open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zwalgekroed

**Zwalgekroed**, **broenhèlge** of **gouw** (*Chelidonium majus*) is 'n algemein-veurkómmendje vaste plantj oete papaverfemielje (*[[Papaveraceae]]*) enne ènsigste van 't geslech ***Chelidonium***. 't Kroed haet klein, gael blome en blajer die get op 'n eikeblaad lieke. 't Zwalgekroed bevatj oranje-gaele milksaap en greutj veural langs hègken en op ruug plaatse. De plantj wuuertj döks ouch **wrattelkroed** geneump.

De bloom van 't zwalgekroed is heldergael en 2 toet 2,5 cm breid. De plantj haet twieë kelchblajer, veer kroeanblajer en väöl maeldräöj en 'ne stamper. Twieë toet zès blome vörmen e los sjerm, det bleutj van april toet inne herfs. 't Blaad van 't kroed is ónaeve gevaerdj of deep ingesni-jjen en graof gekarteldj. In 't ieëste val guuef 't vief of zeve deilblaedjes. d'n Óngerkantj van 't blaad is blawgreun. De vröch is 2 toet 5 cm lank en kan waere geäöpendj anen óngerkantj mit twieë kleppe. De zäöj waere versleip door aomezeike, doordet t'r 'n elaiosoom op zitj.

Ieëre woort 't zwalgekroed toegepas bie galklachte, dore gael kluuer van 't milksaap enne vorm vanne blajer. Ouch woort 't es e genaeskroed gebroek bie ónger anger ouggekrenkdjes. Ouch woort 't saap gebroek taenge wratte.

## Anger name
Op anger dialekte neump me dees plantj ouch waal **milkbloom**, **sjèlkroed**, **sjölkroed**, **s(j)tinkkroed** en **wrat(te(l(e)))kroed**.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Papaveraceae]]* (papaverfemielje)
Austin (Texas)

**Austin** is de hoofsjtad va de Amerikaanse sjtoat Texas. Dur wonde i 2005 ongevèr 790.000 luuj.

Dur zunt veul sjtudente i Austin, zoe is dur óch dur enorm groeëte hoofcampus va de Universiteit va Texas, mit wel 50.000 sjtudente. 't Is ing zemlich progressieve sjtad vur ing erg conservatieve sjtoat.

Dur wonne veul muzikante i Austin. Gikker joar is doa 't groeët muziekfestival South by Southwest.

Dur wielrenner Lance Armstrong, 't Sandro Bullock, dur acteur Matthew McConaughey en dur zanger/gitaris Stevie Ray Vaughan zunt bekènde luuj oet Austin.
Spieënkroed

**Spieënkroed**, **hanekluuetjes** of **wrattekroed** (*Ficaria verna* subsp. *bulbilifer* of *Ranunculus ficaria* subsp. *bulbifer*) is 'ne lieëgblievendje veurjaorsbleujer dae behuuertj toete ranónkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De vouksnaam *spieënkroed* is aafgelèdj vanne vorm vanne knub, die klein spieënkes gelieke. De blajer van 't spieënkroed zeen vergiftig wen de plantj in bleuj steit; veure plantj bleutj kan me-n aevel veilig de blajer aeten in slaaj. Den is 't 'n gooj brón veur vitamien C.

Spieënkroed wuuertj toet 30 cm hoeag en bleutj van mieërt toet mei. De hertvörmige blajer zitten anen oetènj van 'ne lange blaadsteel. De gael blome höbben ach toet twellef kroeanblajer en drie greun klechblajer, 'n aafwieking t'n opzich vanne anger leje vanne ranonkelfemielje. Bie slech waer blieve de blome toe en wen de zón sjientj spreie zie zich wied aop. De plantj vörmen 'n saort aan tepiet det meistes neet hoger is es 10 cm. Nao de bleuj sturf 't plantjdeil baove de gróndj aaf en blieve óngere gróndj knubkes van inkel millimaeter euver veur 't volgendj jaor. Bieje zejlinge truf me slechs eine zaodlob aan; de plantj huuertj es lid vanne ranonkelfemielje aevel toete twieëzaodlobbige. De twieëdje zaodlob waas oearsprunkelik waal dao, mer is verzwónje.

Spieënkroed kump algemein veur op vöchtige grunj, langs nate bósrenj en slaotkantje. 't Versprèdj zich zowaal door zaodvörming en verspreijing es door knul. Dees litste greuje neet allein inne gróndj, mer ouch es breujknul innen oksele vanne blaadstele. Innen haof is spieënkroed e gedeijig plentje, mer 't mót waal good inne handj waere gehaje, ómdet 't zich anges te snel versprèdj.

## Taxonomie
Vreuger woort 't spieënkroed gezeen es 'n óngerdeil vanne bótterblome, mer allewiel vörmp 't zien eige geslech.

* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)
Paolingkroed

**Paolingkroed**, **waterhanevoot** of **waterbótterbloom** (*Ranunculus aquatilis*) is 'n euverblievendje waterplantj, behuuerendj toete bótterblomen oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De bleujperiood löp van april toet augustus. De kelchblajer kónnen aafvalle. De plantj kump veur in klaor, zeut of zwaak braakwater, döks 'n veurkäör veur lich-verzoerdj water, meistes vrie aetesriek, stilstäöndj of lankzem struimendj mit maximaal eine maeter aan deepgank. Bestuving vindj plaats door insekte. Ouch kan zelfbevröchting plaatsvinje bie óngergedaoke blome. Kwekkerte lègke gaer eier bie of oppe blajer van 't paolingkroed. 

De blajer van 't kroed vallen oeterein in drie saorte: die waat baoven 't water oetstaeke zeen stevig en róndj toet neervörmig; die ónger 't water lankwirpig en dón, twieë of driespletig in in dón slepe gaffelvörmig vertak. Daonaeve guuef 't döks euvergangsblajer die deils in draodvörmige slepe zeen gedeildj en deils blaadechtig en in vrie spitse tenj oetloupendj zeen. De blajer ónger 't water kónnen ouch gans óntbraeke. De drievendje blajer zeen döks in drie toet zeve deiler ingesni-jje. Ane puntj kónne ze getandj zeen. Dees blajer kómmen ouch veur wen de plantj op 't sliek greutj. De stengel ónger 't water kan toet 2 m lank zeen. 

De blome zeen 7 toet 20 mm groeat en höbbe vief witte kroeanblajer mit renj die einanger bedèkke rónjelóm e gael hert. De kroeanblajer höbben ane voot 'ne gaele nagel. 't Guuef 5 toet 20 maeldräöj. De honinggreuf is meistes róndj. De vröchsteel is bao noeatj langer es 5 cm. De vröch is 'n ovaal doepvröch.
Vlaot

't Waord **vlaot** mèntj inne brèdste beteikenis "'n aantaal aan sjeper". 't Kan betrèkking höbben op alle sjeper oet 'n bestumdje categorie, wie de weltwieje koupvaardievlaot, vèssersvlaot of kriegsvlaot, mer ouch per landj. Ouch waere waal alle sjeper van 'n bestumdje saort zoea aangegaove, wie de bulkvlaot. 'n Rederie kan hiemit ouch alle sjeper in eigendóm of charter aangaeve.

Binne de marine is 'ne vlaot de grótste meugelike formaasje. Zoea besteit beveurbeildj de Amerikaanse marine oet mieëder vlaote, ómdet ze zoea groeat is.

## Zuuch ouch
* Vlaot (plantj)
* 't Vlaot ('n baek)
Vlaot (plantj)

**Vlaot** (*Ranunculus fluitans*) is 'n vaste plantj die vèltj ónger bótterblomen en behuuertj toete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Vlaot is 'n plantj die greutj in snelstruimendj, aetesriek water. De plantj kump in Nederlandj veur in Naord-Braobantj en Zuud-Limbörg. Ze is zeldjzaam en sterk aafgenómmen in aantaal.

De plantj wuuertj 0,90 toet 6 m lang en is good aangepas aan wusjelendje waterhuuegdjes. Bie oetdruueging kan de plantj euvergaon in 'ne vorm dae op 't landj kan euverlaeve. De óngergedaoke blajer zeen sterk gedeildj en aeve lank of langer es de tösseknoupstökker. Drievendje blajer óntbraeken of waere hieël aventoe meh gevörmp.

Vlaot bleutj van junie toet augustus en haet witte blome. De blome höbbe meistes zès kroeanblajer, wovan de nagel gael is. 't Aantaal kan aevel wusjele tösse de vief enne tieën. De bleujbaom is kaal of min behaordj.

De dwaersjgerumpeldje doepvröchte zeen inne begin nag min behaordj, meh wen ze riep zeen, zeen ze meistes kaal.

## Zuuch ouch
* Vlaot
* 't Vlaot
Wintjergreunwaterhanevoot

**Wintjergreunwaterhanevoot** (*Ranunculus hederaceus*) is 'n ein- of twieëjäörige waterplantj die behuuertj toete bótterblomen enne ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). 't Is 'n plantj die veurkump in óndeep, struimendj, zeut of zwaak braakwater van nate plaatsen in graaslandj. De plantj kump van netuur veur in Wès-Europa en is betrèkkelik zeldjzaam.

De plantj wuuertj 5 toet 25 cm hoeag. De vertakdje, kroependje stengele zeen róndj, haol, ónbehaordj en wörtelen oppe knub. De neer- toet hertvörmige, get glanzendje blajer zeen óndeep drie- toet vieflöbbig. 

De wintjergreunwaterhanevoot bleutj van april toet september en haet witte blome. De 2 toet 4,5 mm lang kroeanblajer zeen bao nieks langer es de kelchblajer. De honingklere zeen halfmaonvörmig. 

De deilvröchte zitten in köpkes. De dwaersjgerumpeldje deilvröch is 'n doepvröch. De snavel vanne doepvröch zitj get óngeren toep en ane doepvröch zitj ouch 'n elaiosoom. 't Zaod is 1,5 mm lank en 1 mm breid.
Ranonkelfemielje

De **ranonkelfemielje** (*Ranunculaceae*) is 'n plantjefemielje oete orde *[[Ranunculales]]*. 't Aantaal aan saorte weltwied bedruueg 1300 toet 2000, wovan de meistes inbe gemaesigdje zaon op 't naordelik halfróndj veurkómme. In Europa kómme zoeaget 310 saorte veur. De meiste saorte zeen kroedechtig. Ouch zitj dao 'nen inkele liaan ónger.

De blajer zeen inkelveljig en daobie döks ingesni-jjen of handjvörmig samegestèldj wobie ze döks oet drie segmente bestaon. De butelste segmente zeen 't brèdste en 't deepste ingesni-jje.

De ranonkelfemielje is väölvörmg. Zoea guuef 't väöl variaasje inne bloomsboew. Daobie kan de functie vanne óngerdeiler vanne bloom sómtieds aafwusjele. De blome kónne straolsgewies symmetrisch zeen, mer ouch guuef 't geslechte mit twieëziejig symmetrische blome.

De bleujwies enne res vanne plantj loupe döks in einanger euver. De twieëziejig symmetrische blomen höbbe döks e spaor. De straolsgewies symmetrische blome kónnen 'ne kelch en 'n kroean höbbe. Ouch zeen 's saorten aan plantje die dit óngersjied neet höbben en allein bloomdèkblajer höbbe die waal op kroeanblajer lieke. De kroeanblajer höbbe döks e greufke veure nekter te marke. Döks zeen väöl maeldräöj sómtieds toet 'ne krans zeen oetgegreudj. 't Aantaal aan stampers is wusjelendj. 't Vröchbeginsel is baovestenjig.

## Indeiling
De volgendje geslechte vallen óngere ranonkelfemielje. Dit zeen alle geslechte van dees femielje die veurkómmen in Nederlandj en op 't Belsj:
* *[[Aconitum]]* (paterskap)
* *[[Actaea]]* (woufroot/christoffelkroed)
* *[[Adonis (geslech)|Adonis]]* (adonisruueske)
* *[[Aquilegia]]* (akkelej)
* *[[Anemone]]* (windjruueske)
* *[[Caltha]]* (doeajerbloom)
* *[[Cimicifuga]]* (zilverkaes en wantsekroed)
* *[[Clematis]]* (hègkerank)
* *[[Consolida]]* (ridderspaor)
* *[[Eranthis]]* (wintjergek)
* *[[Ficaria]]* (spieënkroed)
* *[[Helleborus]]* (neesroot)
* *[[Hepatica]]* (laeverbleumke)
* *[[Myosurus]]* (moezestert)
* *[[Nigella]]* (jónkvrouw-in-'t-greun en zwarte kummel)
* *[[Pulsatilla]]* (koesjölkroed)
* *[[Ranunculus]]* (bótterblome)
* *[[Thalictrum]]* (roet)
* *[[Trollius]]* (trolbloom)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
Getendje waegbrei

**Getendje waegbrei** (*Plantago major* subsp. *intermedia*) is 'n euverblievendje plantj die behuuertj toete waegbreifemielje (*[[Plantaginaceae]]*). De plantj versjiltj vanne groeate waegbrei, de anger óngersaort vanne *Plantago major*. De blajer vanne getendje waegbrei zeen smaler; de blaadrandj is getendj en 't blaad haet minder tej vaatbunjele.

De saort kump algemein veur in Nederlandj, mit naam langs de kus enne revere.

De plantj wuuertj 2 toet 30 cm hoeag. De blome bleuje van mei toet november. De vröch is 'n steinroeaj doeasvröch.

Getendje waegbrei kump veur op vöchtige aope plaatse en ruderaal plaatse mit 'nen toewer-gewaore baom.

## Zuuch ouch
* Waegbrei
Mexicaans hierevoetbalèlftal

't **Mexicaans hierevoetbalèlftal** vertrejt Mexico in internationaol voetbalmatches. Mexico is lid vaan de CONCACAF, de fidderatie vaan Noord-Amerikaanse voetbalèlftalle. Traditioneel is 't dao wiedoet 't sterkste land vaan, al krijg 't land sinds de jaore negenteg serjeus concurrentie vaan de Vereinegde Staote. Ouch bij 't Wereldkampioensjap, wat 't twie kier heet georganiseerd, is Mexico vaste gas.

## Historie
't Voetbal woort begin twintegsten iew ingeveurd door oonder mie koompele oet Cornwall, en later door vlöchtelinge oet de Spaonse Börgeroorlog. 't Èlftal späölde zienen iersten officiële match op nuijaorsdaag 1923, tege Guatemala (3-2 wins). Mexico waor presint op de Olympische Speule vaan 1928 in Amsterdam, zoewie op 't ierste WK voetbal in 1930. In deen tied kós 't ziech nog neet mete mèt groete teams oet Zuid-Amerika en Europa. Ouch in de ierste jaore nao d'n Twiede Wereldoorlog maakde 't Mexicaans èlftal neet väöl klaor.

Dit veraanderde in de jaore zèsteg. In 1965 won 't land 't kampioensjap vaan Noord-Amerika, en in 1968 haolden 't bij de Olympische Speule in eige land de veerde plaots. In 1970, bij 't WK wat ouch al in Mexico woort gehawwe, haolden 't èlftal veur 't iers de kwartfinaal. Dit herhaolden 't in 1986, wie 't WK obbenuits in Mexico woort gehawwe. Bij dit WK raakde de 'Mexican wave' euver de ganse wereld bekind.

't Internationaol succes kaom abrup tot 'n ind mèt 't Cachirules-sjandaol. Wie in 1988 de coach te väöl volwasse speulers in 't jäögteam had opgestèld, woort Mexico veer jaor laank vaan alle voetbaltoernoje oetgeslote. Sinds 1994 zien de Mexicaone solide, modaol deilnummers aon de WK's: zeve kier op rij zien ze tot de achste finaal gekoume en dao oetgesjakeld. In de Noord-Amerikaanse kampioensjappe is Mexico oongemein succesvol zien gebleve. Hun groetste succes waor 't winne vaan de Confederations Cup in 1999, alweer in eige land.
Rup

**Rup** of **groeate waegbrei** (*Plantago major* subsp. *major*) is 'n 10 toet 50 cm groeate plantj oete waegbreifemielje (*[[Plantaginaceae]]*). De blajer vanne rup vörmen e blaadrozèt en zeen good bestandj taengen 't betraeje waere. 't Guuef onnag 'n óngersaort: getendje waegbrei. Dees óngersaort kump veur in väöl häöf en langs waeg en pajer. 

De blome vörmen 'nen aor dae rolróndj is en 10 toet 15 cm lank kan waere. Rup steit in bleuj van mei toet november. De twieëslechtige blome zeen gruuensig gael. De stempel kump es ieëste nao veur. De helmknuup zeen ieës paars, meh waere later gaelsig. De sjötblajer zeen broen en höbben 'ne greune keel en spits. De blajer vörmen e blaadrozèt en zeen breid-elliptisch of eiróndj. Eder blaad is lichtelik behaordj of glaad. De blaadsteel is temmelik lank en sterk-gerubbeldj.

Rup druueg 'n doesvröch mit 'n gruuedje van 2 toet 5 mm. Eder vröch bevatj veer (of mieë) duusterbroen zäödjes.

Rup steit veural op en langs waeg, in weien en graasveljer (inne häöf), veural op beboedje en braakgrunj en minder op netuurlike standjplaatse.

Döks maak me gebroek van rup taenge pitsj en brandjnetelblaore. Det duit me door mit 't blaad euvere geveulige hoed te wrieven of door op 't blaad te spiejen en 't ómmen oetslaag haer te binje.

## Zuuch ouch

* Waegbrei
Hirtshäörewaegbrei

**Hirtshäörewaegbrei** of **hirtshaorewaegbrei** (*Plantago coronopus*) is 'n einjäörige of vaste, twieëslechtige plantj die 5 toet 20 cm hoeag is en 'ne paolwortel haet. De plantj greutj op ziltjige, zenjetige plaatsen in dune, op zieËdieke, hoeag sjorre en greun strenj. Ze kan good taenge vertraejing en greutj op plaatse wo anger plantjen 't neet zo good doon. 

Hirthäörewaegbrei wuuertj al veerhóngerdj jaor lang es gruuendje gaete. Hae wuuertj den van mieërt toet augustus gezejdj en geougs nao zeve toet ach waeke. De jóng blajer zeen gesjik veur consumptie. Ze kónne waere gekaok of raw gaeten in slaaj.

De gróndjstenjige blajer vanne plantj staon in blaadrozètte. 't Blaad is vleisjig of zaachbehaordj, inkelveljig, lien- toet lintjvörmig of vaervörmig ingesni-jje en toegespits. De blaadrandj is intak of getendj. De basis vanne blaadsjief is vleugelvörmig. De nerve zeen in e vaernervig petroean gerangsjik. De blaadsteel is hieël kort of gaar-neet dao.

De bloomsstengel is rechstäöndj of opstiegendj, behaordj, róndj en massief. De bleujwies is 'nen aor. De witte blome zeen buus- of stermvörmig en radiair symmetrisch. De blome bestaon oet veer kroeanblajer en veer kelchblajer. De kroean is aeve lank of korter es de kelch. De blome höbbe veer maeldräöj en eine stiel mit eine stempel. De hirtshäörewaegbrei bleutj van junie toet september. Nao de bevröchting waere doesvröchte gevörmp.

## Zuuch ouch
* Waegbrei
Ruge waegbrei

**Ruge waegbrei** (*Plantago media*) is 'n plantjesaort oete waegbreifemielje (*[[Plantaginaceae]]*). In Nederlandj is dees saort vrie zeldjzaam en sterk trögkgevalle. De plantj greutj op temmelik druueg, grazige plaatse, wie weilenj, dieken en grave. De plantj haet 'n veurkäör veur kalkhajendje gróndj. De saort geliek oppe rup (*Plantago major*), mer haet betrèkkelik toebehaordje blajer, die daodoor griezig greun van kluuer zeen.

De blajer zeen elliptisch of get lankwirpig. Ze loupe smaal aaf in 'ne korte blaadsteel. 't Blaadrozèt ligk meistes kort oppe gróndj.

De bloomskroean is witsig. De maeldräöj drage leechpaarse helmknuup. De aorstele zeen langer es de blajer. De blome zeen alikszins reuketig, woropaan insekte kómme. De plantj haet aevel allein stuufmael en geine nekter. Naeve de bestuving via insekte, vindj ouch windjbestuving plaats, wie bieje ganse res vanne waegbreifemielje ouch veurkump. De bleujperiood löp van mei toet augustus.

De ruge waegbrei druueg 'n doeasvröch die normaliter veer zäödjes bevatj.

## Zuuch ouch
* Waegbrei
Gaastóng

**Gaastóng**, **gaastóm**, **smalen** of **spitse waegbrei** (*Plantago lanceolata*) is 'n vaste plantj oete waegbreifemielje (*[[Plantaginaceae]]*). Hae kump in Wès-Europa hieël algemein veur in 't wildj in alderhenj aan graaslenj, zowaal aetesriek es aeteserm. Ouch kan me-n 'm vinjen inne veuge tösse stoepteechele. De plantj is neet vergiftig en wuuertj väöl es voor gegaoven aan knaagderen en knien. Inne kroedgenaeskónde wuuertj 'n aaftrèksel vanne zäöj veurgesjreve taenge lichte diarree. 'n Extrak van dees plantj wuuertj sómwiel ouch gebroek veure verzörging vanne oeare.

De gruuedje vanne gaastóng kan sterk versjille; maximaal wuuertj t'r 0,5 m hoeag. De saort begintj te bleujen inne veurzomer en det blief bie sómmige exemplare zoea toet inne herfs. De blajer staon allemaol in e blaadrozèt. Ze zeen lancètvörmig en in aetesrieke ómstenjigheje staon ze opgerich. Ónger sjraal ómstenjigheje zeen ze klènder, rónjer van vorm en ligke ze plat taenge de gróndj. d'n Aor steit oppe gegreufdje steel en is get greun-broensig van kluuer. De bleuj is van ónger nao baove wobie ieës de stampers (protogynisch) en daonao de maeldräöj zichbaar zeen. De witte helmknuup, die oppe helmdräöj betrèkkelik wied boete d'n aor staon, staeken hietaengenaaf. De bleumkes höbbe doorsjienendje kroeansleepkes mit 'ne broene streep. De bleumkes perducere drie zäöj. d'n Aor is bie plantjen in aeteserm ómstenjigheje korter en bolder van vorm.

## Zuuch ouch

* Waegbrei
Zandjwaegbrei

**Zandjwaegbrei** (*Plantago arenaria*) is 'n einjäörige plantj die behuuertj toete waegbreifemielje (*[[Plantaginaceae]]*).

De saort kump oearsprunkelik oet Zuudwès-Azië en kump saer zoeaget 1900 veur in Nederlandj.

De plantj wuuertj 10 toet 50 cm hoeag. De blome bleuje van junie toet inne herfs; ze waere bestaove dore windj. De vröch is 'n doeasvröch.

Zandjwaegbrei greutj op nate, zenjetige en ruderaal plaatse die aetesriek zeen.

## Zuuch ouch
* Waegbrei
Strandjwaegbrei

**Strandjwaegbrei** of **zieëwaegbrei** (*Plantago maritima*) is 'n vaste plantj die behuuertj toete waegbreifemielje (*[[Plantaginaceae]]*). 't Is 'n plantj die 'n veurkäör haet veur sjorre, kwelders en strandjvlakdjes achtere zieëreep, en wiejer ouch veurkump langs zieëdieke, in ziltje graas- en reetlenj en in waeggrave. Strandjwaegbrei kump van netuur veur in Eurazië en is oetgediedj nao Naord-Amerika. 

De plantj wuuertj 15 toet 60 cm hoeag en haet e wrotelrozèt. De toet mieër es 10 cm lang en 2 toet 6 mm brei, vleisjige blajer zeen lienvörmig en höbbe drie toet vief nerve.

Strandjwaegbrei bleutj van mei toet september mit witsige blome, die zeen gerangsjik in 'nen 3 toet 10 cm lange, cilindrischen aor. De echelste kelchsluppe höbben 'ne sjerpe keel. De helmhökskes zeen gael. De steel vannen aor is rolróndj.

De vröch is 'n eivörmige doeasvröch.

De plantj liek väöl op klein plantje vanne hirtshäörewaegbrei (*Plantago coronopus*), meh versjiltj daovan doordet 't blaad neet ein, meh drie toet vief nerve haet. Jóng blajer kónne juus wie biejen hirtshäörewaegbrei raw of gekaok waere gaete.

## Zuuch ouch
* Waegbrei
Paterskap

**Paterskap**, **papemöts**, **monnikskap**, **stormhood** of **duvelskaore** (*Aconitum*) is e geslech van vaste plantjen oete ranonkelfemielje (*[[ranunculaceae]]*). 't Geslech kèntj 300 toet 400 saorte.

De blome vörme meistes ènjstenjige troesse. 't Bäövelste bloomsblaad haet de vorm van 'nen helm of 'ne paterskap, wo de vouksnaam denouch van is aafgelèdj. De vief bloomsblajer zeen gael, paars of blaw. De blajer zeen meistes deep gedeildj toet gesplete, bao noeatj óngedeildj.

Väöl saorte vanne paterskap zeen hieël sterk vergiftig. Det göldj veur alle deile, zelfs veuren honing. De plantje bevatten 'n vergif aconitine, 'n alkaloïed. Zelfs 't saap vanne plantj oppe hoed kan 'n haevige reaksje tewaegbringe.

De saorte van dit geslech kómme veural veur inne gemaesigdje streke van 't naordelik halfróndj. Ruum 200 saorte kómme veur in Sjina. De veurnaamste standjplaatse zeen vöchtige bäöm van bergweie.

In Nederlandj en op 't Belsj kump slechs ein saort van netuur veur: de gaele paterskap (*[[Aconitum vulparia]]*). Verwiljerdj kump allewiel ouch de blawwe paterskap (*[[Aconitum napellus]]*) veur. Wiejer kómmen in sierhäöf nag d'n haofpaterskap (*[[Aconitum stoerkianum]]*) enne bóntje paterskap (*[[Aconitum variegatum]]*) veur.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)

## Brón
* (veur dialekname) Woordenboek van de Limburgse Dialecten III: 4.3, Flora.
Gaele paterskap

De **gaele paterskap** (*Aconitum vulparia*) is 'n hieël giftige plantj die behuuertj toete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De saort is hieël zeldjzaam in Nederlandj en maotig aafgenómmen in aantaal. De plantj kump in Nederlandj allein in Zuud-Limbörg veur.

De plantj wuuertj 50 toet 125 cm hoeag. De blajer zeen neet toete voot ingesni-jjen enne blaadslepe zeen breier es 1 cm.

De gaele paterskap bleutj van junie toet augustus mit blaekgael blome. 't Bäövelste, 2 cm hoeag kelchblaad haet de vorm van 'nen helm en is mieër es twieë kieër zoea hoeag es 't breid is. De bleujwies is 'n troes. De bäövelste honingklere staon vertikaal op 'ne rechte nagel, dae e draodvörmig ingeróldj spaor haet. De vröch is 'n kaokervröch, wovan 's meistes drie zeen.

De plantj kump veur op kalkrieke gróndj langs baeken in loufbus.

## Zuuch ouch
* Paterskap
Blawwe paterskap

De **blawwe paterskap** (*Aconitum napellus*) is 'n plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De saort kump veur oppe huuegdje tösse de 1000 enne 2000 m. De plantj wuuertj 50 toet 150 cm hoeag en wuuertj gevónjen inne buurt van water. Oearsprunkelik koom dees plantj neet veur in Nederlandj, mer is allewiel verwiljerdj waal te vinjen inne netuur.

De plantj bleutj in junie mit duusterblaw blome. De plantj wuuertj gebroek door hómmele veur häör veur nektar d'roet te haole.

Dore hoeag vergiftigheid (e paar graam is doeajelik veur 'ne miens) woort de plantj opgenómmen in *Materia Medica Pura* worin Samuel Hahnemann 67 versjillige stoffen enne veroearzaakdje symptome besjreef. De blawwe paterskap woort vreuger ouch waal gegaoven aan luuj die t'r doead wore veroeardeildj. Klein kinjer kónne baeter vanne plantj aafblieve. Nao 't aanrake mitte plantj mót me drek de henj wasse, went de vergifstof kan dore hoed haer dringe.

## Zuuch ouch
* Paterskap
Bóntje paterskap

De **bóntje paterskap** of de **narrekap** (*Aconitum variegatum*) is 'n plantj vanne ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj kump veur innen Europese bergregio, worónger inne Alpe. Wiejer wuuertj de plantj in Nederlandj väöl gebroek inne sierhäöf. 

De bóntje paterskap greutj es 'n zomergreun, kroedechtige plantj en greutj toet 'n huuegdje van 60 toet 200 cm. De rechstäöndje of euverhangendje stengele zeen kaal (ónbehaordj). De blajer zeen drie- toet zevedeilig. De bleujtied ligk anen ènj vanne veurzomer: van julie toet september. De zäöj zeen broen enne plantj is aeve giftig wie de blawwe paterskap.

De naam *narrekap* wuuertj veur dees plantj gebroek inne Duutsje dialekten en is kómmen euverwejje vanoet 't Ripuarisch.

## Zuuch ouch
* Paterskap
Haofpaterskap

De **haofpaterskap**, of wie op 't Nederlandjs de **tuinmonnikskap**, (*Aconitum x stoerkianum*) is 'n plantj van hybride kómaaf, wovan versjillige cultivars bestaon. 't Is 'n plantj veur inne sierhäöf die 0,50 toet 1 m hoeag wuuertj, kan waeren aangepaotj in deiler van Europa en die nao verwiljering lang kan standjhajen op besjieëmdje, keul en vöchtige plaatse, wie ziejkantje van waterluip, nate graaslenj en kortbie weuninge. Ouch in Nederlandj kump de haofpaterskap verwiljerdj väöl veur.

De twieëslechtige blome van dit steriel taxon kónne paars, blaw, wit, bóntj of gemingk zeen. Blawgekluuerdje exemplare zeen good te óngersjeie vanne blawwe paterskap, doordet de bloomsstele kaal of slechs zwaak-behaordj zeen ennen helm hoger is es det t'r breid is. Bieje blawwe paterskap zeen de bloomsstele behaordj toet toebehaordj en is d'n helm breier es det t'r hoeag is.

Vanne alkaloïde die inne plantj zitten is 't giftigste aconitine 't wirkzaamste bestandjsdeil; 't wuuertj in traditioneel Aziatische genaeskónde gebroek taenge hertperblemen en zwaor nervepien.

## Zuuch ouch
* Paterskap
Actaea

***Actaea*** is e geslech oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). 't Geslech ómvatj 20 toet 30 saorte.

Juus wie anger ranonkelechtige woort woufroot (*[[Actaea spicata]]*) vreuger gebroek es 'n genaesmiddel veur sjörf en anger hoedgekrenkdjes, döks mit 'ne slechten aafloup.

Woufroot is de ènsigste plantj van dit geslech die veurkump in Nederlandj en op 't Belsj.

De plantje die ónger *[[Cimicifuga]]* staon, mit naam zilverkaes (*[[Cimicifuga heracleifolia]]*) en wantsekroed (*[[Cimicifuga foetida]]*) woorten ieës door Linnaeus ónger *Actaea* gesjreve, meh daonao sjreef t'r zie ónger *Cimicifuga*, ómdet de vröchte van dees plantje gein bere hawwe, meh druueg kaokervröchskes, wie bieje paterskap enne ridderspaor. Recènt DNA-óngerzeuk wies aevel oet det dees sjeijing neet nuuedzakelik hoof te zeen, wodoor ze eventueel noe ouch ónger *Actaea* kónne waere gesjreve.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: *[[Angiospermae]]* (bedèkzäöjige)
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)
Woufroot

**Woufroot** of **christoffel(s)kroed** (*Actaea spicata*) is 'n plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*); ze vèltj ónger 't geslech *[[Actaea]]*. De plantj is hieël zeldjzaam in Nederlandj en maotig aafgenómmen in aantaal. In Nederlandj kump woufroot allein veur in Zuud-Limbörg. Me vindj 'm hie in hellingbus op vöchtige, kalkrieke gróndj.

De plantj wuuertj 30 toet 60 cm hoeag en haet drietalige blajer en ein- toet twieëveljig gevaerdje blajer. De stengel is vertak. Woufroot bleutj van mei toet junie mit klein, witte bleumkes in eivörmige troesse. De bleumkes höbbe veer toet tieën kroeanblaadechtige honingblaedjes. De bere zeen zwart en vergiftig.

Tródsdet de bere giftig zeen, zeen de plantjdeiler koum vergiftig waat betröf veur miense. Ouch bie bieëster zeen gein vergiftiginge bekèndj van dees plantj.

Woufroot wuuertj ouch es 'n plantj veur inne sierhaof gebroek. Wiejer kan me woufrootzaod innen hanjel verkriege, döks in wilj plantjemingsele.
Cimicifuga

***Cimicifuga*** is e veurmaolig geslech det gólj veur versjillige plantje, worónger zilverkaes en wantsekroed. Allewiel waere dees saorte meistes ónger 't geslech **[[Archaea]]** gezatj, worónger ouch woufroot vèltj.

## Gesjiechte
Linnaeus deildje ieës de plantj wantsekroed in ónger *Actaea* mitte naam *Actaea cimicifuga*. 't Waord *cimicifuga* mèntj "wandjloes verjagendj" en verwies nao 't vreuger gebroek. Wantsekroed stónk namelik en woort in 't bèdgood gezatj veure wandjluus te verjage.

Ómdet bleek det de vröchte van 't wantsekroed gein bere wore, meh druueg kaokervröchte, juus wie bie paterskap en bie ridderspaor, verangerdje Linnaeus de naam in *Cimicifuga foetida*.

Recènt DNA-óngerzeuk wies aevel oet det dees sjeijing neet nuuedzakelik hoof te zeen, wodoor ze eventueel noe ouch ónger Actaea kónne waere gesjreve.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)
******** Geslech: *[[Actaea]]* (?)
Wantsekroed

**Wantsekroed** (*Actaea cimicifuga* of *Cimicifuga foetida*) is 'n kroedechtige plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Ieëre woort dees plantj ingedeildj ónger *[[Cimicifuga]]*, mer allewiel wuuertj ze veurnamelik ingedeildj ónger *[[Actaea]]*. Wantsekroed kump veur in Europa, Siberië en Oeas-Azië.

Vreuger maakdje me gebroek van 't wantsekroed taenge wandjluus. Zoea dieëj me-n 't kroed in 't bèdgood. Doordet de plantj bekèndj steit good te stinke, heel ze 't óngesiefer oppen aafstandj.

't Wantsekroed greutj op 'n huuegdje van 0 toet 1500 m baove zieëspegel. De plantj wuuertj 0,75 toet 2,5 m hoeag en haet 'ne wortelstek. De bleujtied vèltj inne zomer: van junie toet september.

't Kroed is lichtelik vergiftig.

'n Verwantje plantj die väöl veurkump in sierhäöf is zilverkaes (*[[Cimicifuga heracleifolia]]*), aevenes *[[Cimicifuga racemosa]]*.
Zilverkaes

**Zilverkaes** (*Actaea heracleifolia* of *Cimicifuga heracleifolia*) is 'n plantjesaort oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj woort ieëre ingedeildj ónger 't geslech *[[Cimicifuga]]*, mer allewiel veural ónger *[[Archaea]]*. Zilverkaes kump oearsprunkelik veur in Azië, mit naam in Naord-Sjina, Mansjoerieje en 't gebied rónjelómme reveer d'n Amoer. Wiejer kump de plantj veur in sierhäöf.

De zilverkaes is 'n hoeage, kroedechtige plantj die toet 1 m en zelfs get hoger greutj. Wiejer haet de plantj 'ne kreftige, zwertsige wortelstek. De beblajerdje stengel is kaal (ónbehaordj).

De bleujtied is van augustus toet september.

De millesiene die oete wortelstek waere gehaoldj wirken antibacterieel, antiviraal, pien-verlichtendj, koearts-verlieëgendj en beroewigendj. Hiedoor is 't kroed 'n aad hoesmiddel taenge kop- en kaelpien, tandjvleisóntstaekingen en anger gekrenkdjes. De wortele waere daoveur biejeingezameldj inne herfs en kónne zowaal vers es gedruueg waere gebroek.
Actaea racemosa

***Actaea racemosa*** (synoniem: *Cimicifuga racemosa*; döks verwardj mit zilverkaes) is 'n bleujendje plantjesaort oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Ieëre woort dees plantj ingedeildj ónger *[[Cimicifuga]]*, mer allewiel wuuertj ze veurnamelik ingedeildj ónger *[[Actaea]]*. De plantj is inheimsj aan oeastelik Naord-Amerika, van 't uterste zuje van Ontario toete midde van Georgia, en in 't wèste toet Missouri en Arkansas. Ze greutj in 'n versjeienheid aan bóshabitats en wuuertj döks op klein aope plaatsen in bus gevónje. De wortelen en wortelstekker waere al saer langen tied medicinaal gebroek. Aaftrèksele vanne plantjedeiler waere analgetische en sedatieve eigesjappe, esouch d'n eigesjap taenge de óntstaeking, toegesjreve.

Dees plantj kump allewiel ouch verwiljerdj veur in Europa. Me kan dees hie mekkelik verwarre mit wantsekroed.

Actaea racemosa greutj op constant vöchtige, temmelik zwaore gróndj. De plantj haoltj 'n huuegdje van 25 toet 60 cm.
Rotestek

'ne **Rotestek**, **wortelstek** of **rizoom** (*rhizoma*) is 'nen óngergrundjse, meistes horizontaal-loupendje, waal of neet opgezwólle stengel. 't Ènj vanne rotestek buug döks weer ómhoeag op en vörmp zoea 'n nuuj plantj.

Döks is 't lestig te zeen of 't zich 'ne rotestek of 'ne root betruf. Reut höbben aevel noeatj knuip of blajer. Rotestekker höbben ummer knuip mit of sónger blajer. Es gein blajer d'raan zitte, zeen de blaadlienteikes nag waal zichbaar. Op edere knoup vanne rotestek kan 'n nuuj plantj waere gevörmp. Bie 't in stökker braeke kónne zoea väöl nuuj plantjen óntstaon. Saorte mit rotestekker wie pert (*[[Elytrigia repens]]*), brandjnetel en wilje gaer of wildjmaere (*[[Aegopodium podagraria]]*) waere sómwiel betrach es hieël lestig eweg te kriegen ónkroed.
Kerncentraal

'n **Kerncentraal** is 'n èllentrikcentraal boe d'n èllentrik weurt opgewèk door umzètting vaan massa in energie volgens de rillativiteitstheorie. In theorie kin dit zoewel mèt kernfusie es mèt kernsplieting gebäöre; feitelek evels zien alle bestaonde kerncentrales splietingcentrales die gebruuk make vaan uranium-235. De wermde die vrijkump bij de splieting weurt gebruuk um water tot stoum te verhitte, wat vervolgens 'n conventioneel stoumturbien aondrijf. De ierste kerncentrales woorte in de jaore viefteg gebouwd (Obninsk 1954, Windscale 1956, Shippingport 1957), naotot experiminte (en atoombomme) de theoretische krach vaan kernsplieting al hadde geverifieerd. In de jaore 1960 en 1970 waore ze sterk in trèk, umtot me kernenergie zaog es 'ne zuvere vörm vaan energie dee de slinkende (en soms, wie in d'n Oliecrisis, neet veurraodege) fossiel brandstoffe kós vervaange. Groet naodeil is evels 't radioactief aofval wat nao de splieting euverblijf. Daobij heet 'n aontal ernstege incidente (Windscale 1957, Tsjernobyl 1986, Fukushima 2011) aongetuind tot kernenergie potentieel zier gevierlek kint zien.

't Belsj kint twie kerncentrales, die oet mierder reactorblök bestoon en e groet deil vaan 't land zien energie lievere: ein in Doel (stad Beveren, Oos-Vlaondere) en ein in Tihange (stad Hoei, provincie Luik). De insegste kerncentraal in Nederland steit in Borssele (gemeinte Borsele, Zieland) en heet mer ei reactorblok. 'n Aander centraal in Dodewaard (allewijl gemeinte Neder-Betuwe, Gelderland) góng in 1997 touw.
Adonis

**Adonis** (Aadgrieks: Αδωνις) is e waeze oete Griekse enne Fenicische mythologie. Adonis woort gebaoren oete incestueus leefdje vanne prinses Myrrha en zie vader. Doe dae vader óntdèkdje det t'r mit zien dochter haw geslaope wól d'r die doeadmake, meh de gäöj verangerdje de dochter in 'ne mirreboum. Nao nege maondj droog de boum 'ne sjoean jóng veur. De godinne Persephone en Aphrodite (zie waas mit Adonis minneers) veudjen 'm op. Tróds Aphrodite zien waorsjoewing góng Adonis op jach en hae woort versjäördj door 'n aeverzwien. Adonis waas door zien jeugdige sjoeanheid e symboeal van 't veurjaor enne opbleujendje netuur.

Adonis waas 'nen ónversjrókke jaeger, dae döks roekkeloeas te wirk góng es t'r op gevieërlik wildj joog. Dit veroearzaakdje väöl ónras bie Aphrodite, die sjrump haw veur det 'm get zów euverkómme.

## Zuuch ouch
* Adonis (geslech)
Adonisruueske

**Adonisruueske** (*Adonis*) is e geslech van euverblievendje plantjen oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Dit geslech kump versprèdj veur euver Europa enne gemaesigdje streke van Azië.

De botanische naam *Adonis* verwies nao de Griekse gaod Adonis. Volges de legende kluuerdje 't blood enne traone van zien geleefdje, Aphrodite, de blome roead wen ze huuerdje det t'r gestórve waas. De naam verwies denouch veural nao de roeadgekluuerdje saorte, wie de zomeradonisroeas, de herfsadonisroeas enne vlamadonisroeas.

Adonissaorte zeen einjäörige of euverblievendje, kroedechtige plantje die euverwintjere mit 'ne rotestek. Ze höbben 'ne rechstäöndje, kalen of behaordje, sómwiel vertakdje stengel en versprèdj-stäöndje, handjvörmig-samegestèldje of mieë-gevaerdje stengelblajer mit hieël fien blaadslepe. De blaadrenj zeen meistes gaaf en bao noeatj getendj.

De blome zeen groeat, alleinstäöndj anen ènj vanne bloomsstengel, opgerich, radiaal symmetrisch en zónger sjötblajer. De 5 toet 8 vriestäöndje kelchblajer zeen greun en toet 22 mm lank. De 3 toet 24 ouch vriestäöndje kroeanblajer zeen toet 35 mm lank, meistes roead- of gaelgekluuerdj, zeldjzaam witsig, dökker mit duuster strepen of anen óngerkantj duustergekluuerdj. De plantj óntbrèk honingklere. De bloom haet 15 toet 80 gaelgekluuerdje vröchbaar maeldräöj mit dón helmdräöj en 20 toet 100 in spirale gerangsjikdje, vriestäöndje baovestenjige vröchbeginsele mit edert eine zaodknoep en 'ne stiel die ènjig in 'nen tupische, kleine stempel.

Nao de bleuj wuuertj e toet 40 mm lank, cilindrisch köpke mit tieëntaal aan spiraalsgewies ingepaodje, koeagelvörmige doepvröchte gevörmp, woraan de stiel herkènbaar is es e rech of haokvörmig gekrómp aanhingselke.

## Saorte
't Guuef zoeaget 30 versjillige saorte. De bekèndjste saorte zeen:
* Herfsadonisruueske (*[[Adonis annua]]*)
* Pyrenees adonisruueske (*[[Adonis pyrenaica]]*)
* Veurjaorsadonisruueske (*[[Adonis vernalis]]*)
* Vlamadonisruueske (*[[Adonis flammea]]*)
* Zomeradonisruueske (*[[Adonis aestivalis]]*)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)

## Zuuch ouch
* Adonis
Herfsadonisruueske

't **Herfs-** of **harvesadonisruueske** (*Adonis annua*) is 'n einjäörige plantj oet 't geslech adonisruueske vanne ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj is te vinjen in Zuud-Europa. 't Herfsadonisruueske greutj veurnamelik op akkers en in ruugdjes op kalkrieke baom toet op 1.500 m huuegdje. 't Kan vanne anger adonisruueskes waeren óngersjeie dore bloodroeaj kluuer vanne blome.

't Herfsadonisruueske is 'n lieëg, einjäörige, kroedechtige plantj mit 'nen toet 40 cm hoeage, meistes vertakdje, ónbehaordje stengel en versprèdj-stäöndje, drieveljig gevaerdje stengelblajer mit hieël fien blaadsleepkes.

De blome staon allein anen toep vanne bloomsstengel, oprich, zónger sjötblaedjes, toet 25 mm in doorsnit, radiaal symmetrisch, deep-kómpvörmig, mit ónbehaordje kelchblajer en meistes 5 toet 8 bloedroeaj, anen toep aafgerundje kroeanblajer. De bloom bezitj taalrieke zwarte of paarse maeldräöj. De vröch is e cilindrisch köpke mit tieëntaal aan spiraalsgewies ingepaodje, toet 5,5 mm lang koeagelvörmige doepvröchskes mit 'ne greune snavel. De plantj bleutj van mei toet augustus.
Pyrenees adonisruueske

't **Pyrenees adonisruueske** (*Adonis pyrenaica*) is 'n zeldjzaam, euverblievendje plantj oete ranonkelfemielie (*[[Ranunculaceae]]*), die me taengekump inne Pyreneeje enne wèstelike Alpe. De plantj greutj veurnamelik op rotsen en steinige plaatse toet op 2.400 m huuegdje. 't Pyrenees adonisruueske van waeren óngersjeie van anger adonisruueskes dore groeate gael blome. Me kan 'm vanne veurjaorsadonis (*[[Adonis vernalis]]*) óngersjeie door 't óntbraeke van sjöbben ane voot vanne stengele.

't Pyrenees adonisruueske is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj mit 'nen toet 30 cm hoeagen, ónbehaordje stengel, zónger sjöbben ane voot. De stengelblajer staon versprèdj en zeen twieë- of drieveljig gevaerdj mit hieël fien blaadslepe.

De blome staon allein anen toep vanne bloomsstengel, opgerich, zónger sjötblajer, toet 60 mm in doorsnit, radiaal symmetrisch, deep-kómpvörmig, mit ónbehaordje kelchblajer en 12 of mieë glanzendj góldgael kroeanblajer. De bloom bezitj talrieke gael maeldräöj.

De plantj bleutj van junie toet julie.

't Pyrenees adonisruueske kump väöl veur in sierhäöf.
Veurjaorsadonisruueske

't **Veurjaors-** of **vreugjaorsadonisruueske** (*Adonis vernalis*) is 'n vergiftigdje vaste plantj die óngere adonisruueskes vèltj en behuuertj toete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj koom, juus wie 't zomeradonisruueske, ieëre van netuur veur in Limbörg, mer is hie verzwónje. Ze kump van netuur veur in Eurazië van Spanje toet 't zuje van Zwede mit es centrum de Pannonische vlakdje en 't Wès-Siberisch Lieëglandj. De plantj wuuertj ouch toegepas is sierhäöf. Aangezeen 't veurjaorsadonisruueske nimmieë veurkump in Nederlandj, is de wèttelike besjurming veure plantj vanaaf 1 jannewarie 2017 gevalle gelaote.

't Veurjaorsadonisruueske wuuertj 15 toet 30 cm hoeag en haet 'nen ónvertakdje, rechopgäöndje stengel. De plantj vörm 'ne broenzwarte rotestek. De blajer zeen drieveljig veerdeilig. 't Veurjaorsadonisruueske bleutj in 't vreugjaor in mieërt en april mit 4 toet 8 cm groeate, gael blome. De blome bestaon oet tieën toet twintjig kroeanblajer. 

De bolvörmige vröch is 'n behaordje doepvröch, die 'nen haokvörmig gekrómpdje snavel haet.

De plantj kump veur tössen 't graas op druuege gróndj in weilenj en steppe en ouch in dennebus.
Vlamadonisruueske

't **Vlamadonisruueske** (*Adonis flammea*) is 'n einjäörige plantj det behuuertj toete adonisruueskes, oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*), aafkumstig oet Middel- en Zuud-Europa, aevenes Wès-Azië. 't Vlamadonisruueske kan waeren óngersjeie vanne anger adonisruueskes dore bloodroeaj kluuer vanne blomen in kómbinaasje mitte behaordje kelch enne neutjes mit 'ne zwarte snavel.

't Vlamadonisruueske is 'n lieëg, einjäörige, kroedechtige plantj mit 'nen toet 50 cm hoeage, meistes vertakdje, ónbehaordje stengel, en versprèdj-stäöndje, drieveljig gevaerdje stengelblajer mit hieël fien blaadslepe.

De blome staon allein anen toep vanne bloomsstengel, opgerich, zónger sjötblajer, 20 toet 30 mm in doorsnit, radiaal symmetrisch, deep-kómpvörmig, mit behaordje kelchblajer (in taengestèlling toet die van 't zomeradonisruueske) en meistes 3 toet 8 bloodroeaj toet pórpere, anen toep aafgerundje kroeanblajer mit 'n vlek ane basis. De bloom haet taalrieke paarse maeldräöj. De vröch is e cilindrisch kupke mit tieëntaal aan spiraalsgewies ingepaodje, koeagelvörmige doepvröchte mit 'ne zwarte snavel.

De plantj bleutj van mei toet augustus.

't Vlamadonisruueske wuuertj väöl gebroek in sierhäöf, juus wie 't zomeradonisruueske.
Zomeradonisruueske

**Zomeradonisruueske** (*Adonis aestivalis*) is 'n einjäörig adonisruueske, behuuerendj toete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). In Nederlandj is dees saort, juus wie 't veurjaorsadonisruueske, oet 't wildj verzwónje. Van netuur kump 't zomeradonisruueske veur in Eurazië. Juus wie de verwantje plantj 't vlamadonisruueske wuuertj dees plantj väöl toegepas in sierhäöf.

De plantj kump veur toet op 'n huuegdje van zoeaget 1.000 m. 't Zomeradonisruueske duit 't 't bèste in aetesrieke, kalkhajendje, vlaakgrunjige, zomerwerm, meis druueg en steinige leim- en lössbäöm. De reut vanne plantj kónne toet aan 80 cm deep inne gróndj greuje.

't Zomeradonisruueske wuuertj 20 toet 50 cm hoeag en bleutj van mei toet julie mit vermiljoenroeaj toet get gaelsiger blome. De bleujwies is ein bloom de bloomsstengel of inkelveljig gevork biesjerm. De kelch zitj taenge de oetgesprèdje kroeanblajer aangedrök. De blome zeen sómwiel ouch leechgael en höbben ane voot dökker 'n duuster vlek. 't Fien blaad is driedóbbelvaerdeilig. De vröch is 'n doepvröch, die wuuertj versprèdj door bieëster.

't Zomeradonisruueske kump veur tössen 't kaore, mer is in Nederlandj veure litste kieër waorgenómmen in 1936. 't Verzwinje vanne plantj haet te make mit 't zuvere van 't kaorezejgood; de akkerónkroedzäöj zeen dao-oet eweggehaoldj, wodoor dees plantj nimmieë wuuertj mitgezejdj tössen 't kaore.

De plantj is hieël vergiftig door 't veurkómme van glycoside. Inne plantj kump 0,2 toet 0,4% adonitoxine same mit cymarine veur. 't Hoogste gifniveau is wen de plantj inne bleuj steit.
Helmdraod

'nen **Helmdraod** (*filament*) is de steel vanne maeldraod. Baovenanen helmdraod zitte gewuuenlik twieë **helmhökskes** (inkelvaad: *theca*) die op twieë meneren anen helmdraod vas kónne zitte: ane voot (wie bieje krisroeas; *[[Helleborus niger]]*) of ane rögkse kantj (wie bieje poejerbustel; *[[Haemanthus albiflos]]*).

d'n Helmdraod vörmp 't mennelik óngerdeil vanne maeldraod.
Akkelej

**Akkelej** of **klokkes** (*Aquilegia*) is e geslech van kroedechtige, wintjerhel, vaste plantjen oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). 't Guuef zoeaget 120 versjillige saorte. De saorte höbbe drielöbbige blajer en opvallendje blomen in wied-oetereinloupendje kluuere.

De meiste akkelejsaorte bleuje graofeweg van half april toet half julie.

De plantje vereisje 'n zónnige of halfzónnige plaats veur good te kónne bleuje. De gróndj deentj maesig vochhajendj te zeen; tekskes en rottige blajer oppe gróndj haje de voch vas en waere daoveur aangeraoje. Akkelej kan 't bèste inne sierhäöf waeren aangepaotj anen ènj van 't naojaor of ane begin van 't veurjaor. Akkelej is 'n gesjikdje sniejbloom.

De naam *akkelej* kump van 't Letiens *Aquilegia*. Dae naam is weer aafgelèdj van *aquila* "adelieër", ómdet de vorm vanne kroeanblajer liek op 'ne klaw van 'nen adelieër.

## Saorte
Inkel bekèndje saorte zeen:
* Alpenakkelej (*[[Aquilegia alpina]]*)
* Balkanakkelej (*[[Aquilegia ottonis]]*)
* Duusteren akkelej (*[[Aquilegia atrata]]*)
* Bertoloni-akkelej (*[[Aquilegia bertolonii]]*)
* Corsischen akkelej of Corsicaansen akkelej (*[[Aquilegia bernardii]]*)
* Dinarischen akkelej (*[[Aquilegia dinarica]]*)
* Einseleakkelej (*[[Aquilegia einseleana]]*)
* Kaukasischen akkelej (*[[Aquilegia olympica]]*)
* Pyrenesen akkelej (*[[Aquilegia pyrenaica]]*)
* Sjoeanen akkelej (*[[Aquilegia formosa]]*)
* Spaorloeazen akkelej (*[[Aquilegia ecalcarata]]*)
* Uicheliken akkelej (*[[Aquilegia grata]]*)
* Wiljen akkelej (*[[Aquilegia vulgaris]]*)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)
Alpenakkelej

d'n **Alpenakkelej** of **alpeklokkes** (*Aquilegia alpina*) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*) die veural is te vinjen inne subalpien en alpien zaon vanne wèstelike Alpen enne naordelike Apenniene.

d'n Alpenakkelej greutj veurnamelik op vöchtige plaatsen op kalksteinbaom, wie graaslenj, lichte bus en dwergstroekvegetaasje inne subalpien en alpein zaon vanne hoeagberg toet op 2.600 m huuegdje.

d'n Alpenakkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'nen toet 70 cm lange, behaordje bloomsstengel mit 1 toet 5 blome. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig, ónbehaordj, in verhajing klein, mit 'nen ónregelmaesig gekarteldje blaadrandj. De versprèdj-stäöndje stengelblajer zeen klènder.

De blome zeen knakkendj toet hangendj, opvallendj groeat, toet 9 cm in doorsnit en viefdeilig. Zowaal de oetgesprèdje kelchblajer es de inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen helblaw-gekluuerdj. De kroeanblajer dragen anen toep e diek, haokvörmig spaor. De taalrieke maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en zeen korter es de kroeanblajer.

De plantj bleutj van julie toet augustus.

Dees plantjesaort kump veural veur inne wèstelike Alpe. 't Verbreijingsgebied reik vanne Zieë-alpe toetaan Veuralberg. Boetedet kump dees saort onna veur inne naordelike Apenniene.

Es standjplaats gelje vöchtige en kalkhajendje bäöm op 'n huuegdje van tösse de 1.200 en 2.600 m baove zieëspegel. Meistes greutj d'n alpenakkelej in dwergstroekhei (veural bergroeaze (*[[Rosa pendulina]]*) en loos greunen-aelsbestenj (*[[Alnus alnobetula]]*). 

## Zuuch ouch
* Akkelej
Balkanakkelej

De **balkanakkelej** (*Aquilegia ottonis*) is 'n euverblievendje plantj det behuuertj toete akkelej oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj haet witsig, toet leechpaarse, hangendje blome.

Vanne balkanakkelej guuef 't drie versjillige óngersaorte die veurkómmen in Europa, namelik inne Apenniene, zowaal es oppe Balkan:
* *Aquilegia ottonis* subsp. *amaliae*: dees saort kump veur in Albanië, in 't veurmaolige Joegoeslavië en in Griekelandj;
* *Aquilegia ottonis* subsp. *ottonis*: dees saort kump veur in Middel-Italië en in Griekelandj;
* *Aquilegia ottonis* subsp. *speluncarum*;
* *Aquilegia ottonis* subsp. *taygetea*: dees saort kump allein veur in Zuud-Griekelandj.

De balkanakkelej wuuertj väöl toegepas in sierhäöf. De zäöj kan me-n ummer zejje, mer 't bèste is veur det te doon inne wintjer of gans ane begin van 't vreugjaor, zodet ze veurdeil haolen oet 'ne kaajgolf in nate kómpós, zodet ze dore slaop haer braeke. De zäöj mót me bedèkke mit 'n dón laog aan zandj of fien grindj, toetane deepdje det 't zaod groeat is. Wen de zäöj neet binne 6 toet 12 waeken opkómme, den kan me de zäöj zoeaget veer waeken in 'ne vöchtige zaodbak innen ieskas zètte. Den kan 't nag inkel maondj doeren ieër ze opkómme.

## Zuuch ouch
* Akkelej