open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melilla

**Melilla** is 'n Spaanse exklaaf en ein vanne twieë autonoom stej van Spanje, naeve Ceuta. Melilla ligk in Naord-Afrika, ane Middellandjse Zieë, en haet 'n inwoeaneraantaal van get mieër es 80.000.

De economie vanne stad drejtj oppe aeteswaarindustrie, visserie enne visverwirkendje industrie (conserve). Wiejer is 't toerisme 'n wichtige brón van inkómste veure stad.

De aaj stad is door zèsdjenieëfse moeren ómgaoven en ligk zoeaget dertig maeter hoger es de nuuj stad. 't Steielik museum bevatj archeologisch vónjste vanne stad.

Melilla is 'n vriehave saer 1863. 't Woort vereuverdj in 1497 dore Spanjaard Don Pedro de Estopiñán veur 't Hoes van Medina Sidonia, en ligk oppe Fenicische hanjelsplaats Rusadir. Marokko betrach Melilla, de wiejer wèstelik gelaenge vestingsstad Ceuta en zeve ónbewóndje eilenj veure Naord-Afrikaanse kus, same de zoeageneumdje Plazas de soberanía, es bezatte Marokkaans gróndjgebied.
Merle Haggard

**Merle Ronald Haggard** (6 april 1937 - 6 april 2016) waas 'nen Amerikaanse country- en westernzenger, -leedjessjriever, -gitaris, -fjoealis en -instrumentalis. Same mit Buck Owens zörgdje Haggard mit ziene band The Strangers d'rveur dette Bakersfieldsound óntsting: 'ne klank dae wuuertj gekarakteriseerdj doren unieken "tsjieng" vanne Fender Telecaster en 't uniek mingsel van 't geluid vanne traditionaal country-steelgitaar, nuuj hermoniestiele mit zo min meugelik wäörd en 'ne roewe kantj dae aafwiek vanne gepoliestere Nashvillesound van róndje zelvendjen tied. 

Taenge de jaore sevetig tróch Haggard mieë richting de greujendje outlawcountrybewaeging en hae góng door mit 't oetbringe van succesvól albums inne jaore neugetig enne begin vannen einentwintjigsten ieëf. In 1994 woort t'r opgenómmen inne Country Music Hall of Fame; in 1997 inne Oklahoma Music Hall of Fame.
Lissabon

**Lissabon** (Portugees: *Lisboa*, [liʒ'boɐ]) is de houfsjtad van Portugal en 't gelieknamig disjtrik en adminisjtratief gewès. De sjtad ligk aan de munjing vanne Taag, aan d'n Atlantischen Oceaan, in 't uterste zuudwèste van Europa en de wèskus van Iberië.

Es de grótste sjtad van Portugal mit de wichtigste zeehave, de zaetel van de Portugese regering en tal van nasjenaal euverheje, zes universiteite en de Portugese Akademie veur de Weitesjap is Lissabon 't politisch, ikkenomisch en kultureel centrum van 't landj.

Lissabon is ouch de zaetel van 'n aantal insjtèllinge van de Europese Unie, worónger 't Europees Kóntraolkantoor veur Drugs en Drugsversjlaving en 't Europees Agentsjap veur Veiligheid op de Zee. De sjtad hoesves daonaeve ouch 't houfkantoor van de Gemeinsjap van Portugeessjpraekende Lenjer (CPLP).

Lissabon koom in 205 v.Chr. ónger Romeinse heersjappie. Gaius Iulius Caesar haet de sjtatus van Romeins municipium en de Letiense naam *Felicitas Iulia* aan de destiedsje plaats *Olisipo* toegekènd.

De stad sjting vanaaf de viefde eew n.Chr. ónger 't gezag van versjillende Germaanse sjtamme en is in d'n achsten eew dore More vereuverd gewaore. Saer de kristelike hereuvering in 1147 door de kruutsvaarders ónger leijing van Afonso Henriques haet Lissabon zich tót 't politisch, ikkenomisch en kultureel centrum van Portugal óntwikkeld. In taegesjtèlling toet de meiste anger houfsjtei haet Lissabon zien sjtatus es houfsjtad en regeringszaetel neet te danken aan e sjtatuur of anger gesjreve euvereinkóms, meh fungeert 't door 'n gróndjwèttelike conventie es de *de facto* houfsjtad van Portugal.

## Lissabonners op dees Wikipedia
* José Manuel Barroso (23 miert 1956) - Veurmaolege premier vaan Portugal en veurmaolege prizzedent vaan de Europees Kemissie
Helsinki

**Helsinki** (Fins: [ˈhɛlsiŋki], Zjweeds: *Helsingfors* [hɛlsɪŋˈfɔrs]) is de houfsjtad van Finlandj en 't Fins gewès Uusimaa (of *Nyland*), mit 'n bevölking van 605.022 inweuners (31 jannewarie 2013).

Helsinki is de grótste sjtad van Finlandj en is ouch 't politisch, ikkenomisch, kultureel, opbringkóndig en geiselik centrum van 't landj. Meer es e kwart van de Fins bevölking wóntj in 't grootsjteielik gebeed van Helsinki det 1,3 miljoen inweuners haet. Helsinki is 'n tweesjpraokige sjtad; 6,2 percent van de inweuners kalt Zjweeds. Naeve de Finssjpraekende meerderheid van zoget 88 percent, hoesves de sjtad ouch 't grótste aantal boetelenjers van Finlandj.

De sjtad waerde in 1550 door de Zjweedse keuning Gustav I Vasa bie de munjing van de Vantaareveer in de Finse Golf gesjtif en is in 1640 verplaats nao de hujige ligking. Nao 'ne grote brandj in 1807 is e grootsjaolig heropboewpergram opgezatte en in 1812 haet Helsinki mit destieds 4.000 inweuners Turku (of *Åbo*) vervange es de houfsjtad van 't landj. In 1828 is ouch de Finse universiteit nao Helsinki gekómme.

De arsjitektuur van Helsinki is veurnamelik door 't classicisme beïnvlood gewaore. 't Sjtadscentrum mit 't Senaatsplein (*Senaatintori*), 't houfgeboew en de bieb van de Universiteit van Helsinki, 't Prizzendentspalies en de Kattedraol zeen in de negeteenden eew door de Duutsje arsjitek Carl Ludwig Engel óntwórpe. Danaeve weurt ouch de arsjitek Johan Albrecht Ehrenström mit de heropboew van Helsinki verbónje.

't Hujig sjtadskarakter is e mingsel van aaj en nuuj boewsjtiele en óndanks de rol es houfsjtad van Finlandj zeen nag tal van roewige sjtadsbuurte en parke. De kórtbieheid van de Ooszee geuf de sjtad daonaeve ouch e maritiem karakter.

## Bekinde Helsinkiërsj
* Nils-Aslak Valkeapää (1943-2001, hie gehaemeld); Saami meziekantj, diechter, sjriever en acteur
* Sanna Marin (1985, hie gebaore); premier van Finlandj
* Linus Torvalds (1969, hie gebaore); informaticus
## Demografische óntwikkeling
Vleisj

**Vleisj** of **vleis** is 't spierweefsel van gewerveldje bieëster. Inne brei zin van 't waord besleitj 't alle deerlike en sómtieds miensjelike weefsele, inclusief organe wie de laever of de nere. Inne ingste zin sleitj de term oetsloetendj op 't spierweefsel van zougdere die zeen gekwieëk veure consumptie dore miens. 't Euverdeil van 't vleisj det in Nederlandj en 't Belsj wuuertj geconsumeerdj is aafkómstig van bieëster oete intensieve vieëhajerie. Ein vanne nuudste óntwikkelingen op 't gebied van vleisj is kwieëkvleisj.

De consumptie van vleisj wuuertj sterk bepaoldj dore cultuur. Aafhenkelik daovan waere sómmige bieëster neet gegaete. Tupische veurbiljer zeen hunj en katte, die neet waere gegaeten in wèsterse culture, meh waal in lenjer wie Sjina. Verkesvleisj wuuertj door sómmige culturen en religies es ónzuver betrach. 't Aete van miensevleisj, kannibalisme, wuuertj vriewaal euveralt es e taboe gezeen.

Luuj die, óm cultureel of principieel raeje, d'rveur keze gei vleisj of vis te aete, neump me vegetariërs.
Svenljunga

**Svenljunga** is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 10.409 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 925,54 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11,2 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

9,12% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Vara

**Vara** kan verwieze nao:
* VARA, 'n Nederlandjse ómroopverein;
* Vara (Zwede), 'n gemèndje in Zwede;
* Vara (Eslandj), 'n gemèndje in Eslandj;
* Vara (Italië), 'n reveer in Italië.
Bobby Darin

**Bobby Darin** (Nuuj-York, 14 mei 1936 - Los Angeles, 20 december 1973), echte naam **Walden Robert Cassotto**, waas 'nen Amerikaanse zenger en leedjessjriever, dae hieël populair woort inne jaore fieftig. Hae haw 'n groeate versjeienheid aan meziekgenres in zie rippertwarrd, worónger jazz, pop en folk. Inkel van zien bekèndjste nómmers zeen ónger anger "Mack the Knife", "Beyond the Sea" en "If I were a Carpenter".
Klender

'ne **Klender** is e systeem veur 't indeile vannen tied in periode, wie jaore, maondje, waeken en daag. In dees algemein zin is "klender" e synoniem veur "tiedraekening". Ouch de (fysieke) waergaaf van 'ne klender, inne vorm van 'n tabel of angeszins, wuuertj klender geneump.

Door 'ne klender waere meistes ouch de fieës- en gedinkdaag aangegaove. Nao analogie daomit sprèk me in rumer zin ouch van 'ne verjäördigsklender mit dao-op de te gedinke verjäördaag, of de vootbalklender mitte geplendje vootbalevenemènte.

'ne Klender bepaoltj de lingdje enne indeiling van 't jaor en is gegróndj op maotstave die de astronomie aanreik. 'ne Klender is gekoppeldj aan 'n jaortèlling en 'n jaorstiel, die bei zeen gegróndj op aafspraoken of op historische gebeurtenisse die bieje inveuring vanne klender es essentieel beginpuntje vanne besjaving woorte gezeen. De jaortèlling bepaoltj daobie 't jaor worin de klender aanvèngk; de jaorstiel bepaoltj op welchen daag 't jaor begintj.

## Zuuch ouch
* Gregoriaanse klender
Nicotien

**Nicotien** is 'n organische verbinjing die in 'n rilletief hoeag concentratie veurkump inne toebaksplantj (*[[Nicotiana tabacum]]*) en ouch in gedruuegdje toebak. Nicotien is ein vanne veurnaamste oearzake vanne verslavendje, mer ouch de verduivendje wirking van rouke. Wen de stof is oetgewirk ónstaon óntwinningsversjiensele. De naam "nicotien" is aafgelèdj gewaore vanne Letiense naam vanne toebaksplantj. Dees plantj is geneump gewaore nao Jean Nicot. Nicotien woort veur 't ieës geïsoleerdj door twieë Duutsje sjemici, Wilhelm Heinrich Posselt en Karl Ludwig Reimann, in 1828. In 1895 woort de structuurformuul van nicotien bepaoldj door Adolf Pinner.

Nicotien kump neet allein veur in toebak, mer ouch in alderhenj aan plantje die toete nachsjaajfemielje (*[[Solanaceae]]*) behuuere, zowie tomate, aerpel en aubergines. Nicotien kump ouch veur inne blajer vanne cocaplantj (*[[Erythroxylum coca]]*).
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** (Hodgenville, 12 fibberwarie 1809 - Washington D.C., 15 april 1865) waas de zèstieëndje president vanne Vereinigdje Staote. Hae deendje van 1861 toet aan zien doead in 1865. Lincoln waas d'n ieëste president vanne Vereinigdje Staote dae tiejes zien ambsperiood woort vermaord.

Lincoln wuuertj betrach es eine vanne grótste Amerikaanse presidente. Hae wuuertj gepreze veur zien leiersjap tiejes d'n Amerikaanse Börgerkrieg, de aafsjaffing vanne slavernie, de versterking vanne nasjenaal euverheid enne modernisering vanne ikkenomie.
Algebra

**Algebra** (van 't Arabisch waord *Al-Gibr* det "hereiniging", "verbinjing" of "vergansing" mèntj) is 't deil vanne wiskónde det zich besjeftig mitte betrèkkinge van door litters en teikes aangeduudje groeatheje. Inne algebra waere getale veurgestèldj door litters en bestaon alderhenj aan regele die zègke wie me mit dees litters mót raekene. 't Vakgebied is 'n veralgemeining van 't raekene.

Algebra kan waeren óngerverdeildj in:
* **[[Elementair algebra]]**: bestudeertj de eigesjappe van reëel getale, en gebroek symbole veur constante en variabele aan te duje. Ouch de regele die gelje veur oetdrökkinge en vergeliekinge mit dees symbole waere bestudeerdj;
* **[[Abstrakte algebra]]**: bestudeertj algebraïsche structuren wie veljer, gruup en ringe;
* **[[Lineair algebra]]**: bestudeertj vectorruumdje en biebehuuerendje lineair transformaties;
* **[[Universeel algebra]]**: bestudeertj de algebra die van toepassing is op alle deilgebiede;
* **[[Financieel algebra]]**: bestudeertj de algebra die zich mit geldj, belègkinge, raekeninge en dergelike financieel zake besjeftig;
* **[[Computeralgebra]]**: bestudeertj algoritme veur symbolische manipulatie van wiskóndige objèkte.
President

**President** is e waord det oet 't Letien kump en "veurzitter" beteikent. 't Weurt in de meiste wèsterse tale gebroek óm 'ne leider aan te gaeve van 'n vergaoring, bedrief, verein of rechbank, meh veural van e landj. In det litste geval is de president meistal zowaal de regeringsleider es 't sjtaotshouf. Zón landj haet meistal de sjtaotsvorm van e rippebliek. Det kan 'n dimmekrasie zeen. De vervanger is dèks de vicepresident.

In 'n aantal lenjer berös bie de president neet de meiste mach. Veurbiljer zeen Israël en Duutsjlandj, wo de presidente door 't parlement waere verkaoze en es sjtaotshouf veural 'n ceremonieel rol vervölle.

Lenjer wovan de hoogste functionarisse neet waere gekaoze, mer häör positie aan häör gebaorte danke waere meistal monarchieje geneump.
Klapper

'ne **Klapper** is 'ne map van hel karton, dae meistes mit pvc-kónsstof is euvertróch of mit pepier ómplek, mit dao-in e klemsysteem van twieë of mieë ringer. De benj kónnen alderhenj aan kluueren of saorten aan opdrök höbbe, mit of zónger aafbiljinge. 't Mechaniek kan zowaal van staol es van kónsstof zeen. Aan bei ènj van 't rinksysteem zitte bie massaal geperduceerdje klappers döks henjelkes (womit den 't äöpenen en sloete vanne ringe kan waere bedeendj) en bie business-to-businessoplossinge döks neet.

## Standerdisaasje
't Aantaal aan ringen enne aafstenj tösse die ringe zeen gestanderdiseerdj gewaore. De meis-veurkómmendje zeen:

De gater innen inhaad waere döks 11 m oete rögkkantj vannen inhaad gebaordj; doorsneet van óngevieër 5,5 mm. 

## Zuuch ouch
* Klassäör
Klassäör

'ne **Klassäör** is 'ne map veur 't ordelik en euverzichtelik opberge van pepiere. Anen ènj vanne neugetieëndjen ieëf óntwikkeldje Louis Leitz 't systeem, kreeg dao patent op en saer doe is de oetvinjing nag inkel kieër verbaeterdj gewaore. d'n Ómslag wuuertj gemaak van staevig karton mit 'n gries-gewoukdje (pepiere) aafwirking. Mer ouch luxer aafwirkinge kómme veur, wie van kónslaer.

Op plaatse wo väöl slietaasj te verwachten is, haet me versterking aangebrach mit metaal, wie d'n óngerrandj wo döks mit wuuertj gesjaove tiejes 't gebroek, de vingergreep inne rögkkantj enne äöpeninge veure bäögelsloeting inne veurkaf.

De bäögelsloeting kan waere geäöpendj mit 'nen höfboum en vervolges kan me 't pepier d'rin staeken of d'roet haole, de bäögel trögk sloete mitten höfboum enne klassäör heropberge. Bie dees mappe zeen versjillige interjäörs verkriegbaar veur 'n indeiling inne map te kónne make. Wen pepiere d'rbie mótten inne map, mótte dees ieës waere veurzeen van twieë perforaasjes. Daoveur zeen perforators inne hanjel die bei gater geliektiejig en oppe juusten aafstandj vanein en van óngeraaf gezeen kónne make. 

Oppe rögkkantj (de veurkantj wen de klassäör in 't arsjief steitj) zitj 'n etikèt geplek, worop kan waeren aangegaove waat d'rin zitj. Kènmirkendj aan 'ne klassäör is 't gaat inne rögk det 't oetnummen oet 'n rie aan klassäörs vereinveljig doordet dao 'ne vinger kan waeren ingestaoke (de vingergreep) veure klassäör staevig te kónne vaspakke. Veure veurklep opgeliendj en toegeklemp te haje wen de klassäör is geslaote zeen döks twieë sleuven aangebrach gewaore worin de bäögele valle.

Europese klassäörs zeen meistes oetgeveurdj mit twieë bäögele; Amerikaanse mit drie. d'n Aafstandj tösse de bäögelen is gestanderdiseerdj gewaore.

## Zuuch ouch
* Klapper
Kathelieke Voukspartie

De Kathelieke Voukspartie (Nederlands: **Katholieke Volkspartij**, Fries: **Katolike Folkspartij**), dèks aofgekort de **KVP** genömp, waor 'n Nederlandse polletieke partie die op 22 december 1945 woort opgeriech um de veuroorlogse RKSP (de Roems-Kathelieke Staotspartie) te opvolge en woort in 1980 mèt de CHU en de ARP gefuseerd bis de allewijl christelek-conservatieve CDA. De groete miederheid vaan de kathelieke Nederlanders betaomde ziech bis de leije vaan de partie. Zoe stömde in 't kathelieke Limbörg zoen 80% vaan de lui op de partie. De SP waor daan dèks in twiede favoriet vaan de Limbörgers, veural bij mijnwèrkers en aander neet-Limbörgers in Heële en Gelaen. Door häör poppelariteit maakde de partij ummertouw deil oet vaan 't Kabinèt en lieverde 't ouch dèks de premier. Oonder Carl Romme waor dat meistens de PvdA, oonder Norbert Schmelzer waor dat dèks de VVD. Heidoor weurt 't klaor tot de KVP, zjus wie opvolger CDA, ummertouw tösse links en rechs heet gezete mer wel altied conservatieve weerdes, wie femilie, däög en treditie hoeg in de veendels höbbe staon. Vaanaof 1971 góng 't hel achteroet mèt de KVP, en de CDA lieket dat noets mie te höbbe ingehaold. Dit kaom gedeiltelek door nui partije wie D66 en de Boerepartie, mer veural de oontzuiling vaan Nederland (de percessie vaan mie en mie kommenekasie tösse vaan aajdsheer geïsoleerde gróppe wie kathelieke, protestante, wèrkers, bourgeoisie, etc.) rizzelteerde in e krumpend taboe in Limbörg en Noord-Braobant um op aander partieë wie PvdA en VVD te stömme. Dit rizzeltaot is nog ummertouw ziechbaar in 't laand. Zelfs wie de CDA woort opgeriech, en daomèt ouch protestante en zelfs neet-christene begosde te stömme op de partie, in 1980, is de partie noets mie zoe kortbij gekomme bij 't succes vaan de vreuger kathelieke partieë. Evels bleef CDA ein vaan de groetere partije in Nederland, en is 't dat allewijl same mèt de PvdA en de VVD nog ummertouw. Al gief 't 'n greuiende poppelariteit bij D66 en de PVV.
Askersund

**Askersund** is 'n gemèndje in Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 11.465 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 819,88 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 14 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

4,90% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Nora

**Nora** kan verwieze nao:
*'ne Maedjesnaam, 'n kórte vorm van Eleonora;
*Nora (Zwede), 'n gemèndje in Zwede;
*Nora (Italië), 'n antieke stad op Sardinië in Italië;
*Nora (eilandj), 'n eiland in Eritrea;
*Nederlandse Overheid Referentie Architectuur;
*(783) Nora, 'n planetoïed inne houfreem.
Atletiek

**Atletiek** is 'n aaj sport worin de sporters (atlete) individueel of in gruup (estafet) mótte prestere. Atletiek wuuertj zowaal oppe waeg es oppe atletiekbaan beuub. Atletiek wuuertj döks "de moder vanne sporte" geneump, ómdet 't de miensjelik basisbewaeginge (loupe, springe, smiete) besleitj.

Atletiekbane zeen meistes ovaal en 400 maeter lank. Op 't middeterrein waere de smiet- en springóngerdeiler beuub. Bane zeen vaan graas, sintjele of kónsstof.

Mit atletiek mèntj me zowaal de wèdstriedsport es inne brei zin ouch recreatieve vörm, wie loupsort en sportief wanjele.
Masculinisme

**Masculinisme** is de bewaeging die straef nao opluffing van (gedeildjelike) achterstèlling van manskaerelen en versterking vanne posiesje van mansluuj. Sómtieds wuuertj de term ouch gebroek veur 't straeve nao herstèl van patriarchaal verheljinge.

't Begrip wuuertj ouch gebroek in anger meininge, wie androcentrisme.

Manskaerele höbbe volges masculiniste te make mit veuroeardeiler of achterstèlling, die ónger anger betrèkking kónnen höbben op hoeselik geweldj (einziejige fixatie op mennelik geweldj), de veiligheid vanne wirkplaats (veur mennelike berope is minder aandach), militair deensplich (geslechsgebónje verplichting toet deilnaam), gezóndjheidszörg (rilletief weinig aandach veur mennelike problematiek), gezag euver en zörg veur kinjer (wie in 'n sjeijing) en deilnaam aan gefeminiseerdj óngerrich (ónóntkómbaar en óngónstig veur jónges).

## Zuuch ouch
* Feminisme
Feminisme

**Feminisme** is de vergaoring aan maotsjappelike en politische struimingen of bewaeginge die óngelieke (machs)verheljinge tösse manskaerelen en vrólje kritisch analyseren en vrouwemancipatie naostraeve. 'n Anger begrip det hieveur wuuertj gebroek is vrouwbewaeging. versjille tösse manskaerelen en vrólje die manskaerele direk of indirek beveuroeardeile denen in dees maotsjappieopvatting te waeren opgeluf. 't Feminisme kump op veur vrouwbelange, straef juridische en feitelike opluffing nao van óngeliekheje tösse manskaerelen en vrólje en ievertj veur liefelike autonomie veur vrólje en 't op geliekwaerdige en aevewichtige meneer óngeren aandach bringe van óngerwèrpe die wichtig zeen veur vrólje en striedj taenge hoeselik en seksueel geweldj. 't Feminisme kèntj väöl versjillige struiminge die op einanger boewe, meh sómtieds taengenein zeen gerich.

## Zuuch ouch
* Masculinisme
Enzym

'n **Enzym** is 'ne biologische katalysator.

'n Enzym is 'n organisch molecuul (meistal 'n eiwit), det 'n bepaolde biologische reactie versjnelt. Nao de reactie kump 't enzym weer truuk nao de oorsjprunkeliken toesjtandj.

De reactiesjnelheid van 'n enzym is aafhenkelik van de temperatuur, de zoerdegraod en de concentratie van enzym en subsjtraot, de sjtof womit 't enzym reageert: De ruumdelike sjtructuur van eiwitte verangert mit de temperatuur. Zo zeen de meiste enzyme inaktief bie leeg temperature. Baove de 50°C weurt de wirking van 't eiwit ouch geblokkeerd door denaturatie. Eder enzym haet bie 'n bepaolde temperatuur 'n optimaal aktiviteit. Eder enzym haet ouch zien bèste wirking bie 'n bepaolde zoerdegraod.

Väöl enzyme zeen sjnelder en efficiënter es tót noe aan door de miens óntwórpe katalysatore.

Enzyme kinne ouch besjtaon oet meerder deile, wie meerder eiwitte. Daonaeve höbbe ze döks ouch nog 'n co-enzym, 'ne kleindere component en zónger dem kan 't enzym zien functie neet vervölle. Dit kan beveurbeeld e metaal-ion zeen. 't Co-enzym fungeert in 'n cel döks es 'n saort van aan- en oetsjakeleer. Door de concentratie van 't metaal-ion te variëre weurt de chemische reactie die 't enzym faciliteert vertraog of versjneld.
Ze smelten de paashaas

**"Ze smelten de paashaas"** is e humoristisch Nederlandstaoleg leed vaan de Haorster punkband De Heideroosjes, aofkumsteg vaan hun album *[[Noisy fairytales]]* oet 1992. 't Huurt dao neet bij de regulier späöllies, meh steit achteraon de plaat es 'very idiot *(sic)* bonus track'. 't Leedsje is neet op single oetgekoume meh heet sinds 't oetbringe vaan de plaat e gans eige leve geleid, boedoor 't allewijl eint vaan hun bekindste leedsjes is.

## Tekstuelen inhaajd
D'n track weurt veuraofgegaange door 'n "EO-deensmètdeiling", die waarsjouwt veur groof taolgebruuk. In 't leedsje vertèlt Marco Roelofs in de ierste persoen 't verhaol vaan 'ne maan mèt 'n Amsterdams accent. De maan kump in de sauna de paoshaos tege, dee häöm lestegvèlt. Es vraak drejt de maan de temperatuur umhoeg, um de paoshaos te smelte. Deenzelfden aovend kump 'r 'm in de snackbar toch weer tege; de maan vint 't genóg en smiet de paoshaos finaol in de frituurpan. Tössedoor vreug zie zäönsje nog of de paoshaos wel besteit, boe-op de vertèller koed weurt en 't keend mèt fysiek geweld dreig.

D'n titel, dee versjèllende kiere es yell in 't leed klink, is aofgeleid vaan 'n reclamecampagne vaan smeerkiesproducent ERU, die es slaagzin had *Ze smelten de kazen*.

## Meziek
Muzikaol gezeen is dit leedsje veur de Heideroosjes zier atypisch. In plaots vaan de gebrukeleke punk besteit de muzikaol begeleiing allein oet 'ne veurgeprogrammeerde beat oet e keyboard, in 't refrein aongevöld mèt e paar akkaorde in 't "orchestral hit"-rezjister. De teks weurt neet gezoonge of gerap meh gewoen gesproke.

## Erkinning
Deejay Leon Verdonschot neumde dit leed "woersjijnelek eint vaan de bèste Heideroosjesnommers oets, al zalle de bandleje dat noets pebliek beame."

'n Coverversie vaan de Belzje kemik Urbanus versjeen in 2009 op 't dobbelalbum *[[Ode & Tribute]]*. De mètdeiling aon 't begin oontbrik; veur de res volg de teks, noe in 't Verkavelingsvlaoms, 't orzjineel vrij getrouw. Dees versie slut de twiede sjijf vaan 't dobbelalbum, *Tribute*, aof, boe versjèllende Nederlandse en Vlaomse artieste leedsjes vaan de Heideroosjes covere es ierbetuin bij hun 20-jaoreg bestoon.

## Rifferenties
Troje

De sjtad **Troje** (Grieks: **Troía** (Myceens to-ro-ja (?), Τροία, of Τροίη, Υρωΐα) / **Ílion** Ἴλιον; Latien: **Troia** / **Ilium**; Törks: Truva; Hettitisch: **Taruisa** / **[[Wilusha]]**) waas gelangen tied allein bekind oet verhaole in de mythologie, wie de aaj Griekse heljedichte Ilias en Odyssee van Homerus en 't Latiens heljedich Aeneis van Vergilius.

## Locatie
Troje ('t hujig Hisarlık) loog biezunjer sjtrategisch in 't naordwèste van 't hujig Törkieë aan de Dardanelle. De Dardanelle verbinje de Egeïsche Zee mit de Zee van Marmara. De zee kwaam tót kórtbie de óngersjtad en men waas daovan verzekerd van 'ne helle betroewbare windj veur hanjelssjeper. Waal is ummer 'n zeker maot van twiefel gewaes of 't opgegrave Troje waal groot zat waas veur 't Troje van de Griekse sjrievers. Wo Homerus Troje en Ilion es ein sjtad betrach zeen anger sjrievers die det neet doon. Es Homerus 't verkeerd hej, den ligk d'r ofwaal op 'n anger plaats aan de Dardanelle, ofwaal wiejer eweg nag 'n tweede, meugelik grótter, Ilium of Troje.
Knossos

**Knossos** (Grieks: Κνω(σ)σός, *Knōs(s)os*) is 'n aaj sjtad op 't eilandj Kreta. Opgravinge hie höbbe biegedrage aan de kènnis euver de Minoïsche besjaving.

## Opgraving
In de negeteenden eew waerde döks matterjaal van 'n terrein net t'n zuje van de Kretenzische houfsjtad Iraklion gebroek veur hoezer te boewe in die sjtad. Vermeud waerde det op det terrein de reste loge van 't kolossaal Minoïsch pelies van Knossos. In 1878 vónj Arthur John Evans 't de meujde waerd te óngerzeuke waatfer gebroek hie had gesjtange veurdet alle sjpäör door de hoesboew wore oetgewusj. Hae begós mit opgravinge bie Knossos en 't waerde al sjnel dudelik det hie e Minoïsch pelies had gesjtange, wersjienlik 't pelies van de legendarische keuning Minos. Bie de opgravinge waerde de wèstelike vleugel van 't pelies óntdèk. Me vónj väöl aerdwirk, vaze en kanne en ouch e sjtierefresco.
Annakamp

**(Sint-)Annakamp** is 'n woeënwiek in 't stadsdeil Blierik in de gemeinte Venlo.

De wiek tèlt 3110 inwoeëners (2006 CBS). De wiek verbingk Blierik mit Houblierik en steit veural bekènd um de veer woeënflats *De Molenbossen* en de veurmalige flat *Vleugelflat Annakamp* (of De Knoepert). De Knoepert is aan 't begin van de 21en iew vervange door de woeënwiek Zonneveld.
Elektronvolt

De **elektronvolt** (aafkórting: **eV**) is 'n einheid van enerzjie die veural weurt gebroek in de deilkesfysica, de atoomfysica en de vastesjtoffysica. Ein eV is de enerzjieverangering die e vrie deilkes mit 'n lajing 1e (de elementair lajing e, geliek aan de lajing van 'n elektron) óngervindj wen 't in 'n elektrisch veld 'ne waeg aaflègk tösse twee puntje die 'n óngerling potentiaalversjil van 1 volt höbbe.

De elektronvolt haet dezelfde dimensie es de joule, mer weurt ouch veur anger grootheje gebroek door te combinere mit bepaoldje natuurconstante.
Relatief aanwaezigheid

Mit **relatieve aanwaezigheid** of **relatieve abundantie** (RA) weurt bie eder sjeikundig element per isotoop aangegaeve wieväöl dees verhajingsgewies op aerd veurkómme.

De atoommassa die bie eder element steit vermeld is e gewaoge gemiddelde van de atoommassa's van alle netuurlike isotope, wobie de relatieve aanwaezigheid de waegingsfactor is.
Vervalperduk

E **vervalperduk** is 'nen isotoop dae door radioaktief verval van 'ne radio-isotoop óntsjteit. Zo vervèlt beveurbeeld koolsjtof-14 door β<sup>–</sup>-verval nao sjtiksjtof-14:

:\mathrm{^{14}_{6}C\ \longrightarrow\ ^{14}_{7}N\ +\ e^-\ +\ \bar{\nu}_e}

Sjtiksjtof-14 is 't vervalperduk en is zelf sjtabiel.

E vervalperduk kan ouch 'nen insjtabiele (radioaktieven) isotoop zeen. Zo vervalle de langlaevende isotope van uranium en thorium oeteindelik nao lood, mer ze doon det in 'n kitting mit e vrie groot aantal sjtege. De vervalperdukte in dees kitting zeen in 't algemein väöl insjtabieler es d'n oorsjprunkelike langlaevenden isotoop. Ómdet ze in 'n uraniumhajend matterjaal kónstant waere aangemaak (e lankzaam percès) en weer vervalle (e sjnel percès) zeen ze in 'n leeg aevewichsconcentratie aanwaezig. Dees concentratie is des te leger naomaote 't vervalperduk insjtabieler is. Op dees meneer bevat 'n uraniumhajend erts ummer klein concentraties van elemente wie protactinium of radium. Men kan de vervalperdukte chemisch sjeie oet 't erts, mer den zölle ze lankzaam vervalle tót sjtabieler isotope van anger elemente.
Keuke

'n **Keuke** is 'n ruumdje of plaats in e geboew worin luuj häör aetes bereien of laote bereie.

Es de ruumdje ouch wuuertj gebroek veur berèdj aetes te nöttige, sprèk me ouch waal van 'n aetkeuke. Den is dao naeve keukekesjkes, d'n aanrèk en de apparatuur (wie e fórnuus) ouch plaats veur 'n aettaofel en steul.

Väöl modern keukes besjikken allewiel euver 'nen ieskas (döks in kómbinaasje mit 'ne vrezer), 'ne magnetron, 'nen aove en 'n ingeboedj aafwasapparaat.

## Zuuch ouch
* Kaokkóns
Käöke

**Käöke**, **spieje**, **euvergaeve**, **kótse** of **koetse** (medische term: **emesis**) is 't eweghaole van aetes en anger stoffe oete maag dore móndj en sómtieds de naas. Käöke wuuertj gestuurdj door 't käökcentrum det inne herrestam ligk. 't Aetes det me haet opgegaete wuuertj den dore móndj weer trögkgebrach, meistes verlingk mit maagzoer.

Käöke is, ónger anger, e gevolg van te väöl alcohol drinke, mer ouch zwangersjap, lang reize, verkieërdj aete, stress en aete det vaszitj inne slokderm kónnen 't veroearzake. Sómmige luuj doon opzèttelik de vinger inne kael staeke veur käöken oet te lokke; sómtieds veur zich baeter te veule wen ze väöl höbbe gedrónke, meh sómtieds ouch óm te veurkómme det me gewich aanzètj (dink aan anorexia).

## Zuuch ouch
* Keuke (veure ruumdje wo me kaok)
Gammastraoling

**Gammastraoling** (γ-straoling) is ónzichbaar lektromagnetische straoling mit 'n hoger innerzjie es ultraviolet leech en röntgenstraoling. 't Ioniserendj vermeuge daotaenge is leger es det van alfastraoling. Alfastraoling haet 'n hoger ioniserendje innerzjie, meh det zörg weer d'rveur det de straoling minder doordringendj is doordet óngerwaeges alle molecule waere geïoniseerdj.

In bepaoldje kerne zitte de nucleone es 't waar óngelökkig gesjik. Door de gammastraoling of hoog energetische lektromagnetische straoling mit 'n snelheid van 300.000 km/s oet te sjikke gaon de nucleone zich hersjikke toet 'n stabielder vorm. In taengestèlling toet bie alfa- en bètastraoling waere hiebei gein deilkes oetgezónjen en truuedj gein transmutatie op. De ónstabiel kerne waeren aangeduudj door 'n m naeve 't massagetaal te plaatse.

* Algemein formuul: X (A/Z) → X (A/Z) + Y (0/0) + E
* Toepassinge: Th (234/90) → Th (234/90) + Y (0/0) + E

d'n Dampkrink absorbeertj gammastraoling oete ruumdje. Waornumminge hievan vinje plaats vanoet satelliete.

## Zuuch ouch
* Alfastraoling
* Bètastraoling
Tripserao

**Trips(e)rao** (Duutsj: *Tripsrath*) is e dörp inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 730 inwoeaners. 't Ligk tösse Straeten, Baumen (richting Uetterath), Hatterao, Hochheid, Rischden, Süggerath, Kogenbroich (richting Müllendorf), Hoven en Kraudorf (richting Nirm) in. 

Toet 1 jannewarie 1972 vörmdje Tripsrao zien eige gemèndje same mitte gehuchte Hochheid en Rischden; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.

## Kaart

File:Tripsrath Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Nieërsjtraot

**Nieërsjtraot** (Duutsj: *Nierstraß*) is e gehuch inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 140 inwoeaners. 't Ligk tösse Panneschopp, Geilder, Geilekirke en Teveren in. 't Plaetske ligk ane Teverenerbaek.

Toet 1 jannewarie 1972 behuuerdje Nieërsjtraot bie de gemèndje Geilder, same mitte plaatse Bocket, Hatterao, Mungerao en Panneschopp; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Nieërsjtraot:
* Am Rodebach
* Nierstraß
* Panneschopper Weg

## Kaart

File:Panneschopp Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't gehuch.
Mungerao

**Mungerao** (Duutsj: *Müncherath*) is e gehuch inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Plaetske ligk ane Teverenerbaek en besteitj allewiel slechs oet einen haof. Mungerao ligk juus t'n zuje van Nieërsjtraot, ane waeg richting Tevere. In die litste plaats ligk den ouch 'ne *Müncherather Straße*.

Toet 1 jannewarie 1972 behuuerdje Mungerao bie de gemèndje Geilder, same mitte plaatse Bocket, Bocket, Hatterao, Panneschopp en Nieërsjtraot; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Geilder

**Geilder** of **Gilder** (Duutsj: *Gillrath*) is e dörp inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 1800 inwoeaners. 't Ligk tösse Hatterath, Niederheid, Sjta, Nieërboesj, Nieërsjtraot enne NAVO-basis (richting Neuteveren) in. Geilder is opgeboedj rónjelóm de Karl-Arnold-Straße. De naam "Geilder" mèntj zoeaget wie "raoj (óntginning) aan 't zómpwater".

Toet 1 jannewarie 1972 vörmdje Geilder zien eige gemèndje, wotoe ouch de plaatse Bocket, Nieërsjtraot, Hatterao, Mungerao en Panneschopp behuuerdj; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.

Ouch de Bergerhof ligk bie Geilder, ane waeg richting Geilekirke.

## Kaart

File:Gillrath map.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Hatterao

**Hatterao** (Duutsj: *Hatterath*) is e dörpke inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 420 inwoeaners. 't Ligk tösse Straeten, Geilder, Tripserao, Niederheid, Rischden, Waldenrath en Berde in. 

Toet 1 jannewarie 1972 behuuerdje Hatterao bie de gemèndje Geilder, same mitte plaatse Bocket, Nieërsjtraot, Mungerao en Panneschopp; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Hatterao:
* Hattostraße
* Professor-Mendel-Straße
* Salzweg
* Von-Braun-Straße
* Zum Hahnhof

## Kaart

File:Hatterath Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Rischden

**Rischden** is e gehuch inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 100 inwoeaners. 't Ligk tösse Niederheid, Hatterao, Hochheid, Geilekirke, Süggerath, Kogenbroich (richting Müllendorf) en Tripserao in. 

Toet 1 jannewarie 1972 behuuerdje Rischden toete gemèndje Tripserao, same mit 't gehuch Hochheid; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Rischden:
* Am Lehnhof
* Daimlerstraße
* Ikarusweg
* Landstraße

## Kaart

File:Rischden Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't gehuch.
Tejsliemgekrenkdje

**Tejsliemgekrenkdje**, **cystische fibroos**, **mucoviscidoos** of **fibrosis cystica** is 'n recessief euverirfbaar gekrenkdje, wobie sliem det op versjillige plaatsen in 't lief wuuertj aafgesjeien abnormaal tej is. De wichtigste plaatse wo 't tej sliem wuuertj gevörmp zeen de lónge, 't maag-dermkenaal, de laever, d'n alvleiskleer enne teelbel.

De symptome kónne zich al tiejes de zugelinglaeftied manifestere, meistes door greujachterstandj en chronische lóchwaeginfecties. Veural dore lóchwaeginfecties höbbe partiënten 'n dudelik geringer laevesverwachtig es normaal. De verminderdje perduksje van alvleiskleerenzyme veroearzaak daobie 'ne vertraogdje greuj, 'ne vittigen diarree en e tekórt aan vèt-oplosbaar vitamine. Bie jónges kan ónvröchbaarheid optraeje; bie pasgebaorene is döks spraok van stofwusselingsstuuernis (meconiumileus).
Niederheid

**Niederheid** is e dörp inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 900 inwoeaners. 't Ligk tösse Hatterao, Hochheid, Rischden, Bauchem en Geilekirke in. 

Toet 1 jannewarie 1972 vörmdje Niederheid zien eige gemèndje; daonao is die heringedeildj bieje stad Geilekirke.

Fürthenrode is e veurmaolig gehuch bie Niederheid.

## Kaart

File:Niederheid.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.


## Trivia
* Me zaet waal "oppe Hei" of de "Dörpse hei" taenge Niederheid.
Tichelen

**Tichelen ** is e gehuch inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Süggerath, Prómmere, Immendorf, Hünshoven en Geilekirke in. 't Gehuch is allewiel vasgegreudj aan Hünshoven.

Toet 1 jannewarie 1972 waar Tichelen 'n óngerdeil vanne gemèndje Hünshoven; daonao is die heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Ed Miliband

**Edward Samuel (Ed) Miliband** (Lónje, 24 december 1969) is 'ne Britse politicus veur Labour dae saer 2005 e lid is van 't Brits Legerhoes (MP), momenteel veur 't keesdistrik Doncaster-naord. Tösse 2007 en 2010 beklèdde d'r versjillende (ministers)poste in de regering van Gordon Brown. Op 25 september 2010 koze de leje van de Labour Party 'm es de nuje partieleier. Hae versjloog zienen ajere broor David Miliband mit e klein versjil.
Plagiaot

**Plagiaot** is 't euvernumme van angerluuj häör werk zónger korrekte brónvermeljing. Hiebie weurt e wirk van litteratuur, weitesjap of kóns gebroek en vervolges oetgebrach of vermeinigvöljig zónger vermeljing van de oorsjprunkeliken auteur, wobie de pleger van de plagiaot 't duit veurkómme ofwen dit zien eige oorsjprunkelik wirk is. Döks geit plagiaot same mit 't sjenje van 't auteursrech (piraterie), mer det is neet ummer 't geval.
Farao

**Farao** is d'n titel dae weurt gebroek veur keuninge (sjtaatshoofde mit 'ne goddelik sjtatus) van Opper- en Neder-Egypte aan te gaeve. De term is aafgelèd gewaore van de wäörd *per aa*, det "Groeat Hoes" (pelies) beteikent. 't Waerde in 't algemein neet door Egyptenere zelf gebroek veur häör keuninge, die häöre keuning meistes *nesoet* numde; mer door 't gebroek van 't waord in de Biebel, en mit naam in 't book Exodus, weurt 't väöl gebroek door modern gesjiedkundige.
Glasgow

**Glasgow** (Sjots-Gaëlisch: *Glaschu*, Sjots: *Glesca* of *Glesga*) is de grótste sjtad van Sjotlandj en de op twee nao grótste sjtad van Groot-Brittannië. Glasgow is es zodanig ein van de lieutenancy areas en e raodsgebied.

De sjtad is ein van de belangriekste industrie- en hanjelssjtej mit ónger angere grote sjeepswerve. Boetedet is 't e good oetgangspuntj es men 't wèste van Sjotlandj wilt lere kènne. 't Heel sjnel toegenómme aantal inweuners bewies waal de aantrèkkingskrach van Glasgow. De litste 25 jaor laote aevel 'nen truukgank zeen in 't inweuneraantal.

De ganse sjtad is, aafgezeen van e klein aantal boewwirke (wie de Glasgow Cathedral) e produk van de litste tweehóngerd jaor. Van besjlissende beteikenis veur de grui van de sjtad waas 't oetbagkere van de Clyde tót 'n have wo ouch de grótste sjeper binne kinne loupe. Tweehóngerd jaor truuk kós men de reveer bie eb nog te voot euversjtaeke. 't Feit det in de ómgaeving kaole en iezererts ligk dreug bie aan de economische blui.
Ooj

'n **Ooj**, in sómmige dialekte **un**, **öllik**, (*Allium cepa*) is 'n plantj oete loukfemielje, *Alliaceae*. 't Is 'n gruuendje wovan me meistes de bol ètj.

Oje höbben 'ne sterke smaak en ruuk, die vermindere bie ophitsing. Ze höbben in 't algemein e pepierechtig butelste vel euver 'n gelaogdje kern. Ze waere weltwied gebroek inne keuke en bestaon in alderhenj aan vörm en kluuere.

## Greujwies
De ooj is e bolgewas en is verwantj ane sint-jansooj, poor, bieslouk en knoeplouk. Dees bolgewasse slaon voorwaar op in 'ne bol dae inne wintjer euverlaef en daodoor kónne ze es ieëste plantjen in 't veurjaor baove de gróndj oetkómmen en blome vörmen en zich veurtplantje. Bolgewasse bevatte väöl sókker, wodoor ze neet snel doeadvreren en lang zónger voorwaar kónne.

## Inhaadsstoffe
100 gram verse (raw) oje:

## Zuuch ouch
Hünshoven

**Hünshoven** is e dörp inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 4.000 inwoeaners. 't Ligk tösse Tichelen (richting Süggerath), Prummern, Immendorf, Waurichen, Frelenberg en Geilekirke in. 't Aad dörp van Hünshoven ligk, gezeen vanoet 't stadscentrum, anen euverkantj van 't spaor.

Toet 1 jannewarie 1972 vörmdje Hünshoven zien eige gemèndje, same mit Tichelen; daonao is die heringedeildj bieje stad Geilekirke.

## Kaart

File:Hünshoven Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Witlouk

**Witlouk**, **knóflouk** of **knoeplouk** (Letien: *Allium sativum*) is 'n plantj oete loukfemielje (*[[Alliaceae]]*). Toet dees femielje behuueren ouch anger saorte wie de ooj enne bieslouk.

Juus wie de ooj enne bieslouk is de witlouk e bolgewas det veure wintjer zien enerzjie in 'ne bol opsleitj zodet 't in 't veurjaor 'ne veursprónk haet en hieël snel kan greujen en bleuje. De plantj greudj op good-doorlaotendje gróndj en inne vól zón.

## Gesjiechte
Witlouk wuuertj zowaal vers (gepers) es in poejervorm (gedruueg en gemaole) toegepas. Witlouk is e kroed mit 'nen hieël doordringendje smaak en ruuk det in Frankriek enne mediterraan lenjer biezunjer väöl wuuertj gebroek. Witloukaek kan waere gemakk door oetgepersdje witlouk in gekaokdje, kajen aek te doon. Dit mót den twieë waeke blieve staon, wonao d'n aek gezif deentj te waere.
Aek

**Aek** is e laevesmiddel det óntsteitj wen gegaesdje perdukte verzoere dore juuste bacterieje.

Es bieje rieping van wien lóch in 't vaat kump, kan d'n alcohol waeren ómgezatte in aekzoer en óntsteitj wienaek. Aek is sjemisch gezeen 'n oplossing van 4 toet 15% aekzoer in water mit ruuk- en smaakstoffe.

Es "aek" minder es 4% aekzoer haet, maag 't wèttelik neet aek waere geneump (det wiltj zègke neet besjreve waeren in 't ABN es "azijn" meh waal mit 't waord "edik").

## Bereijing
Netuuraek wuuertj traditioneel bereidj mit behölp vanne aekzoerbacterie *[[Acetobacter]]*, dees zitj van netuur in hout. Veur dit percès plaats te laote vinje waeren alcoholische dranken euver houtkrólle gecirculeerdj bie 30 toet 35 °C. Aje wien kan es gróndjstof dene, juus wie vergaesdjen appelsaap of anger perdukte. Traditionelen aek haet 'nen eige ruuk en smaak en wuuertj den ouch veural inne keuke toegepas.

Aekzoer veur industrieel toepassinge kan ouch synthetisch waere gemaak oet methanol en kaolstofmonoxied.
Duusbörg

**Duusbörg** (Hoegduits **Duisburg** [ˈdyːsbʊɐ̯k], Nederlands ['døysbʏrx]) is 'n krinkvrij stad in Noordrijn-Wesfale, distrik Dusseldörp, aon de moond vaan de Roer in de Rijn. De stad heet e laank verleie es handelsplaots, meh oontwikkelde ziech vaanaof de negentienden iew bezunder sterk es industriestad. Door zien ligking aon de poort vaan 't Roergebeed is Duusbörg de groetste binnehave vaan de wereld. De otochtoon bevolking sprik vaanajds 'n euvergaanksdialek tösse Kleverlands en Limbörgs; allewijl spreke de mieste lui, veur zoewied ze neet Hoogduits praote, Roerduutsj.
Semènt

**Semènt** (van 't Letien *caementum*, "breukstein" of "boewstein") is e snel-helwaerendj binjmiddel det wuuertj gebroek veur geboewe. Semènt, det veurnamelik oet calciumwaterstofsilicaat besteitj, is e fiengemaole matterjaal det nao verminging mit water 'n plastische massa vörmp, die zowaal ónger water es inne boetelóch hel wuuertj. Mit semènt kónne daoveur gesjikdje matterjale waeren aaneingekitj toet ein, ouch in water, stabiel massa. Semènt wuuertj veurnamelik gebroek es gróndjstof veur betón en metselspecie.

Semènt is meistes e gries poejer veurdet 't wuuertj vermingk mit anger matterjale en water. Semèntpoejer kan allergische reacties veroearzake wen 't in aanraking kump mitte hoed en irriteertj de hoed, ouge en lónge. Daoveur mótte luuj die mit semènt wirken e móndjkepke, 'ne veiligheidsbril en besjurmendje wirkhase drage.

## Zuuch ouch
* Portlandsemènt
Volumia!

**Volumia!** waor 'ne negeköppege, Nederlandstaolege popgróp oet Heerle roond veurmaan Xander de Buisonjé. 'r Woort opgeriech in 1992 en maakde in d'n twieden hèlf vaan de jaore 1990 deil oet vaan de Nederlandstaoge popgolf.

## Carrièr
Volumia! oontstoont in 1992 es coverband op initiatief vaan gitaris en artiestemanager Hans Paul Nieskens. De leie waore lid vaan studentevereineging *Volupia* oet Heerle; dit verklaort de naom. De ierste vief jaor hele ze ziech bij optrejjes in de anonimiteit, meh in 1997 teikende ze e contrak bij BMG. Dit maakde de weeg vrij veur 't ierste, naomloes album, wat in 1998 versjeen. Veur 't album oet versjeen al de singles "Het is over" en "Afscheid". De ierste, nog versjene in 1997, woort mer 'n besjeie hit; mèt *Afscheid* haolde de band evels de veerde positie in de Nederlandsen Top 40, en zelfs nommer 2 in de Vlaomsen Ultratop 50. De volgenden hit "Hou me vast" zouw hunne bekindste song weure. 't Album haolde de toppositie in Nederland en de twiede plaots in Vlaondere.

De volgende jaore had de band 'ne solide fanbasis opgebouwd. De twie langspeulers *Wakker* en *Puur* zouwe ouch hoeg ouge goeje (zij 't neet zoe hoeg wie 't debuut). De singles vaan die plaote bleve evels sterk achter bij de ieder hits. In 2001, 't zelfde jaor wie *Puur*, woort ouch 'ne verzameleer oetgebrach. In 2002 góng de band oeterein boenao De Buisonjé en versjèllende aander bandleje veur solocarrières gónge.

Volumia! waor ummer zier populair oonder tiener(meidske)s en won versjèllende prieze vaan d'n Hitkrant en TMF Awards. Volwasse popcritici steurde ziech evels aon 't sterk 'hartevreter'-imago vaan De Buisonjé zoewie aon 't einzijeg karakter vaan de leedsjes.

## Bezètting
* Xander de Buisonjé: leadzaank en tósje
* Tamara Hoekwater: achtergroondzaank
* Birgit Ingen Housz: achtergroondzaank
* Hans Paul Nieskens: gitaar
* Richard Ritterbeeks: basgitaar
* Robin Zalm: drums
* Harold Mingels: saxofoon
* Eric van Oppen: blaosinstruminte

## Discografie
### Albums
* *Volumia!* (1998)
* *Wakker* (1999)
* *Puur* (2001)
* *Het beste van Volumia* (2001)

### Singles
* "Het is over" (1997)
* "Afscheid" (1998)
* "Hou me vast" (1998)
* "Blijf bij mij" (1999)
* "Hoe lang heb ik te leven" (2000)
* "Ik vlieg ik zweef" (2000)
* "Er is altijd een weg" (2000)
* "Eeuwig zou te kort zijn" (2001)
* "Jij" (2001)
* "Nog één keer" (2002)

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Volumia!&oldid=42848010 dees versie].*

## Externe link
* - Website vaan de band
Limburgse 100

De **Limburgse 100** (tot en mèt 2021 **L1mbo Top 100**) is 'n op initiatief vaan L1 samegestèlde lies vaan hoonderd Limbörgse, gemeinelek Limbörgstaolege leedsjes die door luusterere bij verkezing weurt bepaold. Edersjaor mèt Hiemelvaart weurt 'r integraol oetgezoonde. De lies weurt sinds 1997 opgestèld. Sjef Diederen heet vaan alle artieste 't mieste bovenaon gestande (zeve jaor in totaol). Rowwen Hèze en Lex Uiting höbbees insegste mie es ei leedsje op nommer ein gehad. Tot noe touw heet ummer e Limbörgstaoleg leedsje bovenaon gestande; noord en zuid wissele ziech daobij aof.

## Ierelies
De volgende nommers höbbe door de jaore heer op 1 gestande:

## Externe link
* Website bij L1
Bieslouk

**Bieslouk** of **graaslouk** (*Allium schoenoprasum*) is 'n plantj oete loukfemielje (*[[Alliaceae]]*). De plantj is verwantj ane bolgewasse, wie de ooj, de poor enne witlouk.

't Is 'n vaste plantj die aafkómstig is oet Europa en Naord-Azië. De plantj bleudj in juni en juli mit blaw-raos-paarse sjurme. Op 't Belsj en in Nederlandj kump nag wilje bieslouk veur.

't Kroed kan vanaaf ènj mieërt, begin april waere gezejdj en in 'ne lichtelik kalkrieke, good-bemèsdje, vochtige gróndj, zowaal op 'n zónnige es op 'n sjeemrieke plaats.

Zejlinge kónne waeren oetgezatte mit 'n plantjaafstandj van zoea twintjig centimaeter. De plentjes mótte good vochtig waere gehaje. Bieslouk is ouch gesjik veur in 'n blomepot oppe vinsterbank of de balkóng te waere gekwieëk. Veur bieslouk is kóffedras 'n gooj mèsstof.
Boewkónde

De **boewkónde** ómsjleit de kènnis en techniek mit betrèkking tót 't boewe van alles det veur beweuning of hoesvesting van luuj en häör bedrievigheje is bedoeld. Drek gerilleteerd hieaan is de sjtejboewkónde.

Globaal zeen binne de boewkónde 'n aantal richtinge aan te wieze worin men wirkzaam kan zeen:
* organisatie (planne, behere);
* constructie ('t beraekene van boewconstructies);
* oetveuring ('t bewirkstèllige van de planne van de arsjitek of aannummer);
* óntwirp ('t óntwirpe van boewwirke).
Soul

**Soul** is e popmeziekgenre, oontstande oonder de Afro-Amerikaanse bevolking vaan de Vereinegde Staote in de late jaore 1950 en vreug jaore 1960. De meziek heet ziech oontwikkeld oet rhythm and blues, mèt sterken invlood vaan gospel en in minder maote jazz. Kinmerke zien de geprononceerden afterbeat en sterk melismatischen, emotioneel gelaoje zaank (vaandao de naom). Vreuge soul woort gespäöld mèt e rock 'n roll-instrumentarium, later woorte ouch orkeste en elektronische meziek es begeleiing ingezat. De funk oontstoont roond 1970 es snelle vörm vaan soul, dewijl ind jaore 1980 de r&b es daansbaren, elektronische vörm vaan soul 't leech zaog. Ouch d'n disco is oet de soul oontstande, meh versjèlt daovaan doortot heibij op alle veer tèlle e sterk ritmisch accent ligk. De soulmeziek späölde 'n groete rol in de (zwarte) börgerrechtebeweging in de VS vaan de jaore 1960. De associatie mèt 't Afro-Amerikaans volksdeil is, in tegestèlling tot aander popmeziekgenres, noets gans verdwene; wienie Europeaone en Euro-Amerikane ziech aon 't genre waoge, sprik me dèks vaan *blue-eyed soul*. Klassieke soullabels zien Stax, Atlantic en Motown.
Phtheochroa retextana

***Phtheochroa retextana*** is 'n zómmervleeg oete femielje vanne blaadrollers (*[[Tortricidae]]*). De weitesjappelik naam is veuren ieëste kieër geljig oetgebrach gewaoren in 1874 door Nikolai Grigorjewitsch Erschoff.

De saort kump veur in Centraal-Azië en 't Kaukasusgebied.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (Dere)
** Stam: *[[Arthropoda]]* (Gelidpuuetige)
*** Klasse: *[[Insecta]]* (Insekte)
**** Orde: *[[Lepidoptera]]* (Zómmervlege)
***** Femielje:	*[[Tortricidae]]* (Blaadrollers)
****** Geslech: *[[Phtheochroa]]*