open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zandj

**Zandj** is zaach, hel, los en körrelig matterjaal en ein van de meis-veurkómmendje netuurlike stoffe oppe aerd. Zandj besteit oet hièl klein stökskes aan stein, de zandjkörrelkes, die in gruèdje variëre tösse 63 micromaeter en 2 millimaeter. Es de körrelkes klènder zint es 63 micromaeter den hètj 't silt; körrelkes grótter es 2 millimaeter neump me grindj.

Zandj kump meistes veur es sediment, waat wil zègke det zandj is verveurdj door water of windj. Zoa zeen van zandj dune, strenj, weusdjes en revere óntstange. De körrelkes zint meistes aafbraakmatterjaal van gesteindje, meh kónne ouch van organische aafkóms zeen, wie bie sjelpe of koraal.

## Zuuch ouch
* Kezelstein
Kezelstein

**Kezelstein** zint aafgerundje, glej klaste. Ze waere gevörmp door slieting en sjoering taengenein ónger invlood van water of windj. Daodoor det me ouch sprèk van rólstein. Oet häör aanwaezigheid op Mars kós waere aafgelèdj det oatj water dao haet gestruimp: sómmige exemplaore ware te zwaor veur dore windj mit te zeen geveurdj.

Kezelstein bekómmen häör oetzich door mit te waere geveurdj in 'n reveer of ónger inwirking van zieëgolven en -getieje. In zoa-geneumdje reus- of duvelskaetele waere biezunjer sferische exemplaore gevörmp.

Ze waere döks es zoadanig gebroek in kónswirker of es boewmatterjaal.

## Zuuch ouch
* Grindj
* Zandj
Koraal

**Koraal** of **koraol** kan verwieze nao:
* koraal (meziek), 'n einveljig en gemekkelik te zinge kirkelik leed;
* koraal (zoölogie), 'ne verzamelnaam veur versjillende bloomdere, die e skelèt make;
* kräölke, jungske oet 't kirkelik koear.
Koraol (zoölogie)

**Koraol** is 'ne verzamelnaam veur zieëbieëster vanne klas *[[Anthozoa]]*, ouchwaal de bloomdere. 't Zeen bieësjkes van mer e paar millimaeter die, mit häören tentakelkrans, zieë-anemone gelieke (netelbieëster). Dees bieësjkes, ouch waal poliepe geneump, laeve döks in kelonies. 't Herrekoraol oppe foto hienaeve is e veurbild van zón kelonie. Koraolkelonies vörme döks 'n óngerdeil van koraolrefe.

## Zuuch ouch
* Koraolreef
Mier (plantj)

**Mier** (Letien: *Stellaria*) is e geslech van kroedechtige plantje oete anjerfemielje (*[[Caryophyllaceae]]*). 't Geslech kump werreldwied veur mut zoea 175 saorte. De meiste saorte höbbe vief kelkblajer en vieftalige, witte kroeanblajer, die deep oetgesneje zeen (döks gans vrie). Ze höbbe meistes minder es èllef maeldräöj.

De botanische naam "Stellaria" is aafgelèdj gewaore van 't Letiens *stella* en mèntj "klein ster", verwiezendj nao de bloomvorm. De etymologie vanne Limbörgse naam geit trögk op 't Oergermaans **meur-* of **mīr-*, meh wiejer is de etymologie ónbekèndj. Gezeen 't meiningsveldj "inheimsje flora" enne bepirkdje geografische spreijing is 't mesjiens e substraotwaord.

Mier wuuertj gebroek es waardplantj door lerf van sómmige sjöbvläögelige, wie de grieze stipspanner (*Idaea aversata*).

## Saorte
In Nederlandj en op 't Belsj kómme de volgendje saorte veur:
* Bósmier (*[[Stellaria nemorum]]*)
* Duunvogelmier (*[[Stellaria pallida]]*)
* Graasmier (*[[Stellaria graminea]]*)
* Groeat mier (*[[Stellaria holostea]]*)
* Hègkevogelmier (*[[Stellaria neglecta]]*)
* Vogelmier (*[[Stellaria media]]*)
* Watermier (*[[Stellaria aquatica]]*)
* Zieëgruuen mier (*[[Stellaria palustris]]*)
* Zómpmier (*[[Stellaria uliginosa]]*)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Klaad: geavanceerdje twieëzaodlobbige
******* Orde: *[[Caryophyllales]]*
******** Femielje: *[[Caryophyllaceae]]* (anjerfemielje)

## Rifferensies
Kruutstoch

De **kruutstochte**, **kruutstrèkke** of **kruutsvaarte** wore militair óngernumminge van de wèsterse kristene tösse 1095 en 1271 in Palestina. 't Waas e vreug veurbild van de Europese expansiebewaeging die op gank kwaam naodet in d'n tièndjen ièf 'n ènj waas gekómme aan de invasies van Europa door de Vikinge, Moare en Aziatische steppevölker (wie de Hunne). De kriegshière die zich dao-op taengenein en de bevölking richdje, woorte noe biejein gebrach door de euvertuging det de door 't kristendóm es rechmaesig eigendóm betrachdje hèlge plaatse in 't Hèllig Landj móste waere bevriedj van de islamitische hièrsjers die ze saer 638 in bezit hawwe.

Rilletief ónbekandj zint de naordelik kruutstochte, wovan die door de Duutsje Orde of Teutonische Ridders de wichtigste wore. Häör actiegebied waas veural gelaenge rónjelóm de Oasziè. E groat deil van de aldao gevèstigdje werreldlike mach verlaore ze weer in de Slaag bie Tannenberg (1410).

Ouch in anger religieus gemotiveerdje kónflike tiejes de late middeliève zatte de Kattelieke Kirk 't middel van de kruutstoch in, wie taenge ketters es de kathare en de heidene. Later militair operaasjes op 't landj en de ziè taenge de moslims, wie de Slaag bie Lepanto in 1571, kónne waere gezeen es doorzèttinge van de kruutstrèkke.
Kilimanjaro

De **Kiliman(d)jaro** is e vriestäöndj bergmassief van 60 bie 80 kilomaeter det is gevörmp door drie stratovólkane, gelaenge in de regio Kilimanjaro in 't naordoaste van Tanzanië, óngevièr 3 graoje t'n zuje van d'n aevener. De Kilimanjaro is de hógste berg van Afrika en kump daoveur in 't riejke van de zoageneumdje "zeuve tuup" veur. De berg stèk ruum vief kilomaeter oet baove zien ómgaeving en is daomit d'n hógste vriestäöndje berg oppe welt. De grótste en hógste vólkaan, de Kibo (5892 m), wuèrtj geflankeerdj door Shira (3962 m) en Mawenzi (5148 m).

Op de berg bevinje zich óngevièr 250 kratere. Eine van de grótste is de caldera baovenop Kibo, die 'n doorsnit haet van óngevièr 2,5 km. In die caldera bevindj zich de Reuschkrater, en dao-in ligk de recènste krater, d'n Ash-Pit. Op de zuudoastelike helling van Mawenzi völtj 't Chala-maer 'nen 3 km² groate krater.

Óngevièr 2 km² van Kibo is bedèk mit 'ne kleine gletsjer. Dezen ieskap waas anen ènj van d'n neugetièndjen ièf nag vief kièr zoa groat. 't Hógste puntj van de kraterrandj van Kibo wuèrtj Uhuru Peak geneump (*uhuru* is Swahili veur "vrieheid") en ligk 5,895 m baove de zièspegel. In 1889 vónje Hans Meyer en Ludwig Purtscheller mit häöre berggids Yohani Kinyali Lauwo 'n route nao d'n toep. In 1912 beklómme Fritz Klute en Edward Oehler d'n hógste Mawenzi-toep.
Tirana

**Tirana** (Albanees: *Tiranë*) és de heudstad van 't laand Albaonië. Zaaj lik én de prefectuur Tirana en ooch én 't distrik Tirana, op de coördinaote 41° 20′ NB, 19° 49′ OL. De stad hèt 'n oppervlaakte van 41,8 km² en hoch én 2011 421.286 énwoeëners (wat 't gemiddelde bréngk noë 10.078,6 énw/km²). De stad lik op 'n haugte van 110 m boeëve zeinivo. 

De postcodes 1001 tot 1028 zaajn van de stad, asoch 't netnommer 04 en de kintekeplaot TR.

't Stichtingsjoër van Tirana is 1614.

## Externe link
* Website van de gemeinte
Peltr (bier)

**Peltr** is de noam van een 'Dommellands' of miejbepoald 'pelts'  (Uverpelt, Nerpelt, Klenne Broêgel en Kaulille) streekbier dè oeit wel es wurdt gedronke in de Noêrd-Limburgse kefés. 't Alcoholpercentaozje bedroagt zeve percent.
't Is 'n gauwdblond, licht troebel specioalbier mej een 'zutere afdronk'.

## Externe link
* Website van Peltr
Kiewpuuetige

De **kiewpuuetige** (Letien: *Branchiopoda*) vörmen 'n middelgroeate klas aan krabechtige, mit rónjelómme viefhóngerdj saorte. Hie-ónger vallen ónger anger de watervluue enne pekelkrieëfkes.

## Anatomie
Kiewpuuetige bezitten e variabel aantaal aan segmenten en aanhingsele oppe thorax ('t bórsstök). 't Achterlief (abdomen) is meistes vrie van aanhingselen en 't telson bezitj vriewaal ummer e paar caudaal vertakkinge.

De ieëste en twieëdje maxille zeen döks gereduceerdj en maxillipede zeen ummer aafwaezig. De res vanne aanhingsele zeen óngedifferentieerdje blaadechtige puuetjes. Sómmige bereike 'n lingdje van tieën centimaeter, mer 't euverdeil blief väöl klènder. De aanhingsele drage fijn böstelkes, wpmit voordeilkes 't water oet waere gefilterdj. Väöl saorte bezitte de roeaj bloodkluuerstof hemoglobien en vertuuene 'n raos verkluuering.

## Laefwies
Häör meneer van veurtbewaeging kan ritmisch of vleujendj zeen bie gebroek vanne poeataanhingsele, mer ouch sjoekkerig, veural bie watervluue die häör twieëdje antenpaar broeke. Sómmige saorte kónnen oetdruueging euverlaeve.

Binne de klas kump döks óngeslechtelike veurtplantjing veur. De vruikes zètte mieëder lègkselen aaf van eder hóngerdjtaal aan eier.

## Verspreijing
Bieëster oet dees klas kómme weltwied veur in zeutwater, mer ouch in brak- of zaltwater zeen ze te vinje.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Ecdysozoa]]* (hujingsbieëster)
***** Stam: *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige)
****** Óngerstam: *[[Crustacea]]* (krabechtige)
Oearpuuetige

De **oearpuuetige** (Letien: *Remipedia*) vörmen 'n klas van klein krabechtige. 't Zeen blinj, wörmechtige bewoeaners van deep grotte die in verbinjing staon mitte zieë.

## Besjrieving
Oearpuuetige zeen klein, blinj, wörmechtige krabechtige mit hieël primitief kènmirke. Ze zeen kluuerloos en bestaon oet e cephalon (de kop), gevolg door toet twieëendertig weinig gedifferentieerdje segmente die allemaol e paar aafgepladje puuetjes drage. De bieësjkes zwummen oppe rögk, wobie de ziejlings ingepaodje puuetjes synchroean bewaege. De ieëste maxille zeen ómgevörmp toet e paar gifkake en 't ènsigs paar maxillipede haet 'n griepfunctie.

## Veurkómme
Oearpuuetige kómme veur in deep kösgrotte bie Australië, d'n Indischen Oceaan, de Canarische eilenj en oppe Caraïbe. De ieëste besjreve saort waas 't 315 miljoen jaor aad fossiel *[[Tesnusocaris goldichi]]* oet 't Ónger-Silesiaan.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Ecdysozoa]]* (hujingsbieëster)
***** Stam: *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige)
****** Óngerstam: *[[Crustacea]]* (krabechtige)
Cephalocarida

De **Cephalocarida** of **kopgernale** vörmen 'n klas. Ze staon bekèntj vanwaenge häöre vraemdje liefsboew, döks mit 'n krómming.

## Anatomie
Kopgernale zeen klein (van twieë toet 3,7 mm) en betrèkkelik primitief krabechtige. Ze zeen lankwirpig en vrie einveljig van liefsboew vergeleke mitte meiste anger sjaoldere. Ze bestaon oet 'ne kop zónger ouge, mit 'n eintakkige ieëste anten, 'n twieëtakkige, good-óntwikkeldje twieëdje anten, 'ne mandibel (bek) mit palp, meh gein maxillipede.

De thorax (bórsstök) druueg geine carapax en bezitj ach segmente mit ach paar twieëtakkig pereopode. 't Abdomen (achterlief) besteit oet twieë segmente zónger pleopode. Uropode zeen good óntwikkeldj en e telson is aafwaezig.

## Veurkómme
De neuge besjreve saorte zeen benthische (oppe zieëbaomlaevendje) zieëbieëster. Ze zeen gevónje vanne getiejezaon toet op 'n deepdje van 1500 maeter. Ze veuje zich mit detritus (doead organisch matterjaal) en zeen te vinjen in alderhenj saorten aan sediment, van zaachte, leimigen drek toet in graove, good-gesorteerdje zandj.

Ze kómme veur anen oeas- en wèskös van gemaotig toet troeapisch Naord- en Zuud-Amerika, in Nuuj-Zieëlandj, Nuuj-Caledonië en Japan/

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Ecdysozoa]]* (hujingsbieëster)
***** Stam: *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige)
****** Óngerstam: *[[Crustacea]]* (krabechtige)
Infrastructuur

Mit **infrastructuur** wuèrtj meistes verweze nao 't totaal van ónreurendje verzeninge wie (spaor)waeg, vleegveljer, haves, bekabeling, riolering, kabelverbinjinge veur tillefoanverkièr en datacommunicatie, 't drinkwaterleijingsnet en verzening veur 't waterbehièr wie dieke, watergeng en waterzuveringsinstallaasjes.

Algemeinelik is 'n euverheid verantjwuèrderlik veuren aanlègk en 't behièr vanne infrastructuur. 't Riek is in Nederlandj verantjwuèrdelik veuren aanlègk van riekswaeg en spaorlien en groate waterwirke. Riekswaterstaot is d'n autosnelwaegbehièrder. Regionaal euverheje, gemèndjes, pervinsjes en watersjappe höbbe verantjwuèrdelikheje veure lokaal infrastructuur. De Europese Unie eisj det infrastructure vanne lenjer opein aansloete, det beveurbeildj zichbaar is inne opein liekendje verkièrssjiljer en -teikes op 't Europees waegnet.
Spin (natuurkunde)

**Spin** is 'ne vörm vaan impuls dee optrejt op 't niveau vaan atome en subatomair deilkes. Perceizer gezag geit 't um 'nen intrinsieke vörm vaan drejimpuls eige aon bepaolde deilkes. De groetheid heet es symbool 'n hooflètter *S*. Aanders es d'n impuls in de klassieke mechanica kin e deilke neet van spin verandere zoelaank 't 'tzelfde deilke blijf; ouch weurt spin neet minder door frictie. Wel kin spin *op* of *neer* zien dat wèlt zègke versjèllende kante op wèrke. 'n Aander versjèl is tot de deilkes neet um hun as drejje; umtot me ziech elementair deilkes dimensieloes veurstèlt, nump me aon tot ze dit ouch neet kinne. In modelle weure elementair deilkes evels wel es bölkes geteikend; spin weurt daan soms es drejjing um de as gevisualiseerd.

Wie in de kwantummechanica gebrukelek weurt spin es einheidsloes groetheid behandeld; me drök 't stom-eweg oet in e väölvoud vaan de constante vaan Dirac (h-striepke, *ħ*, ofwel *h*/2π, de gereduceerde constante vaan Planck). Spin kin ganstalleg zien (0, 1 etc.) of haaftalleg (1/2, 3/2, ...). Deilkes mèt haaftallege spin hawwe ziech aon 't Pauliprinciep en weure fermione geneump. Dit zien beveurbeeld quarks, elektrone en neutrino's. Deilkes mèt ganstallege spin heite bosone en hawwe ziech aon de Bose-Einsteinstatistiek.

Spin is in 't standaardmedel nujeg um te verklaore boeveur versjèllende deilkes mètein interagere. Wie aon 't begin vaan de twintegsten iew diverse deilkes woorte oontdèk, stoont al vas tot ze versjèllend gelaoje waore. Door de combinatie vaan spin en èllentrikke laojing krijg e deilke e magnetisch memint (symbool: μ, klein lètter mu), te berekene es :\mu = g \, \frac{q}{2m}\, S  (boebij *g* de g-factor of gyromagnetische verhajding is, *q* de laojing en *m* de massa). Zoe goon ze ziech aonein hechte. De idee vaan spin woort in 1924 door Wolfgang Pauli veurgestèld en e jaor later door Ralph Kronig, George Uhlenbeck en Samuel Goudsmit aon de Universiteit Leiden aon ziene naom geholpe. Wijer oontwikkelinge in de deilkesfysica höbbe 't idee vaan spin gemaak tot wat 't noe is.
Ammoniak

**Ammoniak** is 'n anorganische verbinjing van stikstof en waterstof mit de molecuulformuulNH3. De structuur van de verbinjing is neet vlaak, meh vörmp 'nen tetraëder mit 't stikstof inne midde. 't Molecuul is oetgespraoke polair. In 't miensjelik lief wuèrtj door aafbraak van eiwitte de euvermaot aan stikstof oet 't lief aafgeveurdj via de nere in de vorm van 'n in water oplosbaar ammoniumzawt. In de laever wuèrtj es tösseperduk 't toxisch ammoniak gevörmp.

Ammoniak is bie kamertemperatuur e kluèrloas vergiftig en branjbaar gaas mit 'ne karakteristieke, sterk-prikkelendje gäör. 't Gaas is in hièl groate wieväölheje (toet waal 33 massa%) in water oplosbaart:

:\mathrm{NH_3\ +\ H_2O\ \rightleftharpoons\ NH_4^+\ +\ OH^-}

Dees oplossing steit bekandj es ammonia (mer in de vouksmóndj ouch döks *ammoniak*) en is basisch. De baovestäöndje reaksje is ouch e sjoalveurbild van 'n zoer-basereaksje.
Einsteinium

**Einsteinium** is e sjemisch element mit es symboeal **Es** en 't atoeamnómmer 99. 't Is 'n glanzendj, zilverwit aktinied. In zuver vorm is 't e sterk radioaktief, zwaor metaal.

Van netuur kump einsteinium neet oppe aerd veur. 't Kan waal in nucleair installaasjes geperduceerdj waere. De ènsigste toepassing die bekèndj is, is 't gebroek van einsteinium es e tösseperduk veure perduksje van mendelevium.
Galway

**Galway** (Iers: *Gaillimh*) is 'n sjtad in Ierlandj enne sjtad van 't graofsjap Galway inne pervinsje Connacht. De stad ligk vriewaal halverwaeges aon de weskus van 't eiland aon de Galway Bay, 'n inham vanne Atlantische Oceaan, en wuuertj van naord nao zuud doorsni-jje dore reveer de Corrib. In 2011 talj de stad 75.430 inwoeaners.  't Is de veerde grootste sjtadsgebeed inne Ierlandj en de zesde sjtad van 't landj.

## Etymologie
D'r naom kump vanne reveer Gaillimh, auch Corrib genump, dae de weskantj vormde vanne iërste dörpke op dees plek, *Dún Bhun na Gaillimhe* ("Fort biej de mondj vanne Gaillimh").  't Woeardj *Gaillimh* beduit "stony", of *sjteinig*, ómdet de Gaillimh vol mit sjteine is. Vreuger woear d'r naom gesjreve as Galliv, wat kump oet 't  Latien veer de sjtad, Galvia.

## Referensies
Geslechsverkièr

**Geslechsverkièr**, **coïtus** of **copulatie** (inne vouksmóndj döks **seks**) is 't inbringe vanne penis in erectie in de vagina. Geslechsverkièr is same mit masturbatie de meis-veurkómmendje seksueel activiteit ónger miense. Bie dere wuèrtj copulatie "pare" geneump. Geslechsverkièr is d'n ièrste steeg van de veurtplantjing.

Geslechsverkièr wuèrtj normaal gespraok veuraafgegange door e veurspeel det de partners seksueel prikkeltj en daodoor häör lief veurberèdj: de penis wuèrtj stief (*prengel*) en perduceertj veurvoch en de vagina wuèrtj vöchtig. Hienao kan de penis in de vagina waere ingebrach (*penetraasje*). Gedoerendje 't geslechsverkièr wuèrtj de penis nao veur en nao achter bewaoge. De man kan zoea ummer wiejer waere gestimuleerdj en meugelik ejaculere (*vaerdig kómme*). Ouch 'n vrouw kan tiejes de penetraasje 'n orgasme kriege. 

## Zuuch ouch
* Seks
* Seksualiteit
Seks

**Seks** kan verwieze nao:
* Seksualiteit, worónger:
** Miensjelike seksualiteit (ó.a. anaal seks, masturbatie, oraal seks);
* Geslechsverkièr (coïtus);
* Biologisch geslech;
* Gender.
Holmium

**Holmium** is e sjemisch element mit es symboeal **Ho** en 't atoeamnómmer 67. 't Is e zilverwit lanthanied.

## Toepassinge
Holmium besjik euver biezunjer magnetische eigesjappe en wuuertj industrieel veurnamelik gebroek es magnetische fluxconcentrator. Anger toepassinge zeen:
* Es neutronvenger in nucleair installaasjes;
* Inne glaasindustrie wuuertj holmium gebroek es 'n gael kluuerstof;
* 't Hieël hoeag magnetisch memènt maak holmium oetermaot gesjik veur toepassing in YAG-lasers.

Daonaeve wuuertj holmium regelmaesig gebroek in alderhenj aan legeringe.
Terbium

**Terbium** is e sjemisch element mit es symboeal **Tb** en 't atoeamnómmer 65. 't Is 'n grieskluuerig lanthanied.

Terbium is buugzaam en in vergelieking mitte anger lanthanide good bestenjing taenge lóch.

## Toepassinge
Terbium wuuertj slechs bepirk gebroek. Inkel industrieel toepassinge zeen:
* Veure verrieking van calciumfluoried, calciumwolframaat en strontiummolybdaat veure halfgeleierindustrie;
* Natriumterbiumboraat wuuertj gebroek es lasetmatterjaal en guuef coherentj leech mit 'n golflingdje vn 0,546 μm;
* Es hybridisaasjeproob inne biosjemie.
Berkelium

**Berkelium** is e sjemisch element mit es symboeal **Bk** en 't atoeamnómmer 97. 't Is 'n gries of zilverwit aktinied.

Berkelium kump van netuur neet veur oppe aerd. 't Kan waal synthetisch waere geperduceerdj. Alle bekèndje isotoeape van Berkelium zeen radioaktief. 't Element oxideertj einveljig ane lóch en los op in verdundje mineraal zoere.
Hassium

**Hassium** is e sjemisch element mit es symboeal **Hs** en 't atoeamnómmer 108. 't Is dinkelik e gries of zilverkluuerig euvergangsmetaal.

Hassium is e synthetisch perduk en kump van netuur neet veur oppe aerd.

## Isotoeape

E vieftaal aan isotoeape van hassium is bekèndj. De langslaevendjen isotoeap is 270Hs dae 'nen halveringstied van 22 sekónd haet.263Hs besjik euver 'nen halveringstied van 1 sekónd. De euverige isotoeape höbbe halveringstieje inne orde van millisekónd.
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** (Frans: *Andorre-la-Vieille*; Portugees: *Andorra-a-Velha*; Spaans: *Andorra la Vieja*) és de heudstad van 't laand Andorra. Óndanks dat zaaj 'n kleen stad és, és zaaj de grautste plaots van 't laand. Andorra la Vella és 'n aa stad daaj én e komdel van de Pyreneje lik. De stad hoch 24.678 énwoeëners in 2008 op 'n oppervlaakte van 12 km², wat 't gemiddelde vër de bevolkéngsdichte bréngk noë 819,13 énw/km². 

De stad lik op 'n haugte van 1.013 m boeëve zeinivo en hèt de postcode 500. 

## Website
* Perochie Andorra la Vella.
Sofia

**Sofia** (Bulgaars: София, *Sofija*) és de heudstad van Bulgaraaje en ooch waajdaut de grautste stad van dat laand mét 1.271.743 énwoeëners in 2013. De stad lik op de coördinaote 42° 41′ NB, 23° 19′ OL op 'n haugte van 595 m. Zaaj lik én 't weste van 't laand aon de revier de Iskar, aon de voot van 't Vitosjageberge. 't Sofiadel bau-én de stad lik wieëd aon alkaante umgaeve dër berg.

De postcode van Sofia is 1000. 't Netnommer is 02 en de kintekeplaote C en CA gelle vër de stad.

'ne Bekinde Sofiër is Tzvetan Todorov.

## Gallerie

StGeorgeRotundaSofia.JPG|
Sof.University~1935.jpg|
Narsob3.jpg|
NDK-front-view.jpg|
NationalAssemblySquare.jpg|
 

## Website
* Website
Sarajevo

**Sarajevo** és de heudstad van 't laand Bosnië-Hertsegovina. De stad lik én 't laandsdeel Federasie Bosnië en Hertsegovina. De bevolkéng haaj és iëverwegend islamitisch. Sarajevo lik op 511 m haugte boeëve zeinivo op de coördinaote 43° 51′ NB, 18° 22′ OL. Zaaj hèt 'n oppervlaakte van 173 km² en én 2011 hoch de stad 697.377 énwoeëners. 't Netnommer is 033.

Taajdens de Bosnischen Oërlog hèt de stad vël sjaog opgelope dër bombardemeente. Waajers és de stad bekaand as de plaots bau aartshertog Frans Ferdinand woeëd vermord, dat de aonleejéng wor vër d'n Iëste Wèrldoërlog.

## Website
* Website
Amnesty International

**Amnesty International** is 'n verein die de naolaeving vanne mienserechte beuig wie die zint vasgelag in de Universeel verklaoring van de rechte van de miens en anger internasjenaal mienserechtedocumentje. 't Symboal van de organisaasje is 'n kaesj mit pindraod, 'n verwiezing nao 't motto: "'t Is baeter 'n kaesj aan te staeke es de duusternis te vervloke". Mit aafdeilinge en individueel leje in mièr es 150 lenjer en e totaal van mièr es drie miljoen leje en óngerstäöners, is 't de meis-verbrèdje mienserechtenorganisaasje oppe welt. Amnesty International krieg zien inkumste veural oet individueel donaasjes. 't Wirkgebeed van de verein is breier gewaore, mer in de jaorrapporte zint gevangesjap, merteling en executie de wichtigste óngerwirpe gebleve.

Wichtige actiememènte veur de organisaasje wore ónger anger de mienserechte t'n tieje van 't weltkampioensjap voetbal in Argentinië in 1978, de aanvaarding van 't VN-verdraag taenge mertele in 1984, 't Tiananmenprotes in Sjina in 1989, de val van Srebrenica in 1995, de oprichting van 't Internasjenaal Straofhof in 1998, de besjurming van börgers bie de geallieerdjen inval in Irak in 2003, de rivveluusjes in de Arabische werreld in 2010, de veroardeiling van leje van de Róssische punkband Pussy Riot in 2012 en de rapporte euver kriegsmisdriever in de Syrische börgerkrieg.
Frie Leysen

**Frie Leysen** (Hasselt, 19 fibberwarie 1950) is 'ne Belzje festivaldirektuuer en curator.

## Laevesloup
Frie Leysen is de dochter van Bert Leysen (1920-1959) enne twèllingzöster van d'n aktäör Johan Leysen. Ze studeerdje middelieëfse kónsgesjiechte ane KU Leuven.

Frie Leysen woort in 1980 de ieëste direktries van 't cultureel centrum De Singel in Antjwirpe. Ónger zien leijing woort 't 'n internasjenaal bekèndj kónscentrum mit 'n eigezinnig pergram. Ze beènjigdje zie direktriessjap in 1991.

In 1994 richdje ze, same mit Guido Minne, 't twieëspraokig Kunstenfestivaldesarts op in Brössel en goof dao-aan leijing toet in 2004. 't Festival grudje oet toet e wichtig evenement veur Belzje en internasjenaal kónsten en kónsbeübers.

In 2014 óntvóng ze d'n Erasmuspries.
Desiderius Erasmus

**Desiderius Erasmus** (Rotterdam, 28 oktober 1466, 1467 of 1469 – Bazel, 12 juli 1536) waas 'ne Nederlandjsen humanis, sjriever en filosoof. 

Erasmus woonde veer jaor in Rotterdam en is daonao vertróch nao Gouda. 

Erasmus is veural bekènd van 't Lof der Zotheid en de Enchiridion worin d'r zien ideeje euver waat Christendom wirkelik zów mótte beteikene veur de miens oetereinzat. 't Lof der Zotheid is 'n satire op alderlei missjtenj van zienen tied, worin d'r de allegorische zotheid versjillende dinger leut zegke, die d'r zelf van de kirk eigelik neet moogde zegke.
Gènkers

't **Gènker** is 'n Centroal-Limbèrgs dialek van Genk. Allewoal et nog besteet, wiert et nog krie gesproeëke: dè jing kallen geen Genker mier, da's al laank gewète, moa zelfs de auwe mense kallen et viel minder.

't Genker kenmerkt zich dier z'n kerakteristieke toeënhoeëgte; wei alle Centroal-Limburgse dialekte is 't Genker dus een toeëntoal. Wiejer kènmirk 't Genkers zich door óntrunjing.

## Zeet ooch
* Nieuw-Genks
't Poermenneke

't **Poermenneke** is e bronze bèld op et mèrtplein in Nerpelt. Zoewals gewuunlek droait alles in Nerpelt rond de Dommel, dus oech dees.
Het stelt e menneke vuur dè oant visse is in de Dommel mej een pareplu en wurmkes. Et bèld is èvenals et meisgebroekte oanknopingspunt om es af te spreike mé wè vriende. Et schoeëne bèld is een creoatie van de kunstenoar Lou Boonmans. Het stut er al sins 1990.
Daniel Dennett

**Daniel Clement Dennett** (Boston (Massachusetts), 28 mieërt 1942 - Portland (Maine), 19 april 2024) waor 'nen Amerikaanse filosoof dae waor gespecialiseerdj in vraogstökker euver 't bewószeen, de filosofie vanne geis en kónsmaesige intelligentie. Hae doceerdje ane Tufts University bie Boston en haet saere oetzending vanne VPRO-serie *Een Schitterend Ongeluk* ouch in Nederlandj en Vlaondere bekèndjheid gekrege. Es 'nen oetgespraoke atheïs wuuertj Dennett döks geneump es eine van *the Four Horsemen* (de veer ruters) van 't nuuj atheïsme, same mit Richard Dawkins, Sam Harris en Christopher Hitchens.
Vervalenergie

**Vervalenergie** is 'n term oete atoomfysica. 't Sjteit veur de totaal binjingsenergie die tiedes 't procès van radioactief verval van atoomkerne vriekump door ómzètting van massa in energie, volges Albert Einstein zien formuul E=mc².

Dees energie kump vrie in de vorm van kinetische energie van de atoomkern en (veural) ein of meer oetgesjikde massadragende deilkes en in de vorm van leechsjtraoling (fotone). De wieväölheid aan vriekómmende energie is altied geliek veur 'ne bepaolden euvergank van 'n radio-isotoop nao e bepaoldj vervalproduk (soms zeen meerder vervalpajer meugelik, edert mit 'n eige vervalenergie).
Toekóms

De **toekóms** is d'n tied dae nao 't hujig memènt kump. 't Taengestèldje hievan is 't vergangene, d'n tied dae veur 't huuj koom. 't Sniejpuntj van 't vergangene en d'n toekóms is 't noe. 'n Meugelike diffenisie gegrundj op de twièdje houfwèt van de thermodynamica is: d'n tiedsrichting worin de entropie van e geïsoleerdje macroscopisch systième toenump is de toekóms. 

## Determinisme
Völges sómmige opvattinge is de toekóms al veur ós bestump gewaore, zie 't door e hoager waeze of 'n oerkraf, al dan neet vasgelag in de sterre. De gangbaar weitesjappelike meining is aevel det v'r 'ne zekeren invlood kónne oetube op sómmige toekumstige gebeurtenisse. Trótsdet de toekóms nag neet besteit en (in bepaoldje maot) ónzeker is, kónne v'r waal nöttige oetspraok dao-euver doon. De opvatting det de toekóms waas vasgelag waas euveriges ouch in d'n achtièndjen ièw in de netuurweitesjappe aanwaezig en waas bekandj es 't determinisme. Det koom veurt oet de Newtonse mechanica, worin de toekóms gans bestump zów zeen door de beginposities en -snelheje van alle deilkes woroet 't hièlal besteit. Later óntwikkeling, ónger anger in de kwantummechanica, mit naam de ónzekerheidsrelatie van Heisenberg, tuèndjen aan det dees theorie neet hawtbaar waas. Loos daovan kan ouch vanoet de informatica waere aangetuèndj det de stèlling van 't determinisme neet hawtbaar is: veur de toekóms te beraekene mit 'n snelheid die hoager is es de wirkelike evolutie in d'n tied zów 'ne computer nuèdig zeen dae väölómvattendjer is es 't ganse hièlal.
Seaborgium

**Seaborgium** is e sjemisch element mit es symboeal **Sg** en 't atoeamnómmer 106. 't Is dinkelik e gries of zilverwit euvergangsmetaal.

Ómdet seaborgium zich in 't periodiek systeem drek ónger woufraam bevindj is 't aannummelik det sjemische eigesjappe euvereinkómste vertuuene mit die van woufraam. Seaborgium kump op aerd inne vriej netuur neet veur en is dus e synthetisch element.

In 1994 kreeg 't element ziene naam. Daoveur sting 't bekèndj es **unnilhexium** (symboeal: **Unh**). 't Element is verneump gewaore nao Glenn Seaborg, dae doe nag laefdje.

## Isotoeape

Ach isotoeape van seaborgium zeen bekèndj, wovan slechs twieë 'nen halveringstied van mieër es 'n sekónd höbbe. 265Sg en 266Sg höbbe halveringstieje van betrèkkelik 16 en 20 sekónd en vallen ónger oetzenjing van α-deilkes oeterein in rutherfordium.
Werreldgezóndjheidsorganisaasje

De **Werreldgezóndjheidsorganisaasje** (Ingels: *World Health Organization*) of **WHO** is 'n gespecialiseerdje organisaasje vanne Vereinigdje Naasjes die is gevestig in Genf mit es dool weltwiej aspèkte vanne gezóndjheidszörg in kaart te bringe, aktiviteite op 't gebied vanne gezóndjheidszörg te coördineren enne gezóndjheid vanne werreldbevölking te bevördere. De Werreldgezóndjheidsprganisaasje is op 7 april 1948 opgerich gewaore dore Vereinigdje Naasjes. Jäörliks wuuertj dezen daag es Werreldgezóndjheidsdaag mit e thema in 't nuuds gebrach.

In 't logo vanne organisaasje is de esculaap verwirk gewaore.

De Werreldgezóndjheidsorganisaasje besjeftig zich ouch mitte klassifikaasje van aandeuningen en genaesmiddele.
Maondj

'n **Maondj** is 'n tiedseinheid die oarsprunkelik waas gegrundj op d'n ómloupstied van de maon. In d'n hujige gregoriaanse klender en anger klendersystième die zint gegrundj op 't zónjaor, is de lingdje van de maondj zoadanig det twellef maondje in e jaor gaont. In systième die op de maonbaan zint gegrundj, is de lingdje van 'n maondj zoadanig det ze zoaväöl meugelik euverènskump mit de synodische maondj.

De maondj ligk kwa doer tössen 't kwartaal (e veerdje jaor) en de waek (zeuve daag) in.

## Wèsters
In 't wèste haet me twellef maondje, mit versjillige lingdjes in daag: jannewarie (31), fibberwarie (28, of 29 in e sjrikkeljaor), mièrt (31), april (30), mei (31), juni (30), juli (31), augustus (31), september (30), oktoaber (31), november (30) en december (31).
Renium

**Renium** of **rhenium** is e sjemisch element mit es symboeal **Re** en 't atoeamnómmer 75. 't Is e grieswit euvergangsmetaal.

De naam "rhenium" is aafgelèdj vanne reveer de Rien.

Renium is elastisch, haet 'n hoeag smultjpuntj en is hieël corrosiebestenjig.

## Toepassinge
Katalysatore bestäöndje oet platina en renium waere veurnamelik gebroek veur benzien mit 'n hoeag octaangetaal te perducere zónger det vergiftigdje loeadverbinjinge hove te waere toegeveug. Anger toepassinge van renium zeen:
* Legeringe bestandj taenge hoeag temperature, wie gebroek in straolmotore;
* Gleujdraod in massaspectromaeters;
* Toeveuging aan woufraam- en molybdeenlegeringe veur die baeter bestandj te make taenge hoeag temperature;
* Thermokoppels.

Inne fotografie wuuertj renium sómtieds gebroek in flitsers.
Benzien

**Benzien** is e mingsel van kaolwatersjtoffe det weurt gebroek es brandjsjtof veur benzienmotore en es oplos- en zuvermaakmiddel. 't Is 'n destillatiefractie van aerdaolie mit 'n leeg viscositeit en betrèkkelik leeg kaokpuntj.

Aan benzien waat es brandjsjtof weurt gebroek waere additieve toegeveug veur te veurkómme det de motor geit kloppe. De klopvasheid weurt oetgedrök in 't octaangetal van de benzien, mer det octaangetal is gein maot veur de wieväölheid octaan waat in de benzien zit.

De toeveuging tetraethyllood die vreuger väöl waerde gebroek es antiklopmiddel is allewiel vervange door 't miljeuvruntjeliker methyl-tert-butylether. De benzien is hiemit loodvrie gewaore.
Navel

De **navel** (Letien: *umbilicus*) is 't litteike det achterblief oppe boek nao 't verdruuege vanne navelstrank. De navel haet daodoor 'n symbolische meining van verbinjing mit 't laeve gekrege. De vorm vanne miensjelike navel is aafhenkelik vanne wies worop 't litteike zich vergrudj. 

Ouch anger bieëster höbben 'ne navel, al is dae bie de meiste saorte lang neet zoea prominentj aanwaezig es bie de miens. Bie väöl dere is de navel slechs e klein streepke det ónnans dore vach wuuertj ómhöldj.

Veur sómmige luuj geldj de navel es 'n erotisch liefsdeil. Ouch höbbe väöl luuj 'ne piercing laote zètte in of dore navel haer.

## Zuuch ouch
* Navelpluus
Navelpluus

**Navelpluus** verwies nao de vergaoring aan wöllig matterjaal bie emes inne navel. Vanwaenge de miensjelike anatomie in vergelieking mitte kleinder navele van anger deersaorte en 't drage van kleier, kump navelpluus bao oetzunjerlik bie miense veur.

Navelpluus besteit veurnamelik oet stökskes weefsel van kleier, vermingk mit hoedcelle en haore. 't Meiste kleierweefsel kump aaf van 't óngergood. Det kump dore standj vanne haore, wodoor 't weefsel nao baove wuuertj gewreven inplaats nao ónger.

Óndanks 't feit det navelpluus gans gei kwaod kan, vinje väöl luuj 't vies.
Tallinn

**Tallinn** és de heudstad van 't laand Estlaand. Zaaj lik én de provins Harjumaa op de coördinaote 59° 27′ NB, 24° 44′ OL. De stad wor bis 1918 ooch bekénd as **Reval**. De gemeent hèt 437.619 inwoeëners (én 2020) en hèt 'n oppervlaakte van 158,3 km², watdat 't gemiddeld bréngk noë 2.750 énw/km².

De stad lik aon de Baoj van Tallinn, 'n ónderdeel van de Finse Golf. Aon d'n iëverkaant lik de heudstad van Finlaand, Helsinki.

Tallinn és vëral bekénd van zen bénnestad Vanalinn, dat op zen geheil ooch 'n UNESCO-wèrldérfgood vormp. De bénnestad és gans ummaurd. Dizze walmur hèt 'n graut aontal torres en poeërte. De historische waajk ként twei kwartere: d'n Domberg (*Toompea*) baudat de aodel woeënde, en de benejjestad. Dizze hëbbe alletwei de kénmerke van de hanzetaajd bewoeërd. 

Tallinn is mèt 437.619 inwoeners in e laand vaan 1.330.068 wiedoet te groetse stad. Einen op de drei Eslenders hojs hei. Daomèt is zie ouch de geboortestad vaan de väöl bekinde Eslandse lui, wie d'n allewijle premier vaan de rippebliek - Kaja Kallas.

## Externe link
* Website van de gemeinte
Reykjavík

**Reykjavík** és de heudstad van Aajslaand en gelaajk ooch waajdaut de grautste plak van dat laand. Mét 'n oppervlaakte van 436,5 km² en 121.490 inwoeëners in 2014, hèt Reykjavík 'n bevolkéngsdichtheid van 27,8 énw/km². De coördinaote bau-op de stad lik zaajn 64° 8′ NB, 21° 56′ WL.

Opmerkelik és dat 't de mieës westelike heudstad van Europa és, asoch de mieës noordelik gelaege heudstad van de ganse wèrld, dër zen ligking zjüs ten zieje van de paulkrénk.

Dër de klimaot en de tradisie dat vriëger alles mét hoot woeëd gebouwd, és 't stadscentrum van Reykjavík én kultuurhistorisch opzich niët heil erg intressant. 't Hèt niët vël aar gebouwe en és dus relatief modern qua autstroeëléng.
Charlotte Rampling

**Tessa Charlotte Rampling** (Sturmer, Essex, 5 fibberwarie 1946) is 'n Ingelse actrice, fotomodel en zangeres.

## Extern linke
* Charlotte Rampling official website
* Internet Movie Database: Charlotte Rampling
Navelstrank

De **navelstrank** (Letien: *funiculus umbilicaris* of *funiculus umbilicalis*) is 'n orgaan det feitelik e kaord vörmp wodoor de bloodvater loupe womit 'n óngebaore kindj vaszitj ane moder. Mitte navelstrank zitj 't jónk inne baarmoder verbónje ane placenta.

Nao de gebaordje wuuertj de navelstrank meistes doorgeknip of, in sómmige anger culture, doorgebete.

Ouch bie anger zougdere kump de navelstrank veur. Bie sómmige deersaorte, wie kuuj, biete de moders dem door en vraete den de placenta op.

De navelstrank wuuertj döks gezeen es e symboeal veur 't laeve of de gebaordje.

## Zuuch ouch
* Navelstrankbreuk
Geraemsel

E **geraemsel** of **skelèt** is det waat 't lief staevigheid guuef. Bie zougdere, reptiele, veugel en anger gewerveldje is 't geraemsel 't samestèl van knäök (bie vèsse sprèk me van *[[graot|gräöt]]*), 't *endoskelèt*; bie gelidpuuetige 't hel ómhölsel van chitien, 't *exoskelèt*.

Aan 't geraemsel hechte spieren aan veure lidmaote en dergelike te laote bewaege. Wo twieë t'n opzich van einanger bewaegbaar knäök einanger rake bevindj zich e gewerf (of gewrich/gelenk).

Ómdet 't geraemsel 't helste deil van 't lief is, blief 't nao de doead döks 't bèste en 't lengste bewaardj. Ouch bie fossiele geit 't döks óm geraemsele. Mit kènnis van anatomische beginsele is 't döks meugelik oet e geraemsel mit einige betroewbaarheid te reconstruere wie d'n eigener daovan óngevieër oet haet mótte gezeen.

Vanwaege de lang haadbaarheid van 't geraemsel staon aafbiljinge van 't miensjelik skelèt of óngerdeile daovan (mit naam 't sjeiel) döks symboeal veure doead of laevesbedreigendje situaasjes: es teike van vergif, op e piratevaan, mit 'n zies inne handj es mageren Hein.

De deer kónne versjillige saorte beinder veurkómme. De meiste zougdere höbben 'ne stert mit mieëder wervele es de twieë à veer vanne miens; sómmige höbbe minder vingere (wie paerd); sómmige mennelike zougdere (wie d'n hóndj of de baer) höbben 'ne penisknaok.
Gewerf

E **gewerf**, **gelenk** of **gewrich** (Letien: *articulus*, *articulatio* of *junctura*) is 'nen euvergank tösse twieë knäök wobie bewaeging meugelik is; 't is dus 'n diskóntinu verbinjing.

Knäök kónnen op versjillige menere mit einanger verbónje zeen. 't Kan zeen det knäök aan einanger vaszitte middels beveurbeildj kraakbein, bindjweefsel of ganse vergreujing, wie bie 't sjeiel; den sprèk me van 'n kóntinu verbinjing.

Ómdet tiejes 't bewaege groeate kref op sómmige gewrichte kómme staon (wie in 't kneen), zeen de knaokoetènj in eder gewrich besjurmp middels kraakbein. Veure bewaeging tösse de knäök soeppel te laote verloupe bevindj zich inne gewerfsholte 'n sjruueperige vleujstof: 't synoviaal voch, det is ómgaove door sliemvlees: 't synovium.

De knäök in e gelenk waeren oppe plaats gehaje dore zoea-geneumdje gewrichsbenj (*ligamente*). 'ne Bandj besteit oet hieël stroef bindjweefsel, zoeadet kref waeren opgevange. Anger hölpstructure die t'r verstaeviging en besjurming kónne veurkómmen inne gewerve zeen de meniscus (in 't kneen), 'n tössewervelsjief en 'n sliembuuers (*bursa*, inne sjóljer, d'n èllebaog en 't kneen).

Blessuurs óntstaon döks ómdet 'n bepaoldje hölpstructuur raak besjajig bie euverbelasting van e gelenk. Veurbiljer zeen de sjäöring van 'ne gewrichsbandj (wie de kruutsbandj of d'n inkelbandj), de besjajing vanne meniscus of de óntstaeking aan 'n sliembuuers.
Knaok

**Knaok** is e hel beinweefsel det aanwaezig is bie väöl dere, worónger de miens. 't Besteit oet ónger anger collageen en calciumfosfaat.

Knäök höbben 't óngerstäöne van liefsstructure, 't besjurme van intern organe en (same mitte spiere) 't meugelik make van bewaeging es functies. Knäök zeen betróch bieje vörming van nuuj bloodcelle; die waere gemaak in 't beinmarg det zich bevindj inne knäök. Ouch spele ze 'n rol bie 't metabolisme van calcium en dene ze es mineraalopslaag.

't Gehieël van alle knäök van e deer wuuertj 't geraemsel geneump. 'ne Knaok bie vèsse hètj 'n graot.

Evolutionair alternatieve veur knäök zeen sjelpe en chitien.
Elektronica

**Elektronica** is de studie vanne struiming van lajinge door versjillige matterjale en toestèlle, wie halfgeleiers, waerstenj (*resistore*), inductore, condensatore, naonstructure en vacuümbuze. Alle toepassinge van elektronica gaon euver 't euverdrage van elektrische signale of infermasie. Elektronica wuèrtj betrach es 'n theoretische vertakking van de netuurkónde, mer 't óntwirpe en 't make van elektronische stroumbane veur praktische perbleme op te losse zeen noadzakelike technieke in 't veldj van elektronische en wiskundige techniek.

De studie van nuuj halfgeleierstoestèlle en verwantje technologie wuèrtj soms ouch es 'n vertakking van de netuurkónde betrach.

Wiejer wuèrtj de term "elektronica" ouch gebroek es 'ne vergaoringsnaam veur alle elektronische apparate.
Wirvel

**Wirvel** kan verwieze nao:
* wurvel, 'n óngerdeil vanne rögkegraot;
* vortex, 'n bepaoldje struimingsbewaeging;
* hout van 'n weej.
Wurvel

'ne **Wurvel** of **wulver** (Letien: *vertebra*) is 'ne knaok vanne rögkegraot. De wurvele kómme veur bieje gewerveldje bieëster en zeen ingewikkeldje knäök die zich aafwussele mit kraakbein. Dore wurvele haer löp 't rögkemarg.

In 't miensjelik lief bevinje zich drieëndertig wurvele: veerentwintjig presacraal (zeuve halswurvele, twellef bórswurvele en vief lenjewurvele) en vief sacraal (de kruutsknaok of 't hèlligbein enne veer stertknäökskes die zeen vergreudj).

## Zuuch ouch
* Wirvel
Indiane

**Indiane** is e begrip det verwies nao de oearsprunkelike inwoeaners van 't kóntinent Amerika. De benaming "indiaan" verwies nao 't feit det wie Columbus Amerika haw óntdèk, hae dach det t'r in Indië waas belandj. Hiedoor zeen ouch väöl anger benaming, wie *American Indian*, *Native American* (Vereinigdje Staote), *First Nations* (Canada) en *indígenas* (Letiens-Amerika), die neet vanoet 'n specefiek Europees standjpuntj wirke.

De indiane vörme geinszins 'n eindujige groep; 't guuef väöl versjillige völker mit edert häör eige spraok, worónger biezunjer väöl isolaatspraoke en klènder spraokfemieljes. Bekèndje völker zeen de Irokeze, de Sioux, de Cherokee, de Maya's, de Azteke, de Arowakke enne Inca's. Of de Eskimo's behuuere toete indiane is e val van discussie; meistes waere ze waal toete inheimsje Amerikaanse völker geraekendj, meh toch neet es indiane gezeen.

De laevesstiel vanne indiane versjildje hieël erg van ómraoj toet ómraoj. Sómmige völker ware van oearsprónk (en inkel nag ummer) jaeger-verzameleers, dewiel anger al landjboew bedreven en zelfs ganse stej boedje. Veurbiljer van väöl-veurkómmendje cultuurgewasse die dore indiane zeen gedomesticeerdj zeen de zónnebloom, d'n tomaat, de paprika, ketoen, cacao, venielj, pienda's, röbber, d'n aerpel ennen ananas. Mer ouch bieëster wie de lama enne hoescavia woorte gedomesticeerdj dore indiane.
Værøy

**Værøy** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 748 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 17,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 44. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.

De gemeintecode is 1857.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 3,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Vågan

**Vågan** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 9.021 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 477,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 18,9. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 1865.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Gallerie

Gimsøystraumen-Bruecke-22-2019-gje.jpg|Gimsøystraumen
Henningsvær-04-Hafen-2019-gje.jpg|Henningsvær
Kabelvåg-04-Zentrum-2019-gje.jpg|Kabelvåg
Kabelvåg-Lofotmuseet-12-2019-gje.jpg|Kabelvåg Lofotmuseet
Sildpollnes-Kirche-12-2019-gje.jpg|Sildpollnes
Svolvær-40-Lamholmen-2019-gje.jpg|Svolvær
Raftsund-48-Adler-2019-gje.jpg|Raftsund
Fv868-20-2019-gje.jpg|Digermulen


## Externe link
* De website van de gemeinte.
Oppland

**Oppland** is 'n pervincie (*[[fylke]]*) van Nórwaeg. 't Vèlt ónger 't landjsdeil Østlandet. In 2007 had 't 183.037 inweuners en e gebied van 25.192 km². De houfsjtad is Lillehammer.

De pervincie is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

## Gemeintes
Zèsentwintjig gemeintes ligken in Oppland:
* Dovre
* Etnedal
* Gausdal
* Gjøvik
* Gran
* Jevnaker
* Lesja
* Lillehammer
* Lom
* Lunner
* Nord-Aurdal
* Nord-Fron
* Nordre Land
* Østre Toten
* Øyer
* Øystre Slidre
* Ringebu
* Sel
* Skjåk
* Søndre Land
* Sør-Aurdal
* Sør-Fron
* Vågå
* Vang
* Vestre Slidre
* Vestre Toten
Voort

**Voort** kan verwieze nao:
* 'n doorwaadbaar plaats in e water;
* Voort (Belsj Limburg), in de gemeinte Heuze-Zolder;
* Voort (Lankgraaf).
Antonio Napolioni

**Antonio Napolioni** (Camerino, 11 december 1957) ies de biesjop van 't Bisdom Cremona, Italië.

## Biografie
Antonio Napolioni woort gebore in Camerino, Italië. Hae ging nao 't kleinseminarie op Fano, woa hae gymnasium-alfa deeg. Op 25 juni 1983 woort hae es preester ingewiejd.

Op 16 november 2015 woort Antonio Napolioni door Franciscus beneump es de nuje biessjop van Cremona.

## Rifferenties


## Externe link
* Bisdom Cremona
Gran

**Gran** kan verwieze nao:
* Esztergom, 'n stad in Hongarije, in 't Duutsj ouch aangeduud mit *Gran*;
* Gran (Noorwege), 'n gemeinte in de Noorse provincie Oppland;
* Grän, 'n gemeinte in 't distrik Reutte in de Oasteriekse deilsjtaot Tirol.
Lom

**Lom** kan verwieze nao:
* Lóm, 'n plaats in Naord-Limbörg;
* Lom (Noorwege), 'n gemeinte in 't Noors distrik Oppland;
* Lom (Bölgarije), 'n sjtad in 't naordweste van Bölgarije;
* Lom (taal), 'n taal die weurt gesjpraoke in Indonesië;
* Lom (deer), 'ne vèsj;
* Versjillende Tsjechische gemeintes:
** Lom (okres Most);
** Lom (okres Strakonice);
** Lom (okres Tábor).
Rogaland

**Rogaland** is 'n pervincie (*[[fylke]]*) van Nórwaeg. 't Vèlt ónger 't landjsdeil Vestlandet. In 2007 had 't 404.566 inweuners en e gebied van 9.140 km². De houfsjtad is Stavanger.

De pervincie is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

## Gemeintes
Zèsentwintjig gemeintes ligken in Rogaland:
* Bjerkreim
* Bokn
* Eigersund
* Finnøy
* Forsand
* Gjesdal
* Hå
* Haugesund
* Hjelmeland
* Karmøy
* Klepp
* Kvitsøy
* Lund
* Randaberg
* Rennesøy
* Sandnes
* Sauda
* Sokndal
* Sola
* Stavanger
* Strand
* Suldal
* Time
* Tysvær
* Utsira
* Vindafjord
Kaeverpuuetige

De **kaeverpuuetige** (Letien: *Maxillopoda*) vörmen 'n klas aan krabechtige. De klas woort weitesjappelik besjreve in 1956 door Erik Dahl. De einougkrieëfkes (*Copepoda*) enne rankpuuetige (*[[Cirripedia]]*) zeen de wichtigste subklasse van dees groeate, vörmrieke groep.

## Kènmirker
Einougkrieëfkes zeen euveren algemein vrie kluuerloeas. 't Sjaalloeas lief enne kop vörmen ei gehieël. 't Ieëste paar aan aanhingsele van  t bórsstök waere gebroek bie 't aete; de euverige doon deens es zwumpuuet en waere gebroek veure veurtbewaeging. Ze höbbe gein samegestèldje ouge. De meiste höbben 'n maximaal lingdje toet 5 mm, dewiel sómmige parasitair saorte 10 cm lank kónne waere.

Rankpuuetige dao-intaenge höbben 'n sjaal van verkalkdje plaetjes rónjelóm 't lief en zès paar aan aanhingselen aan 't bórsstök.

## Laefwies
Ónger anger door häör totaal massa (inkel miljarde tónne) zeen de kaeverpuuetige, en den veural de einougkrieëfkes, 'n wichtige voorbrón veur anger zieëdere. De meiste rankpuuetige zitte vasgehech ane baom of aan driefhout, al dan neet mit 'ne steel. De meiste zeen hermafrodiet; anger weer van gesjeie geslech. Aenjmoesjele vindj me döks in groeate aantalen anen óngerkantj van sjeper. 

## Verspreijing
Einougkrieëfkes kómmen algemeint veur in alle groeate oceane, meh kómmen ouch veur in zeutwatere, wie bergmaeren en werm brónne. Rankpuuetige dao-intaenge kómmen allein veur in zaltwatere.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Ecdysozoa]]* (hujingsbieëster)
***** Stam: *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige)
****** Óngerstam: *[[Crustacea]]* (krabechtige)
Igor Semënovič Kon

**Igor Semënovič Kon** (**И́горь Семёнович Кон**, in 't Latien alfabèt meistens geprizzenteerd es **Igor S. Kon**, 21 mei 1928 te Leningrad, Sovjet-Unie - 27 april 2011, Moskou, Rusland) waor 'ne Soviet en Russische socioloog, anthropoloog, filosoof, seksuoloog en historicus. Heer waor ein vaan de opriechters vaan de moderne Russische sociologische sjaol, popularisator vaan weitensjap in de veurmaolege Sovjet-Unie en lieraar op versjèllende universiteite. Heer waor sinds 1950 kandidaot vaan historische weitensjap, 1960 doktor vaan filosofie, 1963 professor, 1989 academicus aon de Russische Academie vaan Educatie en professor aon de Cornell University en 1992 ouch aon de University of Surrey. Heer waor genómmineerd mèt de Gouwe Medaaje vaan de Internationale Sexuologische Associatie veur zier belaankrieke bijdrages aon de sexuologie en seksuele gezoondheid. Heer waor bekind um versjèllende Russischtaolege en Ingelstaolege beuk, de meiste roontelum de versjèlle tösse Russische en Europese of Westerse seksualiteit, mer sjreef ouch op 't Frans en Duits. Zie book *The Sexual Revolution in Russia: From the Age of the Czars to Today* (vrij vertaold *De Sexuele Rivvelutie in Rusland: Vaan d'n Tied vaan de Tsare bis Vendaog*) oet 1995 waor zie populairste werk in Europa en de VS.

## Brón
* Veur dit artikel is 't corresponderende artikel vaan de Russischtaolege Wikipedia gebruuk