open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moderkookbieëster

De **moderkookbieëster** (Letien: *Placentalia*) vörmen ein vanne drie óngerverdeilinge vanne zougdere; de anger twieë zeen de cloacabieëster (*Monotremata*) enne bujelbieëster (*Marsupialia*). De moderkookbieëster versjèlle zich veurnamelik vanne anger zougdere doordet de vruikes de foetus innen uterus drage, wo d'r wuuertj gevoordj via 'n placenta, toetdet 't gans-óntwikkeldj bieës de gebaordje haet.

## Anatomische kènmirker
Moderkookbieëster óngersjèjje zich anatomisch gezeen van anger zougdere door:
* 'n äöpening anen óngerkantj van 't pelvis die groeat zat is veure gebaordje van e groeat naogeslech in betrèkking toete gruuedje vanne moder;
* de aafwaezigheid van epipubische knäök die vanoet 't pelvis nao veur staeke, die me vindj bie al anger zougdere, wobie de fónksje bie neet-moderkookbieëster 't verstieve van 't lief tiejes de bewaeging is, meh bie moderkookbieëster zówwe ze de oetdiejing vanne boek tiejes de zwangersjap verhinjere;
* de echelste knäök vanne voot passen in 'ne kómp dae wuuertj gevörmp door 't ènj vanne tibia enne fibula en vörme zoea 'n kómplieëte pen-en-gaatverbinjing veur 't bäövelste inkelgewerf;
* de aanwaezigheid van 'ne knókkel óngerane fibula.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[moderkookbieëster|Placentalia]]* (moderkookbieëster)

De moderkookbieëster waeren es volg wiejer óngerverdeildj:
* Magnorde: *[[Afrotheria]]*
** Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
*** Orde: *[[Afrosoricida]]* (tenreks en góldmöl)
*** Orde: *[[Macroscelidea]]* (elefantsspitsmuus)
*** Orde: *[[Tubulidentata]]* (aerdverke)
** Superorde: *[[Paenungulata]]*
*** Orde: *[[Hyracoidea]]* (klipdasse)
*** Orde: *[[Proboscidea]]* (elefante)
*** Orde: *[[Sirenia]]* (doejóngs en zieëkuuj)
* Magnorde: *[[Boreoeutheria]]*
** Superorde: *[[Euarchontoglires]]*
*** Grandorde: *[[Gliriformes]]*
**** Mirorde: *[[Glires]]*
***** Orde: *[[Lagomorpha]]* (knien, pika's en haze)
***** Orde: *[[Rodentia]]* (knaagdere: muus, ratte, molratte, eikketse, baevers en zoea wiejer)
*** Grandorde: *[[Euarchonta]]*
**** Orde: *[[Scandentia]]* (boumspitsmuus)
**** Mirorde: *[[Primatomorpha]]*
***** Orde: *[[Dermoptera]]* (colugo's)
***** Orde: *[[Primates]]* (ape, miensape, lemurs, lori's en zoea wiejer) 
** Superorde: *[[Laurasiatheria]]*
*** Grandorde: *[[Eulipotyphla]]*
**** Orde: *[[Erinaceomorpha]]* (eechele en haorechele)
**** Orde: *[[Soricomorpha]]* (spitsmuus, möl en solenodons)
*** Grandorde: *[[Scrotifera]]*
**** Orde: *[[Pholidota]]* (sjöbbebieëster)
**** Orde: *[[Chiroptera]]* (vlaermuus)
**** Orde: *[[Cetacea]]* (waalvèsje)
**** Orde: *[[Artiodactyla]]* (aevenheuvige: haolhäörige (rinjer), hirtechtige, antilope, kemieëlechtige, verkes en zoea wiejer)
**** Orde: *[[Perissodactyla]]* (ónaevenheuvige: paerd, aezele, zebra's, naashäöres en tapirs)
**** Orde: *[[Carnivora]]* (roufdere: hónj, katte, baere, zieëhónj, mangoeste en zoea wiejer)
* Magnorde: *[[Xenarthra]]* (tandjerme)
** Orde *[[Cingulata]]* (reemdere)
** Orde *[[Pilosa]]* (aomezeikaeters en luiaerde)
Echte bieëster

De **echte bieëster** of ***Eutheria*** (van 't Aadgrieks: εὐ- *eu-* "ech" en θηρίον *thēríon* "bieës") vörmen ein vanne twieë nag bestäöndje zougdeerklade die zeen óntstange in 't vreug Kriet of 't laat Jura. Mit oetzunjering vanne Virginiaanse opossum van Naord-Amerika, dae toete *[[Metatheria]]* huuertj, zeen alle zougdere die inheimsj zeen in Europa, Afrika, Azië en Naord-Amerika t'n naorde van Mexico echte bieëster. Al de nag laevendje echte bieëster zeen lid vanne infraklas vanne moderkookbieëster. 
 
Echte bieëster óngersjeie zich van neet-eutheria door versjillige fenotypische kènmirker ane veut, inkele, kake en tenj. Al de laevendje echte bieëster höbbe gein epipubische knäök die veurkómme bie al de anger laevendje zougdere (cloacabieëster en bujeldere). Dit leet toe det de boek tiejes de zwangersjap zich kan oetbreie.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Óngerklas: *[[Theria]]*
Afrotheria

De ***Afrotheria*** vörmen 'n klaad van zougdere; de laevendje leje behuuere toet gruup die of noe in Afrika veurkómme, of 'nen oearsproónk in Afrika höbbe: góldmöl, elefantssjaermuus, tenreks, aerdverkes, klipdasse, elefante, zieëkuuj en versjillige oetgestórve klade. Ze deile weinig anatomische kènmirke, meh väöl daovan kómme veurnamelik of oetsloetendj veur in Afrika. Dit kump wersjienlik oet 't feit det Afrika 'n eilandjkóntinent waas gedoerendje 't vreug Cenozoïcum. Ómdet 't kóntinent aafgelaenge waas door 't water kóste Lauraziatische gruup wie insektenaeters, knienechtige, roufderen en hoofdere zich neet dao vestige. Dao-inplaats woorte de niches veur die gruup opgevöldj door tenreks, klipdasse en elefante die zich óntwikkeldje oet 'ne gemeinsjappelik veureljer. Dees snel verangeringe kan e gevolg zeen gewaes vanne massa-oetstèrving oppe Kriet-Paleogeengrens.

De gemeinsjappelike oearsprónk van dees bieëster woort neet erkèndj toet inne late jaore 1990. Recènt wirk mit DNA enne morfologie vanne bieëster haet de verwantjsjap aevel redelik betroewbaar vasgestèldj. Vreuger woorte de saorten ingedeildj bieje insektenaeters, de hoofderen enne tandjerme.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*

De nag-laevendje Afrotheria waeren es volg wiejer óngerverdeildj:
* Magnorde: *[[Afrotheria]]*
** Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
*** Orde: *[[Afrosoricida]]* (tenreks en góldmöl)
*** Orde: *[[Macroscelidea]]* (elefantsspitsmuus)
*** Orde: *[[Tubulidentata]]* (aerdverke)
** Superorde: *[[Paenungulata]]*
*** Orde: *[[Hyracoidea]]* (klipdasse)
*** Orde: *[[Proboscidea]]* (elefante)
*** Orde: *[[Sirenia]]* (doejóngs en zieëkuuj)
Afroinsectiphilia

De ***Afroinsectiphilia*** vörmen 'n klaad van veurnamelik in Afrika woeanendje insektenaeters die is veurgestèldj gewaoren op gróndj van rizzelaote in modern moleculair fylogenetisch óngerzeuk. Van väöl vanne taxa binne dees klaad woort vreuger gedach det ze deil oetmaakdje vanne orde de insektenaeters (*Insectivora*), mer det is ónwaort gebleke. 

De góldmöl en tenreks zeen betrèkkelik zeker lid van dees klaad. Recènter óngerzeuk plaats ouch de elefantsjaermuus en 't aerdverke d'rónger; traditioneel woorte dees betrach es primitief hoofdere. De zöstergroep vanne *Afroinsectiphilia* is de *[[Paenungulata]]*; die van aadshaer oet ouch es hoofdere woorte gezeen. 

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*

De nag-laevendje Afroinsectiphilia waeren es volg wiejer óngerverdeildj:
* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
** Orde: *[[Afrosoricida]]* 
*** Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks en ottersjaermuus)
*** Femielje: *[[Chrysochloridae]]* (góldmöl)
** Orde: *[[Macroscelidea]]* (elefantsspitsmuus)
** Orde: *[[Tubulidentata]]* (aerdverke)
Groeatoeartenrek

De **groeatoeartenrek** of **aerdtenrek** (Letien: *Geogale aurita*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Is 'n monotupische saort: de ènsigste saort van 't geslech *Geogale*. Ze zeen endemisch in Madagaskar, wo häör netuurlike habitat wuuertj gevörmp door subtroeapische en troeapische druueg busj en subtroeapisch en troeapisch druueg struuklandj. 't Bieësjke wuuertj bedreig door 't verluus van zie laefgebied, meh minder es ieëre woort gedach.

De groeatoeartenrek is e klein sjaermoesechtig bieësjke mit kórte, zaachte vach, 'ne langen, häörige stert en groeate oetstaekendjen oeare. Vólgreudje bieëster waege tösse de 5 en 8 g en zeen 60 toet 75 mm lank, mit 'ne stert dae nans half zoea lank is. De rögkkantj is griezig broen of roeadbroen enne boekkantj is vaalgaeltsig wit. De groeatoeartenrek óngersjèdj zich van anger tenreks inne femielje doordet t'r 34 tenj inplaats 36 haet. Waat ouch uniek is binne de femielje is det de vruikes breustig waere dewiel ze nag milk gaeve, wodoor ze in staot zeen 'ne nuje wórp te drage dewiel ze nag 'n ès veuje.

Groeatoeartenreks aete veurnamelik termiete die ze vinje door nao häör geluid te loestere. Ze höbben e lankzem metabolisme en zeen heterothermisch, waat mèntj det häör liefstemperatuur mitsjoegkeldj mitte ómgaeving. Me mót waal opmirke det zwanger en zougendje vruikes 'n hoger en stendiger temperatuur behaje. De bieësjkes zeen meistes stèl op 't heitste puntj vannen daag en verstaeke zich den op toe plaatser wie haol boumstamme of läöker.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[tenreks|Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Groeatoeartenrek|Geogalinae]]*
*********** Geslech: *[[Groeatoeartenrek|Geogale]]*
Ottertenrek

d'n **Ottertenrek**, **webvoottenrek** of **watertenrek** (Letien: *Limnogale mergulus*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Is d'n ènsigste semiaquatischen tenrek dae me vindj op Madagaskar; de verwantje ottersjaermuus vindj me in vergeliekbaar laefgebieden op 't vastelandj van Afrika. d'n Ottertenrek vindj me op oeastelik Madagaskar, veural in en rónjelóm 't Nasjenaal Parl Ranomafana. Ze waere tösse de 25 enne 39 cm en me dach vreuger det ze waren oetgestórve. d'n Ottertenrek veudj zich mit krabbe, waterinsekten en vloodkrabbe. Ze waoge tösse de 40 enne 60 g en es saort waere ze lichtelik bedreig. 't Is de ènsigste saort van 't geslech *Limnogale*.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[tenreks|Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Ottertenrek|Limnogale]]*
Infraklas

'n **Infraklas** of **tösseklas** is in de zoölogie en de taxonomie 'n rang of e taxon in die rang. 'n Óngerklas of subklas is 'n wiejer óngerverdeiling van 'n klas en 'n infraklas is weer 'n wiejer óngerverdeiling van 'n óngerklas.
Magma

**Magma** is 't vleujbaar gesteinte det zich in of ónger 'ne vólkaan bevindj. 't Kan hel waere in versjillige vörm en daobie dike (geng), sills (platte intrusies), batholiete en laccoliete vörme. Ouch kan 't tót de oppervlakdje reike; den neump me 't lava. Wen magma hel wuèrtj, wuèrtj 't magmatisch gesteinte of stollingsgesteinte geneump. 't Waord "magma" zaet nieks euver de samestèlling van 't gesmóltje matterjaal. Pas wen 't magma aafkeultj, wuèrtj 't hel en vörmp 't e gesteinte; den kan me dao 'n klassifikaasje aangaeve op gróndj vanne mineraalkómposiesje.

De meiste magmasaorte höbben 'n temperatuur van 700 °C tót 1300 °C, meh carbonatitische magma kan tót aan 600 °C vleujbaart zeen; comatiïtische magma kan temperature van 1600 °C bereike.

Magma wuèrtj meistes in subductiezaons, kóntinentaal rifvalleije, mid-oceanische bergkittinge en hotspots gevónje, wodet 't wuèrtj gevörmp door 't smultje vanne aerdmantjel, inkel kilomaeters ónger de aerdoppervlakdje.

Magma is e silicaat mit 35% tót 70% SiO2 en de res is oxide van alleminium, natrium, kalium, calcium, magnesium en iezer. Wie hoager 't silicagehaldje, wie visceuzer 't magma. Wen water zich oplos in magma verlièg de viscositeit zich.
Ottersjaermuus

De **ottersjaermuus** (Letien: *Potamogalinae*) vörmen 'n klein óngerfemielje bestäöndje oet drie saorte. Ze zien klein semiaquatische zougdere die in revere laeven en make deil oet vanne tenrekfemielje die inheimsj is in Afrika t'n zuje vanne Sahara. Alle ottersjaermuus zeen vleisaeters en jagen op alderhenj aan waterbieësjkes die ze kónne vinje mit häör gevuuelige snorhaore. Ze geliekene de otters sterk, mer oppervlekkig. Ze bewaege zich veurt door 't water door häöre zwans van links nao rechs te golve, juus wie krókkedille doon.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Ottersjaermuus|Potamogalinae]]* (ottersjaermuus)

### Indeiling
De ottersjaermuus waere wiejer es volg ingedeildj:

* Óngerfemielje: **Ottersjaermuus** (*Potamogalinae*)
** Geslech: Dwergottersjaermuus (*Micropotamogale*)
*** Nimba-ottersjaermoes (*Micropotamogale lamottei*)
*** Ruwenzoriottersjaermoes (*Micropotamogale ruwenzorii*)
** Geslech: *[[Potamogale]]*
*** Groeaten ottersjaermoes (*Potamogale velox*)
Óngerfemielje

'n **Óngerfemielje** of **subfemielje** (Letien: *subfamilia*) is in de biologie en de taxonomie 'n rang of e taxon in dees rang. Ze is lièger es 'n femielje, mer hoager es e geslech of eventueel geslechsgruup. Aafhenkelik van de situaasje is 'n femielje al dan neet óngerverdeildj gewaore in óngerfemieljes.
Ruwenzoriottersjaermoes

De **ruwenzoriottersjaermoes** (Letien: *Micropotamogale ruwenzorii*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje, die lid is van 't geslech vanne dwergottersjaermuus. 't Zeen semiaquatische bieëster die veurkómmen in Kongo-Kinshasa en Oeganda. Häör netuurlik laefgebiede ligk inne revere. Ze waere bedreig door 't verluus van laefgebiede.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[tenreks|Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Potamogalinae]]* (ottersjaermuus)
*********** Geslech: *[[Micropotamogale]]* (dwergottersjaermuus)
Groeaten ottersjaermoes

De **groeaten ottersjaermoes** (Letien: *Potamogale velox*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje, die lid is vanne óngerfemielje vanne ottersjaermuus. De bieëster zeen semiaquatische vleisaetendje tenreks. Ze kómme veur in 't houfraengerwaad van centraal Afrika van Nigerië toet Zambië mit e paar aan geïsoleerdje populaasjes in Kenië en Oeganda. Ze laeven in baeke, zómpgebiede en lankzem-struimendje grótter revere. Ze zeen monotupisch in 't geslech *Potamogale*.

In taengestèlling toet waatdet de naam zaet zeen groeate ottersjaermuus gein echte sjaermuus (*Soricidae*), meh tenreks (*Tenrecidae*). Häöre naam verwies nao häör geliekenis mit otters door 't plat gezich enne stief snorhaor enne oppervlekkige geliekenis van tenreks mit echte sjaermuus. Ze zeen nechtelik vleisaeters die zich veuje mit aquatische bieësjkes.

De groeaten ottersjaermuus liek, wie gezag, oppervlekkig op 'nen otter. Ze haet 'ne lange, platte stert, dae wuuertj gebroek veur van links nao rechs mit te zwumme, wie vèsse doon. Ze haet 'n snoet die is bedèk mit stuuppelhäörkes en platte, besjurmdje naasgater. De vach is zaach en toe, meh zieje-echtig oppe stert.

't Bieës haet klein ougen en zichbaar oeare. De vach besteit oet 'ne toewen óngerjas en roew oetstaekendje haore. De vach is duusterbroen oppe rögk en witsig of gaeltsig oppe boek. De stert is bedèk mit kórte, zieje-echtige vach en is ane kantj platgedrök óm 't zwumme te vergemekkelike mit horizontaal golve, wie vèssen en krókkedille. De bein zeen kórt en óngegordj en waere neet gebroek bie 't zwumme. De bakveut höbbe hoedflappen ane binnekantj zodet ze kómpak biejein kónne waere gehaje tiejes 't zwumme. d'n Twieëdjen en derdjen tieën zeen aaneingegreudj inne bakveur.

Groeate ottersjaermuus waoge van 300 g toet 950 g; de kop-lieflingdje is 290 mm toet 350 mm, en mitte stert 535 mm toet 640 mm biejein. Ze boewen èster van druueg blajer en zeen solitair.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[tenreks|Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Potamogalinae]]* (ottersjaermuus)
*********** Geslech: *[[Potamogale]]*
Dwergottersjaermuus

De **dwergottersjaermuus** (Letien: *Micropotamogale*) vörmen e klein geslech bestäöndje oet twieë saorte.  't Zeen otterechtige tenreks die inheimsj zeen aan reveerlaefgebieden in Wès-Afrikaanse raengerwajer. Ze veuje zich mit waterbieësjkes en insekte die ze vinjen en vange.

De ruwenzoriottersjaermoes wuuertj bekans bedreig, dewiel de nimba-ottersjaermoes ech bedreig wuuertj.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Ottersjaermuus|Potamogalinae]]* (ottersjaermuus)
*********** Geslech: *[[Dwergottersjaermuus|Micropotamogale]]* (dwergottersjaermuus)

### Indeiling
De dwergottersjaermuus waere wiejer es volg ingedeildj:

* Geslech: **Dwergottersjaermuus** (*Micropotamogale*)
** Nimba-ottersjaermoes (*Micropotamogale lamottei*)
** Ruwenzoriottersjaermoes (*Micropotamogale ruwenzorii*)
Echte tenreks

De **echte tenreks** (Letien: *Tenrecinae*) vörmen 'n klein óngerfemielje bestäöndje oet vief saorte; ze make deil oet vanne tenrekfemielje. De saorten oet dees óngerfemielje zeen allemaol inheimsj aan Madagaskar.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Echte tenreks|Tenrecinae]]* (echte tenreks)

### Indeiling
De echte tenreks waere wiejer es volg ingedeildj:

* Óngerfemielje: **Echte tenreks** (*Tenrecinae*)
** Geslech: *[[Echinops]]*
*** Kleinen eecheltenrek (*Echinops telfairi*)
** Geslech: *[[Hemicentetes]]*
*** Bergstreeptenrek of zwartkoptenrek (*Hemicentetes nigriceps*)
*** Daalstreeptenrek (*Hemicentetes semispinosus*)
** Geslech: *[[Setifer]]*
*** Groeaten eecheltenrek (*Setifer setosus*)
** Geslech: *[[Tenrec]]*
*** Gewuuenen tenrek (*Tenrec ecaudatus*)
Sperma

**Sperma**, **zaod** of **zaodvleujstof** is 'n vleujstof mit geslechscelle die door de menkes van 'n saort mit sexueel reproduksje wuuertj aangemaak. Bie zougdere, worónger de miens, is 't de vleujstof die bie 'n zaodloazing oet de penis wuèrtj geloos en e perduk van versjillige organe, worónger de teelbel (die de zaodcelle make) en de prostaat. De biebel, zaodbläöskes en klere van Cowper drage ouch einigszins bie aan de samestèlling.

Sperma kan veur kónsmaesige inseminatie deep waere ingevraore en zoa jaorelank waere bewaardj. De bevröchting is 't samesmultje van 'n zaodcel mit 'n eicel. Sperma besteit oet zaodcelle en zaodvoch.

Bie zougdere bestump de zaodcel 't geslech van de naokómmeling dae oet de bevröchdje eicel óntsteit.
Scrotum

't **Scrotum** of de **balzak** (in de vouksmóndj ouch waal sumpelewaeg *bujel* of *buul* geneump) is bie mennelike bieëster 'nen hoedploeaj dae boete 't lief hèngk en worin zich de teelbel oftewaal testikele bevinje. 't Bevindj zich tösse de bein, tösse de penis en d'n anus.

De teelbel kónne op de juuste temperatuur waere gehaje (inkel graoje ónger de liefstemperatuur) doordet 't scrotum aafhenkelik van de ómgaevingstemperatuur kórterbie of juus wiejer eweg van 't lief kan waere gebrach.

Bie castratie wuèrtj d'n inhawd van 't scrotum gans eweggehaoldj, wodoor neet allein de perduksje van zaod, mer ouch de hormoanperduksje die normaal-gespraoke in de teelbel plaatsvindj, wuèrtj óngerbraoke.

In de seksualiteit speeltj de geveuligheid van 't scrotum 'n rol. 'n Veurzichtelike aanraking kan hièl väöl opwinjing veroarzake, mer 'n roew aanraking is juus pienlik.
Le Bizet

**Le Bizet** is e dörpke in de Belzje provincie Henegouwe. 't Ligk in Ploegsteert, 'n deilgemeinte van de faciliteitegemeinte Kome-Waaste. Juus wie de res van de enklaaf Kome-Waaste beheurde Le Bizet tót 1963 tót de Vlaamse provincie Wès-Vlaandere. 

Le Bizet ligk kórtbie de Leie, taenge de Franse grens, en de beboewde kóm sjtrek zich wiejer oet in Frankriek en sjluut aan op de sjteielike kern van de Franse sjtad Armentiers. Allewel Le Bizet gein deilgemeinte is haet 't toch 'n eige posnómmer: 7783.
Oryzorictinae

***Oryzorictinae*** of **riestenrekechtige** is 'n óngerfemielje vanne tenreks, bestäöndje oet zèsentwintjig saorte. De saorten oet dees óngerfemielje zeen allemaol inheimsj aan Madagaskar.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]* 

### Indeiling
De *Oryzorictinae* waere wiejer es volg ingedeildj:

* Óngerfemielje: ***Oryzorictinae***
** Geslech: *[[Limnogale]]*
*** Ottertenrek (*Limnogale mergulus*)
** Geslech: Sjaermoestenreks (*Microgale*)
*** Bergsjaermoestenrek (*Microgale monticola*)
*** Bleikvootsjaermoestenrek (*Microgale fotsifotsy*)
*** Boumsjaermoestenrek (*Microgale dryas*)
*** Cowansjaermoestenrek (*Microgale cowani*)
*** Dobsonsjaermoestenrek (*Microgale dobsoni*)
*** Drouhardsjaermoestenrek (*Microgale drouhardi*)
*** Dwergsjaermoestenrek (*Microgale parvula*)
*** Geringste sjaermoestenrek of minste sjaermoestenrek (*Microgale pusilla*)
*** Grandidiersjaermoestenrek (*Microgale grandidieri*)
*** Groeate lankstertsjaermoestenrek (*Microgale principula*)
*** Jenkinsjaermoestenrek (*Microgale jenkinsae*)
*** Kleine lankstertsjaermoestenrek (*Microgale longicaudata*)
*** Kórtstertsjaermoestenrek (*Microgale brevicaudata*)
*** † Macpheesjaermoestenrek (*Microgale macpheei*)
*** Majorlankstertsjaermoestenrek (*Microgale majori*)
*** Naaksnaassjaermoestenrek (*Microgale gymnorhyncha*)
*** Naordelike sjaermoestenrek (*Microgale jobihely*)
*** Nasolosjaermoestenrek (*Microgale nasoloi*)
*** Ranke sjaermoestenrek of fiene sjaermoestenrek (*Microgale gracilis*)
*** Sjaermoestandjsjaermoestenrek (*Microgale soricoides*)
*** Taivasjaermoestenrek (*Microgale taiva*)
*** Talazacsjaermoestenrek (*Microgale talazaci*)
*** Thomassjaermoestenrek (*Microgale thomasi*)
** Geslech: Riestenreks (*Oryzorictes*)
*** Molriestenrek (*Oryzorictes hova*)
*** Veervingerige riestenrek (*Oryzorictes tetradactylus*)
Sjaermoestenreks

De **sjaermoestenreks** (Letien: *Microgale*) vörmen e geslech binne de óngerfemielje *[[Oryzorictinae]]* vanne tenreks bestäöndje oet twieë-en-twintjig laevendje saorten en ein bekèndje oetgestórve saort. Alle saorte kómme veur op 't eilandj Madagaskar en sómmige daovan zeen pas inne litste twintjig jaor besjreve gewaore.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Sjaermoestenreks|Microgale]]* (sjaermoestenreks)

### Indeiling
De sjaermoestenreks waere wiejer es volg ingedeildj:

* Geslech: Sjaermoestenreks (*Microgale*)
** Bergsjaermoestenrek (*Microgale monticola*)
** Bleikvootsjaermoestenrek (*Microgale fotsifotsy*)
** Boumsjaermoestenrek (*Microgale dryas*)
** Cowansjaermoestenrek (*Microgale cowani*)
** Dobsonsjaermoestenrek (*Microgale dobsoni*)
** Drouhardsjaermoestenrek (*Microgale drouhardi*)
** Dwergsjaermoestenrek (*Microgale parvula*)
** Geringste sjaermoestenrek of minste sjaermoestenrek (*Microgale pusilla*)
** Grandidiersjaermoestenrek (*Microgale grandidieri*)
** Groeate lankstertsjaermoestenrek (*Microgale principula*)
** Jenkinsjaermoestenrek (*Microgale jenkinsae*)
** Kleine lankstertsjaermoestenrek (*Microgale longicaudata*)
** Kórtstertsjaermoestenrek (*Microgale brevicaudata*)
** Majorlankstertsjaermoestenrek (*Microgale majori*)
** Naaksnaassjaermoestenrek (*Microgale gymnorhyncha*)
** Naordelike sjaermoestenrek (*Microgale jobihely*)
** Nasolosjaermoestenrek (*Microgale nasoloi*)
** Ranke sjaermoestenrek of fiene sjaermoestenrek (*Microgale gracilis*)
** Sjaermoestandjsjaermoestenrek (*Microgale soricoides*)
** Taivasjaermoestenrek (*Microgale taiva*)
** Talazacsjaermoestenrek (*Microgale talazaci*)
** Thomassjaermoestenrek (*Microgale thomasi*)

Wiejer besteit nag 'n oetgestórve saort: de macpheesjaermoestenrek (*Microgale macpheei*).
Brandemeule

**Brandemeule** is e gehuch van Arse in de gemeinte Venlo. 't Leet ingeklemp tösse de Riekswaeg (N271) en de grens mit Pruses. Aan de weskant grens Brandemeule aan 't stedje Arse en 't gehuch Veld, in 't naorde aan 'n aantal vakansieparke en e groeët thermaalbadcomplex, in 't oeëste aan 't Prusische dörp Walbeck en in 't zuje aan Lingsfort. 

Brandemeule umvat ca. vieftig huzer mit 125 inwoeëners. De umgaeving is bósriek. Toerisme is dan ouk 'n wiechtige brón van inkómste en 't guuef vuuel campingplaatse en bungalows. 

## Naamgaeving
De naam *Brandemeule* waas veur 't iers gedocumenteerd in 1936 en geit truuk op 'ne watermeule wao-in me malt (gekeemde gaers) veur de beerbrouwerieje maalde (det neumde me 'nen *brandermeule*). Det bouwwerk, det waarschienlik De Gaerskamp hoot, goof 't al in 1424 en loog aan de Lingsforterbaek. Inkel van dees brouwerieje bestaon nog altied: De Iesvogel en Hertog Jan.

De naam Brandemeule is euveriges neet uniek, want ouk in de Wes-Vlaamse gemeinte Deerlijk goof 't zo'n bouwwerk. 

## Brónne
Bleikvootsjaermoestenrek

De **bleikvootsjaermoestenrek** of **bleike sjaermoestenrek** (Letien: *Microgale fotsifotsy*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandj- en bergbusj. De saort wuuertj bedreig door 't verluus van laefgebiede.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Sjaermoestenreks|Microgale]]* (sjaermoestenreks)
Bong

**(De) Bong** is 'n gehuch ván Velde in de gemeinte Venlo. 't Leet aan de Riekswaeg (N271), halverwaeges de dörpe Velde en Lóm. Aan de naordkant grens De Bong aan 't Lómse gehuch De Voort, in 't zuudoeëste aan Schandele, in 't zuje aan De Hasselderhei en in 't zuudweste aan Hasselt. De buurtschap haet óngevier 65 inwoeëners en 25 huus.

De Bong leet in 'n bosrieke umgaeving, ingeklemp tössen 't neteurgebeed de Ravevenne en de bös ván de Meulediek.

## Naamgaeving
De naam van 't gehuch is veur 't iers gedocumenteerd in 1803 as *Bonger Heide*, *Bonger Veld* en *Bonger Dennen Bosch*. Rónd 1913 schraef me *De Bong*. Beej Baolder leet 'n gelieknamig gehuch en ok dao gebroek me de platsnaam in combinatie mit 't lidwaord. Dát kint d'rop wieze dát 't 'ne saortnaam is. Me dink dát de -ng 'n alde verbuging is ván 't Middelnederlandse *boede*, wát *scheur* beteikent. 

## Kiek ok
* De Bong, 'n gehuch van Baolder

## Brónne
Grandidiersjaermoestenrek

De **grandidiersjaermoestenrek** (Letien: *Microgale grandidieri*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës kump veur inne druueg busj van wèstelik en zuudwèstelik Madagaskar. De populaasjes van dees saort woorten ieëre óngere kórtstertsjaermoestenrek (*Microgale brevicaudata*) gegroepeerdj, meh door morfologisch en DNA-óngerzeuk woort in 2009 bepaoldj det 't óm 'n apaarte saort geit.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Sjaermoestenreks|Microgale]]* (sjaermoestenreks)
Macpheesjaermoestenrek

De **macpheesjaermoestenrek** (Letien: *Microgale macpheei*) is 'n oetgestórve saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. De saort is bekèndj van twieë deils bewaardj-gebleve sjeiele die me haet gevónjen inne Andrahomanagrot. Me sjat det dees zoea 2000 jaor aad zeen.

De saort geliek de kórtstertsjaermoestenrek 't meiste.

't Gebied rónjelómme grot wo de subfossiele zeen gevónjen is allewiel druueg, meh woor vreuger naat. Meugelikerwies euverleef de macpheesjaermoestenrek nag inne klein euvergebleve stökskes aan bós inne ómgaeving.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Sjaermoestenreks|Microgale]]* (sjaermoestenreks)
Riestenreks

De **riestenreks** (Letien: *Oryzorictes*) vörmen e geslech binne de óngerfemielje *[[Oryzorictinae]]* vanne tenreks bestäöndje oet twieë saorte.

Verwarrendj zat wuuertj de óngerfemielje *Oryzorictinae* ouch waal 'ns riestenrek geneump; veure verdudeliking kan me de óngerfemielje *riestenrekechtige* neumen en 't geslech *echte riestenreks*.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Riestenreks|Oryzorictes]]* (riestenreks)

### Indeiling
De riestenreks waere wiejer es volg ingedeildj:

* Geslech: **Riestenreks** (*Oryzorictes*)
** Molriestenrek (*Oryzorictes hova*)
** Veervingerige riestenrek (*Oryzorictes tetradactylus*)
Californium

**Californium** is e sjemische element mit es symboeal **Cf** en 't atoeamnómmer 98. 't Is dinekelik 'n gries of zilverkluuerige aktinied.

Ómdet californium slechs in minuscuul wieväölheje besjikbaar is wuuertj 't allein gebroek veur hieël specialistische toepassinge. Folies van 252Cf waere bie radiologisch óngerzeuk gebroek es brón van neutrone en bie 't detectere van góld en zilver. 't Is 't  zwaorste element det praktische toepassinge haet.

Op aerd kump californium van netuur neet veur. 't Kan waere gesynthetiseerdj in kernreactore door lichter kerne, wie curium, te bómbardere mit neutrone. Telescopisch óngerzeuk haet oetgeweze det californium waal veurkump in restantje van supernova's.
Hanik

**Hanik ** is 'n buurtschap van Lóm in de gemeinte Venlo. 't Leet aeve boete 't dörp, doeënbeej de päöl mit Pruses. Ten oeëste van 't gehuch leet de stad Straole, 't dörp Auwel-Holt en de buurtschap Bormig. Hanik haet óngevier 80 inwoeëners. 't Gehuch leet in 'n naat en greun gebeed en kenmerk zich door de vieëbedrieve. Ouk bevind zich heej 'n waterwingebeed.

## Naamgaeving
De naam van 't gehuch woort veur 't iers opgeteikend in 1913 (as *Hanik en Eendekooi*). Soms zaet me ouk * 't Hanik* (mit lidwaord). Waat 't percies beteikent, is óndutelik, maar me geit in eder geval daovan oet det 't geinen alde naam is.

## Brón(ne)
Griepstert

'ne **Griepstert** is de stert bie bieëster wen dae zoea is aangepas det t'r veurwirpe kan vasgriepen en vashaje. Den vörmp de stert dus e viefdje lidmaot. 'ne Griepstert kan me veural vinje bie bieëster die in buim laeve, wie versjillige saorten aan apen en tenreks, wie de kleine lankstertsjaermoestenrek. De stert deentj den es 'n hölpmiddel bie 't klummen of es 'n anker zodet 't bieës mit zie vól gewich kan hangen ane stert.

Griepsterte kómmen eigentlik allein veur bie gewerveldje bieëster.
Hasselt (Velde)

:
**Hasselt** is 'n buurtschap van 't kerkdörp Velde in de gemeinte Venlo. 't Laet ten noorde ván 't dörp, ingeklemp tösse de Maas en de Riekswaeg (N271). Aan d'n andere kant ván de revier laet 't kerkdörp Grevors. Ten noorde ván 't gehuch laet 'n groeëte naevegeul en ten oeëste daován de buurtschappe Bong, De Hasselderhei en Vilgert. Hasselt haet óngevier 270 inwoeëners.

Historisch gezeen is Hasselt eine van de vaer middelieëwse dörpskerne ván Velde. Waarschienlik waas dit gebeed al bewoeënd gewaes in de Steintied, want ten zuudoeëste ván 't gehuch woorte artefakte oet die periode gevónde. Vaerder woort aerdewerk oet d'n Iezertied en tefriet ('n saort neteurstein) oet d'n Brónstied gevónde. Me vermoed dát heej ok 'n Keltisch dörpke haet gestange. 

In Hasselt steit museum *De Hansenhof*, wao me vuuel veurwerpe kint zeen die get te make höbbe mit 't dörpse laeve van vreuger. 

## De Sint Annakapel
In 't dörp woort kórt nao 1600 'n hoeëgwaterhoes gebouwd en daonaeve de Sint Annakapel (rónd 1700), die rónd 1870 gerenoveerd woort. Op 19 fibberwarie 1969 woort de kapel ingeschraeve in 't rieksmónnementeregister. 't Bouwwerk is opgetrokke in roeëdbroene brikke en haet 'n zadeldaak. In de nis steit 'n beeldje ván de hl. Anna mit de hl. Maria, eur dochter. Ónder de nis is 'n bord opgehange mit de volgenden teks: *Bèj en offer heej / De godslamp brand det wet geej / daar ok veur ooch intenties heej.*

## Naamgaeving
De naam *Hasselt* waas veur 't iers gedocumenteerd in 1326. 't Geit truuk op 't Aldgermaanse *has(a)la mit *-uþi- as verkleiningssuffix. 't Beteikent *plats wao hazelaers staon*. De naam is neet uniek en kump bevurbeeld ok veur in Bels-Limburg (Hasselt) en Euveriessel.

## Brónne
Hasselt (verdudelikingspazjina)

**Hasselt** kan 't nieëgst beteëkene:

**Plaatsj en besjtuurlige indelinge**
*De sjtad Hasselt in 't Belsje arrendissemen Hasselt (arrendissement), zoeë óch 't Bisdóm Hasselt
*'t Hasselt, e gehuch i de Belsje gemingde Bree (Belsj Limburg)
*Hasselt (Euveriessel) 'n kleine sjtad in 't weste va de Nederlengse provincie Euveriessel
*'t Wielder Hasselt (Venlo) i de gemingde Venlo
*'t Wielder Hasselt (Tilburg) i de gemingde Tilburg
*'t Dörp Hasselt (Bedburg-Hau) bei 't dörp Bedburg-Hau i 't kreis Kleef i 't Pruusj
*E dörpke in de Lieëgsaksisje gemingde Hesel i 't Pruusj
De Krosselt

**De Krosselt** is 'n naoberschap va 't dörp Velde in 't stadsdeil Árse en Velde in de Limburgse gemeinte Venlo. 't Grenst drèk aan de naordelike wieke van de gelieknaomige stad. 't Ligk in ein bebóst gebeed mit verspried waat wuueninge en twieë kampeerplaetse. De Krosselt ligk ouk aan de riekwaeg N271 van Nimwaege nao Venlo. Oëstelik van de waeg, is 't Adventurepark Taurus gelaege. 't Natuurgebeed Zwarte Water ligk ouk neet wied aaf. De Riekswaeg 67 van 't Ruhrgebeed nao Antwerpe, vuuert drèk zudelik van De Krosselt.
Majorlankstertsjaermoestenrek

De **majorlankstertsjaermoestenrek** (Letien: *Microgale majori*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oete oeastelike, vöchtige busj, aevenes inkel wèstelik busj, wo 't verkump op huuegdjes van 785 toet 2000 m baove zieëniveau. Zie gedraag is neet good bekèndj, meh dinkelik laef 't veur e groeat deil inne buim. 

Ieëre zoog me de saort es 'n óngerdeil vanne kleine lankstertsjaermoestenrek (*Microgale longicaudata*).

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Sjaermoestenreks|Microgale]]* (sjaermoestenreks)
Wintjerslaop

De **wintjerslaop** is 'n meneer die sómmige bièster höbbe veur de wintjer door te kómme. In de kaoj wintjermaondje is 't döks lestig veur aan aete te kómme en is weinig besjötting te vinje.

Versjillendje saorte bièster haoje 'ne wintjerslaop, worónger weikdere, insekte, slange, sjiljkróddele, aektese, amfibieje en inkel zougdere, wie muus, vlaermuus en eechele.

Tiejes de wintjerslaop kómme de bièster in 'ne bewaegingsloazen, inaktieven toestandj. De liefstemperatuur daaltj (hypothermie) en de meiste liefsfónsjes wie de stofwusseling, 't aome en de bloodsómloup vermindere strang; 't hert klop väöl traoger es gewuuen. Hiedoor verbruuk 't biès bao gein innerzjie en haet 't bao gein aete nuuedig. Sómmige bièster lègke waal 'ne wintjerveurraaod aan en ouch make ze gebroek van aangeladje vètrizzerfs.

## Zuuch ouch
* Torpor
Kleinen eecheltenrek

De **kleinen eecheltenrek** (Letien: *Echinops telfairi*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Is de ènsigste saort van 't geslech *Echinops*. De saort is inheimsj op Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische druueg busj, struukgebieden en lieëglandjgraasgebieden en druueg savanne.

De kleinen eecheltenrek is e klein, diek-geboedj bieësjke det väöl eweghaet vannen eechel. De stert is kórt, de lidmaoten enne snoet zeen van gemiddeldje lingdje enne oeare zeen prominent. De ganse rögk is bedèk mit sjerpe stekele. De kläör is gewuuenlik vaalgaeltsig, meh sómmige bieëster zeen bao wit en anger bao zwart. De kop-lieflingdje is 13 toet 17 cm en 't bieës waog zoeaget 200 g. 

De kleinen eecheltenrek ras zich euverdaag ónger 'ne boumstam of in 'nen haole boum; ouchal zeen buim hieël erg oetgewejdj in 't netuurlik gebied. Mit werm waer sluuep 't bieësjke in 'n oetgerèkdje posiesje; angesters ras 't zich gans opgeroldj. 't Duit aan torpor inne wintjer. Ze veuje zich veurnamelik mit insekte, mer ouch klein gewerveldje. Gebrukelik doon ze det allein, behauve de mam mit zien jónge.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[tenreks|Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Tenrecinae]]* (echte tenreks)
*********** Geslech: *[[Kleinen eecheltenrek|Echinops]]*
Torpor

**Torpor** of **wintjerverlaming** is 'ne staot worin sómmige dere verkieëre; 't hèltj 'n vorm van wintjerrös in, vergeliekbaar mit de wintjerslaop. Bie torpor wuèrtj e stofwusseling vertraog, d'n hertslaag verlièg en de bloodsómloup vertraog; hiebie daaltj ouch de liefstemperatuur (hypothermie).

't Versjil tösse torpor en 'nen echte wintjerslaop is mit naam d'n doer. 'nen Echte wintjerslaop doertj namelik mieëder daag en zelfs waeke doere; torpor meistes slechs inkel oere.

## Zuuch ouch
* Wintjerslaop
Savanne

**Savanne** is e troapisch of subtroapisch graaslandjsjap mit versprèdj-veurkómmendje boumgreuj. Op 'n savanne is graas de euverhièrsjendje vegetaasje gemingk mit kroed. Vergeliekbaar landjsjappe in gemaotigdje zaons waere meistes aangegaove mit anger name, wie steppe, pampa en prairie.

't Ganse jaor door hièrsj 'n tamelik hoag temperatuur. De naerslaag bedruèg 50 tót 150 cm de jaor, waat in gemaotigdje streke zat zów zeen veur 'ne geslaote bós, meh neet in troapische of subtroapische gebiede die 'n väöl hoager verdamping höbbe. 't Guèf aafwusselendj e naat en e druèg sezoen.

Savannes kómme veur in Afrika, Australië, Azië en Zuud-Amerika.
Streeptenreks

De **streeptenreks** (Letien: *Hemicentetes*) vörmen e klein geslech bestäöndje oet twieë saorte. Ze kómme veur op Madagaskar.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Tenrecinae]]* (echte tenreks)
*********** Geslech: *[[Streeptenreks|Hemicentetes]]* (streeptenreks)

### Indeiling
De streeptenreks waere wiejer es volg ingedeildj:

* Geslech: **Streeptenreks** (*Hemicentetes*)
** Bergstreeptenrek of zwartkoptenrek (*Hemicentetes nigriceps*)
** Daalstreeptenrek (*Hemicentetes semispinosus*)
Bergstreeptenrek

De **bergstreeptenrek** of **zwartkoptenrek** (Letien: *Hemicentetes nigriceps*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar, wo 't veurkump inne centraal hoger gebiede. 't Is zwart mit wit gestreep en 't lief is bedèk mit stekele, die rechop gaon staon wen 't wuuertj bedreig. Wen aangevalle laote de stekele los en blieve ze hangen in 't lief vanne jaeger. 

De bergstreeptenrek is 'nen insektenaeter en gebroek zien lang snoet veur nao aete te zeuke ónger blajer en boumsjors. 't Houfdeil van zie dieet besteit oet raengerwörm.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Tenrecinae]]* (echte tenreks)
*********** Geslech: *[[Streeptenreks|Hemicentetes]]* (streeptenreks)
Daalstreeptenrek

d'n **Daalstreeptenrek** (Letien: *Hemicentetes semispinosus*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar, wo 't veurkump inne troeapische, vöchtige raengerwajer op 't naorden en oeaste van 't eilandj.

't Lief vannen daalstreeptenrek is tösse de 12,2 en 16,5 cm lank en 't bieës waog zoeaget 200 gram. 't Is e klein bieës mit 'n lang snoet, lang lidmaoten en 'ne rudimentaire stert. De vach is zwart mit gael strepen euvere rögk vanne kop nao de stert en versprèdje stekele, wovan sómmige los kónne kómme. Wen 't bieës wuuertj bedreig duit t'r dees stekelen ómhoeag richten en ze inne naas of puuet vannen aanvaller duje. Wiejer gebroek t'r ze veur kómmunikaasje door ze taengein aan te wrieve.

d'n Daalstreeptenrek wóntj in lang, óndepe börchte; det doon ze in femieljeverbandj. Hae is zowaal 's nachs es euverdaags aktief en veudj zich mit naam mit insekte. Mit zien lang snoet kan d'r inne gróndj en tösse blajer en plantje wroette veur dao aete te vinje. Hae ètj wörm en vröchte.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Tenrecinae]]* (echte tenreks)
*********** Geslech: *[[Streeptenreks|Hemicentetes]]* (streeptenreks)
Snorhaor

**Snorhaor**, **tashaor** of **vibrissae** zint haor bie zougdere die waere gebroek veur mit te veule. Ze kómme veur bie bièster die neet good kinne zeen of veural nechtelik aktief zint. Snorhaor zint diekker en stiever es gewuèn haor. Juus wie normaal haor löp gein zaen d'rdoor en zint ze laeveloas. Bie snorhaor geit 't veule doordet in 't haorzekskes 'ne kaoker mit blood zitj. Wen 't haor wuèrtj aangeraak, buug 't en wuuertj 't blood bewaoge; de zaene rónjelóm vange dit den op. Bie sómmige bièster ligk hie ónnag 'n spier, womit ze 't haor kinne bewaege.

Snorhaor kómme neet allein ónger de naas veur, wie de naam suggereertj. Ze kinnen ouch veurkómme op anger deiler op de kop, wie baove de ouge.
Cloaca

De **cloaca** is de äöpening in 't lief van sómmige bièster wodoor zowaal de óntlasting en urien es de genitaal aafsjeijinge (wie de eier) waere aafgegaeve. 't Orgaan behuèrtj dus zowaal tót de geslechsorgane es tót 't oetsjeijingsstèlsel.

Bekans alle veugel, reptiele en amfibieje höbben 'n cloaca. Dere mit 'n placenta (de meiste zougdere) en beinvèsse höbbe in plaats van ein cloaca, gedifferentieerdj de sekse, gespecialiseerdje rectaal äöpeninge (wie de vrouwelike vagina) en/of alternatieve organe (wie de mennelike penis).

In de embryonaal faas höbbe ouch zougdere versjillige vörm aan cloaca's, woroet zich de gespecialiseerdje äöpeninge óntwikkele.

Naeve de fónksje es 'n aafsjeijingsäöpening wuèrtj de cloaca bie bestumdje deersaorte ouch gebroeke veur de regeling van de liefstemperatuur en zelfs, bie sómmige saorte aan zièsjiljkróddele, veur aomhaoling ónger water. 

## Zuuch ouch
* Cloacadere
Veld

**Veld**, **veldj** of **vaeld** kan verwieze nao:
* Aope landj:
** akker of weilandj
** aafgepirk gebied
** stök gróndj mit gewas
** slaagveldj
** sportveldj
* Veld (natuurkónde)
* Veld (Venlo)
Veld (Venlo)

** 't Veld** is ein gehuch beej 't dörp Árse in 't stadsdeil Árse en Velde in de Naord-Limburgse gemeinte Venlo. De naom van de naoberschap kint me verkliere door 't äöpe karakter van de umgaeving wao 't Veld in leejt. Dees äöpe karakter domeneerde 't aazich van 't Veld in eder geval tót in de zeuvetiende ieëw. 't Gebeed heej waas agrarisch mit verspriede hoffe in 't land. Dees hoffe zeen d'r nog steits, mer höbbe vaok neet mer 'n agrarische funksie. De meiste hoffe leje veural aan d'n Boterwaeg. Same mit 't naobergehuch Brandemeule, haet Veld 210 inwoëners óp 'n óppervlekde van 184ha.
Vilgert

**Vilgert** is 'n naoberschap det behuurt tót 't dörp Velde, det leejt in 't stadsdeil Árse en Velde in de Naord-Limburgse gemeinte Venlo. 't Leejt t'n oëste van Velder zelver. 't Is ein lendelik plaatske mit lintbeboewing, wao ouk verherde en onverherde waeg beejein koëme. Óp de onverherde waeg nao 't naoberwielder Schandele lóge hoffe, die noe naovenant allemaol verdwaene zien. Um de kèrn van Vilgert zien ouk bósschages, mitnaam richting de päöl mit 't Pruus. De leste jaore is de óppervlekde van Vilgert vergroeët door nuujboew: ca. 30 hoezer.