open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liaan

**Liane** zeen huitige klumplantje, die inne netuur normaal buim es óngerstieping broeke. De term is morfologisch, neet taxonomisch, waat inhèltj det liane neet specefiek verwantj aanein zeen.

Döks höbbe liane wreut pf reng womit die zich vashajen ane substraat (de buim of struuk).

Liane die toete zeipboumfemielje (*[[Sapindaceae]]*) behuueren höbbe döks horloozjevaeren ineingeroldje reng. Ouch haet 't liane die lóchwreut make.

Liane kómme meis veur inne troeapische lieëglandjbós, mer ouch in gemäötigdje klimate, wie bitterzeut (*[[Solanum dulcamara]]*), bósrank (*[[Clematis vitalba]]*), de droef (*[[Vitis vinifera]]*), hop (*[[Humulus lupulus]]*), wilj kamperfoelje (*[[Lonicera periclymenum]]*) enne facultatief klumplantj wintjergreun (*[[Hedera helix]]*).

Sómmige liane zeen parasitair of verwurge mitten tied de gasplantj.

## Gebroek
Väöl bieëster broeke liane veur vannen eine boum nao d'n angere te kómme sónger euvere gróndj te gaon. Inne fictie truf me Tarzan aan dae det ouch dieëj innen oerbós, al is dit gein aafspegeling vanne wirkelikheid.

Versjillige saorte waere gebroek es klumplantj inne sierteelt veur moere, latwerk en huitige gewasse te begruie. Anger saorte waere geteeltj veure vröchte, wie droeven en olieve. De saepetige liane neump me waterliane.

De liaan *[[Chondondendron tomentosum]]* wuuert door sómmige Zuud-Amerikaanse indianestamme gebroek veur 't vergif curare te make waat zie oppe pik van häör blaospiepkes doon.
Zumpelvelds

't **Zumpelvelds** is 't dialekt dat waeëd gesjproache in 't kirchdörp Zumpelveld, wat get ten zude ligk van Haeële. 't Is feitelig 'n uvvergangsdialekt tussje Zuudoeës-Limburgse en Ripuarische dialekte. 't Hat doadurch mieë Ripuarische kenmerke es 't Haeëlesj, mar minder es 't Bóchezer.
't Groeëtste versjil mit echte Ripuarische dialekte is dat de beginletter *j* bauw nit vuurkunt, mar dat doa ummer de *g* gebroecht waeëd. Zoeë zeët me hei *groeës* en nit *groeët* of *jroeës*, wat ze weer waal respectievelig in Haeële en Bóches dunt. Waal waeëd de *ch* gebroecht i plaatsj van *k*. 't Haeëlesje woad *kirk* sjpricht me hei oes wie *kirch* en dat deet me óch in Bóches.
Sókkerreet

**Sókkerreet** (Letien: *Saccharum officinarum*) is e cultuurgewaes det behuuert toete graasfemielje (*[[Gramineae]]* of *[[Poaceae]]*). Prónt wie bie anger cultuurgewassen hanjeltj 't zich hie neet óm 'n netuurlike saort, mer 'n vergaring van kwieëkprodukte. Dees zeen trögk te veuren oppe wilj saort *[[Saccharum robustum]]* (mit aldanneet invlood van *[[Saccharum spontaneum]]*). In 't vergangene zeen döks *Saccharum barberi* en *Saccharum sinense* es óngersjiejige saorte veurgestèldj, meh dees name waere noe es synoniem gezeen. Sókkerreet vörmp de brón van reetsókker enne produkte die daovan aafgelèdj waere; dit maak 't 'n ikkenomisch wichtig gewas. Toette óntdèkking van sókker oet kroeate waas 't saap oet sókkerreet de insigste brón veur taofelsókker.

## Besjrieving
De sókkerreetplantj mót ómme vief a zès jaor vernuudj waere. In 2011 woort in Breziel nag zoea 70% van 't sókkerreet handjmaesig gepaotj. Handjmaesig waere nuuj stengele mit 'n lindje van zoea 50 centimaeter inne gróndj gezatj en mit zandj aafgedèk. Dit is arbeidsintensief en zwaor werk.

Door mechanisatie zal dit perzentaasj nao verwachting flot zakke. Mit 'nen trakter en e paotmesjien kan 'tzelvendje werk väöl efficiënter gedaon waere. E biekómmendj ikkenomisch veurdeil is det mit klènder stengele gewirk kan waere, wodoor de köste wiejer zakke.

De plantje greujen hoger op es 't pestuur van 'ne miens enne stengele zeen ousriiep nao e jaor tied. De stengele kónne 6 m lank en in doornseej 5 cm diek waere.
Gabriel Fahrenheit

**Daniel Gabriel Fahrenheit** (24 mei 1686 - 16 september 1736) waas 'nen Duutsje netuurkóndige, dae veural bekindj is door 't make vanne Fahrenheitsjaol veure temperatuur.

Fahrenheit woort gebaoren in Danzig. Dore vreug doead van zien eljers mós t'r 't bedriefslaeven in. Zien intres in netuurweitesjappe zörgdje daoveur det t'r zien studie trögk oppakdje en dao-in góng experimentere. Zien vörsjinge brachten 'm in Amsterdam wo d'r laezinge goof op 't gebied vanne sjemie. In 1724 woort t'r e lid vanne Royal Society.

Fahrenheit óntwikkeldje persieze thermomaeters. Zien Fahrenheitsjaol waas in Europa euveral in gebroek toette inveuring vanne Celsiussjaol. d'n Insigste plaats wo de sjaol van Fahrenhaet (naeven e deil anger neet-SI-einheje) nag wied-verbrèdj gebroek wuuert is de Vereinigdje Staote.
Salzkotten

**Salzkotten** ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Paderborn, in de Wes-Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk, wie de res van de krink, in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 97 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 109,8 km², op 31 december 2018 25.062 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdiechte van 228 de veerkante kilometer.
Karelië

**Karelië** (Fins: *Karjala*, Róssisch: Карелия *Karelija*) is 'n historische regio in Naord-Europa, de deil oetmaak van Finlandj en van Róslandj.

't Grótste deil van Róssisch Karelië maak deil oet van 't Rippebliek Karelië en haet Petrozavodsk es de houfstad. Dit gebied ómvatj de historische landjstreke Ladoga-Karelië en Oeas-Karelië, wobie 't lètste oetereinvèltj in 't naordelik Wit-Karelië en 't zujelik Olonets-Karelië. Boeten 't Rippebliek Karelië, meh binne de grenze van Róslandj, vèltj 't deil van Karelië det 't Karelisch sjiereilandj mitte stad Vyborg ómvatj en det toet 't oblas Leningrad behuuert.

Fins Karelië is ónger te verdeile in Naord-Karelië (*Pohjois-Karjala*) en Zuud-Karelië (*Etelä-Karjala*). Dees bei gebiede höbbe de staot van pervinsje (maakunta) en höbbe betrèkkelik Joensuu en Lappeenranta es de houfstad.

't Karelisch sjiereilandj en Ladoga-Karelië maakdje toetten Twieëdje Werreldkrieg deil oet van Finlandj.
Inupiak

**Inupiak**, **Inupiatun** of **Inupiaq** is 'n spraok die gekaldj wuuert door 't Inupiat-vouk in 't naorde en 't naordwèste van Alaska, 't Is 'n bedreigdje spraok mit tösse de twieë- enne viefdoezjend spraekers, wovan de meiste ajer es fieërtig jaor aad zeen. 't Inupiak haet invlood gekregen oet 't Ingels en oet 't Róssisch, veural door kóntakte mit Amerikaanse en Róssische hanjelieërs. 't Inupiak is óngestandardiseerd en te verdeilen in mieëder dialekte, die inne houfgroepe van 't Naord-Inupiatun (ISO-code: esi) en 't Naordwès-Inupiatun (ISO-code: esk) verdeildj kónne waere.

't Inupiak vèltj óngere Inuitspraoke. Sómmige luuj zeen 't es 'n óngerdeil van 't Inuktitut, meh det is neet de gangbaar meining.
Kaap de Gooj Haop

**Kaap de Gooj Haop** ligk bie Kaapstad in Zuud-Afrika en bevindj zich op 't zujelik puntj van 't Kaaps Sjeireilandj.

## Gesjiechte
Meugelikerwies höbbe de aaj Egypteneren al róndj Afrika gevare vanoet de Roeaj Zieë, de kaap óm en trögk dore Straot van Gibraltar, mit behulp van Fenicische zieëvaerders, zoea wuuert vermeldj door Herodotus.

d'n Ieësten Europeaan dae ómme kaap voor waas Bartolomeu Dias in 1488. Hae óntdekdje de kaap nao las te höbbe gadj van zwaor störm en neumdje 'm denouch *Cabo das Tormetas* ("Stormkaap"). Later verangerdje de naam nao *Cabo da Boa Esperança* ("Kaap van Gooj Haop"), ómdet de óntdekking daovan de zieëroute nao Indië korterbie brach.

Op 6 april 1652 vestigdje Jan van Riebeeck 'n vernujingspos vanne VOC hie. Vanoet hie óntwikkeldje zich 'n richtige kolonie, wobie landj woort toegekandj ane vriebörgers die zich hie vestigdje. In 1795 woort 't gebied Brits bezit.

## Oceaangrens
Kaap de Gooj Haop wuuert traditioneel gezeen es de plaats wo d'n euvergank tösse d'n Atlantischen Oceaan ennen Indischen Oceaan ligk, ómdet de sjeper hie van 'n zujelike richting euvergaon op 'n oeastelike richting (vanoet Europa gezeen). Inne hydrografie trèk me de grens aevel vanaaf Kaap Agulhas, get zujeliker en zón 200 km oeasteliker.

De watere vanne twieë oceane minge zich knap bliek oete struimingspetroeane; de richtige sjeijing tösse de twieë sjuuf op en aaf tössen allebei de kape.
Fonautograaf

De **fonautograaf** (Frans: *phonautographe*) is 'n apperaat mit 'nen häöre mit 'n stif d'raan waat geluidstrillinge vasligk op e stök pepier det zwart is gemaak mit roto en vasligk op 'nen drejjendjen trómmel. 't Mesjien is oetgevónje gewore dore Fransen drökker Édouard-Léon Scott de Martinville in 1857.

De fonautograaf waas gemèndj veur weitesjappelik óngerzeuk nao 't stumgeluid. sCott haet zien eigen opnaam noeatj kónne huuere, went dao waas nag gèn meugelikheid veur die aaf te spele.

In 2008 lökdje 't weitesjappers mit behölp van modern technieke de teikening vanne geluidsgolve te scannen en óm te zitten in aaf te spele code. Hie-oet bleek det 't 'n opnaam waas van 't vouksleedje *[[Au clair de la lune]]*. Ingezóngen op 9 april 1860 maak det 't de aadste geluidsopnaam die bekindj is.
Gerrit Zalm

**Gerrit Zalm** (gebaore 6 mei 1952, Enkhoeze) is 'ne Nederlandjse politieker en bankeer. Hae waas de pertieleider vanne liberaal VVD van 2002 toet 2004. Hae waas de minister van Financië van 1994 toet 2002 en van 2003 en 2007. In die lèste periood waas t'r ouch vice-premier. Daomit is t'r de minister van Financië dae 't langste deens haet gedaon in dit amb.

Zalm studeerde algemein economie oppe Vriej Universiteit Amsterdam, wonao d'r in 1975 in deens kwaam bie 't Ministerie van Financië. Van 1989 toet 1994 waas t'r (ónger)dirrektuuer van 't Centraal Planbureau. Oearsprunkelik 'ne sociaaldemocraat, vanaaf 1984 woort t'r lid vanne VVD. Inne periood 2002-2003 waas hae fractieleider van dees pertie inne Twieëdje Kamer.

Vanaaf 2009 waas t'r (vice)veurzitter vanne raod van bestuur bieje bank ABN AMRO, wo d'r ouch de fusie mitte Fortis Bank haet aangestuurdj. Dees functie haet t'r in 2017 deneergelag. In detzelvendje jaor haet t'r nag de rol van informateur vervöldj veur 't Kabbenèt-Rutte III
Accra

**Accra** is de houfstad van Ghana en ligk anen Atlantischen Oceaan. Mit zoeaget 2 miljoen inwoonders is 't de grótste stad van det landj. Accra is 't politiek en ikkenomisch centrum van Ghana. De wichtigste hanjelsprodukte zeen laevesmiddele, hout, multiplex, textiel, kleier en chemicalië.

## Gesjiechte
De oearsprunkelike bewoonders van Accra zeen de Ga's; dees höbben ouch de naam gegaeven aan twieë ómligkendje distrikte: Ga East en Ga West. 't Hujig Accra óntwikkeldje zich toet 'n aanzeenlike plaats rónjelóm Britse en Nederlandjse forte die dao inne zevetieëndjen ieëf geboewdj woorte. In 1877 waerde Accra de houfstad vanne Britse kolonie Goudkus, es d'n opvölger vanne plaats Cape Coast. Naodet 'nen iezerbaan nao de mienen en 't agrarisch achterlandj aangelag waas óntwikkeldje Accra zich toet 't ikkenomisch centrum van Ghana.

## Bekiekenswaerdig
In Accra bevinje zich 't nasjenaal museum, de Ghanese akkedemie veure kónsten en weitesjappe, 't nasjenaal arsjief enne centraal bibliotieëk. Vermeljenswaerdig is 't kestieël Christiansborg det inne zevetieëndjen ieëf dore Dene geboewdj is gewore.
Huyn

**Huyn vaan [[Awstroa]]** is 'n adel femilie in 't gebeed wat allewijl veural in Nederlands Limbörg ligk. Zie waor al in de 14e iew 'n riddergeslach in 't Laand vaan Valkeberg. 't Vreugs bekènde lid vaan dit geslach waor Servaes Huyn vaan Anstenrode (wat verwijs nao Awstroa). Heer waor vaan 1350 bis 1366 lienmaan vaan d'n hertog vaan Hertogdóm Braobant.

De femilie heet graove veurtgebrach in plaotse wie Gelaen, Èèsjde, Awstroa (in 't allewijl Baekdale) en Sjpawbik (in 't allewijl Baek). In Gelaen is ouch 'n sjaol nao de femilie verneump, 't Graof Huyn College.
Aope gerónje centrale klinker

d'n **Aope gerónje centrale linker** of **gerónjen aope centrale klinker** is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is . In transcripties wuuert döks ouch  gebroek, es wiejer óngersjied neet nuuedig is.

## Kènmirke
Kènmirke vannen aope gerónje centrale klinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is aop (of lieëg), det inhèltj det de tóng wied van 't verhieëmeldje aaf zitj;
* De vokaalposiesje is centraal, det inhèltj det de tóng zich halverwaeges 'ne veurklinker en 'nen achterklinker bevindj;
* De klinker kan zeen:
** geróndj-samegedrök, det mèntj det de renj vanne luppen aangespanne zeen en zoea waere samegetróch det de binnekantj vanne luppe neet nao boete kómme;
** geróndj-oetstaekendj, det mèntj det de heuk vanne luppe waere samegetróch enne binnekantj vanne luppe bloeatligke.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aop-midde gerónje centrale klinker es allofoon van zowaal de lang es de korte "a(a)".
Aceton

**Aceton**, **dimethylketon** (*DMK*) of **propanon** is 'n kluuerloos vleujstóf die väöl gebroek wuuert es 'n oplosmiddel (wie veur 't eweghaole van nagellak). 't Is de eiveljigste organische verbinjing mit 'n ketongroep.

Aceton is 'n vlöchtig en branjbaar vleujstóf. 't Smiltjpuntj ligk bie −94,8 °C en 't kaokpuntj is 56,53 °C. Me gebroek 't daoveur ouch in laboratoria veur glaaswerk nao 't wasse te druuege. Me speultj 't dan aaf mit aceton veur water eweg te kriegen en bluues daorop druueg lóch d'reuverhaer det de aceton verdamp.

Allewaal aceton lich-irriterendj is, is hoedkóntak minder erg es bie väöl anger oplosmiddele. Door zowaal zien oplossendj vermeuge veur organische stóffen es veur zien oplosbaarheid in water is aceton in staot door vèt haer te kómme. Stóffe die zich dan oppe hoed bevinje losse zoea op inne aceton en kómme daomit 't lief in. Aceton wirk óntsmettendj.
Johann Christoph Adelung

**Johann Christoph Adelung** (Spantekow, 8 augustus 1732 - Dreesdje, 10 september 1806) waas 'nen Duutje spraokkundigen en lexicograaf van waem zie wirk invloodriek waas en biegedragen haet ane standerdisering vanne Duutsje spraok.

Adelung studeerde theeologie van 1752 toet 1758 in Halle bie Siegmund Jakob Baumgarten. In 1759 woort t'r poëzielieërer aan 't gymnasium in Erfurt. Saer 1763 waas t'r privégelieërdje en euverzètter in Leipzig. In 1787 woort t'r houfbibliotieëkaer ane hofbibliotieëk in Dreesdje.

Adelung sjreef versjillige kultuurhistorische en gesjiedkóndige werke, mer is meis bekandj veur zien spraokkundige oetgave. Zie wichtigste werk is 't *Grammatisch-kritisches Wörterbuch der hochdeutschen Mundart* (1774-1786), det toette midde vanne neugentieëndjen ieëf 't wichtigste werk euvere Duutsje spèlling waas. In 1788 brach t'r daoboete de *Vollständige Anweisung zur deutschen Orthographie* oet. Hie-in lag t'r de betrèkkelik uniform spèlling bès eiveljig en stèlselmaesig vas toet 'ne naom. Zien spèlling woort op sjoeale gelieërdj en gebroek door sjrievers wie Johann Wolfgang von Goethe en Christoph Martin Wieland. 't Systeem-Adelung euver 't gebroek vanne ringel-s "ß" woort in 1901 offesjeel ingeveurd en bleef geljig toette spèllingsverangering van 1996.
Banjo

'ne **Banjo** is e snaorinstrement meis mit staole snaoren en frette wobie de kamb op e strak-gespanne vel (allewiel meis van kónsstóf) steit. Dees kónstruksje zörg veure karakteristieke klank vanne banjo; de innerzjie waat vriekump bie 't bespele vanne snaore wuuert hieël flot eweggeveurd wodoor de klank kort, meh hel is. De meis-gangbare vorm vanne banjo is de viefsnäörige *[[bluegrass]]*-banjo. De klankkas (of de *pot*) haet väöl eweg van 'nen tamboerien. Väöl traditioneel banjo's höbben 'n *drone*-snaor die neet euvere ganse lingdje vanne nak geit.

Hybride instremente mit 'ne klankkas vanne banjo enne nak van 'n anger snaorinstrement zeen. Veurbeeldje hievan zeen de gitaarbanjo, de mandoelienbanjo ennen ukulelebanjo. 't Veurdeil van dees is det me de klank vanne banjo behèltj, meh zich neet ingewikkeldje, anger grepe hoof te lieëren es die waat m'n al bekindj mit es.

De banjo wuuert veural associeerd mit country- en folkmeziek (same mitte fjoeal enne pedal-steelgitaar), meh wuuert allewiel breid toegepas, ouch inne rock- enne popmeziek.
Wikser

***Wi(e)kser*** is e Limbörgs sjelwoord wat tege manslui weurt gebruuk. 't Is 'n sterke beleideging, die lètterlek beteikent tot deginnege dee me oetsjelt nao geweente *wiks*, dat wèlt zègke masturbeert.

't Woord kump oet 't Hoegduits. 't Werkwoord *[[:wikt:wichsen|wichsen]]* is aofgeleid vaan *[[:wikt:Wachs|Wachs]]* en beteikende oersprunkelek 'mèt was invrieve'. Daovaandan kraog 't de beteikenis vaan 'boene' in 't algemein; dèks vaan sjeun of stiefele. In die beteikenis heet 't Limbörgs 't woord *wi(e)kse* euvergenome.

In d'n Ierste Wereldoorlog oontstoont in soldaotetaol de seksueel bijbeteikenis. Daobij kaom nog, tot 't wikse vaan officeersstiefele 'n gebrukeleke straofregel veur regels euvertrejjende soldaote waor. De beleideging heel dus neet allein in, tot de *Wichser* gei meidske en/of niks beters te doen hej, meh ouch tot 'r veur sjandal waor gezat. Door de jaore heer evolueerde de beteikenis vaan 'verleerder' tot 'kloetzak'. 't Limbörgs heet daonao zoewel de nui beteikenis vaan *wichsen* es 't woord *Wichser* geliend.

De Zitterdse WW-Band vaan Ton Meijsen raakde bekind en beröch door de kreet *sjaele wiekser* in zien tekste te gebruke. Op 't *Leesplenkske vaan de Mestreechter sjamptaol* kump 't creatief sjelwoord *kneejewikser* veur.

Ouch in aander taole weurt (manneleke) masturbatie es beleideging gebruuk. Zoe kint me in 't Brits-Ingels de wäörd *[[:wikt:wanker|wanker]]* en *[[:wikt:tosser|tosser]]*, mèt dezelfde beteikenis. 't Nederlands equivalent *[[:wikt:rukker|rukker]]* weurt ouch es sjelwoord gebruuk meh zeker zoe dèks es familiair begroeting vaan maanslui oonderein (*hé, ouwe rukker!*).

## Bronne
*Dit artikel is deils gebaseerd op 't corresponderend Duitstaoleg artikel, en wel in [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Wichser&oldid=196035811 dees versie].*

### Rifferenties
Lies vaan Limbörgstaolege bands

Bands daan wel meziekgróppe mèt deils of gans Limbörgstaolege tekste.

## Zuug ouch
* Lies van Limburgstalige zengers
* Zate hermenie

## Extern links
* Streektaalmeziek in Limbörg - oetveureg euverziech vaan artieste (neet allein bands) die in 't Limbörgs zinge of zonge
Bali

**Bali** is 'n Indonesisch eilandj t'n oeaste van Java en te wèste van Lombok. 't Is 't wèstelikste vanne Klein Soenda-eilenj. 't Eilandj is 5.561 kmå groeat en haet zón 3,2 miljoen inwoonders. De houfstad is allewiel Denpasar, toet 1958 waas de Singaradja.

't Eilandj besteit veur e good deil oet volkanische berg, wovan e deil nag ummer aktief is.

In demografisch opzich wiek Bali aaf van Indonesië; 'n ruum mieëderheid vanne bevouking is hindoeïstisch. De inheimse spraok van 't eilandj is 't Balinees. 

Dore apaarte kultuur mitte tempelspele, de danskóns enne middelieëfse monumènte, mer ouch dore netuur is Bali 'n geleefdje plaats veur toeriste.
Benjamin Lee Whorf

**Benjamein Lee Whorf** (24 april 1897, Winthrop, Massachusetts - 26 juli 1941, Hartford, Connecticut) waas 'ne Amerikaanse spraokkundige. Hae is veural bekandj veure samewirking mit EDward Sapir enne dao-oet óntstange Sapir-Whorfhypothees.

## Biografie
Whorf deej 't egkzame veur inzjenjäör op 't Massachusetts Institute of Technologie in 1918 en begós drek daorop te wirke bieje brandjbeveiliging bie 't Hartyford Fire Insurance Company. In daen tied verdeepdje d'r zich inne spraokkónde enne antropologie. In 1931 begós t'r spraokkónde te studeren oppe Yale-universiteit en troch t'r al gaw de intres van Edward Sapir, dae 'm zien steun gaaf veur 't doorzitte vanne akkedemisch studie. In 1936 woort Whorf beneump toet *Honorary Research Fellow* inne antropologie bie Yale. In 1937 óntvóng d'r dao *Sterling Fellowship*. Toet 1938 bleef t'r antropologie óngerwieze, meh daorop kreeg t'r gezóndjheidsperbleme. 

Baoven al kaldje Whorf zien óngerzeuk vanne indianespraoke zich róndj; veural zien studie vanne Hopi-spraok woorten hieël väöl opgemirk. Hiedoor lag t'r zie prinsiep veur vanne spraokkundige relativiteit en kónstateerdje d'r det de Hopi-spraok mankaasjen haw aan e deil wäörd, oetdrökkingen en spraokstrukture veur tiedsbepaoling, wie vergangen tied, noetied of kómmendjen tied.De Sapir-Whorfhypothees hanjeltj zich óm wie spraok invlood haet oppe dinkwies van luuj. Volges de theorie bewirk de spraok de gedachtes van 'ne spraeker en bewirk de spraokstruktuur zelf de cognitie ('t kinvermeuge). 

Hae sjreef ouch de grammaer oet veure Hopi-spraok en deej óngerzeuk nao versjillige dialekte van 't Nahuatl (de spraok vanne aaj Azteke).

Whorf stórf in 1941 aan kanker. Zie bekandjste book, *Language, Thought, and Reality*, 'n vergaring van zie werk, woort postuum in 1956 oetgegaeve.

## Selectie vanne biografie
* Whorf, Benjamin Lee [1933] (1975). *The Phonetic Value of Certain Characters in Maya Writing*. Millwood, N.Y.: Krauss Reprint. 
* Whorf, Benjamin Lee [1942] (1970). *Maya Hieroglyphs: An Extract from the Annual Report of the Smithsonian Institution for 1941*. Seattle: Shorey Book Store. . 
* Whorf, Benjamin Lee (1943). *Loan-words in Ancient Mexico*. New Orleans: Tulane University of Louisiana. 
* Carroll, John B. (ed.) [1956] (1997). *Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf*. Cambridge, Mass.: Technology Press of Massachusetts Institute of Technology. .
Karachi

**Karachi** (oetspraok: *Karatsjie*; aaj spèlling: *Kurrachee*) is de grótste stad van Pakistan enne houfstad vanne pervinsje Sind. Boetedet is 't 't commercieel hert van 't landj. Karachi is ein vanne snels-greujendje stej vanne werreld mit 'n inwoondersaantal det gesjatj wuuert tösse de 15 enne 21 miljoen luuj.

De stad ligk ane Arabische Zieë, te naordwèste vanne munjinge vanne reveer d'n Indus. 't Stejjelik gebied löp vanaaf de wèstelikste munjing vannen Indus toetane zujelike oetluipers vanne Kirtharberg.

De aaj Grieke neumdje de stad *Barbarikon*.

Inne jaore sèstig en sevetig stóng Karachi bekandj es de *Stad vanne Leechter*, door zie oetbunjing nachlaeve. Islamisering ónger Zulfikar Ali Bhutto zörgdje aevel veur e verbód op alkehol enne gedwónge sloeting vanne nachclubs, discotieëken en carabetbars, wodoor de stad ziene bienaam verlaoren haet. Ouch de juudse minderheid is in dezen tied eweggetroch.
Lies vaan staotshoofde vaan Zuid-Afrika

**[[Zuid-Afrika]]** oontstoont op 31 mei 1910 es de *Unie vaan Zuid-Afrika*, minder es tien jaor naotot 't Vereineg Keuninkriek gans 't gebeed had ingelief. 't Kraog de status vaan dominion, dus 'ne gooddeils oonaofhenkeleke staot mèt de Britse keuning es staotshoof. In 1961 braok Zuid-Afrika mèt 't Brits Gemeinebès en woort 't land 'n rippubliek mèt 'ne president aon 't hoof. Tot 1984 vervölde de president 'n ceremonieel rol en laog de groetste mach bij de premier; daonao woort 't land 'n presidentieel rippubliek. Sinds 1994 steit 't amb vaan president ope veur Zuid-Afrikaone vaan alle hoedskleure.
Tasmanië

**Tasmanië** is 'n eilandj en 'n deilstaot van Australië. 't Ligk zuudoeastelik van 't Australisch kóntinent en wuuert daovan gesjèdj dore Straot Bass. De houfstad is Hobart, en op Sydney nao is det de aadste stad van Australië. Op 't eilandj wone ruum 'n half miljoen luuj.

't Eilandj is in 1642 óntdèk gewore door Abel Tasman, nao waem 't ouch verneump is gewore. Oearsprunkelik heet 't aevel *Van Diemenslandj*, nao Anthonie van Diemen, de goevernäör van Indië dae Tasman op zien reis gesjik haw. 

In vergelieking mit 't vastelandj is Tasmanië meh klein. Daotaengen haet 't waal zón viefhóngerd zelfstenjige besjurmdje gebiede die same zón 40% vanne ganse landjoppervlakdje van 't eilandj bedèkke. Det kump doordet 't eilandj hieël lang veuroetstraevendj is gewaes in netuurbesjurming, mer allewiel vörmp houtkap 'n groeate bedreiging, worónger ouch veure Styxvallei mit zien monumentaal buim.

d'n Tasmaansen duvel is e roufbujeldeer det allein op Tasmanië veurkump.
Rømø

**Rømø** (Duutsj: *Röm*, Naord-Fries: *Rem*) is 't zujelikste bewóndje waddeneilandj det toet Daenemarke behuuert, waat gelaengen is tösse de eilenj Sylt en Mandø. De oppervlakdje van 't eilandj is 130 veerkentje km². Op 't eilandj laeve zoeaget 575 luuj. Op 't eilandj ligk de klein badplaats Lakolk.

Rømø is mit 't vastelandj verbónje door 'nen diek van 9 km lingdje. Ouch is 't eilandj te bereike mit 't vaer; dees verbinjing geit van 't plaetske Havneby nao de have van List (op 't Duutsj eilandj Sylt). Tiejes de vaart kump 't vaer in internasjenaal water en kan me dao inwaegingsvriej waar koupe. Juus wie de anger waddeneilandj haet de vorm van Rømø zich väöl verangerd. Gelangentied waas de vèsserie de wichtigste inkumstebrón van 't eilandj, mit later 'n toenaam van hanjel. Allewiel laef 't bao gans van 't toerisme en kan me dao e deil monumènten en musea vinje. 

Rømø is bekandj veur zie strandj, waat lokaal 't brèdste strandj van Europa geneump wuuert.

Administratief vèltj Rømø óngere gemèndje Tønder.
Boris Jeltsin

**Boris Nikolajevitsj Jeltsin** (Russisch: Бори́с Никола́евич Е́льцин) (Boetka, 1 fibberwarie 1931 - Moskou, 23 april 2007) waas van 1991 toet en mit 1999 d'n ieëste prizzendènt van Róslandj.

Van 1961 toet 1990 waas Jeltsin lid vanne Communistische Partie vanne Sovjet-Unie. In 1986 waerde d'r door Michail Gorbatsjov beneump toet partiesjef van Moskou, wo d'r zich ónger anger inzat veur 't taengegaon van corruptie. Jeltsin vónj det de perestrojka, de hervörmige vanne Sovjet-Unie, te traog gónge, wodoor d'r oet zien amb gezat waerde.

In 1989 woort t'r aevel verkaozen es lid van 't Congres van Vouksaafgevaerdigde en kreeg t'r zitting inne Opperste Sovjet. In 1990 verleet t'r de Communistische Partie; hae stal zich pertieloos kandidaot veure prizzendèntsverkeziginge. Op 12 juni 1991 wón d'r mit 57% vanne stumme dees verkeziging.

Ónger aanveuring van Vladimir Krjoetsjkov woort op 18 augustus 1991 'ne staotsgreep gepleeg taenge Gorbatsjov en Jeltsin. Hiebie tróch Gorbatsjov zich trögk, meh Jeltsin zat juus d'n aanval in taenge de staotsgreep. Jeltsin klóm hiebie op 'nen tenk wo d'r 'n toespraok heel; hiedoor koos 't laeger ziene kantj en mislökdje de staotsgreep. Begin dieëtsember 1991 verklaordje Oekraïne zich ónaafhenkelik en 'n waek d'rop deej Gorbatsjov de Sovjet-Unie óntbinje; Jeltsin bleef de prizzendènt van Ruslandj.

De jaore daorop heel Jeltsin väöl kóntak mitten Amerikaanse prizzendènt Bill Clinton, waat good waas veure verstandjhajing tösse de twieë lenjer. Zien prizzendèntsjap kinmirk zich aevel ouch door 'n minder periood, worónger de Roebelcrisis, waat de economie van Róslandj deej samevalle. Zien slechte gezóndjheid en drankperbleem zörgdje dökker veur apaarte toestenj.

Op 31 dieëtsember 1999 lag Jeltsin zien wirkzaamheje neer, worop Vladimir Poetin zien functie euvernoom. Jeltsin stórf op 23 april 2007 op 76-jäörige laeftied door 'nen ónverhödsen hertstilstandj.
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** (Bulgaars: Велико Търново) és 'n stad in Bulgaraaje  van dat laand mét 73.543 énwoeëners in 2013 (heudstad van Bulgaraaje 1185-1393). De stad lik op de coördinaote 43° 04′ NB, 25° 37′ OL op 'n haugte van 225 m. Zaaj lik én 't weste van 't laand aon de revier de Jantra.

De postcode van Veliko Tarnovo is 5000. 't Netnommer is 062 en de kintekeplaote ВТ gelle vër de stad.

## Gallerie

Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 010.jpg|
Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
Church of Saints Peter and Paul Veliko Tarnovo TB1.jpg|
G.k. Varusha - north, 5000 Veliko Tarnovo, Bulgaria - panoramio (6).jpg|


## Website
* Website
Pampahaas

De **pampahaas**, **Patagonischen haas** of de **mara** (Letien: *Dolichotis patagonum*) is e cavia-echtig knaagbieës.

't Bieës steit hoeag oppe puuet en haet groeate, rechstäöndje oearen en groeate ouge. De pampahaas haet 'n korte, broen vach mit 'n duuster, griesechtige rögkeprint. Oppe rómp wuuert de vach duusterder. Euvere rómp löp 'ne witte fraanjel; ouch is de boek wit. De pampahaas wuuert 50 toet 75 centimaeter lank mit e stertje van zoea 4,5 centimaeter lank en e liefsgewich van 8 a 9 kilo.

Pampahaze laeven in druueg, aope stroekweusdjes en graaslenjer, gelaengen in Centraal- en Zuud-Argentinië. De bieëster zeen euverdaag aktief wen ze kort vees graas, gekruje, blajer en tekskes van korte struuk zeuke veur te aete. De bieëster doon ouch väöl ligken inne zón. Snachs trèkke zie zich trögk in 'n haol waat zie zelf gegraven höbben of van 'ne vèscacha höbben euvergenómme. Pampahaze kónne good rennen en springen en zeen sjoew, wodoor zie flot vlöchte bie gevaor.

Pampahaze zeen monogaam bieëster. E paar haet meis e laefgebied van ómme 40 hektaar. Vruiwkes zeen meh veur e paar oer de jaor óntvenkelik. Nao 'nen draagtied van 90 daag kump 'n ès van ei toet drie jónge. Pampahaze waere toet 15 jaor aad.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Orde: *[[Rodentia]]* (knaagbieëster)
******* Femielje: *[[Caviidae]]* (cavia-echtige)
******** Óngerfemielje: *[[Dolichotis]]* (pampahaze)
Creooltaol

'n **Creooltaol** is 'n taol die is oontstande oet 't vocabulair vaan ein of mie awwer taole, zoonder evels de grammair euver te numme. Gemeinelek oontsteit ze in 'n siutatie boe lui mèt versjèllende moojertaole biejeinkoume, en ziech oonderein vaan 'n prestiesjtaol of lingua franca bedene. Zoe oontsteit in ierste instantie e pidgin - 'n vrij beperkde taol die allein deent um ziech verstoonbaar te make. Es noe dat pidgin permanent weurt, en ouch de ierste taol vaan 'n gemeinsjap weurt (inclusief lui die hun kinder drin optrèkke), oontsteit 'n creooltaol. De grammatica is in 't gemein sterk analytisch, al kin me soms door väöl hölpwerkwäörd en modificeerders e groet aontal fijn nuances oetdrökke.

Wienie de brontaol nog neve de creooltaol gesproke weurt, beveurbeeld door de boveklasse, treujt dèks *[[decreolisatie]]* op: de creooltaol geit door de jaore heer mie op de brontaol liekene en verluis väöl vaan zien typische eigesjappe. Es evels aander taole de plaots vaan de brontaol innumme, kin de creooltaol ziech nog sterk differentiëre. Me zuut dat beveurbeeld bij 't Papiaments, wat oersprunkelek op 't Portugees gebaseerd is meh allewijl sterker nao 't Spaons touw is gegreujd en ouch väöl Nederlandse wäörd heet. Ouch 't Sranantongo vèlt op umtot 't väöl minder op 't Ingels liekent es de aander Ingelse creooltaole in 't Caribisch gebeed (beveurbeeld Jamaicaans). Dit kump umtot de Ingelse al in 1664 't land verlete.

Creooltaole kinne ouch 'ne gemingde basis höbbe. Dat gelt beveurbeeld veur 't Aucaans, 'n taol vaan de Marrons in Suriname die zoewel op 't Portugees es op 't Ingels is gebaseerd.

Creooltaole zien veural oontstande in 't Caribisch gebeed. In d'n tied vaan d'n Transatlantische Slaovehandel woorte väöl Afrikaone oet diverse len gedwoonge samegebrach; dèks woort hun ouch verbooje veur de eige taol te spreke, zoetot ze wel op de taol vaan de blaanke aongeweze waore. Ouch in d'n tied vaan 't Modern Imperialisme zien creooltaole oontstande, meh de mieste höbben 't minder good gehawwe: hun sprekers zien of trökgekierd nao de inheimse taole, of höbbe ziech 'ne neet-gecreoliseerde variant vaan de (pos-)koloniaol taol aongemete.

't Gief hei en dao twiefelgevalle euver wat al of gein creooltaol is. Väöl taole zien op e zeker memint versumpeld in hunne grammatica en dèks kaom dat ouch door migratie of aander taolkontak. Zoe höbbe sommege lui in 't Afrikaans 'n creooltaol wèlle zien. Dit is evels umstrejje umtot de vörmingshistorie vaan dees taol radicaol versjèlt vaan de 'echte' creole. Ouch twievelechteg zien taole die de grammatica vaan hun twie brontaole minge. In zoe'n gevalle (beveurbeeld 't Michif in Canada, of 't Cappadocisch in Turkije) sprik me liever vaan 'n mingtaol.
Jordaan

De **Jordaan** (Hebreeuws: נהר הירדן, *nhar hajarden*; Arabisch: نهر الأردن, *nahr aloerdoen*) is 'n reveer in 't Midden-Oeaste die door 't Jordaandaal door 't Maer van Tiberias nao de Doeaj Zieë stroump. De drie brónrevere vanne Jordaan zeen de Dan, de Banias en de Hasbani. Op 't drielanjepuntj van Syrië, Jordanië en Israël mundj ouch de Jarmoek in de Jordaan oet.

De Jordaan vörp staotkundig oppe Golanvlakdje de grens tössen Israël en Syrië, en in 't oeaste vörmp t'r de grens van Israël enne Palestiense Wèstelike Jordaankantj mit Jordanië. In anger deiler behuuere de bèdskantjen aan Israël.

Hemelsbreid is de lingdje vanne reveer zoeaget 170 km, meh door 't meandere vanne luip is de feitelike lingdje väöl grótter, dinkelik tösse de 330 en 400 km.

Allewiel wuuert 70 toet 90% van 't water vanne reveer d'roet gehaoldj veur miensjelike aktiviteite, wodoor 't debiet vanne reveer sterk aafgenómmen is. Dit versneltj 't opdruuege vanne Doeaj Zieë, waat tol tieëndoezjende jaore gäöndje waas dore netuurlike negatieve waterstandj (wateraanveuring taenge verdamping). De Doeaj Zieë is hiedoor ein vanne leegs-gelaenge maere vanne werreld.

## Zuuch ouch
* Jordaan (Amsterdam)
Snavelbieës

't **Snavelbieës** (Nederlandjs: *vogelbekdier*, Letien: *Ornithorhynchys anatinus*) is e zuigbieës det veurkump in Oeas-Australië en op Tasmanië. 't Is 't insigste geslech oete femielje vanne snavelbieëster (*[[Ornithorhynchidae]]*) enne óngerorde snavelbieësechtige (*[[Platypoda]]*); waal zeen nag anger fossiel saorte bekindj.

Same mitte veer aomezeikeechele (*[[Tachyglossidae]]*) behuuert 't bieës toete orde vanne cloacabieëster (*[[Monotremata]]*), die wiejer allein oetgestórve bieëstesaorten ómvatj. Wie de naam zaet höbbe dees bieëster 'ne cloaca; 't zeen de insigste zuigbieëster die eier ligke. 

't Snavelbieës is 't insigste zuigbieës mit 'ne snavel; 't bieës gebroek dit flexibel orgaan veur te veule bieje jach op óngewirveldje bieëster oppe baom van reveren en óndepe maere. In taengestèlling toet veugel is de snavel zaach en neet hel. Wiejer haet 't bieës nag gifklere bieje achterpuuet.

Wie 't ieëste opgezatje bieës anen inj vanne achtieëndje ieëw aankwaam in 't wèste, mèndje e deil luuj det 't 'n vervalsing waas det bestóng oet liefdeiler van versjillendje bieëster die aanein wore geplek.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Orde: *[[Monotremata]]* (cloacabieëster)
***** Óngerorde: *[[Platypoda]]* (snavelbieësechtige)
****** Femielje: *[[Ornithorhynchidae]]* (snavelbieëster)
******* Geslech: *Ornithorhynchus*
Bujelwouf

De **(Tasmaanse) bujelwouf** of **Tasmaansen tieger** (Letien: *Thylacinus cynocephalus*) is 'n oetgestórve deersaort waat veurkwaamp op Australië en Tasmanië, waat vèltj óngere bujelbieëster. 't Bieës stórf ieës oet op Australië dore kóms vannen dingo, en oetèntjelik róndj 1936 ouch op Tasmanië dore jach.

De kop vanne bujelwouf haet väöl eweg van dae van hóndjechtige, waat ouch zörg veure beneuming "wouf". 't Bieës is aevel neet biezunjer nej verwantj aan wölf. De euvereinkumsten in 't uterlik zeen 't gevolg van convergente evolutie in e saortgeliek niche; de bujelwouf noom op Australië en Tasmanië de plaats in waat in Naord-Amerika, Europa en Azië gevöldj wuuert dore grieze wouf.

De alternatief beneuming "tieger" is 'n verwiezing nao de struipen euvere rögk, die deendje es kammeflaasj inne bus. De bujelwouf haw 'ne lange stert, wo dees struipen ouch alikszins euver doorlepe. In taengestèlling toette anger bujelbieëster op Australië wore de veur- en achterpuuet aeve lank.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Infraklas: *[[Marsupialia]]* (bujelbieëster)
***** Baovenorde: *[[Australidelphia]]*
****** Orde: *[[Dasyuromorphia]]* (roufbujelbieëster)
******* Femielje: *Thylacinidae*
Dogma

'n **Dogma** is e beginsel of 'n sjtèlling die door 'n euverheid, 'n religie of 'n organisatie weurt opgelag es óntaengesjpraekbaar waor. 't Vörmp den de primair basis worop 'n ideologie of geluif is geboewd. 'n Dogma is e fundamentaal concep det e gedachtegood óngerboewt; d'n aanhenger van 'n religie of ideologie weurt geach neet daovan aaf te wieken of 't te betwiefele.

Binne religies weurt de term besjrievend gehanteerd, meh daoboete dökker veroordeild. Den is 't e dinkbeeld det angere neet betwiefele, meh det volges de sjpraeker of sjriever waal zówwe mótte doon. 'ne Miens of 'n groep luuj waat dogmatisch weurt geneump haet dan ónbuugzaam geluifseuvertuginge en sjteit neet aop veur rationeel argumente.

Veurbeelde van dogma's binne de Rooms-katholieke kirk zeen de vief gebaoje van de Kirk, de ónbevlekde óntvangenis en de hèllige Drie-einheid.
Django Reinhardt

**Django Reinhardt** (Liberchies (Belsj), 23 jannewarie 1910 - Samois-sure-Seine (Frankriek), 16 mei 1953) waas 'ne Belzje gitaris. Hae haw zienen eige stiel worin d'r elemènten oete jazz combineerdje mit ziene segeunderachtergróndj; hie-oet óntstóng de gipsy jazz. 

Reinhardt grujdje op op e woonwagekamp bie Peris. Mit ziene jóngere broor lieërdje d'r gitaar, banjo en fjoeal spele. Bie 'ne brandj inne woonwage woort t'r wie d'r achtieën waas zwaor-verlets ane linkse handj, wobie de pink en rinkvinger verlaamp en misvörmp bleve. Hiedoor mós t'r 'n nuuj gitaartechniek aanlieëre.

In 1931 kwaam Reinhardt veuren ieëste in aanraking mit jazz, door opname van Louis Armstrong en Duke Ellington. Same mit zie broor Joseph Reinhardt (slaaggitaar), Roger Chaput (slaaggitaar), Stéphane Grappelli (fjoeal) en Louis Vola (contrabas) richdje d'r 't *Quintet du Hot Club de France* op. Zie hawwe mit häör ieëste optraeje zoväöl succes det zie drek e platekóntrak kregen aangebaoje.

Django Reinhardt speeldje veural op groeate akoestische gitaar, óntwórpe door Mario Maccaferri en geboewdj bie Henri Selmer. Ziene meziek wuuert ómsjreven es virtueus en riek aan emoties.
James Hutton

**James Hutton** (1726 - 1796) wuuert betrach es d'n ieëste modern-weitesjappelike geoloog.

In 1785 prizzenteerdje d'r 'n artikel mitten titel *Theory of the Earth* ane Royal Society in Edinburgh. In dit artikel besjreef t'r zien theorie det de aerd väöl ajer waas es toet dan aangenómme woort, veur zat tied toe te staon berg te laote eroderen en veur sediment op te boewen oppe baom vanne zieë, zodet nuuj landjmassa's gevörmp kóste waere.

De naovölgers van Hutton stónge waal bekindj es de plutoniste ómdet zie dachte det väöl stein gevörmp waerde door volkanisme, 't neerligke van lava door volkane, in taengestèlling toet neptuniste, die dachte det alle stein neergeslage woren oet 'ne groeate oceaan wovan 't zieëniveau stendig zakdje.

In 1795 waas Hutton d'n ieëste dae de meugelikheid nao veur brach det ieskep e deil van Naord-Europa bedèk höbbe, meh zien ideeje kregen in daen tied min aandach. Ouch troch t'r es eine vanne ieëste de conclusie det sómmige stein oet deper deil vanne aerd aafkumstig móste zeen. Hae naam aan det dees stein ieës gesmóltje gewaes woren en daonao zich stoldje; hie-oet lèdje d'r aaf det de deper deil vanne aerd hieël werm móste zeen. Wiejer waas t'r d'n ieëste dae veróngerstalj det berg stendigaan aafgebraoke woorten en vervele toet aafzittingsstein of sediment.

James Hutton is de gróndjligker van 't uniformitarisme mitte stèllinge:
* Fysisch-chemische netuurwètte zeen tiedloos;
* Geologische procèsse verlepe daoveur ieëren in waeze (kwalitatief) neet anges es noe;
* Binnen ei gegaeve raamwerke wore, zeen en waere dees geologische krachte dus ouch kwantitief 'tzelvendje/

Hiemit sjaapdje Hutton 'n oetgangspuntj veure toe nag jóng aerdweitesjappe.
Sprachbund

'ne **Sprachbund** of **spraokbóndj** is 'n groep spraoke die op bestumdje puntjen euvereinkómme doordet zie geografisch gezeen kortbiejein ligke. Dees spraoke kónne taalkóndig neet-verwantj of allein wied-verwantj zeen, meh wen verwantjsjap óndudelik is kan 'ne sprachbund daoveur zörge det 't de sjien haet det zie hieël verwantj zeen, dewiel det neet is.

E bekandj veurbeeldj hievan kan me vinjen in Zuudoeas-Azië, wo ónger angeren 't Thais en 't Viëtnamees kwa klankstruktuur hieël erg 't Sjinees genieëke, mit einlèttergrepige wäörd en óngersjeiendje toeane, meh dees twieë spraoke behuuere neet toete Sino-Tibetaanse sproakfemielje.

In Europa besteit de *Balkan-sprachbund*, wo 't Albanees, Roemeens en 't Bulgaars (en 't verwantje Macedonisch) ónger valle. Al dees spraoke behuuere toet versjillendje tek van 't Indo-Europees, meh deile grammaticale kinmirke, worónger 't lidwaord det es 'n achterveugsel achter 't zelfstenjig naamwaord wuuert geplek. Dit kinmirk kintj me neet in spraoke die nej-verwantj zeen aan 't Roemeens of 't Bulgaars.

Ouch wuuert gans Europa, mit oetzunjering van 't Baskelandj enne Keltische spraoke, waal gezeen es 'ne sprachbund (de Standard Average European). Hieveur veurt m'n ónger anger de volgendje kinmirken aan: 't óngersjied tösse bepaoldje en ónbepaoldje lidwäörd ("de" en "'ne"), 't gebroek van "höbbe" + voltoeadj deilwaord en 't vörme vanne passief door gebroek te make van e koppelwirkwaord + voltoeadj deilwaord.

Juus op 'n klènder sjaol kan m'n ouch de euregio zeen es 'ne sprachbund. Zoea deiltj 't Waals (bao) dezelvendje klanken es 't Limbörgs en 't Ripuarisch en haet 't grammaticaal kinmirke die aafwieke van 't Frans, meh mit de geneumdje spraoken euvereinkómme, wie de plaatsing van 't bieveugelik naamwaord véúr 't zelfstenjig naamwaord en 't gebroek vanne kónstruksje "waat is det veur ..." bie 't stèlle van vraoge. 

Anger spraokbunj vindj me trögk in 't Centraal-Aziatisch plateau, Ethiopië, Australië en Midden-Amerika.
Sjieëresjliep

'ne **Sjieëresjliep(er)** is zowaal 'ne man es ouch 't apparaat dat hae bie zich houw in de jaore 1945-1960. Hae kaom bie de luuj thoes en vroog of ze metser of sjieëre houwe die gesjlieëpe mooste were.

De sjieëresjliep waor ouch 'n kar woe 'ne sjliepsjtein op waor gemonteerd dae mit trappers in de vorm van latte waor oetgerös. Sómmige sjieëresjliepe kaome mit de *[[fietsj|sjliepfietsj]]*.

## Zeen ouch
* Sjliepsjtein
Karnak

: *Dit artikel geit euver 't Egyptisch monument oete aadheid; veur de Franse gemeinte, zuuch: [[Carnac]].*
----

**Karnak** (Arabisch: الكرنك, *Al-Karnak*) is e tempelcomplex anen oeaskantj vanne reveer de Niel, te naorde van Luxor, in Egypte. 't Complex is meugelikerwies 't grótste religieus boewwerk oppe welt en de bès-bezóchdje archeologische plaats van Egypte nao de Piramide van Giza. In Karnak waere veer deil óngersjèdj: edert gewiedj aan 'nen angere gaod. Mer ei daovan is toegenkelik veur 't vouk; det gewiedj aan Amon-Re.

Karnak wiek aaf vanne anger tempels doordet 't zoea lang door opeinvolgendje farao's woort gebroek. De boew begós in 't Midderiek ónger Senoeseret I, zoea 1900 veur Chr., al stamme de grótste geboewen oet 't Nuuj Riek. Zón fieftig farao's höbbe mitgewirk aan 't gans complex. Veural d'n ómvank en 't aantal geboewen is oetzunjerlik.

## Tempelcomplex

Karnak besteit oet e klei dörp en twieë tempelcomplexe van Amon-Re en Moet. Boete dees bestaon onna twieë groeate tempels: die van Montoe enne reste van eine veur Aton.

## Gallerie

Plaetje:Great Hypostyle Hall Karnak.jpg|De groeate zulezaal of *hypostyle zaal*
Plaetje:Sphynxes.JPG|'n rie aan sfinxe
Plaetje:Karnak25.JPG|Tempel Amoen-Re
Carnac

: *Dit artikel geit euver 't Frans dörpke, bekindj veur zien megaliete; veur 't Egyptisch tempelcomplex, zuuch: [[Karnak]].*
----

**Carnac** (Bretoens: *Karnag*) is e dörpke ane zuudkus van Bretagne, Frankriek. 't Steit veural bekandj veure taalrieke prehistorische monumenten in 't boetegebied. Dees monumente zeen groeate stein, megaliete, die m'n in petroeanen of allein opgetroch haet.

Bekandje steinpetroeanen in Carnac zeen die van Le Menec en Kermario. Ómme gans staon dao nag zoea 2600 vanne oearsprunkelike 11.000 stein. Óngersjied maak me tösse de tösse de menhirs (alleinstäöndj of in rieje), de cromlechs (steinkring) enne dolmen (graafheuvele). Dinkelik zeen dees steine monumente verbónje mit prehistorische sjamanistische rituelen en is me róndj 5000 v.Chr. aangevange mitte boew daovan. Hiemit vörme zie de aadste boewwerke van Europa. Me wètj nag ummer neet wie me de groeate stein oppe plaats gekregen haet.

Me nump aan det väöl vanne megaliete gekoppeldj woren aan rituelen ómme zón enne maon en det zie gebroek woorten es 'n saort klender. Wie de Kelte róndj 400 v.Chr. aankomen in Bretagne, broekdje zie ouch de monumente veur religieus plechtigheje.
Cappadocië

**Cappadocië** (Törks: *Kapadokya*; Grieks: Καππαδοκία *Kappadokía*) is 'ne streek te zuje vanne steppe inne Törkse regio's Centraal- en Oeas-Anatolië. 't Gebied steit oppe werreldirfgoodlies en wuuert besjermp es 't nasjenaalpark *Göreme*.

't Gebied haet 'n oppervlakdje van 2000 km² en ligk tösse de revere d'n Eufraat ennen Halys (*Kızılırmak*). d'n Hoogste berg dao is de volkaan d'n Erciyes. Anger hoeag volkane zeen d'n Hasan Dağı enne Melendiz Dağı. De wichtigste en grótste stej hie zeen Nevsehir, Kirsehir, Aksaray, Nigde en Kayseri.

Innen tied van 't Romeins Riek waas Cappadocië 'n Romeinse pervinsje, die in 't oeaste päöl haw aan Armenië, in 't zujen aan Mesopotamië, Syrië en Cilicië, in 't wèsten aan Galatië en in 't naorden aan Pontus. 

In 't oeasten is 't landjsjap bergechtig en volkanisch, in 't wèsten is 't vlaak mit veural plateaus. 't Landjsjap besteit veural oet tufstein en kalkstein. De verwaering hievan zörg veur apaarte vörm, wie tufsteinkeugel en feeësjaorstein. Inne mekkelike te bewirke stein haet m'n inne aadheid väöl grotweuningen oetgehouwe.
Ozzy Osbourne

**John Michael "Ozzy" Osbourne** (3 dieëtsember 1948 – 22 julie 2025) waas 'nen Ingelse zenger en leedjessjriever, veural oet 't genre vanne heavy metal. Osbourne waerde bekindj es de leadzenger vanne Ingelse band Black Sabbath, wovan de duusteren, helle klank biedroog aan 't toetstandjkómme van 't heavy-metalgenre. Hiedoor kreeg Osbourne de bienaam *Prince of Darkness* "Prins vannen Duustere". Nao Black Sabbath haw d'r nag 'n succesvol solo-kerjaer.

Osbourne trouwdje mit ziene manager Sharon Arden in 1982; same krege zie drie kinjer: Aimee (1983), Kelly (1984) en Jack (1985).

In 2002 kreeg Osbourne zien eige realitypergram oppen tillevies, same mit zien femielje, *The Osbournes*.
 
Osbourne haet väöl aandach inne media gekrege, mit naam door zien drank- en drugsgebroek. In 1982 beet t'r de kop van 'n vlaermoes aaf tiejes ei van zien optraejes.
Dolly Parton

**Dolly Parton** (19 jannewarie 1946) is 'n Amerikaanse zengerin, tekssjriefster en aktries. Ziene meziek kan m'n 't bèste ómsjrieven es countrymeziek.

Dolly is es veerdje kindj gebaoren in e gezin mit twellef kinjer. Zie greudje op in Sevierville inne staot Tennessee. Zien kerjaer es zengerin begós zie bie e radio- en tilleviesstation in 't oeaste van die staot. Inne midde vanne jaore '60 verhoesdje zie nao Nashville.

De bekandjste leedjes van Parton zeen *Jolene*, *9 to 5* en *I Will Always Love You* (ouch gecoverd door Whitney Houston). Ouch haet zie 't themapark Dollywood opgerich, e pretpark wo ouch de aaj ambachten en lokale meziek aandach kriege.

't Hanjelsmerk van Dolly Parton zeen zien groeate borste. 't Sjaop Dolly, 't ieëste bieës det gekloondj is gewore, woort nao dem verneump, óm 't waas gekloondj woren oet ujerwaefsel.
Stadsbrandj

'ne **Stadsbrandj** is 'ne brandj dae e groeat deil van 'n stad inne asse ligk. Stadsbrenj kome veural veur inne aadheid enne middelieëve. In daen tied kós 'ne brandj flot óm zich haer griepen ómdet de meiste hoezer opgetroch woorten oet hout enne dake bedèk wore mit struue of mit daakspane. De kap van 't daak reikdje meis wied boete de gevelmoeren oet, wodoor bie 'ne brandj borrendje stökker hout de straot op vele, die de veurbiegengers en brandjblössers kóste rake. De gevolge van 'ne brandj kóste waere versterk door 'ne sterke windj en allein deil vanne stad die baovewindjs loge woorte daobie gespaard. Eimel oetgebraoke waas 't lestig 'ne brandj te blösse. De smaal getskes vergruuetdje de kans op 'ne vuurstorm, wo me machteloos bie waas.

Brik waas in daen tied kosbaar, wodoor allein geboewe wie kirke woorten opgetroch mit brik. Inne meiste stej boedje me pas hoezer mit stein of brik nao einen of mieëdere groeate brenj. Me begós gebroek te make van sjeijings- en boetemoer die gooddeils kóste veurkómme det 'ne brandj euversloog nao aanpaolendje hoezer.