open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bóch (zieë)

'ne **Bóch** is e deil van 'n zieë dat aa drie kante ómrand waert doer land. 'ne Groeëte bóch waert ooch waal 'n **golf** of **boezem** geneump en 'ne sjmale bóch 'ne **[[zieë-erm]]**. 'ne Bóch kint sóms oet mierdere kleinere bóchte besjtaoë.

Bóchte höbbe vuur de zieëvaart ummer 'n belangrieke rol gesjieëld, ómdat ze dèk natuurlike haves vórme of bevatte die besjötting gaeëve aa sjepe went zie vuur anker gónt.

## Bekinde bóchte
* Hudsonbóch (Noord-Amerika)
* Golf va Biskaje (Wes-Europa)
* Bóch va Tokio (Japan)
* Sint Annabóch (Curaçao)
* Guantánamobóch (Cuba)
Waterpoomp

'n **Waterpoomp** is 'n apparaat um groondwater nao baove te poompe. De poompe waore gemakt va geetiezer en sjtamme oet d'r tied dat 't nog gèng waterleiding how. 
In väöl dörper zint pómpe bewaard gebleve, meh meistal neet miè in gebroek. In Landsrade bie Gulpe bevingk ziech 'n pómpinstallatie, die tot 65 maeter deep 't water ophaolt.  

Wilhelmus van Gulpen, d'r pap va Philippe van Gulpen waor 'ne poompemaeëker.
Cartografie

**Cartografie** is de weitenschap die zich bezig hilt met de zoeë getrouw meugelikke weergave op ein plat vlaak of op ein bolvormig oppervlaak van 't ganse aerdoppervlaak of ein deil daovan.
As dit proces is afgerónd haet me ein aafbeelding van 't aerdoppervlak. Eine vólgende stap is dan um lande, staej, dörper waeg e.d. in te teikene. Dees weitenschap hit Topografie.

De cartografie mak ouk studie van de systeme die 't meugelik make um ein bolvormig oppervlaak op ein plat vlaak aaf te beelde.

Verantwoordelik veur de Nederlandse cartografie is 't Kadaster. Vruùger waas dit de Topografische Dienst.

## Interne links
Lóchfotografie

## Externe links
Kadaster
André van Hasselt

**André van Hasselt** (1806-1874) is 'ne 19de ieëwse Mestreechtenaer dae gedichte sjreef in 't Fraans en 't Nederlands. Van Hasselt waor 'ne tiedsgenoot van Théodore Weustenraad en Charles Beltjens. Nao 1830 verhuusde haeë nao Brussel.

## Lexicon
Van Hasselt is ópgenaome in d'r Winckler Prins Lexicon van de Nederlandse Letterkunde. Vólges dat lexicon is-e d'r belangriekste dichter oet Fraanstalig Belsj väör *La jeune Belgique*, dus väör de generatie van Emile Verhaeren en Maurice Maeterlinck.

## Waerk
*Oeuvres de André van Hasselt, poésies, cinquième volume, 1877. Oetgegaeve bie *Bruylant* in Brussel.
Golf van Biskaje

De **Golf van Biskaje** is 'ne bóch in de Atlantische Oceaan, noordelik va Sjpanje en westelik va Zuud-Frankriek en sjtrèkt zich oet va Galicië bis aan Bretagne. Dit zieëgebeed is geneumd nao de Baskische provins Biskaje. De Franse kalle va *"le Golfe de Gascogne" (de Golf va [[Gascogne]])*. 't Zujelik dael van de Golf, vuur de Sjpaanse kus, waert doer de Sjpanjaarde *"el Mar Cantábrico" (de [[Cantabrië|Cantabrische]] Zieë)* geneumd, wiewaal aoch de benaming *"Golfo de Vizcaya"* besjtaet vuur de ganse Golf. 

De Golf van Biskaje is beruch vuur sjlech waer en extreme golfsjlaag.

## Historie
De Romeine neumde 't in de 1e ieëw v. Chr. *"Sinus Cantabrorum"* (*Oceaan van de [[Cantabri]]*). Op sómmige middelieëwse kaarte waert de Golf aa-gegaeëve es *"el Mar de los Vascos" (de Baskische Zieë)*.

Op 22 mei 1703 waor in de Golf van Biskaje 'ne zieësjlaag. 'ne Kaopvaardievloot besjermd doer Nederlandse kreegssjepe, ónger leijing va kapitein Roemer Vlacq, kreeg te make mit 'ne Franse kreegsvloot. De Franse uëvermach waor aevel te groeët en de Nederlandse sjepe woerte tót uëvergaaf gedwónge.

## Geografie
Daele van 't continentaal plat laope doer bis wied in d'r bóch woeëdoer d'r vrie óndeep water is op väöl plaatsje.

De Golf kint waere uëvergesjtaoëke mit de ferry tösje Bilbao en 't Ingelsje Portsmouth. D'r besjtaet 'n gooj mäögelikhaed óm tiedes d'r uëvertóch walvösje en dolfiene te zieë.

### Reviere
De wichtigste reviere die oetmunge zint:
* Frankriek: Loire, Charente, Dordogne, Garonne, Adour;
* Sjpanje: Bidasoa, Nervión, Nalón.

### Sjtaej
De wichtigste (have)sjtaej langs g'n kus zint:
* Frankriek: Bayonne, Bordeaux, Royan, Rochefort, La Rochelle, Les Sables-d'Olonne, Saint Nazaire (bie Nantes);
* Sjpanje: Gijón, Santander, Bilbao, Pasaia (bie San Sebastián).
Topografie

**Topografie** is de studie van de beschrièving van kinmèrke van platse en gebede. De naom is óntleind aan 't Greeks: *topos*= plats, *grafein*= schriève. Tot de topografie behuurt ouk de studie van de ligking en de naome van plaotse, watere, bèrg, streike en lande en ander geografische vörme. 

Middels topografie waere de name van plaatse, gebede e.d. op ein cartografisch produk gezatte.

## Interne links
* Cartografie 
* Lóchfotografie

## Externe links
* Kadaster
VVV Venlo

**VVV Venlo** (Nederlands voloet: *Venlose Voetbalvereniging Venlo*) is ein voetbalclub oèt Venlo en speult betaald voetbal. 't Thoèsstadion van VVV hit *[[De Koel|Covebo Stadion - De Koel -]]*.

De club woort opgerich op 7 fibberwarie 1903 en haet as directe veurgenger de club *Valuas*. VVV is dus ein van de aldere clubs oèt 't Nederlands betaald vootbal, te vergelièke met AFC Ajax (1900) en Feyenoord (1908). In ein later stadium is ouk THOR *(Tot Heil Onzer Ribbenkast),* 'n andere alde vootbalclub oèt Venlo, mèt VVV gefuseerd.

Aan 't Nederlands betaald vootbal haet VVV vaanaaf 't begin in 1954 meigedaon. Beej die gelaegeheid fuseerde 't met SC Venlo tot *Sportclub VVV '03*. VVV waas in de late jaore fieftig 'nne subtopper. Sterspeuler oèt die daag waar de bekinde spits Faas Wilkes. 't Grutste succes waas 't behaole van de KNVB-beker in 1959. Vanaaf 1962 ging 't minder met VVV: in det jaor degradeerde 't nao de Iërste Divisie en inkele seizoene speulde 't zelfs in de Twiëde Divisie. In 1976 promoveerde 't weer nao de Ieredivisie. De decennia daonao ware wisselvallig, met VVV umstebeurt in de Ièredivisie en Iërste Divisie, wies 't in 1994 veur 'ne langen tied degradeerde, met as deeptepunt de achtiènde plaats in 2001. Aan dees periode kwaam in 2007 'n ind, naodet VVV in play-offwedstrièje van RKC Waalwijk wón (2-0 gewónne in Venlo, 1-0 verlaore in Waalwijk, 3-0 gewónne in Venlo) en ten koste van dees club promoveerde. Van 2009 wies 2013 speulde VVV opniej in de Ièredivisie. In daen tièd trok de club boetelandse speulers aan wie Keisuke Honda, Maya Yoshida en Ahmed Musa. Van 2017 wies 2021 speulde de club opnuuj op 't hoeëgste niveau.

## Speulers die in Oranje hebbe gespeuld
Jan Klaassens, Faas Wilkes, Stan Valckx, John de Wolf

## Rizzeltate sinds 1976

Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woeërt in verband met de COVID-19-pandemie aafgebroke.

## Extern links
*Officieel website
*Supportersvereiniging - Fanclub D'n Twellefde Man 
*Supporterswebsite - Alles heej is VVV
Faas Wilkes

**Servaas (Faas) Wilkes** (Rotterdam, 13 oktober 1923 - aldao, 15 augustus 2006) waor 'ne Nederlandse vootballer. Heer weurt gezeen es eine vaan de beste vootballers die Nederland oets gehad heet.

Faas Wilkes kaom oet 'ne familie vaan verhuizers en woort opgeleid tot meubelmeker um 't bedrief vaan z'ne pa en noonk euver te numme. In 1941 debuteerden 'r bij Xerxes, wat toen ein vaan de topclubs vaan Nederland waor. Heer zouw tot 1949 bij die club blieve, al góng 'r haos veur MVV speule. Door e sjandal - MVV had de verhuizer twie trucks aongeboje es 'r bij hun zouw koume speule - lag de KNVB häöm bij MVV e speulverbod op, boenao Wilkes bleef speule veur Xerxes. In 1949 góng heer oetindelek nao Internazionale in Milaan, boemèt heer nao Bep Bakhuys de twiede Nederlandse vootballer waor dee veur geld nao 't boeteland góng. Dit lieverde häöm oetsleting vaan 't Nederlands èlftal op, aongezeen de KNVB vasheel aon amateurisme. In 1954 stapden 'r euver nao FC Valencia oet Spaanje. Intösse waor in Nederland ouch 't betaold vootbal opgeriech, wat veur Wilkes aonleiing waor um twie jaor later nao VVV Venlo te goon. Nao nog ei jaor in Spaanje (Levante, 1958/'59) góng 'r definitief trök nao Nederland, um zien carrière aof te bouwe bij Fortuna '54 oet Gelaen en teslotte tot 1964 bij zien aw club Xerxes. Nao zien vootbalcarrièr dreef heer mèt zien vrouw 'ne modewinkel in Rotterdam.

Faas Wilkes, 'ne midveur of rechsbinne, weurt algemein gezeen es eine vaan de beste spitse die Nederland oets gekind heet. Wilkes speulde 38 interlands veur 't Nederlands èlftal en scoorde dao-in 35 kier, e record wat tot 1998 (toen Dennis Bergkamp häöm inhaolde) bleef stoon. Heer waor befaomp um zien solo-acties en kapbeweginge, boebij heer laank de bal bij ziech hoolt en mierder speulers gewoen gemekelek veurbijleep. Veur Johan Cruyff waor heer 't groete veurbeeld. Same mèt Abe Lenstra en Kick Smit waor heer de inspiratie veur de jóngesverhaole euver de fictieve vootballer *Kick Wilstra*.

## Extern links
* Biografie Faas Wilkes
* De clubs vaan Wilkes
* Interlands die Wilkes gespeuld heet
Littenseradiel

**Littenseradiel** (Nederlands *Littenseradeel*; de Friese naom waor sinds 1985 officieel) is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de Kleistreek, mèt 'n oppervlak vaan naoventrint 130 km² en zoe tösse de 10.000 en 11.000 inwoeners. Littenseradiel had neet minder es 29 dörpskerne: Baard, Baaium (*Baijum*), Bears (*Beers*), Boazum (*Bozum*), Britswert (*Britswerd*), Easterein (*Oosterend*), Easterlittens (*Oosterlittens*), Easterwierum (*Oosterwierrum*), Hidaard, Hilaard (*Hijlaart*), Hinnaard (*Hennaard*), Hûns (*Huins*), Iens (*Edens*), Itens, Jellum, Jorwert (Jorwerd), Kûbaard (*Kubaard*), Leons (*Lions*), Lytsewierrum (*Lutkewierum*), Mantgum, Reahûs (*Roodhuis*), Rien, Spannum, Waaksens (*Waaxens*), Weinum, Wjelsryp (*Welsrijp*), Wiuwert (*Wieuwerd*), Winsum en Wommels. De Friese naome waore officieel; de Nederlandse naome (boe die aofwieke stoont die tösse häökskes) waore allein es exonieme in gebruuk. Hoofplaots waor Wommels. Daoneve gief 't nog väöl naobersjappe.

Littenseradiel waor 'n echte plattelandsgemeinte: Wommels, de groetste kern, heet oongeveer 2000 inwoeners, de kleinste kern, Lions, mer oongeveer 20. Volges 'n oonderzeuk vaan 't Algemeen Dagblad in 2007 waor Littenseradiel de veiligste gemeinte vaan Nederland.

Littenseradiel is in 1984 oontstande oet sameveuging vaan de aw gemeintes Baarderadeel en Hennaderadeel. 't Ierste jaor stoont 't nog bekind oonder de Nederlandse naom *Littenseradeel*, meh al in 1985 woort dat veraanderd nao de Friese naom. In 1991 woorte ouch de plaotsnaome eintaoleg Fries. In 2018 woort de gemeinte opgeluf en verdeild oonder de bestoonde gemeintes Leeuwarden en Súdwest-Fryslân en de nui gemeinte Waadhoeke.
Menameradiel

**Menameradiel** (Nederlands: *Menaldumadeel*) is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, mèt 'n oppervlak vaan naoventrint 70 km² en zoeget 13.000 inwoeners. De gemeinte bestoont oet de volgende veertien kerne: Bitgum (*Beetgum*), Bitgummole (*Beetgummermolen*), Berlitsum (*Berlikum*), Blessum, Boksum, Deinum, Dronryp (*Dronrijp*), Ingelum (*Engelum*) Marssum, Menaam (*Menaldum*), Skingen (*Schingen*), Slappeterp en Wier. Menaldum waor de hoofplaots, Dronrijp de groetste plaots. De Friese naome waore sinds 2010 officieel; de Nederlandse naome zien officieus nog vrij algemein in gebruuk. Op 1 jannewarie 2018 góng Menameradiel same mèt 't Bildt en Franekeradeel op in de nui fusiegemeinte Waadhoeke.
Nijefurd

**Nijefurd** waor tösse 1984 en 2011 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, aon 't IJsselmeer, mèt 'n oppervlak vaan 289,17 km2 (daovaan neet minder es 192,49 km2 water). De gemeinte umvatde de kerne It Heidenskip, Hemelum (*Himmelum*), Hindeloopen (*Hylpen*, daoboete ouch wel *Hynljippen*), Koudum, Molkwerum (*Molkwar*), Nijhuizum (*Nijhuzum*), Stavoren (*Starum*), Warns en Workum (*Warkum*). Op 1 januari 2010 had de gemeinte 10.957 inwoeners.

De Nederlandse naome zien officieel, boete die vaan *It Heidenskip* en de naom vaan de ganse gemeinte. Ouch in de kerne mèt officieel Nederlandse naome stoon bij de plaotsnaomsjèldsjes de Friese naom bovenaon. In Hindeloopen weurt e hiel awwerwets Fries dialek gesproke: 't Hindeloopers. In Stavoren sprik me 'ne variant vaan 't Stadsfries. In de res vaan de gemeinte euverhiers 't Zuidhooks dialek.

Nijefurd woort in 1984 gevörmp oet de gemeintes Hemelumer Oldeferd, Hindeloopen, Stavoren en Workum. De ierste waor ein vaan de 30 aw grietenije, de lèste drei huurde bij de èlf Friese stei. In 2011 góng de gemeinte, mèt veer aander gemeintes, zelf weer op in Súdwest Fryslân.
Ooststellingwerf

**Ooststellingwerf** (Fries: *Eaststellingwerf*, Stellingwerfs: *Ooststellingwarf* of *Stellingwarfs-Oostaende*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, tege de grens mèt Drenthe, te noordooste vaan Weststellingwerf (boemèt 't de Stellingwerve vörmp). De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 226,08 km2 (daovaan 1,70 km2 water) en had per 1 januari 2007 26.229 inwoeners. De kerne zien: Appelscha (*Appelskea*, *Appelsche*), Donkerbroek, Elsloo (Friesland) (*Elslo*, *Else*), Fochteloo (*De Fochtel*), Haule (*De Haule*), Haulerwijk (*Haulerwyk*, *Haulerwiek*), Langedijke (*Langedike*, *Langedieke*), Makkinga (*Makkingea*, *Makkinge*), Nijeberkoop (*Nijeberkeap*, *Ni'jberkoop*), Oldeberkoop (*Aldeberkeap*, *Berkoop*), Oosterwolde (*Easterwâld*, *Oosterwoolde*), Ravenswoud (*Ravenswâld*, *Raevenswoold*) en Waskemeer (*Waskemar*, *Waskemeer*) en nog tientalle naobersjappe. Hoofplaots en mèt haos 10.000 inwoeners de groetste plaots is Oosterwolde. De Nederlandse naome zien officieel. De naome tösse häökskes zien respectievelek Fries en Stellingwerfs. 't Stellingwerfs, e Nedersaksisch dialek, weurt in de ganse gemeinte gesproke; allein de veenoontginnigsdörper Haulerwijk en Waskemeer zien Friestaoleg. De plaotsnaomsjèlder zien in de ganse gemeinte eintaoleg Nederlands.

Politicus en veurmaolege Nederlandse minister, Halbe Zijlstra, waor hei gebore op 21 jannewarie 1969.
## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Opsterland

**Opsterland** (Fries: *Opsterlân*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de Friese Woude, mèt 'n oppervlak vaan 227,68 km2 (daovaan 2,61 km2 water) en per 1 januari 2007 29.585 inwoeners. De gemeinte heet zestien officieel kerne: Bakkeveen (*Bakkefean*), Beetsterzwaag (*Beetstersweach*), Frieschepalen (*Fryske Peallen*), Gorredijk (*De Gordyk*), Hemrik (*De Himrik*), Langezwaag (*Langsweagen*), Lippenhuizen (*Lippenhuzen*), Luxwoude (*Lúkswâld*), Nij Beets, Olterterp, Siegerswoude (*Sigerswâld*), Terwispel, Tijnje (*De Tynje*), Ureterp (*Oerterp*) en Wijnjewoude (*Wynjewâld*). Hoofplaots is Beetsterzwaag, de groetste plaots is Gorredijk.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Skarsterlân

**Scharsterland** (sinds 1985 officieel Fries **Skarsterlân**) waor 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, mèt 'n oppervlak vaan 216,80 km2 (daovaan 31,54 km2 water) en per 1 januari 2007 27.059 inwoeners. De gemeinte heet 30 kerne, te weite Akmarijp (*Eakmaryp*), Boornzwaag (*Boarnsweach*), Broek (*De Broek*), Dijken (*Diken*), Doniaga (*Dunegea*), Goingarijp (*Goiïngaryp*), Haskerdijken (*Haskerdiken*), Haskerhorne (*Haskerhoarne*), Idskenshuizen (*Jiskenshuzen*), Joure (*De Jouwer*), Langweer (*Langwar*), Legemeer (*Legemar*), Nieuwebrug (*Nijbrêge*), Nijehaske, Oldeouwer (*Alde Ouwer*), Oudehaske (*Aldehaske*), Ouwster-Nijega (*Ousternijegea*), Ouwsterhaule (*Ousterhaule*), Rohel (*Reahel*), Rotstergaast, Rotsterhaule, Rottum, Scharsterbrug (*Skarsterbrêge*), Sint Nicolaasga (*Sint Nyk*), Sintjohannesga (*Sint Jânsgea*), Snikzwaag (*Sniksweach*), Terkaple, Teroele, Tjerkgaast (*Tsjerkgaast*) en Velingsoord (*Velingsoard*). Joure is de hoofplaots en de groetste plaots. In tegestèlling tot de gemeintenaom zien bij de kerne de Nederlandse naome officieel.

Scharsterland ootstoont in 1984 oet de aw gemeintes Doniawerstal en Haskerland mèt deile vaan Utingeradeel en Heerenveen. In miert 1985 woort de gemeinte nao häöre Friese naom umgeduip. In 2014 is de gemeinte zelf weer opgegaange in de nui gemeinte De Friese Meren, same mèt Gaasterland-Sloten (Gaasterlân-Sleat) en Lemsterland. De dörper Haskerdijken en Nieuwebrug zien evels nao Heerenveen gegaange.

## Waope
Op 30 augustus 1984 kraog Scharsterland vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind wat ziech zoe liet umsjrieve:

:Doorsnoje: I. in lazuur (*blauw*) 'ne springenden haos vaan goud; II. in goud 'ne rechtererm vaan natuurleke kleur, gekleid in keel (*roed*), koumend oet de rechtersjèldrand (*veur de beziener links*) en hawwend 'nen umgekierde rieksappel vaan lazuur mèt breidermeg kruus vaan sabel (*zwart*) wat tösse de vingere doorstik. 't Sjèld gedèk door 'n gouwe kroen vaan drei blaajer en twie perele.

't Waope is gebaseerd op de waopes vaan Haskeland en Doniawerstal; de kleure zien get aongepas.

## Rifferenties


## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Leeuwarderadeel

**Leeuwarderadeel** (Fries: *Ljouwerteradiel*) is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, zjus bove Leeuwarden, mèt 'n oppervlak vaan 41,38 km2 en 10.398 inwoeners per 1 januari 2007. De gemeinte umvatde de dörper Britsum, Cornjum (*Koarnjum*), Finkum (*Feinsum*), Hijum, Jelsum, Oude Leije (*Aldeleie*) en Stiens en deile vaan de gehuchter Bartlehiem en Vrouwbuurtstermolen. De hoofplaots Stiens waor de einege plaots vaan beteikenis; alle ander dörper höbbe minder es doezend inwoeners.

## Historie
Leeuwarderadeel waor ein vaan de 30 historische grietenije vaan Friesland en bestoont dus al in de middeliewe. 't Waor toen in drei deile (*trimdelen*) verdeild. 't Middelste vaan die deile woort al in de middeliewe zelfstandeg es Leeuwarden, zoetot de grietenij in twie stökker verdeild raakde. In 1944 kaome 't zuidelek deil (mèt de dörper Wirdum, Goutum, Swichum en Huizum) en de dörper Lekkum en Miedum ouch bij Leeuwarden, zoetot mer e klei deil vaan de gemeinte euverbleef. In de jaore negeteg woorte planne um Leeuwarderadeel mèt Menaldumadeel bij Leeuwarden te veuge; ouch door oonwèl bij de bewoeners vaan de plattelandsgemeintes woort dit aofgebloze. Oetindelek góng de bevolking begin 2013 in e rifferendeum toch akkoord mèt touwveuging aon Leeuwarde; dees fusie is op 1 jannewarie 2018, es oonderdeil vaan 'n herindeiling in gans Noordwes-Friesland, oetgeveurd.
Lemsterland

**Lemsterland** (Fries *Lemsterlân*, Stellingwerfs *Lemsterlaand*) is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de Zuidhook, aon 't IJsselmeer, mèt 'n oppervlak vaan 124,34 km2 (daovaan 48,41 km2 water) en per 1 januari 2007 13.437 inwoeners. De gemeinte umvatde de kerne Bantega (*Bantegea*, *Bantege*), Delfstrahuizen (*Dolsterhuzen*, *Delfstrehuzen*), Echten (*Ychten*, *Echten*), Echtenerbrug (*Ychtenbrêge*, *Echtenerbrogge*), Eesterga/Follega (*Jistergea*, *Follegea*; *Eesterge*, *Follege*), Lemmer (*De Lemmer*; hoofplaots) en Oosterzee (*Eastersee*).

## Taol
De Nederlandse naom zien officieel; tösse häökskes stoon nao-ein de Friese en Stellingwerfse naome. 't Boetegebeed vaan Lemsterland waor naomelek vaanaajds Stellingwerfstaoleg, umtot 't door Giethoorners verveend woort en umtot 't tege de Stellingwerve aonligk. Vaandaog d'n daag is 't gebied bekans gans Friestaoleg, mèt zeker in Lemmer (mèt mie es 10.000 inwoeners wiedoet de groetste plaots in de gemeinte) väöl Nederlandstaolege. De Lemsters spreke um perceis te zien 't Zuidweshooks dialek vaan 't Fries.

## Monuminte
Bij Lemmer steit 't Ir. Woudagemaal, wat op de Werelderfgoodlies vaan de UNESCO is opgenómme. Dit stoomgemaal deit bij oetzunderlek hoeg water nog ummer deens. In totaol kint de gemeinte 43 rieksmonuminte.

## Waope
Op 25 miert 1818 woort Lemsterland door d'n Hoege Raod vaan Adel bevesteg in 't gebruuk vaan 't volgend waope:

:Vaan zèlver (*wit*) belaoje mèt 'nen erm vaan keel (*roed*) koumend vaan de rechterkant vaan 't sjèld (*veur de beziener links*), dragend op zien hand 'ne wereldkloet vaan goud. 't Sjèld gedèk mèt 'n kroen vaan goud.

Neet besjreve is tot de haand vaan natuurleke kleur is, tot de wereldkloet 'ne rieksappel is en tot de kroen drei blaajer en 2x3 perele heet.

## Economie
Bestoonsmiddele in Lemsterland zien veural de landbouw en 't toerisme (watersport).

## Historie
Es ein vaan de 30 grietenije besteit Lemsterland al vaanajds es bestuurseinheid; wel woort 't in 1984 oetgebreid mèt deile vaan de toen opgelufde gemeinte Haskerland. Op 1 jannewarie 2014 is Lemsterland, same mèt Gaasterland-Sloten (Gaasterlân-Sleat) en Scharsterland (Skarsterlân), opgegaange in de nui gevörmde gemeinte De Friese Meren.

## Rifferenties


## Extern links
* Website vaan de gemeinte
* Website vaan de kerne Follega en Eesterga
Smallingerland

**Smallingerland** (Fries: *Smellingerlân*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de Friese Woude, mèt 'n oppervlak vaan 126,15 km2 (daovaan 7,67 km2 water) en per 1 januari 2007 54.993 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Boornbergum (*Boarnburgum*), Drachten, Drachstercompagnie (*Drachtsterkompenije*), Goëngahuizen (*Goaiïngahuzen*), Houtigehage (*De Houtigehage*), Kortehemmen (*Koartehimmen*), Nijega (*Nyegea*), Opeinde (*De Pein*), Oudega (*Aldegea*), Rottevalle (*Rottefalle*), Smalle Ee (*Smelle Ie*), De Tike, De Veenhoop (*De Feanhoap*) en De Wilgen (*De Wylgen*). De Nederlandse naome zien officieel.

Drachten, de hoofplaots, is in d'n tied vaan de veenkolonië oetgegreujd tot 'n klein stad en is mèt oongeveer 42.000 inwoeners wiedoet de groetste plaots vaan de gemeinte. Oorsprunkelek waor Smalle Ee, mèt allewijl neet mie es 50 inwoeners, de hoofplaots, vaan oongeveer 1600 tot 1831 waor dat Oudega.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Vitsje

**Vitsje** is 'n buurtsjap va Voere en liekt richting Norbik en Maer, tösje Brook en d'r dörpskern, op de plaatsj oeë 't Noordal en 't Voordal bie-èèn kaome.
## Etymologie va Vitsje
 
**Vitsje* zeunt *wilgetwijgen*, die vreuger gebruukt waoërte um mandele van te make. Ooch bie d'r vakwaerkboew waore die vitsje nuëdèg. D'r naam *è gen Vitsje* wilt zigke dat me op die plaatsj vitsje voond en dat me dus mèt 'n drassig gebied te make how. Hie mondt de Noor dan ooch oet in de Voor.
*Baove g'n Vitsje loog och 'ne Romeinse villa, oeë later in d'r Merovingische/Karolingische tied 'n Middelieëwse burcht (*sala*) Op den Saele loog, 'n belangriek centrum in de Luigouw, n.l. 'ne *fiscus*. De klèngkeender van Karel d'r Groeëte bekrachtigde hie 't Verdraag va Maeërsje in 878. D'r naam Vitsje kan ooch ziene oorsjprong ha in 't Latiense *fiscalis*: behurend töt d'r fiscus. In dis burcht zów Hubertus gebore en gesjtórve zieë.
## Botte va waeg mèt greend
 
In g'n Vitsje vindt me 'n groeëte greendkoel. Dat maasgreend waoërt in vreuge tieje gebroekt um *de waeg te botte*. In d'r tied dat de waeg nog neet verhard waoërte mèt asfalt, doog zich in heuvelachtège gebiede 't volgende versjiensel vör. De waeg waoërte begange dör paeërd mèt karre. Op de plaatsje oeë de rajer van de karre voeërte, waoërt d'r groond losgemakt. Bie 'n fleenke raeëgebuuj sjpeulde dae losse groond van d'r häövel aaf. D'r waeëg waoërt op die plaatsje wie langer wie mieë èè-gesjlaeëte, dör erosie. Zoe oontsjtèèt 'n karresjpoor, dat op d'r doeër zoe deep èè-gesjlaeëte is dat 't neet mie te begoeë is vör paeërd en kaar. Dör de waeg te botte (de depe, sjpitse karresjpaoëre op te vulle) mèt 't greend bleef d'r waeëg te begoeë. Soms waor de erosie e-zoe sjtaerk dat me 'ne nuuje waeg moes aanlègke, zoewie op Brook of in d'r Krindel.

## Referentie
Kètte

**Kètte** is 'n buurtsjap va Voere dat in 't Voordal, vlak langs de Voor, tussje Sjoppem, Vitsje en de Sjoppemer Hèj, liegkt.

E g'n Kètte is de Voor vör 'n sjtuk gekanaliseerd, zjuus wie in 't dörp èèges, mae dan zoonder sjtangkètsele. In dit buurtsjap bevindt zich 'n groeëte kwekeriej va erpele en de ouw gesjlaoëte boerderije zeunt of werre gerestaureerd. Sommige zeunt umgeboewd tut vakantie-appartemaente. Langs de Voor haat 't Canadasse mèt groeëte böl hamsj en in de Voor weest de vlottende waterranonkel, 'ne indicator va zuursjtofriek water.
Kweente

**Kweente** (Nederlands: *Kwinten*) is 'n buurtsjap va S'n Maeëte, dat tussje d'r dörpskern en de *Pensool* en get wieër d'r baerg op, Ulvend, an de Väöësj liegkt. 

## De natuur

Kweente is èè groeët bronnegebied, mèt gesjlaoëte haol waeg vool aronskelke, sjpeenkrood, gael dove netel, salomonszegel, rieraank en aoëpe haol waeg mèt marjolein en look-zoonder-look. Langs de Väöësj vindt me de moerasspirea en waterkers.

## De cultuur

In 't buurtsjap bevindt zich 't *Vaeltmanshoes*, 'n vreuger kapittel van oeë-oet de mèsse ooch in S'n Pieëter, Sjlennich en S'n Jansert gedoeë waoërte. D'r naam geet truuk nao pesjtoeër Veltmans, dae dao z'n pastoriej en archief how, bies an 't èng van d'r Twiede Weltkreeg. Doe waoërt 't gaans buurtsjap gebombardeerd en ooch de pastoriej en 't archief gong in vlamme op. Veltmans waor 'ne in Vlaandere gevörmde gèseleke. Noe is 't *Vaeltmanshoes* saer èènige decennia 't *Vlamsj Cultureel centrum*.
Baerg

**Baerg** is 'n buurtsjap va S'n Maeëte, dat tussje d'r dörpskern, de Knap en S'n Pieëter liegkt. Baerg liegkt neet op 'n huuëgde mae in 't Voordal.

## De cultuur
Begin 17e ieëw waor d'r 'n kesjtieël, 'n lieën van 't Graafsjap Dalhem, mèt ègenaere oet o.m. de gesjlachte van Elven, van Buren. Väör 1679 gong 't över an de hieëre van Maer, die ooch Hoeëg Haere waore va S'n Maeëte. 't Kesjtieël è g'ne Baerg sjiengt doe in verval te zieë gerakd. Bie dit kesjtieël hoeërt 'n mäöle. Dis waoërt ca. 1675 kaopermäöle (ègenaers achtereenvolges Rulands, Elias, Gillis, Kevers), in 1770 papiermäöle (ègenaers achtereenvolges Kevers, Haagen). In 1820 waor dis nog in wèrking. Van dit kesjtieël-mäölecomplex zeunt de vievers över.
Me haat dao reste aod boewmateriaal voonde, mae oonderzeuk ter plaatsje is nog noeëts richtig gedoeë. Ènnige decenia gelaeje waor d'r Baerg 'n boeregemeensjap; noe is toerisme de belangriekste bron van inkomste.
't Buurtsjap haat ènnige fieng vakwaerkhoezer en me haat uvveraal 'n fie zich op de sjpoorwaegbrugk va S'n Maeëte.

## De natuur
Dör g'ne Baerg sjteumt de Voor, al grillig meanderend. Ooch vindt me in g'ne Baerg 'n bron, mèt water dat mètstens dreekbaar is. 't Water wert regelmaotig oonderzeukt en bie de bron hèngt ummer 'n twieëtaleg sjrieve dat zaet of 't water waal of neet te dreenke is.
E g'ne Baerg haat 't 'n aantal visjvievers, oeë me op forelle kan vange. 't Water is aafgetapt van de Voor en keumt ooch wer oet in die baeëk. In de hoolwaeg roondom dit buurtsjap vindt me dasseburchte, die nog gebruukt waeëre.

## Bronne
* *Belonje,  J.  1947 . St Martens Voeren in: De Maasgouw,  66’ p. 24 sqq*
* *Boileau, A.   1971 . Enquête dialectale sur la toponymie germano-romane du Nord-Est de la province de Liège - Analyse lexicologique et grammaticale comparative. Paris Soc. d’Edition “Les Belles Lettres”   476 pp. + 26pp.*
* *Nyssen, Jaak 1959/60 . De Berg te Sint-Martensvoeren in:  De Limburgse Leeuw,   8’ p.69-76.*
* *Nijssen, Jaak   1990  . Die Papiermacherei im Maastricht- Aachener Raum (ca. 1570-1640), insbesondere in Schoppem ('s- Gravenvoeren) in: IPH Yearbook  8, p. 096-116*
* *Nijssen,  J.   . Sint-Martens Voeren - Plaatsnamen - overdruk uit Heem 1959 - 1961*
* *Ryckel, A. de   1895 . La cour féodale de l'ancien duché de Limbourg in:Bulletin de la Société d' art et d' histoire du duché de Limbourg   9’ 1895 p. 250*
* *Voss, Paulus   1866, Registrum parociale continens nomina parochianorum S’ti martini ad Furam - bijgehouden tot 1892 (manuscript, p. yy: “papiermolen, olim”) *
Tytsjersteradiel

**Tietjerksteradeel** (officieel Fries: *Tytsjerksteradiel*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, mèt 'n oppervlak vaan 161,42 km² en per 1 aprèl 2007 32.337 inwoeners. Tietjerksteradeel kint zeventien kerne; dit zien Bergum (Burgum), Eernewoude (Earnewâld), Eestrum (Jistrum), Garijp (Garyp), Giekerk (Gytsjerk), Hardegarijp (Hurdegaryp), Molenend (Mûnein), Noordbergum (Noardburgum), Oenkerk (Oentsjerk), Oostermeer (Eastermar), Oudkerk (Aldtsjerk), Rijperkerk (Ryptsjerk), Suameer (Sumar), Suawoude (Suwâld), Tietjerk (Tytsjerk) en Wijns (Wyns). Ouch ligk e deil vaan 't gehuch Bartlehiem in dees gemeinte. Hoofplaots is Bergum. De Friese naome zien sinds 1989 officieel; in datzelfde jaor veranderde ouch d'n officiële gemeintenaom vaan 't Nederlands nao 't Fries. De Nederlandse naome stoon in klein letters oonder de Friese naome op de plaotsnaomsjèldsjes.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Vlieland

**Vlieland** is e Wadde-eiland en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, noordoostelek vaan Tessel en westelek vaan Terschelling, mèt 'n oppervlak vaan 315,19 km2 (daovaan 275,78 km2 water of wad) en per 1 januari 2007 1135 inwoeners. 't (Eineg) dörp op 't eiland hèt *Oost-Vlieland*.

Vlieland waor tot 1287 min of mie mèt 't vasteland verboonde, tot 't oetindelek hielemaol vaan de vaste wal losraakde. 't Huurde vaanajds bij Wes-Friesland, 't gebeed wat in de middeliewe oonder Hollandse hiersjappij kaom. 't Verloor daan ouch al vreug de Friese taol, wat verklaort tot Vlieland vaandaog d'n daag eintaoleg Nederlands is. Ouch in later tije waore de bewoeners mier op Tessel es op 't Fries vasteland geriech. In vreuger tije waore dao twie dörpskerne: neve Oost-Vlieland gaof 't ouch *West-Vlieland*. Dit dörp verdween in 1736 definitief. In 1942 woort 't eiland, tegeliek mèt Terschelling, vaan Noord-Holland bij Friesland gevoog.

Vlieland is 'n klein en vrij geïsoleerde gemeinsjap - 'n isolemint wat versterk weurt door 't otoverbod op 't eiland. Toch is 't toerisme ouch hei e belangriek middel vaan bestoon. 't Groetste deil vaan 't eiland besteit oet duine, die, boete veur de natuur, ouch belaank höbbe es militair oefenterrein. De Vlielanders spraoke vreuger e hiel apaart Hollands (Wesfries) dialek, 't Vlielands, wat nog 't mies op Tessels liekende. Dit is intösse (sinds 1993) gans oetgestorve.

## Extern links
* Website vaan de gemeinte
* Informatiesite
Weststellingwerf

**Weststellingwerf** (Stellingwerfs: *Weststellingwarf* of *Stellingwarfs-Westaende*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, eine vaan de Stellingwerve, aon de grens mèt Euverijssel. De gemeinte heet de volgende kerne: Blesdijke (*Blesdike*, *Blesdieke*), De Blesse, Boijl (*Boyl*, *Buil*), De Hoeve, Ter Idzard (*Teridzert*, *Der Izzert*), Langelille (*De Langelille*), Munnekeburen (*Munnikebuorren*, *Munnikeburen*), Nijeholtpade (*Nijeholtpea*, *Ni'jhooltpae*), Nijeholtwolde (*Nijeholtwâlde*, *Ni'jholtwâlde*), Nijelamer (*Nijelemmer*, *Ni'jlaemer*), Nijetrine (*Nijetrine*, *Ni'jtriene*), Noordwolde (*Noardwâlde*, *Noordwoolde*), Oldeholtpade (*Aldeholtpea*, *Hooltpae*), Oldeholtwolde (*Aldeholtwâlde*, *Hooltwoolde*), Oldelamer (*Aldlemmer*, *Ooldelaemer*), Oldetrijne (*Aldetrine*, *Ooldetriene*), Oosterstreek (*Easterstreek*, *De Oosterstreek*), Peperga (*Pepergea*, *Peperge*), Scherpenzeel (*Skerpenseel*, *Scharpenzeel*), Slijkenburg (*Slikenboarch*, *Sliekenborg*), Sonnega (*Sonnegea*, *Sunnege*), Spanga (*Spangea*, *Spange*), Steggerda (*Steggerda*, *Steggerde*), Vinkega (*Finkegea*, *Vinkege*) en Wolvega (*Wolvegea*, *Wolvege*). Wolvega is de hoofplaots. De Nederlandse naome zien euveral officieel; de naome tösse häökskes zien respectievelek Fries en Stellingwerfs. Die lèste taol is euveral in de gemeinte inheims; Weststellingwerf kint gein Friestaolege kerne en de Friese taol is mer marginaol aonwezeg. De plaotsnaomsjèlder zien daan ouch eintaoleg Nederlands.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Katterot

**Katterot** is 'n buurtsjap va S'n Maeëte en va Norbik. Op d'r Belzje kaant sjtèèt èè hoes en op d'r Hollendsje kaant gènk.

## De cultuur
't Waoërddeel *rot* in d'r naam *Katterot* verwiest nao 't gegaeve dat dis plaatsj oontgonne is dör 't kappe va busj.

D'r waeg uvver de huuëgde, de Hieërbaan of d'r Neutrale Waeg, tussje die twieë dörper is op Katterot de laandsgrens en me ziet da ooch ènnige geetiezere grenspäöl sjtoeë, die aa-gaeve dat 't èè laand ophuurt en 't aandert begint.

## De natuur
D'r waeg uvver de huuëgde is de watersjèjjing tussje 't dal van de Väöësj, en get mieë richting Voere, 't dal van de Voor en 't dal van de Noor.
Brook (Voere)

**Brook** is 'n buurtsjap van Voere en liegkt tussje Vitsje, Norbik en de *Joonkfer* richting Sjoppemer Hèj.

## De cultuur
't Waoërd *brook* betekent *drassige groond*. Richting Norbik, op Hollendsj groondgebied, liegkt d'r Baeëndel ofwaal de Noorbeemden, 'n besjermd natuurgebied.

Brook of *Altenbrouck* waor vreuger de residentie van de Hieëre va Brook.  An 't begin van d'r Örsjte Waeltkreeg sjraef de gaanse familie zich in op 't adres van d'r pesjtoeër va Norbik en de  Duutsjers lache d'r Elektrische Draod tussje Brook en Voere. Nog twieë aander adeleke domeine, n.l. Sinnich in Teuve en Beusdael in Sippenake, bleve op die meneer um te zigke boete d'r kreeg.

Lang is d'r waeg via Brook d'r kortste waeg va Norbik nao Voere gewes. Noe, wie dae waeg priveeterrein is waoëre, reest me via de *Sjtadshaag*. Brook besjtèèt oet ènnige boerebedrieve en 'n laandhoes. In d'r busj taege-n-uvver 't laandhoes liegkt in d'r berg 't *Huuske va Waterloo*, 'n theehuuske oet d'r tied dat Hieëre dao nog wonde.
### Sjäöp en wagyu's
In d'r 19de ieëw heel d'r hieër va Brook Merinosjäöp, väör de wól, die e oet Australië importeerde. Allewiel werre d'r Suffolksjäöp en Wagyu's gehouwe vör 't sjtressvrie vleesj.

## De natuur
De Noor sjtreumt dör dit buurtsjap en ènnige groeëte vievere sjteunt mèt de baeëk in verbinding. Ooch hat 't hie 'n klèng mergelkoel oeë kleunkskes laeve. Tiendens d'r jaorlekse paddetrèk - op raeëgenechtige daag in 't väörjaor, taege d'r aovend es 't zoe'n 9°C is - wieëmelt 't hie van de kroddele, die hun èjkes in de vievere geunt aafzètte.
In de sjtadshaag löpt d'r nuje waeg naeve d'r owwe dae gaans deep is oetgesjnaeje. In dae owwe waeg zeunt väöl bewonde dasseburchte te vinge.
Knap

**Knap** is 'n klee buurtsjap va S'n Maeëte dat tussje d'r dörpskern, Vaoërzjervaeld, Baerg an d'r verbeedingswaeëg nao S'n Pieëter liegkt.

## De natuur

De Knap liegkt taege 'ne sjteile helling op en zal d'r naam dao ooch waal aan te danke ha. *'ne Knap* betekent mieë algemèng *e groeët sjtuk urges va*, in dit bezeunder geval *va aeërd*.

## De natuur
Op g'ne Knap waor lang 'n taenkstation en op èng van de hoezer hèngt 'n aod hote sjèldsje oeë-op sjtèèt gesjraeve dat beddele verbao is. Knap haat 'n paar bezeunder vakwaerkhoezer, oeë-van èngt èègendom is van de *Hartstichting*.
Saer ènnige jaore haat 't op g'n Knap ooch ènege gaans modern hoezer, die gaans nao 't achterliegkend laandsjap van g'ne Baerg gerich zeunt en hos gèng veenstere nao de sjtraot haant. Dis hoezer zeunt bewus vanoet de cocooning-filosofie e-zoe geboewd.
A g'n Eke

**A g'n Eeke** is 'n buurtsjap va S'n Maeëte en liegkt hoeëg op 'n häövel en óp mènstens 'ne kilometer aafsjtand va Ulvend, De Plaank, d'r Krindel en d'r dörpskern. 't Haat dao ene groeëte boerehoof en e klèè hoes geboewd va silexsjtèè, dat lang bewónd is gewes dör 'n VPRO-journalist. Daomèt is dit buurtsjap 'n typisch vörbeeld van de, in 't Laand va Herf gaans gewuuën, versjprèjde bewoning.
Wonseradeel

**Wonseradeel** (sinds 1987 officieel Fries **Wûnseradiel**) is 'n veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, aon de Waddezie en 't IJsselmeer, mèt 'n oppervlak vaan 317,68 km2 (daovaan 159,18 km2 water) en per 1 januari 2010 11.833 inwoeners. De gemeinte bestoont oet de kerne Allingawier, Arum, Burgwerd (*Burchwert*), Cornwerd (*Koarnwert*), Dedgum (*Dedzjum*), Exmorra (*Eksmoarre*), Ferwoude (*Ferwâlde*), Gaast, Hartwerd (*Hartwert*), Hichtum, Hieslum, Idsegahuizum (*Skuzum*), Kimswerd (*Kimswert*), Lollum, Longerhouw (*Longerhou*), Makkum, Parrega (*Parregea*), Piaam, Pingjum (*Penjum*), Schettens (*Skettens*), Schraard (*Skraard*), Tjerkwerd (*Tsjerkwert*), Witmarsum (*Wytmarsum*), Wons (*Wûns*) en Zurich (*Surch*). Daoneve kint de gemeinte nog väöl naobersjappe. 't Rapdhoes stoont in Witmarsum.

De Nederlandse naome waore officieel, in tegestèlling tot de gemeintenaom dee officieel Friestaoleg is. E veurstèl um ouch de plaotsnaome officieel Fries te make woort in 2000 aofgebloze.

De gemeinte waor ein vaan de 30 aw Friese grietenije, en bestoont tot 2011 zoe good wie oonveranderd. In dat jaor góng ze (vrijwèlleg) mèt veer aander gemeintes op in de fusiegemeinte Súdwest Fryslân.
Wymbritseradeel

**Wymbritseradeel** (sinds 1986 officieel Fries: **Wymbritseradiel**) is 'n veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, mèt 'n oppervlak vaan 162,74 km2 (daovaan 24,41 km2 water) en op 1 januari 2010 16.151 inwoeners. De gemeinte bestoont oet de kerne Abbega (*Abbegea*), Blauwhuis (*Blauhûs*), Folsgare (*Folsgeare*), Gaastmeer (*De Gaastmar*), Gauw (*Gau*), Goënga (*Goaiïngea*), Greonterp, Heeg (*Heech*), Hommerts (*De Hommerts*), IJlst (*Drylts*), Indijk (*Yndyk*), Itzega (*Itzegea*), Jutrijp (*Jutryp*), Koufurderrige, Nijland (*Nijlân*), Oosthem (*Easthim*), Oppenhuizen (*Toppenhuzen*), Oudega (*Aldegea*), Sandfirden (*Sânfurd*), Scharnegoutum (*Skearnegoutum*), Smallebrugge (*Smelbrêge*), Tirns (*Turns*), Tjalhuizum (*Tsjalhuzum*), Uiterwellinga (*Twellingea*), Westhem (*Westhim*), Wolsum, Woudsend (*Wâldsein*) en Ypecolga (*Ypekolgea*). Hoofplaots is IJlst. De Nederlandse naome zien ummer nog officieel, meh de Friese kriege wel de veurkeur.

Wymbritseradeel waor ein vaan de daarteg aw grietenije. De gemeinte woort in 1984 oetgebreid, wie de ganse gemeinte IJlst (ein vaan de Friese elf stei), e deil vaan de opgeheve gemeinte Doniawerstal en e stök vaan Wonseradeel aon Wymbritseradeel woorte touwgevoog. Tegeliek stoont ze de dörpkes Loënga, Offingawier en IJsbrechtum aof aon Sneek. In 2011 góng de gemeinte, mèt nog veer aandere, op in de nui gemeinte Súdwest Fryslân.
Appingedam

**Appingedam** (Gronings: *n Daam*) is e stedsje in de Nederlandse gemeinte Eemsdelta (provincie Groninge), aon 't Damsterdiep, in 't historisch gewes Fivelingo. Tot 2021 waor 't 'n zelfstendege gemeinte vaan zoeget 25 km² groet; 't aontal inwoeners leep de lèste jaore trök. Binne de gemeinte laoge ouch nog de dörper Opwierde, Solwerd en Tjamsweer.

Appingedam, neve de stad Groninge en Delfzijl (wat ze pas zier laat kraog) de insegste plaots in de provincie mèt historische stadsrechte, heet zie historisch aonziech good bewaord. Bekind zien de haangende keukes bove 't Damsterdiep.

## Historie
Appingedam oontstoont roond 1200 aon de *Delf*, noe 't Damsterdeep. In 1224 weurt de plaots  veur 't iers geneump. 't Greujde snel oet tot handelsplaots, door zien gunstege ligking aon ope water die handel op de Ooszie en mèt Scandinavië meugelek maakde. In 1327 kraog 't stadsrechte. Appingedam waor daomèt neve Groninge iewelaank de einege stad mèt historische stadsrechte in de ganse provincie (in 1825 kraoge ouch Delfzijl en Winschoten die). Nao verluip vaan tied zakde de positie vaan de stad get in, al bleef 't e belangriek centrum vaan handel en industrie. In de twintegste iew mós 't zien leiende positie in de regio aofstoon aon de naobergemeinte Delfzijl.

In de jaore 2010 leep in Groninge de discussie euver bestuurleke vernuiing hendeg op. Veural de provincie wouw 't aontal gemeintes sterk ridducere, 't leefste tot zès. Nao 't oonderzeuk nao get alternatieve besloot Appingedam oetindelek same te goon mèt Delfzijl en Loppersum. De nui gemeinte mèt de naom Eemsdelta en woort op 1 jannewarie gestiech.
Bedum

**Bedum** (Gronings: *Beem*) is e dörp in de gemeinte Het Hogeland in de Nederlandse provincie Groninge, te noorde vaan de stad Groninge.

Tot 1 jannewarie 2019 waor Bedum 'n zelfstendege gemeinte. De gemeinte had good 10.000 inwoeners, boevaan 8.000 in de hoofplaots, en 'n oppervlak vaan naoventrint 45 km². In de stad Groninge ligk de wiek *Beijum*, op wat vreuger Bedumse groond waor.

## Kerne
Neve de hoofplaots kós de gemeinte nog de kerne Ellerhuizen, Koningslaagte, Menkeweer, Noordwolde, Onderdendam, Onderwierum, Plattenburg, Rodewolt, Sint Annerhuisjes, Ter Laan, Westerdijkshorn, Willemstreek en Zuidwolde. De gemeinte is gelege aon 't Boterdeep en de Spoorweeg Groninge-Delfzijl.

## Aonzien

Bedum heet 't eint en andert vaan zien aajd dörpsgeziech bewaord. 't Bekindste monumint is de èlfde-iewse romaanse Sint-Walfriedskèrk mèt sjuinsen torie (zuug foto heineve); ander kèrke zien de neogotische katholieke kèrk oet 1881 vaan Alfred Tepe en de gereformeerde kèrk in traditionalistische stijl oet 1938 vaan Egbert Reitsma. Bedum heet 'ne statie aon de lijn Groninge - Delfzijl.

## Gebore in Bedum
* Geert Reinders, immunoloog
* Arjen Robben, vootballer
Bellingwedde

**Bellingwedde** is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Groninge, in de Veenkolonies, tege de grens mèt Duitsland aon. Ze had 'n oppervlak vaan zoeget 110 km² en naoventrint 9.000 inwoeners. De gemeinte bestoont oet de kerne Bellingwolde, Blijham, Klein-Ulsda, Lutjeloo, Morige, Oudeschans, Rhederbrug, Veelerveen, Vriescheloo, Wedde, Wedderheide en Wedderveer. 't Waor 'n typische plattelandsgemeinte mèt 'n lieg bevolkingsdiechheid en 'n aofnummende, vergriezende populatie.

De gemeinte oontstoont in 1968 oet 'n samevoging vaan de aw gemeintes Wedde en Bellingwolde. Sinds 2006 lepe discussies euver opluffing vaan de gemeinte um ze same te voge mèt ein of mier vaan de naobergemeintes. Oetindelek góng Bellingwedde op 1 jannewarie 2018 same mèt Vlagtwedde tot de nui gemeinte Westerwolde.
Voere (sjtrieëk)

D'r **Voersjtrieëk** is 't laandsjap in 't dal van de Voor, m.a.w. d'r gaanse sjtrieëk dae op de Voor aafwatert. Geologisch bezieë hure Norbik en Maer waal, mae Moelinge, Teuve en Rimmersjdèl neet bie d'r Voersjtrieëk.

In de toeristische branche in Voere hanteert me 'n ander definitie. Bie 't toeristische maerk *De Voerstreek* hure de Nederlandse dörper neet mae de ander Voerdörper waal. *De Voerstreek* besjtéét oet driej landsjapstypes.

**[[Haspengouw]]s landsjap:**
* Moelinge liegkt in 't vlakke en vruchbare Maasdal; haat 'ne dörpskern met groeëte boeëderieje en groeëte vaelder.
* Voere, leentdörp langs de Voor, dörpskern mèt groeëte boerderieje, get heuvelechtèg, vaelder en wèjje.

**[[Mergelland|Limburgs heuvellandsjap]]:**
* S'n Maeëte, S'n Pieëter en Teuve mèt klèng kerne, väöl gehuchte, sjtaerk heuvelechtig, wènnig velder, väöl wèjje en busj.

**[[Laand va Herf]]:**
* Rimmersjdèl mèt klènge kern, versjprèjde bewuëning, golvend terrein, väöl wèjje, bocage-landsjap, wènnig busj.
Roeje Bösj

D'r **Roeje Bösj** is 'n buurtsjap an waersziej van d'r waeg van De Plaank nao Aubel en besjtèèt oet 'n  twintigtal hoezer, get boerdrieje mae groeëtendèèls oet bösj.

D'r naam geet truuk nao de familie  die op papier *de Ro(i)de* (later: *de Rhoe*) geneumd waoërt en die oeëts in Opsinnich wonde en ooch èègenaer waor van d'r *Roeë Beusj* in 't Oos-Voeres. Oorsjproonkelek betekende dae naam dus d'r bösj van de familie *de Ro(i)de* of *De Rhoe*. Later is die betekenis bie de bevolking verlaore gegange. Wie de kaartemakers in d'r sjtrieëk kome en nao d'r naam vroge zal me gezag ha dat *roeë* *rouge* betekent. Zoe is dae naam 'n èège laeve gaoë lieje.
Grootegast

**Grootegast** (Gronings: *Grodegast*) is e dörp in de gemeinte Westerkwartier in de Nederlandse provincie Groninge. 't Dörp ligk kortbij de grens mèt Friesland en heet vaanajds sterke ban mèt die provincie. Tot 1 jannewarie 2019 waor Grootegast 'n zelfstendege gemeinte. De gemeinte Grootegast waor in 1990 oetgebreid mèt de daan opgelufde gemeinte Oldekerk.

## Kerne
De aw gemeinte umvatde (sinds 1990) neve de hoofplaots nog de kerne Doezum, Faan, Kornhorn, Kuzemer, Kuzemerbalk, Lutjegast, Niekerk, Oldekerk, Opende, Peebos, Sebaldeburen en De Snipperij.
Haren (Groninge)

**Haren** is e dörp in de de gemeinte Groninge in de Nederlandse provincie met dezelfde naom. 't Dörp ligk tösse de stad Groninge en de grens mèt Drenthe. Haren waor tot 2019 'n zelfstendege gemeinte, boe neve 't dörp Haren ouch de kerne Essen, Glimmen, Harendermolen, Noordlaren, Onnen en Paterswolde (veur e deil) bij hoorte.

## Historie
Door zien ligking aon d'n Hoondsrögk is de groond vaan Haren al sinds de prehistorie bewoend. Zoe is bij Noordlaren 't eineg Nederlands hunebèd boete Drenthe gevoonde. Ouch oet de Romeinsen tied en de middeliewe zien reste opgegraove. De plaotse oet de gemeinte Haren, toen neet mie es gehuchter, maakde in de middeliewe deil oet vaan 't Gorecht. Dit gebeed kaom in 1040 in lien aon de bisjop vaan Utrei. In 1249 weurt de plaots Haren veur 't iers geneump; ze is evels belaankriek awwer, wat oonder mier bliek oet de kèrk mèt torie vaan roond 't jaor 1200. Haren moot dus toen al 'n plaots vaan eineg belaank zien gewees. Later krijg de stad Groninge hei de mach: in 1392 krijg ze 't Gorecht in pach um 't in 1460 vaan de bisjop te koupe. Haren had in 't verleie e bitteke beteikenis es handelsplaots, mèt e klein havensje aon de Drentse Aa, meh kós dees positie neet vashawwe. In de twintegste iew woort Haren 'n forenzegemeinte veur Groninge. In 2012 trok 't dörp lendelek de aondach door 'project X', 'n oet de hand geloupe fies wat via Facebook woort georganiseerd. 't Evenemint trok neve fiesgengers ouch vandaole aon. Op 1 jannewarie woort de gemeinte Haren opgeluf en, same mèt de ouch opgelufde gemeinte Ten Boer, aon de stad Groninge touwgeveug.
Søren Kierkegaard

**Søren Aabey Kierkegaard** (5 mei 1813 - 11 november 1855, Kopenhage) waor 'ne Deense filosoof, theoloog en sjriever.
E wert besjowd es d'r groondliegker van 't existentialisme.

## Biografie
't Laeve va Kiekergaard is zoonder väöl groeëte avonture verlope. E haat hos noeëts z'n gebaoërtesjtad Kopenhage verlaote. Twiemaol waor-e in Berlien, oeë-e kènnis makde mèt de filosofie va Schelling. Z'ne vader hertrowde in 't roowjaor van z'n ursjte vrow en kreeg mèt z'n twiede vrow zaeëve keender, oeëvan Søren d'r jongste waor. Z'ne vader waor 56 en z'n moder 45 jaor aod wie Kierkegaard gebaore waoërt.

De *gebäörtenisse* in 't laeve van Kierkegaard haant èègelèk 'n innerlek karakter.
* Op z'n sjtaerfbèd vetèlde z'ne vader häöm dat-e oeëts God vervlookt how en e vroog, es deepgeleuvige, an z'ne zoon dat good te make dör preester te werre. Dat how 'ne enorme indruk gemakt op Kierkegaard.
* Kiekegaard kieëm die belofte nao en broök mèt z'n groeëte leefde Rigina Olson.
* Bie d'r doeëd va bissjup Mynster, 'ne vreund van Sørens vader, waoërt d'r bissjup *d'r groeëte getuge van de woeërhèèd* geneumd. Dao waor Søren Kierkegaard 't neet mèt èns. E sjreef naoëge pamflette in 't èèges opgerichde tiedsjrif *'t Ogenblik* en vèlt dör de Lutheraanse kèrk, eeder geconstitueerd geleuf aan. D'r braoëk mèt de kèrk is aoëpelek.
* 'n Veerde *gebäörtenis* kan me zie laeve in de marge van de samelaeving neume. E wèrkde an 't tieënde pamflet wie e op g'n sjtraot in-èè sjtorde. Ennige tied later sjtof an tuberculose.

Naeëve dis *gebäörtenisse* lupt d'r lange sjtroom van Kierkegaards sjrieverswaerk, dae in driej groepe verdeeld kan waeëre:
* De beuk, die groeëtendeels oonder 'n pseudoniem zeunt gepubliceerd en die neet ummer of altaans neet gaans z'n gedachtes waergaeve.
* De opboewende redeveuringe, oeë-in e mèt aoëpe vizier sjraef.
* Z'n daagbook en breve.

De èènige en groeëte *gebäörtenis* in zie laeëve, is z'n waerk zelf. Zoewie later Friedrich Nietzsche en Franz Kafka, laefde e terwiel e sjreef. Z'n existentie drukt zich gaans in z'n sjrieverswaerk oet.

## De filosofie van Kierkegaard
Volges Kierkegaard vervraemp de taal ós van de laevende ervaring aangezeen ze 'n abstrak gegaeve is.

## Bronne
* Søren Kierkegaard; *De herhaling, een proeve in de experimenterende psychologie door Constantin Constantius*; 1958
Väör dis vertaling waoërt gebroek gemakt van 'n Deense oetgaaf oet 1940, die gaans uvverèènkeumt mèt de origineel oetgaaf van 1843.