Valkebergs

't **Valkebergs** (oetsjpraok: *Vallekebergs*) ies 'n Limburgs dialek dat gesjproke weurt in Valkeberg. Bie 't Valkebergs were ouch de dialekte van Berg (Valkeberg), Suub, Vilt, Houtem, Brokem, Sjin, Walem, Hölsberg en Arensgenhout gerekend. Me deilt 't in bie de Oas-Limburgse (in sómmige indeilinge ouch waal de Centraal-Limburgse) dialekte (zuug wiejer: Limburgse dialekte). Ander dialekte binne dezelfde taalgrens of isoglos, (dus mèt 'n geliekende oetsjpraok) zint 't Gelaens, Pöts, Sjömmerts en Baeks.

## De dialekklanke mèt geluid
De typisch Limburgse klanke zint: **de ao** in  ; de **ó** in   ), de **è** in  () (vergeliek 't mèt de Nederlandse en Limburgse i in    **i** (), de **ae** in   (), de  **ö** in   (), de **äö**  in   ().
en de speciaal Valkebergse klanke: de **oa** in   (), de **iè** in  (), de **uè** in  ()**

==Algemein kènmerke==
  ie**ch**/i**ch** - ma**k**e - **doe / diech (dich)** - b**ou**m - hón**d** - **sj**lang - **sj**aop - rech**** (''[[Hoofkènmèrke van de Limburgse dialekte|oetlèk]]''). 

Valkeberg liek ten zuje van de [[Uerdinger Linie]] en ten oaste van de [[Panninger Linie]]. 

==Leesplenkske of laesplenkske==

Zoawaal de oes bekènde [[Nederlands]]e klanke: **a** (tas), **aa** (daak), **o** (loch), **oo** (book), **oe** (hoes, loetsj), **i** (), **ie** (piel), **e** (flesj), **ee** (weeg), **ei** (zeip, Lei), **u** (un), **uu** (kruus, buul),** eu** (beursj, meule), **ui** (tuit) es de miè algemein [[Limburgs]]e klanke:(mèt geluid) ;  **ó** (), **è** (), **ae** (), **ö** (), **äö** (), **gk** (hègke) en **sj** (flesj, beursj, vösj).  (De **zj** (zjwaegel, zjwumme) óntbriek.) en de typerend Valkebergse klanke (mèt geluid!:: **oa** (), **iè** (), **uè** () sjtoon allenei op 't Valkebergs [[laesplenkske]] mèt veurbeelde weergegeve. 

In 2008 kaom 't Sjins laesplenksjke op de mert, mèt es basis de weurd en teikeninge van 't Valkebergs. In 2011 gebeurde 't zelfde in Houtem mèt 't Houtems laesplenkske. 

Volges de Veldeke-sjpelling weurt ''sjleiptoan'' ten opzichte van ''sjtoattoan''  **neet** mèt extra lèttersj en/of mèt diacritische teikes gesjpeld. Veurbeelde, op 't plenkske, sjtoattoan-sjleiptoan, van dezelfde klank zint: (ou) oug (kort) en knoup (lank); (oe) loetsj (kort) en hoes (lank); (uu) buul (kort) en kruus (lank); (eu) beursj-meule; (ei) Lei-zeip.<br>
't Weurdsje ''kies'' weurt boete Valkeberg-centrum es ''kis'' oetgesjproke en gesjreve.





Veural de twièklanke: **oa**, **iè** en **uè** zint markant in 't Valkebergs en umsjtreke. Miè nao 't weste (in [[Meersje]] en umsjtreke) zègke ze tege ''doas'': ''dwas'' en nao 't oaste (o.m. in [[Nut]]) ''doeës''; bie ''kiès'' weurt dat ''kjes'' in Meersje en ''kieës'' in Nut en in plaats van ''kuèl'' zègke ze in Meersje ''kwel'' en in Nut ''kuuël''. De Nutse realisaties zint trouwens in 't groatste deil van Limburg gebrukelik. <br>

==Valkebergs en umsjtreke==
**'t Valkebergs** vèlt oetein in twiè (versies) van zien dialek, informeel waal **boete de paorts** en **binne de poorts** geneump. 't Boete de paorts haet  ''ao'' veur ''oo'' (paort - poort), ''ae'' veur ''ee'' (paerd - peerd), ''i'' veur ''ie'' (ich - iech), ''u'' veur ''uu'' (luppe - luuppe). Dat boete de paorts besjleit 'n groater gebeed es [[Valkeberg (plaats)|Valkeberg]] zelf en ies ouch van toepassing op 't dialek wat ze in [[Vild|Vilt]], [[Berg (Valkeberg)|Berg]]. [[Sub]], [[Brokem]], [[Geulem]] en [[Houtem (Valkeberg)|Houtem]] kalle. 't Dialek van dees dörper versjilt neet ech  hièl väöl vanein. Ouch 't plat van [[Sjin op Geul]], 't [[Sjins]] en van [[Hölsberg]] 't [[Hölsbergs]], liekent op 't Valkebergs, meh dit is al get oasteliker van karakter, zoawie ónder miè dudelik weurt oet 't veurkómme van ''d'r'' veur 't mannelik inkelvoud, 't laote valle van de ''s'' bie bv maed(s)je, paed(s)je, leed(s)je en r-deletie bie weurd die eindige op d, s en t (woorsj-woosj; bruèdsje-bruèdje; andersjum-angesjóm; heiversj-heivesj) 

De taal, die gesjproke weurt in de [[dörp]]er, [[gehuch]]te en hun [[buurtsjap]]pe rónd 't sjtedsje (centrum) Valkeberg, dus: op [[Vild]], op [[Sub]], op [[Berg (Valkeberg)|Berg]], in [[Brokem]], in [[Houtem (Valkeberg)|Houtem]], in [[Geulem]] en [[Hölsberg]] liekent hièl väöl op 't Boete de Paorts. Mèt dit versjil: in die gehuchte gebruke ze in plaats van de opvallende **ie**, **oe**, **oo** en **uu** van 't Valkebergs, 'n **i**, **ó**, en de **u**. Veurbeelde (Valkebergs-''umsjtreke''): 
kies-''kis''; versjriekelik-''versjrikkelik'', iech-''ich'', diech-''dich'', miech-''mich'', ziech-''zich'', ziete-''zitte'', bies-''bis'', diet-''dit'', sjplietsing-''sjplitsing'', geziech-''gezich'', sjriek-''sjrik'', ies-''is'', nieks-''niks'', miedig-''middig'', wiesele-''wissele'' enz. sjtoep/sjtuupke-''sjtóp/sjtupke''; poep/puupke-''póp/pupke'', knoep/knuupke-''knóp/knupke'', bloom/bleumke-''blóm/blumke'', óndersjte-''undersjte'';  luup-lup (lip); zuuster-''zuster'', puzel-''puzzel'', truuk-''truk'', ruupsj-''rupsj'',  Suub-''Sub''.



==Zestièn kènmerke van väöl Limburgse dialekte, hie mèt Valkebergse veurbeelde:==


==Historie==
* In [[1928]] maakde [[Theodoor Dorren]] 'n ''woordelies'' van 't Vallekebergs. 
* In 1967 woort de [[Veldeke-Valkeberg|Veldeke-krink Valkeberg]] opgeriech. 
* De ''Sjtiechting Vallekebergse Dieksjenaer'' haet in november 2012 de **Vallekebergsen Dieksjenaer** oetgegeve, 'n woordebook dat zaowaal Valkebergse weurd nao 't Nederlands verklaort es andersjum 't Nederlands nao 't Valkebergs. Veur 't online woordebook, zuug onder 't köpke "extern links".
* In december 2013 publiceerde de Veldeke-krink-Valkeberg 't beukske ''Valkebergs'', mèt 'n besjrieving van 't Valkebergs binne de Limburgse sjtreektaal.  ’n Twiètalig (Valkebergs-Nederlands) beukske, woa-in neve ’t centraal-Valkebergs ouch de klein versjille mèt ‘t Suubs, Bergs, Houtems, Sjins en Hölsbergs aan de orde kómme. Inhoud: de 20 kènmerke woa-in ’t Valkebergs aafwiek van de sjtandaardtaal; de sjpellingsoetgangspunte; Limburgstalig idioom; typische Valkebergse veur- en achtername, de drie leesplenkskes, kingerversjkes, de platte dörps- en buurtname en Valkebergse literatuur. 

==Dialekliteratuur==
* 't Ouds bekènde sjtök, dat in 't Valkebergs (sjpreek oet: Vallekeberregs) gesjreve ies, sjteit in 'n beukske oet 1886 mèt de titel ''Langs de Geul''. 't Beukske ies gesjreve door J. Hobbel oet [[Rotterdam]] en 't besjrief de umgeving van Valkeberg. 't Sjtökske in 't plat hèt ''De Sjtumbös''. 't Ies neet zeker of Hobbel dat zelf gesjreve haet.

* Beuk
** ''Woordenlijst uit het Valkenburgsch plat'' door [[Theodoor Dorren]] in 1928, De ièrsjte drök versjeen in de jaorgeng 1917 en 1918 van de [[Publications de la Société historique et archéologique dans le Limbourg]].  Heroetgaaf in 1994.
** ''Rierank'', bloomlezing proza en poëzie, oetgegeve in 1992 door [[Veldeke-Valkeberg|Veldeke-krink-Valkeberg]]
** ''Wat de boer neet kint'', gezèkdes en oetdrökkinge, verklaoring in 't [[Nederlands]] door [[Henk Thewissen]] in 2004.
** ''Limburgs etymologisch woordenboek'', verklaoringe in 't Nederlands, door [[Henk Thewissen]], in 2005
** Diverse verhaole en gediechte in de bloomlezing [[Mosalect]] van [[Veldeke-Limburg]] in 1975
** ''De Vallekebergsen Dieksjenaer'' 2012, door de sjtiechting SVD.
** ''Valkebergs'', 'n (twiètalige) besjrieving van 't Valkebergs dialek, door [[Els Diederen]] oetgegeve door Veldeke-krink-Valkeberg in 2013

* Periodieke blaar, die gans in 't Valkebergs oetgegeve weure of zin:
** ''Oos Heim'', maondelikse dialekpagina in 't weekblaad 't Gezètsje. (Van ca. 1970-1980)
** ''De Mirliton'', jaorliks carnavalsmagazine
** **t Maske*, jaorliks carnavalsgezètsje
** *Veldeke-Valkeberg-jaorbeukske*, jaorliks van 2000-2004, door [[Veldeke-Valkeberg]]
** "Sjtökskes Plat", verzamelde, wekelikse columns van 2005 t/m 2007 door [[Els Diederen]], oetgegeve door Veldeke-Valkeberg
** Diverse artikele en verhaole in 't *Veldeke-orgaan'' van Veldeke-Limburg
** Diverse artikele, proza en poëzie in 't Veldeke-jaorbook

* Gedeiltelik in 't Valkebergs
** Artikele, verhaole en gediechte in 't Gezètsje, weekblaad
** Artikele, verhaole, columns en gediechte in Heuvelland Aktueel en Via-Limburg weekblaad
** Artikele, verhaole en gediechte in Geulrand, kwartaalmagazine (van 1982-1990)
** In de serie Platbook

## Sjrieversj en diechtersj in 't Valkebergs
*Annemie Bemelmans-Steynebrugh (1926 - 2011) (Boete de Paort)
*Bert Diederen (1948 - 2020) (leedsjes), (Sint-Pièter)
*Els Diederen (1946) (gediechte en artikele), (Sint-Pièter)
*Jan Diederen (1936) (leedsjes), (Sint-Pièter)
*Karel Dorren (1896-1988), (verhaole en gediechte), (Sint-Pièter)
*Theodoor Dorren (1857-1937), (Woordebook en gediechte)
*Huub Duijzings Vild (1934)
*May Essers-Prevoo (1895-1972)
*Zef Habets (1918-2008)
*Els Heydendael-Jongen (1944)
*Wiel Knubben (1948)
*Roep Lambriks (1918-1977)
*Sjeng Meijs (1901-1960), (gediechte), (Sint-Pièter)
*Léon Pluymaekers (1924-1988), (leedsjes en artikele)
*Lou Pluijmen (1930 - 2023) (artikele), (Boete de Paort)
*Sjeng Rouvroye (1922 - ) Vild, (gediechte en toneelsjtökker) 
*Bèr Schols (1924 - ) Berg
*Guus Sjmeets (1948 - 2020) (leedsjes)
*Frans Stevens (1922 - ), (Boete de Paort)
*Anneke Ubaghs-Cobbenhagen (1903-1975), (gediechte en artikele), (Sint-Pièter)
*Huib Ubaghs (1860-1949)
*Pierre Visschers (1882-1936)
*Walther Odekerken

*Jan Notten (1935-2005) (Brokem), beuk (gedeiltelik in 't dialek) en artikele (historie, euver dialek)+ de aanwiezinge veur de Veldekesjpelling (1983). 
*Henk Thewissen, beuk (gedeiltelik in 't dialek) en artikele (historie, dialek).

## Sjrieversj en diechtersj oet de umgaeving van Valkeberg
*Cor Lucassen, Sjins, Sjin op Geul (1948)
*Ger Bertholet Klummes
*Harie Eussen Ranzels
*Sjang Eussen Ranzels
*Net Frederiks-Delahaye, Klummes, Termaar
*Maria Hoen-Delahaye, Klummes, Termaar
*Hub van der Maar (Huub Delahaye), Klummes, Termaar

## Extern links

*Veldeke Krink Valkeberg
*De Vallekebergsen Dieksjenaer
*'t Virtueel Valkebergs laesplenkske mèt geluid
*Sjpelling van 't Valkebergs in 't kort
* Via Limburg: edities: https://www.via-limburg.nl/edities/