A-umlaut in 't Germaans

**A-umlaut** of **a-mutaasje** is in 't **[[Germaanse spraoke|Germaans]]** e metafonisch umlautspercès det wersjienlik inne late Oergermaanse spraokfaas zich haet aafgespeeldj, rónjelóm 200 n.Chr. 't Is e percès wobie veurnamelik kórte **u* woort verlieëg nao 'n kórte **o* ónger invlood van 'n ónbeklemtoeandje **a* in 'n opvolgendje littergreep. Boete kórte **u* haet 't percès ouch invlood gehadj op anger klinkers, meh meistes minder rigoreus. 

## Besjrieving
Bie a-umlaut woort 'ne kórten hoesge klinker, wie **u* of **i* verlieëg es de opvolgendje littergreep 'ne lieëge klinker, wie **a*, **o:* of **æ* haw. Ómdet dees klankverangering dus veurtgebrach is gewaore door anger klinkers behauve **a* is de term a-umlaut dus lichtelik misleiendj. Hiedoor neume sommige spraokkóndige 't ouch waal "a/o-umlaut", "velairen umlaut" en, in 't Duutsj, *Brechung* ('n term van Jakob Grimm, "braeking" sleit taengewuuerdig op 'n anger spraokpercès). 

Veurbiljer van d'n a-umlaut:
* **hurną* > Aadingels *horn* "haore"
* **wiraz* > Aadingels *wer* "man"
Bie 't bäövelste veurbild zuutj me d'n a-umlaut ouch trögk in 't Mofers: *haore* (of *häöre*) en neet *!hore* (of *!heure*).

d'n Hoeage klinker is neet verlieëg gewaore es 'n **j* tösse de betrèffendje klinkers sting. Ouch 'ne nasaal gevolg door welche consonant den ouch heelj dit percès taenge; in 't geval van 'n **e* woort de klinker zelfs verhuueg toet **i*. Veurbiljer:
* **gulþą* > Aadingels *gold* "góld"
* **gulþijaną* > Aadingels *gyldan* "vergulje" (mit 'ne lateren i-umlaut van *u* nao *y*)
* **hundaz* > Aadingels *hund* "hóndj"
* **swemmaną* > **swimmaną* > Aadingels *swimman* "zwumme"
Inne vel hiebaove is te zeen det 't Mofers nörges a-umlaut haet bie dees wäörd; in anger dialekte, wie 't Remunjs, is deze waal nag te vinjen in e waord wie *goud*. De oetspraok *zwumme* haet te make mit rónjingspercèsse.

't Liek d'rop det d'n *a-umlaut* veuraaf is gegange aan 't verhuuege vannen ónbeklemtoeandjen ènjklank **o:* nao **u:* inne dialekte die höbbe gelèdj toet 't Aadingels en 't Aadnórs; hiedoor haet 't fenomeen väöl oetzunjeringe en sjienbaar inconsistenties in 't Aadingels die gebrukelik waere toegesjreven aan 'n kómbinaasje van paradigmanivellering enne fonetische kónteks.

## Dialektueel variaasje
A-umlaut kump mieë nao veur in sommige Germaanse spraoken es in anger. 't Kump wied-verbrèdj veur in 't Aadhoeagduutsj en in minder maot in anger Wèsgermaanse spraoken en 't Aadnórs. A-umlaut kump minder veur in Aadoeasnórs (de veurluiper van 't Deens en 't Zweeds) es in 't Aadwèsnórs (in Nórwaeg en zien kolonies). Vannen umlaut guuef 't gei spaor in 't Gotisch, wo 't óngersjied tösse kórte hoeag en middehoeag klinkers allofoon waas gewaore (Oergermaans **e* en **i* wore samegevalle). 't Aadgotlandjs, anen oeasteliken ènj van 't gebied wo 't Aadnórs zich óntwikkeldje liek in dit val op 't Gotisch, mer 't guuef aanwiezinge det a-umlaut waal woor bewaardj in 't Krimgotisch.

Veurbiljer van dialektueel variaasje; ieës zónger a-umlaut, den mit:
* Aadingels *fugol*, *fugel*; Mofers *vogel* - Aadhoeagduutsj *fogal*; Norbiks *vaogel*
* Aadgotlandjs *hult* "houtwal, bósj" - Aadingels, Aadieslandjs *holt*; Mofers *hout*

Ane baovestäöndje veurbiljer kan me zeen det in 't Limbörgs zelfs dialektueel variaasje besteit mit doublètte wie *vogel* en *vaogel* en 't hiebaove besjreve veurbild *góld* en *goud*. Zón doublètte kómmen ouch veur in 't Aadingels: *spora* en *spura* "spaor", *spornan* en *spurnan* "verwirpe, verachte", *cnocian* en *cnucian* "kloppe"; en 't Aadieslandjs *fogl* en *fugl* "vogel", *goð* en *guð* "gaod" en *goll* en *gull* "góld".

Me mót opmirke det versjille tösse Limbörgse dialekte wie 't Mofers en 't Mestreechs neet drek te make höbbe mit e versjil inne reikwiedje vannen a-umlaut, mer ieëre mitte verhuueging vanne middelieëg klinkers inne litste: *spaor* > *spoor*; *gebraoke* > *gebroke* (vergeliek *gael* > *geel*; *braeke* > *breke*).

## ''i'' > ''e''
Volges Alan Campbell kump d'n a-umlaut in 't Aadingels slechs veur in drie wäörd *nest* "ès", *spec* "spek" en *wer* "man" (vergeliek "waerwouf", wobie de **e* is verlingk), die in 't Limbörgs ouch alle drie in mieër of minder maot a-umlaut vertuuene. Mieë veurbiljer van **i* > **e* kómme veur in anger Wèsgermaanse spraoke; 't Aadhoeagduutsj haet de meiste veurbiljer, worónger doublètte wie *skif* en *skef*; 't Limbörgs *sjeep* vertuuentj aevel geinen a-umlaut: kórte **i* in aope littergreep wuuertj standerd *ee*, dewiel aope **e* in 't Mofers rizzelteertj in *ae*, vergeliek **bitiz* > *beet* en **etaną* > *aete*. In sómmige Limbörgse dialekte vindj me 't troewes waal nag trögk in wäörd wie *vès(j)* inplaats *vis(j)* vanoet 't Oergermaans **fiskaz*.

Deze versjieningsvorm is zelje in 't Aadnórs; ze kump veur inne wäörd *verr* "man", *heðan* "vanaaf hie", *neðan* "van ónger" (taengeneuver *niðr* "ónger(oppes)") en mesjiens *jafn* "aeve". Vel worin a-umlaut neet is óntstange kónnen in 't Aadnórs waere verklaordj aanhandj analogieje, ouchal haje palataal stops, wie /g/ en /k/, die drek veuraafgaon aan de /i/ in 'n kórte rootlittergreep euver 't algemein 't percès taenge, of ze drejjen 't trögk.

## ''u'' > ''o''
Dewiel 't Oergermaans de bei foneme **i* en **e* haet euvergeórve van 't Proto-Indogermaans, zeen alle vel van **o* inne irfwäörd inne dochterspraoke e gevolg vannen a-umlaut op **u*, aangezeen Proto-Indogermaans **o* al waas versjaove nao Oergermaans **a*. A-umlaut op **u* kump väöl mieë veur es dae op **i*, mer is ouch óngerwórpen aan väöl oetzunjeringe. In sommige dialekte wuuertj de verangering taengehaje door 'ne labiale kónteks: vergeliek de versjillige meugelikheje in Limbörgse dialekte, wie *boek*, *bók* en *bok*; en *boesj*, *bósj* en *bos*. 'n Specefiek opvallendj neiging is die wobie d'n umlaut neet veurkump naeven 'n **f* of **w* ane begin of inne midde van e waord in kómbinaasje mit 'n **l*, wie in 't waord *vól*; me mót hiebie opmirke det dit neet erg strang geldj veur 't Limbörgs, vergeliek *vouk* (of *volk*), *wol* en *wouf* mit *vólk*, *wól* en *wólf*. Anger oetzunjeringe, in 't biezunjert wo 't geit óm versjillen in dialekte, kónne te maken höbbe mit wäörd die oeatj mesjiens 'nen *u*-stam hawwe. De meiste dialekte van 't laat Aadnederlandjs hawwen 'ne sameval van **u* en **o*, wodoor in 't Middelnederlandjs en modern Nederlandjs allein /o/ veurkump en alle späör van a-umlaut op **u* zeen verzwónje. Dit geldj aevel neet veur 't Limbörgs: /ɒ ~ ɔ/ "o" vanoet **o* en /o ~ ʊ/ "ó" vanoet **u* zeen apaarte foneme, aevenes /ɒ:/ "ao" en /o:/ "oo" in de meiste dialekte (naeve de i-umlautvariante "ö", "u", "äö" en "eu"). Mirk waal op det in sommige dialekte "ao" 'nen angeren oearsprunk haet; 't óngersjied tösse vörm mit en zónger a-umlaut in verlingdje littergrepe geldj neet veur dialekte die (deils) höbbe mitgedaon aan de Braobantjse expansie, worónger 't Mestreechs.

De effèkte vannen a-umlaut zeen mesjiens nag 't opvallendjste bie bepaoldje wirkwaordssaorte, wie sterke wirkwäörd vanne klasse 2, 3 en 4, wo de /o/ in 't vóltoeadj deilwaord aafwusseltj mit /u/ inne mieëvaadsvorm vanne vergangen tied. Beveurbild, Aadingels *flogen* "gevlaoge"  */jɒu/ > */ju:/ of */jo:/ (> *jö*), zónger einig indicatie van 'nen a-umlaut, wie Aadieslandjs *djúpr* "deep".

## Effèkte van 'nen inkele consonant
Aadingels stamp aaf van 'ne Germaanse variant worin 'n inkel **m* 'tzelvendje effèk haw oppe veuraafgaondje **u* en **i* es 'ne nasaal gevolg door 'nen angere consonant. Dit effèk kump ouch veur in anger Wèsgermaanse spraoke, meh den ónregelmaesiger, en sómtieds in 't Aadnórs.
* Aadnórs *nema*; Aadhoeagduutsj *neman*; Lins *naeme* - Aadfries *nima*, *nema*; Aadsaksisch *niman*, *neman* - Aadingels *niman*; Mofers en Mestreechs *numme*
* Aadhoeagduutsj *(gi)noman*; Aadfries *nomen*; Mestreechs *(ge)nome*; Remunjs *(ge)naome* - Aadnors *numinn*; Aadingels *numen*; Aadsaksisch *numan*; Mofers *(ge)nómme*
* Aadhoeagduutsj *gomo*; Aadfries *gomo* - Aadnórs *gumi*; Aadingels *guma*; Aadsaksisch *gumo*; Mofers *(broede)góm* "man"

A-umlaut is sómtieds ouch taengegehaje door 'n inkel **n*, weeróm mit väöl variaasje tösse de spraoke.
* Aadsaksisch *honig*, *honeg*; Aadhoeagduutsj *hona(n)g* - Aadingels *hunig*, *hunæg*, Aadfries *hunig*, Aadnórs *hunang* - Limbörgs *honi(n)g*, *haoni(n)g*, *heuni(n)g* etc. (Mofers en Mestreechs *honing*)

## Zuuch ouch
* I-umlaut in 't Germaans
* U-umlaut in 't Germaans
* R-umlaut
* Sj-umlaut

## Brónne
* Campbell, A. (1959). *Old English Grammar.* Oxford University Press. 
* Cercignani, Fausto (1980). "Early 'umlaut' phenomena in the Germanic languages", *Language* 56:1, pp.&nbsp;126–136.
* Collitz, Hermann (1918), "Early Germanic vocalism", *Modern Language Notes* 33:6, pp.&nbsp;321–333.
* Donaldson, B. C. (1983). Dutch: A linguistic history of Holland and Belgium. M. Nijhoff.
* Gordon, E. V. (1957). *An Introduction to Old Norse.* Second Edition revised by A. R. Taylor. Oxford University Press. 
* Grønvik, Ottar (1983). *Die dialektgeographische Stellung des Krimgotischen und die krimgotische cantilena.* Oslo, Universitetsforlaget.
*  Kock, Axel (1898). "Der *a*-umlaut und der Wechsel der endvocale *a*: *i*(*e*) in den altnordischen sprachen",  *Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 23*, pp.&nbsp;484–554.
* Kock, Axel (1890). "Några bidrag till fornnordisk grammatik", *Arkiv för nordisk filologi.* Ny följd. Andra bandet.
* Kluge (1889). "Vorgeschichte der Altgermanichsen Dialekte", *Grundriss der germanischen Philologie*, herausgegeben von Herman Paul. Strassburg, Trübner.
* Lloyd L. (1966). "Is there an *a*-umlaut of *i* in Germanic", *Language* 42:4, pp.&nbsp;738–745.
* Penzl, H. (1949). Umlaut and secondary umlaut in Old High German. *Language*, 223-240.
* Sturtevant (1956). "The *a*-umlaut of the radical vowel *i* in Old Norse monosyllabic stems", *Modern Language Notes* 71:3, pp.&nbsp;194–200.
* Wijk, N. van (1914). De umlaut van a in ripuaries-en salies-frankiese dialekten van België en Nederland. *Tijdschrift voor Nederlandsche Taal-en Letterkunde*, 33, 203-247.
* Wright (1917). *Grammar of the Gothic Language.* Oxford University Press.