerigo Vespucci en Alonso de Ojeda (ouch bekindj es Alonso de Hogeda) vare van Europa nao Zuud-Amerika en bereike de munjing van de reveer de Amazone.
* Hiëronymus Lauweryn lieëtj de 522 hektaar groeate Sint-Christoffelpolder aanlègke te zuje van Watervliet.

## Gebaore
* 6 jannewarie - Johannes van Ávila, Spaanse jezuïet, praeker en hèlge (gestórve in 1569)
* 21 fibberwarie - Edmund Tudor, zoon van Hinrik VII van Ingelandj en van Elizabeth van York, hertog van Somerset (gestórve 1500)
* 31 mieërt - paus Pius IV (gestórve 1565)
* 3 september - Diane de Poitiers, graovin van Saint-Vallier (gestórve 1566)

; datum ónbekindj
* Adrianus Petit Coclico, Nederlandjse meziektheoreticus, zenger en kómpenis (gestórve 1562 of 1563)

## Gesjtorve
* 26 mei - Hendrik IV van Nassau-Beilstein (~50), graof van Nassau-Beilstein
* 23 november - Perkin Warbeck, valse troeanhajer (opgehange)

## Biljendje kóns

Plaetje:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg|*[[Pietà van Michelangelo|Pietà]]* (1499)Michelangelo Buonarroti,Sint-Pietersbasiliek, Vaticaanstad
Plaetje:Dürer Oswolt Krel.jpg|*Oswolt Krel* (1499)Albrecht Dürer,Alte Pinakothek,München


## Boewkóns

Plaetje:RM29841 Sommelsdijk - Marktveld (hardstenen portaal).jpg|*NH kirk*, Sommelsdijk (1499)
1501

1500 - **1501** - 1502

## Gebäörtenisse
* 15 mei - In Veneesje drök Ottaviano Petrucci 't ieëste meziekbeuk.
* 4 oktoeaber - De reveer São Francisco wuuert óntdèk door de Florentiensen óntdèkkingsreizendje Amerigo Vespucci, dae 'm verneump nao Franciscus van Assisi, waem ziene fieësdaag op 4 oktoeaber vèltj.
* 13 oktoeaber - Bie 't Verdraag van Trente erkèntj keizer Maximiliaan I de Franse vereuveringe in Naord-Italië.
* 1 november - Amerigo Vespucci óntdèk de Alderhèlgebej en nump 'n veur de keuning van Portugal in bezit.
* 4 november - d'n Hertog van Bourgondië Filips de Sjoeane en zien gemalin vertrèkke nao Spaanje. In de 17 Nederlenj zal Engelbrecht II van Nassau es landjvoog 't bestuur waornumme.
* 14 november - d'n Ingelsen troeanopvolger Arthur Tudor trouwt mit de Spaanse prinses Catharina van Aragon.

; sónger datum
* In Istanboel wuuert de Bayezid-moskee geboewdj in opdrach van sultan Bayezid II.
* In Tours maak Michel Colombe 't graaf van keuning Frans I van Frankriek en Margriet van Foix aaf.
* Shah Ismail van Iran vèltj Azerbeidzjan in en nump Tabriz in. Hiemit stif t'r de Safavidedynastie van Iran. De shia wuuert staotsgodsdeens.
* Alexander Jagielloon wuuert de keuning van Pole.
* Bie 't edik van Lyon wuuert 't Parlement van Aix ingestèldj.
* Frankriek en Spaanje verdeile 't keuninkriek Napels.
* Bazel en Schaffhausen sloete zich aan bie 't Zwitsers Eidgenoeatsjap.
* De Spaanse vórste keure 't sjikke van e deil zwarte slave good die nag oet de Moorsen tied in Spaanje dao nao de Nuje Werreld. Dit is 't begin vanne slavernie mit negers in Amerika.

## Gebaore
* 6 mei - Paus Marcellus II (gestórve 1555)
* 18 juli - Isabella van Habsburg, keuningin van Daenemarke en Noorwaeg (1514-1523) en van Zwede ónger de Kalmarunie (1520-1521) (gestórve 1526)
* 24 september - Girolamo Cardano, Italiaansen dokter en hoeaglieërer (gestórve 1576)

## Gesjtorve
* 1 fibberwarie - Sigismund van Beieren (64), hertog van Beiere-München
* 17 juni - Jan I Albrecht van Pole (41), keuning van Pole
* 20 september - Agostino Barbarigo (?), doge van Veneesje

## Boewkóns

Plaetje:SchlosskircheBraunfelsPark.jpg|*Kestieëlkirk Braunfels*, Duutsjlandj (1501)
Joy Blijdenstein

**Joy Blijdenstein** (Heële, d'r 20e november 2003) is 'ne Limburgse zenger. Zien repetoir besjteet oet vasteloavesleedjes, mer óch oet Ingelsjtalige meziek en Hollandsche meziek. Heë begós mit 't make van meziek in d'r jannewaar van 2017. In 2019 wis e tot de finaal te kómme van 't Parksjtad Leedjes Konkoer mit d'r nómmer "'t Is weer vastelaovendtied". Detzelfde deeg e óch in 2020 mit 't leedje "Tjakkalaka boem boem boem!". In 2021 is heë gevroagd um zich aan te sjleete bie de band “TON!GHT” opgericht durch Colin Falize. Dees formatie sjteet sinds 2023 op 't podium. Sinds 2022 treed heë op in 't Hollendsjtallige circuit. In 2026 bereekde hae de finale va 't LVK mit 't nummer Het sjtopleech van de vasteloavend  

## Singles
* JCV Pannesjop
* Ich houd van maedsjes
* 't Ies weer vasteloavendstied
* 't Lalala leedsje
* Tjakkalaka boem boem boem!
* Zegk mich noe
* 'T Ritme Van Dees Melodie
* NOE!
* Het Sjtopleech Van De Vasteloavend

## Brón
* Streektaalmuziek in Limburg - Joy Blijdenstein
1502

1501 - **1502** - 1503

## Gebäörtenisse
* 1 jannewarie - De Portugesen óntdèkkingsreizendje Gaspar de Lemos óntdèk de Bej van Guanabara. Hae zuutj die aan veur 'n reveermunjing en neump 'm doren datum "Jannewariereveer", Rio de Janeiro.
* 26 mei - E leger in deens van Karel van Gelder belegertj de stad Huissen, die op det moment in henj is van 't hertogdóm Kleef. 't Begin van 't belègk en óntzit van Huissen.
* 15 juni - Op ziene veerdjen ótndèkkingstrèk óntdèk Columbus 't eilandj Martinique.
* 1 juli - Bie 'nen orkaan langs de kus van Santo Domingo gaon 20 sjeper mit häör bemanninge verlaore.

; sónger datum
* Nao zien óntdèkkingsreis van 1499 veurt Amerigo Vespucci veuren twieëdje kieër nao 't wèste en kump toet de conclusie det Zuud-Amerika gei deil is van India; hae neump 't *Mundus Novus* "de Nuje Werreld".
* In Roeame boewtj Bramante de Tempietto van de S. Pietro in Montorio.
* Keurvórs Frederik III van Sakse stich de universiteit van Wittenberg.
* Begin van de Gelderse Oorloge.
* Óntstaon van de modern Iraanse monarchie.
* Motecuhzoma II wuuert hueyi tlahtoani (leider) van de Azteke.
* Trouw van Alfonso I d'Este mit Lucrezia Borgia.
* De more kómmen in opstandj in Las Alpujarras. Ze waere verslagen en bekieërd toet 't christendóm of verdreve.

## Gebaore
* 1 jannewarie - Paus Gregorius XIII, dae in 1582 de gregoriaanse kalender zal introducere (gestórve 1585)
* 2 fibberwarie - Damião de Góis, Portugesen diplomaat, kónsverzamelieër en humanistische sjriever (gestórve 1574)
* 6 juni - Johan III van Portugal, keuning van Portugal (gestórve 1557)
* 14 augustus - Pieter Coecke van Aelst, Vlaamse kónstenieër (gestórve 1550)

; ónbekindj
* Cuauhtemoc, de lèsten Azteekse leider (hueyi tlahtoani) (gestórve 1525)
* Heinrich Aldegrever, Duutsje kónssjilder, graveur en goldjsmeed
* Antonius Maria Zaccaria, aafkumstig oet 'n veurnaam Italiaanse femielje (gestórve 1539)

## Gesjtorve
* 2 april - Arthur Tudor (15), Prins van Wales

## Boewkóns

Plaetje:BergedorfStPeterUndPauli01.jpg|*St. Peter und Pauli*, Hamburg (1502)
Plaetje:Heerlen Oliemolen.jpg|*[[Aoljemeule (Haerle)]]* (1502)
Sjel Savelkoul

**Michel (Chel) Hubertus Franciscus Savelkoul**, ouch gesjreven es **Sjel Savelkoul** en **Chel Savelkoul** (9 augustus, 1924 - Beeg, 2003) waas de lokalen troebadoer van zie dörp, Beeg. Hae haet tieëntal leedjes gesjreve, mer ouch maakdje d'r gedichte, veural euver zien heimdörp.

Same mit Jo Erens, Sjef Diederen, Frits Rademacher en Harry Bordon wuuert t'r geraekendj toette groeate vief Limbörgse troebadoers (vanaaf de jaore fieftig).

Hae stórf in 2003 op 78-jäörige laeftied.

## Laevesloup
In 't gezin van Sjel Savelkoup speeldje tenieël en meziek 'n centraal rol. Zoea waerde d'r es veerjäörige jóng mitgenómme nao de repetiesjes van ziene pap. Hae begós al oppe lieëgere sjoeal mit 't sjrieve van tekste. Wie d'r zeventieën waas waas t'r verbónjen aan 't Racket-Cabaret van Toon Hermans.

In 1946 richdje d'r zien eige cabaretgezelsjap *Peepe Boos* op. Later trooj d'r op in 't duo *Chel en Graat*. In Beeg waas t'r van 1954 toet en mit 1992 aktief es artistieke leider van 't Theater Komiek, det revues in Beeg organiseerdje.

Inne jaore fieftig begós t'r op te traejen es troebadoer; hae neumdje zichzelf *De Limburgse Jonge*.

Savelkoul óntvóng in 1958 de Kanunnik-Coenen-Pries.

## Bekindje leedjes
* Huer Ich De Maas Weer Roesje 
* Ja, dát is Beeg
* Meuderke
* Mezeik Doe Parel Aan De Maas 

## Discografie
LP's van Chel Savelkoul:
* "Zéngentaere langs de Maas mit Chel Savelkoul"
* "Limburgs glorie" (Dureco ELF 7514)
* "Limburgs glorie" (Dureco GIP 33.006, 1979)
* "Lente in Limburg" (Dureco GIP 33.005, 1979)
* "Limburg allein" (Dureco GIP 33.008, 1979)
* "Een groot uur... Limburg" (dubbel LP, Dureco 2CQ017/2CQ018) 

CD:
* "Blie zeen" (PS Stemra 9701, 1997) 

CD's same mit anger luuj:
* "Troubadour 2" (Marlstone CDL 9311, 1993)
* "Limburg's glorie" (Dureco 11 689626, 200?)
* "Ha! Tjieng! Boem! (Marlstone CDL 2428, 2004) 

PUBLICATIE:
* " 't Laog väör 't oprape" (Zitterd, 1995)

## Brón
* Streektaalmuziek in Limburg - Chel Savelkoul
Kemunie

De **kemunie**, ouch wel **Heilege kemunie**, **eucharistie** of **aovendmaal** geneump, is e sacremint wat in de mieste christeleke kèrke in einen of aandere vörm veurkump. Kern vaan 't ritueel is tot 't Lèste Aovendmaal weurt naogespäöld: de veurgenger deilt broed en wien oet aon de geluivege.

In 't roems-katholicisme en de diverse vörm vaan oesterse orthodoxie steit de kemunie centraol. 't Is e verpliech oonderdeil vaan eder mès; eint vaan de wienege ouch wat zoonder oetzundering in eder mès veurkump. Kathelieke geluive tot de mèswien en de hostie, vaanaof 't memint tot de preester ze consacreert, reëel 't blood en 't lief vaan Zjezeke zien (de transsubstantiatielier). Dit gief de kemunie 'n oetgesproke mystiek karakter. De kemunie is ein vaan de drei initiatiesacreminte, neven 't duipsel en 't vörmsel. Pas bij de ierste kemunie maak 'ne geluivege volweerdeg deil oet vaan de Kèrk. Allein al heium weurt aon de ierste kemunie oonder kathelieke vaanajds groete weerde gehech.

Bij de mieste prottestante oontbrik 't aovendmaal in einen of aandere vörm ouch neet; 't is neve d'n duip 't insegs sacremint wat de Rifformatie heet euverleef. 't Belaank is wel minder groet es bij de kathelieke: in prottestantse deenste steit in 't gemein de preek centraol. De lutheraone hechte nog groete weerde aon de hostie en de wien (ze hantere de consubstantiatielier, die väöl vaan de mystiek in stand hèlt), bij de calviniste evels gelt 't aovendmaol es zuver symbolisch. Naovenant zien de eise boe broed en wien aon mote voldoen dao väöl minder streng; 't deilnumme vaan neet- of aandersgeluivege ligk dao ouch neet zoe geveuleg.
1504

1503 - **1504** - 1505

## Gebäörtenisse
* 22 jannewarie - In Mechelen wuuert oppernuuj de Groeate Raod van Mechelen ingestèldj es hoogste rechsorgaan veur de Habsburgse Nederlenj. Dit is 'ne wichtig steeg richting de integraasje vanne versjillendje gewèster.
* 17 april - Begin van de Landshuter Successiekrieg: Ruprecht en Elisabeth laote troepe oet de Palts Burghausen, Landshut en e deil anger stej bezètte. Ruprecht wuuert gesteundj door zie vader Filips van de Palts, 't prinsbisdóm Würzburg en Henneberg-Schleusingen.
* 23 augustus - Aoke en ómgaeving waere getróffe door 'nen aerdsjóddel van 5 op de sjaol van Richter.
* 22 september - In 't Verdraag van Blois make Frankriek en Spaanje 'n aantal territoriaal aafspraoke.
* 26 november - Keuningin Isabella I van Castilië störf. Zien dochter Johanna irf de troean, die feitelik toevèltj ane zoon, de Bourgondischen hertog Filips de Sjoeane.

; sónger datum
* De aadste dochter van Anna van Bretagne, Claude, wuuert bie verdraag veurbestump te trouwen mit de latere keuning Frans I van Frankriek, womit de waeg vriekump veur de definitieve verein van Bretagne mit Frankriek.
* Hinrik, graof van Stolburg, regeert es landjvoogd euver Frieslandj.

## Gebaore
* 17 jannewarie - Paus Pius V
* 31 mieërt - Goeroe Angad Dev, twieëdje goeroe van de Sikh
* 30 april - Francesco Primaticcio, Italiaanse sjilder (gestórve 1570)
* 18 juli - Heinrich Bullinger, Zwitserse protestantsen theoloog en reformator (gestórve 1575)
* 20 september - Filips III van Nassau-Weilburg, graof van Nassau-Weilburg (gestórve 1559)
* 13 november - Filips I van Hessen, landjgraof van Hessen (gestórve 1567)

; datum ónbekindj
* Giraldi, Italiaansen dichter (gestórve 1573)
* Dirk Philips, Nederlandsen duipsgezindjen ajerling (gestórve 1568)
* Nicholas Udall, Ingelsen toneelsjriever (gestórve 1556)

## Gesjtorve
* 2 juli - Stefan III van Moldavië (71), woiwode van Moldavië
* 10 september - Filibert II van Savoye (24), hertog van Savoye en graof van Genf
* 26 november - Isabella I van Castilië (53), echgenoeate van Ferdinand V van Aragón

; datum ónbekindj
* Filippino Lippi, (47) Italiaanse sjilder
* Garci Rodríguez de Montalvo (?), Spaanse sjriever

## Biljendje kóns

Plaetje:Madona del gran duque, por Rafael.jpg|*Madonna mit kindj* (1504) Rafaël Santi, Palazzo Pitti, Florence


## Boewkóns

Plaetje:Hopferau Kirche.jpg|*Sankt Martin und Sebastian*, Hopferau, Duutsjlandj (1504)
1505

1504 - **1505** - 1506

## Gebäörtenisse
* 22 fibberwarie - Hertog George van Sakse sluutj 'n euvereinkóms mit de gebreurs Dirk, Floris, en Jacob van Wijngaarden, en Thomas Beukelaar, de sjoeanzoon van eine van häör. Dees Zuud-Hollandjse Hieëre zólle de kwelders van Het Bildt indieke taenge vriestèlling van pach tiejes 't ieëste jaor.
* 2 juli - Op 'n wanjeling in 't aope veldj bie Stotternheim wuuert Maarten Luther euvervalle door zwaor ónwaer. In e sjeetgebedje belaof t'r de Hèlge Anna geiselik te waere nao e good heimkómme.
* 17 november -  Filips de Sjoeane nump graof Hinrik III van Nassau-Breda op in de Orde van 't Gulje Vlees.
* 30 dieëtsember - Everhard van der Mark wuuert gekaoze toet prins-buusjop van Luuk.

; sónger datum
* De Spanjool Juan de Bermúdez óntdèk e nuuj eilandj in d'n Atlantischen Oceaan en guuef 't zienen eige naam: Bermuda.
* In Augsburg versjientj de ieëste gezèt.
* "Van der nieuwe werelt" is de Nederlandjsen titel van de in 1505 oetgebrachte verslaeg "Quator Americi navigatones" en "Mundus Novus" van d'n Italiaanse zieëvaerder Amerigo Vespucci. Nao dem wuuert Amerika ouch verneump.
* Klokkegeeter Geert van Wou guutj dertieën loejklokke veuren Dómtore van Utrech.
* Amsterdam veurt de verplichting in nao neugen oer saoves oppe straot e luchterke mit te drage. Dit kan waere gezeen es de veurluiper vanne aopenbaar straotverluchting.

## Gebaore
* 31 jannewarie - Joachim II Hector van Brandenburg, keurvórst van Brandenburg  (gestórve 1571)
* 18 - Maria van Hongarieje, dochter van Filips de Sjoeanen en Johanna van Castilië.
* *datum oonbekind* - Thomas Tallis, Ingelse kompenis

## Gesjtorve
* 4 fibberwarie - Johanna van Frankriek (40), ieëste echgenoeate van de latere keuning Lodewiek XII van Frankriek en nao sjeiding kloeasterzöster, heilig in 1950
* 27 mei - Ascanio Maria Sforza (55), Italiaanse kardinaal
* 15 juni - Ercole I d'Este (73), hertog van Ferrara, Modena en Reggio
* 30 juni - Keizer Hongzhi (34), 9e keizer van de Chinese Mingdynastie
* 30 augustus - Tito Vespasiano Strozzi (81), Italiaansen dichter
* 27 oktoeaber - Ivan III van Róslandj (65), van 1462 toet 1505 groeatvórs van 't groeatvórstendóm Moskou

; datum ónbekindj
* juli/augustus - Jacob Obrecht (47), Vlaams-Nederlandjse kómpenis

## Biljendje kóns

Plaetje:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|*Mona Lisa* (róndj 1505) Leonardo da Vinci, Louvre
Plaetje:Pala di San Zaccaria (Venezia).jpg|*[[Altjaorstök van San Zaccaria]]* (1505) Giovanni Bellini
Plaetje:Juanna Filips Klein.jpg|Filips de Sjoeanen en Johanna de Waanzinnige (róndj 1505)


## Boewkóns

Plaetje:Sint-Lambertuskerk Rosmalen 2008.JPG|*[[Sint-Lambertuskerk (Rosmalen)]]* (1505)
Arelerland

't **Arelerlank** (Dütsj en Luxemburgs: *Arelerland* of *Areler Land* - Luxemburgse oetsjproak: [ˈaːʀəlɐlɑnt], Dütsje oetsjproak: [ˈaːʁəlɐlant]; Frans: *Pays d'Arlon*, [ˈpe.i d ͜ aʀ.lɔ̃]) is 't gedilte van de Belsje provins Luxemburg, oeë me van aodsher Luxemburgs kalt. Dat is hüj neet mieë zoeë, umdat de mieëtste lüj die doa woeëne inne letste hóngerd joare zint uëvergegoan óp 't Frans of e Welsj dialek. Hoofsjtad is Aarle.

De sjtreek woar lang óngerdeel van 't Groeëthertogdom Luxemburg. Wie d'r Belsje sjtaat in 1830 woeëd ópgerich, koam 't óp Belsj grónkgebeed te ligke. De grens zouw samevalle mit de taalgrens, mar vuur 't Arelerlank woeëd um sjtrategische reë 'n oetzundering gemaak en zoeë woeëd 't Arelerlank aafgesjeie van 't hertogdom. 

't Groeëtste deel ligk in Lotharinge, dewiel 't noarde (Martelange en umgeëving) al in de Ardenne ligk. De grenze van de sjtreek valle noagenóg same mit de grenze van 't arrendissement Aarle.

## Aafbeeldinge

Plaetje:Martelange_Streetsign_Umfockeknapp.jpg|Twieëtalig sjildje in Martelange
Plaetje:Tontlindje_wi.jpg|Twieëtalig sjildje in Tontel
1506

1505 - **1506** - 1507

## Gebäörtenisse
* 10 jannewarie - De beroemdje Laocoön-beeldjegroep wuuert trögkgevónje bie 't spitte van 'ne wingerd in Roeame, kortbie de Domus Aurea.
* 25 - De latere keizer Karel V, knap zès jaor aadd, wuuert bie 't ónverhöds sterve van zie vader, Filips de Sjoeane, vórs van de Nederlandjse gewèste ónger regentsjap van zie bèstevader, Maximiliaan I van Oeasteriek. 't Regentsjap wuuert aevel oetgeüub door dem zie dochter, Margaretha van Oeasteriek.
* 7 oktoeaber - Paus Julius II guuef 'ne bul oet worin d'r Giovanni II Bentivoglio excommuniceert en de stad Bologna ónger interdik plaats veur zoea de mach van de Kirkelike Staot te herstèlle.
* 10 november - Pauselike troepe bezètte Bologna.

; sónger datum
* Begin boew van de St.-Pieterskirk in Roeame ónger Bramante.
* Gerrit Gerritszoon in Gouda verangert ziene naam in Desiderius Erasmus Roterodamus.
* Stichting van de universiteit van Urbino in Italië.

## Gebaore
* 15 fibberwarie - Juliana van Stolberg, echgenoeate van Wullem de Rieke (gestórve 1580)
* 1 juli - Lodewiek II, keuning van Hongarieje en Boheme (gestórve 1526)

; datum ónbekindj
* Nikolaus Federmann, Duutsjen avontureer en vereuverieër (gestórve 1542)

## Gesjtorve
* 20 mei - Columbus (55), Italiaansen óntdèkkingsreizendje
* 15 (?) - Alexander Agricola (60 ?), zangmeister en kómpenis oet de groep vanne Nederlandjse polyfoniste
* 13 september - Andrea Mantegna (75), Italiaanse kónssjilder
* 25 september - Filips de Sjoeane (27), vórs van de Bourgondische Nederlenj, keuning van Castilië

## Biljendje kóns

Plaetje:Gerard David Aankondiging.jpg|*De aankónjiging* (1506) Gerard David, Metropolitan Museum of Art, Nuuj-York
Plaetje:Durer Young Hare.jpg|*Jóngen haas* (1506) Albrecht Dürer
Plaetje:Raffael 036.jpg|*Maddalena Doni Strozzi* (1506) Rafaël Santi


## Boewkóns

Plaetje:Beerta Kerk.JPG|*Bartholomeüskirk*, Beerta (1506)
1509

1508 - **1509** - 1510

## Gebäörtenisse
* 2 fibberwarie - Zieëslaag bie Diu, wobie Portugal zienen óngerkeuning van India, Francisco de Almeida, 'ne moslimvlaot verinneweert en van den aaf de speceriejehanjel behieërs.
* 22 april - Hinrik VIII krieg de troean van Ingelandj nao d'n doead van zie vader Hinrik VII van Ingelandj.
* 9 mei - 'n Alliantie van de keizer, de Kirkelike Staot en Frankriek versleit 't republiek Venetië bie Agnadella.
* 11 juni - Hinrik VIII van Ingelandj trouwtj mit Catharina van Aragon.
* 16 juni - Filips van Nassau-Idstein wuuert opgevolg door zie broor Adolf III.
* 24 juni - Hinrik VIII wuuert gekruunde toet keuning van Ingelandj.
* 26 september - De twieëdje Cosmas- en Damianusvlood tröf veural Walchere en Tholen, mer ouch 't gebied tösse IJ en Oude Rijn kump blank te staon.

; sónger datum
* De Spanjole vereuvere Oran.

## Gebaore
* 10 juli - Johannes Calvien (Jean Cauvin), Frans-Zwitserse kirkhervörmer, theoloog en naamgaever van 't op ziene lieër gebaseerde calvinisme (gestórve 1564)
* 25 juli - Filips III van Nassau-Saarbrücken, graof van Saarbrücken en Saarwerden (gestórve 1554)

## Gesjtorve
* 21 april - Hinrik VII van Ingelandj (52)
* 16 juni - Filips van Nassau-Idstein (59), graof van Nassau-Idstein
* 29 juni - Margaret Beaufort (66)

## Biljendje kóns

Plaetje:Kmska Titiaan - Jacopo Pesaro bisschop van Paphos voorgesteld door paus Alexander VI Borgia aan de heilige Petrus - 28-02-2010 13-56-55.jpg|*Papst Alexander VI.empfielt J. Pesaro dem Hl. Petrus* (ca 1509) Titiaan, KMSKA


## Boewkóns

Plaetje:Leiden_-_Lokhorststraat_16.jpg|*Aaj Letiense Sjoeal*, Leie (1509)
1508

1507 - **1508** - 1509

## Gebäörtenisse
* De mammelukse vlaot versleit bie Chaul e Portugees eskader van Lourenço de Almeida. Deze sneuveltj wen zie sjeep toet zinke wuuert gebrach.
* 26 oktoeaber - In opdrach van de landjvoogdes Margaretha van Oeasteriek vertrèk admiraal Filips van Bourgondië-Blaton nao Roeame. Hae nump de sjilder Jan Gossaert mit.
* 29 oktoeaber - In ziene vereuveringstrèk door 't Euverstich lieëtj Karel van Gelder 't stedje Kuinre plundere.
* 8 dieëtsember - Óngerteikening van de Vraeje van Kamerik wobie Karel van Gelder aan Margaretha van Oeasteriek belaof 'n inj te maken ane Gelderse Kriege.

; sóngder datum
* Masqat (Oman) wuuert door de Portugeze bezatj.
* Paus Julius II guuef Michelangelo opdrach de Sixtiense Kepel te besjildere.

## Gebaore
* 23 april - Georg Sabinus, Duutsje gelieërde
* 29 oktoeaber - hertog van Alva, Spaansen officeer en staotsman
* 30 november - Andrea Palladio, Italiaansen arsjitek

## Gesjtorve
* 7 april - Engelbrecht van Nassau-Wiesbaden-Idstein (~60), Duutsj kanunnik

; datum ónbekindj
* Jitschak Abarbanel, Spaans-Portugese filosoof, politicus en rabbien

## Biljendje kóns

Plaetje:Mariotto Albertinelli 001.jpg|*Annunciatie* (ca 1508) Mariotto Albertinelli, Alte Pinakothek München
Plaetje:Tempi Madonna by Raffaello Sanzio - Alte Pinakothek - Munich - Germany 2017.jpg|*Madonna Tempi* (1508) Rafaël Santi, Alte Pinakothek München


## Boewkóns

Plaetje:Mariatoren Hoorn.jpg|*Mariatore*, Hoorn (1508)
Plaetje:Netherlands-Ouddorp-toren.jpg|*Dorpstore*, Ouddorp (1508)