open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alleminium

**Alleminium** is e sjemisch element mit 't symbool **Al** en 't atoeamnómmer 13. 't Is e zilverwit houfgroepmetaal.

Alleminium wuuertj väöl gewónnen oet bauxiet.

## Toepassing
't Metaal is noe get mieë besjikbaart es 'n ieëf en in daen tied haet 't op stórmechtige wies de werreld vereuverdj. 't Is ikkenomisch e biezunjer wichtig metaal. Alleminium is lich (slechs e derdje van 't gewich van staol of bróns) en mit 4% kaoper, 1% magnesium, 1% mangaan, 0,5% silicium aeve sterk, slietvas en bestenjig taenge corrosie, behauve spanningscorrosie. 't Is 'ne goje geleier, neet-ferromagnetisch, meh kan bie 't in kóntak kómme mit 'nen hieël kreftige magneet waal zienen eige zwerfstroum en zoea e taengegestèldj magnetisch veldj opwèkke. 't Foenk neet en 't leet zich rilletief mekkelik vörme. Alleminium is daomit 't constructiematterjaal bie oetstek veure vleger- en ruumdjevaartindustrie. Veur motoren is 't aevel minder gesjik, went 't wuuertj zaachter bie 't verwurme.

Alleminium haet 'n plasmafrequentie van 15eV en is daomit 'n hieël good spegel veur alle straoling in 't infraroead, zichbaar en kórtbie-ultraviolet gebied, veural es wuuertj veurkómme det de spegeloppervlakdje aan oxidatie wuuertj bloeatgestèldj. 't Vèltj mekkelik op te dampen en alleminiumme spegele waeren inne astronomie gebroek.

't Metaal wuuertj döks door lasersnieje bewirk.

Inkel toepassingsgebiede:
* bao alle antitranspirante;
* verpakking: alleminiumfolie;
* speelgoed: 't is e bestandjsdeil van zamak, det veur modelwages wuuertj gebroek;
* verveursmiddele (wage, vleger, ruumdjevaartuig, toog, fietsj, sjeep);
* hoeshaadapparatuur (killes, bestek, zaol van striekiezere);
* kamperoetrösting (vaajstool, killes, tentstekker);
* hoeagspanningsleijinge (tupisch in kómbinaasje mit staol of es legering mit Mg en Si; de geleidbaarheid is de helf van kaoper, mer 't kós minder en waog ei derdje);
* blitsjaafleiers (väöl baeterkoup es kaoper, dus minder deefstalgeveulig);
* antèns;
* constructieboew (keziender, deure, brere);
* autoindustrie (alleminiumme velgen en óngerdeiler van verbranjingsmotore);
* daker en gevelbekleijing;
* boewsteiger en leiers;
* jachboew;
* leech- en geluidsindustrie (make van constructies);
* muibele (kes, bankstèlle, taofele, steul en bèdder);
* kasconstructies (daak- en gevelsysteme).
1659

1656 - 1657 - 1658 - **[[1659]]** - 1660 - 1661 - 1662 

## Gebäörtenisse
; juli
* 6 - In Greuninge troewe prinses Henriëtte Catharina van Nassau en vórs Johan George II van Anhalt-Dessau. Dit is 't ènsigste vórstelik hówwelik det woort vóltróch in Greuninge.

; september
* 20 - E drankincident vörmp de aanleijing toet 't oetbraeke vanne Esopus-kriege tösse de Hóllandjse kolonisten van Wiltwijck enne Lenape-indiane.
* 24 - Gerhard Wildervanck lègk d'n ieëste stein vanne Gereformeerdje Kèrk van Wildervanck.

; november
* 9 - Frankriek en Spanje, in krieg saer 1635, sloete de Vraej vanne Pyreneeë. In ruul veur vraej zuutj keuning Filips IV van Spanje aaf van zien rechten oppe lenj en stej aangeslaote bieje Unie van Atrech: Artesië, de graofsjappe Bonen en Henegouwen en deil van Vlaondere (ónger anger Duunkirk); wiejer deil van Luuksembörg en Lotharingen en versjillige hieërlikhejen inne Languedoc. Boetedet kómme bei lenj 'n nuuj grens euverein, wobie Spanja aafstandj duit vanne Roussillon, e deil van Navarra en 't naordelik deil vanne Cerdagne.

; zónger datum
* Osebrandt Johan Rengers, hieër van Slochteren, luuet 't Slochterdiep grave veuren aafveur van törf.
* De Ingelse sjikken 'ne vlaot veure Zwede te stäönen inne Veerdje Naordse Krieg. 'nen Twieëdje Nederlandjse vlaot ónger Michiel de Ruyter wuuertj dao-achteraan gesjik veure Dene te versterke. De Dene gaon innen taengenaanval.

## Gebaore
; exakte datum ónbekèndj
* Nazo Tokhi (*Nazo Anaa*), Afghaanse dichteres en moder van Mirwais Hotaki (gestórven in 1717).
* Henry Purcell, Ingelse kómponis (gestórven in 1695).

; mieërt
* 4 - Pierre Lepautre, Franse bildhouwer (gestórven in 1744).

## Gesjtórve

; exakte datum ónbekèndj
* Abel Tasman (56), Nederlandjsen óntdèkkingsreiziger, naamgaever van Tasmanië en 't Nasjenaal Park Abel Tasman, bie Nelson, Nuuj-Zieëlandj.

; april
* 15 - Simon Dach (53), Duutsjen dichter.

## Meziek
* Jean-Baptiste Lully componeert 't ballet *La raillerie*.

## Literatuur
* Joost van den Vondel sjrief 't toneelstök *Jefta*.
* Molière sjrief *Les Précieuses ridicules*.

## Beeldende Kuns

Plaetje:Vermeer-view-of-delft.jpg|*Gezicht op Delft* (róndj 1659) Johannes Vermeer, Mauritshoes.


## Boewkuns

Plaetje:Edam 137.JPG|*Woeanhoes*, Edam (1659).
Plaetje:Netherlands-Ouddorp-blauwe-huus.jpg|*Duunbórderie [[Blaeuwe Huus]]* Ouddorp (1659).
Uranium

**Uranium** of **uraan** is e sjemisch element mit 't symbool **U** en 't atoeamnómmer 92. 't Is e matallisch gries aktinied.

Uranium is radioaktief en is, naeve thorium, 't huifigste element oet de actiniumserie. De anger aktinide kómme huuegstens in spoeare veur, dèkser zeen ze kónsmaesig of perdukte van radioaktief verval.

## Toepassinge
Uranium wuuertj es verriek uranium gebroek in kernwaopes en kernreactore; verermp uranium wuuertj vanwaenge de hoeag dichheid gebroek es contragewich in vlegers en in munitie. Boetedet deentj 't es aafsjurmingsmatterjaal taenge ioniserendje straoling. In Nederlandj is 't gebroek van munitie mit verermp uranium oppe ubingsterreine Vliehors en Noordvaarder saer 1993 neet mieë toegestange. Waal wuuertj nag verermp uranium gebroek veure legering van Amerikaanse M1-tanks, ómdet 't  door zien hoeag dichheid lestig is te doorbaore mit keugel. Verermp uranium vindj ouch toepassing in antitankwaopes. 't Projectiel oet verermp uranium doorbaortj 't pantser. 't Uranium brendj den en verbroek daobie alle zoerstof binnen inne tank.
Thorium

**Thorium** is e sjemisch element mit 't symbool **Th** en 't atoeamnómmer 90. 't Is e zilverwit aktinied.

Thorium is radioaktief en kump, naeve uranium, netuurlik veur oppe aerd. De anger aktinide zeen kónsmaesig of aafvalsperdukte van radioaktief verval.

## Toepassinge
De ieëste praktische toepassing van thorium waas in gaaskuisjkes in draagbaar gaaslampe, door Carl Auer von Welsbach, anen ènj vanne neugetieëndjen ieëf. Dees gaaskuisjkes bestingen oet thoriumoxied en 1% cesiumoxied en nag ander stoffe. Daonao is de industrieel toepasbaarheid stieëdig toegenómme:
* Veur wolfraamdräöj te coaten in lektrikapparatuur;
* In legeringe mit magnesium zörg 't veur verhuuegdje corrosiebestenjigheid, sterkdje en kroepbestenjigheid bie hoeag temperature;
* Es toeveuging aan glaas zörg thorium veur 'nen hogere braekingsindex en wuuertj den zoea toegepas in weitesjappelike optische apparatuur;
* Es katalysator is thoriumoxied gesjik veure perduksje van salpaeterzoer en zwaevelzoer en bieje raffinaasj van aerdaolje;
* Uranium-thoriumdatering leet toe veure ajerdóm van fossiele te bepaole;
* Es toeveuging ane elektrood veur 't TIG-lasse, womit baeter laseigesjappe óntstaon. Allewiel zeen dees bao neet mieë te verkriege door 't stof det vriekump tiejes 't nuuedzakelik sliepe vanne elektrode (mit speciaal aafzugingssysteme is 't toegestange).
* Thorium is ouch e gesjik element veure perduksje van nucleaire brandjstof. In 2007 goof 't in Noorwaeg planne veur 't opstarte van 'nen thoriumreactor.
Aerdaolje

**Aerdaolje**, **roewen aolje** of **petroleum** is 'n brandjbaar vleujstof bestäöndje oet e mingsel van kaolwaterstoffe det is óntstangen oet organische reste. 't Is es meis-verhanjeldje gróndjstof van groeat belang veure werreldikkenomie, aevenes de perdukte die via raffinaasj en kraken oeten aerdaolje waere verkrege. Es wichtigsten innerzjievorm is aerdaolje van groeat strategisch belang, det wuuertj versterk door 't bepirk aantal winplaatse, wovan e deil ouch nag in politisch ónstabiel regio's ligk.

Aerdaolje bevatj de categorieje alkane (paraffine), cycloalkane (naftene), aromate en bitume. Dore verwirking inne petrosjemische industrie waere dees gesjeien in fracties of perdukte wie de lichter benzien en smaeraolje enne zwaorder diesel en staokaolje. Naeve brandjstoffe waeren ouch gróndjstoffe veur alderhenj kónsstoffe d'rvan gemaak. Ouch de fiensjemie gebroek aerdaolje es gróndjstóf, ónger anger veure mediciender. Bao eder organische stof die gebroek wuuertj in 't daacheliks laeve wuuertj gewónnen of gesynthetiseerdj vanoet 'n verbinjing oet aerdaolje.

't Verbroek van aerdaolje is veural vanaaf de jaore fieftig vannen twintjigsten ieëf hieël zwaor toegenómmen en ouch verantjwäördelik veure sterke ikkenomische greuj in daen tied. Gäöndjewaeg is aevel ouch 't bezei gekómme det dit gepaardj geitj mit miljeuvervoeling en klimaatverangering. Daonaeve is de zörg det de veurraod ènjig is en det d'n toep wuuertj bereik.
Polonium

**Polonium** is e sjemisch element mit 't symbool **Po** en 't atoeamnómmer 84. 't Is e zilvergries metalloied of e metaal; vanwaenge de positionering in 't periodiek systeem wuuertj 't sómtieds geklassificeerdj es e metalloied, mer op gróndj vanne eigesjappen en zie gedraag wuuertj polonium door anger es "ónmiskènbaar e metaal" gezeen.

Alle bekèndje isotope van Polonium zeen radioaktief.

## Toepassinge
Legeringe van polonium mit beryl waere toegepas es verplaatsbaar neutronebrón: es 'n alfadeilke 'n berylkern truf wuuertj e neutron oetgestoeate. Neutrone zeen anges eigentlik allein bie 'n kernreactie besjikbaar. De alfastraoling die bie verval van polonium vriekump wuuertj gebroek es antistatisch middel, ómdet 't in 'n klein zaon róndje brón toet ionisatie vanne lóch lèdj. Ómdet de alfastraoling mekkelik wuuertj geblokkeerdj door vriewaal eder wandjmatterjaal, kump walle innerzjie vanne straolingsbrón es hits róndj dees brón vrie. Me haet dit veurgestèldj es 'n draagbaar innerzjiebrón inne ruumdjevaart. 't Perbleem is netuurlik det bie óngelökke polonium vrie zów kónne kómme. Opnaam in 't lief is biezunjer gevieërlike veure gezóndjheid.

## Zuuch ouch
* E plaetje van polonium oppe Ingelse Wikipedia.
Fosfor

**Fosfor** is e sjemisch element mit 't symbool **P** en 't atoeamnómmer 15. 't Is e neet-metaal det in versjillige kluuere kan veurkómme, wovan roead fosfor en wit fosfor (of gael fosfor) 't bekèndjste zeen.

## Toepassinge
Vreuger woort 't giftig wit fosfor gebroek veur zwaegele. In 't verli-jjen is forfor ouch väöl gebroek veur luuj te vermaorde. Later woort 't minder giftig en brandjbaar roead fosfor gebroek in zwaegele.

Allewiel is fosfor veural van belang inne landjboew veure perduksje van kónsmès. Hieveur waere geconcentreerdje oplossinge van fifosforpentoxied (P4O10) es gróndj gebroek. Anger gebiede worin fosfor wuuertj gebroek zeen:
* Fosfate denen es gróndjstof veur speciaal glaas det wuuertj gebroek veur natriumlampe;
* Calciumfosfaat wuuertj in Sjina väöl gebroek veure perduksje van vuurwirk;
* Fosfor wuuertj sómtieds toegeveug aan staol;
* Inne vorm van natriumtrifosfaat (Na5P3O10) wuuertj 't gebroek veure helheid van water te verlieëge;
* Veur militair ènj wuuertj fosfor gebroek bieje perduksje van ónger anger roukbómme;
* Mit zwaevel reageertj 't toet fosforpentasulfied det e wichtig industrieel sjemisch tösseperduk is.
Wiejer wuuertj fosfor toegepas bie 't make van veiligheidszwaegele, pesticide en tandjpasta.

Inne biologie speeltj fosfor 'n wichtige rol. DNA en RNA bestaon veur e deil oet anorganisch fosfor en inne vorm van adenosine trifosfaat (ATP) is fosfor wichtig veuren opslaag en 't verveur van innerzjie. Knäök bestaon veur e groeat deil oet calciumfosfaat. In plantjen is fosfor van belang veure óntwikkeling van reut, veure bleuj en veur 't riepe van vröchten en zäöj.
Kalium

**Kalium** is e sjemisch element mit 't symbool **K** en 't atoeamnómmer 19. 't Is e zilverwit alkalimetaal. In Angelsaksische en Romaanse lenj steitj 't element bekèndj es *potassium*. Deze naam is aafgelèdj oet 't Nederlandjse "potas", vanwaengen 't feit det kaliumcarbonaat oearsprunkelik woort verkrege door 't loge van hout enne substantie vervolges te verhitte toet "as" in 'n pot.

## Toepassinge
Dore hoeag reactiviteit van kalium kump kalium inne netuur allein meh veur inne vorm van zate. Kaliumnitraat, kaliumchloraat, kaliumperchloraat en sómtieds kaliumpermanganaat waere veure oxidatieve eigesjappe gebroek es component van zwartböskroet en anger sasse. Ouch is kaliumcarbonaat 'ne wichtige katalysator in houtskaol, det weer invlood haet oppe brandjsnelheid. Inne vorm van kaliumcarbonaat is kalium van belang veure perduksje van glaas. Kaliumoxied, kaliumsulfaat, kaliumnitraat en kaliumchloried waere väöl gebroek in kónsmès. Vriewaal alle kaliumzate zeen good oplosbaar in water. 'n Oetzunjering is di-kaliumtartraat, e reactieperduk van kalium en wiensteinzoer det in wien kan zitten en den de aanwaezig kristalliene droesem guuef.

Anger toepassinge van kalium zeen:
* Injectie van 'n hoeag concentratie kaliumchloried wuuertj toegepas bie 't oetveure van executies, ómdet de wirking van 't hert hiedoor ernstig wuuertj verstuuerdj;
* In deerlike celle zeen kaliumione van belang veur 't verveur;
* Kalium wuuertj ouch gebroek in samegestèldje mèsstoffe, NPK (stikstof, fosfor en kalium), wie 9-9-16 (dit is 'n verhajing van dees stoffe). Kalium zörg ónger anger veure greuj enne kluuer vanne plantj. Ouch guuef 't de plantje mieë waerstandj taenge gekrenkdjes;
* In legeringe mit natrium vörmp kalium NaK, det wuuertj gebroek veur wurmdje te verveure, wie in kerncentrales.
Nikkel

**Nikkel** of **niekkel** is e sjemisch element mit 't symbool **Ni** en 't atoeamnómmer 28. 't Is e zilverwit toet gries euvergangsmetaal.

## Toepassinge
't Grótstdeil, zoeaget 70%, van 't nikkel det weltwied wuuertj geproduceerdj wuuertj gebroek bieje perduksje van rósvas staol. 't Wuuertj wiejer gebroek veur alderlei legeringe, worónger hastelloy, incoloy en inconel. Anger toepassinge zeen:
* Oplaajbaar batterieje (nikkel-cadmium of nikkel-metaalhydried);
* Muntjgeldj (euromuntje, allein €1 en €2);
* Es katalysator (zoeageneump "Raneynikkel") veure verhelling enne óntzwaeveling van aerdaolje.

## Eigesjappe
Nikkel is ferromagnetisch. De aerdkern bevatj naeven iezer ouch 'n aanzeenlike wieväölheid aan nikkel.

## Versjiening
De wichtigste brónne van nikkel zeen de minerale limoniet, garniriet en pentlandiet. Det litste kump allein veur in magma det in vólkane nao de oppervlakdje kump.

Zoeaget 30% van alle weltwied gewónne nikkel kump oet brónnen in Ontario, Canada. Wiejer guuef 't brónnen in Röslandj (35%; róndj Norilsk), Australië, Cuba en Indonesië.
Staol

**Staol** is 'n legering die besteitj oet iezer en kaolstof. De term staol wuuertj mit naam gebroek veur iezerlegeringe mit 'n zoeadanig bepirk kaolstofgehaldje (tupisch minder es 1,9%) of gehaldje aan toeveuginge wie chroeam, det ze werm vervörmp kónne waere. Hie-in óngersjèdj staol zich van beveurbeildj geetiezer, det e hoger kaolstofgehaldje haet.

't Guuef väöl versjillige legeringe mit dees twieë elemente, meistes ouch mit anger bestandjsdeile; väöl saorten aan staol bestaon dus. Dore groeate kuues en zien gooj bewirkbaarheid is 't e väöl-gebroek constructiematterjaal. 't Kaolstof wuuertj gebroek veur 'n hoeag trèksterkdje en helheid te verkiege.

Weltwied wuuertj jäörliks óngevieër 900 miljoen tón aan staol geproduceerdj.
Isotoop

'nen **Isotoop** (vaan Grieks *isos* 'geliek' en *topos* 'plaots'; 't idee is tot twie versjèllende atome op einzelfde plaots in 't periodiek systeem stoon) is edere vaan de meugeleke atoomkerne boe-oet e sjemisch elemint kin bestoon. Concreet höbbe twie isotope vaan ei sjemisch elemint e geliek aontal protone meh e versjèllend aontal neutrone. Dit maak tot de twie isotope al-evel verwante meh dudelek versjèllende eigesjappe höbbe, veural in gewiech (zuug ouch atoomgewiech). Hiel dèks zien zeldzaam of sjeerse isotope ouch radioactief. Väöl zien zelfs extreem radioactief en koume daan ouch neet in de natuur veur (of allein es vervalprodukte). Neet alle eleminte höbbe evels mer einen euverheersenden isotoop. Zoe besteit loed vaan nature oet oongeveer de hèlf loed-208, get minder es e kwart loed-206 en -207 en nog ins ei percint loed-204. Isotope weure, wienie nujeg, genoteerd mèt e superieur cieferke veur 't sjemisch symbool. Dit cieferke gief 't aontal baryone (protone + neutrone) aon: 3He, 14C, 235U. Twie waterstofisotope höbbe hunnen eige naom en zelf hun eige symbool: waterstof-2 (2H) steit bekind es deuterium (D), waterstof-3 (3H) hèt ouch wel tritium (T). De oontdèkking vaan isotope steit op naom vaan Frederick Soddy, dee dao in 1913 de radioactiviteit vaan bepaolde op ziech neet-radioactief stoffe verklaorde. J.J. Thomson oontdèkde datzelfde jaor nog tot 'n elemint ouch twie stabiel isotope kin höbbe.
Radon

**Radon** is e sjemisch element mit 't symbool **Rn** en 't atoeamnómmer 86. 't Is e kluuerloeas aedelgaas.

Alle isotope die bekèndj zeen, zeen radioaktief.

## Toepassinge
't Guuef weinig industrieel toepassinge veur radon. Veur medische ènj wuuertj 't sómtieds gebroek bie radioaktief labele, meh dao wuuertj ummer dökker veur alternatieve gekaoze.

Bie 't bestudere van interacties tösse gróndjwater en oppervlakdjewater kan radon 'n wichtige rol spele. Radon verzwindj mekkelik inne lóch. Es in oppervlakdjewater significant verhuuegdje radonconcentraties waere gemaete, kan det meine det instruim van gróndjwater plaatsvindj.
Palladium

**Palladium** is e sjemisch element mit 't symbool **Pd** en 't atoeamnómmer 46. 't Is e zilverwit euvergansmetaal.

## Toepassinge
Es poejer is palladium 'ne goje katalysator en wuuertj 't gebroek in hydrogenerings- en dehydrogeneringsreacties; ouch wuuertj 't gebroek bie 't  opwirke van petroleum in raffinaderieje. Es legering wuuertj 't gebroek in sieräöj. Anger toepassinge zeen:
* Witgóld is 'n legering van góld die is óntkluuerdj dore toeveuging van palladium. Ouch puur palladium wuuertj gebroek veur sieräöj van te make;
* Net wie góld kan palladium toet 'n hieël dón laog waere geslage (0,1 µm);
* Waterstof diffundeertj mekkelik door verhit palladium, 'n eigesjap die wuuertj gebroek veur 't gaas te zuvere;
* Palladium wuuertj ouch gebroek inne tandjhaelkónde, in oere, vlegerbougies en inne perduksje van chirurgische instermènter en lektriksjakelinge;
* Inne organische sjemie wuuertj palladium gebroek es katalysator veur alderhenj aan koppelingsreacties wie de Kumada-reactie, Negishi-reactie, Stille-reactie, Suzuki-reactie, Hyama-reactie, Sonogashira-reactie, Heck-reactie, 't Wacker-percès enne Buchwald-Hartwigaminering;
* Ómdet 't groeate wieväölheje waterstofgaas kan absorbere die 't bie verhuuegdje temperatuur weer vrieluuet, is palladium meugelik broekbaart es 'n opslaagmedium in brandjstofcelle;
* De palladium-waterstofelektrood.
Chloear

**Chloear** is e sjemisch element mit 't symbool **Cl** en 't atoeamnómmer 17. 't Behuuertj toete groep vanne halogene. Chloear kump bie kamertemperatuur veur es gael toet gruuen en hieël giftig gaas dichloor (Cl2).

## Toepassinge
Verbinjinge van chloear innen oxidatietoestandj +1 of hoger, wie in natriumhypochloriet, waere väöl gebroek bie 't zuvere van water en es óntsmettingsmiddel. Daonaeve is chloeargaas 'n väöl-gebroekdje gróndjstof inne sjemische industrie veure perduksje van e breid scala aan perdukte. Inkel toepassinge van chloear en zien verbinjinge zeen:
* Natriumhypochloriet veur 't bleike van pepeer, 't doeaje van sjajelike bacteriejen en 't zuvere van kraanwater en zwumbaad;
* Insecticide, varf, petroleumindustrie, kónsstof, genaemiddele, tèkstiel en hieël väöl consumenteperdukte;
* Kaliumchloraat (KCl)3) en kaliumperchloraat (KCLO4) of anger chloraten en perchlorate zeen gooj oxidatoren en waere daoveur döks inne pyrotechniek gebroek;
* Inne organische sjemie waere chloearverbinjinge väöl toegepas es oxidator en in substitutiereacties;
* Bleikloug (*eau de javel*), in 't daacheliks laeve "chloear" geneump, bevatj 'n oplossing van natriumhypochloriet (NaClO) in water;
* Keukezaat of natriumchloried (NaCl) wuuertj gebroek es smaakmaker inne keuke;
* Zaatzoer, 'n oplossing van waterstofchloried (HCl) in water;
* Polyvinylchloried (PVC), wie in vloerzeil en LP's;
* Mósterdgaas, 'n giftige chloearverbinjing.
Iestied

'nen **Iestied** of **glaciatie** is e geologisch tiedvak worin ieskep veurkómme. Óm verwarring mit 't begrip glaciaal te veurkómmen is 't baeter te spraeke van 'n iestiedvak. Aangezeen huuj ieskep ligken op Gruuenlandj en Antarctica, laeve v'r allewiel in 'n iestiedvak; 't Kwartair. Inne ganse geologische gesjiechte vanne aerd is minstes vief kieër spraok gewaes van 'nen iestied.

Sómtieds wuuertj 't begrip iestied ouch gebroek es synoniem veure term glaciaal. E glaciaal is 'n periood binnen 'n iestiedvak worin 't klimaat op aerd aanzeenlik keljer is es noe. Gedoerendjen 'nen iestied waere glaciale aafgewusseldj mit interglaciale (wermer periode wie noe 't Holoceen).

De oearzake van 't veurkómme van iestieje zeen kómpleks en divers. In 't algemein kan gestèldj waere det ligking van kóntinente, de samestèlling vannen atmosfeer en astronomische variaties de wichtigste factore zeen. Meh per iestiedvak zeen de ómstenjigheje anges en sómtieds kónne specifieke oearzake waeren aangeweze. Iestieje höbben euver 't algemein wiedstrèkkendje gevolge veur 't miljeu op aerd, zowaal vanoet geologisch es vanoet biologisch ougpuntj. Meistes wuuertj de Zwitser Louis Agassiz gezeen es de geistelike vader van 't kónsèp iestied, trótsdet zie wirk veur e deil rösdje oppe bevinjinge van zien tiedgenoeate.
Aedelgaas

'n **Aedelgaas** is e sjemisch element oete aedelgaasgroep van 't periodiek systeem. De euvereinkóms vanne elementen oete aedelgaasgroep is de boeteste , die gans gevöldj is. Beveurbeildj de sjil van helium is mitte 1s²-configuratie vól en neon haet 'n  1s²2s²2p6-configuratie womit de boeteste (twieëdje) sjil gans is gevöldj.

't Gevolg van 't vólzitte vanne boeteste sjil is det gein innerzjie te winnen is door beveurbeildj twieë atoeame kórtbiejein te bringen en häör golffuncties te kómbinere. De covalentie van 'n aedelgaas is dus 0.

## Elemente

De elementen inne aedelgaasgroep zeen:
Manj

'n **Manj** of **manjel** is e gevlóchte veurwirp, ouch waal **korf** geneump, en sómtieds veurzeen van oearen of e hingsel veur die gemekkeliker te kónne drage, det deentj veur get in te doon. De manj is daobie van alskantje, behauve de baovekantj, aafgeslaote. Die kan sómtieds toegemaak waere mit 'nen dèksel. Van aadshaer oet zeen wi-jtieëne, struue, graas, rotan, pitreet en houtspane populair matterjale veur manj van te make. Allewiel wuuertj ouch pepier, metaaldraod, plestik en anger kónsstoffe gebroek.

'ne Korf zónger baom wuuertj in korfbal en basketbal es doel gebroek. 

'nen Ungelstebaove-geplaatsdje korf wuuertj door biejehajers gebroek es 't ómhölsel veur e bieje-ès, de biejekorf. 'ne Biejekorf wuuertj van struue gevlóchten in 'n wikkel-en-binjtechniek, coiling geheite.

Manje van wi-jtieëne waere nag ummer op ambachtelike wies door manjvlèchters vervaerdig.

'ne Manjwage of paneer was e riewaegeske det achter paerd woort gespanne. 't Besting oet 'n óngerstèl mit dao-op 'nen oet wi-jtieëne gevlóchte korf worin emes kós zitte. Jóng vrólje beuubdje in 'ne peneer de drafsport. De manjwage sting ouch modèl veure wanjelwage, worin me kinjer die al kóste zitte mit nao boete kan numme.
Grasbrook

**Grasbrook** (Nederlands: *Grasbroek*) is e dörp en veëdel va Heële. 't Ligk tusje Musjemig, Palemig en Sjandele in. 

## Zuuch óch
* Graasbrook
Meezenbroek

**Meezenbroek** is e dörp en veëdel va Heële. 't Ligk aa g'n grénsj mit de gemingde Lankgraaf, tusje Palemig en Sjandele in.
Beersdal

**Beersdal** is 'n buët va Heële. 't Ligk t'n noardweste va 't Musjebrook en Musjemig, t'n noardoeëste va De Vrank, t'n oeëste va g'ne Kuëningsbemd en t'n zuje va Robrook en Rennemig.
Musjebrook

**Musjebrook** (Nederlands: *Musschenbroek*) is e vuurmalig gehuch en hütsedaags 'n buurt va Heële. 't Litt t'n noarde va Musjemig, t'n weste va Palemig en t'n oeëste va Beersdal.
Musjemig

**Musjemig** of **Musjemich** (Nederlands: *Musschenmich*) is e vuurmalig gehuch en hütsedaags 'n buurt va Heële. 't Litt t'n zude van 't Musjebrook en Beersdal, t'n oeëste va De Vrank, t'n weste va Meezenbroek en t'n noarde va Sjandele.
Palemig

**Palemig** of **Palenberg** is e gehuch en officieel 'n buurt va Lankgraaf. 't Litt t'n oeëste van 't Musjebrook en Musjemig en t'n noarde va Meezenbroek. t'n Noarde van 't gehuch litt nag e klei agrarisch gebeed den weëd durchkrüts durch d'r Euregiowaeg, deë óch t'n oeëste van 't gehuch lup. t'n Zude lup de Kaumerbaak.

't Plaatsjke litt vuur 't groeëtste deel i g'n gemingde Lankgraaf, meh e klei deel van 't boetegebeed litt i g'n gemingde Heële.
Huske

**Huske** is e vuurmalig gehuch en 'n buurt va Heële. 't Litt min of mieë op de zelvende plaatsj as de nüjboew rónk Musjemig. 't Ströatje *Huskeswaeg* hat nag ummer 'n paar auwer geboewe van 't gehuch bei 't elektrikverdeelcentraal stoa.
Zeswege

**Zeswege** is 'ne veëdel va Heële. D'r veëdel ligk tusje De Vrank, Huske en Musjemig (aa g'ne uëverkank va d'r Kloeasterwaeg) en Sjandele in. Ze besjteet vuurnamelig oet nüjboew. Vöal sjtroaten i g'ne veëdel zint vernumt gewoare noa geologisje tiedvakker.
Heihove

**Heihove** is e hieël kling gehuch va de sjtad Heële. 't Litt in 't midde van e lankboewgebeed, get t'n zude van g'n Broensemerhei. T'n zude litt Palemig en d'r Euregioweëg, t'n oeëste de gemingde Lankgraaf en t'n weste Robrook. Heihove besjteet inkel oet e paar vilder mit get höaf.
Sjandele

**Sjandele** is e vuurmalig gehuch en hüts 'ne veëdel va Heële. 't Litt t'n noarde van 't centrum va g'n sjtad, aa d'r uëverkank va d'r iezerweëg. t'n Oeëste litt 't Meezenbroek en t'n noarde Palemig en Musjemig. Aa d'r weskank va d'r veëdel litt 't Mienmuseum. 

## Zuuch ouch
* Schandele, i de gemingde Venlo
Duran Duran

**Duran Duran** is 'ne popband oet de Birmingham, Groot-Brittanië. Hae besjteit sinds 1978, mit es bandlede Simon Le Bon (zank), Nick Rhodes, Roger Andrew Taylor, John Taylor en Andy Taylor. Häör sjtiel is 'n mingeling van ónger angere rock, pop, new romantic, synthpop, glam rock en New Wave.

## Bandlede
* Simon Le Bon - zank
* John Taylor - bas, zank, gitaar
* Nick Rhodes - synthesizer, zank
* Andy Taylor - gitaar, zank
* Roger Taylor - drums

## Discografie
* *Duran Duran* (1981)
* *Rio* (1982)
* *Seven and the Ragged Tiger* (1983)
* *Notorious* (1986)
* *Big Thing* (1988)
* *Liberty* (1990)
* *Duran Duran (The Wedding Album)* (1993)
* *Thank You* (1995)
* *Medazzaland* (1997)
* *Pop Trash* (2000)
* *Astronaut* (2004)
* *Red Carpet Massacre* (2007)
* *All You Need Is Now* (2010)
* *Paper Gods* (2015)
**Future Past* (2021)

## Externe link
* Officieel site
Amniota

De **Amniota** zeen 'n taxonomische groep bieëster die veurtkoom oete amfibieje. Amniota höbben e vlees, 't amnionvlees, óm häör eier. Mit dees eier wore ze in staot óm gans op 't landj te gaon laeve. Ze höbbe, in taengestèlling toet amfibieje, gei water mieë neudig veure veurtplantjing. De ieëste Amniota versjenen in 't Carboon.

De naam Amniota woort door Ernst Haeckel in 1866 veurgestèldj. Allewiel wuuertj de naam gegaoven aan 'n microstam ónger de infrastam Tetrapoda.

De groep ómvatj de volgendje clade:
* Synapsida (ónger anger zougdere);
* Sauropsida (groeatendeils reptiele):
** Anapsida (ónger anger sjiljkróddele);
** Diapsida (ónger anger dinosaurusse, slangen en veugel).

Dees clade waere meistes toete recènte klasse zougdere, veugel en reptiele geraekendj.
Veurtplantjing

**Veurtplantjing** is 't percès bie eukaryote organisme wobie die zörge veur naogeslech, veur 't veurtbestaon vanne populatie en zoea veur 't veurtbestaon vanne saort. Bie mieëcellige organisme wuuertj veurtplantjing aafgewusseldj mit fase van greuj en óntwikkeling.

De twieë wichtigste vörm van veurtplantjing zeen geslechtelike of seksueel veurtplantjing en óngeslechtelike of aseksueel veurtplantjing.

Voortplanting bij eukaryote organismen is het proces waarbij organismen zorgen voor nageslacht, voor het voortbestaan van de populatie en zo voor het voortbestaan van de soort. Bij meercellige organismen wordt voortplanting afgewisseld met fasen van groei en ontwikkeling.
* Geslechtelike veurtplantjing is 't percès wobie versjillige organisme van 'n saort 'n kómbinaasje make van häör genetisch matterjaal (DNA) en daomit e jónk individu make.
* Daotaengeneuver is óngeslechtelike veurtplantjing 't percès wobie 'n inkel organisme kopieje van zichzelf maak. 't Ènsigs genetisch versjil mitte individuë die den óntstaon wuuertj veroearzaak door eventueel mutaties.

Sómmige saorte, wie de miens (geslechsriep nao de puberteit), perducere weinig jónge. Anger saorte plantje zich väöl snelder veurt, mer es de naokómmelinge neet mit 'n speciaal behanjeling waere besjurmp stèrve de meiste van häör veurdet ze vólwasse waere. E knien (geslechsriep nao ach maondj) kan tieën toet dertig jónge de jaor veurtbringe. 'ne Krókkedil (geslechsriep nao vieftieën jaor) kan fieftig jónge de jaor veurtbringe. E vröchvleegske (geslechsriep nao tieën toet veertieën daag) kan neugenhóngerdj naokómmelinge kriege.

De drievendje krach achtere evolutie nao minder naokómmelinge is det dees organisme mieë tied ane besjurming van 't naogeslech kónne bestaeje: minder naokómmeling die sterker zeen garandere mieër 't veurtbestaon vanne saort.

Bie vissen en inkvisse is spraoke van 'n alternatieve veurtplantjingsstrategie mit satellietmenkes, ze lieken uterlik op vruikes en verzeuken ouch in gedraag op vruikes te lieke. Zoea kónne ze veurbie e menke glitsjen en mit 't vruike (of de vruikes) pare.

Gametogonie is 'n saort veurtplantjing wobie versmultjing optruuedj van twieë geslechscelle (de bevröchting), meistes aafkómstig van versjillige individuë. Dit kump veur bie plantje, deren en luuj.

Inkel biezunjer vörm van veurtplantjing inne netuur zeen maogdjelike veurtplantjing, wobie waal 'n paring plaatsvindj mer allein eige liefcelle waere gebroek door 't vruike. 'n Wiejer-óntwikkeldje vorm hievan is gynandromorfisme, wobie vruikes op menkes lieken en vice-versa. Bie väöl weikdere is twieëslechtigheid normaal, wie bie slekke.
Weikdere

De **weikdere** of **molluske** (*Mollusca*) vörmen 'n stam van óngewerveldje dere mit e weik lief en inne regel 'n oetwenjig kalkskelèt (sjelp). In 2009 sjadje me 't aantaal saorten aan weikdere op 200.000, wovan tösse 50.000 en 120.000 saorte zeen besjreve.

Weikdere höbben 'n groeate versjeienheid aan vörm en zeen óngerverdeildj in ach klasse, wovan de bekèndjste de slekke (*Gastropoda*), de twieëkleppige (*Bivalvia*) enne inkvisse (*Cephalopoda*) zeen. Groeate versjille zeen in vörm en anatomie, meh de weikdere höbben 'n aantaal kènmirke gemein, wie de boew van 't zieënstèlsel de bloodsómloup enne óntwikkeling van 't embryo.

De meiste weikdere laeven in 't water en daovan laef 't grótste deil inne zieë. Slechs e deil vanne slekke laef op 't landj. De studie die zich besjeftig mitte weikdere is de malacologie.

Fossiel weikdere zeen bekèndj vanaaf 't Precambrium.
Zómpsjiljkróddel

De **zómpsjiljkróddel** (*Emys orbicularis*) is 'ne sjiljkróddel oete femielje vanne moorsjiljkróddele (*Emydidae*).

't Is 'n middelgroeate saort die ónopvallendje dónker kluuere haet mit gaelsige vlekskes op 't sjildj enne hoed. De sjiljkróddel kump in groeate deiler van centraal Europa toet in Azië veur. 't Is 'nen tupische moorbewoeaner dae in stilstäöndje, begreudje watere laef. Op 't Belsj en in Nederlandj is de sjiljkróddel neet mieër inheimsj, mer hae wuuertj sómtieds waal in Limbörg aangetróffen es 'nen dwaalgas.

De zómpsjiljkróddel is 'nen omnivoor dae zowaal deerlik es plantjaerdig matterjaal èt. De paartied is op 't vreugjaor; dae eikes waeren aafgezatj in zelfgegrave gater langs de waterkantj. De sjiljkróddel haet versjillige vieënj en parasiete, meh geitj veural in aantaal en verspreijingsgebied achteroet door toedoon vanne miens, wie 't dreuglègke van moorgebiede. De sjiljkróddel tèltj zèstieën óngersaorten en is in 't verli-jjen ónger versjillige weitesjappelike name besjreve. De óngersaorte versjille döks in laefgebied, meh zeen lestig te óngersjeie.
Omnivoor

'nen **Omnivoor** (Letien: *omnis*, "eder"; *-vorus*, "aetendj, aeter") of **alaeter** is e deer det zowaal plantjaerdig es deerlik voor kan aeten óm te euverlaeve.

'n Euverwaegendj carnivoor bieës det minstes 5% plantjaerdig voor èt of 'n euverwaegendj herbivoor deer det minstes 5% deerlik voor èt neump me omnivoor. Organisme die doead organisch (plantjaerdig of deerlik) matterjaal consumere waere detrivoor of detritivoor geneump. Dees zówwen ouch omnivoor kónne waere geneump, ómdet ze zowaal plantjaerdig es deerlik voor consumere.

't Dieet is bie 'nen omnivoor aafhenkelik van waat op det memènt besjikbaar is en kan alderlei plantjaerdige en deerlike perdukten ómvatte. Zuver herbivoren en carnivore höbbe sómtieds gespecialiseerdje aanpassinge van 't lief. Herbivore höbbe meistes e lank dermkanaal mit versjillige magen en herkawwe döks 't voor mit maolbaktenj. Carnivore höbben 'ne kórten derm, lang hooktenj en knipbaktenj die gesjik zeen veur 't aafbiete van vleis. De sjeidsliene tösse carnivoren en herbivore zeen neet sjerp: 'n kat èt waal 'ns plantjen en 'n koe krieg ouch insekte binne mit 't graas.
Oslo

**Oslo** is de houfstad van 't Scandinavisch landj Noorwaeg, mit zoeaget 520.000 inwoeaners (2004); daomit is 't de grótste stad van 't landj. Oslo is ouch de naam van 'n pervinsje van Noorwaeg; de gemèndje (stad) en pervinsje Oslo bestrieken 'tzelvendje gebied. Oslo is gelaengen in 't zuudoeaste van 't landj, ane begin vanne Oslofjord. De stad is gestif gewaore róndj 1048 door keuning Harald III van Noorwaeg. In 1624 woort de stad door 'ne brandj gooddeils verinneweerdj. d'n Deens-Noorse keuning Christiaan IV leet de stad herboewe. De keuning verangerdje de naam vanne stad in Christiania, nao zichzelf. De naam woort in 1877 verangerdj in Kristiania, inne officieel spèlling. In 1925 woort de naam weer trögk verangerdj nao Oslo, det "vlakdje vanne gaode" mèntj.

Inne stad guuef 't 'n universiteit, de Universiteit van Oslo.

Oslo is ouch de houfstad vanne pervinsje (*fylke*) Akershus.

## Gegaeves
De gemeinte had 590.041 inweuners in 2010 en 'n oppervlakde van 453,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1.302,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 0301.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 26% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Kobalt

**Kobalt** is e sjemisch element mit 't symbool **Co** en 't atoeamnómmer 27. 't Is e zilverkluuerig euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Juus wie inne aadheid wuuertj kobaltoxied, baeter bekèndj óngeren triviale naam kobaltblaw, gebroek es pigment veur glaas en porselien. Anger toepassinge van kobalt zeen:
* In alderlei legeringe;
* Es component in sterke permanente magnete;
* Katalysator inne sjemische en aolje-industrie;
* Elektrode in batterieje.
Wiejer wuuertj d'n isotoop 60Co toegepas bie radiotherapie enne bestraoling van aeteswaar, medische artikele, verpakkingsmatterjaal veur aetesmiddelenindustrie, cosmetica, stekpotte veur tuinders en nag mieë perdukte.

Es sjoemstabilisator veur 't sjoem van beer waere kobaltzate (kobaltchloried of kobaltsulfaat) gebroek. De stabiliserendje wirking van kobalt oppe sjoemkraag van beer woort in 1957 óntdèk in Koupenhage en dore Dene gepatenteerdj. Sómmige beerfabrikante veugdje de kobaltverbinjing toe aan 't beer veur steviger sjoem te verkriege, mer hiemit woort oetgesjèdj wiedet bleek det kobalt slechter is veure laever es alcohol.
Batterie

't Waord **batterie** hèngk etymologisch same mit 't waord "battere" (houwe, van 't Frans: *battre*). 't Waord guuef döks 'n opstèlling aan, wie:
* in 'n rie opgestèldje artillerie, zuuch batterie (militair);
* 'n speciaal opstèlling bie 't sjake, zuuch batterie (sjake).
Wiejer haet 't waord in 't Frans ouch de beteikenis "slaagwirk".

Oet de baovestäöndje diffenisies zeen ouch anger diffenisies aafgelèdj die betrèkking höbbe toet 'n rie aan identieke toestèlle:
* 'n lektrikbatterie (die allewiel döks oet slechs ein cel bestaon);
* 'n lègkbatterie;
* 'n tesbatterie, meistes 'n reeks aan psychologische teste.

Es litste wuuertj 't waord veural in 't Limbörgs ouch gebroek veure vot ('t zitvlak) aan te gaeve.
Lektrikbatterie

'n **Batterie** is e veurwirp veuren opslaag van lektriciteit. 't Besteitj oet 'ne lektrotechnische component en spanningsbrón, 'n kómbinaasje van ein of mieëder lektrosjemische celle, die waere gebroek veure ómzètting van opgeslage sjemische energie in lektrikenergie. Det kan weer es lektrikenergie - lektrikstroum - waere geleverdj. Historisch wuuertj 'n aantaal parallel of in serie gesjakeldje lektrosjemische celle, Leidse flesse of condensatore 'n batterie geneump, inne vouksmóndj haet de inkel cel vanne batterie de naam van 't gehieël euvergenómme.

'nen Auto-accu is 'n oplaajbaar batterie, meh dees wuuertj in Nederlandj, in taengestèlling toet 't Belsj, gewuuenlik gein batterie geneump.

't Symbool veur 'n batterie in 'n lektriksjieëma is es volg:
:
't + en - teike waere döks eweggelaoten ómdet me ane gruuedje vanne "platen" inne teikening kan zeen welche kantj de + is en de - is. 'n Aezelsbrögkske is det veur 't + teike twieë kieër zoväöl streep nuuedig is es veur 't - teike.
Keuning

**Keuning** is nao keizer de hoogste vursteliken titel. Mit dezen titel wuuertj 't (mennelik) staotshöd van e keuninkriek aangegaove. 't Vrouwelik equivalent is keuningin.

Döks wuuertj e keuninkriek ouch 'n monarchie geneump. 'n Keuninkriek is 'n monarchie, meh neet eder monarchie haet 'ne keuning of 'n keuningin es staotshöd: in Monaco en Liechtenstein wuuertj die functie oetgeuub door 'ne vórs en in Luuksembörg door 'ne groeathertog. In al dees gevalle is spraok van 'ne monarch.

Historisch woort bie sómmige stammen en völker d'n titel van keuning gegaoven ane hoogste gezagsdrager. Oearsprunkelik woort de keuning väölal gekaoze. Bieje Germane wore dit beveurbeildj veurnamelik "vegetaasjekeuninge", die de vröchbaarheid van 't gewas enne euverwinning inne stried móste garandere. Geleielik woort d'n titel irfelik.

## Trivia
* Bie speller wie sjake guuef 't ouch e stök geneump de keuning.
Chroeam

**Chroeam** is e sjemisch element mit 't symbool **Cr** en 't atoeamnómmer 24. 't Is e zilverkluuerig euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Ómdet chroeam 'ne goje waerstandj haet taenge corrosie en good is te bewirke wuuertj 't väöl gebroek veur gereidsjappe van te make. Anger toepassinge zeen:
* Es katalysator bie sjemische reacties;
* 't Chroeamhajendj mineraal chromiet wuuertj gebroek bie 't perducere van vuurvaste brikke es mal, ómdet 't 'n hoeag smultjpuntj haet, weinig oetzètj en 'n stabiel kristalstructuur behèltj;
* Inne glaasindustrie es kluuerstof; 't guuef glaas 'n smaraggruuen kluuer;
* Chroeam wuuertj gebroek veur 't vervaerdige van rósves staol;
* In varf es pigment; loeadchromaat is 'n gael kluuerstof;
* Kaliumdichromaat wuuertj in sjemische laboratoria väöl gebroek es reagens en veur glaaswirk zuver te make;
* Chroeamoxied wuuertj gebroek es magnetisch matterjaal in tuup II Compact cassettes veur 't kwalitatief slechter iezeroxied van tuup I bendjes te vervange;
* 't Radioaktief chroeam-51 (51Cr) wuuertj gebroek in biomedische toepassinge;
* Chroeamzate, worónger chroeamsulfaat, waere gebroek veur 't loeaje van laer.
Euvergangsmetaal

'n **Euvergangsmetaal** of **transitiemetaal** is 'n element oet 't D-blok van 't periodiek systeem. Me kan de volgendje gruup óngersjeie:
* de 3d-euvergangsmetale van scandium toet zink;
* de 4d-euvergangsmetale van yttrium toet cadmium;
* de 5d-euvergangsmetale van hafnium toet kwik;
* de 6d-euvergangsmetale van rutherfordium toet copernicium.

Euvergangsmetale kómme weinig veur op aerd. Allein iezer (Fe) is väöl-veurkómmendj, ómdet 't 'n hieël stabiel element is. Inne hoeagtechnologische maotsjappie van noe nump 't belang van dees euvergangsmetalen ummer mieë toe. Sómmige van dees metale zeen slechs bepirkdje gebiede te óntginne. De meiste euvergangsmetale zeen gesjik veur 't vörme van coördinatieverbinjinge, doordet ze besjikken euver vriej atoeamorbitale. Ze waeren ouch väölvöljig es katalysator ingezatj in organische synthese, wie palladium bie koppelingsreacties wie de Heck-reactie, de Sonogashira-koppeling, de Stille-reactie enne Suzukireactie.

## Euverzich
De euvergangsmetale zeen:
Joe Cocker

**Joe Cocker** (Sheffield, 20 mei 1944 - Crawford, 22 dieëtsember 2014) waas 'nen Ingelse popzenger.

Hae waar zie ganse laeve bezig mit meziek en zoot in versjillige klein bands in zien gebaordjestad Sheffield doe d'r vieftieën jaor waas. Hae waas veur 't ieës oppen Amerikaansen tillevies in 1969, inne Ed Sullivan Show.

Zien ieëste groeate hit waas 't nómmer *With a little help from my friends*, 'ne cover vanne Beatles. In 'tzelvendje jaor versjien d'r op 't Woodstock Music and Art Festival. Anger vreug hits zeen *Cry me a river* en *Feelin' alright*.

Ane begin vanne sevetiger jaore haw d'r perblieëme mit drugs en alcohol, mer hae maakdje 'ne comeback inne jaore tachetig. Hae haw groeate hits mit *You are so beautiful*, *Up where we belong* en *Unchain my heart*, wodoor d'r e nuuj pebliek aan zich bónj.

## Discografie
* 1969: *With A Little Help From My Friends*
* 1969: *Joe Cocker!*
* 1970: *Mad Dogs & Englishmen*
* 1972: *Joe Cocker*
* 1974: *I Can Stand A Little Rain*
* 1975: *Jamaica Say You Will*
* 1976: *Stingray*
* 1977: *Greatest Hits*
* 1978: *Luxury You Can Afford*
* 1982: *Sheffield Steel*
* 1984: *Civilized Man*
* 1986: *Cocker*
* 1987: *Unchain My Heart*
* 1989: *One Night Of Sin*
* 1990: *Joe Cocker Live*
* 1992: *Night Calls*
* 1993: *The Best Of Joe Cocker*
* 1994: *Have A Little Faith* 
* 1995: 'The Long Voyage Home* 
* 1996: *Organic*
* 1997: *Across From Midnight* 
* 1998: *Greatest Hits* 
* 1999: *No Ordinary World*
* 2002: *Respect Yourself''
Neet oét Lottum

**Neet oét Lottum** waas 'n streektaalband oét 't Limburgse Venlo. De band is halverwaege jaore negetig opgerich as coverband veur 'n einmalig optraeje mit karneval, mer haet zich sins toen op serieuzere meziek toegelag. Mit name in Noord-Limburg is de band hiel populair. In februari 2009 maakde de band bekind te gaon stoppe. In juni 2009 waerde 'n slotconcert gehalde in de Maaspaort in Venlo.

De naam van de band refereert aan 'n oétdrökking "Ik kóm neet oét Lottum", det oersprónkelik get beteikent wie "Ik bin toch neet gek?".

't Nummer *[[Hald mich ens vas]]* veurt de door de regionale zender L1 samegestèlde Limbo Top 100 aan en kwaam in 2005 in de Top 2000 van Radio 2 binne op 508. In 2007 behaolde 't nummer mit plaats 235 zien hoegste positie.

Zanger van de band waas Frans Pollux.
Hektaar

'n **Hektaar** is 'n einheid van oppervlakdje van 100 m × 100 m = 10 000 m² en wuuertj aafgekórt es **ha**.

'n Hektaar is 'n aafkórting van hecto-are, ofwaal 100 are. Ein are haet 'n oppervlakdje van 10 m × 10 m = 100 m².

100 hektaar gaon in 1 km². Eine veerkantje kilomaeter haet 'n oppervlakdje van 1 000 000 m².

De hektaar enne are bestaon es einheidsmaot saer de inveuring van 't metriek stèlsel in 1816. Daoveur hantjeerdje me begrippe wie bunjer en mörge (óngevieër geliek aan 'n hektaar), die beraekendj waren op gróndj van in daen tied geljendje lindjemaote wie: 'n èl, 'ne voot, 'ne roede en 'n doem. De aafmaetinge die daomit woorten aangegaove versjildje van plaats toet plaats en van gebied toet gebied. Allewiel zeen dees benamingen allein nag in gebroek inne lokaal spraektaal.

Veur 'n veurstèlling te kónne make wie 'n hektaar d'roet zuutj: me kan dinken aan angerhalf voetbalveldj. E voetbalveldj mètj óngevieër 68 m × 105 maeter, dus: 68 m × 105 m × 1,5 = 10710 m² en det is ruum ein hektaar = 10 000 m².
Achterhook

d'n **Achterhook** is 'n streek inne pervinsje Gelderlandj en besleitj 't gebied tösse d'n Iessel, de Rien enne Duutsje grens. 't Gebied kump euverein mit 't veurmaolig Graofsjap Zutfe. De Liemers wuuertj aevel ouch waal toeten Achterhook geraekendj.

De naam besteitj al langen tied, meh woort gebroek veur e klein deil van waat saere midde vanne neugetieëndjen ieëf d'n Achterhook hètj. 

De bewoeaners van 't gebied laeve van oearspróng veural vanne landjboew. Allewiel wuuertj ouch väöl geldj verdeendj mit 't toerisme. Väöl inwoeaners vannen Achterhook spraeke nag häör eige streektaal, 't Achterhooks.

De grótter plaatse in 't gebied zeen Zutfe, Wintjerswiek en Doetinchem. Anger plaatsen in 't gebied zeen: Aalten, Borculo, Bredevoort, Dinxperlo, Doesburg, Doetinchem, Eibergen, Gendringen, Groenlo, Lichtenvoorde, Lochem, Neede, Ruurlo, Varsseveld, Vorden, Zeddam, Zelhem en Zevenaar.
Ideologie

'n **Ideologie** is 'n samehangendje en aafgeróndje vergaoring van ideeje euvere samelaeving.

Ideologieje kónnen algemein van aerd zeen, meh zich ouch specifiek toespitsjen op e bepaoldj aspèk vanne samelaeving, wie de politiek (beveurbeildj imperialisme of globalisme) of 't ikkenomisch stèlsel (beveurbeildj socialisme en kapitalisme).

Me stèltj luuj die sterk 'n ideologie aanhangen en dao hieël principeel in zeen (zuuch: fundamentalisme) döks taengeneuver pragmatische luuj. Trótsdet zów me 't pragmatisme ouch es 'n, zie 't bepirkdje, ideologie kónne besjoewe.

'ne Persoean dae es de gróndjlègker of verdeidiger van 'n ideologie geldj wuuertj 'nen ideoloog geneump.
Samelaeving

Ónger **samelaeving** wuuertj 'n groep luuj verstange die same 'n half-geslaote systeem vörme wobinne wusselwirking besteitj tösse de leje die van die groep deil oetmake. Trótsdet de miens ouch samelaef mit deren en dinger steitj 't netwirk van relaties tösse luuj centraalt. De samelaeving is 't studieobjèk bie oetstek vanne sociologie. Aafhenkelik vanne kónteks kan me 't begrip samelaeving bepirken of oetbreie van minimaal twieë persoeane toet beveurbeildj e gezin, woeangemeinsjap, stad, staot of de gemeinsjap van alle luuj.

't Wichtigste versjil tössen 'n samelaeving en 'n groep dere is det luuj bewós vorm gaeven aan häör samelaeving. Saeren tied vanne Griekse sofiste is dit e thema: miensjelike cultuur taenge netuur, *nomos* (wèt) of *thesis* (instèlling) taenge *physis* (netuur). In 't opbringe wuuertj ane nuuj leje van 'n samelaeving dudelik gemaak wie me zich deentj te gedrage. 't Geitj hiebie óm norme, waerd, regelen en wètte, die op häör beurt zeen óntstange mit 't ough op 'n zoea gooj meugelike, veur alle leje laefbaar, samelaeving.

Door religieuze leiers en filosofe is dore ieëve haer naogedach euvere ideaal samelaeving. Sómtieds wuuertj dees in 't verli-jje gesitueerdj (vergeliek de parrediesverhaole), sómtieds ouch inne toekóms ("'ne nujen hieëmel en 'ne nuje welt", de communistische heilstaot). 'n Bekèndje blawdrök veur 'n ideaal samelaeving is Plato ziene Politeia ("De Staot"), later aangevöldj mitte Nomoi ("Wètte"). In 'n ideaal maotsjappie hieërsje rechvaerdigheid, vraej en gelök veur alle of zo väöl meugelik luuj.
Borneo

**Borneo** is 'n eilandj in Zuudoeas-Azië. Mit 'n oppervlakdje van zoeaget 740.000 km² (sjattinge versjille) is Borneo 't op twieë nao grótste eilandj vanne welt (allein Gruuenlandj en Nuuj-Guinea zeen grótter).

't Zujelik en grótste deil van 't eilandj behuuertj toet Indonesië en hètj officieel Kalimantan.

De grótste oppervlakdje op 't naorde van 't eilandj behuuertj toet Maleisië. Dit Oeas-Malesië besteitj oet Sabah, 't naordelik deil van 't eilandj, en Sarawak, det in 't naordwèste ligk.

Brunei is 'nen ónaafhenkelike, betrèkkelik kleine, staot op 't naorde van 't eilandj. De naam "Borneo" is geliek ane naam "Brunei".

t'n Naordwèste van 't eilandj ligk de Zuud-Sjinese Zieë, t'n naordoeaste vanne Suluzieë, t'n oeaste vanne Celebeszieë, t'n zuudoeaste vanne Straot van Makassar, t'n zuje vanne Javazieë en t'n zuudwèste de Straot van Karimata.
Sicilië

**Sicilië** (Italiaans: *Sicilia*) is 'n eilandj en 'n autonoeam regio van Italië inne Middellandjse Zieë. 't Ligk t'n zuudwèste vanne op 't Italiaans vastelandj gelaenge regio Calabrië en t'n naordoeaste van 't Naord-Afrikaans landj Tunesië. d'n Officiëlen Italiaansen en Siciliaanse naam is Sicilia. d'n Aad-Griekse naam Trinakria beteikentj "eilandj mitte drie puntje". Dit is ouch de naam van 't vaan.

De oppervlakdje van 't eilandj is 25.709 km². 't Eilandj is maximaal 230 km lank en 170 km breid. De kuslien is zoeaget 1000 km.

Toete autonoeam regio Sicilië behuueren ouch de (Liparische of) Eolische eilenj, 't eilendje Ustica, de Egadische eilenj, 't eilandj Pantelleria enne Pelagische eilenj. De litste twieë ligke veure kus van Tunesië en huuere geologisch toet 't Afrikaans kóntinent. d'n Eilandjstaot Malta ligk t'n zuje van Sicilië.