open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Soevereniteit

**Soevereniteit** of **soevereiniteit** is 't rech van e bestuursorgaan 't hoogste gezag oet te ube sónger verantjwäörding versjöljig te zeen aan 'n anger orgaan. Legitimaasje van dit gezag kan waere genieëk vanoet versjillige gezichspuntje, wie voukssoevereniteit (van 'ne bepaoldje staot) en godssoevereniteit. 't Model vanne Wèsfaalse soevereniteit is de gróndj gewaes van 't percès van staotsvörming in e groeat deil vanne moderne werreld.

In modern staoten is al 't rech meis trögk te veuren oppe gróndjwèt. Middels 't soevereniteitsbegrip wuuert aangegaeve wiezoea de gróndjwèt guldj. In 't val van voukssoevereniteit is det beveurbeildj zoea ómdet 't vouk wuuert geach zichzelf de gróndjwèt te höbbe gegaeve; in 't val van vórstesoevereniteit wuuert de vórs geach de gróndjwèt te höbbe gegaeve.

In 't internasjenaal rech is soevereniteit e wichtig concep, went 't geit euveren ieërbeej veur einanger zien grenzen en 't rech gezag oet te ube binne de grenze van 'ne nasjenale staot, 't zoea-geheite zelfbesjikkingsrech. Dit mèntj det 'nen angere staot gei rech haet zich te meuje mitte binnelandjse zakes en zich ónthiltj van agressie taenge de soevereine staot. Soevereniteit mèntj ouch det 'ne soevereine staot gein inkel gezag kan oetuben euver 'nen angere soevereine staot.

De veurluiper ennen taengenhenger van soevereniteit is suzereniteit, wobie me aan bestumdje regels is gebónje.
Hastings

**Hastings** (oetspraok: *Hee\stings*) is e distrik, 'n bejplaats en 'n haven in Oeas-Sussex in 't zuudoeaste van Ingelandj mit zoeaget 90.000 inweuners. De plaats ligk kortbieje plaats wo Wöllem de Vereuverieër, tiejes de Slaag bie Hestings, in 1066 mit 7000 man aan landj koom enne litste Saksische keuning Harold II oppen heuvel Senlac versloog. 

De kestieëlrwien inne stad dateertj oet 1070 en is 'n vervanging van 't houtere bolwerk det Wöllem drek de nao d'n inval van 1066 lieët optrèkke.

't VOC-sjeep Amsterdam góng in 1749 bie Hasting ónger water.

De Pieër van Hastings is 'n houtere pieër oet 1872. Dees woort op 5 oktoeaber 2010 vreug oppe morge zwaor besjajig door 'ne brandj.
Kaukasië

**Kaukasië**, döks ouch **Kaukasus** geneump, is e gebied oppe uterste zuudoeastelike grens van Europa en 't wèste van Azië, 't Gebied ómvatj de bergkitting de Kaukasus enne ómligkendje lieëgvlaakdje. 't Gebied t'n zuje vanne Groeate Kaukasus neump me Transkaukasië ("euvere berg" vanoet Róslandj) en 't gebied t'n naorde daovan hètj Ciskaukasië.

Kaukasië is saer miensekinnen e kruutspuntj van kulture, religies en spraoke. Daonaeve waas 't döks de grens tösse groeate rieken of de invloodssfere daovan. Det haet gelèdj toete hujige ingewikkeldje staotkóndige situaasje enne versjillige (döks gewaopendje) kónflikte. Groeate lenjer die höbbe geperbeerdj 't gebied ónger häör gezag te kriege wore de Sovjet-Unie, 't Ottomaans Riek, 't Perzisch Riek, 't Romeins Riek enne aaj Grieke. Meis lökdje det meh deils; veural inne Groeate Kaukasus höbbe versjillige völker häör eigen identiteit gooddeils kónne behaje.

## Gallerie

File:Kaukasus.jpg|Satellietbild.
File:Caucasus_topographic_map-fr.svg|Topografische kaart.
File:Caucasus-political_nl.svg|Politische kaart.
File:Caucasus-ethnic_en.svg|Etnische kaart.
Bakoe

**Bakoe** (Azerbeizjaans: *Bakı*) is de houfstad enne wichtigste havestad van Azerbeizjaan. De stad ligk aan 't Kaspisch Maer en haet 'n bevouking van róndj de 2.500.000 inweuners; daomit is 't de grótste stad van Kaukasië.

De stad is mieër es 1500 jaor aad, meh de archeologische vónjste gaon väöl wiejer trögk, toet inkel millennia veure jaortèlling. De stad zelf woort veuren ieëste vermaldj in 885. 't Belank van de stad noom toe wie 'nen aerdsjóddel de stad Shamakhi verinneweerdje. Ouch de lokaasje ane Ziejroute droog bie ane wichtigheid vanne stad. De historische stadsmoer enne Maogdjetore staon oppe Werreldirfgoodlies van UNESCO.

Bakoe, det ummer toet 't Perzisch Riek behuuerdje (mit oetzunjering van 'ne korten tied det 't ónger 't Ottomaans Riek vool), woort in 1805 tiejes d'n Ieëste Róssisch-Iraanse krieg dore Rósse vereuverdj oppe Kadjare.
Kyoto

**Kyoto** of **Kioto** (Japans: 京都市, *Kyōto-shi*) is 'n stad in Japan mit 'n bevouking van taenge de 1,5 miljoen luuj. Veur ruum doezjendj jaor waas Kyoto de keizerlike houfstad van Japan, mer 't is noe allein nammeh de houfstad prefectuur Kyoto. Kyoto maak e deil oet vanne agglomeraasje Keihanshin. Veertieën tempels en Shinto-heiligdómme same mit drie anger inne stej Uji en Otsu zeen saer 1994 UNESCO-werreldirfgood.

't Gebied wo Kyoto ligk is pas bewóndj vanaaf de zevendjen ieëf wie 't Hata-vouk Japan invoor vanoet Korea. Tiejes d'n achsten ieëf woorte boeddhistische autoriteite mechtig, waat de raeje waas det de Japanse keizer de houfstad wied vanne boeddhistischen invlood plaatsdje.

Dees nuuj stad, Heiankyo, woort de zetel van 't keizerlik hóf vanaaf 795. Later kreeg de stad ziene naam *Kyoto*. 't Bleef de houfstad toeten ènj vanne Edoperiood in 1868. Naodet Edo waas verneump wore toet *[[Tokio]]* ("oeastelike houfstad"), stóng Kyoto gekortentied bekandj es *Saikyo* ("wèstelike houfstad").

Door 't riek kultureel irfgood bleef de stad e bómbardemèntj bespaardj tiejes d'n Twieëdje Werreldkrieg. Kyoto is de ènsigste grótter stad van Japan die e behuuerlik deil aan veurkriegse boewselen haet gemingk mit eigentiedse boewsele.

In 1997 woort in Kyoto de kónferensje gehaje die rizzelteerdje in 't Kyoto-protocol euvere bepirking vannen oetstoeat van breujkasgaas.

## Extern link

*www.city.kyoto.lg.jp, op Japans (me kint op de site óch op Ingelsj umsjakele)
Heidelberg

**Heidelberg** is 'n stad in Baden-Württemberg, Duutsjlandj. De plaats haet 'n oppervlaakdje van zoea 109 km³, worop 160.000 luuj wone. Heidelberg ligk ane linkse waterkantj vanne Neckar, in 't gebied wo dezen 't Riendaal instruimp; de oetèntjelike samevleuj is bie Mannheim, zoea 22 km nao 't wèste. t'n Oeaste wuuert de stad begrens door twieë berg: de Königstuhl (568 m) enne Gaiberg (375 m) oppe zuudkantj; ennen Heiligenberg (445 m) ane naordkantj. 

De stad woort in 1196 veuren ieëste verneump, meh de ómgaeving is al väöl langer bewóndj. In 1907 vónje me zoea e deil van 'ne sjeiel; deze woort gesjatj op zoea haaf miljoen jaor aad en behuuerdje toete nao de stad verneumdje *[[Homo heidelbergensis]]*. Wiejer haet m'n oppen Heiligenberg teikes vónje van beweuners oet 't vreug steinentiedpirk, mer ouch vanne Kelten enne Romeine.

Heidelberg is allewiel 'n richtige universiteitsstad.
Michail Gorbatsjov

**Michail Sergejevitsj Gorbatsjov** (Róssisch: *Михаил Сергеевич Горбачёв*; gebaoren op 2 mieërt 1931, gestorven op 30 augustus 2022) waas 'nen invloodrieke Róssische politieker vanne Sovjetunie. Ónger zien politisch leiersjap is 't politiek, sociaal en economisch landjsjap vanne Sovjetunie drastisch verangerdj; de mechtige Communistische Partie vanne Sovjet-Unie die 't landj mieër es seventig jaor mit iezere voes haw regeerdj verloor in zès jaor tied zie gezag en 't landj koom in nuuj politisch en economisch vaarwater terech.

Tiejes zien amb es secretaris-generaal van 't Centraal Committee (1985-1990) en prizzendènt vanne Sovjetunie (1990-1991) introduceerdje d'r twieë nuuj vörm aan beleid"" *glasnost* ("aopenheid") en *perestrojka* ("herstrukturering"). Mit glasnost goof Gorbatsjov óngekandje vrieheid van spraeke; perestrojka waas veur 't politisch stèlsel te democratiseren enne burocratische, ónproduktieve economie te verbaetere door vriej mert in te veure.

Dore verangeringe die d'r inveurdje inne Sovjetunie verangerdje de ganse werreld. De supermachsverhajinge versjuufdje naodet de Kaje Krieg aafleep, de waopewèdloup aafbremsdje, de geopolitische kaart van Europa verangerdje door 't oetereinvalle van versjillige lenjer enne val vanne Berliense Moer enne vereiniging van Duutsjlandj. Ónger zienen opvölger, Boris Jeltsin, veel de Sovjetunie oeterein en takeldje 't communisme aaf.

In 1990 kreeg Gorbatsjov de Nobelpries veure Vraej.
Geosjemie

**Geosjemie** is de netuurweitesjap die principes oete sjeikónde gebroek veure mechanisme achter groeate geologische stèlsele, wie d'n aerdkoosj enne oceane te verklaore; 't geit hiebie euvere verspreijing vanne elèmenten enne verbinjinge daovan. Geosjemisch óngerzeuk haet wichtige inzichte gebrach veure netuurkóndige percèsse die zich oppe aerd, mer ouch op anger planeten in 't zónstèlsel, aafspele. Veurbiljer hievan zeen mantjelconvectie, accretie (de vörming vanne planete) ennen oearsprónk vanne stollingsstein graniet en basaltj.

De sjemie achter geologische percèssen is de houfzaak vanne geosjemie. Det kan beveurbeildj de metamorfoospercèsse betreffe die plaatshöbbe wen aerdlaoge deep inne gróndj terechkómmen en dao te maken höbbe mit oetzunjerlik hoeag temperaturen en drök. Daobie vervörmp 't matterjaal zich en óntstaon ouch nuuj minerale. Hiedoor guuef 't väöl raakvlake mitte mineralogie, de kristallografie enne vastestófsjemie.

Waat betröf de klassifikaasje vanne elèmenten en wo zie terechkómmen oppe aerd óngersjèdj Victor Goldschmidt veer tuup:
* atomofiel (gael), die zich in gaasvorm profileren innen dampkrink;
* lithofiel (broen), die zich es stein in aluminosilicaten innen aerdkoosj vaszètte;
* chalcofiel (raos), die es erts same mit sulfides minerale vörme;
* siderofiel (gries), die same mit iezer inne aerdkaen belanje.
Iris (mythologie)

**Iris** (aafgelèdj van *εἴρω* "vertèlle"; Letien: *Arcis*) is 'n godin inne Griekse mythologie. Zie guldj es de boeadsjapper vanne gaojen en ouch de personificaasje vanne raengebaog; wen zie namelik nuuts vannen hemel nao de aerd bringk versjientj volges de mythologie de brögk es 'ne raengebaog.

Iris zów 'n dochter vanne zieëgaod Thaumas ennen oceanide Elektra zeen. Det woort gedach ómdet de raengebaog leek op te stiegen oete zieë vanoet Grieks perspectief.

Ze wuuert döks aangeduudj es "mitte gólje vleugele", ómdet zie snel zów zeen.
Velociraptor

***Velociraptor*** ("snelle grieper") is 'n oetgestorve genus van therapodedinosauriërs det veur zoea 75 toet 71 miljoen trögk laefdje tiejes 't litste deil van 't Kriet. Twieë saorte waeren óngersjeie: *Velociraptor mongoliensis*, de typesaort wovan de fossiele zeen óntdèk in Mongolië; en *Velociraptor osmolskae*, waat woort aafgelèdj oet sjeielreste die me haw óntdèk in Binne-Mongolië.

Velociraptor waas klènder es anger dinosauriërs oete femielje vanne *[[Dromaeosauridae]]*, wie *[[Deinonychus]]* en *[[Achillobator]]*, mer anatomisch gezeen lieke de saorte väöl opein. 't Bieës waas twieëveutig, gevaerdj, carnivoor en haw 'ne lange stert en 'n lang, zekelvörmige klaw aan ederen achterpoeat, die d'r wersjienlik broekdje veure proeaj aan te valle. Me kan Velociraptor óngersjeie vanne anger Dromaeosauridae door ziene lange, lieëge sjeiel enne bek dae nao baove wies.

Velociraptor is ei vanne dinosauriërgeslechte die 't alderbekandjste is; det kump veur e groeat deil dore filmrits *[[Jurassic Park]]*, wo d'r aevel verkieërdj wuuertj oetgeteikendj, namelik sónger vaeren en grótter es det t'r daodwirkelik waas. Ouch inne paleontologie guldj t'r es e wichtig geslech, aangezeen oetzunjerlik väöl skelètte zeen gevónje.

## Vaeredèk
Fossiele van veurgengers vanne Velociraptor dujen al op vaeregreuj. Hiedoor nome paleontologen aan det Velociraptor ouch e vaeredèk mós höbbe gadj, aangezeen neet-vlegendje veugel ouch häör vaeren höbbe behaje. In 2007 óntdèkdje weitesjappers in Mongolië vaerknuupkes ane veurerm van e fossiel, die aanwieze wo de vaeren aan 't lief höbbe vasgezaete. Dit waas 't ieëste kónkrieët bewies det Velociraptor ouch vaere mót höbbe gadj.
Stent

'ne **Stent** is e metaalbuuske det m'n inne genaeskónde toepas. Me plaats dit in e vaat vanne bloodsómloup of 'n anger kenaal vanne patiënt mit es doel dit vaat aop te haje. Hiemit wiltj me vernejjinge grótter make, zoeadet drökversjillen inne blooddoorstruiming waere geminderdj in 't val van 'n gedeiltelike blokkaasj; dore stent te plaatse kan 't blood baeter stroumen en kump weer zoerstóf bieje organe. Stents duit me meis broeken inne kransslaagaore van 't hert, mer hae vindj döks ouch toepassingen in anger slaagaore, de sloekderm, de lóchpiep en inne plasbuus.

Bie 't plaatse van 'ne stent is t'r ummer opgevaje, hiedoor hoof me mer 'n klein incisie te make. Wen 't opgevaje buusken is geplaats, bluues m'n e blunken op det in 't buuske zitj verwirk, wodoor 't buuske zich oetzètj toetdet 't de gewinsdje gruuedje haet bereik.

Allewiel verzuutj me de stent döks mit óntstaekingsremmers en medikaasje, veur te verkómme det de vernejjing weer toegreutj.
Kartón

**Kartón** is pepeer det oet mieëdere laoge besteit, wodoor 't e gewich haet van mieër es 179 g/m². Ouch wuuert 't gebroek es 'n beneuming veur verpakkinge van bordpepier, wie frisdrank in kartón.

Kartón wuuert meis toegepas in doeaze, wie verhoesdoeazen en sjoondoeaze. Ouch poeasterkaokers waere döks van kartón gemaak; det duit me door streke kartón spiraalsgewies of parallel óm 'n as te wikkelen en mit liem aanein te hechte. Kartón wuuert algemeinelik gebroek es verpakkingsmatterjaal veur geujer te besjurme tiejes 't verveur.

Saer inkel ieëve maak m'n ouch bookbenj van kartón det kan waere beplek mit pepier, linne, laer of perkamènt.
Prairiehónj

De **prairiehónj** (Letien: *Cynomys*) vörmen e geslech van knaagbieëster die op en óngere gróndj laeve; ze behuuere toete femielje vanne eiketse (*[[Sciuridae]]*). De prairehónj laeven oppe prairies van Naord-Amerika.

De bieëster waere zoeaget 40 cm lank en waoge tösse de 1 en 4 kilo. In gevangsjap waere ze 8 toet 10 jaor aad, mer ze kónne 12 waere bie oetzunjering. Prairiehónj vore zich mit vees graas. De naam *prairiehóndj* danke zie aan 't sjerp gebletsj det zie perducere.

Prairiehónj zeen sociaal bieëster die same mit mieëder femieljegruup in ei gebied wone, waat m'n e prairiehónjsdörp neump. Dees dörp bevinje zich óngergrundjs, wobie eder femielje 'nen eigen ingank haet nao 'n haol mit mieëdere kamers.

Inkel saorte waere bedreig mit oetsterve.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Orde: *[[Rodentia]]* (knaagdere)
***** Femielje: *[[Sciuridae]]* (eiketse)
****** Óngerfemielje: *[[Xerinae]]* (aerdeiketse)
******* Geslech: ***Cynomys*** (**prairiehónj**)

### Indeiling
De prairiehónj waere wiejer es volg ingedeildj:

* Óngergeslech *Cynomys*:
** Zwartstertprairiehóndj (*Cynomys ludovicianus*)
** Mexicaanse prairiehóndj (*Cynomys mexicanus*)
* Óngergeslech *Leucocrossuromys*:
** Gunnisonprairiehóndj (*Cynomys gunnisoni*)
** Utahprairiehóndj (*Cynomys parvidens*)
** Witstertprairiehóndj (*Cynomys leucurus*)
Tróm

'n **Tróm** is e meziekinstremènt det behuuert toet de membranofone. De meiste tróms zeen slaagwerk wovan 't geluid wuuert gemaak door e gespanne vel of membraan wo m'n op huitj. Tróms vindj m'n in alderhenj aan vörm: plat, haafdeep en deep. Sómmige tróms druueg m'n ane boek of oppe rögk (wie de diekke tróm), en me kan ouch dèksele d'raan hange. Wen me trómme biejein zètj vörmp m'n e drumstèl. Tróms kan me bespele mit stekker, knoetsje, kwesjkes, mer ouch mitte henj, döks aafhenkelik vanne saort.

De tróm kan me vinjen in fómfaars, orkesten en combo's, mer ouch vörme ze döks de basis inne popmeziek en anger modern genres. 'n Groep die besteit oet bao allein tróms hètj 'nen drumband. E trómmelkorps neump me owwel e tamboerkorps.

Boete meziek waere tróms ouch gebroek bie rituelen en ceremonie's binne bepaoldje geluive.

Tróms kan m'n indeilen in bepaoldje saorte:
* Dóbbelvellige tróms, wie de diekke tróm, de doeffe tróm, de sjel tróm (snaortróm), dees höbbe zowaal e slaagvel es e resonantievel;
* Kaeteltróms, wie de pauke, dees lieken oppe dóbbelvellige tróms, mer höbbe gei resonantievel, enne kaetel is deper;
* Liestróms, wie de tamboerien, dees höbben ei slaagvel, meh gei resonantievel, ennen diamaeter van 't vel is grótter es de deepdje vanne kaetel;
* Percussie- of vaastróms, wie de bongo, de conga enne djembé, dees waere mitte handj bespeeldj en höbbe gei resonantievel;
* Wrieftróms, wie de foekepot.
Alla Poegatsjova

**Alla Borisovna Poegatsjova** (Róssisch: *Алла Борисовна Пугачёва*) (Moskou, 15 april 1949) is 'n Róssische popzengerin. Zie wuuert betrach es ein vanne bekandjste en succesvolste Róssische zengerinne vanne litste decennia.

Poegatsjove zien karrejaer begós in 1965, mitte opnaam vanne single *Robot*. Deze single woort väöl gedrejdj oppe staotsradio. Vanaaf 1966 begós Poegatsjova mit róndjtrèkke. Zie speeldje piano en verzörgdje de zank veur versjillige popgruup. Tösse 1977 en 1980 maakdje zie e deil oet vanne groep *Ritm* en in 1977 speeldje zie de houfrol inne feilm *Zjensjtsjina, kotoraja pojot* ("'t vrouwmis det zingk"). De film waas hieël geleef en woort inne Sovjetunie door 55 miljoen luuj bezóch. In 1978 behaoldje zie d'n ieëste pries op 't twieëdje Intervisiesongfestival (*Sopot Festival*) mitte nómmer *Все Могут Короли* ("keuninge mogen alles"). Hiedoor kwaam zien karrejaer in 'n stroumversnelling. Zie óntvóng väöl staotspriezen en speeldje väöl houfrolle; ouch trooj zie op in 't boetelandj, veural in Zwede. Nao 't oetereinvalle vanne Sovjetunie begós Poegatsjova 'n lien reukwater, e radiostation en 'n lien sjoon. In 1997 vertaengewuuerdigdje zie Róslandj bie 't Eurovisiesongfestival.

Zie haet hóngerde miljoene plate verkóch. Inne roddelpers is zie ummer e geleef óngerwerp gewaes door häör veer huweliken en väöl affaires.
Fez

**Fez** (Arabisch: فاس) is de op ein na grótste stad van Marokko, nao Casablanca, en haet 'n bevouking van róndj de 1.100.000 inweuners. Same mit Marrakesj, Meknes en Rabat is 't ein vanne veer keuningsstej in 't landj.

Fez woort in 789 gestich door Idris I. De Kairoyine-moskee en biehuuerendje madrassa  inne neugendjen ieëf, wodoor de stad e wichtig studiecentrum woort. De medina (de aaj stad) van Fez is werreldirfgood van UNESCO; 't is e drök-bezóch deil vanne stad, wo väöl toeristen op aaf kómme.

Nao de reconquista zeen väöl moslims oet Andalusië vanoet Spanje nao Fez getróch. Vanaaf 1548 waas 't 'n óngerdeil van 't Marokkaans Riek, wovan 't ouch de houfstad woort. In 1912 woort Fez same mitte res van Marokko ingelief door Frankriek.

## Trivia
* De fez, 'nen hood, is verneump nao de stad.
Fez (hood)

De **fez** (Arabisch: فاس *fās*; Törks: *fes*) is 'ne viltjen hood dae wuuert gedrage door manskaerele; hae haet de vorm van 'ne platte kegel, meis is t'r roeadkluuerig en versierdj mit 'n zwarte kwas baovenop. Dezen hood kump veur in versjillige lenj en is aafkumstig oet 't aad Griekelandj, wonao d'r zich inne loup van ieëven tied haet oetgebrèdj, veural inne neugentieëndjen ieëf door 't Ottomaans Riek. Hae woort euvergenómme door väöl etnische en religieus groepe, wie de Grieke, de Arabiere, Berbers, Törke, Armeniërs, Levantienen en islamiete. Allewiel wuuert t'r aevel nimmieë zoea hieël väöl gedragen in 't daacheliks laeve.

De fez is verneump nao de gelieknamige stad in Marokko.

Ónger Mahmut II wore de luuj in 't Ottomaans Riek verplich de fez te drage, ouch veur luuj die neet islamitisch wore, wodoor d'n hood zich snel versprèdje van Naord-Afrika toet oppe Balkan. Wie 't Ottomaans Riek oetereinvool woort t'r in 1925 aevel in Törkieje verbaoje door Mustafa Kemal Atatürk, veure benj mit 't vergangene te verbraeke. Op 't drage vanne fez kwaam de doeadstraof te staon.

## Trivia
* De Britse komiek Tommy Cooper droog bie zien optraejes ummer 'ne fez.
Bekasi

**Bekasi** is ein van de grótste forenzesjtei t'n ooste van Jakarta, in de Jabodetabek-regio in Indonesië. De sjtad haet ruum 2,3 miljoen inweuners. 

## Geografie
De sjtad haet 'n oppervlakde van 210,49 km² en 'n inweunersaantal van 1.993.478 in 2005, mit 'n bevolkingsdichheid van 9,471 inweuners/km². De bevolking waas in 2010 gegruid toet 2.378.211, waat 't de op drie nao grótste sjtad van Indonesië maak, en nao Bandoeng de grótste van Wes-Java. Daomit haet Bekasi de anger sjtad Bogor ingehaold.

Bekasi is verdeild in 12 óngerdisjtrikte: Wes-Bekasi, Oos-Bekasi, Zuud-Bekasi, Noord-Bekasi, Medan Satria, Rawalumbu, Bantar Gebang, Pondok Gede, Jatisampurna, Jatiasih, Pondok Melati en Mustika Jaya.

## Verkeer
Bekasi tèlt meerdere treinsjtasies, wovan de grótste, Bakasi, ouch 'n intercitysjtasie is veur Ekonomi- en Bisnis-klas treine die van Gambir en Jatinegara nao Cirebon, Soerabaja en Yogyakarta gaon. De veerbaansautowaeg tösse Jakarta en Cikampek haet veur aafsjlaeg nao Bekasi en zörg veur 'n sjnel verbinjing nao Bandoeng. Óndanks deze sjnelwaeg geuf 't väöl verkeersprobleme in en róndj Bekasi. Óm dit op te losse wilt me 'nen twèdde sjnelwaeg boewe vanoet Jakarta, meh den get noordeliker.

## Industrie
Naeve de woonwieke ligke ouch wichtige industriegebiede in Bekasi. Dees zeen de Jababeka en MM 2100-gebiede, die väöl grote bedriever, wie Honda, Converse en Samsung, bevatte. In dees industriegebiede ligke veural productiefebrieke.
Wiesheid

**Wiesheid** is e kóncep det me gebroek veur 't gedraag van 'n individu te besjrieve, det zelfbewószeen verbindj mit anger kènnis, wie maot haje, veurzichtigheid, oprechheid, óngersjeijingsvermeuge, 't vermeuge perblemen op te lossen en gerechtigheid, dit alles gegrundj op beredeneerdje kènnis op gróndj van inzich, ervaring, boereverstandj en rationaliteit. Wiesheid is 'n eigesjap waat inhèltj det me próntj wètj waat me duit, wiezoea m'n 't duit, wie en wienieë m'n 't zal doon en waat geit beure wen 't vaerdig is; mit anger wäörd krek oeardeilen en hanjele. 't Waord *wiesheid* haet 'n filosofische, ethische en morele beteikenis, in taengestèlling toet de gerilleteerdje wäörd intelligentie, kènnis en verstandj. Wiesheid guldj es ein vanne zeve deugdje.

Inne filosofie steit wiesheid veural veur 'n ideaal van 't laeve wohaer filosofen op zeuk zeen. Filosofe zeen je de "leefhöbbers van wiesheid", door 't stèlle van vraogen en 't oetdrage vanne deugdje.
Trap

'n **Trap** is 'n kónstruksje die me gebroek veur zich loupendj horizontaal en verticaal (in bei richtinge) te kónne verplaatse, meis vanne ein verdeping nao de anger. Me kan 'n vaste trap höbbe, wie in 'n hoes, of 'n losse trap (wie 'n traplejjer).

Trappe waere meis gemaak van stein of van hout. Tösse de trej van 'n houtere trap vindj me döks plenk: de zoea-geneumdje stoeatbraejer. Wen me dees braejer neet ane trap haet, kaltj me van 'n aope trap.

'n Trap is meis rech, meh kan ouch in 'n boch waere gezatj; 't perbleem vannen drej kan m'n oplosse door 'nen drej inne trej te make ('n wentjeltrap) of door 'nen euverloup op 't rech vlaak te make (e bordes). Bie 't make van 'n trap mót m'n ouch raekening haje mitte optraej ('t huuegdjeversjil tösse twieë trej), die neet te hoeag of te lieëg maag zeen, enne helling vanne trap (me mót good de trap trej veur trej kónne beklumme). Langs de trap maak me döks 'n leuning zodet luuj zich tegooj kónne vashaje bie 't klumme. 

Apaarte trappe zeen 'n brandjtrap (veur noeadgevel), 'n roltrap (mit bewaegbaar trej), en 'n vèstrap (die vèsse broeke veur langs 'n stoew te kómme).

## Verwantje wäörd
* Lejjer
* Toeantrap (inne meziek)
* Trapgevel
Thanksgiving

**Thanksgiving** ("dankzegkingsdaag") is 'ne nasjenale feesdaag in de Vereinigde Sjtaote en Canada. Traditionelerwies is dit d'n daag worop dank weurt oetgesjpraoke veur d'n ougs en veur allerhenj anger gooj dinger. In de Vereinigde Sjtaote weurt dezen daag gevierd op de veerde dónderdig in november; in Canada, wo d'n ougs eerder in 't jaor vilt, weurt 't op d'n twèdde maondig in oktober gevierd.

Thanksgiving weurt gevierd mit de ganse femielie; döks ligk me grote aafsjtenj aaf veur biejein te kinne zeen. Ómdet 't in de Vereinigde Sjtaote altied op 'nen dónderdig vilt is 't meistes ouch zo det werknummers ouch vriedigs vrie kriege, wodoor 'n femieliereünie veer daag doert. 't Aete sjpeelt 'n centraal rol: traditionelerwies èt me kalkoen, wodoor luuj ouch waal spraeke van *Turkey Day* ("kalkoendaag").

De Amerikaanse traditie associeert de feesdaag mit e fees det door de Pelgrimvaders waerde gevierd in 1621 toe zie in Plymouth 'n nederzètting hajje gesjtich.

E groot deil van de oorsjprunkelike, inheimse Indiane in Amerika zeen de feesdaag neet es 'nen daag óm dankbaar te zeen, mer eerder es 'ne rouwdaag. Vanaaf daen tied begós 't procès worin zie häör landj verlore en de bevolking aafnoom.
Escherichia coli

**Escherichia coli** of **E. coli**, inne vouksmóndj bekandj es de **stróntjbakteerje**, is 'n gramnegatief, staafvörmige bacterie, behuuerendje toet de *[[Proteobacteria]]*, die van netuur veurkump innen diekken derm van zougdere, worónger de miens. Hie hölp t'r bieje vertaering van 't aetes, 't aanmake van vitamine K enne besjurming taenge de greuj van anger, sjajelike bacterië. Zie is verneump nao d'n Duutsje microbioloog Theodor Escherich.

In 1927 haet m'n 'ne variant van *E. coli* isoleerdj waat me väöl gebroek bie laboratoriumóngerzeuk. Deze variant is neet gevieërlik veure gezóndjheid en haet es e veurdeil det t'r zich hieël snel deiltj, wodoor me binne korten tied väöl zjinneraasjes kan opkwieëke. Ouch is 't genoom vrie eiveljig mit sumpel gene; 't is gans in kaart gebrach. 

*E. coli* wuuert same mit oetwirpsele 't lief oet geduudj. Wen me de bacterie aantröf in water, dan wies dit d'rop det det besmetj is wore mit oetwirpsele. 

Euver 't algemein is dees bacterie neet sjajelik, mer es de plasbuus besmetj wuuert mit dermbacterieje kan 't leie toet 'n blaosóntstaeking. Boetedet kan de bacterie bie 'n dermperforaasje inne normaal steriel boekhäöldje terechkómme, waat kan leie toet 'n meugelik doeajelike boekvleesóntstaeking. Es litste guuef 't bepaoldje gemuteerdje vörm die vergiftigdje stóffe perducere; dees veroearzake gekrenkdjes wen vleis neet tegooj wuuert opgewurmp of gruuente neet tegooj wuuert aafgespeuldj.
Dire Straits

De **Dire Straits** (1977-1995) waas 'ne Britse rockband róndj de zenger, gitaris en leedjessjriever Mark Knopfler. De band is bekindj gewaore mit nummers wie *Sultans of Swing*, *Private Investigations*, *Brothers in Arms*, *Money for Nothing*, *Lady Writer*, *Twisting by the Pool* en *Walk of Life*.

De band haj drek grote succèsse mit 't debuutalbum *Dire Straits* enne single *Sultans of Swing*. In 1985 kwaam *Brothers in Arms* oet, ein van de eerste plate die gans digitaal waas opgenómme. 

Nao 1995 brachte de Dire Straits nieks nuujs meer oet en höbbe ze nog mer eine keer opgetraoje.

## Bezitting

TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ImageSize = width:750 height:250
PlotArea = width:700 height:200 bottom:22 left:22

Colors =
  id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
  id:grid2  value:gray(0.8)
  id:bars   value:rgb(0.96,0.96,0.6)
  id:bg     value:white
  id:2color value:rgb(1,1,0.6)

BackgroundColors = canvas:bg

Period = from:1977 till:1995
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1977 gridcolor:grid1

BarData=
  barset:Bandmembers

PlotData=

# set defaults
  width:20 fontsize:m textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars

  barset:Bandmembers

  from:1977 till:1995 text:"Mark Knopfler" 
  color:2color from:1977 till:1980 text:"David Knopfler" 
  from:1977 till:1995 text:"John Illsley" 
  color:2color from:1977 till:1982 text:"Pick Withers" 
  from:1980 till:1995 text:"Alan Clark" 
  color:2color from:1980 till:1985 text:"Hal Lindes" 
  from:1982 till:1989 text:"Terry Williams" 
  color:2color from:1984 till:1995 text:"Guy Fletcher" 
  from:1985 till:1988 text:"Jack Sonni"


## Albums
* Dire Straits (1978)
* Communiqué (1979)
* Making Movies (1980)
* Love over Gold (1982)
* Brothers in Arms (1985)
* On Every Street (1991)
Neofelis

***Neofelis*** e geslech van katechtige die veurkómmen in Zuudoeas-Azië. 't Geslech ómvatj twieë saorte, wovan wuuertj aangenómme det die veur zoea ei miljoen jaor trögk oeterein zeen gegange.

*Neofelis* kump veur van Nepal en Sikkim in 't wèste toet Zuud-Sjina en Hainan wiejer nao 't oeaste, en zuudwers nao Burma, Annam, Maleisië, Soematra, Java en Borneo. Zie kómme veural väöl in ónaangetas troeapisch raengewaad, meh wiek owwels oet nao anger laefgebiede, wie in bus wo houtkap plaatshaet en graas- en stroeklandj. Inne heuvels vanne Himalaya vindj me ze toet op 'n huuegdje van 1.450 maeter.

De bei kattesaorte waere bedreig door óntbussing, mer ouch guldj hanjelsstruiperie es 'n bedreiging veure exemplare die in 't wildj veurkómme. Me verhanjeltj huje, klawwen en tenj es versieringen en kleier, enne knäök en 't vleis van *Neofelis* guldj es 'n vervanging veure tieger in traditioneel Aziatische genaeskóns. Ouch haoltj me bieëster oet 't wildj veur die te verhanjelen es heimbieëster. Veural in Indonesië, Burma en Viëtnam waere de bieëster väöl verhanjeldj.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Orde: *[[Carnivora]]* (roufdere)
***** Femielje: *[[Felidae]]* (katechtige)
****** Óngerfemielje: *[[Pantherinae]]* (groeate katte)
******* Geslech: ***Neofelis***

### Indeiling
*Neofelis* wuuert wiejer es volg ingedeildj:
* Nevelpanter (*Felis nebulosa*)
* Soendanevelpanter (*Felis diardi*)
Panters

De **pant(j)ers** of **pant(j)erkatte** (Letien: *Panthera*) vörmen e geslech binne de katechtige. 't Guuef veer saorte die nag róndjloupe; dees make de grótste bieëster oete femielje vanne katechtigen oet. Ze kónnen allemaol boumklummen en zie zeen de ènsigste katte die kónne kriete. d'n Tieger is de grótste pantersaort; 't lieëpaerd de klènste.

't Jachlieëpaerd behuuert neet toet 't geslech en is nejjer verwantj ane klein katte.

Of de snieëpanter (*[[Uncia uncia]]*) bie 't geslech huuert is ónzeker. 't Geslech *[[Neofelis]]* is nej verwantj.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Orde: *[[Carnivora]]* (roufdere)
***** Femielje: *[[Felidae]]* (katechtige)
****** Óngerfemielje: *[[Pantherinae]]* (groeate katte)
******* Geslech: ***Panthera*** (**panters**)

### Indeiling
*Panthera* wuuert wiejer es volg ingedeildj:
* *Panthera atrox* (Amerikaansen häölderlieëf) †
* *Panthera crassidens* (wersjienlik identiek aan 'n anger saort katechtige) †
* *Panthera gombaszoegensis* (Europese jaguar) †
* *Panthera leo* (lieëf)
* *Panthera onca* (jaguar)
* *Panthera palaeosinensis* (wersjienlik de veureljer vannen tieger) †
* *Panthera pardoides* (wersjienlik identiek aan *Panthera schaubi*) †
* *Panthera pardus* (lieëpaerd)
* *Panthera schaubi* † (meugelik gènne panter)
* *Panthera schreuderi* †
* *Panthera spelaea* (häölderlieëf) †
* *Panthera tigris* (tieger)
* *Panthera toscana* †
* *Panthera youngi* †
* ? *Panthera uncia* (snieëpanter)
Struusechtige

De **struusechtige** (Letien: *Struthioniformes*) vörmen 'n orde van veugel wo de struusvogel allewiel d'n ènsigste nag laevendje saort is.

Ieëre dach me det anger loupveugel wie de kiwi, d'n emoe, de rhea ennen elefantsvogel ouch toet dees orde huuerdje, mer oet nujer óngerzeuk bliek det neet 't val.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Aves]]* (veugel)
**** Óngerklas: *[[Neornithes]]* (nuuj veugel)
***** Orde: ***Struthioniformes*** (**struusechtige**)

De femielje *Struthionidae* guldj es synoniem.

### Indeiling
*Struthioniformes* wuuert wiejer es volg ingedeildj:
* **Struthionidae** Vigors 1825
** **Genus** ?†***Palaeotis*** Lambrecht 1928 
*** †*Palaeotis weigelti* Lambrecht 1928 (middel-eoceen)
** **Genus** ?†***Remiornis*** Lemoine, 1881
*** †*Remiornis heberti* Lemoine, 1881
** **Genus** ?†***Eremopezus*** Andrews, 1904
*** †*Eremopezus eocaenus* Andrews, 1904
** **Genus ''[[Struthio]]*** <small>Linnaeus 1758</small> (vreug-mioceen – recènt)
***?†*S. anderssoni* <small>Lowe 1931</small> [ootaxa]
***?†*S. barbarus* <small>Arambourg 1979</small>
***?†*S. daberasensis* <small>Pickford, Senut & Dauphin 1995</small>
***?†*S. epoasticus* <small>Bonaparte</small>
***?†*S. kakesiensis* <small>Harrison & Msuya 2005</small> [ootaxa]
***?†*S. karingarabensis* <small>Senut, Dauphin & Pickford 1998</small> [ootaxa]
***†*S. chersonensis* <small>Brandt 1873</small>
***†*S. asiaticus* <small>Brodkorb 1863</small> (Aziatische struusvogel)
***†*S. coppensi* <small>Mourer-Chauviré et al. 1996</small>
***†*S. mongolicus* [ootaxa] (Binne-Mongolië)
***†*S. oldawayi* <small>Lowe 1933</small>
***†*S. wimani* <small>Lowe 1931</small>
****S. molybdophanes* <small>Reichenow 1883</small> (Somalische struusvogel)
****S. camelus* <small>Linnaeus 1758</small>
*****S. c. australis* <small>(Gurney 1868)</small> (Zuderstruusvogel)
****†*S. c. syriacus* <small>Rothschild 1919</small> (Arabische struusvogel)
*****S. c. camelus* <small>Linnaeus 1758</small> (Roeadnakstruusvogel)
*****S. c. massaicus'' (Neumann 1898) (Masaïstruusvogel)
Uriah Heep

**Uriah Heep** is 'ne Britse progressieve hardrock-metalband, verneump nao e personage oet de roman *David Copperfield* van Charles Dickens. De band is opgerich in 1969 in Lónje door gitaarsjpeler Mick Box, zenger David Byron en drummer Alex Napier. Same mit Black Sabbath, Deep Purple en Led Zeppelin vèlt 't ónger de eerste en succesvolste vertaegeweurdigers van de hardrock. Kinmèrkend aan häöre mezieksjtiel zeen de melodieus en romantische leedjes die döks meersjtummig waere gezónge. Waereldwied höbbe zie meer es 30 miljoen plate verkoch.

Bekinde leedjes zeen **', ''The Wizard'', ''Sweet Lorraine'', ''Lady in Black'' en **'.

## Discografie
* 1970 *Very 'eavy... Very 'umble*
* 1971 *Salisbury*
* 1971 *Look at Yourself* 
* 1972 *Demons and Wizards*
* 1972 *The Magician's Birthday*
* 1973 *Sweet Freedom* 
* 1974 *Wonderworld* 
* 1975 *Return to Fantasy*
* 1976 *High and Mighty* 
* 1977 *Firefly*
* 1977 *Innocent Victim*
* 1978 *Fallen Angel*
* 1980 *Conquest*
* 1982 *Abominog*
* 1983 *Head First* 
* 1985 *Equator*
* 1989 *Raging Silence* 
* 1991 *Different World* 
* 1995 *Sea of Light*
* 1998 *Sonic Origami* 
* 2008 *Wake the Sleeper* 
* 2009 *Celebration* 
* 2011 *Into the Wild*
* 2014 *Outsider*
* 2015 *Totally Driven*
* 2018 *Living the Dream*
* 2023 *Chaos & Colour*
Oeral

D'r **Oeral**  (Russisch: Урал) is e gebirgde dat i Rusland rouweweg van d'r Arctische Oceaan in 't noarde noa Kazachstan in 't zude lupt. Same mit de revier d'r Oeral vurmt 't de sjei tussje Europa en Azië. Mit 'n lingde van ungevier 2.500 kilometer is d'r Oeral 't lankste gebirgde van 't Europees continent. De breidte varieert tussje d'r 40 en d'r 150 kilometer. D'r hoeëgste top is mit 1.894 meter d'r Narodnaja, wat d'r "Berg van 't Volk" betekent. In 't noarde kómme óch toendra's vuur, zudeliger is 't gebeed bedek mit taiga-bussje. 't Gebirgde is riek aan delfsjtoffe: iezer, zilver, koeëper, uranium en edelsjting wie diamant, sjmarag, topaas en aquamarien.

D'r naam Oeral weëd óch gebroek vuur de sjtrieëk um de berg hin.

## Extern linke

**  De vief zones van d'r Oeral
Finanse

**Finans(j)e** is in 't algemein al det betrèkking haet op geldj, mer ouch specefiek de studie die zich besjeftig mit wie staote, individuë, bedriever, organisaties en dergelike kapitaal en middele, veural geljelike middele, verkrieg, toedeiltj en gebroek. 't Begrip haet betrèkking op zowaal chartaal geldj (kóntant geldj, wie muntjen en breefgeldj) es giraal geldj (waat oppe bankraekening steit).

Trótsdet finanse 'nen term is dae duit dinken aan 't bedriefslaeven en 't staotsbestuur, gebroek me d'n term ouch veure akkedemische disciplien van finanse aan te duje, wodoor 't feitelik dezelfdje beteikenis haet es 't kóncep van finansjeel economie. Ouch gebroek me d'n term veur zakes wie de *gezinsfinanse*.
Slaagaanval

'ne **Slaagaanval**, 'ne **slaag**, e **beslaag** of e **cerebrovasculair accident** is 'n acuut medisch euvel wobie 'n ónverhödse verstuuering vanne doorbleujing inne herre plaatshaet. 't Kènmirk zich door e plötslig verluus van funksje in e deil vanne herre. Dit verluus kan kómme door 'n verstópping inne bloodvater inne herre ('n herreninfark) of 'n herrebleujing. Det kan rizzelteren in 'n verlaming van ein of mieëdere liefsextremiteite, meis ane zelvendje kantj van 't lief (hemiplegie). Ouch kan 't afasie (spraokverluus) of blindjheid aan eine kantj van 't gezichsveldj es gevolg höbbe.

E beslaag is e medisch noeadval det permanente neurologische sjaaj en zelfs d'n doead kan veroearzake.

Beslaeg kome gewuuenlik ónverhöds inèns toet standj in e bestaek van e paar sekónd of menuut, wonao de symptome neet wiejer verergere. De symptome hangen aaf van welch deil vanne herren is aangetas, esouch de gruuedje van 't betroffe gebied. De kènmirkendjste symptome is 't drek "hange" van 't gezich door verlaming, 't ewegzakke vannen erm wen me dem perbeertj inne lóch te hajen en aafwiekendje spraok.

't Guuef e deil risicofactore die de sjans op e beslaag vergruuete, wie eljerdóm, sókkergekrenkdje, hoeag cholesterol, rouke van toebak, atriumfibrillatie, 'n veurgesjiechte van beslaeg en 'n hoger blooddrök.
Waterkringloup

De **waterkringloup** is 'ne biogeosjemische kringloup mit betrèkking toet water; 't is 't procès van wie zieëwater via wouke, naerslaag en waterwaeg of gróndjwater trögkkump bieje beginstaot es zieëwater.

Van netuur verdamp 't zieëwater veur e klei deil waat doren invlood vanne zón wuuert versterk. Dit procès hètj evaporatie: 't water wuuert waterdamp, det veur e deil trögkvèltj inne zieë en veur 'n anger deil wouke vörmp. De waterdamp (in gaasvorm of es zichbaar wouke) wuuert daonao verplaats door lóchstruiminge. Wen deze waterdamp baoven 't landj wuuert geblaoze kónne twieë dinger passere:
* de lóchstroum kan boetsje mit 'n kajer lóchstruiming, wodoor de waterdamp bevattendje struiming geit klummen en aafkeule. Kaaj lóch kan minder waterdamp bevatten es werm lóch, wodoor de waterdamp door kóndensaasje es waterdruumpkes vriekump. Dore zwaordjekraf valle dees óngeroppes es naerslaag (precipitaasje);
* wen de lóchstroum boetsj mit heuvelen of berg kan 't mer eine kantj oet: euvere berg haer. Juus wie 't val hiebaove zal naerslaag óntstaon, waat nag drie meugelike vörm krieg:
** 't wuuert neet opgenómme dore baom en löp es oppervlakdjewater door reveren en anger watergeng trögk nao de zieë;
** 't wuuert opgenómme dore baom (infiltraasje) en kump via 't gróndjwater oetèntjelik trögk inne zieë;
** 't water verdamp, al dan neet nao ieës te zeen opgenómme door plantje.

Mit 't trögkkómme van 't water inne zieë is de kringloup aaf.

De lange waterkringloup is oetgebrèdj mit 'nen extra binneloup, wobie 't water vanoet 't gróndjwater wuuert opgenómme door plantjen en buim. Dit opgenómme water zal weer gooddeils via de blajer verdampe (evapotranspiraasje) en zoea es waterdamp inne lóch terechkómme. Ouch gebroek de miens gróndjwater veur drinkwater, woveur 't wuuert opgepómp oete gróndj (of mit 'n waterpöt opgehöf), wodoor ouch de waterkringloup wuuert verlingk.

E procès det nej verbónjen is ane waterkringloup is eroozje: bie 't trögkstruime van water nao de zieë nump 't zich mineralen en sedimènte mit.Hiedoor wuuert de zieë zater ('t zaat blief achter inne zieë wen 't water verdamp) en wuuert zandj en stein aafgezatj bieje munjing van revere.
Waterpistoeal

E **waterpistoeal** is e stök speelgood inne vorm van e pistoeal (of e gewaer) womit me vleujstóffe, meis water, kan ewegspuite. 't Speelgood haet 'ne kleine veurraodtenk veur 't water en e pumpke. Daomit kónne de kinjer einanger of veurbiegengers naatspuite. Veural mit werm waer waere waterpistoeale väöl oete kas getróch.

Traditionelerwies zeen waterpistoeale gemodelleerdj nao handjvuurwaopes, mit modelle die zowaal zeen vervaerdig oet bóntjgekluuerdje dan halfdoorzichtige plestiek of zoea realistisch meugelik zeen naogeboedj van echte waopes. Allewiel guuef 't ouch modelle die de vörm aannumme van bieëster of anger fegure.

De ieëste modelle van róndj 1915 woorte vervaerdig oet bleek.

Saere neugentiger jaore guuef 't onnag extra groeate versies, van 't merk Super Soaker. 't Versjil mitte traditioneel waterpistoeale ligk 'm innen tenk en 't pumpke. Dees kónne namelik mit mieë water waere gevölgdj en höbben e pumpke womit de drök kan waere verhoeag, wodoor zie väöl wiejer kónne spuiten es de ajer modelle. De supersoakers höbbe döks de vorm van e mesjiengewaer of 'ne lasergun.
Taiga

De **Taiga** (oet 't Greeks:  Βορέας, de noardelige) is e bioom dat weëd gekenmerk durch oetgesjtrekde, kaode en vuchtige noaldbussje. 't Woad kunt oet 't Russisch en betekent *noaldbusj*. Oersjprunkelig is 't evvel e leenwoad oet 't Mongools. Taiga-bussje vurme de groeëtste busjgebede óp g'n eëd: 't umvat groeëte dele va Scandinavië, Canada, Alaska en Rusland (in 't bezónger Siberië) en Mongolië. 't Is geliek óch de naordeligste sjtrieëk, oeë beum überhaupt kinne gruie en deersoarte kinne uëverleëve. 

Tachetig procent van de beum in de vuchtige bussje van de boreaal bussje besjteet oet denne, larikse en versjillende soarte sjparre. Hei en doa kómme óch birke, populiere en wilgebeum vuur. In 't noarde va Zjwede gruit óch de woerbel. Rilletief wieënig zoogdiere kinne de sjtreng winktere uëverleëve. Soarte die dat kinne, zint d'r bever, d'r broene beer, d'r bizon, d'r wolf, 't rendeer, lynxe en marterechtige. De mieëtste vuëgel die i g'n taiga vuurkómme migrere in d'r herfs, es de insekte voet zint, noa 't zude. Roafvuëgel en vuëgel die zoade eëte blieve evvel. 

D'r boam van de taiga is normalerwies hieël erg zoer. Es de nolde vertere, sjeie ze e zoer aaf dat anger plent es noaldbeum belemmert in hun grui. Dit numt me óch waal ins allelopathie. Zoer böam kinne óch óntsjtoa in anger biome wie gemieësigde loofbussje. Bei de óntwikkeling van 't taigabioom sjpieële de lieëg temperatoere, de lang winktere en de rilletief kótte en hete zoeëmere 'n rol. 

Zump kómme in dees sjtrieëk vöal vuur en ze bedekke e groeët deel van de binneleng va Canada en Noard-Rusland. I g'ne grónk ligk vöal koolsjtof ópgesjlage. Bei 't wermer weëde van dees gebede zal methaan vreikómme, wat 't bruikaseffek versjterk. Seër de ieëwwisseling weëde de boreaal bussje geteisterd durch natoerbreng.

## Kaat
Watervlegevenger

De **watervlegevenger** of **watervlegeval** (Letien: *Aldrovanda vesiculosa*) is 'n vleisaetendje plantj oete vlegevengerechtige (*[[Droseraceae]]*). De plantj kump in 't Belsj en Nederlandj neet in 't wildj veur. Wiewaal de saort euver e hieël groeat landjvlaak versprèdj is, kump t'r nörges in groeate getale veur. Same mit 't bläöskeskroed (*[[Utricularia]]*) is 'n ein vanne weinige vleisaetendje plantje die ónger water laeve.

De watervlegevenger haet óngevieër 'tzelvendje vangmechanisme es de venusvlegevenger (*[[Dionaea muscipula]]*), waat 't ein vanne weinige plantje maak die 'ne klemval höbbe.

Dewiel 't geslech *Aldrovanda* allewiel monotypisch is, haet me zoea 19 oetgestorve saorte gevónjen es fossiel.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Caryophyllales]]* (anjerechtige)
******* Femielje: *[[Droseraceae]]* (vlegevengerechtige)
******** Geslech: *[[Aldrovanda]]*
Watervleger

'ne **Watervleger** is 'ne vleger dae is óntworpe veur te kónne drieven op water, en vanaaf water te kónne opstiegen en ouch daorop te kónne lanje. Watervlegers die zowaal vanaaf water en landj (e vleegveldj) kónnen opstiege neump m'n 'nen amfibische vleger.

't Veurdeil van 'ne watervleger is det t'r op bao eder watervlaak kan lanje. Dit is anges es gewuuen vlegers neet bepirk toet 'n vaste lóchhave mit 'n startbaan. Ómdet de waerstandj van water hoger is, broek 'ne watervleger 'ne kreftig moeater veur zat snelheid te kónne make veur de lóch in te kómme.

M'n óngersjèdj de watervlegers in twieë saorte, gegrundj oppe meneer worop zie op 't water drieve. De ieëste groep haet drievers wo bie normaal vlegers de rajer zeen enne twieëdje groep landj oppe rómp en drief wie e sjeep. De litste saort kump 't meiste veur, ómdet t'r es e veurdeil e grótter draagvermeuge haet.
Kus

:*Dit artikel geit euvere euvergangszaon van landj nao zieë; veure hanjeling mitte luppe, zuuch: [[kös]].*
----

De **kus** of **kös** is de euvergangszaon tösse landj en zieë (of oceaan); bie e maer of 'n reveer kaltj me van 'ne waterkantj. De striep landj langs 't water mit min of gein begreujing neump m'n e strandj. Wie 'n bestumdje kus próntj oetzuutj hingk aaf van versjillige factore, wie de wirking vanne golve, getieje en eroozje, mer ouch de verhöffing en verzakking van landjmassa's in ieëre geologische periodes maak oet wie de kus oetzuutj. De zieë haet neet ummer 'nen eroderendjen invlood waat de kus aafbrèk, meh kan juus ouch zandj en stein aafzètte, wodoor 'n kus juus wuuert opgeboedj.

't Guuef twieë wichtige biotoeape binne de kusgebiede: 't eint ligk inne getiejezaon (dao wo 't versjil is tösse hoeag- en lieëgwater, wie e wad) en 't angert in 't brakwater. In 't litste zeen de organisme döks klènder es inne aope zieë. 'n Kus hoof neet ummer zónger begreujing te zeen; zoea guuef 't namelik mangrove wo de kus wuuert bedèk door 'ne bós.

Wo de kus sterk erodeertj besjurmp me die döks door golfbraekers en dieken aan te lègke. In Nederlandj gebroek m'n allewiel ouch zaachte waeringe, wie zandjsuppletie.

Ummertoe mieë luuj wonen allewiel ane kus; det is e drek gevolg van 't feit det zie vröchbaarder zeen door aafzat vanne revere, mer ouch doordet 't aope water de gebiede mekkelik te bereike maak mit sjeper. Wiejer haet de zieë 'n maotigendje wirking op 't klimaat.

De kus kan rech zeen, mer ouch mit bochte. Inkel typerendje landjvörm ane kus zeen de bej, fjorde, kliffe, de landjtóng, de kreek en 't sjiereilandj.

## Zuuch ouch
* Sjaerekus
Kös

:*Dit artikel geit euvere hanjeling mitte luppe; veure euvergangszaon van landj nao zieë; zuuch: [[kus]]; veure zak wo m'n op sluuep, zuuch: [[kösse]].*
----

'ne **Kös** of 'ne **puuen** is 'n aanraking wobie ein partie de luppe taengen e veurwerp drök of taengen 'n anger partie. 'ne Kös kan 'n religieus beteikenis höbbe, 'n begroeting zeen, 'n uting van respek, felicitaasje of vrundjsjap zeen, meh veural ouch 'n uting van leefdje of seksualiteit. De inheljelike beteikenis van 'ne kös kan versjille per kultuur. In sómmige situaasje kan me de kös zeen es e ritueel, 'n formeel of symbolische hanjeling gerich op toewiejing of respek, wie 't kösse bie 'n troewerie of 't einanger kösse van werreldleiders.

Aafhenkelik vanne kultuur, relaasje of kónteks kan emes de anger partie kössen oppe luppe, de wang, de veurkop of de handj. Al dees gebare höbbe versjillendje sociaal beteikenisse.

Bie 't kösse mitte móndj kan me de luppe toehajen of juus äöpene. 't Kösse mit geäöpendje luppe, wobie de tóngen einanger aanrake, neump me de *Franse kös*. Veur te verkómme det m'n einanger truf mitte naas, drejtj me döks 't gezich 'ne slaag opzie. 

't Kössen oppe handj waas ieëre 'n begroeting van manskaerel toet vrouwmis, mer is allewiel nimmieë zoea gebroekelik. Bieje kös dieëj me neet de handj zelf aanrake, meh de kös inne lóch plaats, net baove de rögk vanne handj.

De kös oppe wang is 'n algemein gebaar van begroeting. Me kump 't väöl taengen in Zuud-Europa en 't Midden-Oeaste, mer 't is ouch gebroekelik in Limbörg. 't Aantal kieëre det me kös versjiltj per kultuur in plaats. In Limbörg is 't gebroekelik det me drie kieër kös bie 't begroete: eine kieër links, eine kieër rechs, en den trögk links; bie 't aafsjied kös me döks mer èns.

E gebroek det allewiel bao gans is verzwónjen is 't kösse vanne rink van 'ne gezaghöbbendj, wie de paus enne bisjop.
Kösse

:*Dit artikel geit euvere zak wo m'n op sluuep; veure hanjeling mitte luppe, zuuch: [[kös]].*
----

E **kösse** is 'n saort stóffe zak dae me duit opvölle mit zaach matterjaal, wie vaere, sjoem of synthetisch matterjaal. Ieëre völdje me die op mit struue. E kösse gebroek me veur zich op te zitten of get te óngerstiepe; zoea ligk me zich de kop op e kösse wen me geit slaope. Meis zeen kösses veerkentjig of rechheukig, mer 't guuef allewiel alderhenj aan vörm. Zoea bestaon ouch kösses inne vorm van bieëster, die ouch es speelgood veur kinjer kónne dene.

Wen gei kösse veur henj is, broeke luuj döks häör erm veure kop te óngerstiepe.

In netuurwinkels vindj me döks völlinge van anger matterjaal, veural van netuurliken oearsprónk, wie kesekaene.

Me gebroek 't kössen owwel veur einanger op 'n speelse meneer mit te hawwe; me sprik den van e kössegevech.

## Zuuch ouch
* Kössedeek