open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Navelsjtare

't **Navelsjtare** (Grieks: *omphaloskepsis*) is 'ne historische meditatietechniek, in sommige opzichte te vergelieke mèt yoga.

In d'r 13de ieëw oontstóng in 't gebied van 't vreuger Oost-Romeins Riek de gebeds- en medidatiebewaeging van 't Hesychasme, die in d'r 14de ieëw töt 'n theologische controverse zów leide. Èng van de gebroekde manere va baeje van die bewaeging besjtóng oet 't navelsjtare terwiel me e gebed oetsjprook. Vólges de Hesychastische navelsjtaarders zówwe zie tiedens hun meditatie 't Taborleech zieë, de *Gòddeleke energie*.

D'r belangrieke navelsjtaarder Gregorius Palamas beriekde tiedens twieë synodes in 1341 en in 1351 de erkènning van de bewaeging dör de Grieks-Orthodoxie. Dit veroorzaakte 'n heftige controverse, oeëóp Barlaam va Calabrië es groeëtste taegesjtender van de navelsjtaarderiej nao Italië vertrók en toetraoj töt de Rooms Katholieke Kèrk. Later waoért e bisjop. Barlaam en zieng vólgelinge waoërte in 1351 dör de Grieks-Orthodoxe Kerk geëxcommuniceerd. 

De Barlaamiete krege in hön afwiezing van 't navelsjtare sjteun van de scholastiek in 't algemèng en Thomas van Aquino in 't bezoonder. Èng van de twistpeunte waor dat Palamas en zieng navelsjtaarders wèrkelek bewaerde in direct contact mèt God te sjtoeë. 't "Zieë va God" waoërt daonaeve aafhankelek gemakd van d'r richtige meditatietechniek, 'n sjtelling die de betekenis va genade marginaliseert. 

De discussie roond de navelstaarderiej waoërt in 't weste en dör de scholastiek es ketteriej bezieë. 't Zów teväöl óp d'r geleuvige persoon èges gericht zieë en te wènnig óp Christus. 't Gèft parallelle mèt mieë recaente New Age-versjiensele va zelfverwerkeleking.
Noordelek gangestèlsel

't **Noordelek gangestèlsel** is ein vaan de gangestèlsels in de St. Pietersberg in Mestreech. Zoewie de naom al zeet is 't 't mies noordelek gelege gangestèlsel. 

In de volksmoond weurt gesproke euver melgergrotte, mer dat is eigelek neet zjus. In feite zien 't oetgegraove geng um melger te winne. D'n oersprunkeleke hoofingaank (de 'Grand Entrée') vaan 't Noordelek gangestèlsel is in 1916/17 ingestort, noe weure twie veurmaolege transportgeng gebruuk es entree. 'n Groet deil vaan de geng is neet touwgenkelek veur publiek vanwege instortingsgevaar. De veilige geng zien in gebruuk es champignonkwekerij en vreuger es opslaagruimte vaan 't riek (de zoegenaomde 'rieksbewaorplaots'). De VVV verzörg roondleidinge in de resterende touwgenkeleke geng.

't Noordelek gangestèlsel is aajd, de ajdste opsjrifte in de geng zien oet 1560. Door middel vaan 'ne wenteltrap langs 'n waterpöt stoond 't stèlsel in verbinding mèt Fort St. Pieter. Veur de Franse waor 't vaan strategisch belang en 't woort daan ouch in 1796 gaans in kaart gebrach.

In 1770 is in 't stèlsel de sjedel vaan 'ne Mosasaurus gevoonde. in 1795 is dee evels door de Franse bezètters mètgenome nao Paries genome, boe 'r noe nog altied te zien is. In 1999 is in de ENCI-groeve nog 'ne sjedel gevoonde, dee door de vinders 'Bèr' geneump woort.
Taborleech

**Taborleech** is e concept oet de Christelike Mystiek. Me bedoelt daomèt 't leech dat Petrus, Jakobus en Johannes vólges de biebelse Evangelies nao de transfiguratie va Jezus zoge. De transfiguratie vón vólges de överlievering plaatsj óp d'r Berg Tabor. Vólges d'r lieër va Hesychasmus roond d'r belangrieke navelsjtaarder Gregorius Palamas, die dör de Orthodoxe Kèrk waoërt övergenaome, geet 't neet öm e normaal leech mae öm oongesjape energie va God. Ooch aander luuj zówwe dör baeje dit leech kinne zieë.
Blokbreker

'ne **Blokbreker** waor de man, dae in de gank van de berg 'ne groate blok mergel, de sjtool, oetbrook mèt de bedoeling um dao later mergelblök van te zaege. Van dees blök woorte hoezer geboewd. Vreuger gebeurde 't loshakke van de sjtein mèt 'ne biel, nog te zeen aan de weiervörmige sjpore langs 't plafón of moer in de mergelgrot. De later gebruukde sjtoatbeitel gaof korte en rechte sjpore.
't Blokbreke weurt allewiel nog allein in Sub gedoon, daorum ies oes de Subermethode bekènd en zint ander methodes onzeker.
Ter herinnering aan 't beroep van blokbreker, dat bekans oetgesjtorve ies, sjteit veur de ingank van de Geulemergroeve in Geulem 'n mergele beeld van 'ne blokbreker. 
 
## Subermethode
Hie volg de besjrieving van de *Subermethode*. 
Um 'ne sjtool oet te breke in 'ne blinne gank in de berg woort begoes mèt 't make van 'n gleuf op manshuègde. Dat waor 't "kale". De gleuf zelf, zoan 83 cm breid en 5 cm hoag, heesj de "heuj". Daonao woort 'n twiède verticaal gleuf of pilaervaor langs de ziekant gemaak mèt de *opzatzaeg*. 't Make van de lange vertikale vaor aan de ander zie van de ièrsjte blok gebeurde op dezelfde meneer, oetgedeep tot op de vloer.  De ónderheuj ies 'n horizontaal gleuf op kneehuègde.  Noe zoot de sjtool allein nog aan de achterkant vas. 't Boveste deil, 't sjaap, woort noe 't ièrsj weggehaold mèt hölp van iezere wigge en 'ne veurhamer. Mèt 'n breekiezer woort 't nao veure gekiep: 't zgn sjaap trèkke. 't Óndersjte deil van de sjtool, de kas, waor noe te bewèrke, vanoet de plaats woa ièrsj 't sjaap zoot. Noe ging me *kassjtoate*. Mèt beitel en zaeg woort aan de achterkant 'n sjleuf gekap. Op 't lèts woort mèt 't houwe van 'n wig op vloerhuègde de ganse sjtool vrie gemaak, dae noe gebroke koes. Dit waor 't zjwoarste werk. De volgende sjtool waor gemekkeliker vrie te make, umdat hae aan de achterkant bereikbaar waor. Zoane sjtool heesj "piksjtool" vanwege de ing ruumde woa-in de blokbreker noe moos wèrke. 
't Opvange van de sjteul gebeurde op 'n laog mergel, zoadat 'r neet doormiede zou breke. Meistal woorte 7 sjteul op 'n gankbreidte oetgebroke.

## Aafmeting
De aafmeting van zoane sjtool ies in de lètste ièwe verkleind tot gemiedeld 80 cm hoag en 50-60 cm breid. Um te veurkómme dat mèt 'ne mergelblok verkièrd geboewd zou were (tege de draod) maakde de wèrkman 'n teike op de blok um aan te geve wie de blok in de berg hou gezete. 't Verveur in de berg ging mèt kar en paerd. Mèt de  *blokzaeg* woorte de sjteul tot blök gezaeg.
 
## Loan
De blokbreker woort oetbetaald aan de hand van 't aantal blök wat 'r hou geproduceerd. Daovan maakde hae veur ziechzelf aanteikeninge, die noe nog te zeen zin in de grotte.

## Trevia
Óp 't Belsj is 'ne Blokbreker ieëmes dae óp däörsjlaaggaevende momaente ideeje van 't Vlamsj Blok, dat z'ne naam nao 'n veroordeling es rascistische partiej verenderde in Vlaams Belang, óp 'n creatief meneer minder aantrèkkelek makt väör de bevolking.

## Brón
brón: Ton Breuls: Mergelgrotten het onbekende landschap van Limburg, 1994
Paul de Leeuw

**Paul Henri de Leeuw** (Rotterdam, 26 mièrt 1962) ies 'ne Nederlandse presentator, komiek, cabaretier, programmameker, acteur en zenger. 

## Prieze
*1993 - de Zilvere Nipkowsjief veur De Schreeuw van de Leeuw 
*1993 - nominatie veur 'ne Emmy Award 
*1993 - 'ne Edison veur de cd 'Voor u wil ik zingen' 
*1993 - Roos van Montreux veur De Schreeuw van de Leeuw
*1993 - mediapries van de gemeinte Amsterdam veur de aflaevering van De Schreeuw rónd de Islam. 
*1995 - Filmpje! ontvingk de Bob Angelopenning en 'ne Rembrandt veur bèste Nederlandse sjpeelfilm. 
*1995 - de Vlaamse Geuzepries. 
*2000 - 'ne Edison veur de bèste Nederlandstalige zenger. 
*2004 - veur de twiède kièr dè Zilvere Nipkowsjief veur PaPaul. 
*2005 - De Leeuw weurt veur de twiède kièr in België in Humo's Pop Poll gekoze tot 'Bekwaamste Buitenlandse tv-figuur', daoneve eindigde zien programma 'Mooi Weer De Leeuw' es ièrsjte in de categorie 'Beste buitenlandse tv-programma'. 
*2006 - winnaar van de Zilvere Televizier-Sjter (es bèste mannelike televisiepersoonlijkheid). De anjer genomineerde woaore Patrick Lodiers en Matthijs van Nieuwkerk. 
*2007 - oetgerope tot Umroopman van 2006 door 't umroopvakblaad Broadcast Magazine. 
*27 april 2007 - beneump tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw vanwege zien niveau, zien groate oetsjtraoling en de groate beteikenis van zien prestaties veur de ontwikkeling van 't televisie-amusement en de theaterwaereld. 
*2007 - winnaar van de Zilvere Televizier-Sjter (es bèste mannelike televisiepersoonlijkheid). De ander genomineerde waore Ruben Nicolai en Matthijs van Nieuwkerk. 
*2008 - winnaar van dè Gouwe Televizierring mèt 't programma Mooi! Weer De Leeuw. 
*2008 - winnaar van de Zilvere Televizier-Sjter (es bèste mannelike televisiepersoonlijkheid). De ander genomineerde waore Ruben Nicolai en Matthijs van Nieuwkerk.
Ruben Nicolai

**Ruben Iskander Nicolai** (Laoneke, Belsj, 8 mei 1975) is 'ne Nederlandse cabaretier èn tv-presentator.

In 2004 wird Nicolai vast medewirker va hèt BNN-programma De Lama's, dat in 2006 dè Gouwe Televizier-Ring won. In hèt televeessiezoen 2006/2007 presentierde Nicolai dè BNN-programma's Je Zal Het Maar Hebben èn Rat van Fortuin. Auch woar hie medepresentator va hèt programma Try Before You Die, woarin hie onjer anjere lierde koorddanse, fotografeerde veur Playboy Magazine èn 'ne gastrol in dè soapserie As The World Turnes. In 2007 wird Nicolai as presentator genomineerd veur dè Zilevere Televizier-ster, maar hie won dees neet.
Sting

**Gordon Matthew Thomas Sumner** (Newcastle-upon-Tyne Ingeland, 2 oktober 1951), beter bekind es **Sting**, is 'ne Britse zenger en musicus. Heer is commandeur in de Orde van 't Britse Riek. Heer woort beknd es de bassis en zenger van The Police, de gróp die heer same vörmp mèt Stewart Copeland en Andy Summers.
Sting wèrkde väöl same mèt aander muzikante die 't in hunne eige regio lesteg hadde ziech te realisere, zoewie o.m. de Corsicaanse gróp I Muvrini dee z'n inspiratie haolt oet de klassieke streekeige herdersmeziek.
Chantal Janzen

**Chantal Janzen** (Tegele, 15 februari 1979) is 'n Nederlandse actrice, musicalster, zangeres en presentatrice. Ze studeerde in Amsterdam aon de Hoegesjaol veur Kunste, en kreeg häör ierste rol in de tv-serie *IC*, in 2001. Later, in datzelfde jaor, späölde ze 'n rol in Volle Maan (Limburgs: Volle Maon), boe ze mèt is doorgebroke.

## Carrière
### Musicals
* *42nd Street* (2000-2001) - Lorraine Fleming / *Understudy* Peggy Sawyer
* *[[Saturday Night Fever (musical)|Saturday Night Fever]]* (2001-2003) - Stephanie Mangano
* *Musicals in Ahoy* (2002, 2004, 2006)
* *[[Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen, meneer?]]* (2003-2004) - Lidwientje Walg
* *Crazy for you* (2004-2005)- Patsy / 1e *Understudy* Polly Baker
* *[[Beauty and the Beast]]* (2005-2007) - Belle 
* *[[Tarzan (musical)|Tarzan]]* (2007-2009) - Jane
* *[[Disney Musical sing a Long]]* (2009-2010) - Solist
* *[[Petticoat!]]* (vaanaof november 2010) - Petti

### Films
* *[[Volle maan (film)|Volle maan]]* (2002) - Andrea
* *[[Loverboy (2003)|Loverboy]]* (2003) - Claudia
* *[[Pista!]]* (2003) - Heidi
* *[[Fighting Fish]]* (2004) - Jennifer
* *[[Feestje]]* (2004) - Talita
* *[[De Dominee]]* (2004) - Annet
* *[[Deuce Bigalow: European Gigolo]]* (2005) - Scandinavische pornoster
* *[[Kicks]]* (2007) - Denise
* *[[Shrek 3]]* (2007) - Sneeuwwitje (stum)
* *[[Alles is liefde]]* (2007) - Sarah
* *[[Enchanted]]* (2007) - Giselle (stum)
* *[[De Hel van '63]]* (2009) - Dieuwke Ferwerda

### Televisie
**Series: gasrolle**
* *IC* (2002) - Esther Goud
* *Baantjer* (2003) - Julia Hendrikx
* *De Band* (2003) - Inge
* *Meiden van De Wit* - Mandy (2005)
* *De Lama's* (2005) - Ziechzelf
* *Samen* (2005) - Iris
* *Kinderen geen bezwaar* (2006) - Ziechzelf
* *Katja vs De Rest* (2007) - Ziechzelf

**Presentatie / Jury**
* *D'r Op Of D'r Onder* (2003)
* *Staatsloterij €100.000 Show* (2006)
* *Idols* (2005-2006)
* *Ranking the Stars* (2006-2007)
* *Staatsloterij Live* (2005)
* *Chantal@AVRO.nl* (2008)
* *Gouwe Televizier-Rink Gala* (2008)
* *The Voice of Holland* (2019-heden)
* *Beat The Champions* (2020)
Huub Stapel

**Hubertus Wijnandus Jozef Marie (Huub) Stapel** (Tegele, 2 december 1954) is 'ne Nederlands-Limbörgsen acteur.

## Leve en carrièr
In 't begin wèrkde Stapel es lierer drama aon d'n havo. Heer had klein rölkes in de films *[[Van de koele meren des doods (film)|Van de koele meren des doods]]* en *[[Het meisje met het rode haar (film)|Het meisje met het rode haar]]*. Zienen doorbraak kaom in 1983, wie heer de hoofrol in d'n horrorfilm *[[De lift]]* kraog. Later volgde rolle in oodner mie *[[Amsterdamned]]* (1986) en *[[Van God los]]*. Zoedoende woort heer eine vaan de mies gevraogde Nederlandse acteurs vaan de jaore negenteg en nul. Neve zie werk in diverse Nederlandse films en series späölde heer ouch in Pruse krimi's (o.m. *[[Tatort]]*) en prizzenteerde heer 12 jaor 't otoprogram *[[Stapel op auto's]]*. Ouch woort heer bekind es zenger, wie heer mèt *[[Minsekinder|Mooder Hellup]]* 'n bluesversie vaan de carnavalssjlager *[[Och waas ik maar beej mooder toësgebleve]]* oetbrach.
Barack Obama

**Barack Obama** (Honolulu, Hawaï, 4 augustus 1961) is 'ne politicus en sjriever. Van 20 januari bies 20 januari 2017 woar hae d'r 44e presidaent van de Vereinigde Sjtaote van Amerika en d'r örsjte dae van zjwarte aafkóms waor. E is lid van de Democrate en wón mèt 349 keesmanne óp 5 november 2008 de presidaentsverkiezinge van d'r Republikein John McCain, dae amper 162 keesmanne achter zich kreeg. Óp 6 november 2012 waoërt hae herverkoze. Óp 20 januari 2017 waoërt hae ópgevólgd dör Donald Trump.

## Inauguratie
Óp 20 januari 2009 öm 6 minute över 6 Midde-europese tied (MET) (12:06 plaatsjelek tied) is Obama ingezjwaore töt d'r 44e presidaent van de Verenigde Sjtaote (officieel waor e doe al 6 minute presidaent).
 
## Nobelpries

Op 9 oktober 2009 maak 't Nobelcomité bekind tot Obama de Nobelpries veur de Vrede krijg. Heer krijg de pries veur zien "boetegewoen inspanninge um de internationale diplomatie en samewèrking tösse volkere te versterke". De oondersjeijing weurt in december 2009 euverhandeg.
Pat

**Pat** is oorsjpronkelek 'ne term oet 't sjake en betekent dat 'ne sjpäöler gene reglementaire zat mieë kan doeë d.w.z. e kan gene zat mie doeë zoonder zichèges sjaak te zètte. Pat gèft allewiel remise of gelieksjpèl.

## Analyse bórdópsjtèlling

Och al haat zjwart nog väöl materiaal, e kan gene reglementaire zat doeë en sjtèèt dus pat. De sjtukwaeërd en de positie van de sjtukker óp 't bórd va wit is evvel väöl baeëter en sjerker wie die van zjwart en dat zów töt winst va wit mótte leide. Zjwart zów normaal gezieë dis partiej verlere mae is d'r in gesjlaagd öm via 'n patsjtèlling 'ne remise aaf te dwinge.
Jos Verstappen

**Jos Verstappen** (Mofert,&nbsp;4&nbsp;mieërt 1972), voloet *Johannes Franciscus Verstappen*, is 'ne Nederlands-Limburgse ex-A1-GP- en ex-Formule 1-coureur. Hae waas getrouwdj mit de Belzje, ex-Kartcoureur Sophie Kumpen (de nich van Paul Kumpen, Rallycross kampioen van 't Belsj in 1987, en ziene zoon Anthony Kumpen, 'nen actieve FIA-GT-WK-coureur) mit waem hae twieë kinjer haet: Max en Victoria.

## Carrièr
Jos Verstappe waerdjen op 4 mieërt 1972 gebaore. Al op 8-jäörige laeftied kreeg d'r 't racevirus te pakke. Oppe daag det Jos zien ieëste hèlge kómmune deej huuerdje d'r bie 't verlaote vanne kirk motergeraochel. Same mit zie vader góng d'r kieke. 't Bleek 'n kartrace te zeen dae in 't dörp georganiseerdj waerdje. 
Vader en zoon wore geliek verkóch en 't doerdje den ouch neet lang veurdet Jos veur 't ieës zelf op 'ne kart zoot. Na twieë jaor waas Jos riep (en aad genóg) óm wèdstrieje te vare. 

De kartcarrière van Jos waerdjen ech serieus in 1982 doe d'r lenjelike wèdstrieje góng vare. 't Ieëste succes koom in 1984 wie 't Nederlands kampioensjap veur juniore waerdje behaoldj. In 1986 haoldje Jos oppernuuts de Nederlandse titel. De grótste kartsuccesse haoldje Jos in 1989. Hae wón det jaor e groeat aantal internationaal races, en waat mieër is, twieë Europese titels.

Inne jaore '90 beènjigdje hae zien loupbaon nao e paar zwaor óngevalle.

Inne periood 1994-2003 reej Jos ouch inne Formule 1, bie versjillige renstalle. d'n Ópvallendjsten tied waas d'n tied bie 't team van Benetton in 1994 wo d'r terechkoom es invaller veure geblesseerdje JJ Lehto. Hae waas daobie d'n twieëdje koeräör van 't team, naeve Michael Schumacher. Zienen ieëste wèdstried verleep neet good; hae woort vanne baan gereje door Eddie Irvine, wobie d'r zelfs euvere kop vloog, meh wiejer óngedeerdj bleef. 't Huuegdjepuntj in dit sezoen waas zien derdje plaats tiejes de Grand Prix van Hóngarieje. Tiejes 'ne pitstop bieje GP van Duutsjlandj in Hockenheim koom bie 't tanke brandjstof euvere heite óngerdeiler vannen auto. d'n Auto, mit Jos d'rin, vadje veur kórten tied vlaam. Hiedoor verbrandje zien naas ómdet 't vezeer van zienen helm aopsting, waat in daen tied gewuuen waas. Vanaaf doe móste koeräörs häör vezeer toe haje bie 't tanke.

Ziene zoon Max Verstappen is ouch coureur. Hae is in 2014 mit 17 jaor es jónkste koeräör oeats gestartj inne Formule 1.
Umami

**Umami** (&#26088;&#21619;) is e Japans woord wat zoeväöl es 'hierlekheid' of 'hartelek' beteikent; 't is ein vaan de 5 smake, neve zaajt, zeut, zoer en bitter.

Oet recent oonderzeuk is gebleke tot veer 'ne vijfde smaak höbbe dee geveuleg is veur glutamaat, ein vaan de twintig aminozoere. Glutamaat weurt ouch es smaakversterker gebruuk in de vörm vaan 't additief mononatriumglutamaat (ouch wel ve-tsin geneump), allewijl in väöl kant-en-klaor etenswaor, zowie zaajte snacks en bouillonblökskes, te vinde. De Japanners numme dizze smaak umami, 'n woord wat vaan umai is aofgeleid en lekker beteikent. Euver 't effek devaan op de aander smake is wieneg bekind. Umami verhoeg de speekselaofsjeiding en versterk de harteleke zaajte en zeute smake. Umami kump vaan nature in väöl etenswaor veur die vrij glutamaat bevatte, zowie erwte, belege kies, champignon, shiitake en ziewier. 

't Zien veural aminozoere, de bouwstoffe vaan eiwitte, en smaakstoffe wie natriumglutamaat die dees smaakgewaarweurding geve. 'n Glutamaat is 'ne neurotransmitter.
Zaajt (smaak)

**Zaajt** is ein vaan de vief smake, neve zeut, zoer, bitter en umami.

De voornaomste zaajte smake zijn natriumchloride (keukezaajt) en lithiumchloride. Dees stoffe vervalle in ione in 't speeksel en de Na+ en Li+ ione verandere de laojing in de receptorcelle in de tong um zoe 'n reaktie op gaank te bringe.
Zeut (smaak)

**Zeut** is ein vaan de vief smake, neve zaajt, zoer, bitter en umami.

't Gief versjèllende stoffe die 'ne zeute smaak oprope, woevaan sókkers de bekindste zien. 

## AH,B-systeem
Zeut smakende stoffe höbbe mètein gemein tot 'n es zoer wèrkend H-atoom ziech op 3Å aofstand vaan 'n elektronegatief punt wie 'n zuurstof- of stikstofatoom bevind. Bij sókkers weurt dit punt gevoonde in de keton- of aldehydgróp (C=O resp. HC=O).

## Externe link
* A molecular theory of sweet taste
Zoer (smaak)

**Zoer** is ein vaan de vief smake, neve zeut, zaajt, bitter en umami. De tong bezit receptore veur eder vaan dees smake; alle aander smaaksensaties zien in feite reuksensaties. Vaan sommege receptore bestoon evels diverse subtypes en wèrkingsmechanisme, zoetot de smaakzin toch genuanceerder is es me soms veroonderstèlt.
Bitter (smaak)

**Bitter** is neve zeut, zoer, zaajt en umami, ein vaan de vief smake die door de tong woergenome kin weure. 

Väöl lui, en veural kinder, vinde 'ne bittere smaak neet fijn. Volwassene, en veural manslui, vinde bitter minder slech en soms zelfs ech lekker, veural in combinatie mèt 'ne zeute en/of vèttige smaak. Biologe dinken tot bitter beleef weurt es 'ne oonplezerege smaak om vergiftiging te veurkoume (väöl alkaloïde, woevaan 'rs väöl 'n toxisch of farmacologisch effek höbbe, smake bitter). Aander plante ginge ouch bitter smakende stoffe aonmake es verdedigingsmechanisme. In de loup vaan d'n tied heet de mins dees plante evels toch liere ete, door kinneseuverdrach vaan generatie op generatie.

De bitterste substantie die noe bekind is is 't synthetische Bitrex (handelsmerk van Macfarlan Smith) of denatoniumbenzoaat, wat in 1958 oontdèk is. 't Is 'n witte geurloze vaste stof die gebruuk weurt es 'n additief wat 'n touwvallege inname vaan giftige stoffe tegegeit.

't Gief 'n genetische variatie in de perceptie vaan (bittere) smaak, zoe smaak fenylthiocarbamide veur de mieste lui zier bitter dewijl 't veur aandere haos geine smaak heet.

De bitterheid vaan beer weurt aongegeve op de IBU sjaol.
Plat

**Plat** haet versjèllendje beteikenisse:
* Vlaak, neet hoebelig;
* Limburgs;
* Anger dialekte mit de benaming "Plat", in 't bezunder 't Nedersaksisch in zoewel Nederland es Duitsland;
* Boers, ónbesjoef
Boudewijn Zenden

**Boudewijn Zenden** (Mestreech, 15 augustus 1976) is 'ne veurmaolege Nederlandse voetballer, dee veural op de linkerflank woort ingezat. In 't begin späölde heer es linkermiddevelder/linksboete, meh later woort heer dèkser ingezat es linksback. Eint vaan zien groetste waopes waor zien snelheid.

Zenden, zoon vaan judoka Pierre Zenden doorleep de jäög bij RKSV Leonidas-W, MVV en PSV. Bij die club debuteerden 'r in 1994. Tösse 1998 en 2001 späölde heer bij FC Barcelona, daonao bij diverse clubs in veural Ingeland. Tösse 1997 en 2004 woort Zenden 54 kier veur 't Nederlands èlftal opgerope; heer scoorde dao-in zeve kier. In 2011, wie heer bij Sunderland AFC späölde, stopde heer mèt voetballe.

Nao zien carrièr woort heer assistent-trainer; iers bij Chelsea FC (2012-2013), daonao bij zien aw club PSV.
L.A. Raeven

**L.A. Raeven** is d'r keunstenaersnaam van d'r twieling **Liesbeth en Angelique Raeven** oet Norbik. Ze zeunt in 1971 in Haeële gebaore.

## Waerk

't Beeldende multi-media waerk van L.A. Raeven hèlt d'r genadeloze commers van de waelt van de keunst, de media en de mode taege 't leech dör gebroek te make van de ègeste technieke en methodes mae dan mèt es basis hön ège waeërdsjaal. Hön waerke rope krachtige emoties óp bie 't publiek, ooch in de VS, Duutsjlaand en de Ingeland.
## Tentoonsjtellinge in Limburg
*Museum Het Domein in Zitterd, 2007
*In de Timmerfabriek in Mestreech Glocalaffairs  van 2 bies 30 november 2008.

## Referentie

## Externe leenk
*Ooch dörklikleenk
Stökskeseflaaj

**Stökskeseflaaj** is 'n flaajsaort mit es spies gedruuegdje stökskes paere. Dees aofte zeen traditioneel krinksgewies oppe flaajbaom gelag.

't Geltj es 'n inne vergaetelheid geraakdje lekkernie.

Veurbeeldjzin:

*Dao is gèn grótter lekkernie es e stök stökskeseflaaj.*

## Zeen ouch
* Moereflaaj

## Bronne
* Bakkes, P. 2007, Mofers Waordebook
Brachter staasje

Mit de **Brachter staasje** kónne twieë dinger bedoeldj waere:
* De Brachter staasje zelf, de veurmalige staasje van Brach, wo veuren oorlog boemeltreins stopdje.
* De straot **Brachterstatie**, 'ne waeg inne Maasgoew wo-aan vreuger dees staasje loog, zuuch Brachtersjtasie.
Brachter staasje (staasje)

De **Brachter staasje** (geografische aafkorting **Mbt**), ouch bekindj es **Brach-Lin** is 'n veurmalige staasje ane spaorlien: Mestreech-Vènlo (Staotslien E). De staasje van Brach waas geäöpendj van 21 november 1865 toet 15 mei 1938 en van 1 mei 1940 toet 24 november 1940.

Hie stopdje vreuger boemeltreins wo veural luuj oet Brach, Lin en 't naobiegelaege Mofert gebroek van zólle höbbe gemaak.

De vreugere ligking is nag te herkinne aan de 3 spaore die op det baanvlak ligke. Ouch zuut m'n 't aan de straotname *Staasjeswaeg*, *Stationsstraot* en *Brachterstatie* (wo-aan de staasje loog). Daobie liek d'r allewiel min of mieër e 'gaat' in de boemeltreindeensregeling te zitte tösse Remunj en Mestreech/Haerle: nörges op dae lien veurt 'ne boemeltrein zoea lank aan ein stök door es tösse Remunj en Ech (ongevieër tieën menuut).
Mode

**Mode** (Fraans: *mode*; van 't Latiense: *modus* betekent *meneer van doeë, wies*) is de, in e bepaald tiedvak en dör 'ne bepaalde groep luuj es hedendaags besjoewde menere van doeë, bie bv. kleier en seeraod. Me deet bie de tiedse zakes, me gebroekt bie de tiedse dinger of sjaft die aan. Get is mode zoelang de menere van doeë neet va lange doeër zeunt, mae nao verloop van get tied es gevólg va maatsjappeleke processe altied wer dör nuuj - die da es hedendaags gelde - menere van doeë vervange werre. Mode kènt waal cyclische bewaeginge m.a.w. sommige modes kaome truuk nao verloop va jaore.

Modes werre mèt kórtdorende útinge van d'r tiedsgeest in verbaand gebrach. Menere van doeë die zich över mieë modególve of -grille haandhave werre klassiekers geneumd.

Elke nuuj mode haat hör ège menere van doeë, menere van deenke en menere van ute, die ofwaal es mäögelekhèèd werre gepresenteerd ofwaal es norm of sjtandaard. Elke nuuj mode bringt nuuj waardes mèt zich mèt en interpreteert de waelt dus ömmer wer opnuuj: sommige versjiensele gelde es owwerwèts, aander es in de mode en wer aander es klassiek.

Mètstens wert mèt mode de kórtdorende, es actueel geldende meneer öm zich te klèjje of de haore te laote doeë bedoeld.

## Bron
Duutsje Wikipedia
De Waterratte

De vereiniging, De Waterratte, opgeriech op 11 November 1959 is oontstande oet de biljartvereiniging Heugem, domicillie kezend in kaffee Sport ( wat noe cafè d`n Hoof is ) aon de Heugemerstraot. Mötse en capes woorte geheurd, boedoor d`n habsjaar al metein `t kasbook kös opene mèt e tekort. 
Veurnaomste doelstèlling maag daan zien `t stimulere vaan de plaotselikke vastelaovendsviering, daoneve höbbe de Waterratte steeds amikaal kontakte onderhawwe mèt zustervereiniginge boete hun maosdörrep.

`ne Innige band besteit mèt Huize Maasveld, `t in Heugem gelege tehoes veur luij mèt `ne verstandelike handicap. Mèt plezeer wèrreke de Waterratte eder jaor mèt öm de pupille vaan Maasveld e paar gezêllige vastelaovend-eurkes te bezörrige. Vaste prik zien voorts de 55+ middag en `t Aw-wieverbal twie aktiviteite die eder jaor goot aonsjloon bie de bewoeners vaan Heugem-Randwiek. Tijdens `t Aw wieverbal weurt eder jaor iemes in `t  zönneke gezat veur ziene of häöre socialen inzat, verliend aon de börgerij of `t vereinigingsleve in Heugem; heer of zie maag daan `t Sjouwerklöpke (de hoegste oondersjeiing vaan de Waterratte ) in oontvangs neume.
Reinsjtein

'ne **Reinsjtein** ies 'ne sjtein, dae de rein (grens) van 'n sjtök (akker)land of perceel markeert. Dat gebeurt door die grenssjtein op de heuk van 'n bepaald perceel te plaatse. Tösje de percele leet me meistal 'n baan land, de rein, óngeploog. Dao-op goajde me dan sjtein en puime (landaafval). Hie-op en tösje greujde dan typische reinplante zoa-es de reinevaar of reinvaan. Op dees meneer woort de grens dudelik aangegeve.

## Historie
't Gebruuk um reinsjtein (grenssjtein) toe te passe zou al ièwenoud zin. In 't begin pakde me daoveur 'ne zjwerfknap, dae op 't land gevónge waor. Later, toen d'r hoezer en kesjtièle van gekapde sjtein geboewd woorte, pasde me ouch die sjtein, helsjtein of andere natuursjtein, toe. De initiale van de eigenaer woorte dan d'r in oetgekap. In Nederlands Limburg en Belsj Limburg woort o.a. de blauwe sjtein oet Visé daoveur gebruuk. Dèks sjtoon in zoane sjtein ouch de lèttersj P.E (persoonlik eigendom) oetgekap. Ouch zeukde me lankwerpige sjtein oet de kiezelkoel veur dat doel.

Veural nao de kadastermetinge, die plaatsvónge nao de Franse tied ies 't gebruuk bekènd.
De plek woa de reinsjtein loog of sjting woort es "heilig" besjouwd.

Emes, dae foetelde mèt de grenssjtein kreeg 'n zjwoar sjtraof. In de Miedelièwe kreeg 'r dan sóms 'n hand aafgehouwe.

## Drie getuge
In vreuger tied waor 't op 't land ouch gebrukelik, dat bie 'ne reinsjtein, in de grónd, drie "getuge" woorte geplaats, in de vörm van drie kleiner sjtein, woamèt same 'ne driehook woort gevörmp. Die driehooksvörm houw te make mèt 'n oud-Christelik symbool van de Heilige Drie-einheid. De oetdrökking "op 't heilig oug vare" sjteit hiemèt in verband. Es de boer bie 't ploge de reinsjtein neet koes vinge, ging hae ploge op 't heilig oug, oftewaal mèt de bèste wil um de gooj grens aan te houwe.

## De Sjtok of de sjeidsjtok
Vreuger woorte ouch waal knotbuim geplant um de grens van 'n land aan te geve. Zoane boum woort de sjtok of de sjeidssjtok geneump. Veural tej buim es de esj, de meidoorn en de haagbeuk woorte veur dat doel geplant.

## Grenze
Ander menere um de grens aan te geve zint moere, hèkwerke, sjöttinge, hègke, tankel- en andere draod, sjtankètsele, 'n verhuèging in 't land, 'n beek of rivier en grenspäöl. Um de grenze tösje leng, bv Nederland en Belsj en Nederland-Duutsjland, ziechbaar te make zint d'r indertied genummerde grenspäöl geplaats. 

## Zuuch ouch
Mechels (Nederlands Limburg)

**Mechels** is 't Limburgs dialek dat gesjproke wuurt in en rónd 't dörp Mechele (Nederlands Limburg) in Zuud-Limburg.
Laammeker

'ne **Laammeker** of **laammaeker** ies emes, dae blief zeure of dae emes op de zenuwe wèrk. De oetdrökking "emes laam make" beteikent emes aan de kop zeure.
Ouch weurt 't tege emes gezag, dae  ónzin verköp, plaog, veur de gek hèlt of flauw grappe maak. Zoa weurt 'ne miensj dae deze bepaalde vörm van humor gebruuk ouch sóms 'ne laammeker geneump. 

## Cultivering
Laammaeker is teves 'ne  bienaam veur emes oet Zittert. 'ne Zittertse laammaeker sjpeelt 'ne laammaeker.
In 2001 woort in Zittert 't carnavalsleidje "Wurt eine laammaeker gebaore" gelanceerd, op 'n teks van Henk Stessen en muziek van Willy Jongen.

De "Zittesje Laammaeker" ies ouch de naam veur 'n (carnavals)periodiek, dat in de jaore 30 van de twintigste ièw veur 't ièrsj in Zittert versjeen.

## Externe link
*Toon Hermans is 'ne laammaeker
Grenspaol

Um de grens aan te geve tösje bepaalde leng woorte vreuger grenspäöl geplaats. 

## Nederlands-Belzje grens
Dat plaatse van grenspäöl gebeurde b.v. in 1843, toen op de conventie van Mestreech de precieze grenze woorte vasgelag van de keuninkrieke Belsj en Nederland, die in 1839 gesjeie woorte en van toen aaf 'n zelfsjtendig land waore gewore. Op de grens tösje die twiè leng kaome genummerde grenspäöl, deils in helsjtein en deils in geetiezer. 't Ièrsjte nummer sjteit in Vaols en 't lètste nummer 369 aan de Noordziè. Langs de grensmaas woorte döbbel päöl geplaats mèt 't zelfde nummer. 

In 't gehuch Ulvend sjteit zoane grenspaol (nummer 21), dae aangeuf dat 't gehuch zoawaal bie Nederland es bie Belsj huèrt. 't Gevolg ies dat 't ouch verdeild ies in twiè gemeintes: Mergraote en Voere (gemeinte).
Ouch gemeintes make gebruuk van päöl of gemeinteborde um 't begin en ing van de gemeinte aan te geve. Mergraote deit dat mèt markante grenspäöl of sjtein.
.

## Nederlands-Duutsje grens
Op de grens tösje Nederland en Duutsjland woort ouch in Vaols gesjtart, op 't Drielandepunt  mèt grenspaol nummer 193. 't Lètste nummer 862 sjteit bie Overdinkel in Twente. 'n Ander reeks grenspäöl tösje dees twiè leng löp vanaaf de Luxemburgs-Franse grens (nr 1), langs Duutsjland tot nummer 203 aan de Dollard. Vreuger waor dit de grens tösje Nederland en 't keuninkriek Hannover.

## Ander grensmarkeringe
Ander menere um grenze aan te geve zint reinsjtein, moere, hègke, hèkwerke, sjöttinge, tankel- en andere draod, sjtankètsele, 'n verhuèging in 't land of 'n beek of rivier. 

## Externe link
http://www.grenspalen.nl/index.html]
Us Famfaar 1973

De zate hermenie **Us Famfaar** waor ein vaan de ierste zate hermeniekes vaan Mestreech. Nao 't succes vaan de einige echte "de zaate herremenie" oet 1959 voont de opriechter Frans Schobbe 't tied veur 'n famfaar, Us Famfaar waor gebore.

De ierste jaore ginge zie met e lake op 'ne stek of 'n striekplaak (met naom!) de straot op, dao achter leep daan 'n hamfel muzikante (toen nog boont gekleurd). 

't Plezeer zörgde deveur tot de hermenie oetgreujde tot wat 't noe is: 'n echte femilie zate hermenie. De familie Schobbe heet oetbreiing gekrege vaan aander femilies.

Met 'n krappe 8 x 11 leie is de zate hermenie allewijl 'ne flinke gróp. Dit same mèt de kleure paors en oranje ouch nog 's sjoen um te zien. Die kleure höbbe zie trowwes sinds 't 3 x 11 zjubilei in 2006 weer trök in gebruuk en is daobei de einigste eis um mèt te kinne goon.

## Externe link
*De homepagina vaan zate hermenie Us Famfaar 1973
A-10 Thunderbolt II

**De Fairchild A-10** waerdje ontwikkeldj omdet de USAF ein nuuj antitank-vleegtuug neudig haaj. Ze mos vanaaf US bases operere die kortbiej 't Warschaupact lage.
De A-10 beschiktj euver weinig, maar gooj vuurkrach (maar ein kanon) en kan väöl besjeetinge weersjtaon. Det bleek oet ein tes wobiej eine A-10 waerdje besjaote en geweun door kos blieve vlege. De Thunderbolt II is zo sjtevig gemaaktj det hae  eine **vlegendje tank** is genumpdj. Zien casco is gemaaktj in ein honingraotsjtructuur die besjtand is taege treffers van pantser doorbaorendje en hoog explosieve munitie toet 23mm. Alle veur de vluch noodzakelikke systeme zeen driedöbbel oetgeveurdj (ein döbbel hydraulisch en ein inkel mechanisch systeem). Hiedoor kan de vleger zelfs zônger hydrauliek of mit eine half afgesjaote vleugel nog veilig lanje. 't Toesjtel haetj zelfdichtende brandjsjtoftanks en is speciaal zo geconstrueerd det 't mit 1 motor, 1 sjtert, 1 hoogteroer en eine half afgesjeurde vleugel nog besjtuurbaar te vlege is! De cockpit en deile van 't sjtuursysteem waere besjermpdj door ein kuup van 400 kilo titanium bepantsering die meerdere 20mm treffers kan doorsjtaon.

Fairchild besjloot om 't toesjtel oet te röste mit turbofans en neet mit "geweun" sjtraolmotors. Hiedoor waas de A-10 moeielik te achtervolge mit hittezeukendje rakette.
De offisjele naam veur de A-10 is *Thunderbolt II*, hae waerdje *genumpdj nao ziene veurgenger* de P-47 Thunderbolt *oet WOII* mer hae sjtuitj door de karakteristieke motorböltje achterop de romp ouch bekindj onger de naam *Warthog* (wrattezjwijn).

't Waas de bedoeling det de A-10's door de F16 waerdje vervange, maar det ging oeteindelik neet door. In allebei de Golfoorloge, waerdje de A-10 intensief ingezatj. Zo waerdje d'r in'ne Tweede Golfoorlog 144 A-10’s ingezatj die teentalle tanks, gesjut en bunkers vernietigdje.

## Gesjiedenis
De A-10 waerdje ontwikkeldj door de ervaringe die de USAF in'ne Vietnamoorlog haaj opgedaon. In det conflict ware väöl toesjtelle mit de close air support rol ernstig besjadigdj of neergesjaote door klein kaliber vuurwaopes, grondj-loch aafwaerrakette en geweun lochaafwaergesjöt. 

De firma Fairchild ontwikkeldje daorom ein prototype de YA-10A det zien eerste vluch maakdje op 5 april 1972.  

In  oktober 1975 roldje de eerste operasionele A-10’s van'ne productielien.

De eerste leveringe aan'ne USAF sjtardje in meert 1976 en 't eerste operasionele squadron waas in oktober 1977 gereid op'pe vleegbasis *Davis-Monthan*, Arizona.

## Technische gegaeves van'ne Mk.1

Lengte: 16,25 m.

Breidte: 17,53 m.

Heugte: 4,47 m.

Max. snjelheid: 680 km/oer

Gevechsbereik: 885 km.

## Bronne

Dit artikel is gedeiltelik vertaaldj vanoet de Nederlandstalige Wikipedia
## Links
*Spangdahlem Airbase
*Website van eine A-10 crewchief
*Website euver inzat in'ne Golfoorlog
*USAF A-10 info
Oos-Timorcrisis (1999)

De **Oos-Timorcrisis** oet 1999 begós mèt aonvalle door anti-oonaofhenkelekheids-militante op börgers, en breide ziech oet tot algemein geweld door 't land, met naome in de hoofstad Dili. 't Geweld laajde op naotot 'n mierderheid vaan de keesgerechtigde stummers vaan 't volk veur oonaofhekelekheid vaan Indonesië stumde. Zoe'n 1.400 börgers zouwe doed zien gebleve. 'n VN troepemach (InterFET) die veurnaomelek oet lede vaan 't Australische leger besteit is oetgezonde um de vrei te stiechte en te bewaore.

## Details

### Achtergroond: referendum

In 1999 beslut de Indonesische regering, oonder sterke internationaolen drök, um e referendum te hawwe euver d'n touwkoms vaan Oos-Timor. Portugal waor begós mèt zeuke nao polletieke boondgenote in de EU, en daonao in aander deile vaan de wereld um drök oet te oefene op Indonesië. 't Referendum, op 30 augustus, gaof 'n dudeleke mierderheid (78.5%) veur oonaofhenkelekheid, daobei 't alternatief vaan 'n otonoom provincie binne Indonesië te weure verwerpend, die bekind moos weure oonder de naom "Special Autonomous Region of East Timor" (SARET). 

### Geweld
Metein heinao, woort door Oos-Timorese pro-integratie milities, oondersteund door de Indonesische regering, en Indonesische soldaote 'n campagne vaan geweld en terrorisme gestart ter vergelling. Zoe'n 1.400 Timoreze weure gedoed en 300.000 lui weure mèt geweld nao Wes-Timor gedwonge es vlöchteling. 't Groetste deil vaan de infrastruktuur vaan 't land, inclusief hoezer, irrigatiesysteme, waterveurraodsysteme en sjaole, en bijnao 100% vaan 't elektriciteitsnèt vaan 't land weure verweus. Volges Noam Chomsky, "In ein maond heet dees groete militair operatie zoe'n 2.000 lui vermaord, hoonderde vroului en meidskes verkrach, dreikwaart vaan 't volk verplaots, en 75 procent vaan de infrastruktuur vaan 't land verweus" (*Radical Priorities*, 72). 

### InterFET
Op 20 september 1999 woort de door Australië geleide vredestroepe vaan de International Force for East Timor (InterFET) oetgezat in 't land en zie brachte 'n ind aon 't geweld. Aktiviste in Portugal, Australië, de V.S. en aandere oefende drök oet op hun regeringe um aktie te oondernumme, boenao president Bill Clinton vaan de V.S. oetindelek Indonesië, wat op dat momint al in financieel probleme waor, dreigde mèt 't intrèkke vaan IMF lieninge. De Indonesische regering stumde in mèt tröktrèkking vaan häör troepe en stoond touw tot 'n multinationaol troepemach in Timor 't gebeed góng stabilizere. 't Waor dudelek tot de VN neet genóg middele had um rechstreeks tege de paramilitair troepe te vechte. Daorum otoriseerde de VN de opriechting vaan 'n multinationaol troepemach mèt de naom InterFET, door de Veilegheidsraod Resolutie 1264. Troepe kaome oet 17 lande, zoe'n 9.900 in totaal. 4.400 kaome oet Australië, de rest veurnaomelek oet Zuid-oos Azië. De troepemach woord geleid door Majoor-Generaal Peter Cosgrove. Ze lande in Oos-Timor op September 20, 1999.

## Zuuch ouch
*Oos-Timor crisis (2006)

## Referenties
Snus

**Snus** (oetgesproake es "snuus") is 'n soart tabak dat d'r oetzuut es vochtig poejer. 
't Wurdj veural gebroek in Noorwege en Zwede.

De meneer om snus te gebroeke is om 't ongjer de boavelip te duuje en 't doa ' n tiedje te loate zitte. De tied kint variere van 'n paar minute tot 'n paar oer.
 
D'r zin twië soarte snus

* *Original snus* of *lössnus* is vochtig poejer dat se zelf in porties mos verdeile.
* *Portionssnus* is veurverpakte snus, dat in tuutjes zit van hetzelfde spul wo auch theetuutjes van gemaak zin.

Snus mot in de keulkas bewaard waere anders ontstoan nitrosamines.

Snus is sinds 1992 verboaje in de Europese Unie noadat onderzeukers van de Waereldgezondheidsorganisatie heije geconcludeerd dat snus kanker zou veraorzake, mèr ze goave later toe dat ze neer genog bewies heie om dat te kinne zigge.
Toen Zwede in 1994 lid woordj van de Europese Unie heije ze aafgedronge dat snus dao legaal bleef.
Proemtoebak

**Proemtoebak** is e saoërt toebak dae geproemd of gekauwd wert. Bies d'r Twiede Waeltkrèèg waor dizze toebak populair oonder de mansluuj. 't Gebruuk is övergenaome van de indiane en nao de oontdèkking van Amerika in Europa geïntroduceerd. E bekaand merk proemtoebak heesjt dan ooch *Red Man*. Es me d'r toebak nao gebruuk kwiet moes dat sjpuujde me dat, zjuus wie de vlume, in 'ne kwispedoor.

Allewiel wert in Europa allèng nog in Zjwede en Noorwege proemtoebak gebruukt, d'r snus. Dizze proemtoebak is in de res van de EU verbaoje ömdat 't kaankerverwekkend is, zjuus wie toebak dae me rókt.
Äösdje

De **äösdje** is de ruumdje tösse de kaepers (die de daakpanne drage) en 't daak, 'n ruumdje zoea groeat es de kaepers diek zeen.
In die äöpening waerdje struuepoppe gestop.

Veurbeeldjzin:

*[[Aofte]] waerdje meistal gedruueg óngere äösdje.*

## Zeen ouch
* Aofte

## Brónne
* Bakkes, P. 2007, Mofers Waordebook
Aofte

**Aofte** (ouch **äöfte** of **äöf** geneump) zeen gedreuëgde vröchte, meistal proeme, eppel of paere.

## Etymologie
't Woord Äöf(te) is verwant aan 't archaïsch Nederlandse *ooft* en 't Duutsje *Obst*.

Oarsjpónkelik woort mèt äöfte alles bedoeld wat boete broad en vleisj biej 'ne maoltied woort genuttigd, dus ouch de greunte, de peulvruchte enz. Later kroog 't woord de beteikenis van allein de vruchte, nog later (in 't Limburgs) specifiek de gedreuëgde vröchte.

## 't Dreuëge
De veesje vruchte woorte aan 'ne draod gerege en zoa te dreuëge gehange op de zölder, ónger de äösdje. Ouch woorte de vröchtesjtökskes dèks nao 't bakke van 't broad in de bakaove gelag en daomit gedreuëgd door de reswermde van de aove.
Vreuger woort in tieje dat gein veesj fruit besjikbaar waas, äöfte gegaete of, naodat dit geweik waas, es sjpies veur vlaje gebruuk.
Biej gedreuëgde zuudvruchte sjprik me van tuttifrutti.

## Gezèkde
* Eine dae dóm dènger deit, 'ne sufferd of 'ne sukkel wirt ouch waal 'n *äöf* geneump en dan wirt waal gezag *wat bès dich toch ein äöf*.

## Zuug ouch
* Stökskeseflaaj
* Äöftevlaaj

## Bronne
* Bakkes, P. 2007, Mofers Waordebook
Audrey Laven

**Audrey Laven** is 'n sjriefster in 't Kirchröadsj dialek, gebaore in Kirchroa. Saer häör achtiènde laevesjaor woont ze in Leide. 

## Werk
In 2008 wint ze de jaorlikse Veldeke literatuurpries mèt 't verhaol :* 't Sacramint.*
Har Sniekers

**Har Sniekers** is 'ne Limburgse dichter oet Toear. Hae sjrief in 't Toears. In 2004 volgdje hae de 1e pos hbo-lièrgank Limburgs.
Sieër wirk hae in 'n wirkgroep aan 'n Toears waordebook, det nao verwachting in 2010 vaerdig zów zeen.

In januari 2009 is hae stadsdichter van 't witte stedje gewore.
In september det jaor volgdje d'r Sjef Kösters op es intjredacteur vanne website en nuutsbreve van Veldeke Limburg.

## Werk
In 2004 kreeg hae de Veldeke-literatuurpries veur 'n gedichteserie.

## Extern links
* Winner Veldeke Literatuurprijs 2004
* De gedichte van Har Sniekers
Herman Bors

**Herman Bors** is 'ne Limburgse sjriever oet Ruiver. Hae sjrief in 't Ruivers.

## Werk
*In 2003 kreeg hae de Veldeke Literatuurpries veur 't verhaol "Thea 13".
* 2005 In de Raadselige Roos (jaorlikse sjriefwedsjtried, saer 1993, van Literair Café Venray-regio veur amateurs (proza en poëzie), woeënachtig in of aafkomstig oet Zuud-Nederlandj en Belsj Limburg): bekroeënd werk: 'De laatste biecht'
* 2007 Veldeke Literatuurpries [oetgereik in Hasselt] veur 't verhaol: Lazarus in 't glaas
* 2007 In de Raadselige Roos: bekroeënd werk: 'Lazarus in het glas'
* 2009 Bie de Raadselige Roos: bekroeënd werk: "Het einde van een vaderskind"
* 2011 Oetgave: Dochters van de wereld, verhaole, foto's en gedichte.
Pottentaote

De **Pottentaote** is 'n carnavalsvereiniging in Baek in Zuud Limburg. 

De vereiniging is opgerich in 1886 en 't is ein van de oudste van Nederland. Allein Momus va Mestreech, Jocus va Venlo, de Mirlitophile in Valkeberg en de Marotte in Zittert zint ouwer. 

## Externe link
* Website De Pottentaote
De hangende parke va Babylon

**De hangende parke va Babylon** zeunt in d'r 6de ieëw v.Chr in de buurt va Bagdad in Irak geboewd in ópdrach van Nebukadnesar en werre geraeëkend töt èng van de zaeëve waeltwoondere. Dis parke werre dör Griekse klassieke sjrievers nog oetveurig besjraeve mae wieër haat 't, boete ópgravinge ter plaatsje, gèng aanwiezinge d'r vör dat ze ech besjtande haant.
Experimint vaan Griffith

Het **Experimint vaan Griffith**, wat woort oetgevoerd in 1928 door Frederick Griffith, waor ein vaan de ierste experiminte wat suggereerde tot bacterië de meugelekheid höbbe tot 't euverdrage vaan genetische informatie via 'n proces wat transformatie hèt.

Griffith gebruukde twie stamme vaan *[[Pneumokokke]]*, 'n type III-S (smooth, *glad*) en 'n type II-R (rough, *groof*) stam, en infecteerde dao muis mèt. De III-S stam umhult ziechzelf mèt 'n polysacharide capsule wat 'm besjermp tege 't immuunsysteem van de gashier, resulterend in de doed vaan de gashier, dewijl de II-R stam gein besjermende capsule heet en verslage weurt door 't immuunsysteem vaan de gashier.

In 't experimint woorte bacterië vaan de III-S stam doed gemaak via hitte, en de reste devaan woorte touwgeveug aon de II-R stam bacterië.  Dewijl eder apaart de muis niks kós doen, waor de kombinatie wel in staot um de gashier doed te make. Griffith waor ouch in staot zoewel levende II-R stamme es levende III-S stamme vaan *pneumokokke* te isolere oet 't blood vaan de doej muis. Griffith concludeerde tot 't type II-R "getransformeerd" waor in de duujeleke III-S stam door 'n "transformatie principe" wat op ein of aander meneer deil woar vaan de doej III-S stam bacterie.

Allewijl wete v'r tot 't "transformatie principe" wat Griffith observeerde 't DNA vaan de III-S stam bacterie waor. Dewijl de bacterie doed waor gemaak, had 't DNA 't verhittingsproces euverleef en waor 't opgenome in de II-R stam bacterie. 't III-S stam DNA bevat de gene die de besjermende polysacharide capsule vörmp.  Oetgerös mèt dees gene waore de II-R stam bacterië noe besjermp tege 't immuunsysteem vaan de gashier en kóste de gashier doed make. De exacte aard vaan 't transformatie principe (DNA) is bevestig in de experiminte die door Avery, McLeod en McCarty en door Hershey en Chase zien gedoon.

## Zuuch ouch
*Genetica
*Experimint vaan Avery-MacLeod-McCarty
*Experimint vaan Hershey-Chase

## Referenties

*
::(Refereert aon 't origineel experimint door Griffith. Origineel artikel en 35e verjaordag herdrök besjikbaar.'')

*  854 pages.  ISBN 0-7637-1511-5.
Polysacharide

**Polysacharide** zien koolhydrate die zien opgebouwd oet 'n groet aontal monosacharide-einheide. De biopolymere kinne zoewel lineair es vertak zien, en bestoon of oet allemaol dezelfde monomere (*homopolysacharide*) of oet versjèllende monomere (*homopolysacharide*).

Polysacharide zien in 't algemein neet oplosbaar in water en höbbe geine zeute smaak.  

Versjèllende polysacharide:
*zètmeel
**amylose: lineair, glucose &alpha;1->4
**amylopectine: vertak, amylose-ketes, onderling verboonde mèt &alpha;1-6 bindinge

*cellulose: lineair, glucose &beta;1->4
*chitine: lineair, N-acetyl glucosamine &beta;1->4
*pectine: vertak, veresterde D-galacturonzuur &alpha;1->4
*pentosanen: in water oplosbare polysacharide

## Zuuch ouch
*monosacharide
*disacharide
*oligosacharide
Johan Cruijff

**Johan Cruijf** (boete Nederland miestal gesjreve es **Cruyff**; Amsterdam, 25 aprèl 1947 - Barcelona, 24 miert 2016) waor 'ne Nederlandse voetballer en voetbaltrainer. Heer späölde sinds 1957 in de jäög vaan AFC Ajax en debuteerde dao in 1964 in 't ierste. Zien groete doorbraok kaom wie 't jaor dao-op trainer Rinus Michels aontraoj. Cruijf bleek boete 'nen technich begaafde voetballer ouch hiel väöl speulinziech te höbbe en woort al gaw de bèste vootballer vaan zien generatie. In 1966 debuteerde heer in Oranje, boe heer in 48 interlands 33 gole zouw score. Heer won mèt Ajax dreikier d'n Europacup 1 (1971-73) en stoont mèt 't Nederlands èlftal in 1974 in de finale van 't WK. Nao 1973 späölde heer bij versjèllende aander clubs, boe-oonder FC Barcelona (1973-78) en de Washington Diplomats (1980 en 1981). Vaan 1981-83 späölde heer weer bij Ajax; heer sloot zien voetbalcarrièr aof bij Feyenoord (1983-84). Korten tied later woort heer trainer bij Ajax (1985-88) en Barcelona (1988-96). Ouch traoj heer dèks op es commentator bij voetbalwèdstrije. In 2015 maakden 'r bekind tot 'r kaanker had, boe heer 't volgend jaor aon storf.

Cruijff weurt algemein gezien es de bèste Nederlandse voetballer oets, en ein vaan de bèste oets t'r wereld. Ziene zoon Jordi Cruijff (*1974) waor ouch profvoetballer.