open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jomala

**Jomala** is 'n gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 5.033 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 142,55 km², van 'n totaal (inclusief water) 687,00 km². De bevoukingsdiekdje is 35,31 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Andersböle, Björsby, Brändö, Buskböle, Dalkarby, Djurvik, Gottby, Gölby, Hammarudda, Hindersböle, Ingby, Jettböle, Jomalaby, Karrböle, Kila, Kungsö, Möckelby, Möckelö, Norrsunda, Prästgården (de houfplaats), Ringsböle, Sviby, Södersunda, Torp, Ulfsby, Vargsunda, Vestansunda, Vesterkalmare, Ytterby, Ödanböle, Önningeby, Österkalmare en Överby.

De meiste inweuners van Jomala zeen forenze die wirken in Mariehamn. Ouch de ènsigste lóchhave vanne eilandjgroep ligk op 't gróndjgebied vanne gemèndje.

De naam *Jomala* is 'n verwiezing nao de Vikinggod Jom, dae hie woort verieërdj. Oet daen zelvendjen tied is 't fort Borgberget. De kirk van Jomala ligk in 't dörp Prästgården en guldj es de aadste steine kirk van Ålandj; de aadste deile kómmen oeten twellefdjen ieëf. Wiejer guuef 't nag de Kungsö-kusbatterie, aangelag dore Róssen innen Ieëste Werreldkrieg; dees ligken op 32 maeter huuegdje baovenoppe Dalsberg. In Önningeby ligk nag e klei kóns- en kultuurhistoorjemuseum, want is gemaak in 'n steine sjuur oet 1869.

De Ingbyberg bereik 'n huuegdje van 70 maeter en ligk op 'n geologische breuklaan; hie vindj me graafhäöelen oete brónstied en ouch de Trollkyrkan, 'ne kloof dae 11 maeter deep is. Wiejer guuef 't nag 't Ramsholmens-netuurrizzervaat, wo väöl biezunjer plantjen en blome, wie wilje knóflouk en orchideeje zeen te vinje.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 170.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 21,9%
* 15 toet 64: 63,9%
* 65 en ajer: 14,1%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 89,2% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 4,7% haw 't Fins es ieëste spraok en 6,1% haw 'n anger ieëste spraok.

Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Kumlinge

**Kumlinge** is 'n arsjipel en gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 314 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 99,36 km², van 'n totaal (inclusief water) 865,88 km². De bevoukingsdiekdje is 3,17 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Björkö, Enklinge, Kumlinge (de houfplaats), Prästgården en Seglinge.

Kumlinge woort veuren ieëste bewóndj róndjen dertieëndjen ieëf, toe de Vikinge hie häören tössestop maakdje. In daen tied waas 't eilandj door posglaciaal ophöffing väöl klènder es noe. De effèkte van posglaciaal ophöffing zuut m'n ouch good bie *Gravstensgrundet*, 'nen herdinkingsstein op e klei rótseilandj te naordoeaste van Björkö. In 1773 leep dao e sjeep ane gróndj in 't water, went de róts kwaam toe nag bao neet baoven 't water oet. 't Sjeep kapseisdje en e deil luuj kwaam óm 't laeve.

In 't dörp Kumlinge zelf steit de Sint-Annakirk oete vieftieëndjen ieëf. 't Guuef twieë musea inne gemèndje: 't Sjölunds gårdsmuseum en 't aopelóchmuseum Hermas museigård op Enklinge.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 295.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 8,8%
* 15 toet 64: 58,4%
* 65 en ajer: 32,8%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 89,9% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 5,8% haw 't Fins es ieëste spraok en 4,2% haw 'n anger ieëste spraok.

Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Spoeak

E **spoeak** is 'ne vermèndje geis van 'ne gestórvene, dae is trögkgekómmen en blief róndjware. 't Geluiven in spoeake viltj ónger 't vouksgeluif en 't paranormaalt. E spoeak kan waere vertuuendj es e laevendj skelèt, mer ouch door 't trèkke van e laken euvere kop of es 'ne waas ('nen doorzichtige miens).

Spoeake waeren opgevatj es akelig en zeen döks 't óngerwerp van horrorverhaole. Wo 't spoeak blief róndjwaren is döks 'n plaats wo dem get ernstigs is euverkómme, wie de plaats wo d'r is ómgebrach. 't Geluiven in spoeaken is denouch gegrundj oppe aaj gedachte det de miensjelike geis sjeibaar is van 't lief en nao de fysieken doead blief doorbestaon.

Spoeake waere döks dinger aangesjreve die gewuuen luuj neet höbbe, doon of kónne, wie zweven en door moeren haergaon. Spoeake make döks e blaetendj geluid, det wuuert karakteriseerd es klagendj, meh ze kónnen ouch juus haol lache. Anger spoeake doon klopgeluide make ('ne klopgeis).

Inne weitesjap waere spoeake meis aafgedaon es ónverifieerbaar en dus fictief.

## Trivia
* Me zag vreuger det op 't kestieël van Mofert 'ne geis zaat, veural inne kerkertore, de kelders of inne Grawwerd.
Kökar

**Kökar** is 'n arsjipel en gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 235 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 63,58 km², van 'n totaal (inclusief water) 2.165,02 km². De bevoukingsdiekdje is 3,70 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Finnö, Hamnö, Hellsö, Karlby (*Kaarlenkylä*, de houfplaats), Kyrkogårdsö, Österbygge en Överboda.

Veur driedoezjendj jaor trögk woort de arsjipel al bewóndj door zieëhónjsjaegers. Inne middelieëve woorte de eilenj al drök-bevölk, mit naam dore vèsserie, mer ouch langs drökke zieëhanjelwaeg. Inne vieftieëndjen ieëf woort e Franciscaner kloeaster gestif op Hamnö, wo allewiel allein nag 'n rwien van resteertj; oppe plaats vanne aaj kloeasterkirk boedje m'n in 1784 'n nuuj kirk.

Te zuudwèste van Kökar ligk 't zieëhónjsbesjurmingsrizzervaat *Karlbybådarna*.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 318.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 8,9%
* 15 toet 64: 56,9%
* 65 en ajer: 34,1%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 87,4% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 9,3% haw 't Fins es ieëste spraok en 3,3% haw 'n anger ieëste spraok.

Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Tsjeche

De **Tsjeche** (Tsjechisch: *Češi*) is e Slavisch volk det inheims is aan Tsjechië en 't Tsjechisch, 'n Wès-Slavische taal, es modertaal kalt. In häör eige landj make de Tsjeche zón 64% van de bevolking oet.  Historisch gezien weure Boheme gezien es min of mie synoniem aon Tsjeche. Dat kin me interpretere es 'n anachronisme. Boheme, wie Jan Hus (15e iew), mage mesjiens 'n groet invlooj höbbe gehad op de nationale bewösweuring vaan Tsjeche, heer identifceerde ziechzelf neet es 'nen Tsjech.

Waereldwied zeen d'r tösse de 10 en 12 miljoen Tsjeche, wovan tösse de 6,7 en 9,2 miljoen in Tsjechië en 1,5 miljoen in de Vereinigde Sjtaote. Naeve de Tsjeche wone in Tsjechië nog minderheje wie de Moraviërs (4,9%) en de Sjlowake (1,4%).

Volges 'n populair mythe zeen de Tsjeche aafsjtammelinge van de sjtamvader Tsjech, dae same mit Ljech en Roes waere gezeen es de mythische sjtichters van de drie Sjlavische naties Pole, Röslandj en Tsjechië.

Tsjechië is ein van de mins-religieus lenjer in Europa. In 2011 waas zón 79% van de bevolking agnostisch, atheïstisch, óngeluivig of angeszins neet aangesjlaote bie 'n religie. Zón 10% is katteliek.

## Bekinde Tsjeche
* Karel Capek - sjriever
* Věra Čáslavská - gymnaste
* Antonín Dvořák - kómpenis
* Zdeněk Fibich - kómpenis
* Jaroslav Foglar - romansjriever
* Miloš Forman - regisseur
* Dominik Hašek - ieshockeyer
* Jaroslav Hašek - sjriever
* Václav Havel - sjtaotsman en sjriever
* Jan Hus - theoloog en filosoof
* Karel Hynek Mácha - dichter
* Jaromír Jágr - ieshockeyer
* Leoš Janáček - kómpenis
* Franz Kafka - romansjriever
* Milan Kundera - sjriever
* František Kupka - sjilder
* Ivan Lendl - tennisser
* Bohuslav Martinů - kómpenis
* Jan Masaryk - diplomaat en politieker
* Tomas Masaryk - politieker
* Alphonse Mucha - sjilder
* Martina Navrátilová - tennisster
* Ferdinand Peroutka - journalis en sjriever
* Jaroslav Seifert - sjriever
* Bedřich Smetana - kómpenis
* Jan Svěrák - regisseur en akteur
* Emil Zátopek - renner
Lanthaan

**Lanthaan** of **lanthanium** is e sjemisch element mit es symboeal **La** en 't atoeamnómmer 57. 't Is e zilverwit lanthanied.

Lanthaan is e zaach, buugzaam en mekkelik te vervörme metaal. 't Is ei vanne reaktiefste elemente en vörmp mekkelik verbinjinge mit kaolstóf, stikstóf, boor, seleen, silicium, fosfor, zwaevel en halogene. 't Reageert mit water en oxideert snel wen 't in kóntak kump mitte lóch.

## Toepassinge
* Lanthaan(III)oxied zörg daoveur det glaas baeter bestandj wuuert taenge base.
* Infraroead leech wuuert baeter door glaas absorbeerd wen lanthaanoxide wuuert toegeveug.
* Klein wieväölhejen aan lanthaan make staol baeter bestandj taengen inslaag.
* Legeringe van molybdeen mit e klei bietje lanthaan zörg det metaal helder wuuert en minder geveulig veur temperatuurwusselinge.
* Lanthaanboried en -oxied waere gebroek bie 't make van vacuümbuze.
* Lanthaan wuuert gebroek es katalysator bie 't krake van aerdaolje.
Bascharage

**Bascharage** (Luxemburgs: *Nidderkäerjeng*, Duits: *Niederkerschen*) is 'n plaats in de Luxembörgse gemeinte Käerjeng. Toet 2012 waar Bascharage 'n ónaafhenkelike gemeinte.

De veurmalige gemeinte haj 'n totaal oppervlakde van 19,14 km2 en tèlde 7240 inweuners op 1 jannewarie 2007.
Septfontaines (Luxemburg)

**Septfontaines** (Luxemburgs: *Simmer*; Duutsj: *Simmern*) is 'n plaats in de Luxembörgse gemeinte Habscht. Toet 2018 waar Septfontaines 'n ónaafhenkelike gemeinte.

De veurmalige gemeinte haj 'n totaal oppervlakde van 14,96 km².
Dippach (Luxemburg)

**Dippach** (Luxemburgs: *Dippech*) is 'n gemeinte in 't kanton Capellen, distrik Luxemburg, Luxemburg.

## Geografie/Demografie

De gemeinte tèlde op 1 januari 2017 3.501 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 200,98/km². Dippach heet 'n oppervlak vaan 17,42 km².

## Gemeinte
De gemeinte Dippach besteit oet veer plaotse.
* Bettange-sur-Mess
* Dippach
* Schouweiler
* Sprinkange

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Habscht

**Habscht** is 'n gemeinte in 't kanton Capellen, distrik Luxemburg, Luxemburg.

## Geografie/Demografie

De gemeinte tèlde op 1 januari 2018 4.426 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 136,14/km². Habscht heet 'n oppervlak vaan 32,51 km².

## Gemeinte
De gemeinte Habscht besteit oet vief plaotse.
* Eischen
* Greisch
* Hobscheid
* Roodt-sur-Eisch
* Septfontaines

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Daene

De **Daene** (Daens: *danskere*), of allewiel de **Dene**, vörmen e Germaans vouk det inheims is aan Daenemarken en 'ne gemeinsjappelike Daense kómaaf, kultuur en gesjiechte deiltj. Zie kallen 't Daens es moderspraok. De inweuners vanne Faeröer en Greunlandj behuueren ouch toet 't Keuninkriek Daenemarke, wodoor ouch zie, de Faeröerders enne Greunlenjers, Daense staotsbörgers zeen.

De Daene maken in häör eige landj zoea 90% vanne bevölking oet; de res besteit veurnamelik oet klein erkandje minderheje wie de Duutsjers, die wonen in 't zuje van Jutlandj. Daense minderheje vindj me wiejer trögk in Europese lenj wie Duutsjlandj, Noorwaeg en Zwede. In Duutsjlandj zeen zie zelfs 'n erkandje minderheid, juus wie de Frieze, de Ziguinders enne Sorbe. Dao wone zoea 50.000 Daenen in Sleeswiek.

Werreldwied guuef 't zoeaget 5,6 miljoen Daene, wovan zoea 5 miljoen in Daenemarke, 1,3 miljoen inne Vereinigdje Staote, 200.000 in Canada, 140.000 in Breziel en 50.000 in Australië.

## Bekandje Daene
* Hans Christian Andersen - sjriever
* Vitus Bering - óntdèkkingsreiziger
* Ejler Bille - sjiljer en beeldjhawwer
* Karen Blixen - sjriefster
* Niels Bohr - netuurkundige
* Henning Boilesen - politieker
* Tycho Brahe - sterrekundige
* Olafur Eliasson - beeldjhawwer
* Sven Hassel - sjriever
* Poul Henningsen - arsjitek
* Peter Høeg - sjriever
* Arne Jacobsen - arsjitek
* Egill Jacobsen - sjiljer
* Robert Jacobsen - beeldjhawwer
* Asger Jorn - sjiljer, sjriever en filosoof
* Søren Kierkegaard - filosoof
* Per Kirkeby - sjiljer, beeldjhawwer en arsjitek
* Poul Kjærholm - arsjitek
* Michael Kvium - kónstenieër
* John Kørner - sjiljer
* K. E. Løgstrup - filosoof
* Peter Wilhelm Lund - paleontoloog
* Nikolaj Coster-Waldau - aktäör
* Mads Mikkelsen - aktäör
* Viggo Mortensen - aktäör
* Brigitte Nielsen - aktries
* Niels Nielsen - Ingelsprofessor
* Tal R - sjiljer
* Anders Fogh Rasmussen - politieker
* Lars Løkke Rasmussen - politieker
* Bjarne Stroustrup - computerweitesjapper
* Thomas Sørensen - foebbeler
* Villy Sørensen - sjriever en filosoof
* Bertel Thorvaldsen - beeldjhawwer
* Kurt Trampedach - sjiljer en beeldjhawwer
* Lars Ulrich - drummer
* Margrethe Vestager - politica
* Hans J. Wegner - arsjitek
Hobscheid

**Hobscheid** (Luxemburgs: *Habscht*) is 'n plaats in de Luxembörgse gemeinte Habscht. Toet 2018 waar Hobscheid 'n ónaafhenkelike gemeinte.

't Dörpke tèlde 3397 inweuners op 1 jannewarie 2015.
Mamer

**Mamer** is 'n gemeinte in 't kanton Capellen, distrik Luxemburg, Luxemburg.

Door de gemeinte stroump de gelieknaomige revier.

## Geografie/Demografie

De gemeinte tèlde op 1 januari 2007 6.996 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 254,03/km². Mamer heet 'n oppervlak vaan 27,54 km².

## Gemeinte
De gemeinte Mamer besteit oet drei plaotse.
* Capellen
* Holzem
* Mamer

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Citrus × sinensis

**Citrus × sinensis** of **Citrus aurantium** is 'n saort wovan de gekultiveerdje vörm bekandj staon es appelesiene, bloodappelesienen en navelappelesiene.

De vröch guldj es e wichtig landjboewproduk, zowaal veur 't saap es de sjaal. Blajer vanne buim waere waal gebroek veur tieë van te trèkke.

Ieëre heel m'n in kajer klimaatgebiede de buim in euverwintjeringsgeboewe, die de oranjerieje hote.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: *[[Angiospermae]]* (bedèkzäöjige)
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Sapindales]]* (zeipboumechtige)
******* Femielje: *[[Rutaceae]]* (wienroetfemielje)
******** Geslech: *[[Citrus]]*
RKC Waalwijk

**RKC Waalwijk** is 'n voetbalclub oet de Nederlandse plaots Waalwijk (provincie Noord-Braobant). De club späölt in 't sezoen 2019/20 in de Ieredevisie. RKC späölt pas rillatief kort betaold voetbal. De club späölt häör toesmatche in 't Mandemakers Stadion, wat mèt 7.500 plaotse eint vaan de kleinder stadions in de Ieredevisie is.

## Historie
RKC woort op 26 augustus 1940 opgeriech oet 'n fusie tösse HEC, WVB en Hercules. De naom beteikent voloet 'Roomsch-Katholieke Combinatie'. In de ierste jaore veel de club nog neet hendeg op, meh dor de jaore heer wèrkde ze ziech op nao d'n top vaan 't Nederlands amateurvoetbal. In 1981 en 1982 woort RKC zelfs lendelek amateurkampioen. Me meinde toen tot d'n tied riep waor veur 'nen instap in 't betaold voetbal. Vaanaof 't sezoen 1984/85 kraog RKC Waalwijk 'n licentie. Nao e paar jaor Ierste Devisie woort de club in 1988 kampioen, wat direkte promotie nao de Ieredevisie oplieverde. Dao presteerde de club bove verwachting good, meh wisselend: noe ins haolde RKC de Intertoto Cup (1989, 1992, 2000, 2001), daan weer mós 't vechte tege degradatie.

Eventueel naocompetitie woort evels ummer euverleef, tot RKC in 2007 daan toch degradeerde. De paar jaor die drop volgde pendelde de club tösse Iere- en Ierste Devisie. Oonderwijl naome de financieel probleme touw; RKC mós e paar kier gerèd weure door de sponsore en de gemeinte. Nao de degradatie in 2014 góng RKC sportief nao de kelder: de club späölde noe oonderin de Ierste Devisie, wat sinds de professionalisering nog noets waor veurgekoume. Bij de naocompetitie vaan 2019 promoveerde de club, dat jaor achste gewore, gans oonverwach toch nao 'ne kraker tege Go Ahead Eagles.

### Rizzeltaote sinds 1984

Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke. RKC degradeerde daorum dat jaor neet.
John F. Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy** (29 mei 1917 - 22 november 1963), verkort toet **JFK**, waas 'nen Amerikaanse politicus van de Democrate. Hae waerde in 1960 de viefendertigste president van de Vereinigde Sjtaote; hiebie wón d'r mit 'n klein meerderheid van de republikein Richard Nixon. Zien presidentsjap is ein van de sjpraokmakendste van d'n twintjigsten eeuw, neet allein door zien perseunlikheid, mer ouch door de maord op dem in Dallas op 22 november 1963. Lee Harvey Oswald, wae waerde besjöljig van de maord, waerde inkel daag later neergesjaote.

Kennedy koom oet 'n van oorsjprónk Ierse kattelieke femilie. Ziene pap, Joseph P. Kennedy sr., waas 'ne politicus en zakemiens. 't Gezin wo Kennedy opgruide is heel invloodriek gewaore, en weurt waal de *Kennedyclan* geneump.

Zien presidentsjap begós good in 'nen economisch gojen tied. Waal goof 't in de Vereinigde Sjtaote e paar sjtriedpuntje, worónger 't racisme det in 't zuje nog väöl veurkoom, mer wo 't verzit ummer sjterker waerde ónger invlood van Martin Luther King.

In de tweede hèlf van zien presidentsjap waerde de internasjenaal sjpanninge grótter in de Kajen Oorlog, waat oetmundje in de Cubacrisis en sjterker Amerikaanse inminging in de Viëtnamoorlog.

John F. Kennedy is de president dae bekindj maakde det zie landj van plan woor 'ne miens op de man te zitte óm zo de ruumtewèdloup mit de Sovjet-Unie te winne (Apollo 11).
Robert Mugabe

**Robert Gabriel Mugabe** (21 fibberwarie 1924 - 6 september 2019) waar 'ne Zimbabwaanse politicus. Vanaaf 1980 waar hae 't sjtaotshouf van Zimbabwe, eers es premier, daonao es president. In de letste jaore van zien presidentsjap waerde hae door väöl luuj gezeen es 'nen dictator, mit name ómdet zien wil óm de mach te haje daotoe lèdde det 't economisch waalzeen van de Zimbabwaanse bevolking te lieje haj.

Mugabe waar gebaore in de buurt van Fort Victoria (allewiel Masvingo) en haet aan versjillende universiteite gesjtudeerd, worónger de Universiteit van Fort Hare in Zuud-Afrika en de Universiteit van Accra in Ghana.

Mugabe lèdde de sjtried taenge de Blanke in Zuud-Rhodesië, wonao d'r in 1980 bie de eerste vriej verkeziginge waerde verkaoze es premier. In zien karjaer haet hae de mienserechte meermaals gesjónje, worónger in 1982, toe d'r meer es 20.000 Ndebele-luuj leet vermaorde, ómdet zie ziene taengesjtenjer Joshua Nkomo sjteunde.
Aop-midde gerónjen achterklinker

d'n **Aop-midde gerónjen achterklinker** of **gerónjen haafaopen achterklinker** is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
Kènmirke vannen aop-midde gerónjen achterklinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is aop-midde, haafaop of lieëg-midde, det inhèltj det de tóng zich halverwaeges tössen 'ne middeklinker en 'nen aope klinker bevindj;
* De vokaalposiesje is achter, det inhèltj det de tóng zich zowied wie meugelik nao achter bevindj zónger 'n gans toew vernejjing te make. Óngerónje achterklinkers neige te waere gecentraliseerdj, det mèntj det ze döks feitelik centraal-achterklinkers zeen;
* De klinker is geróndj-oetstaekendj, det mèntj det de heuk vanne luppe waere samegetróch enne binnekantj vanne luppe bloeatligke.

## Limbörgs
In 't Limbörg kump d'n aop-midde gerónjen achterklinker es korte klinker veur es 'nen allofoon. Veure meiste dialekte guldj d'r es 'nen allofoon veure aope gerónjen achterklinker .
Medernach

**Medernach** (Luxemburgs: *Miedernach*) is 'n dörp in de gemeinte Vallée de l'Ernz, 't kanton Diekirch, 't district Diekirch en 't land Luxemburg.

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Appelesien

'n **Appelesien** is de vröch vannen appelesieneboum *[[Citrus sinensis]]*, behuuerendj toet 't geslech *[[Citrus]]*. Me neump 'm owwel de zeute appelesien veur 'm te óngersjeie van anger saorte wie de bloodappelesien enne zoer of bitter appelesien. 

Appelesiene waeren in Belsj en Nederlandj veural ingeveurdj oet subtroeapische lenjer róntjelómme Middellandjse Zieë, wie Israël, Spaanje en Marokko. Tiejes de rieping verkluuertj de vröch van gruuen nao oraansig. Vröchten oet troeapische gebiede wie Suriname verkluuere slech, doordet 't gein kaaj nachte guuef, wodoor me die döks kónsmaesig mót biekluuere. De kluuer vanne sjaal maak gei versjil veure smaak. Väöl paersappelesiene kómmen oet Breziel.

Appelesiene kan me pellen en dan es fruit aete, of oetpaerse toet saap. 't Vröchvleis is lich oraansiggael van kluuer en haet 'ne vese smaak. Ouch guuef 't appelesiene mit roead vröchvleis: de bloodappelesiene. De vröch is ouch de gróndjstóf van limmenaad, wie ranja. De sjaal wuuert gebroek veur marmelaad en es smaakmaeker veur ónger anger witbeer en baksele.
Bloodappelesien

De **bloodappelesien** of **wienappelesien** is 'n saort appelesien die roead is ane binnekantj. 't Guuef nag twieë óngertuup: volbood (mitte sjaal en 't vröchvleis roead) en haafblood (mit allein 't vröchvleis roead). Van dees tuup bestaon ouch versjillige rasse. De smaak is friszeut toet zeut. De bloodappelesien is róndj 1850 óntstange róntjelómme Middellandjse Zieë.

Me zaet det de bloodappelesien bloodj wen m'n 'm aopsniedj. Dees appelesien wuuert juus wie 'n normaal appelesien bei gaeten es oetgepaers toet saap. Gepaers geliek 't saap vanne vröch neet allein blood, mer ouch roeaje wien.
Beaufort (Luxemburg)

**Beaufort** (Luxemburgs: *Beefort*) is 'n gemeinte in 't kanton Echternach, distrik Luxemburg, Luxemburg.

## Geografie/Demografie

De gemeinte tèlde op 1 januari 2018 2.801 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 203,86/km². Beaufort heet 'n oppervlak vaan 13,74 km².

## Gemeinte
De gemeinte Beaufort besteit oet drei plaotse.
* Beaufort (*Beefort*)
* Dillingen (*Déiljen*)
* Grundhof (*Grondhaff*)

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Rosport

**Rosport** (Luxemburgs: *Rouspert*) is 'n veurmaolege gemeinte in 't kanton Echternach, distrik Luxemburg, Luxemburg.

In 2018 fuseerde Rosport mèt Mompach en vörme noe same de gemeinte Rosport-Mompach.

## Geografie/Demografie

De gemeinte tèlde op 1 januari 2016 2.222 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 75,35/km². Rosport heet 'n oppervlak vaan 29,49 km².

## Gemeinte
De gemeinte Rosport bestoont oet zeve plaotse.
* Dickweiler
* Girst
* Girsterklaus
* Hinkel
* Osweiler 
* Rosport
* Steinheim

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Rosport-Mompach

**Rosport-Mompach** (Luxemburgs: *Rouspert-Mompech*) is 'n gemeinte in 't kanton Echternach, distrik Luxemburg, Luxemburg.

De gemeinte is in 2018 oontstande oet 'n fusie van Rosport en Mompach.

## Geografie/Demografie
De gemeinte tèlde op 1 januari 2018 3.670 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 64,27/km². Rosport-Mompach heet 'n oppervlak vaan 57,1 km².

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Echternach

**Echternach** (Luxemburgs: *Iechternach*) is 'n gemeinte in 't kanton Echternach, distrik Luxemburg, Luxemburg.

## Geografie/Demografie

De gemeinte tèlde op 1 januari 2016 5.249 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 256,17/km². Echternach heet 'n oppervlak vaan 20,49 km².

## Gemeinte
De gemeinte Echternach besteit oet achtien plaotse.
* Belair
* Fielsbuch
* Fielsmillen
* Iechternach
* Kefferbur
* Lauterbur
* Lauterburer Millen
* Lütschen (*Lëschen*)
* Manertchen
* Melicksbierg
* Melickshaff
* Neimillen
* Nonnemillen
* Roudenhaff
* Specksmillen
* Tull
* Uelegmillen
* Wann

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Mompach

**Mompach** (Luxemburgs: *Mompech*) is 'n veurmaolege gemeinte in 't kanton Echternach, distrik Luxemburg, Luxemburg.

In 2018 fuseerde Mompach mèt Rosport en vörme noe same de gemeinte Rosport-Mompach.

## Geografie/Demografie

De gemeinte tèlde op 1 januari 2016 1.283 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 46,52/km². Mompach heet 'n oppervlak vaan 27,58 km².

## Gemeinte
De gemeinte Mompach bestoont oet zeve plaotse.
* Born
* Boursdorf
* Givenich
* Herborn
* Lilien 
* Moersdorf
* Mompach

## Bron
*Alles euver Luxemburg, in 't Frans en Ingels
Perr Schuurs

**Perr Schuurs** (De Nuujsjtad, 26 november 1999) is 'ne Nederlands-Limbörgse voetballer dee späölt es verdeideger. Allewijl (oktober 2020) voetbalt heer veur AFC Ajax.

## Biografie
Schuurs begós in de jäög bij FC RIA, in zien woenplaots. In 2011 woort heer door de jäögopleiding vaan Fortuna Zitterd opgepik. Heer debuteerde op 14 oktober 2016, mèt nog gein zeventien jaor, in 't ierste es wisselspeuler in 'ne match tege VVV-Venlo. Dat jaor greujde heer oet tot vaste krach en in juli vaan dat jaor maakde trainer Sunday Oliseh häöm zelfs aonveurder vaan 't team. In 't succesvol jaor wat volgde (Fortuna zou twiede weure en promovere nao de Ieredevisie) stapde Schuurs euver nao Ajax. Heer maakde 't sezoen bij Fortuna wel nog es huurspeuler aof.

Bij Ajax woort heer veuriers in 't twiede èlftal (Joonk Ajax) opgestèld. In 't sezoen 2018/19 späölde heer mer twie kier in 't ierste vaan Ajax: op 26 september in de beker tege HVV Te Werve en op 7 oktober in de Ieredevisie tegen AZ. Wie evels de wereldklasseverdeideger Matthijs de Ligt nao Italië góng, kaom 'n plaots in 't ierste team weer in ziech. Op 14 september 2019 maakde heer zienen ierste gool in de Ieredevisie, in 'ne match tege sc Heerenveen.
Hieëringsjèlle

**Hieëringsjèlle** (owwel **hieëringbiete** in anger dialekte) haet plaats nao de vastelaovendj op asselegoonsdig, ane begin vanne vastentied. Meis kómme de luuj dan samen inne kefee en pakke die zich 'ne zoeren hieëring of 'ne braodhieëring. Dezen itj me trediesjegewies op mit e glaas beer. In taengestèlling toet 't Hóllandjse *haringhappen* itj me d'n hieëring gewuuen mit mets en versjet, allewiel opgedeendj mit ojestökskes op 'nen tejjer of e plestike bekske; de Hóllenjers pakke d'n hieëring bieje stert en aeten 'm op dore kael op te zètte mitte kop nao achter gegoeadj. 

't Hieëringsjèlle stamp aaf vannen tied det de kattelieke nag aan 't vaste dieëje; doe oot m'n in daen tied gei vleis. Hiedoor móste de luuj op asselegoonsdig, nao 't haole van 't assekruutske, vès aete.
Welsje

:*Dit artikel geit euver 't vouk vanne Britse Eilenj; veur 't vouk in Belsj, zuuch: [[Walloniërs]].*
----
De **Welsje** (Ingels: *Welsh people*; Welsj: *Cymry*) vörmen e Keltisch vouk det inheimsj is aan Wales enne ómringdje eilenj. Van oearsprónk kalle zie de Welsje spraok, mer allewiel wuuert dore meiste van häör 't Ingels es moderspraok gebroek; al guuef 't waal e deil gebiede wo 't Welsj nag ummer dore mieëderheid vanne bevölking wuuert gekaldj. Same mitte Ingelse, de Sjotten enne Naord-Iere zeen zie euverwaegendj Britse börgers van 't Vereinig Keuninkriek.

't Guuef nag e deil Welsje gemeinsjappe boeten 't Vereinig Keuninkriek, worónger in Canada enne Vereinigdje Staote. De gemeinsjap in 't Argentiense Patagonië wuuert hiebie in 't biezunjert aangehaoldj, went die haje nag ummer vas aan e deil aaj trediesjes, worónger de Welsje spraok.

## Bekandje Welsje
* Laura Ashley - óntwirperin
* Shirley Bassey - zengerin
* Aneurin Bevan - politieker
* Richard Burton - aktäör
* John Dee - alsjemis
* George Everest - óntdèkkingsreiziger
* Owen Glendower - *[[Prince of Wales]]*
* Henry V van Ingelandj - keuning
* Henry VII van Ingelandj - keuning
* Anthony Hopkins - aktäör
* Augustus John - kónssjiljer en teikenieër
* Catherine Zeta Jones - aktires
* Ernest Jones - psychiater
* Tom Jones - zenger
* Thomas Edward Lawrence (Lawrence van Arabië) - archeoloog en soldaot
* Desmond Llewellyn - aktäör
* Richard Llewellyn - romansjriever
* David Lloyd George - politieker
* Ray Milland - aktäör
* Ivor Novello - kómpenis
* Bertrand Russell - filosoof
* Howard Spring - romansjriever
* Dylan Thomas - dichter
* Edward Thomas - dichter
* Alfred Russel Wallace - weitesjapper
ALS

**Amyotrofische lateraol scleroos** (kort-eweg **ALS**, ouch wel bekind es **motorneuronkrenkde (MND)**, allewel tot dit ouch de soortnaom is veur ALS en 'n aontal verwante krenkdebeelder) is 'n progressief zenuwkrenkde boebij de neurone die de wèllekäörege spiere aonsjikke weure aongetas. Heibij verluis de patiënt gestiedegaon de meugelekheid tot loupe, 't gebruke vaan de han, praote, slókke en tot slot aoseme. In oongeveer de hèlf vaan de gevalle is ouch 't dinkvermoge aongetas. ALS begint in 't gemein op middelbare leeftied (soms evels väöl ieder) en is dèks binne de twie tot veer jaor doejelek. 't Gief evels gevalle vaan lijers die dao tientalle jaore mèt höbbe geleef. Modern hölpmiddele (sondeveujing, aosemhölp) kinne de levensdoor aonzienelek rèkke. Spraokcomputers, bedeend mèt de lèste spiere die nog wèrke, kinne daobij ouch 'n insletingssyndroom veurkoume: es de lijer neet mie kin praote, kin heer ziech zoe nog dujelek make.

Allewel tot ALS neet väöl veurkump - wereldwied tröf 't zoeget 1,9 op de 100.000 lui per jaor - is 't toch de mies veurkoumende zenuwkrenkde nao de krenkde vaan Alzheimer en de krenkde vaan Parkinson. E paar bekinde lui mèt ALS höbbe 't bezej vaan dees krenkde bij 't groet publiek hendeg vergroet. In 2014 waor de ALS-iesummeroetdaging, 'n actie um geld bijein te bringe veur 't oonderzeuk nao de krenkde, 'n groete raasj.

De oerzaak vaan ALS is oondujelek. Gene zien zeker betrokke, meh ouch umgevingsfactore speule 'n rol. Neet-aongebore herselètsel is in väöl gevalle de oerzaak of 'ne groete factor. Volgens oonderzeuk loupe profspeulers in 't rugby wel vieftien kier zoeväöl kans op ALS es de gemiddelde mins.

## Bekinde lijers
* Gijs van Aardenne (1930-1995), Nederlandse politicus
* Lou Gehrig (1903-1941), Amerikaansen hoonkballer. In de VS weurt de krenkde soms nao häöm *Lou Gehrig disease* geneump.
* Stephen Hawking (1942-2018), Britse natuurkundege. Euverleefde zien diagnose 55 jaor en deeg väöl oonderzeuk vaanoet ziene rolstool.
* Wim Hazeu (1940-2024), Nederlandse sjriever en natuurkundege
* Stephen Hillenburg (1961-2018), Amerikaansen animator
* Petra Hillenius (1968-2020), Nederlandse zwumster
* George Kooymans (*1948), Nederlandse rockmuzikant (Golden Earring)
* Leadbelly (1888-1949), Amerikaanse zenger-sjriever
* Kenneth Mitchell (1974-2024), Canadesen acteur
* Charles Mingus (1922-1979), Amerikaanse jazzbassis
* Mike Porcaro (1955-2015), Amerikaanse basgitaris (Toto)
* Fernando Ricksen (1976-2019), Nederlands-Limbörgse voetballer
* Pieter Steinz (1963-2016), Nederlandse journalis
* Nora Tilley (1952-2019), Belzje actries
* Hans Vonk (1942-2004), Nederlandsen dirizjènt

## Rifferenties
Oeës-Siberische Zieë

De **Oeës-Siberische Zieë** (Russisch: *Восточно-Сибирское море*; Vostótsjno-Sibírskoje Móre) is 'n randzieë in de Naordelike Ieszieë. Zeej leet ten oeëste van de Laptevzieë (mit daotösse de Niej-Siberische Eilande) en ten weste van de Tsjoektsjenzieë (mit daotösse Wrangeleiland). De Indigirka en de Kolyma mónde oet in de zieë. De Oeës-Siberische Zieë is hiel óndeep en 't zaltgehalte van 't zieëwater is vreej lieëg. Gedorende 'n groeët deil van 't jaor is de zieë toegevraore. Langs de kös woeëne wieënig luuj. De groeëtste plaats is 't havestedje Pevek. 't Is direk de naordelikste plaats van Rusland.
Busdóm

E **bisdóm** is e kirkrechtelik aafgepaoldj gebied det ónger 't bestuur van 'ne lokale busjop steit. Dees territoriaal indeiling wuuert gebroek in versjillendje kristelike groeperinge, worónger 't Roeams-Katholicisme, de Oeaster-Orthodoxe, Aadkattelieke, Anglicaanse en Lutheraanse Kirke.

't Waord kump haaf van *busjop* (Grieks: επισκοπος *episkopos* "opzichter") en haaf van 't achterveugsel *-dóm*. Ouch 't waord *diocees* (Letien: *dĭœcēsĭs*, van 't Grieks διοίκησις "bestuur") wuuert waal gebroek, mer is väöl minder gebroekelik. 't Bieveugelik naamwaord is *busdómmelik* of *diocesaan*.

'n Kirkpervinsje kan bestaon oet ei of mieëder busdómme. 't Wichtigste bisdóm is 't aartsbusdóm mitte aartsbusjop. Es binnen 'n kirkpervinsje naeven 't aartsbusdóm onnag anger busdómme valle, neump me dees suffragaan busdómme. In zoea val is d'n aartsbusjop ouch metropoliet. E busdóm wuuert óngerverdeildj in dekenate mitte dieëke. E dekenaat wuuert wiejer óngerverdeildj in parochies mitte pestoear. Neet alle busdómme höbbe dekenate; e busdóm kan ouch drek zeen óngerverdeildj in parochies.

Busdómme waere verneump nao de residentiestad vanne busjop. Dóbbel name, wie 't Busdóm Mechele-Brössel, kómme veur wen de busjop in 'n anger stad resideert es de houfstad van 't landj; hie wóntj de busjop dus in Mechelen en is Brössel de houfstad van 't landj.

Bieje Nederlandjse kattelieke haet 't zeuve busdómme: Greuninge, Haarlem, Utrech, Rotterdam, De Bós, Breda en Remunj.
Miles Davis

**Miles Dewey Davis III** (Alton (Illinois), 26 mei 1926 - Santa Monica (Californië), 28 september 1991) waar 'nen Amerikaanse jazzkómpenis, trómpettis en multi-instrumentalis. Hae weurt besjoewd es eine van de belangriekste en invloodriekste jazzmuzikante van de twintjigsten eeuw.

Davis sjpeelde naeve ónger angere Louis Armstrong, Duke Ellington en John Coltrane 'n grote rol in de gesjiedenis van de jazz. Hae sjpeelde versjillende sjtiele, worónger bop, cooljazz, modale jazz en jazzrockfusion. Davis waar 'ne centrale feguur in de óntwikkeling van de drie letsgeneumde sjtiele. Es e gevolg daovan wuert hae ouch waal de *Picasso of jazz* geneump.

De sjtiel van Davis is herkinbaar en origineel en oefent decennia nao zien hemele nog invlood oet op jazzmuzikante. Op e deil van zien opname gebroekde Davis 'ne *harmon mute*, e type demper womit hae 't typisch timbre maakde det tiejes de res van zien karrejaer drek mit dem geassocieerd bleef. Ouch ziene klank en sjpeelsjtiel zónger de mute zeen herkinbaar, ónger angere door de typische aafbuginge ane begin of 't inj van de tone en d'n ingehaje lyrische sjpeelsjtiel mit lang sjtildes tösse de melodische frase.
Klaagmoer

De **Klaagmoer**, de **Wèstelike Moer** (Hebreeuws: הכותל המערבי *HaKotel HaMa'aravi*; Arabisch: الْحَائِطُ ٱلْبُرَاق *al-Ḥā'iṭu 'l-Burāq*) of korteweg de **Kotel** ("de moer") is e deil vanne aaj wèstelike moer vanne Juudsen tempel oppe Tempelberg; ze ligk inne Juudse wiek vanne aaj stad van Jeruzalem en kump oeten ieësten ieëf, wie d'n Tempel van Herodes aaf woort geboedj.

De moer woort innen achsten ieëf geïntegreerd inne moere vanne Citadel vanne Moskeeje tiejes de boew vanne Rotskoepel enne Al-Aqsamoskee. Dore Joedde wuuert die verieërdj es 'n moer vanne Tempelberg door 't kortbie zeen van 't hèlge van 't hèlge vannen Tempel van Herodes, woveur zie 'm betrachten es de hèlgste plaats veur te baeje.

De Klaagmoer is 'n Israëlisch nasjenaal symboeal gewore wo väöl börgerlike ceremonies plaatshöbbe. Kènmirkendj zeen de breefkes mit gebaejer die de Joedde tösse de stein vanne moer duje.
Dertigjäörige Krieg

d'n **Dertigjäörige Krieg** waas e groeatsjäölig militair kónflik in Europa det doerdje van 1618 toet 1648, ènjigendj mitte Wèsfaalse Vraej (worónger de Vraej van Munster, de Vraej van Osnabrögke en 't Verdraag van Munster valle). d'n Dertigjäörige Krieg guldj es eine vanne ieëste modern landjkriege. Inne krieg kwaam ei derdje vanne bevölking van 't Heilig Roeams Riek óm 't laeven en leep 't landj 'ne groeaten achterstandj op in zien óntwikkeling.

De krieg waas e gevolg vanne spanninge tösse kattelieke en protestantse staoten in 't hujig Duutsjlandj; de drekke aanleijing waas de Twieëdje Prager Oetvinstering. Ouch speeldje geostrategische grunj 'n rol inne krieg. 't Ganse kónflik begós wie de kattelieke staote Spaanje en Oeasteriek de protestantse staoten in 't naorde van 't Heilig Roeams Riek vereuverdje inne Boheemse (1618-1623) enne Daense (1623-1630) fase vanne krieg. Dit woort daonao óngedaon gemaak door Zwede (1630-1635), wonao Frankriek aktief mit góng doon in samewirking mit Zwede veur Spaanje en Oeasteriek te verzwake (1636-1648).
Bajkalmaer

't **Bajkalmaer** of **Baikalmaer** (Róssisch: Озеро Байкал *Ozero Baykal* [ˈozʲɪrə bɐjˈkɑl]; Boerjatisch: Байгал нуур *Baygal nuur* "riek maer") is e maer gelaengen in 't zuje van Siberië, in 't Aziatisch deil van Róslandj, kortbieje grens mit Mongolië. 't Is 't aadste en deepste zeutwatermaer oppe aerd. 't Haet 'n maximumdeepdje van 1.637 maeter en haet zich veur mieër es 25 miljoen jaor trögk gevörmp. De wèskus van 't maer wuuert ómgaeve dore Bajkalberg; 't zuudwèste dore Primorskiberg; 't zuudoeaste dore Chamar-Dabanberg; en 't oeaste dore Bargoezinberg. De lingdje is zoea 640 kilomaeter, mer 't maer is nörges breier es 80 kilomaeter.

't Bajkalmaer haet 'n oppervlaakdje van mieër es 31.720 veerkantje kilomaeter; de waterinhaad, zoea twintjig percent van al 't zeutwater oppe aerd, is zoea groeat det 't veur vief jaor lang de miensjheid van drinkwater kós verzeen. Wen de waterinhaad geliekmaesig euvere aerd woort versprèdj zów dit 'n laog van twintjig centimaeter aan water beslaon. 't Maer bevatj mieë water es alle Naord-Amerikaanse Groeate Maere biejein.

't Water van 't Bajkalmaer wuuert aangevöldj door ruum driehóngerd revere, wovan de Selenga vanoet 't zuje de vernaamste is. De ènsigste reveer die water oet 't Bajkalmaer aafveurtj is d'n Angara. Deze struimp de Jenisej in en mundj dore Karazieë oet innen Arctischen Oceaan. 't Gebied róntjelóm 't Bajkalmaer guldj saer 1996 es werreldirfgood.

'n Bekandje deersaort waat in en róndj 't maer laef is de zieëhóndj de Bajkalrob (*[[Pusa sibirica]]*).
Dreesdje

**Dreesdje** (Duutsj: *Dresden*; Sorbisch: *Drježdźany*) is de houfstad vanne Duutsje deilstaot Vriestaot Sakse. Ze ligk in 't zuje van 't veurmaolig Oeas-Duutsjlandj in 't reveerdaal vannen Elbe, oppen euvergank vanne baoven- en middelloup vanne reveer en in 't euvergangsgebied tösse de Naord-Duutsje Lieëgvlaakdjes enne Middelberg.

Archeologisch vónjsten in 't hujig stadsgebied wieze d'rop det de ieëste miensjelike beweuning stamp oete steintied. De ieëste historische vermeljing vanne stad Dreesdje kump oet 1206. 't Waas de regeringszetel vanne Saksische keurvorstendómme, 't later Keuninkriek Sakse en dieëj ouch deens es de houfstad vanne Saksische Rippeblieke.

Allewiel is Dreesdje, naeve Leipzig, ein vanne twieë groeate kaerstej van Sakse. Väöl wichtige kultureel staotsinstèllinge zeen hie gevèstig, naeven e groeate deil óngerrichsinstèllinge. Wiejer is Dreesdje e wichtig industrieel en commercieel centrum.

Me verwies döks nao de stad es *Elbflorenz*, 'ne bienaam womit de stad wuuert vergeleke mitte Italiaanse stad Florence, waat 'n verwiezing is nao de barokke en rococo-arsjitektuur vanne stad.

Innen Twieëdje Werreldkrieg haet de stad zwaor gelejen ónger e controversieel massabómbardemènt van 13 en 15 fibberwarie 1945 dore Ingelse. Hiebie woort gebroekgemaak van brandjbómmen en zwaor explosieve; óngere slechoffers wore veural vróljen en kinjer en woort bao de ganse stad verinnerweerdj. Later haet me väöl bildjbepaolendje boewwerke trögkgeboedj. 

In augustus 2002 haw de stad las van 'n erg euverstruiming dore raengeval in 't struimgebied vannen Elbe.
Maone vaan Neptunus

**[[Neptunus (planeet)|Neptunus]]** heet 14 **[[maon (satelliet)|maone]]**. De groetste heivaan is Triton. Deze woort op 10 oktober 1846 oontdèk door William Lassell, 17 daog naodat Neptunus zelf waor oontdèk. Mier es 'n iew later oontdèkde me pas 'n twiede natuurleke satelliet, Nereïde. De maone vaan Neptunus zien geneump nao goddeleke waterwezes oet de Griekse mythologie.

## Euverziech vaan maone

* Neptunus roteert, vaan z'ne noordpool aof gezeen, tege de wiezers vaan de klok in. Ouch de mieste maone bewegen "linksum". 'ne Negatieven umlouptied gief 'n rotatie aon die hei-aon tegegestèld is ("rechsum").

## Ring
In 2004 woort e vieftal ring oontdèk die zich op aofsten vaan tösse de 41.900 en 62.900 km vaan 't centrum vaan de planeet bevinde. Dees ring bestoon oet vief hoofring. De boetenste van dees, d'n Adams-rink, besteit oet veer aofzunderleke baoge die de naome Liberté, Egalité, Fraternité en Courage drage. Oonder invlood van de maon Galatea greuje dees baoge neet oet tot volstendege ring.

Mèt de Voyager 2 zien ouch korterbij de planeet e deil ring oontdèk. Al dees ring zien hiel smal en woersjijnelek oontstande nao 't insloon vaan meteoriete op de maone.
Perzische Golf

De **Perzische Golf** (Perzisch: خلیج فارس) is 'n golf in 't Midde-Ooste waat grens aan Irak, Iraan, Omaan, de Vereinigde Arabische Emirate, Qatar, Bahrein, Saoedi-Arabië en Koeweit. De oppervlakde daovan is zoget 251.000 veerkantje kilomaeter. De belangriekste revere die oetmunje in de golf zeen de Eufraat en de Tigris. De grótste sjtej die aan de golf ligke zeen Koeweit, Dubai en Abu Dhabi. De golf weurt verbónje mit de Arabische Zee en de Indischen Oceaan mit de Sjtraot van Hormoez en de Golf van Omaan. 't Is 'n belangrieke route veur 't verveur van roewen aerdaolie.

De Perzische Golf haet door zien riekdóm aan roewen aolie en aerdgaas e groot strategisch belank. De vief grótste producente van roewen aolie, Saoedi-Arabische, Iraan, Irak, Koeweit en de Vereinigde Arabische Emirate, ligke hie. Daoboete höbbe Iraan en Qatar naeve Ruslandj de grótste veurraod aan aerdgaas. Euver dees fossiel riekdóm zeen e groot deil oorloge geveurd gewaore, worónger d'n Irak-Iraanoorlog (1980-1988), de Golfoorlog  (1990-1991) en d'n Irakoorlog (2003-2011).

In de golf ligke gooj vèsgrunj, oetgebrèdde koraalriffe en pareloesters, mer dees waere bedreig door vervoeling van de industrie.
Walvès

**Walvèsse** zeen zieëzougdere vanne orde walvèsechtige (*[[Cetacea]]*) die noch dolfiene (vanne femieljes *[[Delphinidae]]* of *[[Platanistoidae]]*) noch broenvèsse (*[[Phocoenidae]]*) zeen. Mit anger wäörd ómvatj d'n term *walvès* alle bieëster oete suborde vanne baardwalvèsse (*[[Mysticeta]]*) esouch de femieljes narwalechtige (*[[Monodontidae]]*), potvèsse (*[[Physeteridae]]*), *[[Kogiidae]]*) en snavelwalvèsse (*[[Ziphidae]]*).

De zwaerdwalvès (*Orcinus orca*) wuuertj ouch döks betrach es behuuerendj toete walvèsse, meh det is kwa klassifikaasje zinloeas, went hae viltj al óngere dolfiene. 

Op walvèsse wuuertj al ieëvelang jach gehaje veur häör vleis, mer ouch veur walvèstraon (veur lampenaolje, kaese, smeermiddel en zeip).
Pöpsemenke

't **Pöpsemenke** of 't **Zandjmenke** verwies nao e vouksgeluif van 'ne kabouter dae körrelkes slaopzandj inne ouge van kinjer struitj zoeadet die gaon slaope. Me zaet van 't menke det t'r oppe maon wóntj.

Es bewies wuuert 't pöpsezandj aangeveurd det me smorgesvreug inne ougheuk haet zitte. Hieveur mót me zich smorges de pöpse oete ouge wrieven of wasse, zoeadet me neet trögk in slaop viltj.

't Pöpsemenke wuuert in 't Nederlandjs *Klaas Vaak* geneump. Euver groeate deile van Europa guuef 't parallelle, wie inne verhaole van Hans Christian Andersen, dae sjreef euver Ole Lukøje (in 't Zweeds: *Jo(h)n Blund*). Hae duit aevel geine zandj inne ouge streuje, meh spötj mit zeute mèlk inne kinjerouge, zoeadet zie gooj droume kriege. De naam *Zandjman* of *Zandjmenke* is algemein en wuuert ouch gebroek in 't Ingels en 't Duutsj. Op 't Frans hètj t'r aevel *marchand de sable* "zandjkoupman".
Lausanne (stad)

**Lausanne** is de houfstad van 't Zwitsers kanton Vaud en ligk in 't gelieknamig distrik 't Franskallendj deil van 't landj aan 't Maer van Genf. 't Is de op drie nao grótste stad van Zwitserlandj. Ze ligk op 'n huuegdje van 495 m in 'ne wienstreek en steit bekandj veure gotische kirke. Lausanne ligk zoea 62 km te naordoeaste van Genf.

In 2009 talj de stad 133.280 inweuners (mit veurstej zoea 325.000); de inweuners neump me *Lausannois*.

Lausanne is óntstangen oppe plaats van 'n Keltische nederzètting es e Romeins militair kamp, geneump *Lousanhne*. Vanoet det kamp óntstóng 'n stad die woort bestuurd dore Hertoge van Savoye enne busjop van Lausanne, gevolg door Bern van 1536 toet 1798. In 1803 woort Lausanne de houfstad van e nuuj-gevörmp kanton, Vaud.
Gaston Jacobs

**Gaston Jacobs** is 'ne zenger en kapper oet Ulestraote dae bekandj steit es de "zingendje kapper oet Ulestraote". Hae haet mitgedaon aan mieëder finaals van 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer, en zelfs twieë kieër 't kónkoer prizzenteerdj. Ei van zie bekandjste nómmers is "Mèt zestig jaor".

Gaston woort op zien 8ste lid vanne fómfaar Concordia, wo d'r trómpet en slaagwerk speeldje. Medio jaore tachentig dieëj d'r mit aan 't lokaal vastelaovesleedjeskónkoer vanne karnevalsverein de Kuitebietersj. In 1986 dieëj d'r veur 't ieës mit aan 't LVK mit 't leedje "Nao esjgoonsdig kinne v'r sjlaope" (plaats: 11). In 1996 haoldje d'r de finaal weer mit "Jónger es vandaag" (plaats: 11); in 1997 woort t'r twieËdje mit 't leedje "Aan de gang (mèt miene rammelesjang)". 't Jaor daorop wón d'r 't LVK in Wieërt mit "Opzie, opzie, opzie". Mitte leedjes "Veur gein miljwan" (2000) en "De mós 't preuve" (2001) haoldje d'r nag de twieëdje plaats op 't LVK.

## Externe link
* De officieel website van Gaston
Vievere

**Vievere** of **Vijvere** is de naam van e mythisch verzónke stedje det oeajt tösse Kaesing en Thoear mót höbbe gelaege. Uuever de exakte locatie zin de meininge verdeildj, mer 't netuurgebied 't Vieverbrook aan de Itterbaek wuuertj 't meiste geneumdj. Anger luuj verbinje 't juus wieër aan de hujige grindjplasse (de Groeate Hègke en de Munsterse Speie) aan de Maas. Dees wiejers zin aevel pas in d'n twintjigsten ieëw gegrave gewoeare; de mythe besteit al vuuel langer.

Volges 't volksgeluif waas Vievere 'n groeate, welvarendje stad. Es e gevolg van dees riekdóm leidje de luuj e goddeloeas laeve, woeabie zie einanger bestole en bedroge, hieël ingebieëldj wore en continu vlookdje. Oeteindjelik troch d'n duvel Vievere mit de hel in.

Vievere verdween aevel neet gans. De inweuners van de strieëk huuerdje döks, vuueral snachs, de vruueger luuj van Vievere nag lammentere. Ouch kós me de klokke vanne kirk nag huuere. Sommige luuj vertalle zelfs verhoeale uuever de kirktoeare mit gouwjen haan, dae me nag oet 't moeras kós zeen staeke. 'n Anger verhoeal zaet det me de kirkklok oeajt haet gevónje, mer det dees is gestoeale.

Archeologisch bewies vuuer de stad guuef 't neet; allein haet me op de törfstaekplaatse hoofiezers gevónje, die d'rop wieze det dao oeajt paerd höbbe geloupe.
Minister

'ne **Minister** is emes dae deilnump ane regering van e bestump landj en de leijing haet euver e ministerie. 't Waord kump oet 't Letien en mèntj "deender"; ieëre haw 't veural 'n kirkelike lajing.

## Nederlandj
In Nederlandj zeen alle ministers gezamelik verantjwuuerdelik veur 't regeringsbeleid. Veur wichtige besloete haet me de waekelikste ministerraod, wobie de minister-prizzendèntj de einheid mót beware.

Ministers waere döks biegestange door 'ne staotssikkertaer dae bepaoldje deiler van 't beleidstrein veur zien raekening nump. Me kan 'm zeen es 'nen óngerminister, mer hae duit neet mit ane ministerraod.

## Belsj
Naeve d'n ieëste minister höbbe de versjillendje Belzje regeringen ouch eine of mieëder vice-ieëste ministers en maximaal vieftieën ministers mit edere zien eige departemènt. Wen 'ne minister gein eige departemènt haet neump m'n 'm "minister zónger portefeuille".
Sjeetgaat

E **sjeetgaat**, e **sjaard** of 'n **embrasuur** is 'n äöpening in 'n moer van e kestieël, 'n vesting of 'ne bunker wodoor me vanne binnekantj nao boete kan sjeten oppe viejendj. Van achter 't sjaard kós m'n ouch rilletief veilig de viejendj bespionere.

Veur 't bespioneren is 't 't bèste de äöpening zoea klein meugelik te laote. Hiedoor haet de gruuedje vanne waopes meis de gruuedje vanne sjeetgater bepaoldj. In 't val van e knón haw m'n äöpeninge bestäöndje oet 'n lankwirpige äöpening en 'n rónj äöpening, wodoor me kós sjete. Wen 't sjeetgaat gesjik mós zeen veur bespionering en piel-en-baog of gewaer waas allein de lankwirpige äöpening good zat.


Plaetje:FortN.caponnière05.jpg|E rechheukig sjeetgaat
Plaetje:Longues.JPG|E sjeetgaat in 'ne bunker oeten Twieëdje Werreldkrieg
Plaetje:Windsor castle window.JPG
Plaetje:Caen_chato_meurtri%C3%A8re.jpg|thumb|E sjeetgaat in 't kestieël van Caen mit óngeraan de knónsäöpening
Nejmesjien

E **nejmesjien** is e mechanisch apparaat womit me tèkstiel (stóf), laer of zaachte plastic kan vaeme. E nejmesjien kan in gang waere gebrach mitte handj, mitte voot of mit lektrisseteit.

Van aadshaer oet dieëj me nejwerk mitte handj mit naolj en vaam (draod of gare). 't Ieëste nejmesjien woort in 1841 door Barthélemy Thimonnier gemaak, al waas dit ieëre 'n mechanisatie van 't handjwerk es e richtig nejmesjien. 't Apparaat wirkdje mit 'ne kittingsteek (wie e lockmesjien).

Elias Howe boedje wiejer op Thimonnier en óntwórp in 1846 e nejmesjien mit e naoljmechanisme (losse spool), waat drek aansloog. Ónger angere Isaac Singer wóste dit óntwerp oet te wirke zoeadet 'n groeatsjäölige perduksje kós aanvange, zoeadet 't ouch veur hoesheljelike ènj kós waere gebroek.

In taengestèlling toet 't traditioneel nejwerk mit 'nen inkele vaam wirk e nejmesjien mit twieë vaem: d'n ónger- enne baovevaam die zich door steke te make inein vervlechte. De baovevaam wuuert dore naolj gerege ('t rieje), dewiel d'n óngervaem (owwel de spoolvaam) van ónger dore stóf wuuert geduudj. Es 't mesjien in wirking is waeg de naolj zich mitte baovevaam op en aaf en trögk, wodoor deze vaam zich in 'ne strik ómme spoolvaam ligk. De draod blief door 'n ingewikkeldj procès strak-getróch, wodoor e net stiksel wuuert gemaak.