open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brook (landjsjap)

E **brook** is e lieëggelaenge gebied det naat blief door opkómmendj gróndjwater; 't kan ouch e lieëg stök landj langs 'n baek of 'n reveer zeen det regelmaesig euverstruimp en veural inne wintjer gelangentied ónger water blief staon. In e brook vindj me veural kroedechtige plantjen inplaats houtere saorte, wie graas, reet en reetgraas. De houtere plantje die m'n aantruf zeen veural de lieëggreujendje struuk. E brook is e draslandj. 

Breuk waeren inne landjboew veural gebroek veur vieë op te laote graze.

E brook is dreuger es 'ne zómp.

## Zuuch ouch
* Brook, veur anger beteikenisse van dit waord
* Brookbós
Nowata

**Nowata** is 'n plaats in d'n Amerikaanse sjtaot Oklahoma die besjtuurlik gezeen ónger Nowata County vèlt. 't Aantal inweuners bedroog 4.005 in 2006. De plaats haet 'n oppervlakde van 8,0 km² en besjteit gans oet landj.

De eerste gemeinsjap die op dees plaats waerde opgerich hoot *Metz*, verneump nao d'n eerste posdirecteur, Fred Metzner. Al veurdet de sjpaorwaeg in 1889 woor aangelag kreeg de plaats de naam *Nowata*. 't Deende namelik es tössesjtop veur Indiane oet 't ooste die door de euverheid waerde verhoes. De nuje naam haet geleid toet 'n sjpraokverwarring. De Lenape-indiane die door de plaats tróchte neumde die *nuwita* "vruntjelik" of "wilkóm". De Cherokee-indiane vatde dit op es Ingels *no water* "gei water", wodoor de plaats in 't Cherokee de naam ᎠᎹᏗᎧᏂᎬᎬ (A-ma-di-ka-ni-gunh-gunh) "al 't water is weg" dreug, 'n vertaling van waat zie dachte det de naam beteikende.

In 1904 vónj me in de buurt aolie en gaas, waat 'ne positieven indrök haj veur de lokaal economie.
Zaatwater

**Zaatwater** (mitte klemtoean op *zaat-*) is water mit 'n hoger saliniteit (zaatgehaldje) es brakwater, in feite betruf 't hie 'n oplossing van zaten in 't water. Me stèlj hiebie inne regel 'n zaatoplossing van minstes 1% (massa-aandeil). Water mit 'n klènder gehaldje neump me brakwater, en water mit minder es 0,1% zaat neump me zeutwater. 't Meiste zaatwater oppe aerd vindj me trögk in 't zieëwater vanne oceane; dit vörmp drek ouch de grótste watermassa oppe plenieët. 't Gemiddeldj zaatgehaldje vanne zieëje ligk róndje 3,5%. 't Hoogste zaatgehaldje (44,2%) vindj me in 't hypersalien water van 't Don Juanmaer op Antarctica; dit maer bevatj aevel veural kalkchloried inplaats natriumchloried.

't Zaatgehaldje van water kan me maete mit 'ne salinomaeter.

## Eigesjappe

Zaatwater haet anger eigesjappen es zeutwater. De voesregel hiebie is det wie zater 't water is, wie hoger 't driefvermeugen is en wie minder snel 't bevruus.

Bie 100 °C kan verzadig pekel van natriumchloried zoeaget 28% zaat bevatte (gewichspercentaasj); bie 0°C is det zoea 26%.

De thermische geleibaarheid van zieëwater (3,5% opgelos zaat) 0.6 W/mK bie 25 °C. De thermische geleibaarheid nump aaf es 't zaatgehaldje toenump en nump juus toe bie toenummendje temperatuur.

## Indeiling en toepassinge
Zaatwater wuuert döks in drie categoriejen ingedeildj:
* Lich zaatwater mit e zaatgehaldje van 1000 toet 3000 deiler de miljoen (ppm) of 1 toet 3 deiler d'n doezjend.
* Maotig zaatwater mit e zaatgehaldje van 3000 toet 10 000 deiler de miljoen of 3 toet 10 deiler d'n doezjend.
* Zwaor zaatwater mit e zaatgehaldje van 10 000 toet 35 000 deiler de miljoen of 10 toet 35 deiler d'n doezjend.

Ter vergelieking: 't zieëwater haet mit en nao 35.000 deiler de miljoen (25 g/l). Zaatwater mit e zaatgehaldje toet 2500 deiler de miljoen wuuert in sómmige gebieden oppe werreld nag gebroek veur 't bespreuje van gewasje, door e tekort aan zat zeutwater. Dit kan op langen termien väöl sjaaj toebringen ane baom enne landjboew.

Inne steriele vorm van 'n zaatwateroplossing wuuert 't ouch väöl toegepas inne genaeskónde.

Zaatwater wuuert ouch gebroek inne industrie, wie smultjzaat en es keulmiddel in wurmdjekrafcentrale.

Óngevieër 4% van 't waterstófgaas det me weltwied perduceerdj wuuert gemaak door gebroek te make van elektrolyse. De mieëderheid van deze waterstóf waat zoea wuuert gemaak is e bieperduk vanne perduksje van chlorien:
*2 NaCl(aq) + 2 H2O(l) → 2 NaOH(aq) + H2(g) + Cl2(g)

## Euverzich
Charkiv

**Charkiv** (Oekraïens: Харків, [ˈxɑrkiu̯]; Russisch: Харьков, [ˈxarʲkəf], Charkov) is de twieëde groeëtste sjtad van de Oekraïne. De sjtad bevingk zich in 't noordoeëste van 't lank. Ze hat zoeë'n 1,5 miljoeën iwuuenesj en ligk aa g'n mónding van de reveer d'r Charkiv in d'r Lupan, deë weer in d'r Udy oetmóndt. De sjtad is ing va de wiechtigste cultureel, industrieel en universitair centra van 't lank. In Charkiv zint etnische Rósse waarsjienlig in de mieërderheed, mar sjtattinge variëre. Wiewaal de sjtad officieel twieëtalig is, is 't gebroek van 't Oekraïens seër d'r val van 't communisme touwgenoame.

Charkov woeëd in 1630 gesjtich es vesting in 't zude van 't Róssisj tsareriek. Volges anger brónne is Charkiv 1653 of 1654 gesjtich gewoare, wie de kozakke in ópsjtank koame teëge Pole. Zikker is evvel dat de Oekraïense bevolking oet 't groeëtvorstedom Pole-Litouwe noa dees sjtrieëk vluchde en zich ónger besjerming van de Russische kezerin Catharina de Groeëte plaatsjde. Mit de veroavering van Nui-Rósland in de achtieënde ieëw, 'n ouw benaming vuur 't zude van Oekraïne, verloar de sjtad höar vestingsfunctie. In 1805 kreeg de sjtad 'n universiteet. De industrialisering volgde aan 't ing van d'r 19e ieëw. In 1869 woeëd Charkiv aagesjlote óp 't sjpoar en kót doanoa woeëd 't de sjtad va koale en sjtaal.

In d'r 20e ieëw woeëd hei vöal blood vergote. D'r Róssisje Burgerkreeg tussje 1917 en 1922 en d'r Holodomor in de dertiger joare, 'ne hóngesjnoeëd deë bewus durch d'r Sjtalin zing regime woeëd veroerzaak, veroerzaakde vöal sjlachoffesj. In d'r Twieëde Weltkreeg woar de sjtad veer kier 't sjtriedtonieël va zjwoar gevechte tussje Duutsje tróppe en 't Roeë Leger. Dees gevechte woare óngerdeel van de Lebensraum-plane van de nazi's, mit de germanisering van Oeës-Europa en 't sjtichte van 'n Arisch riek es vuurnaamste doel. Duutsje tróppe besjtookde de sjtad en richde 'n sjlachting aan ónger de lokaal bevólking. 

Noa d'r kreeg woeëd Charkiv in sjtalinistische sjtiel herópgeboewd en seër 1975 hat de sjtad óch 'ne metro. In de Oekraïnecrisis van 2014 goof 't confrontaties tussje pro-Róssisje demonstrante en aanhengesj van 't Euromaidan. Tiedes de Róssisje invasie van 2022 woeëd hel gevochte um de sjtad. Róssisje soldoate kóste de sjtad evvel neet verovere.
Rhea's

De **rhea's** of **nandoes** (Letien: *rhea*) is e geslech van groeate loupveugel det wuuert óngerverdeildj in twieë of drie saorte. Alle saorten höbben e gries vaeredèk.

De rhea's lieken oppe struusvogel oet Afrika, mer óngersjeie zich anatomisch en taxonomisch toch dudelik. Det zie zoväöl lieken oppe struusvogel is 't rizzeltaat van convergente evolutie. Waal zeen zie verwantj ane tinamoe's (*[[Tinamidae]]*). Typerendj veur 'ne loupvogel höbbe zie verheljingsgewies groeate ougen en 'ne breie, vlake snavel. Rhea's kómme veur op graasvlaakdjes in subtroeapisch toet gemäötig klimaat in Zuud-Amerika.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Aves]]* (veugel)
**** Óngerklas: *[[Neornithes]]* (nuuj veugel)
***** Orde: *[[Rheiformes]]* (rhea-echtige)
****** Femielje: *[[Rheidae]]* 
******* Geslech: ***Rhea*** (**rhea's**)

Zie zeen 't ènsigste nag laevendje geslech oete rhea-echtige.

### Indeiling
*Rhea* wuuert wiejer es volg ingedeildj:
* *[[Rhea americana]]* (nandoe)
* *[[Rhea pennata]]* (Darwinnandoe)
* ? *[[Rhea tarapacensis]]* (poenanandoe, meugelikerwies dezelvendje saort es *Rhea americana*)
Jaguar

'ne **Jaguar** (oetspraok: *(d)<u>zjegk</u>oewaar*; Letien: *Panthera onca*) is e katechtig roufdeer det veurkump in e groeat deil van Midden- en Zuud-Amerika. Nao d'n tieger enne lieëf is 't de grótste kat, waat 't de grótste en kreftigste kat vanne Nuje Werreld maak. 't Bieës is hieël stevig geboedj en haet 'ne breie kop mit sterke kake. De puuet zeen rilletief kort; de stert zörg veur 't aevewich wen 't bieës springk. De vach is lichgael toet roeadbroen mit zwarte rozètte. De jaguar haet intrèkbaar klawwen en lang, stevige hooktenj.

De jaguar steit es vleisaeter baovenaan de voorkitting in 't gebied wo d'r veurkump. Zougdere wie pekari's en hirte vörmen 't houfmaol, mer ouch anger zougdere, kwekkerte, reptiele, vèssen en eier make deil oet van zien aetes.

De naam *jaguar* kump oet 't Tupi; 't waord *yaguara* beteikentj dao "roufbieës".

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Orde: *[[Carnivora]]* (roufdere)
***** Femielje: *[[Felidae]]* (katechtige)
****** Óngerfemielje: *[[Pantherinae]]* (groeate katte)
******* Geslech: *[[Panthera]]* (panters)
******** Saort: ***Panthera onca*** (**jaguar**)

## Trivia
* 't Automerk Jaguar Cars enne gitaar Fender Jaguar zeen nao dit bieës verneump gewore.
Zieëmeermin

'n **Zieëmeermin** is e mythologisch bieës det in 't water laef. 't Bieës haet 't baovelief van e vrouwmis, meh de bein zeen vervange dore stertvin van 'ne vès. De mannelike variantj, de zieëmeerman, is minder bekandj.

Zieëmeerminne kómme veur in verhaole van versjillendje völker euvere ganse werreld, veural in 't Kortie Oeaste, Europa en Azië. De aadste euverleveringe vanne zieëmeermin kómmen oet Assyrië, wo de godin Atargatis zichzelf oet sjaemdje verangerdj in 'n zieëmeermin, ómdet 't per óngelök ziene minner haet vermaordj.

Sómtieds waere zieëmeerminnen oetgebeeldj es gevieërlike bieëster die zörge veur euverstruiminge, storm, sjeepswrakken en verdrinkinge. In anger verhaole, döks oete zelvendje verhaolkultuur, zeen 't juus benevolente bieëster die zelfs verleef waeren op gewuuen luuj.

Inne Griekse mythologie goof 't de sirenes, haafvrouwmis en haafvogel, die verbleven in grótten en op rótse langs de Tyrreense Zieë. Zie zónge zaach en sjoean en lókdje daomit de sjepers de klimpen op. Zie waere veuren ieëste verneump inne *[[Odyssee]]* van Homerus.

Hans Christian Andersen sjreef 't bekandj verhäölken euvere *[[De klein zieëmeermin|klein zieëmeermin]]*; in Koupenhage steit e bekandj beeldj van dees zieëmeermin.
Stekelhujige

De **stekelhujige** (Letien: *Echinodermata*) vörmen 'ne stam van chordabieëster dae behuuert toet de nuujmunjige (*[[Deuterostomia]]*). Alle stekelhujige laeven inne zieë, vanaaf de kös toet inne deepste deiler vannen oceaan; de volwassen exemplare veural op of inne zieëbaom. Doordet zie de zaatbalans in häör lief neet kónne regele, vindj me die neet trögk in water mit e leger zaatgehaldje. De bieëster duke veuren ieësten op in 't Cambrium. Kènmirkendj is de radiair symmetrie van 't lief vanne volwasse bieëster (döks viefsterrig, meh det guldj neet veur alle saorte).

't Skelèt vanne stekelhujige ligk juus óngere opperhoed en besteit oet versjillendje kalkplate, die bie sómmige saorten aanein vas zeen gegreudj. Stekelkes en knuubbelkes staeke dore hoed oet nao boete vanaaf de kalkplate. De hoed zelf is bie sómmige saorte bedèk mit sjieërvörmige oetstaeksele, de pedicellariae, die helpe mitte besjurming vanne hoed, wirke t'r verdaejiging of voor doon vange.

## Taxonomie
De stekelhujige waeren óngerverdeildj in veer óngerstamme, wovan 's drie nag laeve:
* *[[Crinozoa]]*
** † *[[Blastoidea]]*
** *[[Concentricycloidea]]* (zieëmeibleumkes)
** *[[Crinoidea]]* (zieëlelies, haorsterre)
** † *[[Cystoidea]]*
* *[[Asterozoa]]*
** *[[Asteroidea]]* (zieësterre)
** *[[Ophiuroidea]]* (slangsterre)
* *[[Echinozoa]]*
** *[[Echinoidea]]* (zieë-eechele)
** *[[Holothurioidea]]* (zieëkómkómmers)
* † *[[Homalozoa]]* (zieëlaepelechtige)
Zieëlieëve

De **zieëlieëve** (Letien: *Otariinae*) vörmen 'n óngerfemielje van robbe (*Pinnepedia*); zie behuuere toete oearrobbe (*Otariidae*). De bieëster kómme veur in gemäötigdje en subpolair kusgebiede bieje Groeaten Oceaan, de Atlantische kus van Argentinië toet Zuud-Breziel, en 't zuje van Australië en Nuuj-Zieëlandj. De zieëlieven splete zich veur zoea 3 miljoen jaor trögk aaf vanne zieëbaere (*[[Arctocephalinae]]*). Zieëlieve zeen gemeinelik grótter es de zieëbaeren en höbben 'n stoemper naas en klènder flippers. 't Wichtigste versjil tösse de twieë ligk bieje óngervach, went zieëlieven höbben 's gèn.

E deil vanne saorten haet mane, wie de manerob. Dinkelik verwies 't deil "lieëf" inne naam nao de mane vanne bieëster. Wen de vach naat is, zeen de manen aevel ónzichbaar; wen de vach druueg is, staon de haoren oeterein en waere de mane waal good zichbaar.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Orde: *[[Carnivora]]* (roufdere)
***** Klaad: *[[Pinnipedia]]* (robbe)
****** Femielje: *[[Otariidae]]* (oearrobbe)
******* Óngerfemielje: ***Otariinae*** (**zieëlieëve**)

### Indeiling
*Otariinae* wuuert wiejer es volg ingedeildj:
* Geslech *[[Otaria]]*
** Manerob (*[[Otaria flavescens]]*)
* Geslech *[[Eumetopias]]*
** Stellerzieëlieëf (*[[Eumetopias jubatus]]*)
* Geslech *[[Neophoca]]*
** Australische zieëlieëf (*[[Neophoca cinerea]]*)
** † *[[Neophoca palatina]]*
* Geslech *[[Phocarctos]]*
** Nuuj-Zieëlandjse zieëlieëf (*[[Phocarctos hookeri]]*)
* Geslech *[[Zalophus]]*
** Californische zieëlieëf (*[[Zalophus californianus]]*)
*** Californische zieëlieëf (*Zalophus (californianus) californianus*)
*** Japanse zieëlieëf (*Zalophus (californianus) japonicus*)
*** Galápagoszieëlieëf (*Zalophus (californianus) wollebaeki*)

Of de naordelike zieëbaer (*[[Callorhinus ursinus]]*) bieje zieëbaeren of bieje zieëlieëven huuertj is 'n puntj van discussie.
Zieë-ies

**Zieë-ies** is de beneuming veur bevraore zieëwater in bei poealzieëje. Ouch wuuert 't begrip sómwiel gebroek veur ies det vanoet anger watere de zieë instruimp.

Wichtige vörm van zieë-ies zeen driefies (drievendje stökker ies die óntstaon oet gróndjies), pakies (opein gesjaoven iessjolle) en ies det is verbónje mit 't vastelandj.

Zieë-ies bedèk de jaor gemiddeldj 6,5% (22,5 miljoen km²) vanne werreldzieëje. Doordet de oceanen oet zaatwater bestaon vindj de bevrering plaats bie 'n temperatuur van heugstes -1,8 °C. 't Zieë-ies besleit inne wintjer e grótter gebied es inne zomer. Róntjelóm Antarctica (ane zuudpoeal) kump väöl mieë zieë-ies veur es bieje naordpoeal.

Zieë-ies speeltj 'n wichtige rol in 't klimaatstèlsel vanne aerd. 't Zieë-ies is euverwaegendj bedèk mit snieë en kènmirk zich door 'n hieël hoeag waerketsingsvermeuge (albedo) van 't zónleech. Wiel juus e groeat deil vanne kortegolfstraoling doren iesvriejen oceaan wuuert absorbeerdj, waerkets 't zieë-ies dees straoling. Dees trögkkoppeling versterk zich en haet 'ne groeaten invlood oppe straolingsbalans. In taengestèlling toet landjies haet 't smultje van 't zieë-ies gènnen drekken invlood op 't zieëspegel.
Sedimènt

**Sedimènt**, **aafzètting** of **bezinksel** is netuurlik matterjaal (stein) det is aafgebraoke gewore door percèsse van verwaering en eroozje en daonao dore wirking van windj, water, ies en zwaordjekraf wuuertj verveurtj. Wen 't sedimènt zich oppe gróndj aafzètj kónnen oetèntjelik jnuuj stein waere gevörmp (consolidaasje, lithifikaasje).

Sedimènt wuuert vernamelik door water (fluviatiel), windj (eolisch) en gletsjers (glaciaal) verveurtj. Zandj op 't strandj en neerslaag van revere zeen fluviatiel, mer ouch zak sedimènt döks in traog bewaegendj of stilstäöndj water, wie in maere (lacustrien) enne oceane (marien). E veurbeeldj van eolisch sedimènt is zandjdunen en stoefzandj. Glaciaal sedimènte zeen morene. Wiejer guuef 't nag glaciofluviaal sedimènte (aafgezatj door smultjwater van landjies of gletsjers) en pyroklastisch sedimènt (matterjaal oet vólkane).

De weitesjap die zich besjeftig mit sedimènten en häör wirking hètj sedimentologie.
Euversjpanningsaafleier

'nen **Euversjpanningsaafleier** is 'n constructie die in 't geval van 't optraeje van 'n euversjpanning, beveurbeeld es e gevolg van 'ne blikseminsjlaag of sjakelhanjelinge, 'n veilige aafleijing in wèrking zit zodet de euversjpanning gein sjaaj toebringk aan anger óngerdeile. Euversjpanningsaafleiers plaats me veurnamelik in e nètwerk mit leeg sjpanning, mer ouch in midde- en hoogsjpanningsinsjtallaties kump 't veur, eural es bliksemsjtroumaafleier óm te verkómme det besjajiginge optraeje door euversjpanning, wie in sjtations van 't hoogsjpanningsnèt.

Euversjpanningsaafleiers in de sjtations van 't hoogsjpanningsnèt höbbe es eigesjap det zie de optraejende euversjpanninge begrenze en toet 'n acceptabel niveau trögkbringe. Hiejdoor besjteit gei gevaor meer veur wichtige óngerdeile wie driefasetransformatore mit grote vermeuges. Door dees begrenzende eigesjap kinne euversjpanningsaafleiers betrèkkelik gojekoup zeen, wodoor zie ouch heel väöl waere gepas.

Euversjpanningsaafleiers mótten aan drie eise voldoon: 1. snel aansjpraoke; 2. de sjtroum zo sjnel meugelik aafbraeke; en 3. e groot aantal euversjpanninge kort nao ein kinne verdrage.
Zieë-eechele

De **zieë-eechele** of **zieëstekelverk(sk)es** (Letien: *Echinoidea*) vörmen 'n klas aan óngewirveldje stekelhujige. Meis zeen zie zoeaget böl-, hert- en sjiefvörmig. De móndj bevindj zich anen óngerkantj van 't lief. Zieë-eechele zeen bedèk mit stekelkes en knuubbelkes en höbben e hel skelèt det deentj es e pantser; de stekelkes kónne zie waege mit e kogelgewerf en broeke zie veur veuroet te kómmen of veur zich in te grave. Tösse de stekelkes zeen korte pedicellariae die dene veure verdaejiging en 't zuvermake vanne hoed. 

Zieë-echele laeve meis oppe baom vanne zieë. De meiste saorte laeve van plantjaerdig voor of detritus (aafval), mer e klei deil aan saorte laef owwel van deerlik voor. Häör aete bringe zie nao de móndj mitte buusveutjes enne stekelkes; d'n anus bevindj zich ane baovekantj van 't lief.

Zieë-echele zeen twieëgeslechtelik, meh de menkes en vruiwkes zeen meis neet op 't uterlik aaf te óngersjeie. De eikes waeren in 't aope water bevröch.
Telegrafie

**Telegrafie** (oet 't Grieks: τηλε "wied" en γραφειν "sjrieve") is 't sjikke van berichte (telegrams) euver 'ne langen aafstandj. 't Versjiltj zich van gewuuene pos, ómdet bie telegrafie allein 't berich wuuert versjik en neet 'ne fysieke breef. 't Apperaat det 'nen telegram versjik neump zich 'nen telegraaf enne miens dae 'm bedeentj hètj 'nen telegrafist.

Bie telegrafie mótte zowaal dae waat 't berich sjik es d'n óntvanger weite wie de berichte zeen gecodeerdj. De bekandjste en meis-gebroekdje codering was de Morsecode.

Euvere loup vanne jaor gebroekdje me versjillige technieke veur 't versture van telegrams. Bieje ieëste telegrave mós me 'n fysieke draodverbinjing höbbe tösse dae waat sjik en dae waat óntvingk. Granville T. Woods óntwikkeldje in 1885 inductietelegrafie, wobie me 'ne korten aafstandj draodloeas kós communicere. Róndj daen tied waas ouch Guglielmo Marconi besjeftig mitte óntwikkeling van draodloeaze telegrafie euver radiogolve. In 1901 lökdje 't dem veur 't ieës berich euveren Atlantischen Oceaan te versjikke sónger dräöj. 

't Gebroek van telegrafie daaldje al rilletief snel mitte opkóms vannen tillefoon. Later raakdje 't gans in ónbroek mitte kóms van fax en e-mail.
Aerbele

**Aerbele** (Letien: *Fragaria*) is e geslech van blome inne roeazefemielje (*[[Rosaceae]]*). 't Geslech is veural bekandj ómme gewuuen aerbel (*[[Fragaria x ananassa]]*), wovan me de vröchten itj. De próntje smaak van 'nen aerbel wusjeltj van cultivar toet cultivar, van zeut toet wrang. Aerbele zeen e wichtig gewas det wuuert verboedj in alle gemäötigdje gebieden oppe werreld.

Aerbele zeen gein bèsse. 

## Saorte
Weltwied haet 't mieër es 20 versjillendje saorte. 't Aantaal aan chromosome steit centraal in 't klassificere vanne saorte. 't Guuef zeve basistypes van chromosome die alle saorte deile, meh de polyploïdie versjiltj. De saorte zeen diploïed (mit twieë kieër de zeve chromosome, dus 14 gans biejein), angere tetraploïed (veer zètjes, 28 chromosome), hexaploïed (zès zètjes, 42 chromosome), octoploïed (ach zètjes, 56 chromosome) of decaploïed (tieën zètjes, 70 chromosome).

Euver 't algemein guldj det aerbelsaorte mit mieë chromosome weuster zeen en grótter vröchte doorgaeve.

; Diploïed
* *[[Fragaria bucharica]]* (Sjina)
* *[[Fragaria daltoniana]]* (Himalaya)
* *[[Fragaria gracilis]]* (Sjina)
* *[[Fragaria iinumae]]* (Oeas-Róslandj, Japan)
* *[[Fragaria mandshurica]]* (Sjina)
* *[[Fragaria nilgerrensis]]* (Zuud- en Zuudoeas-Azië)
* *[[Fragaria nipponica]]* (Japan)
* *[[Fragaria nubicola]]* (Himalaya)
* *[[Fragaria pentaphylla]]* (Sjina)
* *[[Fragaria vesca]]* - bósaerbel ('t naordelik haafróndj)
* *[[Fragaria viridis]]* - knakkelaerbel (Europa, Centraal-Azië)
* *[[Fragaria yezoensis]]* (Naordoeas-Azië)
* *Fragaria x bifera* - F. vesca × viridis (Europa)

; Tetraploïed
* *[[Fragaria moupinensis]]* (Sjina)
* *[[Fragaria orientalis]]* (Oeas-Azië, Oeas-Siberië)

; Pentaploïed 
* *Fragaria* × *bringhurstii* (de kus van Californië)

; Hexaploïed
* *[[Fragaria moschata]]* - groeate bósaerbel (Europa)

; Octoploïed en hybried
* ''Fragaria'' × ''ananassa'' - gewuuen aerbel
* *Fragaria chiloensis* ('t wèste van 't Amerikaans kóntinent)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *chiloensis* forma *chiloensis*
** *Fragaria chiloensis* subsp. *chiloensis* forma *patagonica* (Argentina, Chili)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *lucida* (de kus van Brits Columbië, Washington, Oregon, Californië)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *pacifica* (de kus van Alaska, Brits Columbië, Washington, Oregon, Californië)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *sandwicensis* (Hawaï)
* *Fragaria iturupensis* (Iturup, Koerileilenj)
* *Fragaria virginiana* (Naord-Amerika)

; Decaploïed of hybried
* *Fragaria cascadensis* (Cascadeberg in Oregon)
* *Fragaria* × *Comarum* hybride
* *Fragaria × vescana*
Gewuuen aerbel

De **gewuuen aerbel** of korteweg **aerbel** (Letien: *Fragaria × ananassa*) is 'n wijd-en-zijds verboedje hybride saort van 't geslech *[[Fragaria]]* (de aerbele) die gecultiveerdj is gewore veur zien vröch die wuuertj gaeten es fruit. De aerbel haet 'ne karakteristieke smaak, deeproeaj kluuer, 'ne sapigen textuur en 'ne zeute smaak. Zie wuuert zoea vees gaete, mer ouch verwirk in jam, saap, yoghurt, flajen en anger baksele, ieskes, milkshakes en zelfs sjokelaad. Wiejer wuuert de smaak kónsmaesig naogemaak veur in slók, zeip, luppestif, reukwater enzowiejer.

De gewuuen aerbel woort róndj 1750 veuren ieëste verboedj in Bretagne (Frankriek) door *[[Fragaria virginiana]]*) oet oeastelik Naord-Amerika te kruutse mit *[[Fragaria chiloensis]]*. Cultivars vanne gewuuen aerbel höbben 't verboewe vanne inheimsje bósaerbel (*[[Fragaria vesca]]*) commercieel gezeen gans vervange.

De gewuuen aerbel is octoploïed.

Aerbele waere zowaal op 't landj es in breujkes verboedj. Kruutsbestuving is neet nuuedig, meh veur 't verkriege van goodgevörmdje, gans oetgegreudje vröchten is bestuving door windj dan insekte (biejen en hómmele) winselik. Doordragendje rasse höbbe de ganse zomer bloomsaanlag, bleuj en vröchzètting. Veur 't vermieëdere vanne plantj kan me de oetluipers doon verpaote. Bie 't verboewe van aerbele kan me las höbbe van kaevers, muus, slekken en vröchrot.

Aerbele die vees zeen höbben e hoeag gehaldje van vitamien C: 64 mg de 100 g. Bie kinjer kónne vesen allergische reaksjes wie netelroeas veroearzake.

## Gallerie

Plaetje:Aardbei_plant.jpg|thumb|'n aerbeleplantj
Plaetje:Fragaria × ananassa flower, aardbei bloem 'Karina'.jpg|de bloom van 'n aerbeleplantj
Plaetje:Strawberry Cross BNC.jpg|'n doorgesnejen aerbel
Plaetje:Dülmen, Kirchspiel, Erdbeerfeld -- 2015 -- 6492-6.jpg|'n aerbeleveldj
Iere

De **Iere** (Ingels: *Irish*; Iers-Gaëlisch: *Muintir na hÉireann* of *Na hÉireannaigh*) is e Keltisch volk det van Ierlandj en de ómringendje eilenj aafkump. Archeologische sjtudies höbbe oetgeweze det Ierlandj zoget 9.000 jaor geleje is gekoloniseerd. Veur 't grótste deil van de gesjiedenis van Ierlandj zeen de Iere in houfzaak Gaëlisch gewaes. In de twellefde eeuw vereuverde de Vikinge en de Ingelse veur 't eers deile van Ierlandj, mer de Ingelse volsjtenjige vereuvering en kolonisering van 't eilandj in de zèsteende en de zeventeende eeuw zörgde veur enorm verangeringe in de Ierse etniciteit. De vèstiging van e groot deil Ingelse en Sjotse Leeglenjers, veural in Noord-Ierlandj, lèdde toet e lankzaam verval van häör eige taal, 't Iers.

't Landj Ierlandj zelf haet 'n bevolking van zoget 6,5 miljoen luuj, mer werreldwied höbbe zón 70 toet 80 miljoen luuj Ierse veurajers. Det kump veural door historische emigratie vanoet Ierlandj, es e gevolg van militair conflikte, hóngersnood en 'n kwakkelendje economie. Miense mit Ierse kómaaf vindj me veural truuk in Ingelstalige lenj, wie 't Vereinig Keuninkriek, de Vereinigde Sjtaote, Canada, Australië en Nuuj-Zeelandj. Ouch kan me e groot aantal vinje in lenjer wie Argentinië en Mexico. Ouch väöl Ieslenjers höbbe Ierse of Sjots-Gaëlische genetica, veural van de vrouwelike kantj.

## Bekinde Iere
* Gerry Adams - politieker
* Samuel Beckett - toneelsjriever
* Dana - zengeres
* Eamon de Valera - politieker
* Oliver Goldsmith - roman- en toneelsjriever
* Arthur Guinness - broewer
* Richard Harris - akteur
* James Joyce -- sjriever
* Constance Markievicz - politica
* Micheál Martin - premier
* Mary O'Hara - zengerin
* Peter O'Toole - akteur
* Charles Stewart Parnell - politieker
* Padraic Pearse - dichter, leraar en nationalistische leier
* Mary Robinson - politica
* George Bernard Shaw - toneelsjriever
* Robert Shaw - akteur
* Laurence Sterne - romansjriever
* John Synge - toneelsjriever
* Oscar Wilde - toneelsjriever
Eslenjers

Wae de **Eslenjers** of **Este** (Eslandjs: *eestlased*) zeen, hingk aaf van de definitie. 't Geuf 3 definities veur Eslenjers: 
# Polletieke definitie: börgers van 't Rippebliek Eslandj. De 2021 geuf 't volges die definitie 1,2 miljoen Eslenjers.
# Etnische definitie: 't Finoegrisch volk det Eslandjs kalt es modersjpraok en/of direk aafsjtamp van luuj mit Eslandjs es modersjpraok. 
# Historische definitie: alle luuj die 'n Finoegrische taol kalle en te zuje van de Finse Zee wone. In det geval zeen ouch luuj die Wotisch en Liefs kalle es modersjpraok Eslenjers. Finne, daotaege, wone te noorde van de Finse Zee en zeen dus historisch gezeen gein Eslenjers.

Etnische Eslenjers make zoget 69% oet van de bevolking van häör thoeslandj Eslandj. Naeve de etnische Eslenjers geuf 't nag e deil minderheje in Eslandj, wie de Rósse of Rósso-Eslenjers (25%), de Oekraïners of Oekraïense Eslenjers (1,7%) en de Witrósse of Belarósso-Eslenjers (0,9%); de historische minderheje van Balteduitsers en Eslandjse Zjwede zeen nao d'n Tweede Waereldoorlog gooddeils verdreve of verhoes nao 't boetelandj. Etnische Eslenjers vörme zelf nag 'n klein minderheid in Finlandj en Zjwede.

Waereldwied geuf 't zoget 1 miljoen etnische Eslenjers, wovan 900.000 in Eslandj, 50.000 in Finlandj, 25.500 in Zjwede, 25.000 in de Vereinigde Sjtaote en tösse de 23.000 en 50.000 in Canada. Wiejer geuf 't nag kleinder minderheje in Róslandj (17.000), 't Vereinig Keuninkriek (14.000) en Frankriek (12.500).

In taengesjtèlling toet de anger etnische groepe van de Baltische lenjer, de Letlenjers en de Litouwers, beheure de etnische Eslenjers neet toet 't Baltisch volk, ze sjpraeke dan ouch gein verwantje tale. Same mit de Finne en de Hóngare zeen de Eslenjers e Finoegrisch volk. De meiste Eslenjers zeen historisch lutheraans; de Róssische minderheid meistes oosters-orthodox (veur Róssisch-Orthodox); taengeweurdig zeen Eslenjers aevel veur óngeluivig of neet aangesjlaote bie 'n kèrkelik insjtituut.

## Bekinde Eslenjers
* Kalevipoeg - mythischen held
* Maimu Berg - sjriefster en politica
* Neeme Järvi - dirigent
* Kaja Kallas - premier van Esland
* Carmen Kass - supermodel
* Paul Keres - sjaker
* Jaan Kross - romansjriever
* Lembitu - militaire leier
* Viivi Luik - sjriefster
* Arvo Pärt - kómpenis
* Kalle Randalu - pianis
* Evar Saar - toponymis en aktivis van de Võro-taal
* Otto Strandman - politieker
* Anton Hansen Tammsaare - romansjriever
* Erkki-Sven Tüür - kómpenis
* Eduard Vilde - romansjriever
Greunlenjers

De **Greunlenjers** (Greunlandjs: *kalaallit*; Deens: *grønlændere*) zeen de inheimsje bevölking van Greunlandj. De meiste kalle 't Greunlandjs of *kalaallisut* es moderspraok en veule zich ouch etnisch Greunlandjs. Ze zeen börgers van Denemarke.

Op Greunlandj wone zoeaget 51.000 Greunlenjers; hiemit make zie 88% vanne bevölking oet dao; in Denemarke zelf guuef 't onnans 20.000 Greunlenjers.

De Greunlenjers kónne waeren óngerverdeildj in drie gruup:
* de *kalaallit* in 't wèste;
* de *tunumiit* van Tunu (Oeas-Greunlandj);
* de *inughuit* van 't naorde, die Inuktun kalle.

De meiste Greunlenjers kallen ouch Deens. Ze zeen nej verwantj ane Inuït van Canada. Ze stammen aaf van 't Thule-vouk det tösse 1200 en 1400 't eilandj koloniseerdje.

## Bekandje Greunlenjers
* Arnarsaq - vertaler, tolk en misjenaer
* Arnarulunnguaq (1896–1933) - vrouwmis det Knud Rasmussen vergezeldje bieje Viefdje Thule-expeditie 
* Aron van Kangeq - jaeger, sjiljer en munjelinge gesjiechtevertèller
* Hans Hendrik - Arctische reiziger en tolk
* Kuupik Kleist - minister-prizzendènt van Greunlandj
* Henrik Lund - teksdichter, sjiljer en pestoear
* Angaangaq Lyberth - sjamaan
* Lena Pedersen - Canadese politieker
* Bishop Sofie Petersen (gebaoren in 1955) - Lutheraanse Bisjop van Greunlandj
* Minik Wallace (ca. 1890–1918)
* Karla Jessen Williamson - aktivis, óngerwiezer en vörsjer
Naordelike Ieszieë

D'n **Arctischen Oceaan** of de **Naordelike Ieszieë** is 'nen oceaan ten naorde van 't eiland Greunland en de continente Eurazië en Naord-Amerika. Euver de vraog of de Naordelike Ieszieë as 'ne volwaerdigen oceaan maag waere beschouwd, besteit aevel verschil van meining. De Internasjonaal Hydrografische Organisasie erkint de zieë as de kleinste van de vief oceane op aerd, terwiel binne de oceanografie weiteschappers zien die de zieë typere as 't Middellandse zieëtype van 't naordpoolgebeed. D'n oceaan bedek 'n gebeed van  14.056.000 km², wat óngevier geliek is aan de oppervlakde van Rusland. De köslien is 45.390 km lank en de ieslaog is óngevier veer maeter dik.

Euver 't algemein waere d'n Baffinbóch, de Barentszzieë, de Beaufortzieë, de Tsjoektsjenzieë, de Oeës-Siberische Zieë, de Greunlandzieë, d'n Hudsonbóch, de Straot Hudson, de Karazieë, de Laptevzieë en de Witte Zieë tot de Naordelike Ieszieë geraekend. De zieë wuurt verbónde mit de Groeëten Oceaan via de Beringstraot en mit de Atlantischen Oceaan via de Greunlandzieë en de Labradorzieë. In de ieszieë ligge 'n aantal eilande, wie Spitsberge en Jan Mayen.
Eusteriekers

De **Eusteriekers** of **Oosteriekers** (Duits: *Österreicher*) vörme 'n volk det veurnamelik woont in Oosteriek. 't Aantal Eusteriekers waereldwied weurt gesjat tösse de 8 en 8,5 miljoen luuj. Traditioneel gezeen zeen zie katteliek, mer 't geuf ouch 'n lutheraanse minderheid; taengeweurdig is e groot deil aevel óngeluivig.

Toet 1871 woor gein Duitse einheid en laefde luuj die zich es Duitser besjoewde zowaal in 't gebied van 't later Duits Keizerriek es in de Eusterieks-Hóngaarse dubbelmonarchie. De dubbelmonarchie woor e landj det väöl völker ómvatde: Duitsers, Hóngare, Tsjeche, Roemene, Pole, Sjlowake, Sjlovene, Kroate, Roethene, Italiane, Ziguinders en Jode.

Bie 't oetereinvalle van Oosteriek-Hóngarieje in 1918 waerde Oosteriek e landj mit 'n veurnamelik Duitstalige bevolking. Op 21 oktober 1918 repe de Duitstalige parlementariërs van Oosteriek-Hóngarieje in Wene 't rippebliek *Deutschösterreich* oet. Bie 't Verdraag van Saint-Germain van 10 september 1919 det Oosteriek door de euverwinners vannen Eerste Waereldoorlog waerde opgelag waerde de naam *Deutschösterreich* en de door de Duitstalige bevolking gewinsde aansjloeting bie Duitslandj verbaoje. Veur d'n Tweede Waereldoorlog besjoewde de Eusteriekers zichzelf Duits, en neet es 'n apaarte etniciteit. d'n Anschluss van 1938 waerde dan ouch door e groot deil van de Eusteriekers mit insjtumming verwilkómp.

Nao d'n Tweede Waereldoorlog begóste de Eusteriekers zichzelf meer te zeen es 'n apaart volk, gesjeie van de Duitsers. Taengeweurdig vindj minder es 10% van de Eusteriekers det zie e deil oetmake van e groter, Duits volk. Ouch de Duitsers besjoewe de Eusteriekers taengeweurdig es 'n apaart volk, juus wie de Zjwitsers. Verwarrend genog veule de meiste Zuud-Tirolers in 't naorde van Italië zich aevel waas Duitsers mer ze grenze neet aan Duitsland.

## Bekinde Eusteriekers
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Ludwig Boltzmann, netuurkundige, 1844-1906, gebaore in Wene
* Engelbert Dollfuss, politieker, 1892-1934, gebaore in Texing
* Christian Andreas Doppler, netuurkundige, 1803-1853, gebaore in Salzburg
* Adolf Hitler, dictator van Nazi-Duitslandj van 1933-1945, gebaore in 1888 in Braunau
* Arnold Schwarzenegger, bodybuilder en akteur, gebaore in 1955, in Graz (is noe 'nen Amerikaanse börger)
* Johann Strauss sr., 1809-1849, Johann Strauss jr., 1825-1899, en Josef Strauss, 1827-1870, de "Keuninge van de Wals" van de negenteende eeuw
* Anton Sailer, 1956 Olympische Sjpele - wón alle drie de gouje medajes bie 't alpesjkië; gebaore in 1935
* Kurt Waldheim, diplomaat en politieker; veurmalige secretaris-generaal van de Vereinigde Naties van 1972 toet 1982, veurmalige president van Oosteriek van 1986 toet 1992, gebaore in 1918
* Simon Wiesenthal, gebaore in 1908, Nazi-jaeger
* Ludwig Josef Johann Wittgenstein, filosoof, gebaore in 1889, in Wene
* Stefan Zweig, sjriever, 1881-1942, gebaore in Wene
Ieslenjers

De **Ieslenjers** (Ieslandjs: *Íslendingar*) vörmen e Germaans vouk det van Ieslandj aafkump; zie höbben 't Ieslandjs es moderspraok en deilen 'n gemeinsjappelike kultuur en gesjiechte. Op Ieslandj make zie zoea 93% vanne bevölking oet. Werreldwied guuef 't zoea 450.000 Ieslenjers, wovan 8.200 in Denemarke, 7.800 in Noorwaeg en 5.200 in Zwede. Wiejer guuef 't väöl luuj mit Ieslandjse kómaaf in Canada enne Vereinigdje Staote.

De Ieslenjers es vouk óntstónge wie de Vikinge róndj 't jaor 900 zich vestigdjen op Ieslandj, dao vermingdje zie zich in klènder maot mit Ieren en Sjotte.

De Ieslenjers zeen van vernamelik lutheraans, al guuef 't e klei deel kattelieke. Allewiel bekieërtj e deil Ieslenjers zich trögk nao 't Germaans heidendóm.

Doordet de Ieslenjers veur e groeat deil aafstamme vanne oearsprunkelike koloniste van 't eilandj zeen zie genetisch gezeen betrèkkelik homogeen. Wiejer is häör genealogie good vasgelag gewore, wodoor zie döks óngerwerp zeen van genetische vörsjing.

Verwantje völker zeen de anger Naord-Germaanse völker, wie de Faeröerders, de Nore, de Zweden enne Dene. Get wiejer verwantj zeen de Ingelse, de Nederlenjers, de Vlaminge, de Luxembörgers enne Duutsjers.

## Bekandje Ieslenjers
* Halldór Ásgrímsson - politieker
* Hafþór Júlíus Björnsson - aktäör en bodybuilder
* Björk - zengerin
* Leif Eriksson - óntdèkker van Amerika
* Ágústa Eva Erlendsdóttir - aktries en zengerin
* Alfreð Finnbogason - foebbeler
* Ólafur Ragnar Grímsson - prizzendèntj van Ieslandj
* Eiður Guðjohnsen - foebbeler
* Arnór Guðjohnsen - foebbeler
* Hannes Hafstein - ieëste minister-prizzendèntj van Ieslandj
* Arnaldur Indriðason - sjriever
* Baltasar Kormákur - aktäör en rezjissäör
* Friðrik Ólafsson - sjaker
* Sigur Rós - meziekband
* Kolbeinn Sigþórsson - foebbeler
* Gylfi Sigurðsson - foebbeler
* Emilíana Torrini - zengerin
Fransoze

De **Fransoze** (Frans: *françois*) vörmen e vouk det aafkump van Frankriek; zie deile de Franse kultuur en gesjiechten en kallen 't Frans of 'n verwantje Romaanse spraok. De Fransoze make zoea 90% vanne bevölking in Frankriek oet. De Franse zeen óntstangen oet 't minge van versjillige völker, aanvenkelik de Kelte (Galliërs) enne Romeine, mit later daobie de Germane (Franke, Noormanne, Visigoten enne Boergondiërs). 

Werreldwied guuef 't zoeaget 113 miljoen Fransoze, wovan zoeaget 67 miljoen in Frankriek, 8,5 miljoen inne Vereinigdje Staote, 6,8 miljoen in Argentinië en 5 miljoen in Canada. Boete de Fransoze guuef 't nag etnische minderhejen in Frankriek, wie de inheimse minderheje vanne Baske (240.000) enne Bretoens (6 toet 7 miljoen); 't guuef onnag e deil inheimse Vlaminge bie Duunkirke, e deil inheimse Duutsjers innen Elzas en e deil inheimse Luxembörgers te zuje van 't eige landj. In recènter tieje zeen dao nag de Arabiere (5,9 miljoen), Berbers (1,5 miljoen), Iteljaender (1,5 miljoen), Portugeze (1,2 miljoen), Duutsjers (1,1 miljoen), Nederlenjers (1 miljoen) en Pole (1 miljoen) biegekómme.

Mitte oetbreijing van 't Frans koloniaal riek komen ouch väöl Fransoze terech in Azië, Amerika en Azië, veural in Nuuj-Frankriek. Algerieje, Haïti, Madagaskar en Marokko. Dit rizzelteerdje ónger anger inne apaarte etnische gruup vanne Cajuns in Louisiana enne Québécois in Quebec. Ouch óntvlöchdje väöl Hugenote Frankriek es e gevolg van religieus vervolginge; veur e deil höbbe dees zich ouch gevestig inne Lieëg Lenj, wodoor de Welsje kirke zeen óntstange.

## Bekandje Fransoze
* André Marie Ampère - weitesjapper
* Charles Baudelaire - sjriever en dichter
* Simone de Beauvoir - sjriefster
* Johannes Calvijn - godsdeenstige hervörmer en theoloog
* Albert Camus - sjriever
* Pierre Corneille - sjriever
* Claude Debussy - kómpenis
* Gérard Depardieu - aktäör
* René Descartes - weitesjapper en filosoof
* Denis Diderot - sjriever
* Gustave Eiffel - inzjenjäör
* Pierre de Fermat - wiskundige
* Victor Hugo - sjriever
* Pierre Gassendi - filosoof
* Charles de Gaulle - zjinneraal en staotsman
* Paul Héroult - oetvinjer
* Jean Jaurès - politieker
* Jeanne d'Arc - rebel
* Antoine Lavoisier - weitesjapper
* Ninon de l'Enclos - courtisane
* Claude Levi-Strauss - antropoloog
* Louis XIV - keuning van Frankriek
* Edouard Manet - sjiljer
* Marie de France - dichter
* Claude Monet - sjiljer
* François Mitterrand - staotsman
* Molière - sjriever en aktäör
* Napoleon Bonaparte - keizer
* Napoleon III - keizer
* Blaise Pascal - weitesjapper, filosoof en sjriever
* Louis Pasteur - weitesjapper
* Christine de Pizan - historicus en filosoof
* Henri Poincaré - weitesjapper
* Auguste Renoir - sjiljer
* Jean Racine - sjriever
* Edmond Rostand - sjriever
* Jean-Jacques Rousseau - filosoof en sjriever
* Marquis de Sade - sjriever
* Antoine de Saint-Exupery - sjriever
* Jean-Paul Sartre - filosoof
* Erik Satie - kómpenis
* François Truffaut - dirrektuuer
* Jules Verne - sjriever
* Eugene Viollet-le-Duc - arsjitek
* Voltaire - sjriever
* Émile Zola - sjriever
Baffinbóch

D'n **Baffinbóch**  (Ingels: *Baffin Bay*, Frans: *Baie de Baffin*) is 'nen bóch of 'n zieë tösse de Naordelike Ieszieë en d'n Atlantischen Oceaan. D'n bóch wuurt begrens door Baffineiland in 't weste, Ellesmere-eiland in 't naorde en Greunland in 't oeëste. De zieë besleit 'n oppervlakde van 689.000 km², is 1.130 kilomaeter lank van naord nao zuud en is gemiddeld 861 maeter deep.

D'n bóch is geneumd nao William Baffin, d'n ierste persoeën, dae in 1616 door d'n bóch voor. Gedurende 'n groeët gedeilte van 't jaor kint me heej neet vare door 't groeët aantal iesberg.
Hudsonbóch

D'n **Hudsonbóch** (Inuktitut: *Kangiqsualuk ilua*, Ingels: *Hudson Bay*, Frans: *Baie d'Hudson*) is 'nen bóch of 'n binnezieë in 't naorde van Canada. D'n bóch besleit 'n oppervlakde van 1.200.000 km² en is gemiddeld hónderd maeter deep. Via de Straot Hudson is hae mit d'n Atlantischen Oceaan verbónde. D'n Hudsonbóch is van juli wies november bevaarbaar. In de winter is dit door 't ies neet meugelik. De wiechtigste haveplaats is Churchill, 'n klein stedje mit óngevier doezend inwoeëners.

D'n bóch is geneumd nao Henry Hudson, dae de zieë in 1610 haet óntdek.
Aop-midden óngerónje centrale klinker

d'n **Aop-midden óngerónje centrale klinker** of **óngerónjen haafaope centrale klinker** is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

't Is d'n äö-echtige klank wie inne Britse oetspraok van *bird*.

## Kènmirke
Kènmirke vannen aop-midden óngerónje centrale klinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is aop-midde, haafaop of lieëg-midde, det inhèltj det de tóng zich halverwaeges tössen 'ne middeklinker en 'nen aope klinker bevindj;
* De vokaalposiesje is centraal, det inhèltj det de tóng zich halverwaeges 'ne veurklinker en 'nen achterklinker bevindj;
* De klinker is óngeróndj, det mèntj det de luppen óngesprèdj (neet-verrundj) zeen.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aop-midden óngerónje centrale klinker neet veur es foneem.
Tsjoektsjenzieë

De **Tsjoektsjenzieë** (Russisch: *Чукотское море*, *Tsjoekotskoje more*; Ingels: *Chukchi Sea*) is 'n randzieë in de Naordelike Ieszieë, tösse Tsjoekotka en Alaska. Door de zieë löp de datumgrens en daorum leit ten weste van de zieë de Oeës-Siberische Zieë en 't oeëste daovan de Beaufortzieë. Via de Beringstraot steit zeej in verbinding mit de Beringzieë en de Groeëten Oceaan. Zeej is mer veer maonde per jaor bevaarbaar en vreej óndeep. De watere zien hieël voodselriek, waodoor 't heej vuuël walrusse, zieëhund en walvisse guf. De wiechtigste haveplaats is 't Russische dörp Oeële.

In 1778 voor James Cook door de Beringstraot en Tsjoektsjenzieë, mer ten naorde van Alaska kós hae neet mier vaerder, umdet zieë-ies zienen vaarwaeg blokkeerde. Hae voor daorop vaerder in naordwestelike richting nao Siberië. In de 19e ieëw volgde mier expedities en woort 't Wrangeleiland tösse de Oeës-Siberische Zieë en de Tsjoektsjenzieë óntdek.
Gelderse Vallei

De **Gelderse Vallei** is 'n landstreek in Nederland, op de grens vaan de provincies Utrech en Gelderland. 't Is e lieggelege gebeed tösse d'n Utrechsen Heuvelrögk en de Veluwe. 't Noordelek deil weurt ouch wel 't Eemland geneump. 't Gebeed umvat de groeter plaotse Amersfoort, Veenendaal, Ede en Wageningen; diverse veurstei vaan Amersfoort höbbe ziech de lèsten tied sterk oontwikkeld. Toch is ouch e groet deil vaan 't gebeed nog agrarisch. Allewijl is dat veural weiland, meh veural in de negentienden iew bleujde hei de touwbaksindustrie. De Gelderse Vallei heet in 't verleie väöl ermooj gekind. Religieus gezeen huurt e groet deil vaan 't gebeed bij de Nederlandse Biebelreem; dao weurt väöl ChristenUnie en SGP gestump. De dialekte vaan 't gebeed valle veur 't bèste deil oonder 't Wes-Veluws, al sprik me in 't zuie ieder Zuid-Gelderse dialekte die ouch al invlood vaan 't Utrechs vertuine.
Beaufortzieë

De **Beaufortzieë** (Ingels: *Beaufort Sea*, Frans: *Mer de Beaufort*) is 'n randzieë in de Naordelike Ieszieë. De zieë löp óngevier van Point Barrow in Alaska wies Bankseiland in Canada. De zieë besleit 'n oppervlakde van 476.000 km² en is gemiddeld doezend maeter deep. De Beaufortzieë is geneumd nao d'n Ierse ginneraal Francis Beaufort. Via 't Parrykanaal is zeej verbónde mit d'n Baffinbóch.
Grieke

De **Grieke** of **Hellene** (van 't Letien: *Graeci*; Grieks: Έλληνες, *Éllines*) vörmen 'n Indo-Europees volk det aafkump van Griekelandj en de eilenj dao róndjóm, esouch Cyprus, Albanië, Törkieje en Zuud-Italië. Ze deile de Griekse kultuur en kallen 't Grieks es häör modertaal. In Griekelandj make zie zoget 95% van de bevolking oet; de meiste Grieke beheure toet de Grieks-Orthodoxe kèrk.

Waereldwied zeen d'r tösse de 14 en de 17 miljoen Grieke, veural in Griekelandj (taenge de 11 miljoen), mer ouch de Vereinigde Sjtaote (tösse de 1,3 en 3 miljoen), Cyprus (650.000), Duitslandj (395.000), Australië (380.000), 't Vereinig Keuninkriek (300.000), Canada (250.000) en Albanië (200.000). Väöl Grieke höbbe zich, same mit de Törke en anger mediterraan völker, in de jaore fieftig en sèstig vestig in Duitslandj.

Al sins de aadheid bewone de Grieke de kus van de Egeïsche en de Ionische Zee; dao weurt de Griekse taal al sins de brónstied gesjpraoke. De Aaj Grieke begóste al vreug mit 't sjtichte van kolonieje róndj de Middellandjse en de Zjwarte Zee, wo zie ouch handel hajje. Vreug kultureel centra wore Athene, Sparta, Thebe, Thessaloniki, Alexandrië, Smyrna en Byzantium. De Grieke sjtaon bekind veur häör biedrage aan kultuur, kóns, navigatie, literatuur, filosofie, politiek, arsjitektuur, meziek, wiskónde, weitesjap, vriejentiedsbesjtaejing, kaokkóns, sjport en technologie. De Griekse mythologie weurt nag altied väöl besjtudeerd. Same mitte Griekse kultuur haet die ouch de Romeine aanzeenlik beïnvlood.

## Bekinde Grieke
* Alexander de Grote
* Archimedes
* Archytas
* Basileios II Boulgaroktonos
* Laskarina Bouboulina
* Pyrros Dimas
* Rigas Feraios
* El Greco
* Herodotus
* Hippocrates van Kos
* Hypatia
* Homerus
* Ioannis Kapodistrias
* Georgios Karaiskakis
* Konstantínos Kaváfis
* Theodoros Kolokotronis
* Alexios Komnenos
* Diogenes Laërtius
* Leonidas I van Sparta
* Makarios III van Cyprus
* Loukas Papadimos: econoom en politicus
* Giorgos Papandreou: veurmalige premier van Griekelandj
* Georgios Papanikolaou
* Karolos Papoulias: veurmalige president van Griekelandj
* Perikles
* Plato
* Georgios Gemistos Plethon
* Andonis Samaras: politicus
* Sofokles
* Sokrates
* Eleftherios Venizelos
Törke

De **Törke** (Törks: *Türkler*) zeen 'n etnische groep inheims aan Törkieje mit 't Törks es modertaal. Ze zeen de grótste etnische groep in Törkieje en ouch de grótste etnische groep ónger de Törkse völker. 't Geuf nag Törkse minderheje in lenj die vreuger bie 't Ottomaans Riek heurde (zowie op de Balkan). Boetedet besjteit 'nen Törkse diaspora door modern migratie, veural in Wès-Europese lenjer.

De oorsjprónk van de Törke mót wersjienlik waere gezoch in Centraal-Azië. Pas vanaaf d'n èlfden eeuw kome de Törke terech in Anatolië.

De versjpreijing van de Törke haet in 't begin gepaard gegange mit de oetbreijing van 't Ottomaans Riek. Daodoor vestigde zie zich op de Balkan, in 't Midde-Ooste en in Naord-Afrika. Es gevolg van det besjtaon nag Törkse minderheje in Bölgarieje, Griekelandj, Irak, Cyprus, Syrië en Roemenië. Wie 't Ottomaans Riek begós aaf te kalve en zelfs gans opheel mit besjtaon nao d'n Eerste Waereldoorlog kome väöl van dees minderheje weer truuk te wone in Törkieje.

Wie 't in de jaore fieftig en sèstig in Wès-Duitslandj economisch good ging, neudigde de regering Törke oet veur dao te kómme wone en wèrke. Saortgelieke situaties golje ouch veur Belsj, Frankriek, Nederlandj, Oosteriek en Zjwede.

## Bekinde Törke
* Cahit Arf - wiskundige
* Kemal Atatürk - sjtaotsman
* Emre Belözoğlu - voetballer
* Recep Tayyip Erdoğan - sjtaotsman
* Fethullah Gülen - islamitischen dinker en geleerde
* Nâzım Hikmet - dichter
* Mehmet Okur - basketballer
* Rüştü Reçber - voetballer
* Hakan Şükür - voetballer
* Naim Süleymanoğlu - gewichshöffer
* Hidayet Türkoğlu - basketballer