Tèlwoord

E **tèlwoord** (*numerale*) is 'n woordsoort die weurt gebruuk um kwantiteite vaan 't eint of aandert aon te geve. Tèlwäörd kinne zoewel perceize (absolute) es relatieve weerdes geve. Ze koume in principe in alle taole veur, meh 't gebruuk versjèlt hendeg. Versjèlle gief 't in grammaticaol behandeling, in 't aontal besjikbaar tèlwäörd en in de gebruukde basis.

## Soorte
Me deilt de tèlwäörd op twie menere in. Ierstens gief 't e versjèl tösse bepaolde en oonbepaolde tèlwäörd. De ierste geve 'n exak aontal aon: *ein, vief, hoonderd, mieljoen, twie'nhaaf, nul, min-viefteg, [[pi (getal)|pi]], [[i (getal)|i]]*. De aandere zien rillatief vaan aard: *sommege, väöl, wieneg, mie, minder*. Bij de oonbepaolde tèlwoord is de grens mèt aander woordsoorte dèks lesteg te trèkke: *väöl* weurt gemekelek es bijwoord in plaots vaan es tèlwoord gerubriceerd.

Daan kin me de tèlwäörd indeile nao grammaticaol functie. 't Limbörgs kint twie vaan zoe'n categorieë, hooftèlwäörd en raanktèlwäörd. Hooftèlwäörd zien tèlwäörd *tout court*: alle bovestaonde veurbeelder hure daobij. Raanktèlwäörd geve de plaots aon in 'n ordening, en zien daorum gemeinelek aofgeleid vaan e natuurlek getal: *ierste, vijfde, hoonderdste, mieljoenste*. 't Gief ouch oonbepaolde raanktèlwäörd: *lèste, veurlèste, zoeväölste*.

Hooftèlwäörd kin me nog wijer indeile nao hun gebruuk. Ze kinne bijveugelek weure gebruuk, um get te kwantificere (*twie kinder*) of zelfstendeg: es tèlvörm (*ein, twie, drei, ...*) of in speciaol constructies (*iech höbs 'rs twie*). In 't Limbörgs kinne die vörm vaanein versjèlle. Dat versjèl betröf miestens de toen; naovenant kin in sommege dialekte ouch de klaank wissele. Zoe zeet me in 't Mestreechs *vie.f steul*, meh *iech höb 'rs vijf*.

In aander taole kint me nog aander soorte tèlwäörd. Zoe heet 't Latien neve hoof- en raanktèlwäörd (*numeralia cardinalia* resp. *ordinalia*) ouch nog deilende tèlwäörd (*numeralia distributiva*, beveurbeeld *septēni* 'zeve veur zeve', 'in grupkes vaan ummer zeve') en bijwoordeleke tèlwäörd (beveurbeeld *septiēs* 'zeve kier'). Die lèste koume ouch veur in inger verwante taole wie 't Ingels (*once, twice, thrice*, meh neet hoeger).

## Gebruuk en oongebruuk
Tèlwäörd weure gebruuk wienie me aon wèlt geve wieväöl 't örges vaan gief. Dit is neet ummer nujeg. In taole mèt e versjèl tössen inkelvoud en mievoud ('t Limbörgs beveurbeeld) gief 't inkelvoud al aon tot 't mer eine örges vaan gief. 't Getal 1 hoof daan neet te weure oetgedrök door 't tèlwoord *ein*; deit me dat wel, daan lègk me naodrök trop tot 't um get inkelvoudegs geit. In taole mèt 'nen dualis (twievoud) gelt datzelfde ouch veur 't tèlwoord *twie*.

Weurt 't tèlwoord gebruuk, daan vervèlt in sommege taole de noedzaak um 't mievoud te gebruke. Me kin aon 't tèlwoord jummers al zien tot 't mie es eint vaan 't gekwantificeerde gief. 't Limbörgs deit dat allein bij einhede: *vief kilometer*, *hoonderd gram*, *tien hectaar*, meh *vief olifante*, *hoonderd beuk*, *tien hoezer*. Al is in väöl dialekte bij einhede 't inkelvoud altied al identiek aon 't mievoud.

## Basis
Tèlwäörd weure georganiseerd in bases. In de mieste taole, 't Limbörgs zjus zoe good, is de basis tien. Dat kump umtot de mins tien vingere heet; me maag aonnumme tot 't tèlle oersprunkelek op de vingere gebäörde. Dit systeem is evels neet universeel; zuug oonder.

Taole mèt e tientalleg stèlsel beginne nao de tien mèt 'n nui categorie tèlwäörd. De wäörd *èlf* en *twelf* tuine de rudiminte vaan 'n aander stèlsel ('t twelftalleg), meh laote in hun etymologie wel vaag zien tot ze zien aofgeleid vaan de tèlformuul 1+10 en 2+10 (Oergermaons *ainlif, twalif*). In de volgende getalle tuint ziech dujeleker de etymologie (*dertien, veertien, vieftien* = 3+10, 4+10, 5+10 etc.).

Bij de tientalle is de etymologie ouch vrij dujelek: *twinteg*, *daarteg* etc. liet ziech nog good verstoon es 2×10, 3×10 etc., al is de oonregelmaotegheid dujelek.

Bij de volgende mach vaan tien, 10² (*hoonderd*), haoke väöl taole al aof, of ze höbbe 't woord later oet 'n aander taol geliend. Zoe neet de Indo-Europese taole; 't woord *hoonderd* kin vrij gemekelek gereconstrueerd weure (**ḱmtom*). Veur 10³ (*doezend*) geit dat al minder gemekelek; dao sjijne de Indo-Europeaone miejer wäörd veur gehad te höbbe, die mesjiens oersprunkelek gewoen 'väöl' beteikende. In 'n landbouwbesjaving had me dat getal minder dèks nujeg.

### Wäörd veur hoeger machte es 10³
Hoeger machte tröf me 'nen inkele kier aon. 10⁴ (*tiendoezend*) had in 't Aajdgrieks de vörm μύριοι *murioi* en heet ouch in 't Chinees 'n fundamenteel positie (zuug oonder), meh weurt dèkser, wie in 't Limbörgs, es '10×1000' beneump. Nog hoeger machte koume gemeinelek pas veur in complexe samelevinge, es me wiskunde geit gebruke; 't gief evels oetzunderinge.

#### In de westerse wereld
In 't weste gebruuk me daoveur 1.000 es basis. In de veertienden iew woort in Italië, boe de wiskunde toen bleujde, 't woord *millione* bedach veur 1.000², oet *mille* 'doezend' mèt 't vergroetingsachterveugsel *-one*. Dit woort in 't Middelfrans euvergenome es *million*. In de vieftienden iew breide de Fransoos Nicolas Chuquet dit systeem oet mèt *billion, trillion* en *quadrillion* veur inprincipe de twiede, daarde en veerde mach vaan mieljoen (of 10¹², 10¹⁸ en 10²⁴). Veur machte vaan doezend die *daotösse* laoge had heer gei woord; daoveur kaom in de zèstienden iew *milliard, billiard* etc. op.

Veur groeter getalle is 't systeem later nog oetgebreid nao *quintiljoen, sextiljoen, septiljoen, octiljoen, noniljoen* en *deciljoen*; bij dat lèste getal zitte v'r dus al op 10⁶⁰. Door *-oen* te vervaange door *-ard* gief me 'n vermeinegvöldeging mèt 1000 aon. De machte vaan tien daotösse weure mèt 'tien' en 'hoonderd' gegeve (beveurbeeld *tien mieljoen*  veur 10⁷ en *hoonderd bieljard* veur 10¹⁷). In theorie kin me dit, mèt 't gebruuk vaan Latijnse tèlwäörd die de gewunsde mach vaan mieljoen aongeve, indeloes oetbreie. In de praktijk evels weurt, deen inkele kier tot me (in de wiskunde of de astronomie beveurbeeld) die groete getalle nujeg heet, gewèrk mèt de gewunsde mach vaan tien. Me zeet daan veur *decieljoen* liever 'tien tot de zèstegste'.

't Nederlands en Duits, en naovenant ouch 't Limbörgs höbbe dit systeem vaan 't Frans euvergenome. *Billion, trillion* en *quadrillion* woorte evels, zelfs nao de inveuring vaan de wäörd op *-ard*, ouch gebruuk veur respectievelek 10⁹, 10¹² en 10¹⁵. Dat verwarrend gebruuk voont veural ingaank in Fraankriek zelf en later in de Vereinegde Staote. In d'n twintegsten iew veurde 't Frans oetindelek daan toch de lang sjaol in (boe-in e bieljoen de twiede mach vaan mieljoen is). De len vaan 't Brits Gemeinebès, inclusief 't Vereineg Keuninkriek, gónge zjus euver op de korte sjaol (boe-in *billion* de vertaoling is vaan us 'mieljard'). Dat deeg me veural um neet oet de pas te loupe mèt de VS.

#### In Zuid-Azië
Ouch in 't aajd India, boe de wiskunde al vreug bleujde, heet me groete getalle 'ne naom gegeve. 10⁵ (hoonderddoezend) hèt in 't Sanskriet *lakṣa*, 10⁷ (tien mieljoen) hèt *kōṭi*. Daobove heet eder hoonderddoezend (*lakṣa*)-tal van kōṭi zienen eige naom, (*padma* = *lakṣa × kōṭi* = 10¹²; *śaṅku* = *lakṣa × śaṅku* = 10¹⁷ etc.), gans tot aon *mahaugha* (10⁶²).

In 't daogeleks leve weure veural *lakṣa* en *kōṭi* nog gebruuk, neet in de lèste plaots in 't Indiaas-Ingels, boe me *lakh* en *crore* zeet. Die getalle weure dao ouch op 'n bezunder manier genoteerd: 1,00,000 veur *lakh* en 1,00,00,000 veur *crore*. Wijer kint dit systeem nog *arab* en *kharab* veur 10⁹ respectievelek 10¹¹; dees getalle kaome in 't antiek systeem neet veur. Hiel väöl weure ze neet gebruuk.

#### In Oos-Azië
In 't Chinees gief 't versjèllende tèlsysteme. Hoonderd (佰 *bǎi*), doezend (仟 *qiān*) en tiendoezend (萬 *wàn*) zien oet de volksmoond bekind. Veur hoeger getalle gief 't de volgende naome: 億 *yì*, 兆 *zhào*, 京 *jīng*, 垓 *gāi*, 秭 *zǐ*, 穰 *ráng*, 溝 *gōu*, 澗 *jiàn*, 正 *zhèng* en 載 *zǎi*. Oersprunkelek stoont eder getal veur 'ne volgende mach vaan tien, dus vaan *yì* veur 10⁵ of hoonderddoezend tot *zǎi* veur 10¹⁴ of hoonderd bieljoen. Allewijl gebruuk me dees getalle evels veur opeinvolgende machte vaan tiendoezend. *Yì* is zoedoende al hoonder mieljoen: (10⁴)² ofwel 10⁸; *zǎi* is zelfs 10⁴⁴.

In vertaolinge vaan boeddhistische tekste gebruuk me nog groeter machte vaan tiendoezend, te beginne mèt 極 *jí* veur 10⁴⁸ (lètterlek 'extreem'). Dat heet alles te make mèt 't frequint veurkoume vaan groete getalle in Indiase tekste, wie dat bove al is besjreve.

De taole oet de sinosfeer höbbe dit tèlle in tiendoezendtalle euvergenome. In 't Japans en Koreaons zuut me 't hiel dujelek; in 't Vietnamees geit 't iejer euver spoere. Veur zoewied me dao de Chinese getalle gebruuk, zien die gebaseerd op 't aajd systeem. Zoe kump 't Chinees 秭 *zǐ* in 't Vietnamees trök es *tỷ*, mèt de traditioneel beteikenis 'mieljard' (in plaots vaan de modern beteikenis 10²⁴ of 'quadriljoen').

#### In traditioneel samelevinge
E zeldzaom veurbeeld vaan 'n traditioneel sameleving mèt apaarte getalle veur hoeger machte vaan tien beeje de Pohnpeise taole, 'n klein femilie (deil vaan de Micronesische taole en oetindelek vaan de Austronesische taole), gesproke in de Federaol Staote vaan Micronesië. In 't Pingelapees beveurbeeld kint me *kid*, *naen*, *lop*, *rar*, *dep*, *sap* en *lik* veur respectievelek *doezend, tiendoezend, hoonderddoezend, mieljoen, tien mieljoen, hoonderd mieljoen* en *mieljard*.

## Taole mèt bezunder tèlsysteme
Wie bove gezag höbbe neet alle taole e tientalleg stèlsel. De volgende systeme weure in natuurleke taole gebruuk.

### Twintegtalleg
Hei mote v'r versjèl make tösse e zuver twintegtalleg stèlsel en e deils twintegtalleg stèlsel. In 't ierste mote alle machte vaan twinteg (1, 20, 400, 8000) de hookstein vaan 't tèlsysteem zien. Dit kump veural veur in de Mayataole (*hun, k'áal, bak, pic*) en in taole oet de regio die oonder culturelen invlood vaan de Maya's stoonte. Ouch in de Eskimo-Aleoettaole en in 't Yoruba kint me dit systeem.

In 't twiede geval höbbe de getalle 100 en 1000 'n groeter beteikenis, meh weurt oonderweeg wel in twintegtalle getèld. Dit systeem vint me oonder mie (vaanajds) in de Keltische taole, in 't Baskisch, in väöl taole vaan de Kaukasus en deils in 't Frans en 't Deens. In 't Welsh beveurbeeld zeet me *ugain, deugain, trigain* veur 'twinteg, veerteg, zèsteg', en *deg ar hugain* veur 'daarteg' (neve nuier *trideg*).

### Vieftalleg
In sommege taole heet 't woord *tien* gein bezunder beteikenis, meh weurt mer op ein hand getèld. Dit kump dèks veur in Australische taole, en hei en dao in de Amerika's. In de regel vint me dit bij jegers-verzameleersvolker. Dat is allezeleve gei touwval; euver 't algemein weurt in zoe'n samelevinge wieneg getèld, zoetot groete getalle neet nujeg zien.

Es veurbeeld deent 't Gumatj, e dialek vaan 't Dhuwal wat in Noord-Australië weurt gesproke. 'Ein' (5⁰) is dao *wanggany*, 'vijf' (5¹) is *wanggany rulu*, 25 (5²) is *dambumirri rulu*. 125 (5³) kin wienie nujeg weure oetgedrök es *dambumirri dambumirri rulu*.

### Veertalleg
Sommege volker, gemeinelek ouch weer jegers-verzamelere, gebruke e veertalleg stèlsel. Dit kin beteikene tot me neet mèt d'n doum tèlt, of de ruimtes tösse de vingere tèlt in plaots vaan de vingere zelf. Me vint dit systeem oonder mie bij de Chumashtaole. De getalle die veur 't Ventureño zien opgeteikend, zien ouch deils achtalleg: tösse *tskumu* 'veer' en *tšikipš* 'zèstien' besteit ouch 't woord *malawa* 'ach'. 32 is daan wel weer *’iškom̓ tšikipš* (2×16), wat veer es basis bevesteg.

### Achtalleg
Ing verwant aon 't veertalleg stèlsel is 't achtalleg. Dit tröf me ouch in de Amerika's aon, oonder mie in 't Yuki in Californië en in de Pametaole in Mexico.

### Zèstalleg
E hemfelke taole kint e zèstalleg stèlsel. Dit weurt opgegeve veur sommege Niger-Congotaole en weurt soms ouch gereconstrueerd veur 't Oer-Oeralisch, meh me vint 't veural op Nui-Guinea. In 't Ndom, gesproke op 't Indonesisch deil vaan 't eiland, kint me *mer* veur 'zès', *mer thif* veur 'twelf' en *nif* veur '36 (6²)'. De Yamtaole in Papoea-Nui-Guinea kinne nog 'n oetgebreider systeem. Zoe bestoon in 't Kómnzo de tèlwäörd *nibo* 'zès', *fta* '36', *taruba* (6³ of 216), *damno* (6⁴ of 1.296), *wärämäkä* (6⁵ of 7.776) en *wi* (6⁶, 46.656). Dees getalle weure evels veural nog in ceremonies gebruuk; in 't daogeleks leve weurt veur getalle bove de zès nao Ingelse (dus decimaol) tèlwäörd gegrepe.

E zèstalleg stèlsel vèlt op de vingere oet te tèlle door de zès wie 'ne voes oet te beelde.

### Twelftalleg
Allewel tot vaan väöl aw systeme weurt beweerd tot ze twelftalleg waore (zuug heibove de opmerking euver de getalle *èlf* en *twelf* in 't Limbörgs en aander Germaonse taole; of dink aon aw einhede wie *dozijn* en *gros*), zien echte twelftallege stèlsels zier oongewoen. Me vint ze veural in Midde-Nigeria, um perceis te zien in de Oos-Kanjitaole en in 't Nimbia, e dialek vaan 't Gwandara. In die lèste taol zeet me *kwada* en *tuni* veur 11 en 12, dewijl *wo* veur 144 (12²) steit.  't Karshi, 'n aander dialek vaan diezelfde taol, is evels tientalleg: dao weure 11 en 12 beneump wie *gom sha da, gom sha bi*.

'n Taol boete Nigeria mèt dit systeem is 't Chepang, wat in Nepal weurt gesproke.

### Zèstegtalleg
E zèstegtalleg systeem vint me in 't Soemerisch. De Soemerische tèlwäörd zien uniek in de wereld. 't Systeem begint al-evel mèt e tientalleg elemint, boe-in de getalle vaan 6 t/m 9 ouch nog lieke aofgeleid vaan de berekening 5+*x*. De tientalle kriege daan eige naome, die deils tientalleg, deils twintegtalleg, deils neet te oontlede zien: *niš* 20 (oongeleed), *ušu* 30 (

## Zuug ouch
* Germaanse tèlwäörd
* Slavische tèlwäörd