open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kindj

**Kindj** is e waord veur 't jónk van 'ne miens. E kindj óngergeitj 'n óntwikkeling vanaaf zien gebaordje toetdet 't munjig wuuertj. In 't Verdraag vanne Rechte van 't Kindj wuuertj edere miens dae jónger is es achtieën jaor ónger e kindj verstange.

Kindj is ouch 't geslechsloeas begrip veur 'ne jóng of e maedje. Dit waord wuuertj ouch waal gebroek es ze al vólwasse zeen (es in: "Mien kinjer woeanen op zichzelf."). Veur dit waord kump meistes nag e bezittelik veurnaamwaord te staon.

In 't Mestreechs spraeke vrólje (óngeach de laeftied) es bekèndje vanein, zich aan mit "keend", beveurbeildj: *Keend, wie geit 't mèt diech?*

Mit 't waord "kindj" kan ouch e winjelkindj waere gemèndj. In Wieërt en ómstreke zaet me *wicht* of *wecht*.
Wöl

**Wöl** besteitj oet zaachte, dón haor vanne vach van sómmige dere. Luuj gebroeke wöl (meistes van sjäöp) veur kleier, daekes en dergelike. De meiste wöl wuuertj vervaerdig in Australië, Sjina en Nuuj-Zieëlandj.

Wöl óngersjèdj zich van haor ómdet 't sjöbbe haet, wodoor zäöj en tekskes d'rin blieve hange. Hiedoor wuuertj de hoed van 't sjaop besjurmp taenge besjajiginge. E sjaop kan den ouch zónger sjaaj door däörnetige begreujing loupe, in taengestèlling toet dere wie de koe. Wiejer is wöl gekroes. 't Haet toet 20 bóchte de 2,5 centimaeter. Hiedoor wuuertj de lóch good vasgehaje, wodoor wöl 'ne goje wurmdje-isolater is. Dees isolerendje boetelaog veurkump det e sjaop zien liefwurmdje verluus. Bei eigesjappe, de sjöbben enne kroes, make det wöl ouch mekkelik kan waere gespónne. De vaezele häöke namelik mekkelik inein en blieve daonao aanein vaszitte.
Moldavisch

't **Moldavisch** waas tót 2013 de officieel benaming van 't Roemeens in 't rippebliek Moldavië. Roemeens en Moldavisch waere door taalkundige in 't algemein es ein en dezelfde taal besjoewd, mer óm politieke raejene weurt de taal in Moldavië es 'n apaarte taal aangemirk. In Transnistrië weurt 't in 't Cyrillisch gesjreve. In december 2013 bepaolde 't Moldavisch gróndjwèttelik hof det de officieel naam van de taal Roemeens is, wie in de ónaafhenkelikheidsverklaoring sjteit, en neet Moldavisch, wiedet 't in de gróndjwèt sjteit.

Tót aan de negeteenden eeuw waerde Roemeens meistal mit cyrillische litters gesjreve, mer dit sjrif waerde in 1882 officieel vervange door 't Letiens. Doe Bessarabië in 1940 bie de Sovjet-Unie waerde ingelief, waerde 't cyrillisch alfabet weer ingeveurd. Dit waerde aevel in de naodaag van de Sovjet-Unie, in 1989, weer vervange door 't Letiens alfabet. Door 'n spèllingsverangering later in Roemenië, die in Moldavië neet waerde naogevolg, is aevel e klein versjil in sjriefwies óntsjtange. In Roemenië weurt de "î" allein aan 't begin van e waord gebroek en "â" op anger plaatse (bei litters höbbe dezelfde oetsjpraok), in Moldavië weurt allein de "î" gebroek (behalve bie oetzunjeringe wie name, wie "România").

't Moldavisch weurt ouch gezeen es e dialek in de ganse historische regio Moldavië, die zowaal in 't rippebliek (exclusief Transnistrië), de Boedzjak, Boekovina es Roemeens Moldavië ómvat.
Isolaatspraok

'n **Isolaatspraok** (neet te verwarre mit isolerendje spraok) is inne spraoktypologie 'n netuurlike spraok wovan toet noe aan gein inkel genetische verwantjsjap mit anger spraoke kan waeren aangetuuendj; mit anger wäörd, 'n spraok die bie gein inkel spraokfemielje kan waeren ingedeildj. Mer aangezeen de vergeliekendje spraokkónde ummertoe wiejer vorderinge maak, is 't neet óndinkbaart det spraoke die noe nag es isolate waere betrach oeatj bie 'n bepaoldje groep zólle waeren ingedeildj of es creoolspraok gaon waere betrach.

## Lies van isolate
; Meistal es isolaat gezeen
* Ainoe
* Baskisch
* Kets
* Nivch

; Sóms es isolaat gezeen
* Jivaroaans (kan es versjillige spraoke waere gezeen)
* Japans (eigentlik 'n spraokfemielje)
* Koreaans
Toebak

**Toebak** is e perduk aafkómstig vanne blajer vanne toebaksplantj *Nicotiana tabacum*, det es genótsmiddel wuuertj gerouk, gekawdj (gepruump) en gesnaove.

De toebaksplantj is 'n einjäörige plantj, die in 't algemein op groeate plantaasjes wuuertj verboedj. Det verboewe neump me de toebaksteelt.

Roukbaar vörm van toebak zeen shag, sigarette, sigaren en pieptoebak; veur 't snoeve wuuertj toebak toet snoeftoebak gemaolen en veur te kawwen es proemtoebak verkóch. Wiedeweg de meisten toebak wuuertj aevel es sigarette geconsumeerdj. Ènj neugentieëndjen ieëf en begin twintjigsten ieëf waas 't prumen en snoeve van toebak de populairste vorm van toebaksbroek inne wèsterse werreld.

't Rouke van toebak kan verslavendj wirken en is óngezóndj. Zoea kan 't ónger anger lóngkanker en hert- en vaatgekrenkdje veroearzake. Daoveur is in väöl lenjer 'n streng regelgaeving rónjelóm toebak opgezatte, veur 't gebroek te óntmeujige.
Niger (reveer)

De **Niger** is de wichtigste reveer van Wès-Afrika mit 'n lingdje van óngevieër 4160 kilomaeter. De reveer löp in 'n half-maonvorm door Guinee, Mali, Niger, Benin en Nigerië. De reveer móndj oet via 'ne groeaten delta inne Golf van Guinee. De Niger is de op twieë nao langste reveer in Afrika. Allein de Niel enne Kongo zeen langer. 

## Loup vanne reveer
De Niger haet 'nen hieël óngebroekelike loup, namelik inne vorm van 'n half maon. Deze loup heel Europese geografe mieër es twieë millennia bezig. De reveer óntspringk óngevieër 250 kilomaeter t'n oeaste vannen Atlantischen Oceaan inne Guinee, meh löp in plaats van wèswers in naordoeastelike richting vanne kös aaf de Sahara in. De reveer maak den 'ne baog door Mali, drejtj vervolges sjerp nao rechs en móndj in Nigerië inne Golf van Guinee oet.

De vraemdje loup is wersjienlik toet standj gekómme doordet de Niger besteitj oet twieë ajer revere die zeen samegeveug gewaore. De Baove-Niger vanne brón langs de hanjelsstad Timboektoe toet ane bóch inne reveer móndje oeatj oet in e noe neet mieë bestäöndj maer. d'n Ónger-Niger begós inne häöele kórtbie det maer en struimdje nao 't zuje nao de Golf van Guinee. Doe de Sahara tösse 4000 en 1000 v.Chr. opdruuegdje verangerdje de twieë revere häöre koers en raakdje mitein verbónje. Dees theorie wuuertj algemein geaccepteerdj, meh door sómmige geografe betwösj.
Lektromagnetische krach

**Lektromagnetische krach** is de krach die lektrikdeilkes veule door lektromagnetische veljer. 't Is ein vanne veer fundamenteel netuurkrachte, naeve zwaordjekrach, sterke kernkrach en zwake kernkrach.

De lektromagnetische krach speeltj naeve de zwaordjekrach 'n hieël groeate rol in 't daacheliks laeve. Dees krach ligk ane gróndj vanne sjemische eigesjappe van materie. 't Lektromagnetisch veldj en 't lektrisch veldj zörgen ouch veure aggregatietoestandj vanne stof. Wen de innerzjie inne atoeame lieëg zat is zólle dees minder bewaege wodoor de ieëder geneumdje krachten 'n rol spele bie 't biejeinhaje vanne atoeame inne stof. Zoea blieve de atoeamen en molecule bie 'n bepaoldje temperatatuur in 'n bepaoldje aggregatietoestandj.
Moeamed

**Moeamed** of **Mohammed** (in 't Limbörgs mitte klemtoean oppen ieëste littergreep; Arabisch: محمد (gansen Arabische naam: *Moehammad ibn 'Abd Allah ibn 'Abd al-Moettalib ibn Hasjim ibn 'Abd Manaf al-Koeraisji*); Mekka, zoeaget 570 - Medina, 8 juni 632) wuuertj door völgelinge vannen islam en 't bahaigeluif betrach es de profeet en boeadsjapper van God (*[[Allah]]*). Volges moslims is t'r de vóltoeajer van 't monotheïstisch geluif det volges d'n islam is begós mit Adam en daonao woort geherintroduceerdj door Noach (*Nuh*), Abraham (*Ibrahim*), Mozes (*Musa*), Jezus (*Isa*) enne euverige profete. Moeamed waas ouch aktief es staotsman, socialen hervormer, koupman, filosoof, reedner, lieërer, wètgaever, militaire leier en filantroeap. Innen islam wuuertj t'r es de litste profeet en boeadsjapper gezeen dae de oetènjelike aopenbaring van God (Arabisch: الله, *Allah*), de Koran, haet óntvange. Door moslims wuuertj t'r daoveur aangeduudj es de Zegel vanne Profete.

Väöl moslims zègken op gróndj van Ahadith döks nao 't huuere vanne naam Moeamed *sallallahu alaihi wa sallam* ("zaegeningen en vraej mit 'm" of "vraej zie mit 'm"), in gesjreve teks döks aafgekórt toet *s(a)ws* of *(z)v(z)mh*.
Ottomaans Riek

't **Ottomaans** of **Osmaans Riek** (Ottomaans Törks: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه, *Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye*, Modern Törks: *Osmanlı İmparatorluğu* of *Osmanlı Devleti*), ouch bekèndj es 't **Törks Riek** of sumpelewaeg **[[Törkieje]]**, waas 'n soennitisch islamitische staot opgerich dore Ogoeze ónger Osman I in naordwès-Anatolië in 1299. Mit vereuveringen inne Balkan doer Moerad I tösse 1362 en 1389, enne vereuvering van Constantinopel door Mehmed II in 1453 woort 't sultanaat verangerdj in e riek.

Gedoerendje de zèstieëndjen en zevetieëndjen ieëf, in 't biezunjer anen toep vanne mach ónger Suleiman I, waas 't Ottomaans Riek e mechtig, multicultureel en mieëspraokig riek det 't euverdeil van Zuudoeas-Europa, Wès-Azië, de Kaukasus, Naord-Afrika ennen Häöre van Afrika bestuurdje. Ane begin vanne zevetieëndjen ieëf haw 't riek twieëendertig pervinsjes en versjillige vazalstaote. Sómmige van dees woorte later bie 't riek ingelief, dewiel anger daovan versjillige vörm aan autonomie krege inne loup vanne ieëve.

Mit Constantinopel es de houfstad en kóntraol euver lenjer rónjelómme Middellandjse Zieë waas 't Ottomaans Riek zès ieëve lang in 't middelpuntj van interacties tössen 't oeaste en 't wèste. Nao 'n lang periood mit militair taengevallers taengen Europese machten en e lankzem oetereinvalle, stordje 't riek inein en woort 't nao d'n Ieëste Werreldkrieg opgeluf, wodoor de nuuj staot Törkieje is óntstangen in 't houfgebied van 't veurmaolig riek, aevenes de nuuj staoten oppe Balkan en in 't Midden-Oeaste.
Gedraag

**Gedraag** verwies nao de hanjelingen of antjwäörd van e veurwerp of 'n organisme, gewuuenlik mit betrèkking toete ómgaeving. 't Gedraag kan bewós of ónbewós (instink), äöpelik of heimelik en vriewillig of ónvriewillig zeen. Gedraag wuuertj gekónterleerdj door 't endocrienesysteem en 't zieënstèlsel. De ingewikkeldjheid van 't gedraag van 'n organisme is verwantj mitte ignewikkeldjheid van zie zieënstèlsel. Euver 't algemein höbbe de organisme mit kómplekse zieënstèlsele 'n grótter capaciteit veur nuuj reacties te lieëren en zoea häör gedraag aan te passe.

't Gedraag van luuj (en anger organisme of zelfs mechanisme) vèltj binnen 'ne wejjer van algemein gedraag (normaal), óngebroekelik gedraag (zunjerling), aanvaardbaar gedraag en ónaanvaardbaar gedraag. Acceptatie van gedraag wuuertj geëvalueerdj mit betrèkking toet sociaal normen en zeen door versjillige middele van sociaal kóntraol geregeldj. De middele sociaal kóntraol zeen vervolges verwantje mitte versjillende karakteristieke die es wiechtig weure gezeen in versjillendje culture, wie laeftied, gender of aafkoms. Studies die zich besjeftige mit gedraag van luuj en bieëster zeen psychologie, ethologie, gedraagsecologie en sociobiologie.
Instink

'n **Instink** is 'n saortspecifiek en irfelik vasgelag gedraagspetroean wobie ervaring of lieëre gein rol speeltj. 't Instink van ń organisme is genetisch vasgelag wobie specifieke hanjelingspetroeane (stimulus-respons) optraejen es 'n gebónje kitting van reflexe, beveurbeildj de reacties van 'n spin op specifieke trillingen in zie wèb. Ouch 't boewe van e spinnewèb is 'n hieël good veurbild van instinktief gedraag.

Inne litteraer meining is 'n instink 'nen ónbewósten aandrank of e veurveule van gebeurtenissen en kan 't waere betrach es 'n primitieve (deerlike) vorm van intuïtie. Bie 'n instink is spraok van e rizzelterendj gedraagspetroean. Bie intuïtie wuuertj mieë gedoeldj op 't innerlik geveul.
Däöre

'nen **Däöre**, wie bie berberis, zitj inne plaats van e blaad (blaaddäöre) of, wie bieje meidäöre, van 'nen tak (takdäöre) en is verbónje mit 't inwenjige vanne stengel. Daodoor bevatj 'nen däören ummer vasculair weefsel. 'ne Blaaddäören óngersjèdj zich van takdäöres dore aanwaezigheid van 'nen okselknoep.

## Stekel

Ouch kónnen oppe stengel stekele zitte. 'ne Stekel, wie bieje brieëm, is e kegelvörmig oetgreujsel vanne opperhoed en is neet verbónje mit 't inwenjige vanne stengel of de tak.

Vanne stekele bie roeazen is 't óndudelik oet welch weefsel die waere gevörmp en dus of 't stekelen of däöres zeen.
Doorn

**Doorn** is e dörp in de Nederlandse pervincie Utrech, in de gemeinte Utrechtse Heuvelrug, op de gelieknaomege Heuvelrögk in 't zuidooste vaan de pervincie. D'n Utrechsen Heuvelrögk is allewijl e nationaal park. 't Dörp tèlt 10.052 inwoeners (2008). Tot 2006 waor Doorn 'n zelfstendege gemeinte.

## Zuug ouch
* Däöre
Veurtuug

E **veurtuug**, **verveursmiddel** of **verveursmodaliteit** is 'n technische constructie of inrichting die veural deentj luuj of geujer (juridisch: "zake") te verplaatse, väölal in 't verkieër.

d'n Term "veurtuug" wuuertj euver 't algemein gebroek veur verveursmiddele die euver 't landj gaon. Verveursmiddelen euver of door water, lóch en ruumdje waere vaartuug geneump.

## Meugelikheje
### Riej- of lasdeer
*dromedaris
*aezel
*husky
*kemieël
*olifant
*ós
*paerd
*pónnie
*rèndeer
*waterbuffel

### Op miensjekrach
*E veurtuug oppe waeg/gróndj det door miensjekrach wuuertj veurtbewaoge: fietsj, bakfietsj, rolstool, sjörsker, step, skateboard, rolsjaatse, trapauto, skeeler, loupkoets, handjker, skelter, riksja;
*E veurtuug det wuuertj gedrage: draagstool, reisweeg, babydrager/draagtes, draagdook;
*E hölpmiddel veur bie 't loupe: rollater.

### Mit e trèkdeer
*E veurtuug oppe waeg/gróndj det door e trèkdeer wuuertj veurtbewaoge: ker, paerstram, paerd en wage/koets (worónger poskoets en diligence), arreslee, hunjsker.

### Mit 'ne moeater
*E veurtuug oppe waeg/gróndj mit 'ne moeater: wage (auto), vrachwage, autobus/stadsbus/streekbus, moeaterfietsj, scooter, scootmobiel, bromfietsj, brommobiel, segway, quad, krankewage, brandjwaerwage, taxi, terreinwage, tuktuk, jeep, jeepney, carver, mobiele kraan en zo wiejer;
*E veurtuug oppe waeg/gróndj mit of zónger moeater: ker, riksja, slee, wage;
*E riejtuug det zich euver 't spaor veurtbewaeg: trein, sneltram, tram, metro, kabelspaorwaeg;
*'n Anger verveursmiddel det zich langs 'n vaste baan bieje gróndj veurtbewaeg: maglev, people mover, trolleybus;
*Kabelbaan
*Vaartuug: sjeep, boeat, hovercraft, óngerzieëboeat, vaerboeat;
*Lóchvaartuug: vleegtuug, lóchballon, zeppelin;
*Ruumdjevaartuug: rakèt, ruumdjecapsuul, ruumdjevaer;
*Aanhanger van e veurtuug mit 'ne moeater: caravan, oplègker.

### Euverige
Emes dae emes oppe rögk of de nak verveurtj zónger hölpmiddel is zelf e verveursmiddel. Anger verveursmiddele zeen dinger wie piepleijinge, kabele, liften en rollebane, die neet deilnummen aan 't waegverkieër. Buzepos is e systeem veur 't verveur van klein veurwirper in buze mit perslóch of óngerdrök.
Constantinopel

**Constantinopel** of **Byzantium** is 'n stad ane Bosporus en hètj allewiel Istanboel.

Constantinopel is 'n aaj Griekse stad, gestich door kolonisten oet Megara n 667 v.Chr. Zie neumdje de stad *[[Byzantion]]* nao häöre keuning Byzantas. De stad stèldje zich ane kantj van Pescennius Niger in dem ziene stried veure Romeinse keizerstroean en woort in 193-195 belegerdj door ziene rivaal Septimius Severus. De stad woort zwaor besjajig in dees belegering, meh Septimius Severes, dae keizer woort, herboedje de stad en die wón snel zien vreuger welvaart trögk.

Keizer Constantijn de Groeate woort dore gesjikdje lokaasje vanne stad aangetróch en in 330 woort die herstif es Nova Roma of Konstantinoupolis. Dao woort gezag det hae de stad kreeg aangewezen in 'ne profetischen druim. Constantinopel woort de nuuj houfstad van 't Romeins Riek, ouchal beheel Roeame zien politische en ikkenomische privileges.

Constantinopel waas de houfstad van 't Romeins Riek, daonao van 't Byzantiens Riek en in 1453 woort de stad ingenómme dore Ottomane. Ouch van die häör riek woort de stad de houfstad en ze sting bekèndj ónger versjillige name, worónger Constantinopel.

In 1923, doe 't modern Törkieje woort gestif, woort de houfstad verplaats nao Ankara. In 1930 woort de naam officieel verangerdj in Istanbul, 'ne naam dae is aafgelèdj van 't Grieks *stin poli* det "inne stad" mèntj.
Istanboel

**Istanboel** of **Istanbul** (Törks: *İstanbul*, oetspraok: [isˈtɑnbul]; *iestánboel*) is 'n stad in 't Europees en Aziatisch deil van Törkieje en waas de houfstad van 't Ottomaans Riek. Daoveur waas ze óngere naam Constantinopel de houfstad van 't Byzantiens Riek. De stad is oearsprunkelik gestif door Griekse koloniste in 667 v.Chr. en woort door häör Byzantion geneump.

Mit 14 miljoen inwoeaners is Istanboel de grótste stad van Törkieje. De stad besteitj oet zevenentwintjig distrikte die same de houfstad vanne gelieknamige pervinsje vörme.

De stad ligk ane Bosporus.
Mahatma Gandhi

**Mohandas Karamchand Gandhi** (Gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (Porbandar, 2 oktoeaber 1869 – Nuuj-Delhi, 30 jannewarie 1948), meistes Mahatma Gandhi (Gujarati: મહાત્મા ગાંધી) geneump, waas 'nen Indiase politieker. Nao 'n rechtestudie in Ingelandj vertróch Gandhi nao Zuud-Afrika, wo d'r zich veure Indiase bevölkingsgroep inzat. Nao trögkkieër in India woort t'r de leier vanne Indiasen ónaafhenkelikheidsstried. Mahatma Gandhi waas eine vanne gróndjlègkers vanne moderne staon India en 'ne veurstenjer van aktieve geweldjloeasheid es middel veur rivveluusje.

Gandhi spandje zich ouch in veur verzoening tösse hindoes en moslims in India. Hae woort in 1948 in Nuuj-Delhi vermaord door 'nen extremistischen hindoe. Ziene gebaordjedaag wuuertj gevierdj es *Gandhi Jayanti*. Bie Raj Ghat, e monument ane reveer de Yamuna in Nuuj-Delhi, wuuertj zie favoriet leedje *Raghupati Raghava* gezóngen en wuuertj op ajerwètse meneer ketoen gespónne.
Aad Egypte

't **Aad Egypte** waas 'n besjaving die róndj 3300 v.Chr. is óntstange langs de Niel. Dees besjaving góng pas in 332 v.Chr. t'n ónger, nao de vereuvering van Egypte door Alexander de Groeate. d'n Essentiële factor in 't euverlaeve vanne besjaving waas de irrigatie van e landjboewgebied rónjelómme Niel. De naodrök loog bieje Egyptenere den ouch veural op 't cyclistisch karakter van 't laeve en neet op 't lineair, wie in Soemerië. Wie gestructureerdj dees maotsjappie waas wuuertj dudelik dore tempels, mastaba's en piramide die dees besjaving haet naogelaote.

Egyptologie is de studie die zich besjeftig mit 't Aad Egypte; de spraok die destieds woort gekaldj hètj 't Egyptisch. Die spraok woort gesjreve mitte Egyptische hiërogliefe.

Bekèndje keuninge (farao's) van Egypte zeen ónger angere Cleopatra VII, Ramses II en Toetanchamon.
Lenin

**Vladimir Il'ič Lenin**  (Rössisch: Владимир Ильич Ленин, rivveluusjenaere sjoelnaam van **Vladimir Il'ič Ul'ânov** , Rössisch: Владимир Ильич Ульянов) (Simbirsk (allewiel Oeljanovsk), 22 april (O.S. 10 april) 1870 – Gorki (oblas Moskou), 21 jannewarie 1924) waas 'ne Rössische rivveluusjenaer, d'n ieëste leier (premier) vanne Sovjet-Unie en de Communistische Partie vanne Sovjet-Unie enne naamgaever van 't leninisme.

De naam "Lenin" waas ei van zien pseudonieme. Hae zów deze naam höbben aangenómme esse stèllingnaam taenge Georgi Plechanov, dae 't pseudoniem "Volgin" gebroekdje, nao de reveer de Volga. Oeljanov koos de reveer de Lena veur zien pseudoniem, vanwaenge de parallel die kan waere getróch tösse dees reveren enne politische meininge vanne bei opponente (de Lena struimp taengestèldj ane Volga en boetedet haet dae 'n grótter lingdje). Mieë theorieje bestaon aevel euveren oearsprónk van 't pseudoniem Lenin, wodoor 't ónzieëkert is wo 't pseudoniem daodwirkelik vanaaf kump.

## Zuug ouch
* Lies van Sjtaotshuie van Róslandj en de Sovjet-Unie

## Vootnote
Che Guevara

**Ernesto Guevara** (Rosario, Argentinië, 14 mei of 14 juni 1928 - La Higuera (Bolivië), 9 oktoeaber 1967), baeter bekèndj ónger naam **Che Guevara**, waas 'nen Argentiense marxistische rivveluusjenaer en 'ne Cubaanse guerrillaleier. De bienaam *Che* kreeg t'r tiejes zie verblief in Guatemala. In Letiens-Amerika wuuertj de kreet "Che" gebroek veur emes zienen aandach te trèkke; 't kan vrie waeren euvergezatte nao "vrundj" of "maot". "Che" wuuertj ouch gebroek es bienaam veur emes oet Argentinië.

Che Guevara waas e lid van Fidel Castro zien Rivveluusjenaer Bewaeging vanne 26e juli, die in 1959 op Cuba via 'n rivveluusje ane mach koom. Nao versjillige posten inne nuuj Cubaanse regering te höbbe beklèdj, verleet Guevara Cuba in 1966 veure rivveluusje in anger lenjer te verspreie; ieës in Kongo-Kinshasa en later in Bolivië. Op 8 oktoeaber 1967 woort Guevara opgepak tiejes 'n militair operatie dore CIA georganiseerdj van 't Boliviaans leger. Trótsdet de CIA 'm veur óngervraoging in laeve wól haje, woort Guevara d'n daag nao zien gevangenaam geëxecuteerdj. In juli 1997 zeen de euverbliefsele van Guevara en zès van zien kammeräöj nao Cuba euvergebrach gewaoren en in oktoeaber 1997 mit militairen ieër biegezatte in e mausoleum in Santa Clara.
Voltaire

**François-Marie Arouet**, baeter bekèndj ónger zien pseudonym **Voltaire**, (21 november 1694 - 30 mei 1778) waas 'ne Franse sjriever en filosoof.

Voltair waas eine vanne groeate filosofe vanne verleechting en 'ne veurman inne stried veur vriej meiningsuting enne rechte vanne miens. Daonaeve dieëj d'r aan 't deïsme.

In 2007 woort door 'ne klantj van Tresoar e breefke óntdèk det waas gesjreve door Voltaire. 't Breefke is 'n reaksje op 'n euverzètting nao 't Nederlandjs die P.A. de Huybert oet Kruiningen maakdje van 'n door Voltaire gesjreve lofdich oppe Friese politieker Willem van Hever. 't Biezunjert aan dit breefke is det 't in 't Nederlandjs is gesjreve. Daoveur goof 't nag gein Nederlandjse tekste van Voltaire die ware gevónje.

## Bibliografie
'n Selectie van zien wirke:
* *Oedipe* (1718)
* *Henriade* euver Hendrik IV (1723)
* *Histoire de Charles XII* (1731)
* *Zaïre* (1732)
* *Lettres philosophiques* (1734)
* *Alzire ou les Américains* (1736)

* *Mahomet* (1742)
* *Zadig, ou la destinée. Histoire orientale* (1747)
* *Le siècle de Louis XIV* (1751)
* *Le Micromégas*, 'n filosofische verhaoling (1752)
* *Sokrates* (1755), e toneelstök van J. Thomson, [pseud.]: oet 't Frans euvergezatte door Knillis Jorrits Posthumus in Sint Anna 
* *Essai sur les moeurs et l'esprit des nations* (1756)
* *Poème sur la loi naturelle et Poème sur le Désastre de Lisbonne* (1756)
* *[[Karel XII]]* (1756)
* *[[Candide]]* (1759)
* *L'Extrait de sentiment de Jean Meslier* (1762)
* *Traité sur la tolérance* (1763)
* *Dictionnaire philosophique* (1765)
* *L'Ingénu* (1767)
* *La Princesse de Babylone* (1768)
* *Irène* (1778)
Dialektiek

**Dialektiek** is in 't algemein gezag ofwaal 'n redeneervorm die middels 't gebroek van taengestèlling nao waorheid perbeertj te zeuke, ofwaal 'n metafysica; volges det litste verangertj 't zowaal 't dinken es de werreld, door taengestèllinge (Herakleitos, Hegel, Marx en naovolgers). 't Begrip haet 'n lang gesjiechte inne traditie van 't wèsters dinke.

Inne klassieken tied waas 't nag mieër es noe 'n argumentatievorm. 't Waord "dialektiek" geitj trögk op 't Grieks *dialegestai*, "conversere", aevenes dialoog en dialek ("streekspraok"). Zeno (van Elea) wuuertj door Aristoteles d'n oetvinjer vanne dialektische kóns geneump, mer in hieële breie krink wuuertj Aristoteles zelf betrach es de meister of de stifter vanne dialektiek, ouch ómdet 't begrip dialektiek zelf al snel bao gans samevool mit det vanne (formeel) logica (die van Aristoteles aafkómstig is). Kant hantjeerdje 'n transcendentaal dialektiek en innen tied van Hegel en Marx kreeg 't begrip 'n apaarte meining d'rbie.
Zink

**Zink** is e sjemisch element mit 't symboeal **Zn** en 't atoeamnómmer 30. 't Is e bluitsig wit euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Inne industrie wuuertj zink väöl gebroek in legeringe. Inkel wichtige toepassinge zeen:
* Besjurming taenge corrosie door lektrolytisch of thermisch verzinke;
* Es legeringsmatterjaal in messing, zilvernikkel en soldeertin;
* In batterieje;
* Es raengerpiep, daakgäöt en daakbedèkking;
* Es muntjmetaal. d'n Amerikaanse cent besteitj oet zink mit e dón kaoperläögske. Zowaal in 't Belsj in Nederlandj woort zink in kriegstied gebroek es goodkoup muntjmetaal;
* In e belanceringsgewich oppe staole velg van 'ne wage. 't Wuuertj döks loead geneump; 't is aevel zink det es 'ne miljeuvruntjelikere vervanger wuuertj gebroek;
* Zinkoxied wuuertj inne varfindustrie gebroek es kluuerstof en zinksulfied is 'ne component vanne witte pigmentstof lithopoon;
* Inne genaeskónde wuuertj zinkoxied gebroek es wirkzaam óngerdeil van versjillige zalve bie eczeem. 't Haet 'n indruuegendje, verkeulendje en adstringerendje (sametrèkkendje) wirking. Zink wuuertj ouch es aetessupplement toegepas;
* Bieje bewirking van röbber wuuertj zinkoxied es katalysator gebroek;
* Inne organische sjemie wuuertj dimethylzink (Zn(CH3)2) gebroek veur versjillige synthese;
* Zink is e wichtig biologisch spaorelement;
* De zink-zinkoxiedcyclus of Zn/ZnO-cyclus is e percès in twieë fase op gróndj van zink en zinkoxied veure perduksje van waterstofgaas mit 'n tupische efficiëntie van 40%.

## Versjieninge
De wichtigste zinkhajendje ertse zeen sfaleriet (zinkblenj, ZnS), smithsoniet ('n carbonaat), calamien ('n silicaat) en frankliniet.

## Isotoeape

Inne netuur kump zink op aerd es veer stabiel isotope veur: 64Zn, 66Zn, 67Zn en 68Zn, wobie 64Zn mit 48,6% 't grótste deil oetmaak. Daonaeve kónne twieëentwintjig radioaktieve isotoeape waere óngersjeie mit halveringstieje variërendj van inkel millisekónd toet ruum 244 dagen veur 65Zn.
Krach

'n **Krach** is 'n netuurkóndige groeatheid die, oetgeuub op e lief, dao-in 'n spanning of drök leet óntstaon, of die 't lief van bewaeging duitj verangere, duitj versnelle. Dore wirking van 'n krach kan arbeid waere verrich. Sómmige krachte höbben op gróndj van häör oearzaak of wirking 'nen eige naam gekrege, wie wrievingskrach, zwaordjekrach en middelpuntjvliedendje krach. Krach haet 'n gruuedje en 'n richting, en wuuertj veurgestèldj es 'n vectorgroeatheid. 'n Krach kan waeren euvergebrach door kóntak tösse veurwirper of deilkes (vas, vleujstof, gaas) of door e krachteveldj (inne klassieke netuurkónde zeen die van lektromagnetische of gravitationeel aerd).
Houwelik

't **Houwelik** of d'n **troew** is 'n door börgerlik of religieus rech geregeldje samelaevingsvorm veur 't laeve die de fóndering vörmp vanne meiste gezinnen en die mieër in 't algemein van belang is es legaal en sociaal geaccepteerdj fóndament ónger doerzaam seksueel relaties en femieljeverbenj. Cruciaal is 't óngersjied tössen 't *kirkelik* of *religieus houwelik* anen eine kantj en 't *börgerlik houwelik* anen angere. 

De próntje diffenisie van 't houwelik is aafhenkelik vanne historische en culturele kónteks en hingk ouch same mitte religieus euvertuging vanne echgenoeate. In sómmige culture is 't toegestangen óm mit mieëder vrólje te troewe. In sómmige samelaevinge geldj 't begrip *[[sjeijing]]*, womit 't houwelik wuuertj óntbónje.

## Zuuch ouch
* Troew
Troew

**Troew** of **trouw** kan verwieze nao:
*Houwelik of troewe;
*Troew (ethiek), loyaliteit;
*Troew (vegetatiekónde), 'ne term in de vegetatiekónde;
*Trouw (gezèt), 'n Nederlandjse gezèt;
*TrouwAmsterdam, 'n oetgaonsgelaegeheid.
Sjemisch element

E **sjemisch element** is 'n atoeamsaort. Zón saort wuuertj bepaoldj door 't atoeamnómmer: 't aantaal aan protonen inne kern van 't atoeam. Dees diffenisie is abstrak en op gein inkel wies te koppelen ane macroscopisch zichbare werreld. Boetedet steitj die häöks op 't gangbaar spraokbroek. Daoveur wuuertj 't begrip "element" döks gebroek mitte volgendje diffenisie: 'n stof die is opgeboedj oet ein saort aan atoeame.

Inne netuur guuef 't veerenneugetig versjillige element. Bie kernreacties zeen nag zoea twintjig anger elemente te make. 't Aantaal aan kónsmaesige elemente nump nag ummer toe: in 2008 woren 't 's drieëntwintjig. De elemente waeren oppe einveljigste meneer ingedeildj in metaal en neet-metaal. De neet-metale zeen 't mins divers (achtieën saorten in totaal). Bieje metale guuef 't 's zeve die kwa eigesjappe e bietje oetwieke richting de neet-metale. Daoveur waere ze ouch waal halfmetale geneump.
Vleujstof

**Vleujstof** is eine vanne aggregatietoestenj worin stoffe kónne veurkómme. In dezen toestandj is de stof vleujbaar, inne sjemie ouchwaal aafgekórt mit l (van liquide). Aafhenkelik vanne temperatuur verangertj de viscositeit vanne stof van sjruueperig toet dón-vleujbaar. Ouch kan de stof bie hieël lieëg temperature supervleujbaar waere.

Dore oppervlakdjespanning van 'n vleujstof te verlieëge kan dees hieël dón oetloupen en lóchbelle vörme.

'n Vleujstof in 'n smaal buus kan aafhenkelik vanne saort aan vleujstof en 't matterjaal vanne buus adhesie of cohesie vertuuene.

Vleujstoffe waeren op väöl gebiede toegepas, wie:
* smaermiddele, wie aolje;
* bakmiddele, wie plantjaerdige aolje;
* kracheuverbringmiddelen in hoeagdrökleijinge, wie hydraulische aolje bie 'nen trekker of in 'n remleijing van 'ne wage;
* verveursmiddele, wie water bie sleiphopperzugere;
* oplosmiddele, wie wasbenzien.

Slechs e bepirk aantaal aan zuver stoffe zeen bekèndj es vleujstof inne ieëste plaats (det wil zègke: bie kamertemperatuur en ónger drök van einen atmosfeer). Hie-ónger valle water, alcohol, aceton, kwik, kaolstofdisulfied, benzeen en 'n aantaal aan alkane (van pentaan aaf toet en mit hexadecaan). 'n Inkel stof mit hoeag viscositeit bliek zich toet ónverwachs es 'n vleujstof te gedrage, wie asfalt of bitumen, aangetuuendj door 't pekdróppelexperiment. Wiejer gedrage väöl (thermoplastische) kónsstoffe zich op groeate tiedsjaol wie 'n vleujstof; 'n extreem veurbild daovan is Silly Putty.
Aggregatietoestandj

d'n **Aggregatietoestandj** van 'n stof is de staot worin 'n stof zich bevindj. Me geitj daobie meistes oet van 'n sjemisch zuver stof. 't Begrip "aggregatietoestandj" is nej verwantj aan 't (breier) begrip fase. De toet noe aan bekèndje aggregatietoestenj zeen:
* gaas (g)
* vleujstof (l)
* vaste stof (s)
* glaas
* plasma (p)
* vleujbaar kristal (LC)
* Bose-Einsteincondensaat (BEC)
* tripelpuntj
* quark-gluonplasma (QGP)

De traditioneel aggregatietoestenj zeen: gaas, vleujstof en vas.
Plasma

Ónger **plasma** wuuertj inne netuurkónde 'n faas verstange worin de deilkes van 'n gaasvörmige stof in mieër of minder maot zeen geïoniseerdj. Döks wuuertj plasma de veerdjen aggregatietoestandj geneump, naeve vas, vleujbaar en gaas (es viedjen aggregatietoestandj wuuertj ouch 't Bose-Einsteincondensaat geneump). Dao-op is aevel waal get aan te mirke: traditioneel woorte fase vanein óngersjeie es  e sjeijingsvlak (meniscus) tössen häör waas te herkènne. d'n Euvergank van gaas nao plasma is daotaenge gans continu.

## Zuuch ouch
* Bloodplasma
* Plasmasjerm
Gaas

**Gaas** is eine vanne aggregatietoestenj worin 'n stof zich kan bevinje. In e gaas höbbe de molecule van 'n stof zoväöl energie opgenómme det ze los vanein gaon bewaegen en zich verspreie inne ruumdje die ze toet häör besjikking höbbe. E gaas in aevewichstoestandj haet in die ruumdje euveral 'n gelieke drök, dichheid en temperatuur. 't Waord "gaas", aafgelèdj oet 't Grieks waord *chaos*, woort inne zevetieëndjen ieëf dore Vlaomse alchemis Jan Baptista van Helmont geïntroduceerdj.

Eder stof kan in princiep inne gaastoestandj veurkómme es 't zat verwurmp wuuertj en/of ónger zat lieëg drök steitj enne molecule neet oeterein gevalle zeen dore eventueel toegeveurdje wurmdje. Zoea kónnen ouch stoffe die zoea neet bekèndj zeen inne gaastoestandj toch ónger specifieke ómstenjigheje es gaas bestaon, wie góld en iezer. Stoum is de gaasvörmigen toestandj van water.

## Anger meining
* "Gaas" wuuert dökker gebroek veur specefiek "aerdgaas".
* "Gaas" kin ouch verwieze nao e weefsel of e vlechwirk van (metaal)draod of gares mit rilletief groeate gater, wie hinnegaas.
Vaste stof

'n **Vaste stof** is 'n sjemische stof die zich bevindj innen aggregatietoestandj wobie 't matterjaal zien vorm vashèltj. 'n Vaste stof vertuuentj 'ne väöl gróttere waerstandj taenge vervörming es 'n vleujstof of e gaas. Ónger hoeag belastinge kan de stof aevel waal elastisch of neet-elastisch vervörme (wie braeke).

Alle veurwirper oet 't daacheliks laeve die me kan vaspakke, wo me op kan loupe, taengenaan kan läönen of op kan zitte bestaon oet vaste stoffe. Veurbiljer van vaste stoffe zeen dus de meiste metale, plestik, tèkstiel, aerdwirk (wie pöt) en glaas.

Netuurkóndig gezeen bestaon vaste stoffen oet atoeame, die 'n vaste positie t'n opzichte van einanger innumme. Det kan zeen in e regelmaesig kristalruuester of in 'n ónregelmaesige structuur, wie de structuur van glaas. Organische stoffe höbbe weer anger inwenjige structure. Sómmige óngerdeiler van 't miensjelik lif zeen 'n vaste stof, wie 't knaokweefsel.

Vaste stoffe waeren inne netuurkónde in e speciaal vakgebied bestudeerdj: de vastestoffysica.

De lichste vaste stof is dore miensj gemaak gewaoren en hètj aerogel: dees haet 'n dichheid van 1,9 kg/m³ (det wil zègke: 526,3 kieër lichter es water). De zwaorste vaste stoffe zeen metale wie uranium, mit 'n dichheid van 18.950 kg/m³.
Tin

**Tin** is e sjemisch element mit 't symbool **Sn** (Letien: *stannum*) en 't atoeamnómmer 50. 't Is e zilvergries houfgroepmetaal.

## Toepassinge
Tin hech zich gemekkelik aan iezer en wuuertj daoveur döks gebroek es róswaerendje laog in bleek (metaal). Anger toepassinge zeen:
* In loeadlegeringe veur örgelpiepe;
* In brónslegeringe veur krikklokke;
* Es zaachte soldeertin veure perduksje van lektronische sjakelingen en loeadgeterswirk;
* De zate tin(II)chloried en tin(IV)chloried höbbe versjillige toepassinge, worónger es bietmiddel;
* Veur glaas 'n gledde oppervlakdje te gaeve wuuertj 't döks in vleujbaar vorm op gesmóltje tin in e tinbaad gegaote ('t percès vam Pilkington);
* Wen 't wuuertj aangebrach op glaas veurkómme tinzate iesaagzètting: dit woort gebroek veur glazere windjsjerme;
* In vreuger ieëve woort tin döks gebroek veur teiere, baekere, kannen en bestek van te make. 't Gesmóltje tin woort door 'nen tingeter in vörm gegaote. Saeren achtieëndjen ieëf is 't tinne taofelgerei get in ónbroek geraak en vervange door porselien, aerdwirk en glaas. Allewiel wuuertj tin nag gebroek veure vervaerdiging van sierbaekere, -teieren en miniatuurfigure wie tinne söldäötjes;
* Inne legeringe woodsmetaal en babbittmetaal veur versjillige toepassinge.
Geluid

**Geluid** of **geluud** is 't gehieël van door 't miensjelik oear waor te numme trillinge. Dees trillinge kónne zich inne vorm van geluidsgolve dore meiste stoffe veurtplantje.

De snelheid womit geluidsgolve zich veurtbewaege hèngk aaf vanne vasheid, temperatuur en samestèlling vanne stoffe worin det gebeurtj: door lóch en bie kamertemperatuur is det zoeaget 340 maeter de sekónd; in vleujstoffe en vaste stoffe is det meistes hoeager.

Geluidsgolve variëren in gruuedje; det neump me de trillingsfrequentie. Wie hoger de trillingsfrequentie (dus wie mieë golve de lingdje-einheid), wie hoger de waorgenómme toean.

Geluidsgolve gedrage zich net wie beveurbeildj watergolve: ze kónne róndj e veurwirp buge, taengen 'nen óndoordringbare wandj aafketsjen of eventueel aafbuge wen 't medium, de stof wodoor de golf zich verplaats, verangertj.

Me óngersjèdj infrasoon geluid en ultrasoon geluid:
* Infrasoon geluid kan neet door 't miensjelik oear waere waorgenómmen, ómdet de trillingsfrequentie lieëger ligk es 20 Herz. Sómtieds is dit geluid waal fysiek waornumbaart;
* Ultrasoon geluid is geluid wovan de frequentie zoea hoeag ligk (hoger es 18.000 Herz), det 't miensjelik gehuuerorgaan dit neet mieë kan waornumme. Sómmige deersaorte, wie hunj en sómmige zieëdere, kónne dees geluide waal huueren en sómmige dere, wie vlaermoeze, sjikken ouch zelf ultrasoon signalen oet veur zich in 't duuster te kónne oriëntere.

## Zuuch ouch
* Klaank
Zwangersjap

**Zwangersjap** of **peziesje** is de periood worin e vrouwelik zougdeer e jónk (bie luuj e kindj) druueg toetdet 't zich zoeawied haet óntwikkeldj det 't boete de baarmoder kan euverlaeve. Bie bieëster kaltj me döks euvere drach of d'n draagtied inplaats de zwangersjap.

Zwangersjap wuuertj bereik wen 'ne zaodcel van e mennelik zougdeer 'nen eicel van 't vruike bevröch enne rizzelterendje zygoot zich inne baarmoder inèsteltj.

Dit is in officieel bewäörding det det zich kan aafspele wen sperma inne vagina is gekómme, 't wersjienlikste door copulatie. 'nen Eicel kan ouch boeten 't lief waere bevröch (reageerbuusbevröchting) en daonao inne baarmoder trögkgeplaats.

Es 'n zwangersjap óngewunsj is en ónthajing van seks gein oplossing is, mót gebroek waere gemaak van anticonceptie.

Technisch gespraoke begintj de zwangersjap mitte bevröchting en ènjig die mitte bevalling (de gebaordje).

## Veurtgank vanne miensjelike zwangersjap

Normaal gespraoke begintj me bie 't maete van 'n miensjelike zwangersjap neet te tèlle bieje bevröchting, mer oppen ieësten daag vanne litste menstruatie, det is óngevieër twieë waeke veure contraceptie. Zoea gemaete vindj de bevalling plaats nao gemiddeldj 40 waeke; 'n zwangersjap die tösse de 37 en 42 waeke doertj wuuertj es normaal betrach.
* twieë waeke: contraceptie;
* Nao zoeaget 18-22 waeke kan de zwanger vrouw 't kindj veule bewaege (sjöppe). Bie 'n twieëdje en later zwangersjap gebeurtj det ieëre es bieje ieëste zwangersjap;
* 40 waeke: bevalling.
Aarveld-Bekkerveld

**Aarveld-Bekkerveld** is 'ne veëdel i g'n gemingde Heële i g'n Nederlandse provincie Limburg. D'r veëdel tilt zoeën 2.700 inwuënesj (2008) en besleët 'n oppervlaak van 59 hektaar. Wieër is ze vuurzieë va 'n vootbalverein, namelig RKSV Bekkerveld, twieë lieëger sjoeële en litt 't drèk teënge 't centrum.

D'r weëg langs dees veëdel lieët zoeëwaal noa 't Thermemuseum as noa de sjtadssjoewburg.
Berg (Heële)

**Berg** is e gehuch i g'n gemingde Heële. 't Ligk aa 't Aambusj, drèk t'n oeëste va 't centrum va g'n sjtad, in de richting va Lankgraaf (Muëleberg). I 't gehuch ligk e vuurmalig kluëster, Huize De Berg.

## Sjtroatname
De nieëgste sjtroate ligken i 't gehuch:
* Aambosveld
* Gasthuisstraat
* Mijnbosweg
* Voskuilenweg
Boutsj

**Boutsj** (Nederlands: *Bautsch*) is e gehuch bei de gemingde Heële. 't Ligk i g'ne veëdel Heëlebaan en is gans umgeëve durch noakrieëgse beboewing. Aa 't oersjprunkelig gehuch heringert de sjtroatnaam *Bautscherweg* nag. Aa dees sjtroat ligken nag e paar höaf.
Weggebekker

**De Weggebekker** is e gehuch bei de gemingde Heële. 't Litt tusje Gebrook, Broensem en Heëlehei in.

In 't gehuch litt 'ne groeëte vusjwiejer. Doavuur hat 't óch 'n hengelsjportverein. Boetedat litt in 't gehuch 'n autosjloeëpbedrief.
Vrieheide

**Vrieheide** is 'ne veëdel deë hoeët bei Heëlehei, ónger gemingde Heële. 

Vrieheide vörmt 't zudelig deel va g'n Heëlehei. Ónger g'ne veëdel valle de sjtroatname die te make hant mit de NAVO (Beneluxlaan, Marshallsingel en zoeë wieër) en sjtroatname die te make hant mit veugel.

t'n Noarde litt De Stack en t'n zude de Ganzeweide.
De Stack

**De Stack** is 'ne veëdel deë huët bei Heëlehei, ónger gemingde Heële. 

De Stack vörmt 't noardelig deel va Heëlehei. Ónger d'r veëdel valle de sjtroatname die te maken hant mit 't vreugesj leëve (Erfstraat en zoea wiejer), UNESCO en de sjtroatname die te maken hant mit blome.

t'n Noarde litt Broensem en t'n zude Vrieheide.
Ganzewei

**Ganzewei** (Nederlanks: *Ganzeweide*) is 'ne veëdel in 't zude va Heëlehei, ónger gemingde Heële. De Ganzewei litt tusje g'n Vrieheide, Dem, Passart, Rennemig en Robrook in. Wieëer grens 't aa Koumenberg.

Vreuger woar 't e gehuch.
Dem

**Dem** is e vuurmalig gehuch en allewaal 'n buurt g'n de plaatsj Gebrook in g'n gemingde Heële. 't Lit tusje Passart, Ganzewei, Rennemig, Mariaroa, Nuuj Lotbrook en 't centrum va Gebrook in. Wieër grénsj 't aa g'ne Koumenberg.
Passart

**Passart** is e vuurmalig gehuch en hüts 'n buurt va g'n plaatsj Gebrook i g'n gemingde Heële. 't Litt tusje Dem, Ganzewei, Kouvenroa en Heëlehei (De Stack en Vrieheide) in. Wieër grens 't aa g'ne Koumenberg. t'n Noarde litt Broensem.
Doufheid

**Doufheid** is 't neet of slech kónne huuere.

Doufheid kan waeren óngersjeie in pre-linguaal doufheid en pos-linguaal doufheid. Me sprèk van pre-linguaal doufheid es emes douf is gebaoren of hieël jónk, nag veurdet t'r haw gelieërdj óm te kalle, douf wuuertj. Me sprèk van pos-linguaal doufheid es emes pas op latere laeftied (nao 't zèsdje laevesjaor) douf wuuertj.

Pre-linguaal douve kónne döks lestig (of net) lieëre te kalle, ómdet 't spraeke, mit naam wen 't geitj ómme juuste klank enne intonatie, neet kan waere waorgenómme.

Emes dae hiedoor net kan kalle woort vreuger doufstóm geneump. Dit waord wuuertj allewiel minder dök gebroek, ómdet aan "st'm" de negatieve connotatie "dóm" hèngk. Meistes sprèk me noe van 'n huuerstuuernis of *gehuuergestuuerdj*. Trótsdet deze naam ouch 'ne negatieve biesmaak haet ("gestuuerdj").
Doeve

:*"Douf" verwies nao dit artikel; veure gehuuerstuuernis, zuuch: "[[doufheid]]".*

**Doeve** (*Columbidae*) vörmen 'n femielje van meistes middelgroeate, kómpak-geboedje veugel mit 'ne vólle, rónje bórs en 'ne kleine kop. Ze höbben 'n snel en meistes rechlienige vlöch. In taengestèlling toet anger veugel kónne ze mitte snavel water opzuge. De jónge waere mit doevemilk oete krop geveurdj. 't Menke wuuertj 'nen "dóffer" of 'nen "häöre" geneump en 't vruike meistes gewuuen 'n "doef" (al kump "doevin" ouch veur wen 't óngersjied tösse de geslechte benaodrök mót waere).

## Jónge
'n Doef breudj zoea zèstieën toet twintjig daag in 'n einveljig, krempelig ès. Wen de jónge waere gebaore zeen ze nag blindj en bedèk mit dón gael duvelshaore (dóns). Nao drie toet zès daag gaon de uigskes vanne jónge aop en nao ellef daag kriege de jónge vaere. De moder sjèdj oet mit 't vore nao óngevieër zèstieën daag; den ètj 't jónk zelf. Nao viefentwintjig daag kan 't jónk vlege.

## Relatie mitte miens
Doeve waeren allang gehaje door luuj; es ploemvieë, óm ze (in doeveslaeg) vèt te mèsten en op te aete, es sierdoef en veural ouch es posdoef, vanewaengen häör fenomenaal oriëntatievermeuge. Al inne viefdje dynastie van 't aad Egypte 2500-2350 v.Chr.) goof 't taam doeve. Hievan zeen teikeninge gevónjen in e graaf oet dees periood.

In vreuger jaore kanj me ónger 't Ancien Régime 't *Doeverech*. Allein d'n aedel enne geistelikheid haw 't rech doeve te haje.

## Taxonomie
De volgendje geslechte zeen bieje femielje ingedeildj gewaore:
* *[[Alectroenas]]* Gray, GR, 1840
* *[[Caloenas]]* Gray, GR, 1840
* *[[Chalcophaps]]* Gould, 1843
* *[[Claravis]]* Oberholser, 1899
* *[[Columba (geslacht)|Columba]]* Linnaeus, 1758
* *[[Columbina]]* von Spix, 1825
* *[[Cryptophaps]]* Salvadori, 1893
* *[[Didunculus]]* Peale, 1848
* *[[Drepanoptila]]* Bonaparte, 1855
* *[[Ducula]]* Hodgson, 1836
* *[[Gallicolumba]]* Heck, 1849
* *[[Geopelia]]* Swainson, 1837
* *[[Geophaps]]* Gray, GR, 1842
* *[[Geotrygon]]* Gosse, 1847
* *[[Goura]]* Stephens, 1819
* *[[Gymnophaps]]* Salvadori, 1874
* *[[Hemiphaga]]* Bonaparte, 1854
* *[[Henicophaps]]* Gray, GR, 1862
* *[[Leptotila]]* Swainson, 1837
* *[[Leucosarcia]]* Gould, 1843
* *[[Lopholaimus]]* Gould, 1841
* *[[Macropygia]]* Swainson, 1837
* *[[Metriopelia]]* Bonaparte, 1855
* *[[Nesoenas]]* Salvadori, 1893
* *[[Ocyphaps]]* Gray, GR, 1842
* *[[Oena (geslacht)|Oena]]* Swainson, 1837
* *[[Otidiphaps]]* Gould, 1870
* *[[Patagioenas]]* Reichenbach, 1853
* *[[Petrophassa]]* Gould, 1841
* *[[Phapitreron]]* Bonaparte, 1854
* *[[Phaps]]* Selby, 1835
* *[[Ptilinopus]]* Swainson, 1825
* *[[Reinwardtoena]]* Bonaparte, 1854
* *[[Spilopelia]]* Sundevall, 1873
* *[[Starnoenas]]* Bonaparte, 1838
* *[[Streptopelia]]* Bonaparte, 1855
* *[[Treron]]* Vieillot, 1816
* *[[Trugon]]* Gray, GR, 1849
* *[[Turacoena]]* Bonaparte, 1854
* *[[Turtur]]* Boddaert, 1783
* *[[Uropelia]]* Bonaparte, 1855
* *[[Zenaida]]* Bonaparte, 1838

### Uitgestorven
* † *[[Ectopistes]]* Swainson, 1827
* † *[[Microgoura]]* Rothschild, 1904
* † *[[Pezophaps]]* Strickland, 1848
* † *[[Raphus]]* Brisson, 1760

## Zuuch ouch
* Doeve (Doevergenhout)
* Doufheid
* Duiven
Kaore

**Kaore** of **graan** is 'ne verzamelnaam veure vröchte van einzaodlobbige cultuurgewasse oete femielje van 't graas die same werreldwied de wichtigste brón van aete zeen veure miens. Kaore wuuertj verboedj veur zien aetbaar bestandjsdeiler, samegestèldj oet maellichaam, zemel, keem en aleuronlaog.

De groeatendeils nomadisch laevendje völker oete prehistorie vergaordjen al kaorekorrele van wildj graas. Lang veure begin vanne jaoretèllinge woorte de plantjen in cultuur gebrach. De oearsprunkelike greujgebiede van gaers bevónje zich wersjienlik inne hoeaglenjer van Ethiopië en 't zuudoeastelik deil van Azië (Tibet, Nepal en Sjina). Me nump aan det mieër es 7000 jaor trögk al gaers woort gekwieëk in 't gebied tösse Syrië en Afghanistan. In Europa waas gaers de ieëste kaoresaort die woort gekwieëk. Archeologische vónjste bieje reste van Zwitserse paolweuninge tuuenen aan det de cultuur van gaers oet 2000-3000 v.Chr. stamp. Es aeteswaar waas gaers toet inne Middelieëve van groeat belang. De gaerskorrele woorte toet matsj gekaok, meh me maakdje ouch keuk en platte wegke d'rvan. LAter woort gaers es aetesgewas bao euveral euvervleugeldj door weit (terf).

## Inhaadsstoffe

## Kaoren en glute

Me kan óngersjied make tösse kaore mit glute en kaoren en graas zónger glute. Haver is e speciaal geval: dit is van netuur glutevrie, meh door contaminatie (kruutsbesmetting mit glute) kónne patiënte mit coeliakie dit döks neet aete. Anger graas wuuertj sómtieds ouch toet kaore geraekendj en is van netuur glutevrie.

De grote aan kaore mit glute bevatj ónger anger:
* gaers;
* haver;
* rögke;
* kamoetterf, 'n terfvariëteit die in Egypte heróntdèk is;
* weit- of terfsaorte, worónger:
** speltj, ummerterf en einkaore (veurluipers van later terfsaorte);
** durumterf, hellen terf of macaroniterf;
** gewuuen terf, wegkterf.

De volgendje saorte bevatte waal glute, meh veroearzake gein coeliakie:
* meis;
* ries;
* teff.

Kaore die glutevrie (zónger gliadine en glutenine) zeen:
* hirs;
* sorghum.

Triticale of terfrögke is óntstangen oet 'n kruutsing van terf mit rögke.

Bokendj (bookweit) wuuertj es e cultuurgewas ouch waal toet 't kaore geraekendj, meh det is eigentlik neet krek. 't Is namelik gei graas of einzaodlobbige, meh behuuertj toete doezjendjknoepfemielje. Bookweit is glutevrie.

## Zuuch ouch
* Grane (Drôme), 'n gemèndje in 't Frans departement Drôme;
* Grane (Nordland), 'n gemèndje inne Nórse pervinsjie Nordland.
Alfabetiseringsgraod

De **alfabetiseringsgraod** is 'n statistische groeatheid die 't alfabetisme aanguuef: 't aandeil vanne bevoukingsgroep det kan laezen of sjrieve. Hiemit is 't ouch 'n aanwiezing veure óntwikkelingsgraod van 'n bevoukingsgroep. 't Wuuertj döks oetgedrök es e percentaasj van 't totaal aantaal aan luuj, manskaerelen of vrólje.

De alfabetiseringsgraod zaet get euver wie wied de euverheid d'rin geslaag is de bevouking te sjoeale. 't Ciefer wuuertj döks gebroek veure óntwikkelingsgraod van óntwikkelingslenj aan te gaeven of de verhajing van 't aantaal aan vrólje det kan laezen of sjrieve t'n opzich van 't aantaal aan manskaerele. 't Wuuertj döks gebroek binne vergeliekingssysteme, wie de index vanne miensjelike óntwikkeling vanne Vereinigdje Naties.

Oearzake veure versjille tösse lenjer en gebiede binne lenjer zeen:
* Migratieachtergróndj (nuujkómmers, gaswirkers of vlöchtelinge);
* Culturelen achtergróndj (wie 't kastesysteem in India en stamregelen in Nigeria);
* Discriminatie van bepaoldje gruup door anger gruup mit mach.

E veurbild van discriminatie is de positie vanne vrouw t'n opzich vanne man binne sómmige religieus fóndamentalistische gruup, wie de Taliban.

De alfabetiseringsgraod zaet aevel neet ummer alles euvere bevouking. Naeve primair analfabetisme kump veural in óntwikkelingslenj ouch secundair en tertiair analfabetisme veur. Secundair guuef 't aantaal luuj in 'n bevoukingsgroep aan det op latere laeftied door gebraek aan ubing 't vermeuge toet laezen en sjrieven is verlaore; bie tertiair geitj 't euver e deil van dees vaerdigheje.