Waopes vaan Gelderland

De provincie **[[Gelderland]]** heet 'n zier aw heraldische traditie. Ouch versjèllende gemeintes, vreuger gemeintes en dörper goon trök op bestuurseinhede vaan vreuger, en kinne waopes vaan soms honorabelen awwerdom. 'n Aontal gemeintes is evels al hiel vreug (1818) opgeluf en heet noets e waope e gedrage.

### Types vaan waopes
De waopes zien divers. Allein in de Betuwe vèlt 'nen dudeleken trend aon te wieze: dao vint me väöl waopes vaan 't Arkels typ (zuug ouch waopes vaan Zuid-Holland). Oonder 't ancien regime bestoont de Betuwe oet vazalstäötsjes die door versjèllende tek vaan 't Arkels hoes woorte geregeerd.

### Provinciewaope


't Waope vaan Gelderland liet ziech zoe umsjrieve:

:Gedeild: I. in lazuur (*blauw*) 'nen umgewende, dobbelstartege liew vaan goud, gekroend vaan 'tzelfde en getongk en genageld vaan keel (*roed*); II. in goud 'ne liew vaan sabel (*zwart*), getongk en genageld vaan keel. 't Sjèld gedèk mèt de hertogskroen vaan goud, gevoord vaan keel en mèt hermelijne umsleeg.

Dit waope dreug de provincie, in de vörm vaan 't hertogdóm Gelder, al sinds de middeliewe. 't Is 'n combinatie vaan 't waope vaan 't ieder graofsjap Gelder (de gouwe liew) en dat vaan Gulik (de zwarte liew). 't Oersprunkelek waope vaan Gelder kump al in 1190 veur op e zegel vaan graof Otto I. Dit waor nog gans aanders: in goud drei viefblajetege blomme vaan keel ('ne variant op zien awwer waope es graof vaan Boulogne). Otto II vervong dit waope door 'ne liew op e veld bezejd mèt blökskes. Blök zien in de heraldiek, wie sjuinsbelk en barestele, e teike vaan vermindering - 'ne gouwe liew zoonder mie woort veur 'ne graof te iervol gevoonde. In 1339 woort Gelder tot hertogdom verheve, en graof/hertog Reinoud II haolde dao-op de blökskes weg. Ouch woort de liew noe dobbelstarteg.

Hertogin Maria trojde later in de veertienden iew mèt de graof vaan Gulik; hun kinder erfde allebei de len. Maria veurde zelf es ierste 't gedeild waope. Wie gebrukelek bij gedeilde waopes woort 't rechterwaope (veur de beziener links) umgekierd zoetot de figure nao-ein kieke.  In de iewe dao-op volgde versjèllende annexaties, in 't bezunder vaan 't graofsjap Zutphen (De Graofsjap of D'n Achterhook). Die waopes woorte touwgeveug aon de standaarde. Nao de inlieving vaan Gelder in de Bourgondische Staot (1543) droog 't gewes noe e waope gedeild vaan Gelder en Zutphen; 't Guliks deil verdween dus. Dit bleef zoe in de Rippubliek, boevaan Gelder eint vaan de zeve vörmende geweste waor. Pas in 1802, oonder de Bataafse Rippubliek, woort 't historisch waope mèt Gulik herstèld. In 't Keuninkriek woort dat zoe gelaote. De bovestoonde vörm kraog 't definitief bij Keuninklek Besluut vaan 10 oktober 1935, wie inkel details (wie de vörm vaan de kroen) woorte vasgelag.

### Gemeintewaopes

Plaetje:Coats of arms of Aalten (new).svg|Aalten
Plaetje:Coat of arms of Apeldoorn.svg|Apeldoorn
Plaetje:Coat of arms of Arnhem.svg|Arnhem
Plaetje:Coat of arms of Barneveld.svg|Barneveld
Plaetje:Coat of arms of Berkelland.svg|Berkelland
|Beuningen
Plaetje:Coat_of_arms_of_Bronckhorst_(gemeente).svg|Bronckhorst
Plaetje:Coat of arms of Brummen.svg|Brummen
Plaetje:Coat of arms of Buren2.svg|Buren
Plaetje:Coat of arms of Culemborg.svg|Culemborg
Plaetje:Coat of arms of Doesburg.svg|Doesburg
Plaetje:Coat of arms of Doetinchem.svg|Doetinchem
|Druten
Plaetje:Coat of arms of Duiven.svg|Duiven
Plaetje:Coat of arms of Ede.svg|Ede
Plaetje:Coat of arms of Elburg.svg|Elburg
Plaetje:Coat of arms of Epe.svg|Epe
Plaetje:Coat of arms of Ermelo.svg|Ermelo
Plaetje:Coat of arms of Groesbeek.svg|Groesbeek
Plaetje:Coat of arms of Harderwijk.svg|Harderwijk
Plaetje:Coat of arms of Hattem.svg|Hattem
Plaetje:Coat of arms of Heerde.svg|Heerde
Plaetje:Coat of arms of Heumen.svg|Heumen
Plaetje:Coat of arms of Lingewaard.svg|Lingewaard
Plaetje:Coat of arms of Lochem.svg|Lochem
Plaetje:Coat of arms of Maasdriel.svg|Maasdriel
Plaetje:Montferland_wapen.svg|Montferland
Plaetje:Coat of arms of Neder Betuwe.svg|Neder-Betuwe
Plaetje:Coat of arms of Nijkerk.svg|Nijkerk
Plaetje:Nijmegen wapen.svg|Nimwege
Plaetje:Coat of arms of Nunspeet.svg|Nunspeet
Plaetje:Coat of arms of Oldebroek.svg|Oldebroek
Plaetje:Coat of arms of Oost Gelre.svg|Oost Gelre
Plaetje:Coats of arms of Oude IJsselstreek.svg|Oude IJsselstreek
Plaetje:Coat of arms of Overbetuwe.svg|Overbetuwe
Plaetje:Putten gelderland.svg|Putten
Plaetje:Coat of arms of Renkum.svg|Renkum
Plaetje:Coat of arms of Rheden.svg|Rheden
Plaetje:Coat of arms of Rozendaal.svg|Rozendaal
Plaetje:Coat of arms of Scherpenzeel.svg|Scherpenzeel
Plaetje:Coat of arms of Tiel.svg|Tiel
Plaetje:Coat of arms of Voorst.svg|Voorst
Plaetje:Coat of arms of Wageningen.svg|Wageningen
Plaetje:Coat of arms of West Maas en Waal.svg|West Maas en Waal
Plaetje:Coat of arms of Westervoort.svg|Westervoort
Plaetje:Coat of arms of Wijchen.svg|Wijchen
Plaetje:Coat of arms of Winterswijk.svg|Winterswijk
Plaetje:Coat of arms of Zaltbommel.svg|Zaltbommel
Plaetje:Zevenaar wapen 2018.svg|Zevenaar
Plaetje:Coat of arms of Zutphen.svg|Zutphen


De gemeinte West Betuwe dreug nog gei waope.

### Vreuger gemeintewaopes
:*Zuug ouch: [[Lies vaan geweze gemeintes in Gelderland]]*

Plaetje:Aalst, Zaltbommel wapen.svg|Aalst
Plaetje:Coats of arms of Aalten (former municipality).svg|Aalten (1818)
Plaetje:Wapen Ammerzoden.svg|Ammerzoden
Plaetje:Wapen Angerlo.svg|Angerlo
Plaetje:Appeltern wapen.svg|Appeltern
Plaetje:Beesd wapen.svg|Beesd
Plaetje:Beltrum wapen.svg|Beltrum
Plaetje:Bemmel wapen.svg|Bemmel
Plaetje:Bergharen wapen.svg|Bergharen
Plaetje:Beusichem wapen.svg|Beusichem
Plaetje:Buurmalsen wapen.svg|Buurmalsen
Plaetje:Deil wapen.svg|Deil
Plaetje:Wapen didam.svg|Didam
Plaetje:Coat of arms of Dinxperlo.svg|Dinxperlo
Plaetje:Dodewaard wapen.svg|Dodewaard
Plaetje:Doornspijk wapen.svg|Doornspijk
Plaetje:Doorwerth wapen.svg|Doorwerth
Plaetje:Dreumel wapen.svg|Dreumel
Plaetje:Echteld wapen.svg|Echteld
Plaetje:Eibergen wapen.svg|Eibergen
Plaetje:Elburg oud wapen.svg|Elburg
Plaetje:Elden wapen.svg|Elden
Plaetje:Elst wapen.svg|Elst
Plaetje:Elten wapen.svg|Elten
Plaetje:Est opijnen-wapen.svg|Est en Opijnen
Plaetje:Ewijk wapen.svg|Ewijk
Plaetje:Gameren wapen.svg|Gameren
Plaetje:Geesteren wapen.svg|Geesteren
Plaetje:Coat of arms of Geldermalsen.svg|Geldermalsen
Plaetje:Gendringen wapen.svg|Gendringen
Plaetje:Gendt wapen.svg|Gendt
Plaetje:Gorssel wapen.svg|Gorssel
Plaetje:Groenlo wapen.svg|Groenlo
Plaetje:Haaften wapen.svg|Haaften
Plaetje:Hedel wapen.svg|Hedel
Plaetje:Coat of arms of s-Heerenberg.svg|'s-Heerenberg
Plaetje:Heerewaarden wapen.svg|Heerewaarden
Plaetje:Hemmen wapen.svg|Hemmen
Plaetje:Wapen Hengelo-GLD.svg|Hengelo (Gelderland)
Plaetje:Herwen en Aerdt wapen oud.svg|Herwen en Aerdt (officieus)
Plaetje:Herwen en Aerdt wapen.svg|Herwen en Aerdt (1926)
Plaetje:Herwijnen wapen.svg|Herwijnen
Plaetje:Heteren wapen.svg|Heteren
Plaetje:Hoevelaken wapen.svg|Hoevelaken
Plaetje:Huissen wapen.svg|Huissen
Plaetje:Hummelo en Keppel wapen.svg|Hummelo en Keppel
Plaetje:Hurwenen wapen.svg|Hurwenen
Plaetje:IJzendoorn ambachtsheerlijkheidswapen.svg|IJzendoorn
Plaetje:Kerkwijk wapen.svg|Kerkwijk
Plaetje:Kesteren wapen.svg|Kesteren
Plaetje:Coat of arms of Laren, Gelderland.svg|Laren (Gelderland)
Plaetje:Coat of arms of Lichtenvoorde.svg|Lichtenvoorde
Plaetje:Lienden wapen.svg|Lienden
Plaetje:Lingewaal_wapen.svg|Lingewaal
Plaetje:Maasbommel wapen.svg|Maasbommel
Plaetje:Kerkdriel-Maasdriel wapen.svg|Maasdriel (1907)
Plaetje:Maurik wapen.svg|Maurik
Plaetje:Millingen wapen.svg|Millinge (officieus)
Plaetje:Coat of arms of Millingen aan de Rijn.svg|Millinge (1947)
Plaetje:Nederhemert wapen.svg|Nederhemert
Plaetje:Neede wapen.svg|Neede
Plaetje:Coat of arms of Neerijnen.svg|Neerijnen
Plaetje:Netterden wapen.svg|Netterden
Plaetje:Niftrik wapen.svg|Niftrik
Plaetje:Nijbroek wapen.svg|Nijbroek
Plaetje:Ophemert wapen.svg|Ophemert
Plaetje:Overasselt wapen.svg|Overasselt
Plaetje:Pannerden wapen.svg|Pannerden
Plaetje:Poederoijen wapen.svg|Poederoijen
Plaetje:Renkum wapen oud.svg|Renkum (1890)
Plaetje:Coat of arms of Rijnwaarden.svg|Rijnwaarden
Plaetje:Coat of arms of Rossum (Gelderland).svg|Rossum
Plaetje:Ruurlo wapen.svg|Ruurlo
Plaetje:Steenderen wapen.svg|Steenderen
Plaetje:Coat of arms of Terborg.svg|Terborg
Plaetje:Twello wapen.svg|Twello
Plaetje:Coat of arms of Ubbergen.svg|Ubberge
Plaetje:Coat of arms of Ulft.svg|Ulft
Plaetje:Valburg wapen.svg|Valburg (1929)
Plaetje:Valburg wapen2.svg|Valburg (1963)
Plaetje:Vorden wapen.svg|Vorden
Plaetje:Vuren wapen.svg|Vuren
Plaetje:IJzendoorn ambachtsheerlijkheidswapen.svg|Waardenburg
Plaetje:Wamel wapen.svg|Wamel
Plaetje:Coat of arms of Warnsveld.svg|Warnsveld
Plaetje:Wapen wehl.svg|Wehl
Plaetje:Coat of arms of Wisch.svg|Wisch
Plaetje:Zeddam wapen.svg|Zeddam
Plaetje:Zelhem wapen.svg|Zelhem
Plaetje:Zoelen-Enspijk wapen.svg|Zoelen
Plaetje:Zuilichem wapen.svg|Zuilichem


;Opmerkinge
* De volgende gemeintes hadde gein eige waope: Alphen, Ambt-Doetinchem, Beekbergen, Bennekom, Bredevoort (meh zuug oonder), Dorth, Elden, Lede en Oudewaard (gebruukde 't hierlekheidswaope, zuug oonder), Leeuwen, Leur en Hernen (meh zuug oonder), Loenen en Wolveren, Loenen op de Veluwe, Lunteren, Ochten, Opheusden, Otterlo, Varsseveld, Veessen, Velp, Verwolde (meh zuug oonder), Weurt, Winssen (wel e geslachswaope).
* Bergh had officieel ouch gei waope, meh gebruukde dat vaan 's-Heerenberg. Stad-Doetinchem, wat ouch gei geregistreerd waope had, gebruukde 't historisch en huieg waope vaan Doetinchem, soms mèt de liew umgewend.
* 't Waope vaan Geesteren is aon de gemeinte verliend, meh pas naodat die (in 1818 al) waor opgeluf.
* Elten maakde vaan 1949 tot 1963 deil oet vaan Nederland; 't woort dèks tot Gelderland gerekend.

### Dörps- en hierlekheidswaopes
Versjèllende waopes deende oonder 't ancien regime es hierlekheidswaopes.


Plaetje:Acqoy wapen.svg|Acquoy
Plaetje:Bredevoort wapen.svg|Bredevoort (stad)
Plaetje:Enspijk wapen.svg|Enspijk (=Zoelen)
Plaetje:Gellicum-wapen.svg|Gellicum
Plaetje:Groessen wapen.svg|Groessen
Plaetje:Kell wapen.svg|Hoes Kell
Plaetje:Keppel wapen.svg|Keppel
Plaetje:Kerkdriel wapen.svg|Kerkdriel (=Maasdriel 1907)
Plaetje:Leede en Oudeweerd wapen.svg|Lede en Oudewaard
Plaetje:Loil wapen.svg|Loil
Plaetje:Meijnerswijk wapen.svg|Meijnerswijk
Plaetje:Meteren wapen.svg|Meteren
Plaetje:Renoy wapen.svg|Rhenoy
Plaetje:Tricht wapen.svg|Tricht
Plaetje:Verwolde wapen.svg|Verwolde


Nog versjèllende aander hierlekhede hadde waopes, boe-oonder de kortstundege gemeinte Leur en Hernen.

### Rifferenties