open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poejerbustel

De **poejerbustel** of **pólverbustel** (*Haemanthus albiflos*) is 'n bleujendje plantj oet 't geslech bloodblome (*[[Haemanthus]]*) en behuuertj toete paosbloomfemielje (*[[Amaryllidaceae]]*). De botanische naam verwies nao de witte blome vanne saort. 't Netuurlik verspreijingsgebied vanne saort is Zuud-Afrika op 'n huuegdje van 100 toet 800 m baove zieëspegel. De plantje staon dao in kluten in hieël losse, meh neet gans druuege gróndj inne sjieëm van anger vegetaasje.

De poejerbustel is good te ónthaje, mer 'n zeldjzaam sierplantj, die in Middel-Europa meistes es 'n kamerplantj wuuertj gehaje. De plantje zeen óngeveulig veur gekrenkdjes, meh ze kinne neet taenge vrere, te väöl aanhajendj water of drek zónleech. 'n Gooj plaats veure plantj is 'n werm en sjieëmrieke plaats achter 'ne raam op 't wèsten of 't oeaste. De zomermaondj boeten op 'n sjieëmrieke plaats innen haof of op 'n inne sjieëm gelaenge balkóng wirk ouch veure poejerbustel.

De saort maak mieëjäörige, greunblievendje en 'n bietje vleisjige, kroedechtige plantjen en bereik 'n huuegdje van 20 toet 30 cm. Alle deiler vanne plantj bevatte roead saap. De blajer greuje twieëziejig aan 'nen half-baovegrundjse greune bol mit 8 cm doorsnit. De vleisjige, toet zoeaget 25 bie 10 cm groeate blajer zeen hieël versjillige. De kluuer vanne blajer varieertj van klaor- toet duuster- toet grawgreun, sómwiel mit gaelige vlekken oppe baovekantj van 't blaad. Meistes zeen de blajer kaal en mat, sómwiel ouch glanzendj of lich-behaordj.

De bleujwies versjientj op 'nen toet 25 cm hoeagen, haole stengel drek baoven 'n krants van zoeaget 2 cm lank, mit gruuensig witte sjötblajer. De bleujwies is 'nen toewe bustel van zoeaget 3 toet 5 cm doorsnit, dae väöl klein aafzunjerlike bleujsems bevatj. De toet 5 cm lang, witte maeldräöj mit klaorgael toet oranje helmknuup gaeve de ganse bleujwies de vorm van 'ne bustel. De vleisjige bere kluuere bie rieping klaor oranje toet raod en gaeven 'nen opvallendjen dómpe gäör.
Aedelmetaal

'n **Aedelmetaal** is e metaal det neet of min wuuertj aangetas door oxidatie. Aedelmetale waere daoveur döks gebroek es sieräöj.

Veurbiljer van aedelmetale zeen góld en platina. Dees metale blieven ummer good sjienendj oetzeen. Get minder aedel es dees metalen is zilver, det nao verloup vannen tied zwart wuuertj, meh de oxidatie blief anen oppervlakdje, wodoor me-n 't weer glanzendj krieg door 't op te poetse. E metaal det nag ónaedeler is, is kaoper, det mitten tied greun oetsleit. Iezer is nag ónaedeler en verrós gans. Det is aevel neet allesbepaoldj: 't metaal zink kan good taenge windj en duit zoea döks deens es 'nen daakgäöt. Toch is zink ónaedeler es iezer.

Sómmige aedelmetale waeren aevel waal door hieël reaktief stoffen aangetas, beveurbeildj door keuningswater.

## Aedelmetale
* Platina
* Goud
* Zilver
* Rodium
* Osmium
* Palladium
* Iridium
* Ruthenium
* Kwik

; Kortlaevendje, radioaktieve aedelmetale
* Bohrium
* Copernicium
* Darmstadtium
* Hassium
* Meitnerium
* Roentgenium

## Halfaedelmetale
* Antimoon
* Biesmoet
* Kaoper
* Polonium
* Rhenium
* Technetium
Duusteren akkelej

d'n **Duusteren** of **dónkelen akkelej** (*Aquilegia atrata*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*) die veural is te vinjen inne subalpien zaon vanne Alpen enne Apenniene.

d'n Duusteren akkelej greutj veurnamelik op vöchtige plaatsen op kalksteinbaom, wie graaslenj, waeggrave, bósrenj, kapvlakdjes en ruugdjes inne subalpien zaon vanne hoeagberg toet op 2.000 m huuegdje.

d'n Duusteren akkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'nen toet 100 cm lange, behaordje bloomsstengel. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig, doefgreun en ónbehaordj, mit 'nen ónregelmaesig gekarteldje blaadrandj. De versprèdj-stäöndje stengelblajer zeen klènder en inkelveljig.

De blome zeen knakkendj toet hangendj, toet 4 cm lank en viefdeilig. Zowaal de oetgesprèdje kelchblajer we de inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen duusterpaars-gekluuerdj. De kroeanblajer dragen anen toep 'n haokvörmig spaor. De taalrieke maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en staeke wied boete de bloom oet.

De plantj bleutj van mei toet julie.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Bertoloni-akkelej

De **bertoloni-akkelej** (*Aquilegia bertolonii*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*), die endemisch is veure wèstelike Alpe. De plantj greutj veurnamelik op werm, zónnige plaatsen op kalksteinbaom, wie bósrenj en puunhellinge. 

De plantj is endemische veure Franse Zieë-alpen enne aangrenzendje Ligurische Alpe.

De bertoloni-akkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'nen inkelen of min-vertakdje, toet 50 cm lange, baovenaan kleerechtig-behaordje bloomsstengel mit ein toet vief blome. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig mit 'nen deep-gekarteldje blaadrandj. De versprèdj-stäöndje stengelblajer zeen klènder en deep ingesni-jje.

De blome zeen kortgesteeldj, knakkendj, viefdeilig, duusterblaw toet blawpaars-gekluuerdj. De kelchblajer wieze nao ónger. De inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen aafgerundj of aafgeknóffeldj. De späör baovenane kroeanblajer zeen sterk gebaoge. De maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en staeke neet boete de bloom oet.

De plantj bleutj van junie toet julie.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Bosporus

De **Bosporus** (Törks: *Boğaziçi*, *Karadeniz Boğazi*) is 'n zieëstraot in Törkieje die de Zieë van Marmara verbindj mitte Zwarte Zieë. Aan bèdskantje van 't zuje vanne zieëstraot ligk de stad Istanboel. Op 't smaalste stök is de Bosporus 698 m breid. De lingdje bedruueg 32 km. De deepdje varieertj vanne 36 toete 124 m.

Bie oetbreijing neump me de ganse verbinjing tösse de Middellandjse Zieë enne Zwarte Zieë owwel de *Bosporus*; det is dus insloetendj de Zieë van Marmara enne Dardanelle. De gansen aafstandj tösse bei zieëje is 164 zieëmiel (zoeaget 304 km).

't Gebied ane wèskantj vanne Bosporus ligk in Europa; d'n oeastelike kantj ligk in Azië. Daoveur haet de Bosporus 'n symbolische beteikenis.

De naam *Bosporus* mèntj "koevaort".
Oegaritisch

't **Oegaritisch** is 'n oetgestorve Semitische taol, die woort gesproke in de stadsstaot Oegarit, aon de kös vaan 't huieg Syrië. De taol is bekind vaan de veertienden iew veur Christus tot in d'n twelfden iew veur Christus, es de stad weurt verrinneweerd. 't Oegaritisch kaom in 1929 door 't werk vaan Franse archeologe aon 't leech. Es Wes-Semitische taol is 't Oegaritisch vrij ing verwant aon levende taole wie 't Aramees, 't Hebreeuws en Arabisch; heidoor is 't vaan groet taolkundeg belaank. De Oegariete sjreve hun taol in nagelsjrifteikes, meh veranderde dat systeem in e consonantesjrif. Zoedoende waore ze vaan groeten invlood op aander Semitische volker. Tot slot höbbe väöl Oegaritische tekste ouch literair weerde, en vertuine ze belaankrieke parallelle mèt oonder mie verhaole oet de Biebel.
Corsicaansen akkelej

**Corsicaansen** of **Corsischen akkelej**, ouch waal **Bernard(s)akkelej** geneump, (*Aquilegia bernardii*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*), die endemisch is veur Corsica.

De Corsicaansen akkelej greutj veurnamelik op deils besjieëmdje plaatsen op rotsechtige, zoere baom.

De Corsicaansen akkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig mit in verhajing groeate blaadslepe. 

De blome zeen viefdeilig en leechblaw-gekluuerdj. De späör baovenane kroeanblajer zeen kort, dób en rech toet zwaak-gebaoge. De maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en staeke boete de bloom oet.

De plantj bleutj van mei toet julie.

De botanische naam is 'n ieërbetoean ane Franse botanicus Pierre Frédéric Bernard (1749-1825).

## Zuuch ouch
* Akkelej
Dinarischen akkelej

d'n **Dinarischen akkelej** (*Aquilegia dinarica*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*).

De plantj kump van netuur veur oppe Balkan. De plantj duit 't good inne Dinarische Alpen ane zieëkus. De plantj kump veur inne alpien zaon. Dees zeldjzaam, endemische saort kump van oearsprónk allein veur in Bosnië-Herzegovina, Montenegro en Naord-Albanië.

d'n Dinarischen akkelej is 'n mieëjäörige, kroedechtige plantj en greutj toet 'n huuegdje van zoeaget 25 cm. De plantj bezitj e riek-vertak rotestèlsel en 'nen haadbare paolroot. De rechte stengel is toe, kleerechtig behaordj. De gróndjblajer bevinje zich in e los blaadrozèt en zeen deep ingesni-jje, driedeilig en aan bèdskantje kleerechtig behaordj.

De blome vanne plantj slaon bluitsig paars toet witsig oet. 

De plantj greutj op zónnige plaatse, die toch deils zeen besjieëmp. Wiejer is d'n óngergróndj wo d'n Dinarischen akkelej veurkump kalkhajendj. Meistes vindj me-n 'm op puunhellinge.

De bleujtied is van julie toet augustus.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Einseleakkelej

d'n **Einseleakkelej** (*Aquilegia einseleana*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*), die veural is te vinjen inne subalpien zaon vanne zujelike enne oeastelike Alpe. 

De plantj greutj veurnamelik op werm plaatsen op kalksteinbaom, wie graaslenj, bósrenj en puunhellingen inne subalpien zaon vanne hoeagberg toet op 1.800 m huuegdje.

d'n Einseleakkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'ne meistes ónvertakdje, toet 45 cm langen, óngeraan kalen en op baoven aan kleerechtig behaordje bloomsstengel. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig, ónbehaordj of ane baovekantj sjaars behaordj, mit 'nen ónregelmaesig gekarteldje blaadrandj. De versprèdj-stäöndje stengelblajer zeen klènder, inkelveljig en zittendj.

De blome zeen knakkendj, toet 3,5 cm lank en viefdeilig. Zowaal de oetgesprèdje kelchblajer wie de inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen blawpaars toet pórper-gekluuerdj. De späör baovenane kroeanblajer zeen, in taengestèlling toet die vanne meiste anger akkelej, rech en bolvörmig anen toep. De maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en staeke neet boete de bloom oet.

De plantj bleutj van junie toet julie.

De botanische naam is 'n ieërbetoean ane Beierse botanicus en dokter August Max Einsele (1803-1870), dae de plantj haw óntdèk.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Kaukasischen akkelej

De **Kaukasischen** of **olympischen akkelej** (*Aquilegia olympica*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*).

De Kaukasischen akkelej greutj toet 'n huuegdje van 40 toet 60 cm en haet groeate leechblaw, sómwiel raos blome. Dees höbben 'nen diamaeter toet 10 cm. Hievan zeen de kelchblajer blawgekluuerdj enne kroeanblajer wit. De spitse kelchblajer zeen langer es de kroeanblajer. De Kaukasischen akkelej bleutj vanaaf mei, veuren doer van 30 de 35 daag. Sómwiel truuedj nag 'nen twieëdje bleuj op, wen spraok is van 'n werm herfs.

De Kaukasischen akkelej kump veur inne Kaukasus, Griekelandj, Klein-Azië en 't naorde van Iraan. De plantj kump veur tössen 'n stroekgewesj, in bus en op graaslenj in subalpien en alpien zaons. Ze greutj op 'n huuegdje van 1.220 toet 3.645 m baove zieëspegel.

De Kaukasischen akkelej wuuertj väöl es sierplantj gebroek in steinhäöf en gehöltjgruup.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Pyrenesen akkelej

De **Pyrenesen akkelej** (*Aquilegia pyrenaica*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Dae is 'n endemische saort veur Franse en Spaanse Pyreneeje enne Cantabrische Berg.

De Pyrenesen akkelej greutj veurnamelik op vöchtige plaatsen op kalksteinbaom, wie graaslenj en puunhellinge, inne subalpien zaon vanne hoeagberg toet op 2.500 m baove zieëspegel.

De Pyrenesen akkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'ne meistes vertakdje, toet 30 cm langen, óngeraan gledden en op baoven aan behaordje bloomsstengel. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig, ónbehaordj, mit lienvörmige toet eivörmige blaadslepe. De blome staon in 'n iel troes mit toet drie blome de stengel.

De blome zeen knakkendj toet hangendj, toet 5 cm doorsnit, en viefdeilig. Zowaal de oetgesprèdje kelchblajer wie de inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen helblaw of lilagekluuerdj. De kroeanblajer dragen anen toep e lang, dón, haokvörmig gebaoge spaor. De taalrieke maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en zeen korter es de kroeanblajer.

De plantj bleutj van julie toet augustus.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Sjoeanen akkelej

De **sjoeanen akkelej** (*Aquilegia formosa*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*), die inheimsj is aan wèstelik Naord-Amerika.

De sjoeanen akkelej greutj veurnamelik op vöchtige plaatse, wie reveerkantje, in chaparral (lieëge, greunblievendjen eikebós), gemingdje loufbus en naoljbus. 't Verspreijingsgebied is bepirk toet 't wèste van Naord-Amerika: van Alaska in 't naorde toet Baja California in 't zuje, oeastelik toet Montana en Wyoming.

De blome vanne plantj zeen aetbaar en smake zeut, meh de zäöj enne meiste anger deiler vanne plantje bevatte vergiftigdje blawzoerglycoside.

De sjoeanen akkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'nen toet 80 cm lange bloomsstengel. De gróndjblajer zeen gesteeldj, toet 40 cm lank en dóbbel handjlöbbig toet handjdeilig; de stengelblajer zeen klènder en inkelveljig.

De blome zeen knakkendj toet hangendj, toet 5 cm lank, viefdeilig en hieël opvallendj roead- en gaelgekluuerdj. Anatomisch gezeen zeen de roeaj, oetgesprèdje, ovaal toet lancètvörmige blajer feitelik ómgevörmdje kelchblajer. De echte kroeanblajer zeen de gaelroeaj, rónj, opgeroldje blajer midden inne bloom, ane baovekantj verzeen van e rech spaor mit 'ne bolvörmigen toep. De taalrieke maeldräöj staeke wied boete de bloom oet.

De plantj bleutj van april toet augustus.

't Spaor vanne sjoeanen akkelej bevatj nekter. De bloom wuuertj veural bezóch en bestaove door pielstertroewveugel en door kolibries.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Chaparral

**Chaparral** is e biotoop mit 'n kènmirkendje vegetaasje die veural in Californië en 't naordelik deil van 't Mexicaans sjiereilandj Baja California veurkump.

De naam *chaparral* kump van 't Spaans waord *chaparro*, det mèntj "lieëge, greunblievendjen eikebós".

Chaparral kump veural veur in gebiede mit e mediterraan klimaat mit heite, druueg zomers en zaachte, raengenechtige wintjers. Kwa vorm is 't vegetaasjetuup vergeliekbaar mitte maquis oet 't Middellandjs Zieëgebied. 't Besteit oet tej, huiterige struuk mit klein, hel blajer die de verdamping inne druuege zomer bepirke. Chaparral haet döks zón toew begreujing det t'r óndoordringbaar is veur groeate bieëster en miense.

De plantje vanne chaparral höbbe zich aangepas aan periodiek optraejendje brenj; e percès det me *scarificere* neump. De struuk en buim höbben 'nen diekke sjors enne klein zejlinge óntkene snel inne esj nao brandj; de esj deent es plantjaetesstoffe. Ómdet dees bósbrenj innen twintjigsten ieëf tieëntaal aan jaore lang zeen bestri-jje, vergaordje zich dao druueg hout en anger branjbaar matterjaal. Door blitsinslaeg kónne zoea enorm brenj óntstaon. Daonaeve raakdje dees gebiede inne jaore sevetig bewóndj door luuj. Hiedoor krege dees groeate brenj 't karakter van 'n ramp, dewiel 't ieëre e normaal ecologisch versjiensel waas in e meistes ónbewóndj gebied.
Organische verbinjing

'n **Organische verbinjing** is 'n groeate klas van chemische verbinjinge die is gebaseerdj op 't element kaolstof.

E deil aan kaolstofverbinjinge waeren aevel neet toete organische verbinjinge geraekendj, meh toete anorganische verbinjinge. Hie-ónger valle oxide wie CO en CO<sub>2</sub>, karbiede, carbonate en cyanide. Aanvenkelik woort namelik geluif det organische verbinjinge allein door laevendje organisme kóste waere vervaerdig. Doe dudelik woort det det neet 't val is, is 't versjil tösse organische en anorganische kaolstofverbinjinge in beginsel vervalle.

't Guuef 'n enorm aantaal aan organische verbinjinge. Inkel wichtige organische klasse zeen:
* Kaolwaterstoffe
* Kaolhydraote
* Alcohole
* Organische zoere
* Acylchloride
* Ketone
* Aldehyde
Apenniene

De **Apenniene** (Italiaans: *Appennini*) zing e gebirgde in Italië. De bergkete begint i Ligurië, in 't noardweste en indig i Calabrië, 1.350 kilometer zujeliger. De Apenniene sjtrekke zich dös oet uëver 't ganse Italiaanse sjiereilank. I Ligurië en Calabrië ligke de berg va dees bergkete aa g'n Ligurische- en g'n Tyrreense Zieë en guëf 't zier sjteil aafdalinge. I de regio's Marche en Abruzze ligke de Apenniene aa g'n Adriatische Zieë en loop 't gebirgde geleidelig aaf richting zieë. De Apenniene berieke hun hoeëgste punt i g'n letste regio. D'r Corno Grande is hei mit 2.912 meter 't hoeëgste. Hei ligk óch d'r zujeligste gletsjer van Europa.

De Apenniene ligke óp g'n plaatgrens tussje de Euraziatische plaat en g'n Afrikaanse plaat. De Afrikaanse plaat beweeg zich i noardelige richting en bots vervolges mit de Euraziatische, oeëdurch gebirgdevörming óntsjteët. Óp dees wies zing beivuurbild óch de Alpe en de Pyreneje óntsjtange.
Wèk

**Wèk(ke)** (*Vicia*) is e plantjegeslech oeten óngerfemielje *[[Papilionoideae]]* vanne roewvogelbloomsfemielje (*[[Leguminosae]]*). 't Geslech kump mit zoeaget 140 saorte veur in gemaesigdje streke van 't naordelik halfróndj en in Zuud-Amerika.

Wèkke zeen kroedechtige plantje, meistes mit renk womit ze naoberige plantje beklumme. De name *wèk* en *Vicia* zeen etymologisch verwantj mit 't Letiens wirkwaord *viere* "wikkele" of "binje". De vröchte zeen peule.

d'n Akkerboean of haofboean (*[[Vicia faba]]*) wuuertj al hieël lang verboedj veure miensjelike consumptie. Ze is de ènsigste aetbaar boean die van netuur veurkump innen Aje Werreld. 'n Aantaal aan wèksaorte, wie voorwèk (*[[Vicia sativa]]*) enne bóntje wèk (*[[Vicia villosa]]*), zeen op väöl plaatsen oppe welt in cultuur es vieëvoor. De plantje binje stikstof oete lóch en zeen daodoor ouch hieël gesjik es greunbemister en veur 't perducere van plantjaerdige kómpós. De zäöj waere dökker gebroek in vogelvoor.

## Saorte
De volgendje saorte kómme veur in Nederlandj en op 't Belsj.

* Bóntje wèk of zandjwèk (*[[Vicia villosa]]*)
* Bóswèk (*[[Vicia dumetorum]]*)
* Doevewèk of ringelwèk (*[[Vicia hirsuta]]*)
* Ertwèk (*[[Vicia pisiformis]]*)
* Gaele wèk (*[[Vicia lutea]]*)
* Haofboean, akkerboean of paersboean (*[[Vicia faba]]*)
* Hawèk (*[[Vicia lathyroides]]*)
* Hègkewèk (*[[Vicia sepium]]*)
* Heiwèk (*[[Vicia orobus]]*)
* Krejjewèk of vogelwèk (*[[Vicia cracca]]*)
* Linsewèk (*[[Vicia ervilia]]*)
* Mösjewèk (*[[Vicia tetrasperma]]*)
* Prachwèk (*[[Vicia unijuga]]*)
* Stinkendjen of stieve wèk (*[[Vicia tenuifolia]]*)
* Voorwèk (*[[Vicia sativa]]*)
* Wèklinse (*[[Vicia articulata]]*)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Klaad: Fabide
****** Orde: *[[Fabales]]*
******* Femielje: *[[Leguminosae]]* (roewvogelbloomsfemielje)
******** Óngerfemielje: *[[Papilionoideae]]*
Zandjwèk

De **zandjwèk**, **bóntje wèk** of **zaachte wèk** (*Vicia villosa*) is 'n einjäörige plantj oete roewvogelbloomsfemielje (*[[Leguminosae]]* of *[[Fabaceae]]*). De saort kump veur in gans Europa op boewlandj, langs waeg en op spaordieke. Dökker kump de plantj veur in gruupkes. De plantj klump mit renk via anger plantjen ómhoeag. Zandjwèk is 'ne kruutsbestuver, dae veure bestuving aafhenkelik is van insekte. Zandjwèk liek väöl op krejjewèk, meh de plaat vanne vaan vanne krejjewèk is aeve lank of langer es de nagel. Bieje zandjwèk is dees korter es de nagel.

De plantj wuuertj toet 1,5 m hoeag en is behaordj mit aafstäöndje toet aangedrökdje haor. 't Blaad is gevaerdj en besteit oet zès toet twellef paar aan deilblajer, die toet 6 mm breid, 2 cm lank en lancèt- toet lienlancètvörmig zeen. Anen toep bevindj zich 'nen aldanneet vertakdje rank. De steunblajer zeen halfpielvörmig enne ziejnerve springen anen óngerkantj neet oet.

De zandjwèk bleutj mit lankgesteeldje, zoeaget 6 cm lang bloomstroesse van mei toet augustus. 'n Bloomstroes besteit oet twintjig toet dertig bleumkes die paars toet blawpaars zeen. De zwaerde kónne get leechter zeen gekluuerdj. De plaat vanne vaan is korter es de nagel. De bloom is langer es 1 cm. De bäövelste kelchtenj vanne bloom zeen väöl korter es de euverige kelchtenj.

De zandjwèk druueg 'nen toet 6 cm lange, 1 cm breie, behaordje peul. De pel, die riep broen is, bevatj vief toet tieën duustergekluuerdje, rónj zäöj.

## Óngersaorte
De zandjwèk wuuertj óngersjeien inne volgendje óngersoarte:
* *Vicia villosa* subsp. *villosa* (zaachte wèk)
* *Vicia villosa* subsp. *varia* (bóntje wèk)

Dees twieë óngersaorten óngersjeie zich vanein op behaoring en bloomskluuere, wobie de bóntje wèk 'n minder toe, aanligkendjer behaoring haet es de zaachte wèk enne blome vanne bóntje wèk zeen korter en ruuedsiger es die vanne zaachte wèk. Ouch kómme väöl tössevörm veur.

## Zuuch ouch
* Wèk
Bóswèk

De **bóswèk** (*Vicia dumetorum*) is 'n einjäörige plantj oete roewvogelbloomsfemielje (*[[Leguminosae]]* of *[[Fabaceae]]*). Dees saort kump veur in Middel-Europa, Naord-Europa, Oeas-Europa en Wès-Azië.
This species is present in Central, Northern and Eastern Europe and in the Western Asia.

De bóswèk gediejtj 't bèsten op aetesrieke, kalk- en humushajendje, steinige, losse leim- of kleigróndj. Meistes vindj me-n 'm op kalkhajendje bergbus, in gemingdje, aope bósgebieden en in hègke, op 'n huuegdje van 0 toet 1.000 m baove zieëspegel. 

De bóswèk kan 'n huuegdje bereike van 60 toet 200 cm. Hae is 'n mieëjäörige, kroedechtige en rechstäödnje plantj, die betrèkkelik zeldjzaam is en väöl variaasje kèntj. De blajer zeen vaerdeilig, mit 3 toet 5 paar aan eirónj blajer, die 1,5 toet 4 cm lank zeen. De plantj maak gesteeldje klusters mit 3 toet 12 blawpaarse blome. 

De bóswèk bleutj van mei toet junie.

## Zuuch ouch
* Wèk
Doevewèk

**Doevewèk** of **ringelwèk** (*Vicia hirsuta*) is 'n plantj oete roewvogelbloomsfemielje (*[[Leguminosae]]*), die in Nederlandj en op 't Belsj vrie algemein veurkump.

d'n Doevewèk kump veur op druuege, maotig-aetesrieke gróndj in akkerlandj, graven en dune.

De plantj wuuertj 15 toet 60 cm hoeag en 't blaad besteit oet veer toet tieën blajer. De steunblajer zeen halfpielvörmig. d'n Doevewèk bleutj van mei toet julie met 2 toet 4 mm groeate, bluitsige witte blome, die allein mit toet ach (sómwiel toet tieën) biejein in troesse zitte. De kelchtenj zeen langer es de kelchbuus, meh neet of koum langer es de bloomskroean.

d'n Doevewèk is 'n kroedechtige plantj.

De peul is behaordj, 7 toet 11 mm lank en bevatj meistes twieë 2,5 toet 3 mm groeate zäöj.

Meistes greutj d'n doevewèk op zenjetige, leimechtige, döks zoer akkere, aan druueg toet maotig-vöchtige ruderaal plaatsen en in druuegstroekgewesje. Hae guldj es 'n kalkmiejendje plantj.

## Zuuch ouch
* Wèk
Ertwèk

d'n **Ertwèk** (*Vicia pisiformis*)  is 'n mieëjäörige plantj oete roewvogelbloomsfemielje (*[[Leguminosae]]* of *[[Fabaceae]]*). De plantj kump veur in bus, mit naam loufbus, in gans Europa, van Zuud-Scandinavië toet ane Kaukasus.

De plantj kump veur toet in Naordrien-Wèsfale; in Nederlandj en op 't Belsj kump de plant sporadisch veur.

d'n Ertwèk is 'n mieëjäörige, kroedechtige plantj die toet 1,8 m hoeag greutj. De blome zeen twieëgeslechtig enw aere bestaove door insekte; wiejer is de plantj ouch zelfbestuvendj. d'n Ertwèk kan stikstof vaszètte.

d'n Ertwèk greutj op losse zenjetige, mer ouch op leimechtige en zwaore, klei gróndj; de gróndj mót waal good zeen aafgewaterdj. De baom kan zoer toet basisch zeen. Hae haet 'ne veurkäör veur vöchtige gróndj, op besjieëmdje of zónnige plaatse.

De blajer enne zäöj zeen aetbaar.

## Zuuch ouch
* Wèk
Gaele wèk

**Gaele wèk** (*Vicia lutea*) is 'n einjäörige plantj die behuuertj toete roewvogelbloomsfemielje (*[[Leguminosae]]* of *[[Fabaceae]]*). De plantj is in Nederlandj betrèkkelik zeldjzaam en kump allein veur in Zuud-Limbörg. Van netuur kump de plantj veur in 't Middellandjs Zieëgebied en vanoet dao is de plantj nao 't naorde versprèdj dore miens; ze is namelik mitte landjboew mitgetróch.

De klummendje plantj wuuertj 20 toet 50 cm hoeag. De aevegevaerdje blajer höbbe drie toet tieën paar aan lienvörmige toet lankwirpige blajer en anen toep 'ne rank. De steunblajer zeen halfpielvörmig en höbben anen óngerkantj 'n duusterbroen vlek.

Gaele wèk bleutj van mei toet julie mit leechgael, döks paarsechtig aangeloupe, 2 toet 3,5 cm lang blome. De kelchtenj zeen hieël óngeliek ennen ungelste kelchtandj is langer es de kelchbuus. De bleujwies is 'n troes.

De vröch is 'nen 2 toet 4 cm lange, broenen toet zwarte peul. Oppe peul zitte stief haor die op knubkes zitte. De gledde zäöj waere versprèdj door bieëster.

De plantj kump veur in waeggraven en op dieken op vöchtige, aetesrieke gróndj.

## Zuuch ouch
* Wèk
Spaorloeazen akkelej

De **spaorloeazen akkelej** (*Aquilegia ecalcarata* of *Semiaquilegia ecalcarata*) is 'n plantjesaort oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*).

De saort kump veur in Centraal- en Oeas-Sjina. Ze greutj in bus, stroekgewesje, graaslenj en waegrenj op 'n huuegdje van 1.800 toet 3.500 m baove zieëspegel.

De spaorloeazen akkelej is 'n mieëjäörige, kroedechtige plantj, die greutj toet 20 toet 60 cm hoeag, hieël aventoe zelfs toet 80 cm. De bleujsem is meistes wienroead toet pórper, zeldjzamer ouch witsig. De plantj is rechstäöndj en aventoe knakkendj. De kelch- en kroeanblajer zeen tösse de 10 en 14 mm lank en 4 toet 6 mm breid. De honingklere zeen bao gans oetstaekendj en bao zoea lank wie de kelch- en kroeanblajer. De maeldräöj zeen half zoea lank wie de honingklere. De staminodia zeen min of mieë spitser. De helmknuup zeen duuster.

De bleujtied is van junie toet julie.

De plantj vèltj bieje meiste taxonomische indeilingen ónger *[[Aquilegia]]*, meh wuuertj sómwiel ouch apaart gezatj inne groep *Semiaquilegia*.

De spaorloeazen akkelej wuuertj hieël aventoe es sierplantj veur steinhäöf en gehöltjrenj gebroek.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Uicheliken akkelej

d'n **Uicheliken** of **aangenamen akkelej** (*Aquilegia grata*) is 'n plantjesaort oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). d'n Uicheliken akkelej wuuertj van netuur allein inne Orjenberg in Montenegro gevónje. In 't heimatlandj is dees saort besjurmp.

d'n Uicheliken akkelej kan me-n aantrèffe inne zuudoeastelike, subadriatische Dinarische Alpen inne Orjenberg in 't wèste vanne Balkan. De plantj kump veurnamelik veur in wurmdjelevendje beuken- en dennebus; veurnamelik ane vöchtige bósrenj. De plantj haet 'ne veurkäör veur aetesrieken en kalkhajendjen óngergróndj. Wie zónnige de plaats is, wie baeter de plantj greutj.

d'n Uicheliken akkelej is 'n mieëjäörige, kroedechtige plantj, die toet 'n huuegdje van 15 toet 30 cm greudj; aventoe zelfs toet 45 cm. Oete midde van 't los blaadrozèt greutj 'ne rechopstäöndje stengel dae kleerechtig-klaeverig en pluzig-behaordj is. Zowaal de veur- wie d'n achterkantj vanne blajer zeen fienbehaordj.

De blajer zeen aan bèdskantje kleerechtig behaordj. De gróndjstenjige blajer zeen in 'ne lange blaadnerf en klènder blaadnerve verdeildj. d'n Toet 10 cm lange baovekantj vanne gróndjblajer is dóbbeldriedeilig en juus wie de stengelblajer kleerechtig behaordj; oppe baovekantj is 't greun en anen óngerkantj zilverechtig. De bäövelste stengelblajer zeen driedeilig.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Wiljen akkelej

De **wiljen akkelej** (*Aquilegia vulgaris*) is 'n vaste plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De saort is hieël zeldjzaam in Zuud-Limbörg, meh kump waal op anger plaatse verwiljerdj get mieë veur.

De standjplaats vanne plantj is op vöchtige, besjieëmdje, grasige plaatsen en op leechte plaatsen in e loufbós. De plantj kump van netuur veur inne gemaesigdje zaons van Europa en Azië. Ieëre woort de plantj ouch väöl aangepaotj op begraafplaatse.

De wiljen akkelej is 'n kortlaevendje, mieëjäörige, kroedechtige plantj die greutj toet 'n huuegdje van 45 toet 60 cm. De plantj bleutj van mei toet julie met 3 toet 5 cm groeate blome, die vief opvallendje gepuntje paarsblaw, roeadpaarse, raos of witte kroeanblajer en taalrieke maeldräöj höbbe. De puntj wuuertj gevörmp door 'n honingkleer. De vröch is 'n kaokervröch.

De saort kump versprèdj veur in kroed- en graasrieke, meistes leechte eiken- en beukebus (gemingdje bus), wiejer inne randj rónjelóm hègken en op druueg of halfdruueg graaslenj. De wiljen akkelej haet 'ne veurkäör veur zomerwerme, maesig druuegen, aetesrieke, kalkhajendj, mildj-zoere, losse, steinige, zenjetigen of zuvere leimbaom. Wie zónniger de standjplaats is, wie baeter de plantj 't duit.

Alle deiler vanne plantj zeen zwaak vergiftig. Inne vouksgenaeskónde woort 'n wirking taenge reumatiek en móndj- en kaelóntstaekeninge toegesjreven ane plantj.

## Zuuch ouch
* Akkelej
Windjruueske

**Windjruueske** of ***Anemone*** is e geslech van euverblievendje, kroedechtige plantjen oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Ze kómme veurnamelik veur in naordelike, gemaesigdje gebiede. De saorten höbbe gelobdje blajer en groeate blome mit dudelike bloomdèkblajer. Binne dit geslech bevinje zich zoeaget 120 saorte.

Windjruuskes höbben 'nen óngergrundjse rotestek en 'nen deep gesni-jje basis. De lange bloomssteel druueg ein of mieëder witte, roeaj, blaw, paarse of (zeldjzaam) gael blome. De vröchte höbbe döks lang, haorige stiele die de bestuving dore windj meugelik make.

Väöl saorten aan windjruueskes zeen populair haofplantje; veural 't kroeanwindjruueske (*[[Anemone coronaria]]*), det 'ne knolechtige root haet, paetersjelie-echtige verdeildje blajer en groeate, opvallendje, papaverechtige blome. De blome waeren in divers kluuere gekwieëk. Ouch guuef 't dóbbelgebloomdje variëteite.

Windjruueskes greujen 't bèsten in leimechtige gróndj, wen meugelik verzeen van rieke mis óngere knol. De plantje kónnen in oktoeaber waere gepaotj. De meiste windjruueskes bleujen in 't vreugjaor, meistes van mei toet junie.

## ''Hepatica''
De plantje die ónger 't geslech *[[Hepatica]]* valle, worónger 't laeverbleumke (*[[Anemone hepatica]]* of *[[Hepatica nobilis]]*) waeren allewiel döks ouch óngere windjruueskes gezatj, mer hie-euver is nag gein euvereinstumming.

## Saorte
De volgendje drie saorte kómme väöl veur inne netuur in Nederlandj:
* Blaw windjruueske (*[[Anemone apennina]]*)
* Bósbótterbloom (*[[Anemone nemorosa]]*)
* Góld of gael windjruueske (*[[Anemone ranunculoides]]*)

Anger wichtige saorte zeen:
* Altaïsch windjruueske (*[[Anemone altaica]]*)
* Balkanwindjruueske (*[[Anemone blanda]]*)
* Bóswindjruueske of Amerikaans bóswindjruueske (*[[Anemone quinquefolia]]*)
* Drieblaadswindjruueske (*[[Anemone trifolia]]*)
* Herfswindjruueske (*[[Anemone hupehensis]]*)
* Kroeanwindjruueske (*[[Anemone coronaria]]*)
* Paosbloomwindjruueske (*[[Anemone narcissiflora]]*)
* Sterrewindjruueske (*[[Anemone hortensis]]*)
* Tiroealer windjruueske (*[[Anemone baldensis]]*)
* Weiwindjruueske (*[[Anemone canadensis]]*)
* Zomerwindjruueske (*[[Anemone sylvestris]]*)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)
Feneur

**Feneur** is e dörpke inne Belzje pervinsje Luuk en 'n deilgemèndje vanne gemèndje Dalhem. Toete fuuzje in 1977 woor 't 'n zelfstenjige gemèndje.

Feneur ligk in 't Landj van Herf, drek t'n zuudwèste vannen dörpskómp van Dalhem langs de waeg nao Berchon, wo 'n aansloeting is mitten autosnelwaeg A3/E40. De eigentlike dörpskaen van Feneur ligk t'n oeaste vanne waeg. Door 't dörp haer struimp de Bolland, 'n ziejreveer vanne Berwien. Dore gónstige ligking haet Geneur zich óntwikkeldj van e landjboewdörp toet e woondörp.
Doeaj Zieë

De **Doeaj Zieë** (Hibrieëfs: ים המלח) is 'n ingeslaote binnezieë en 't lieëgs-gelaenge maer oppe werreld. Ze ligk inne Arava-vallei, 'n óngerdeil vanne breukzaon die löp van 't Maer van Tiberias toet en mitte Roeaj Zieë. De naam *Doeaj Zieë* verwies nao 't feit det bao gein laevendje bieëster inne zieë zitte. De ziejkantje vanne Doeaj Zieë ligke zoeaget 400 m ónger zieëspegel. De wateroppervlakdje is 1.020 km². De Doeaj Zieë wuuertj ómgaeve door Israël, de Wèsoever en Jordanië.

't Water van 't maer kan door 't lieëg waterspegel neet ewegstruime nao de aope zieë. 't Instruimendje water verdamp gooddeils en daodoor wuuertj 't maer e depot van zaltje. De kóncentraasje van zaltj is mit 33% zoea hoeag det 'ne miens sónger meudje kan blieve drieven in 't water. Wiejer wuuertj gezag det 'n kuur inne Doeaj Zieë heilzaam is veur bepaoldje hoedaandeuninge, wie psoriasis. 

Door ónttrèkking van water oete Jordaan is 't spegel van 't maer de litste decennia ummer wiejer gedaaldj, zoeadet e middestök is druueggevallen en in feit e naordelik en e zudelik maer is óntstange.

Inkel plaatse die aan of inne buurt vanne Doeaj Zieë ligke zeen Qumran, Ein Gedi en Massada.
Mortroux

**Mortroux** (Welsj: *Mwètroû*) is e dörpke i g'n Belsje gemingde Dalhem. 't Ligk i ge Lank va Herf óp 'n hoeëgde van 100 bis 140 meter en 't hat óngeveër 550 iwuënesj. Bis de fusie van 1977 woar 't 'n zelfsjtengige gemingde. 
In 't dörp loop d'r aode weëg va Mesjtreech noa Verviers en geliek ten weste va Mortroux ligk 't dörp Dalhem. I Montroux móngk de baak Ruisseau d'Asse oet i g'ne Berwien.
Chileens hierevoetbalèlftal

't **Chileens hierevoetbalèlftal** vertrejt Chili in internationaol voetbalmatche. 't Land heet 'n aw voetbaltraditie die trökgeit tot de late negentienden iew. 't Èlftal heet door de jaore heer zier wisselend gepresteerd, meh deeg in zien bèste jaore mèt aon de wereldtop. 't Team weurt gereguleerd door de Chileense voetbalboond FFCh, dee is aongeslote bij de CONMEBOL.

## Historie
De FFCh woort al in 1895 opgeriech. In Chili kaom 't voetbal oongeveer in d'nzelfden tied op wie in Argentinië en Uruguay, en e stök ieder es in Brazilië. 't Nationaol èlftal woort in 1910 gestiech; 't späölde zienen ierste match tegen Argentinië (3-1 verlees). In 1916 waor Chili, same mèt Argentinië, Brazilië en Uruguay, ein vaan de stiechtende naties vaan de CONMEBOL; datzelfde jaor späölde de veer èlftalle veur 't iers um 't Zuid-Amerikaans kampioensjap. Ouch op 't ierste Wereldkampioensjap (1930, in Urugay) waor Chili presint. Tege de groete voetbal-len kós 't evels neet op.

Ouch de jaore daonao waor 't land geine groete wereldspeuler. 't WK woort dèks neet gehaold. De bèste prestaties waore twie twiede plaotse in 't continentaol kampioensjap in 1955 resp. 1956. In 1963, op 't WK in eige land, góng 't evels gans aanders. 't Euverleefde 'n poule mèt oonder mie Wes-Duitsland en Italië. In de haaf finaal góng 't oetindelek tege de latere kampioen Brazilië t'n oonder. Nao wins in de troesfinaal tege Joegoslavië woort 't team oetindelek daarde. In de jaore zeventeg góng 't wisselend, in de jaore tachteg euver 't algemein minder. Aon de WK's vaan 1990 en 1994 moch Chili neet mètdoen nao 't Rojas-sjenaol: Chili waor bij 'ne match tege Brazilië vaan 't veld geloupe naotot keeper Roberto Rojas zoegezag door vuurwerk waor geraak; heer bleek dit gesimuleerd te höbbe.

Ouch in de jaore negenteg en de jaore nul veel 't Chileens team neet op. Dit veraanderde midde jaore tien. 'n Generatie speulers die in 't decennium daoveur waor opgestande, kaom noe tot bleuj bij groete Europese clubs. Oonder hun waore Alexis Sánchez (Udinese, FC Barcelona, Arsenal), Claudio Bravo (Real Sociedad, FC Barcelona, Manchester City), Arturo Vidal (Bayer Leverkusen, Juventus, Bayern München) en Eduardo Vargas S.S.C. Napoli, TSG 1889 Hoffenheim). Dit team maakde Chili in 2015 veur 't iers kampioen vaan Zuid-Amerika. Ouch de jubileumeditie 't jaor dao-op wis Chili te pakke.
Kruushierehotèl

't **Kruushierehotèl** is e vief-starehotèl in 't centrum van Mestreech, aon de Kommel in de wiek 't Kommelkerteer. 't Hotel is oondergebrach in 't veurmaoleg Kruushierekloester. Eigeneer is de Limburgse oondernummer Camille Oostwegel. Heer is ouch eigeneer vaan aander restaurants en hotèls in de regio.

't Hotèl woort in 2005 geopend nao gróndege restauratie vaan de gotische bouwe. In de Kruushierekèrk bevind ziech d'n dejeunerzaol en de wienkelder.
Hotel-restaurant Valuas

**Valuas** is 'n veer-sterrehotel en restaurant mit brasserie. 't Leejt in 't noorde van de stad Venlo, aan de Maas. De chef-kok is Eric Swaghofen. Saer 2006 haet 't restaurant ein Michelinster. Ein jaor daoveur kreeg 't al van de concurrerende Gault Millau ein score van 16 op 20. De keuke euverwaegend Frans en internasjonaal. Ouk regionaal gerechte en produkte mit beejveurbeeld sperves weure bereid. Restaurant Valuas steit wiejer landelik bekind um de Valuaskrokètte.

't Bedrief is verneump nao de legendarischen Bructerischen houfman Flujas. 't Leejt dan ouk neet wied aaf van de plaats wao Flujas Venlo gestich zouw höbbe. Dat waas op de Lichtenberg, noe 'ne liegen heuvel en 'n sträötje in 't centrum van Venlo. 

## Extern linke
*Website van hotel-restaurant Valuas
Neufchâteau (Dalhem)

: *Vuur anger gelieknamige topografische aadudinge, zuuch: [[Neufchâteau (verdudeliking)|Neufchâteau]]*
----
**Neufchâteau** is e dörp i g'n Belsje provins Luuk, i g'n gemingde Dalhem. Bis de fusie van 1977 woar 't zelfsjtengig. 't Dörp hat 850 iwuënesj en 't ligk i ge Lank va Herf, in 't oeëste va gemingde Dalhem. Qua oppervlak is 't de groeëtste dilgemingde va g'n ganse gemingde. D'r Berwien, e ziejrevierke va de Maas, sjtruimt get ten zuje va g'ne dörpskern. Neufchâteau is nog uëverweëgend e landboewdörp, meh 't óntwikkelt zich langzaam tot e woeëndörp. 't Guëf vuural vöal freut- en vieëteelt.

Get ten oeëste va Neufchâteau ligk Fort Aubin-Neufchâteau, dat óngerdeel woar va g'ne fortegordel um Luuk. Noa d'r val van 't Fort van Eben-Emael aan 't begin va d'r Twieëde Weltkreeg boad me vanoet dit fort nog elf daag teëgesjtand. Noa de capitulatie van Belsje gebroekde de Dütsje tróppe 't fort vuur experimente mit e nui granaattype.
Neufchâteau (verdudeliking)

**Neufchâteau** kan verwieze nao:
* Neufchâteau (provincie Luxemburg), 'n plaats in de Belsje provincie Luxemburg
* Neufchâteau (arrendissement), e arrendissement in de Belsje provincie Luxemburg
* Neufchâteau (Dalhem), e dörp in de provincie Luuk

* Neufchâteau (Frankriek), 'n plaats in Frankriek
* Arrendissement Neufchâteau (Frankriek), e arrendissement in 't Frans departement Vosges
* Neufchâteau (kanton), e kanton in 't gelieknamig Frans arrendissement
Blaw windjruueske

't **Blaw windjruueske** (*Anemone apennina*) is 'n lieëg, vaste plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj kump oearsprunkelik oet Zuud-Europa. In Nederlandj en op 't Belsj kump de plantj veur op besjieëmdje gróndj in loufbus en verwiljerdj in häöf. 't Blaw windjruueske liek väöl op 't Balkanwindjruueske (*[[Anemone blanda]]*), meh versjiltj daovan doordet 't Balkanwindjruueske gein behaordj kroeanblajer haet, de bloomssteel nao de bleuj knaok enne wortelblajer gein gesteeldje slepe höbbe.

De plantj haet 'ne veurkäör nao vöchtige en loeftige gróndj.

't Blaw windjruueske wuuertj 10 toet 20 cm hoeag en haet knolvörmige rootstekker. De wortelblajer höbbe kort-gesteeldje slepe. 't Blaw windjruueske bleutj in mieërt en april mit blaw, sómwiel witte of egaal raos, 2 toet 3,5 cm groeate blome. De blome bestaon oet ach toet veertieën, sómwiel toet achtieën, van boete behaordje bloomdèkblajer, die botanisch-gezeen kelchblajer zeen. De helmknuup zeen bleikgael of wit. De bloomssteel is rechstäöndj nao de bleuj.

De vröch is 'n einzäöjige doepvröch. Aan 't zaod zitj 'n elaiosoom. 

De plantj kump in 't wildj veur in loufbus op vöchtige, aetesrieke zandj en zenjetige klei.

't Milksaap van 't blaw windjruueske is lichtelik vergiftig, ómdet de stof protoanemonine veurkump in 't saap.

## Zuuch ouch
* Windjruueske
Pingstelnakel

**Pingstelnakel**, **pinksternakel** of **pastinaak** (*Pastinaca sativa* subsp. *sativa*) is 'n plantj oete sjermbloomsfemielje (*[[Apiaceae]]*). De plantj is e zoeaget 20 cm lank wortelgewasj mit 'ne zeuten, aniesechtige smaak en 'n kraemsige kluuer. Dore lingdje vanne paolroot is de greundje neet gesjik veur te waere verboedj op kleigrunj. De pingstelnakel wuuertj meistes gezejdj inne twieëdje helf van april. Bie ieëre zejje geit de plantj al in 't ieëste jaor bleuje. Tródsdet de pingstelnakel al inne zomer kan waere geougs wuuertj t'r meistes betrach es 'n wintjergreundje. Döks wach me mit roeaje toet 'n kaaj periood is gewaes, wovan me zaet det 't de smaak good duit. Ougste kan me de ganse wintjer door doon, ómdet de root neet kepót vruus inne gróndj.

De pingstelnakel kump ouch veur in 't wildj en bleutj es 'n twieëjäörige plantj van julie toet september mit 'nen 60 toet 90 lange stengel in e gaelsig sjerm. De 4 toet 8 mm lang en 3 toet 6 mm brei, leechbroen vröch is 'n dóbbel doepvröch. De wilje pingstelnakel kump in Nederlandj en op 't Belsj veur in waeggrave, uterwaerd, op dieken en ouch op aope plaatsen inne dune. Me vindj 'm dökker op plaatse wo brandjnetele greuje.

## Gesjiechte
De pingstelnakel kump oearsprunkelik oet 't Middellandjs Zieëgebied. De plantj waas al bekandj bieje aaj Grieken enne Romeine. De plantj waas oearsprunkelik aeve groeat wie 'n gewuuen moer. Biejen trèk nao 't naorde nome de Romeinse soldaote de pingstelnakel mit. Inne kajer gebiede bleek det de pingstelnakel väöl grótter woort. Veure introduksje vannen aerpel woor de pingstelnakel in Wès-Europa ei van 't wichtigste vouksaetes.

## Bereijing
De pingstelnakel kan me kaoken of staove, mer hae wuuertj owwel raw gaete. Wiejer kan me de pingstelnakel bakken innen aove, mer ouch friture, wodoor d'r juus wie sjieps geit smake. Es smaakverfiender wuuertj t'r ouch toegepas in sóp.

Ouch kan me de pingstelnakel verstampe toet moos. Vanoet 't pingstelnakelmoos is 't hujig moeremoos óntstange.

## Zuuch ouch
Ringmoer

'n **Ringmoer** is 'n waermoer die e kestieël of e vergeliekbaar verdaejigingswirk ringvörmig ómsluutj. 'n Ringmoer kan es e vriestäöndj gehieël of in verbandj mitte boetemoere van e zelfstenjig kómpleks zeen geboedj. De moer bèdj 't achtergelaenge gebied neet allein passief besjurming, mer is inne regel doren aanlègk van waergeng (en meistes van kantjele verzeen) en door sjeetgater gedèkdje besjurmingspeziesjes ouch e waezelik bestandjsdeil van verdaejiging.

't Uterlik van 'n ringmoer vörmp same mitte moerteuren 't aanzeen van 'n börch. De gróndjvörm van 'n ringmoer is bie kestieële geboedj op 'n netuurlike verhuueging, wie 'nen heuvel of 'ne berg, aan 't landjsjap aangepas en ónregelmaesig polygonaal ofwaal väölheukig inne vorm. Kestieële die op e vlaak landj zeen aangelag höbben 'ne regelmaesigere vorm en zeen owwel rechheukig aangelag wie beveurbeildj bie 'n concentrische börch.

Vanaaf d'n twellefdjen iew woort de ringmoer geleielik es *dwingelmoer* te besjurming ingeveurdj. Deils kóste dees, aafhenkelik vanne saort enne gruuedje van 't objek det mós waere verdaejig, oet mieëder stèlsele van moere (wie es 'nen dwingel) bestaon. De ruumdje woort owwel gebroek veur 't haje van hónj, wilj zwiender, baere, of wen nuuedig kós 't vieë dao waeren óngerbrach. Later innen barok woort de ruumdje meistes es e löshaof ingerich. Es de vieëndj de moer haw doorbraoke, kós de verdaejiger de aanvallers ómsingelen en insloete vanaaf 't kestieël.

## Zuuch ouch
* Stadsmoer
* Ringwal
Stadsmoer

'n **Stadsmoer** is 'n moer of ómmoering (ringmoer) van 'n stad womit 'n verdaejiging taenge vieënj woort gevörmp. Inne middelieëve mós 'n stad ieës toestumming vanne landjshieër verkriege, veurdet 'n stadsmoer móch waere geboedj. Dit waas neet drek verbónjen aan 't verkriege van stadsrechte; meistes waas 't 'n aafzunjerlik privilege det pas later woort verlieëndj. De vreugste stadsmoere woorte gemaak mit houtere päöl, meh dees woorte later döks herboedj mit stein, ómdet dees sterker woren en zoea aanvallendje legers gemekkeliker boete kóste haje.

'n Ómmoerdje stad kós allein waere betraoje door ein vanne stadspaorte. Dees woren op strategische plaatsen aangebrach, zoeadet 't verkieër good kós doorstruime. Saoves gónge dees paorte toe, meh me kós den nag door 't klei pörtje haer nao binne det meistes inne groeate deur waas verwirk. Dökker mós den waal paortgeldj waere betaaldj. De tarieve versjildje zich de stad en de verveursmiddel.

De meiste stadsmoeren hawwe op 'n aantaal aan plaatse moerteure staon. Vanoet dees moerteure kós me de ómgaeving in 't oug hajen en projectielen aafsjeten op vieënj die de stad perbeerdjen aan te valle. Daobie kós broek waere gemaak van (aope) sjelpteure of anger (toe) moerteure.

Mitte kóms van 't böskroet verloor de stadsmoer zien verdaejigendje fónksje. In ieëste instansje bestäökdje de vieëndj de stadsmoer mit stein, die woorte gelanceerdj door 'ne kattepultj. Later woorte knóns oetgevónje, die ieëste metale böl en later ouch explosief granate kósten aafvure. Mit dees waopes kós 'n stadsmoer snel waere gesloeap. Moere woorte daoveur in väöl vel vervange door aerdwel.

Innen achtieëndjen en neugentieëndjen ieëf woorten in väöl stej groeate deiler vanne stadsverdaejigingen óntmantjeldj, ómdet me min belankstèlling haw veur aaj boedsele die in daen tied es nötteloeas woorte betrach. Hie woorte nuuj hoezer of parken aangelag. De paorte móste döks wieken ómdet die mit häöre smalen doorgank hinjerlik wore veure doorstruim van 't toenummendj verkieër.
Tiene

**Tiene** (Nederlandjs: *Tienen*; Frans: *Tirlemont*) is 'n stad en gemèndje inne provinsje Vlaams-Braobantj. De stad tèltj ruum 33.500 inweuners. Tiene ligk ane reveer de Gete; dees reveer woort in 1525 bevaarbaar toet inne stad, wodoor Liejef sterk achteroetgóng.

De deilgemèndjes van Tiene zeen: Bost, Goetsenhoven, Hakendover, Kumtich, Oorbeek, Oplinter, Sint-Margriete-Houtem, en Vissenaken. De fusiegemèndje Tiene grens ane volgendje gemèndje: Glabbeek, Kortenake, Linter, Lande, Heilissem (*[[Hélécine]]*), Hoegaarde, Boutersem en Lubbeek.
Bets

**Bets** (Nederlandjs: *Geetbets*) is e dörp en 'n gemèndje inne Belzje pervinsje Vlaams-Braobantj. De gemèndje tèltj ruum 6.000 inweuners.

Naeve de kirk inne Dörpsstraot steit 't diekste exemplaar en ei vanne aadste Europese exemplare vanne *[[Ginkgo biloba]]*. Deze boum is wersjienlik get jónger es de gingko inne botanischen haof in Utrech, mer hae haet waal 'ne gróttere stamómtrèk.

In Bets sprèk me 'n Getelandjs dialek, 't Betsers.

Naeve de dörpskaen van Bets zelf tèltj de gemèndje nag drie anger woonkaene, namelik Groweze (*[[Grazen]]*), Hogen en Rummen.
Liejef

**Liejef** (Nederlandjs: *Zoutleeuw*; Frans: *Léau*) is 'n stad en gemèndje inne Belzje pervinsje Vlaams-Braobantj. De stad ligk oppe grens van 't Hagelandj, de Vöchtigen Haspegouw enne Druuegen Haspegouw, in 't oeaste vanne pervinsje. De gemèndje tèltj ruum 8.000 inweuners. De petroeanhèlge vanne stad in Sint-Leonardus.

De naam *Liejef* is aafgelèdj van 't Germaans *hlaiwa* det "bieje graafheuvele" mèntj.

Liejef behuuerdje innen dertieëndjen en veertieëndjen ieëf toete zeve groeate stej van Braobantj. Inne zèstieëndjen ieëf óntkoom de stad ane biljerstorm; hiedoor is de Sint-Leonarduskirk ane Groeate Mert de ènsigste kirk in Belsj mit 'n intak-gebleve middelieëfs interjeur. Ouch 't Stadhoes enne Lakenhal zeen middelieëfs en nag gooddeils intak gebleve.

## Angere plaatse
Anger deilgemèndjes van Liejef zeen Budingen, Dormaal, Halle-Booienhoven en Helen-Bos. Wiejer guuef 't  nag de gehuchten en dörper Booienhoven, Bos, Halle en Ossenweg.
Lande

**Lande** (Nederlandjs: *Landen*) is 'n stad en gemèndje inne Belzje pervinsje Vlaams-Braobantj. Ze ligk gans innen hook van dees pervinsje ane grens mit Belsj Limbörg. Lande haet zoeaget 15.000 inweuners.

## Anger plaatse
Anger plaatsen inne gemèndje zeen: Attenhoven, Eliksem, Ezemaal, Laar, Neerlanden, Neerwinden, Overwinden, Rumsdorp, Waasmont, Walsbets, Walshoutem, Wange en Wezeren.