open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zómp

'ne **Zómp** is 'n euvergangsgebied tösse water en landj en is 'n tuup aan draslandj. 'nen Apaarten tuup zómp is 'ne brookbós.

't Water in 'ne zómp bewaeg hieël lankzem of steit zelfs stil. Zump kómme veur in (rilletief) lieëggelaenge gebiede.

'ne Zómp wuuertj gekènmirk door biezunjer plantj- en deersaorte. Feitelik betröf 't 'n tössefaas inne successie. Dees kan in standj waere gehaje door deren of luuj. Bie dere kan me beveurbeildj dinken ane Oostvaardersplassen in Flevolandj. Hie haje gawssaorte door begrazing van reetsaorten häör eige laef- en woongebied in standj. Gebeurtj langen tied nieks, den zal 'ne zómp "verlanje", det wil zègke: gewuuen landj waere.

Me mót 'ne zómp neet verwarre mit e brook. 'ne Zómp is väöl nater es e brook.

## Zuuch ouch
Selinunt

**Selinunt** of **Selinus** (Italiaans: *Selinunte*, Aadgrieks: *Σελινούς* "Selinous") is 'n aaj stad op 't eilandj Sicilië. 't Is de Griekse stad die 't meiste nao 't wèste loog ane zuudkus van Sicilië. Ze loog óngevieër tachetig kilomaeter t'n wèste van Akragas (*[[Agrigento]]*). Róndj 650 v.Chr. woort ze gestif door e gruupke aan koloniste oet Megara Hyblaea, volges de euverleivering aangeveurdj door 'ne zeker Pammilus, en dank ziene naam ane wilj siljerie (*Apium graveolens L.*, in 't Grieks *σέλινον*), 'n plantj die väöl veurkoom inne ómgaeving en ouch oppe muntje vanne stad woort aafgebild.

## Gesjiechte
Tiejes de ieëste 150 jaor van zie bestaon raakdje de stad döks betróch bie kónflikte, zowaal mit ziene naordelike naober Segesta es mit Carthago. Inne Slaag bie Himera (in 480 v.Chr.) sting Selinunt nag, es ènsigste Griekse stad, ane kantj van Carthago, meh toch woort ze in 409 v.Chr. verinneweerdj dore Carthagers. E deil vanne 25.000 inwoeaners woort doe es 'ne slaaf verkóch en tródsdet de stadsmoere kórt dao-op woorten herboedj bleef de historische rol van Selinunt oetgespeeldj. Naodet 't in 250 v.Chr. oppernuuds dore Carthager woort aangevalle, bleef 't es 'n beteikeniserm plaats doorbestaon.

## Opgravinge
De antieke stad kós pas inne zèstieëndjen ieëf woorte geïdentificeerdj. Opgravinge saeren ènj vanne neugetieëndjen ieëf höbbe ónger anger wichtige reste van zès groeate Dorische tempels aan 't leech gebrach, daterendj vanne zeuvendjen toete viefdjen ieëf veur Christus. 'n Aantaal aan metope hievan zeen kónshistorisch gezeen hieël waersvól en bevinje zich noe in 't Museo Nazionale Archeologico van Palermo. Veural de zoeageneumdje Tempel E oet zoeaget 460 v.Chr., meugelik gewiedj ane gaodin Hera, is innen twintjigsten ieëf deils gerestaureerdj gewaoren en maak groeaten indrök.
Acanthozoon obscurum

***Acanthozoon obscurum*** is 'ne platworm (*[[Platyhelminthes]]*). De worm is twieëgeslechtig. De saort laef in zaatwater.

't Geslech *[[Acanthozoon]]*, worin de platworm wuuertj geplaats, wuuertj toete femielje *[[Pseudocerotidae]]* geraekendj. De weitesjappelike naam vanne saort is veuren ieëste kieër oetgebrach gewaoren in 1895 door Rudolf Stummer von Traunfels.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (Dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (Orgaandere)
*** Stam: *[[Platyhelminthes]]* (Platwörm)
**** Klasse: *[[Rhabditophora]]*
***** Orde: *[[Polycladida]]*
****** Femielje: *[[Pseudocerotidae]]*
******* Geslech: *[[Acanthozoon]]*
Maurits Cornelis Escher

**Maurits Cornelis Escher** (Leeuwarden, 17 juni 1898 – Hilversum, 27 meert 1972) waas 'ne Nederlandjse kunsteneer, dae bekind is veur zien houtsjneje, houtgravures en lithografieje, worin d'r döks sjpeelde mit wiskundige principes.

Zien gravures verbilde döks ónmeugelike constructies, studies van óneindigheid en inein passende maetkundige petrone (vlakverdeilinge) die geleielik in gans versjillende vörm verangere. Inkel heel bekinde veursjtèllinge die hae teikende zeen óntwórpe róndj ónmeugelike objekte wie de Penrosedriehook en de Penrosetrap. Pas in de jaore fieftig van d'n twintjigsten eew kreeg t'r in breiere krink erkinning es kunsteneer, veural in de Vereinigde Sjtate. Kristallografe en wiskundige óntdèkdje in zien wirk symmetrieje en thema's oet häör vakgebiede. Vanaaf 1960 weurt Escher zien grafisch wirk gebroek in weitesjappelike (leer)beuk.

In de jaore sestig waerde zien wirk, tót Escher zien verbazing, vanwaege de fantastische parallelle waerelde ómermp door hippies en popsjterre.
Platwörm

De **platwörm** (Letien: *Platyhelminthes*) vörmen 'n stam van dere die waere gekènmirk door e lankwirpig en plat lief.

't Guuef zoeaget 20.000 versjillige saorte die allemaol in hieël vochtig ómstenjigheje laeve. De meiste saorte laeven ónger 't water of inne weefsele van anger organisme. Väöl saorte, wie de lintjwörm parasitere, mer 't guuef ouch saorte die vrielaevendj zeen. Vrielaevendje saorte die in zeut- of zaatwater laeve zeen döks aafvalvraeters, mer ouch jagendje platwörm kómme veur. 't Voor wuuertj ieës veurzeen van vertaerendje sape, waonao de halfvertaerdje pap nao binne wuuertj gezoek mitte móndjdeiler.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (Dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (Orgaandere)
*** Superstam: *[[Platyzoa]]* (Platwörmechtige)

## Zuuch ouch
* Acanthozoon obscurum
Riek (taxonomie)

Inne biologie is e **riek** 'n taxonomische rang (of e taxon in die rang) inne biologische classificatie. Oearsprunkelik woorte drie rieke óngersjeie: de dere, plantje en minerale. De minerale waere neet toet 't laeve geraekendj en waeren allewiel dus anges ingedeildj. Anen ènj vannen twintjigsten ieëf woort de indeiling gebroek van Carl Woese, dae de laevendje organisme indeildje in zès rieke:
* De archaea: prokaryote mit 16S rRNA (rRNA is ribosomaal-RNA);
* De bacterieje: prokaryote mit 5S rRNA;
* De protiste: eincellige mit 'n celkern (eukaryote);
* De plantje: mieëcellige eukaryote die häör eige voor aanmake middels fotosynthees;
* De dere: mieëcellige eukaryote die voor extern opnumme. Ze kónne zich bewaege;
* De sjummele: mieëcellige eukaryote die voor extern opnumme.

'n Moderner indeiling van organisme is in drie demiene:
* de bacterieje;
* de archaea;
* de eukaryote; dees zeen wiejer óngerverdeildj in vief supergruup:
** *[[Unikonta]]* mitte *[[Opisthokonta]]* (deren en sjummele) enne *[[Amoebozoa]]*;
** *[[Excavata]]*;
** *[[Chromalveolata]]* (mit ónger anger de broenwiere, diatomeeje, dinoflagellate en trilhaorbieëskes);
** *[[Rhizaria]]* (mit ónger anger de foraminifere enne straolebieëskes);
** *[[Archaeplastida]]* (mitte roeadwiere, gruuenwiere enne plantje).

De oearsprunkelike rieke zeen dus verplaats gewaoren enne protiste zeen verdeildj gewaoren euver alle vief de supergruup.
Fotosynthees

**Fotosynthees** is e percès worin leechinnerzjie wuuertj gebroek veur kaolstofdioxied óm te zètten in kaolhydrate, wie glucoeas. 't Percès kump veur in plantje en sómmige bacterieje. Op sómmige bacterieje nao gebroeken alle fotosynthetiserendje organisme naeve kaolstofdioxied ouch water veur dees sókkere te make. Fotosynthetiserendje organisme waeren  ouch waal autotrofe of fotoautotrofe geneump. Autotroof organisme zeen in staot zichzelf van innerzjie te veurzeen en kónne zichzelf synthetiseren oete abiotische componente: anorganische stof (worónger water en kaolstofdioxied) en leech. Hiedoor zeen ze ónaafhenkelik van anger organisme veur häör bestaon.

Fotosynthees kan waeren óngerverdeildj in oxygeen fotosynthees en anoxygeen fotosynthees, aafhenkelik van of vriej zoerstof 'n rol speeltj in 't percès. Oxygeen fotosynthees truuedj op in landjecosystemen en inne toeplaog van watere. Daobie wuuertj zoerstof geperduceerdj det e groeat deil oetmaak vannen dampkrink. Wiejer is veurnamelik op groeate deepdjen innen oceaan 'n vorm van fotosynthees wobie gein zoerstof wuuertj geperduceerdj of gebroek. Dit hètj den anoxygeen fotosynthees. Organisme die innerzjie vaslègke middels fotosynthees waere fototroof geneump. Naeve fototroof organisme zeen ouch chemotroof organisme die laeve van chemosynthees.
Platwörmechtige

De **Platwörmechtige** of **Platyzoa** is 'n superstam binnen 't óngerriek vanne orgaandere (*[[Eumetazoa]]*). De superstam woort in 1998 veurgestèldj dore Britse bioloog Thomas Cavalier-Smith en mós de den-bestäöndje stam vanne platwörm bunjelen in ein superstam, same mit inkel kleinder stamme. Hiebie woort ouch de nuuj stam vanne haokwörm (*[[Acanthocephala]]*) ingeveug.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)

; Indeiling 
* Stam Platwörm (*[[Platyhelminthes]]*)
* Stam Boekhäörige (*[[Gastrotricha]]*)
* Stam Haokwörm (*[[Acanthocephala]]*)
* Stam Kransbieëskes (*[[Cycliophora]]*)
* Klaad *[[Gnathifera]]* 
** Stam Rajerbieëskes (*[[Rotifera]]*)
** Stam Tandjmóndjwörm (*[[Gnathostomulida]]*)
** Stam Dwergkaakwörm (*[[Micrognathozoa]]*)
Ablatief

De **ablatief** (of zèsde naamval) is ein van de ach oorsjprunkelike naamvalle van 't Proto-Indogermaans, womit oorsjprunkelik de persoon van waem get oetgeit of de plaats wovan men oet vertrèk waerde aangegaeve. Dit in taegesjtèlling tót de plaats wo men haer geit, die weurt oetgedrök in de accusatief, en de plaats wo men zich bevindj, die door de locatief weurt oetgedrök.

In sómmige tek van de Indogermaanse tale worin de ablatief opheel te bestaon, wie 't Grieks en 't Germaans, is de functie van de absolute ablatief euvergenómme door de genitief.

## Nederlandjs
In 1625 poneerde Christiaen van Heule in zien werk *De Nederduytsche Grammatica ofte Spraec-konst* det 't Nederlandjs naeve de nominatief, genitief, datief en accusatief nao analogie van 't Letien ouch 'nen **ablatief** (of *ofnemer*) kinde. Zo wore de zogenaamde vörm veur d'n **ablatief** in 't Nederlandjs:

*vanden man, vande vrouw, vanhet kind, vande kinderen
*vanenen man, vaneen vrouw, vaneen kind, van kinderen

Anger grammatici mènde (terech) det 't hie geinen apaarte naamval betrof mer 'n collocatie van 't veurzitsel **van** en d'n accusatief. De controverse hie-euver doerde toet 't begin van d'n twintjigste eeuw.
Martelaer

'ne **Martelaer** (Grieks: *martys* "getuug", *martyrion* "getugenis") is emes dae lied of sjturf veur zie geluif, döks door te waere doodgemarteldj.

De term weurt ouch waal euverdrechtelik gebroek veur luuj die veur 'n bepaolde zaak sjterve. De dood van 'ne martelaer of de veróngersjtèlde beteikenis daovan weurt martelaersjap geneump.
Giorgio Demetrio Gallaro

**Giorgio Demetrio Gallaro** (Pozzallo, 16 jannewarie 1948) ies de biesjop van 't Bisdom Piana degli Albanesi, Italië.

## Biografie
Giorgio Demetrio Gallaro woort gebore in Pozzallo, Sicilië. Hae góng nao 't kleinseminarie op Noto, woa hae gymnasium-alfa deej. Op 1972 woort hae es preester ingewiejd.

Op 31 miert 2015 woort Giorgio Demetrio Gallaro door Franciscus beneump es de nuje biessjop van Piana degli Albanesi.

## Rifferenties


## Extern linke
* Bisdom Piana degli Albanesi
Hald mich ens vas

**"Hald mich ens vas"** is 'n leed van de Venlose popgróp Neet oét Lottum. 't Nummer is aafkómstig van hun album *[[Krak]]* in 2004. Wie gebroekelik is 't leed geschraeve door Frans Pollux, dae 't ouk zink. 't Leed ónderscheit zich van hun ander, döks carnavalistisch wèrk door de zieër serieuze toeën.

## Teks
In 't leed vertèlt de zanger euver 'ne vrind dae zelfmaord haet geplaeg. Op zienen oetvaart loeërt hae truuk op de dinger die ze same höbbe mitgemak, en zaet hae det 't häöm neet lök euver 't leid hin te koume. Frans Pollux gaof aan det 'r d'n inhald van 't leed zelf haet belaef, mer det hae leever neet al te vuul dreuver zaet um 't de luuj die 't troeës beit neet aaf te pakke.

## Meziek
"Hald mich ens vas" is ennen ballad in 6/8-maot mit 'ne groeëte rol veur de piano. De couplètte staon in C-groeët en modulere in de leste raegel nao F-groeët, wao 't refrein in steit. Mit 'n ind op d'n dominant wuurt 't leed weer door 'n C-akkoord aafgeslaote.

## Succes
"Hald mich ens vas" is zeker 't succesvolste en werschienlik 't bekindste leed van de gróp. In 2005 debuteerde 't baovenaan de Limbo Top 100. Lendelik rakde 't leed verenkerd in d'n Top 2000, wao 't in 2005 op plaots 508 debuteerde. Saerdeen haet 't edersjaor d'n Top 2000 gehaold, mit es hoeëgste positie nummer 235 (in 2007).

## Rifferenties
Ies

**Ies** is de vaste vorm van water en kèntj oetereinloupendje vörm wie snieë, haachel, gletsjers of iesberg.

Technisch gezeen is ies ein vanne vieftieën kristalfase van water.

'n Unieke eigesjap van ies is det 't bieje smultjtemperatuur zoeaget 10% leger inne dichheid is es vleujbaar water. Dore bepirkinge die waterstófbrögken ane watermoleculen oplègke (teatraëdrische ómringing vanne molecule) in kómbinaasje mitte ruuester is 't neet meugelik 'n toewer vaste stapeling te verkriege. Inne thermodynamica haet de lieëg dichheid van ies es gevolg det 't ónger hogeren drök 'n leger smultjtemperatuur haet, waat semmelik uniek is.

De leger dichheid van ies haet es gevolg det ies blief drieven op 't water, wodoor 't 'n isolerendje laog vörmp die verkump det óndeep water inne wintjer gans toevruus. Dinkelik haet dit 'n wichtige rol gespeeldj bieje óntwikkeling van 't laeven oppe aerd.

## Zuuch ouch
* Zieë-ies
Pristina

**Pristina** of **Prisjtina** (Servisch: *Priština* of *Приштина*; Albanees: *Prishtinë* of *Prishtina*) is de houfsjtad en grótste sjtad van Kosovo. Zie is verneump nao de reveer de Prišt.

## Demografie
't Euvergroot deil van de óngeveer 500.000 inweuners is Albanees. Serviërs ware óngeveer 20% van 't inweuneraantal in 1981, en 12% in 1991. De meiste zeen aevel saerden nao Servië getróch. In 2000 waas 97,4% van de luuj Albanees.

## Verveur
Nao de einziejige ónaafhenkelikheid van Kosovo zeen nuuj waeg gemaak, aevenes d'n houfwaeg dae nao de stad Uroševac in Servië löp.
Riga

**Riga** (Lets: *Rīga*) is de houfsjtad van Letlandj en mit zoget 700.000 inweuners de grótste sjtad van de Baltische lenjer. De sjtad ligk aan beidskantje van de Wèstelike Dvina (Lets: Daugava), kórtbie de munjing in de Golf van Riga (Ooszee). 't Is 't politisch, ikkenomisch en cultureel centrum van Letlandj.

## Bevölking
De bevölkingsgegaeves gaeven 'n daling van de bevölking aan:
* 1989: 910.445
* 2000: 764.329
* 2010: 709.145

De grótste etnische groep zeen de inheimse Lette (45%), kórt gevolg door de Rösse (44%), wiejer 4,7% Wit-Rösse, 4% Oekraïners, 2% Pole en 6,7% euverige.
Hotel

'n **Hotel** is 'n plaats wo emes kan euvernachte taenge betaling. d'r Zeen versjillende saorte hotels, wie e motel en e verbliefshotel.

'n Motel is 'n hotel langs de kantj van de waeg ("moter-hotel"), gesjik veur automobiliste die meistes op de doorwaeg zeen. Men verblief dao meistes mer ein nach. Weinig infrastructuur is dao veur de invölling van de vriejen tied.

E verbliefshotel is 'n hotel bie 'n bezeenwaerdigheid (wie e strandj) wo väöl infrastructuur is veur de vriejentiedsinvölling (wie e zjwumbad, 'n sauna, tennis enz.) Me verblief dao döks veur 'n waek of langer.

Wen men in 'n hotel verblief, kan men allein e bèd höbbe, e bèd mit frusjtuuk (kamer mit fruusjtuuk), halfpensión (K+O + aovendjaete), vólpensión (kamer + drie maoltieje) of all inclusive (e vólpensión mit drank en anger faciliteite en deenste).
Aerdsjóddel van Nepal (2015)

De **aerdsjóddel van [[Nepal]]**  waas 'nen aerdsjóddel dae optrooj op 25 april 2015 óm 11:56:26 Nepalsen tied (7:11:26 in Midden-Europa) mit 'n krach van 7,8 oppe sjaol van Richter en 'n verinnewerendje krach (IX) oppe sjaol van Mercalli. 't Epicentrum loog óngevieër 34 kilomaeter t'n oeaszuudoeaste van Lamjung, mit 'n hypocentrum van róndje tieën kilomaeter aan deepdje. 't Is de sjajelikste ramp in Nepal saeren aerdsjóddel tösse Nepal en Bihar in 1934. Biejen aerdsjóddel zeen mindestes 5.000 luuj ómgekómmen en mieër es 10.000 gewónje. De meiste slachoffers volen in Nepal, meh ouch vole slachoffers in ómringendje lenjer worónger India, Sjina en Bangladesj.

d'n Aerdsjóddel veroearzaakdje 'n reeks van lwiens oppe Mount Everest, wobie mindestes zevetieën luuj óm 't laeve kome. Dit maakdje 't de doeajeliksten daag oppe berg. Ieëvenaaj geboewer inne vallei van Kathmandoe, 'n UNESCO-Weltirfgood, woorte verwós.

Naosjoekke bleve zich veurdoon door gans Nepal, mit 'nen inkele sjoek dae 'n krach van 6,7 oppe sjaol van Richter haw, op 26 april óm 12:54:08 Nepalsen tied (08:09:08 in Midden-Europa).

Inkel menuut naodet de ramp zich vóltróch zatte de Indiase euverheid, via de kriegsmach, "Operaasje Maitri" op, 'n groeatsjaolige humanitair missie mit es houfènj hölpacties in Nepal op te zètte.
Kathmandu

**Kathmandu** (Nepalees: काठमांडौ) is de houfstad van Nepal. De bevölking bestaatj oet zoea 975.000 inwoeaners (standj: 2011).

De stad ligk in e daal ane reveer de Vishnumati op 1350 maeter baove de zieëhuuegdje.

De stad steitj bekèndj veure väöl Boeddhistische en Hindoeistische tempelen en pelieze, wovan de meiste oete zevetieëndjen ieëf kómme. De grótste stoepa van Nepal is de Bouddhanath inne wiek Bouddha; de wichtigste tempel is Pashupatinath, neet wied van 't vleegveldj Tribhuvan. In Kathmandoe staon väöl pelieze die allewiel döks deens doon es e ministerie. De bekèndjste pelieze zeen 't Hanuman Dhoka aan 't Durbarplein, det UNESCO-Weltirfgood is. Inne vallei van Kathmandu bevinje zich nag zès anger monumènte vanne werreldirfgoodlies. 't Anger pelies steitj kórtbie Thamel en is 't veurmaolig pelies vanne Nepalse keuninklike femielje det allewiel e museum is.

Kathmandu is populair bie wèsterse toeriste, die zich veurnamelik inne wiek Thamel concentrere. 't Is veural in trèk veur cultuur- en rögktesjtoeriste. Ouch is 't 'ne veurstaasje veur bergbeklummers inne Himalaya.

Saere Tibetaanse diaspora haet Kathmandu saere twieëdje helf vannen twintjigsten ieëf Tibetaanse vlöchtelingen opgenaome.

Op 25 april 2015 woort door stad getróffe door 'ne zwaoren aerdsjóddel, mit 'n krach van 7,8 oppe sjaol van Richter (zuuch: *[[Aerdsjóddel van Nepal (2015)]]*). d'n Aerdsjóddel verinneweerdje väöl geboewer in 't historisch centrum. Zoea stordje de Dharahara, 'nen taore van 62 maeter hoeag oet 1832, in. Op det memènte bevónje zich 200 bezeukers in 't geboew.
Tandjheilkónde

**Tandjheilkónde** of **odontologie** is 't vakgebied det zich besjeftig mit 't herkènne, veurkómmen en behanjele van gekrenkdjes ane tenj enne ómringendje structure.

In Nederlandj is de studie Tandjheilkónde te völgen in Greuninge (RUG), Numwaeg (KUN) en Amsterdam (ACTA, gemeinsjappelik UvA en VU). 

## Disciplines
Versjillige disciplines vanne tandjheilkónde zeen:
* conserverendje tandjheilkónde: de studie die zich rich op 't sanere vanne tenj door völlinge mit amalgaam, composiet of glasionomeercemènt;
* kinjertandjheilkónde: specefiek gerich op 't behanjele van kinjer;
* endodontische tandjheilkónde: gerich op aandeuninge vanne tandjzieën;
* parodontologie: besjeftig zich mitte structure rónjelóm de tenj, wie 't tandjvleis en parodontaal ligament;
* prothethiek: 't plaatse van protheze of kroeane en brögke t'r vervanging van verlaore-gegange tenj of zwaor aangetasdje;
* orthodontie: gerich op 't corrigere van 'ne verkieërdjen tandjstandj.
Sjanghai

**Sjanghai** is de grótste stad van Sjina. De gemèndje is saer 2005 ein vanne vief stej in Sjina die de staot van nasjenaal centraal stad höbbe. Ouch is Sjanghai kwa inwoeanersaantaal de grótste gemèndje oppe welt en is 't ein vanne drie grótste metropole vanne welt.

Sjanghai is óntstangen es e dörpke det laefdje vanne visserie enne tèkstielindustrie, meh door 't Verdraag van Nanking det in 1842 mit 't Vereinig Keuninkriek woort geslaote greudje Sjanghai oet toet 'n havestad mit weltwiej verbinjinge. Saere jaore neugetig, nao de ikkenomische hervörminge van Deng Xiaoping, is de stad zich 'nt heróntwikkele; zoea haet me 't zakedistrik Pudong oete gróndj gestamp. De stad haet saer 2004 de grótste have vanne welt en haet daomit de posiesje vanne have van Singapore euvergenómme. In 2010 woort de welttentoeanstèlling Expo 2010 gehajen inne stad.
Mount Everest

**Mount Everest** (*Nepalees*: सगरमाथा, *Sagarmatha*; Tibetaans: ཇོ་མོ་གླང་མ, *Chomolungma*, *Qomolangma* of *Qomolungma*; Sjinees: 珠穆朗玛峰, *Zhūmùlǎngmǎ Fēng*) is de hoeagste berg vanne werreld. De berg is 8848 of 8850 maeter hoeag en ligk oppe grens van Nepal en Tibet.

Inne neugetieëndjen ieëf woort de destiedse Ingelse kolonie Brits-Indië in kaart gebrach. In 1856 woort de huuegdje van 'ne berg vasgestèldj, dae doe nag Peak XV woort geneump. Doordet Nepal en Tibet ware geslaote veur boetelenjers wóste de landjmaeters neet d'n traditionele naam vanne berg, *Chomolungma*, en zoea kreeg Mount Everest in 1865 zienen Inhelse naam. Deze internasjenaal gangbare naam is óntlieëndj ane Britse geodeet George Everest, de veurmaolige veurzitter van 't instituut det de maetingen oetveurdje. De ironie wiltj det Everest zelf ummer de veurkäör goof aan lokaal-gebroekdje name.

Mount Everest wuuertj ouch waal 't "daak vanne werreld" geneump en trèk väöl ervare alpiniste aan, mer ouch beginnendje klummers die groeate sommen aan geldj wille betale veuren toep te bereike. De berg haet 'nen ingewikkeldjen en zwaore waeg nao d'n toep, mer in vergelieking mit anger berg van euvere achdoezjendj maeter is 't 'n rilletief einveljige beklumming. Toch kèntj de beklumming väöl gevieëre, wie huuegdjekrenkdje en bar waersómstenjigheje.
Neurologie

**Neurologie** is e medisch specialisme det zich besjeftig mitte diagnostiek en behanjeling van gekrenkdjes aan 't herre, 't rögkemarg enne zieëne. Daonaeve waere spiergekrenkdje döks ouch behanjeldj door 'ne neuroloog. 'ne Neuroloog haet hiedoor te make mit oetereinloupendje klachte, wie koppien, dóbbelzeen, tintjelinge, oetstraolendje pien inne bein of de erm, duzeligheid, slaopstuuernisse, (aanvalle van) bewószeensdaling, ónthaad- en spraokstuuernisse, loup- en bewaegingsstuuernisse, speerzwaakdje of verlamingsversjiensele. Gekrenkdjes die waere behanjeldj door 'ne neuroloog zeen ónger anger epilepsie, de gekrenkdje van Parkinson, dementie, multiple sclerose, carpaletunnelsyndroom, nak- en rögkhernia, polyneuropathie, spierdystrofie en herretumore. In 't krankenhoes zörg de neuroloog wiejer veur luuj mit 'ne slaagaanval (herreninfark of herrebleujing), meningitis (herrevleesóntstaeking), coma, herresjödding, herrekneuzing of anger vörm van herresjaaj.

Neurologie is neet per se 'tzelvendje wie neuroweitesjap. Allewel neurologie deil oetmaak vanne neuroweitesjappe, is de neuroweitesjap de algemeinder, euverkoepelendje weitesjap die zich besjeftig mit alle aspekte van 't zieënstèlsel.
Ozonlaog

De **ozonlaog** is 'n laog inne stratosfeer, tösse zoeaget vieftieën toet fieftig kilomaeter huuegdje, worin rilletief väöl ozon zich bevindj. De aerdatmosfeer besjurmp 't laeven oppe aerd door e deil vanne sjajelike straoling die vanne zón aafkump taenge te haje. Zoea wuuertj 't sjajelikste deil vanne ultravioletstraoling oet zónleech taengegehaje dore ozonlaog.

De ozon inne stratosfeer óntsteitj doordet zoerstofmolecule zich splitsen ónger invlood van ultravioletstraoling. De splitsingsperdukte waere zoerstofradicale geneump. Dees radicale reagere weer mit 'n anger zoerstofmolecuul en vörme zoea oazon. Deze ozon absorbeertj weer hieël mekkelik ultravioletstraoling en vörmp den weer zoerstof en e vrie zoerstofradicaal. 't Radicaal reageert den weer mit zoerstof en perduceertj e nuuj ozonmolecuul. Zoea blief dit instabiel molecuul toch in aanzeenlike concentraties dao. De concentratie vanne ozon inne stratosfeer is maximaal 10 ppm. Det is hóngerdj kieër zoea väöl ozon es inne inaomingslóch aanvaardbaar wuuertj gevónje.

De blaw kluuer vanne ozonlaog is zichbaar inne sjemering, ómdet ozon e blaw gaas is (gael en oranje leech wuuertj geabsorbeerdj). Tiejes de sjemering lègk de zónstraoling namelik 'ne lange waeg aaf dore ozonlaog doren hieël geringen invalshook.
Urologie

**Urologie** is 'n chirurgische specialisatie inne genaeskónde die zich besjeftig mit veurnamelik operatieve behanjelinge vanne urienwaeg bie manskaerelen en vrólje, enne geslechsorgane van manskaerele.

Organe die óngere urologie valle zeen de nere, urienleiers, blaos, urienbuus enne mennelike organe penis, 't scrotum mit ónger angere teelbel enne prostaot.

De urologie behanjeltj 'n väölheid aan gans versjillige gekrenkdjes en perbleme, wie neerstein, prostaothypertrofie, prostaotkanker, impotentie en SOA's; ouch vasectomie wuuertj veurnamelik door urologe oetgeveurdj.

De nefrologie is d'n internistischen taengenhenger vanne urologie. Nefrologe behanjele neerpatiënte mit ónger anger mediciene en dialies en operere dus neet.
Joris-Karl Huysmans

Joris-Karl Huysmans (Spreek zienen achternaom oppe Frans oet: *Wiesman*) (5 fibberwarie 1848, Paries bis 12 mei 1907, ouchdao), officieel **Charles-Marie-Georges Huysmans**, waor 'ne Franse sjriever dee veural bekind is vaanwege zie book À rebours (zaw vertaold kinne weure es *Contra 't percess*, oppe Ingels oetgebrach es *Against Nature* (Contra natuur) of *Against the Grain* (Contra de kore), oppe Duuts *Gegen den Strich* (Contra de drök) en oppe Neerlands *Tegen de Keer* (Contra de kier).), oetgegeve in 1884. Ziene pa waor 'nen Hollender, vaandao de Neerlanstaolegen achternaom. Heer sjeen ouch Hollands te mojle, mer gebruukde dit noets in zien literair oeuvre. Heer heelt ziechzelf financieel dreiende veur daarteg jaor in 't Fraans leger. Huysmans' meneer vaan sjrieve waor idiosyncratisch veur zienen tied, veural in de meisten orthodoxe Fransen taol, mèt zien groete vocabulair, descripties, satirische humor en eruditie. Ierst woort 't es deil vaan 't Naturalisme geconsidéreerd, heer woort later evels geassociëteerd mèt de decadentie. Zie wèrk uut 'n deep pessismisme, dat 'm brach nao de filosofie vaan Arthur Schopenhauer. In later jaore reflecteerde zien novelle zien studie vaan Kathelisisme, relizjieuze conversie en 't weure vaan 'nen oblaot. Heer diskereerde de iconografie vaan christelek arsjitektuur in *La cathédrale*. *Là-bas* (1891), *En route* (1895) en *La cathédrale* (1898) vörme 'n triologie die ziech bekommere euver Durtal, 'n autobiografisch karakter die 'n spirituele pergressie doorgeit en ziech bekierd bis Kathelicisme. Ouch Huysmans bekierde zich bis dees relizjie (origineel vaan pertestante komaof en hiemelde in e kloester es bruderke.
Mülhausen

**Mulhouse** (Duuts: **Mülhausen**, Elzassisch: **Milhüse**) is 'n stad in de Elzas (allewijl Fraankriek) en de hoofstad vaan 't Elzasser departemint Haut-Rhin. 't Ligk aon de Rien en twie aander kleiner revierkes. Vaanajds waor 't 'n Duitse industrieplaots. De stad woort Frans nao 't Duits verluus vaan d'n Twiede Wereldoorlog. In 2011 gaof 't 110.351 lui in de stad. De stad is vrij constant in inwoenertal gebleve in de aofgeloupe haaf iew; in 1962 had de stad zoe'n 2000 inwoeners minder. 't Oppervlaak vaan de stad is 22,2 km². Mulhouse is ouch de hoofplaots vaan 't gelieknaomeg Arrondissemint Mulhouse. 't Gief drei distrikte in Muulhoeze: canton de Mulhouse-1, canton de Mulhouse-2 en canton de Mulhouse-3.

## Bekinde Mulhouzenere

* Alfred Dreyfus, bekind vaan de Dreyfusaffaire
Psychiatrie

**Psychiatrie** is e medisch specialisme det zich besjeftig mit veer gebiede: preventie en weitesjappelik óngerzeuk (epidemiologie) en diagnostiek en behanjeling (therapie) van psychische gekrenkdjebiljer. De term "psychiatrie" is in 1807 door Johann Christian Reil geïntroduceerdj gewaoren en is 'n sameveuging van 't Grieks *psyche* (ψυχὴ), det "zieël" of "geis" mèntj en *iatros* det "dokter" mèntj (litterlik is 't dus de genaeskónde vanne zieël). 't Houfènj vanne psychiatrie is 't verlichte van psychisch lieje det e gevolg is van psychiatrische aandeuningen en 't vergroeate van 't psychisch waalzeen vanne patiënt en zien ómgaeving.

## Deilgebiede
Binne de psychiatrie kónne de volgendje deilgebiede waeren óngersjeie:
* Ieëstelienspsychiatrie;
* Forensische psychiatrie;
* Kinjer- en jeugpsychiatrie;
* Eljerepsychiatrie;
* Neuropsychiatrie;
* Transcultureel psychiatrie;
* Krankenhoespsychatrie.

Naeve psychiatrische subspecialisaties höbbe ouch disciplines wie neurologie, neurochirurgie en psychologie väöl raakvlakke mitte psychiatrie.
Pathologie

**Pathologie** verwies nao de studie van krenkdes. Aangezeen dit 'n wied-oetereinloupend óngerwerp vertaegeweurdig, weurt de pathologie óngeverdeild in 'n versjeienheid aan veljer, die zich strèkke van de moleculair pathologie tót de mienselike pathologie.

De mienselike pathologie weurt geweunlik opgedeild in:
* De anatomische pathologie, de studie van krenkdes door macro- en microscopisch óngerzeuk van weefsel;
* En de chemische pathologie, wobie laboratoriumanalyses van biologisch matterjaal waere gedaon en geïnterpreteerd.
Sliven

**Sliven** of **Sliwen** (Bölgaars: Сливен, spreek oet es *Slivyen* mèt naodrök op *-yen*) is 'n stedsje in Zuid-Bölgarije (dat zeet: te zuie vaan de Balkanberg. 't Is bekind um häör *Cinitye Kam'nitye* (Сините камъни) wat blauw rotse meint. In 2005 goof 't 95.000 lui in 't stedsje. De stad ligk op 'n hoegde vaan 243 meter. In de Veerden en Viefden iew goof 't hei Grieke en woort de stad *Selymnos*. In d'n Èlfden iew begos Sliven mie Arabisch te weure. Pas vaanaof d'n Twelfden iew woort de stad Slavisch. Veur 'n stad te zuie vaan de Balkanberg heet 't merkweerdeg väöl bij gedrage aon versjillende oplevinge in de Europees cultuur, wie de Opklaoreng. Allewijl gief 't hendeg väöl zigeunder in Sliven. In 1941 woort de Franstaolege sjriefster en psychoanalytica Julia Kristeva hei gebore.
1673

1670 - 1671 - 1672 - **1673** - 1674 - 1675 - 1676 
**1673** (MDCLXXIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
### Zoonjer data
* Nederland ligk nog ummertouw in chaos nao 't Rampjaor 1672
* De Franse oonder Lowie XIV vertrokke nao ein jaor bezat Utrech (stad) en de res vaan 't land; de Köllenere vertrèkke oet Limbörg
* De regentesperiood vaan Albertine Agnes van Oranje-Nassau hilt op
* Etterbeek en Wânsem weure oonaofhenkeleke gemeintes oonder de Spanjole
* Euverstruiming in Gorinchem
* De Remigiuskèrk in Moresnet is veerdeg

### Mèt data
* 12 juni - Paus Clemens X creëert vief nui kardinaole
* 25 juni - De Franse belegering vaan Mestreech

## Gebore
* 30 december - Ahmet III, 23e sultan van 't Ottomaanse Riek

## Gehiemeld
* 17 fibberwarie - Molière (51), Franse sjriever
* 28 mei - Joan Blaeu (76), Nederlandse graväör
* 25 juni - D'Artagnan
* 17 augustus - Reinier De Graaf, Nederlandsen arts en anatoom
Hoagbaekske

't **Hoagbaekske** (Nederlands: **Hoogbeeksken**) is ein van de ziebaeke van de Gelaenbaek. 

Dit klein baekske óntsjprink oet ein bron op 't Hoagveldj, gelaege baove Sjpawbaek, en löp aan de oaskantj van 't dorp. Zie haet óngerwaeg nog ènnige ziebaekskes die oet diverse anger brónne óntsjprènge. Biej väöl raengeval wirt  hemelwater van de hellinge opgevange in drie klein vergaarvievers, die via 'ne euverloup in 't baekske sjtreuëme. 't Baekske sjtreuëmp tösje de hellinge van 't natuurgebeed Sjpawbaekerbosj en de hoezer aan de Sjpawbaeker Dörpsjtraot en de Kupsjtraot en kruus dees sjtraot op ein gegaeve mement via ein óngergróndjse rioolpiep. Biej ein vootpaedje aan de Soppesjtraot wirt 't weer zichbaar, kruus die sjtraot vervolges óngergróndjs en löp dan door de weije aan de euverkantj richting 't buurtsjap De Aw Kirk. Alveures dat buurtsjap bereik wirt kruust 't baekske aevel eësj nog de autowaeg A76 en de spaorlien Heërle-Zitterd via 'ne duker. Biej De Aw Kirk löp 't dan richting 't Retraitehoes wo 't in de Gelaenbaek oetmóndj.

't Baekske haet ein totale lengde van óngeveër 3 km en is euver ziene ganse loup neet väöl breijer es eine hauve maeter.
Blues

De **blues** is e volksmeziekgenre wat zienen oersprunk heet in 't zuie vaan de Vereinegde Staote. De ierste beriechte euver dit genre koume roond (of zjus veur) 1900 op. 't Geit daan um e leed, gezoonge in laankzaam tempo, miestal begeleid op gitaar of banjo, mèt akkoorde in majeur en 'n melodielijn die nao mineur neig (zoegeneumde *blue notes*). De jaore dao-op raakde 't genre bekinder, en zoe roond d'n Ierste Wereldoorlog kaom 't in vaste vörm te zitte. Aon 't commercieel inziech vaan W.C. Handy daank me de typerende twelfmaotege vörm: I - I - I - I - IV - IV - I - I - V - V/IV - I - I/V.

In 't interbellum kaom in hoeg tempo 'ne steideleke vörm vaan de blues op, mèt zwarte zengeresse wie Bessie Smith en Ma Rainey. Ouch woort de blues geïncorporeerd in d'n jazz, boe heer gemeinelek sterk woort versneld. Tegeneuver dees urbaan bluessoorte bleef op 't platteland de volkse blues bestoon. Heer woort dao zoewel door blaanke es door zwarte oetgeoefend; de sterk gesegregeerde meziekindustrie zörgde evels veur 'n splitsing tösse *race music* (veur zwarte) en *hillbilly music* (countrymeziek, veur blaanke), en daomèt op de laangen door ouch veur 'n splitsing in stijl. Jimmie Rodgers zat versjèllende blaanke bluessongs (*blue [[jodele|yodels]]*) op de plaot. De groetste meister vaan de Afro-Amerikaanse blues waor Robert Johnson. Zien bluese zien klassiek gewore en stök veur stök talloes kiere gecoverd.

Al in de jaore daarteg oontstoont 'ne nuie vörm vaan blues, dee 't hoeg tempo vaan de verjazzde vörm euverpakde: de rhythm and blues (ouch wel r&b). Dit genre waor vaan meet aofaon zier sterk gesegregeerd, neet in 't minste um de dèks seksueel gelaoje tekste (en daorum ouch veur väöl zwarte neet acceptabel). 'n Oetzundering waor Louis Jordan, dee in de jaore 1940 versjèllende kiere mainstreamsucces haolde. de groeten doorbraok vaan dit genre kaom midde jaore 1950. Artieste wie Chuck Berry en Little Richard woorte opgenome in 'n nui struiming, die me rock 'n roll góng neume (zuug wijer dao). De opkoms vaan de elektrische gitaar had ouch zienen invlood op de gewoene blues. Te beginne in Chicago, meh al gaw in gans 't land, gónge musici dit instrument gebruke. Exponent vaan d'n elektrische blues zien oonder mie Howlin' Wolf, Muddy Waters en B.B. King. Deze blues sloog sterk aon bij rock ('n roll)-musici, neet allein in de Vereinegde Staote (Jimi Hendrix) meh zeker ouch in 't Vereineg Keuninkriek. De Rolling Stones begóste es bluesband; d'n invlood vaan deze muziek op hun eige nommers maakde de rocksound tot wie v'r häöm allewijl kinne. Vaan nog väöl groeter belaank waore de blues (zoewel r&b es elektrische blues) veur de oontwikkeling vaan de soul.

Allewijl weure zoewel akoestische es elektrische blues en bluesrock door versjèllende muzikante oetgeveurd. In Nederland woort oonder mie d'n Drent, Harrie Muskee groet mèt deze meziek, wie väöl later ouch ziene provinciegenoet Daniël Lohues. Limbörgse blues is oonder mie op de plaat gezat door Huub Stapel (in zien versie vaan *[[Och waas ik mar]]*).
Mannekoar Geulklank

**Mannekoar Geulklank** ies 'n mannekoar in Valkeberg dat ies opgeriech op 18 september 1950 door inkele jóngluuj van Boete de Paort, door o.a. de hière van Kan, Loozen, Meurders, Steynebrugh en de toen 18-jäorige Wiel Odekerken es dirigent. In 1998 naom Peter Hensgens 't dirigeersjtekske euver, dae dat in 2000 weer euvergoof aan Arno Kerkhof. Saer 2012 ies Nic Hermans dirigent van Geulklank. De vaste pianobegeleiding woort decennialangk verzörg door Piet Bours. 

In 1980, 1995 en 2006 haet Geulklank muzieksjtukker vasgelag op geluidsdragers. 
Jaorlijks nömp Geulklank deil aan o.a. 't 3x bedank-concert in de Polfermeule in Valkeberg. Daoneve organiseert Geulklank elk jaor "'t Knoetsse". Ouch 't Keersjkonzaer en de Mès op Twiède Keersjdaag in Valkeberg behuère tot de vaste tradities van 't koar. 

## Link
Website van Geulklank
Arrondissemint Mulhouse

**Arrondissemint Mulhouse** (Frans: *Arrondissement de Mulhouse*, Elzassisch: *Arrondissement Milhüüse*, Duuts: *Arrondissement Mülhausen*) is 'n arrondissemint, of Franse bestuurleke devisie, in 't departemint Haut-Rhin, in d'n Elzas. 't Dreug de code 68, heet 347.309 inwoeners volgens vaan de census vaan 2012 en mèt 'n oppervlak vaan 707 veerkante kilometer gief 't 'n diechheid vaan 491 lui de veerkante kilometer. De hoofplaots is Mulhouse.

## Composisie
't Gief ach cantons in Mulhouse:
* canton de Brunstatt
* canton de Kingersheim
* canton de Mulhouse-1
* canton de Mulhouse-2
* canton de Mulhouse-3
* canton de Rixheim
* canton de Saint-Louis
* canton de Wittenheim

Daoneve gief 't 80 communes of gemeintes in 't arrondissemint.

## Historie
Tijdens 't groetse deil vaan de 18e iew waor 't gebeed Duits, gedeiltelek deil vaan 't kruus (*Kreuz*) vaan Altkirch en gedeiltelek vaan Mulhouse. Naodat Napoleon de Elzas groetendeils had veroverd, veranderde heer 't gebeed in 't Arrondissemint Altkirch. Vaanaof 1871 woort 't weer Duits, en behuurde 't gans bis 't kruus Mulhouse. Hei is 't arrondissemint, ouch wie 't weer Frans woort nao d'n Ierste Wereldoorlog en veur vief jaor weer Duits waor tijdens d'n Twiede Wereldoorlog, oonveranderd gebleve. In 2015 zien evels klein grenscorrecties mèt aander arrondisseminte gemaak naodat väöl bestuurleke devisies in d'n Elzas en de res vaan Fraankriek gróndeg waore veranderd. Dit waor in 't veurdeil vaan Mulhouse, dat vaan 73 nao 80 communes góng en daomèt 'nen demografische greuj kraog vaan oongeveer 25.000 inwoeners.
Brno

**Brno** (spreek oet *Börnoow*) of **Brünn** is de groetse stad vaan Moravië en de twiede stad vaan Tsjechië. 't Gief 382.405 inwoeners in de stad (de 2021) en vörmp 't polletiek en cultureel centrum vaan de Moravische regio en is de hoofstad vaan Zuid-Moravië. Boete Tsjechisch en Duuts (al weurt dat lètse nog mer door e zier klein gröpke aw lui gesproke), weurt hei ouch de streektaol vaan Brno gesproke: Hantec.

De Franstaolege sjriever Milan Kundera is hei gebore, es-ouch d'n Tsjechische premier Petr Fiala.
De Laak

**De Laak** kint zin:
*De Laak (Leudaal), buurtsjap bie Rogkel in de gemeinte Leudaal
*De Laak (Maasgoew), gehuch bie G'n Oea in de gemeinte Maasgoew
Chirurgie

**Chirurgie** of **heilkónde** (Aadgrieks: χείρ *cheír*, "handj, erm" en ἔργον *érgon* = "wirk") is e medisch specialisme. De chirurg behanjeltj verwónjinge, tumore en infecties, mitnaam door 't oetveure van operaasjes.

## Deilgebiede
De chirurgische vakgebiede zeen taemelik ingewikkeldj begrens. Dore toenummendje specialisaasje höbbe algemein chirurgen allewiel döks ein aandachsgebied. Los van 't verrichte van algemein ingrepe (wie blinjenderm- of galblaosoperaasjes) richte ze zich op specifieke gebiede:
* vaatchirurgie;
* GE-chirurgie (gastro-intestinaal);
* oncologische chirurgie;
* traumatologische chirurgie;
* kinjerchirurgie.

Daonaeve bestaon chirurgisch gerilleteerdje specialisme wie orthopedie, plastische chirurgie, neurochirurgie, cardiothoracale chirurgie, ougheilkónde, kael-, naas- en oearheilkónde, gynaecologie, urologie en kaakchirurgie.
Jo Caris

:*Dit artikel geit euver de Mestreechse dialekoteur. Veur d'n Almeerder gelierde zuug [[Jo Caris (bedriefspsycholoog)]]*
----
**Jo Caris** (Sint Pieter, 21 augustus 1927) is 'ne Mestreechse dialeksjriever. Heer wèrkde jaorelaank es sjemieker bij de DSM, meh góng ziech op gevorderde leeftied touwlègke op 't sjrieve in zien moojertaol. Vaanaof de jaore 1980 brach heer werke oet in diverse genres. Veural bekind woorte zien jäögbeuk ('n fantasy-tetralogie en e sprookjesbook) en zien *Ierste Mestreechter Kookbook*. Zien beuk weure vrij väöl geleze.

## Bibliografie
*'n Hamfel kestaanjele 1982
*'t Mysterie roond Zwarten Tum (jäögroman) 1984
*'t Rieker Roomser Leve (Kritiese poëzie) 1987
* La bonne femme 1992
* Mooswiever vaan Sint-Pieter 1993
*'t Mysterie roond Kamiel en Marjan 1993
* Traone mèt vastelaovend (vastelaovendsroman) 1993
* De rink vaan Katali (jäögroman) 1994
* De amulet vaan Yor (jäögroman) 1996
* Zèt uuch ins 1996
* Ierste Mestreechter Kookbook 1997
* POT! .... 'n Hamfel späölselkes 2003
* Keersvertèllinge 2004
* Mestreechter vertèlsel en vertèllinge. Ierste Mestreechter sprookjesbook

Publikaties
in tiedsjrif VELDEKE

1986 nr. 6  Duel

1987 nr. 3  Wouter,
Sjöpping, Mien poes

1988 nr. 4  Vraak

         nr. 6  De preek

1989 nr. 3  Bio-college,
Zinnestreling

         nr.
4  Nette buurt

1998 nr. 4  Otozegening

1999 nr. 4  Sjèlderijj:
Geziech op Fort Sint-Pieter

2000 nr. 6  ‘t
Bookjesspros of bosjessprook

2001 nr. 6  Gebed
veur de Sterre der Zee

2006 nr. 1  Toch?

## Literatuur
* Ben Salemans en Flor Aarts: *Taal in stad en land: Maastrichts*, Den Haag 2002: p. 140
Kreis Borken

Kreis Borken is 'ne krink (*[[Kreis]]*) in 't noordweste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Dit Wesfaals distrik ligk in 't Regierungsbezirk Münster, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Borken. Behurend bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n opervlak vaan 1.420,98 km², 'n inwoenertal vaan 380.796 en 'n bevolkingsdeechte vaan 268 de veerkante km (volgens de census vaan 2025).
Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geregeerd door 'ne landraod (*Landrat*) in de hoofplaots. In Borken weurt 'n dialek gesproke dat oonder 't Nedersaksisch vèlt.

## Stetsjes
# Ahaus, Mittlere kreisangehörige Stadt
# Bocholt (Duutsland), Große kreisangehörige Stadt
# Borken, Mittlere kreisangehörige Stadt
# Gescher
# Gronau, Mittlere kreisangehörige Stadt
# Isselburg 
# Rhede
# Stadtlohn
# Velen 
# Vreden

## Gemeintes
# Heek (Duutsland) 
# Heiden (Duutsland) 
# Legden 
# Raesfeld
# Reken
# Schöppingen 
# Südlohn
Kreis Düren

Kreis Düren (*Dürre*) is 'ne krink (*[[Kreis]]*) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Dit Rienlandse distrik ligk in 't Regierungsbezirk Köln, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Düren. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 941,39 km², 'n inwoenertal vaan 	279.285 en 'n bevolkingsdeechte vaan 297 de veerkante km (volges de census vaan 2025).
Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'n landraod (*Landrat*) in de hoofplaots. Düren vilt nog zjus oonder Euregio Maos-Rien, boe Mestreech de-facto de hoofzetel vaan druug. In Düren weurt 'n dialek gesproke wat oonder 't euvergengsdialek vaan Limbörgs en Ripuarisch vilt: 't Bergisch.
Ennepe-Ruhr-Kreis

De Ennepe-Ruhr-Kreis is 'ne krink (*[[Kreis]]*) inne middel vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Dit Wesfaals distrik ligk in 't Regierungsbezirk Arnsberg, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Schwelm. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 408,44 km², 'n inwoenertal vaan 314.167 en 'n bevolkingsdeechte vaan 767 de veerkante km (volgens de census vaan 2025. De krink krimp qua bevolking flink, mètnaome door 't vertrèk vaan jong lui en vergriezing.

Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'n landraod (*Landrat*) in de hoofplaots. In Ennepe-Ruhr, vernömp nao de reviere Ennepe en Ruhr (neet verwarre mèt de Limbörgse Roer), is de grens te zeen tösse Nedersaksische dialekte in 't noorde en Ostbergische dialekte in 't zuie  (Nederfrankisch vaan aard en op 't gehuur mie liekende op Ripuarisch mèt mie Hoegduits invlooje). De zuieleke Ostbergische dialekte behure evels tot de meis noordelek gelege Nederfrankische streektaole, boe Limbörgs ouch bis behuurt, en zien daodoor zwoer oonderheveg aon de umringkde Nedersaksische dialekte. Ouch zien alle dialekte in dizze krink väöl beïnvloojd door wäörd oet 't Ruhrgebeed. 't Ruhrgebeed vörmp historisch gein echte taolköndeg einheid mer is dat wel mie gewore sinds hun ikkenomische opkoms en daomèt ouch urbane (dus culturele) samesmèlting sinds de 19e iew.

Alle gemeintes inne Ennepe-Roer-Kreis höbbe de titel steij gekrege. 

# Breckerfeld
# Ennepetal
# Gevelsberg
# Hattingen
# Herdecke
# Schwelm
# Sprockhövel
# Wetter
# Witten
Rien-Erf-Kreis

De **Rien-Erf-Kreis** of **Rhein-Erft-Kreis** (Ripuarisch: *Rhing-Ärff-Kreis*) is 'ne krink (*[[Kreis]]*) in 't zuidweste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Dit Rienlands distrik ligk in 't Regierungsbezirk Köln en ouch gaaroet neet zoe wiet vaan Kölle. De hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Berchem (*Bergheim* op 't Duits). Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 704,62 km², 'n inwoenertal vaan 477.988 en 'n bevolkingsdeechte vaan 678 de veerkante km (volgens de census vaan 2025).
Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'n landraod (*Landrat*) in de hoofplaots. In Rhein-Erft weurt 'n Ripuarisch dialek gesproke.

't Gief in de krink vaan de Rien en Erf nege steij en ein gemeinte.
Kreis Euskirchen

Kreis Euskirchen is 'ne krink (*[[Kreis]]*) in 't zuidweste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). 't Grens in 't weste aon Liège, 't Arrondissement Verviers. Allewel grenzenterende aon Liège, vilt 't nimmie oonder de Euregio Maos-Rien, boe Mestreech de-facto de hoofzetel vaan druug. Dit Rienlands distrik ligk in 't Regierungsbezirk Köln, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Euskirchen. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 1.248,73 km², 'n inwoenertal vaan 202.609 en 'n bevolkingsdeechte vaan 162 de veerkante km (volgens de census op 2025.
Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'n landraod (*Landrat*) in de hoofplaots. In Euskirchen weurt 'n dialek gesproke dat oonder 't Ripuarisch vilt, mer oondersjeijt ziech dudelek vaan de Aokse invloojzone door häör väöle Roemaonse lienwäörd die 't heet gekrege door de dominerende Waolse dialekte vaan Liège. Dit "Euskirchener" dialek weurt 't Aphaovener genömp.

### Steij
# Bad Münstereifel
# Euskirchen
# Mechernich
# Sjleie (Duuts: *Schleiden*)
# Zülpich
# Blankenheim
# Dahlem

### Gemeintes
# Hellenthal
# Kall
# Nettersheim
# Weilerswist
Städteregion Aachen

De Städteregion Aachen of *Stadsregio Aoke* is 'ne bezundere regio in 't zuudweste vaan de Duitse boondsstaot Noordrien-Wesfale dee grens aon Zuid-Limbörg en de Provincie Luik. De hoofplaots vaan de stadsregio is Aoke. 

Noordrien-Wesfale weurt - zoewie gebrukelek in Duitsland - euver 't algemein ingedeild in kring (*[[Kreis]]e*) vaan oongeveer de groette vaan Zuid-Limbörg en stei die groet genog zien um 'n krinkvrije stad (*[[Kreisfreie Stadt]]*) te zien (Mestreech zou dat kinne zien). De Stadsregio Aoke is evels 'n oetzundering in Noordrien-Wesfale. Dao is op 21 oktober 2009 door de gemeintes vaan de veurmaolege Krink Aoke (*Kreis Aachen*) en de stad Aoke beslote um veurtaon same 'ne regio te vörme. 't Gief nog 'n paar veurbeelde vaan stadregio's in Duitsland, mer in Noordrien-Wesfale is Aoke de ierste.

In 2025 had de stadregio 582.410 inwoeners op 'n oppervlaak vaan 706,92 km². Daomèt woende dao zoe'n 824 lui de veerkante kilometer.

### Historische Kreis Aachen

Bis 2009 waor de Städteregion Aachen nog 'ne krink: de **Kreis Aachen**. Dee krink bestoond eigelek oet de ganse Aokse regio minus de stad Aoke zelf. 
#### De 9 gemeintes saer 1972
De oonderstoode gemeinte vörmde de Kreis Aachen en zien allewijl, same mèt de stad Aoke, de Städteregion Aachen.
#### Städte

#### Gemeinden
* Roetgen
*Simmerath
Kreis Gütersloh

Kreis Gütersloh is 'ne krink (*[[Kreis]]*) in 't noorde vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Dit Wesfaals distrik ligk in 't Regierungsbezirk Detmold, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Gütersloh. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 969,21 km², 'n inwoenertal vaan 	363.982 en 'n bevolkingsdeechte vaan 376 de veerkante km (volgens de census vaan 2025).
Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'ne landraod (*Landrat*) in de hoofplaots. In Gütersloh weurt 'n dialek gesproke dat oonder 't Nedersaksisch vilt.

### Steij
# Borgholzhausen
# Gütersloh
# Halle
# Harsewinkel
# Rheda-Wiedenbrück
# Rietberg
# Schloß Holte-Stukenbrock
# Verl
# Versmold
# Werther

### Gemeintes
# Herzebrock-Clarholz
# Langenberg
# Steinhagen