open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dordogne (revier)

De **Dordogne** is 'ne revier in Fraankriek. Heer oontsprink in Mont-Dore oet de Dore en de Dogne op de noordkant vaan de Puy de Sancy. Heer struimp veural riechting 't weste euver oongeveer 480 km, en mond oet in de Gironde, ten noorde vaan Bordeaux. De Dordogne is ein vaan de wienege reviere in de wereld dee 'n zoegenaompde vloodbranding kint: 't opkoumend tij vörmp 'n golf die tege de stroumriechting vaan de revier in geit tot wel 30 km landinwaarts. 

## Stroum

De *[[Departeminte vaan Fraankriek|departeminte]]* vaan Fraankriek boe de Dordogne doorheen struimp, same mèt get stedsjes/stei in die departeminte die bij of kortbij de revier ligke, zie es volg:
*'t departemint Puy-de-Dôme – De stei Le Mont-Dore (bij de bron vaan de revier) en La Bourboule;
*'t departemint Corrèze – De stei Argentat, Bort-les-Orgues en Beaulieu-sur-Dordogne;
*'t departemint Lot – De stei Souillac, Pinsac, Lacave, Meyronne, Creysse, Montvalent, Martel, Floirac, Carennac Gintrac, Tauriac en Prudhomat;
*'t departemint Dordogne – De stei Beynac-et-Cazenac, Sarlat, Saint-Cyprien en Bergerac;
*'t departemint Gironde – De stei Sainte-Foy-la-Grande en Libourne.

## Zijreviere

De belaankriekste zijreviere vaan bron tot monding:
*(R) Chavanon;
*(L) Rhue;
*(R) Diège;
*(L) Sumène;
*(R) Triouzoune;
*(L) Auze;
*(R) Luzège;
*(R) Doustre;
*(L) Maronne;
*(L) Cère;
*(R) Sourdoire;
*(L) Ouysse;
*(L) Céou;
*(R) Vézère, boe väol vaan de prehistorische grotte vaan zuidwes-Fraankriek ziech bevinde;
*(R) Isle;
*(L) Laurence.

*N.B. : (R) = rechter zijrevier; (L) = linker zijrevier*

## Bronne
Dit artikel is gebaseerd op de franstaolege, ingelstaolege en nederlandstaolege versie vaan 't corresponderend artikel dao.
Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil

**Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil** (dèks korteweg *Les Eyzies* geneump) is 'n gemeinte mèt oongeveer 800 inwoeners in 't departemint Dordogne in de regio Nui-Aquitanië. Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil ligk in de Périgord Noir. In 1905 kraog 't dörp **Tayac** de naom **Les Eyzies-de-Tayac**. In 1973 fuseerde Les Eyzies-de-Tayac met het dorp **Sireuil** en kraog 't de huidege naom Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil.

## Bezienswaardeghede
In 't pläötske ligk 't Musée national de Préhistoire ('t Nationaol Museum vaan de Prehistorie). Daoneve is 't bekind door de vindplaots (de Abri de Cro-Magnon) vaan de vief ierste skelette vaan de Cro-Magnon-mins, de vreugs bekinde veurbeelde vaan de Homo sapiens sapiens. 

't Gief ouch nog allerlei archeologische sites in de streek zoewie Font-de-Gaume ('n grot mèt mie es twiehoonderd grotsjèlderinge), Grotte du Grand Roc ('n druipsteingrot), Château de Commarque ('n kasteelruwien die 'heroontdèk' is in 1968).

## Bronne
Gebaseerd op de Nederlandstaolege en Ingelstaolege versie vaan 't gelieknaomeg artikel.
Esjembrook

**Esjembrook** (Duutsj: *Eschenbroich*, op aaj kaarten ouchwaal gesjreven es *Eschenbruch*) is e gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuertj toet 't dörp Kleingladbach. 't Ligk tössen 't dörpscentrum van Kleingladbach nao 't naorde; Horst nao 't wèste; Hukkelhaove nao 't zuje en 't gehöch Bergerhof (inne richting van Houverath) nao 't oeaste. De Mellikerbaek struimp langs 't wèsten en naordwèste veurbie 't gehöch.

Esjembrook besteit oet twieë waeg: 't korte sträötje Eschenbroich, det juus t'n wèste vanne Mellikerbaek ligk, meh waal nag t'n naorde vanne Gladbach (t'n zuje hètj 't *Horst*) enne lange landjwaeg *Im Siel*, dae inne richting van Hukkelhaove trèk.

Esjembrook huuerdje vreuger bieje gemèndje Kleingladbach, die op 1 jannewarie 1972 bie Hukkelhaove woort ingelief.
Horst (Hukkelhaove)

**Horst** (*Duutsje naam*) is e gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuertj toet 't dörp Kleingladbach. t'n Naorde ligk 't baekske de Gladbach. Anen euverkantj van dit baekske ligk nag e klei deil van 't gehöchske Esjembrook, det wiejer veural t'n oeaste van Horst, anen euverkantj vanne Mellikerbaek, ligk. 't Dörpscentrum van Kleingladbach ligk net get wiejer nao 't naorde. t'n Wèste ligk e groeat stök aan landjboewgróndj det inne richting vanne Raotemer wiek Am Bammich geit. De begrenzing ane zuudkantj van 't gehöch is get lestiger: ieëre góng Horst vriewaal drek euver in Sjovemig wo vreuger de waeg 'ne bóch maakdje. Allewiel is de straotnaam *Horst* doorgetróch door vreuger landjgebied euver 't ganse stök langs de Mellikerbaek toet wo d'r euvergeit inne Schaufenberger Straße in Mellik. Deze litste waeg góng vreuger dus rechstreeks door nao Sjovemig, mer allewiel veurtj me dus euver e stök "Horst". Me kan waal zègke det vreuger t'n zuje van Horst drek Hukkelhaove loog, anen angere kantj vanne Mellikerbaek.

De Mellikerbaek struimp langs 't oeasten en zuudoeaste veurbie 't gehöch.

Horst besteit oet twieë waeg: Horst en Romersmühle, deze litste bevindj zich op 'n eilendje inne Mellikerbaek.

Horst huuerdje vreuger bieje gemèndje Kleingladbach, die op 1 jannewarie 1972 bie Hukkelhaove woort ingelief.
Krickelberg

**Krickelberg** (*Duutsje naam*) is e veurmaolig gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuertj toet 't dörp Raotem en vörmp allewiel daovan 'n wiek. Krickelberg ligk t'n zuje vanne *Katschbruch*, 'n historisch zómpig gebied inne richting van Wasseberg, t'n wèste van Gendorf en Raotem, t'n naorde van de Pützbach, de Mühlenbach en de reveer de Roer (inclusief e grindjgaat genaamp de Adolfosee) en t'n oeaste vanne Pützbach inne richting van 't gehöch Stille Wasser (wiejer t'n oeaste van dit gehöch ligk weer de Roer).

De naam zów zeen aaf te leie van 't aad waord *kriekke*, det sleejdäöre (*[[Prunus spinosa]]*) mèntj. Dit is 'n verwiezing nao 't feit det dees plantj oppe Roerterrasse väöl greutj.

Krickelberg huuerdje vreuger bieje gemèndje Raotem, die op 1 jannewarie 1972 bie Hukkelhaove woort ingelief.
Stille Wasser

**Stille Wasser** (*Duutsje naam*) is 'n hieël klein gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuertj toet 't dörp Raotem en wuuertj döks gezeen es 'n óngerdeil vanne hujige wiek en 't veurmaolig gehöch Krickelberg. t'n Naorde en naordoeaste van 't gehöch ligk de Pützbach mit anen euverkantj 't gehöch Krickelberg; t'n oeaste ligk 't dörpscentrum van Raotem; t'n zuje ligk de Mühlenbach inne richting vanne reveer de Roer; en t'n wèste ligk e landjboewgebied inne richting van diezelvendje reveer.

Stille Wasser huuerdje vreuger bieje gemèndje Raotem, die op 1 jannewarie 1972 bie Hukkelhaove woort ingelief.
Thomashof

**Thomashof** (*Duutsje naam*) is e veurmaolig gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuerdje bestuurlik gezeen toet de stad Hukkelhaove zelf, mer haet ummer mieë verbenj mit Horst en Kleingladbach gehadj. Thomashof loog op 'n eilandj inne Mellikerbaek, juus wie 't naordeliker gelaenge Romersmühle, det ónger Kleingladbach vool en es 'n óngerdeil van Horst wuuertj gezeen. Thomashof vörmdje eigentlik 't zujelikste deil van Horst, meh doordet 't ónger Hukkelhaove vool en neet ónger Kleingladbach, woort 't es 'n apaart gehöch behanjeltj (daoveur steit 't es 'n apaarte plaats vermeldj inne kreisindeiling van 1935), tródsdet 't te klein is veur 'n apaart gehöch te vörme.
 
Door verligkinge van waeg enne Mellikerbaek ligk d'n Thomashof allewiel gans t'n zuje vanne baek ane Ludovicistraße, kortbie de bushalte *Dieks Mühle* ('n vermeljing nao d'n Thomashof dae ouch 'n watermeule waas). Mirk op det de hoezer die ónnag ane Ludovicistraße, mer anen euverkantj vanne baek staon, neet ónger Hukkelhaove valle, mer ónger Horst. Daodoor zeen dees gein óngerdeil van Thomashof, veur zowied me nag kan spraeke van e bestäöndj, apaart gehöch.
Emmeloord

**Emmeloord** is de grótste plaats en ouch de houfplaats vanne gemèndje Naordoeaspolder. Formeel is 't gein stad ómdet 't noeatj stadsrechte haet bekómme. 't Dörp ligk midden inne polder en d'rómhaer ligken op bao gelieken aafstandj vanein tieën dörper. De plaats tèldje 25.642 inweuners op 1 jannewarie 2016.

Mitte druuegvalling vanne Naordoeaspolder koom 't eilandj Sjoklandj ouch druueg te ligken op 't vastelandj. Dit veurmaolig eilandj ligk tösse de dörper Ens en Nagele. Emmeloord woort juus wie Ens verneump nao ei vanne dörper die op dit veurmaolig eilandj loge.

Aangezeen Emmeloord ein vanne weinige grótter plaatsen oppe Naordoeaspolder is, haet 't 'n dudelike centrumfunctie.

D'n allewijle Nederlandse minister vaan Boetelandse Zake, Stef Blok, is gebore in Emmeloord.

## Zösterdörper
* Ringerike, Nórwaeg
Orgaan

'n **Orgaan** is binnen 'n organisme e gehieël aan weefsele mit ein of mieëder functies die det organisme dene. Zoea is 'n hoedmuundje (of stoma) 'n orgaan det de ventilaasje regeltj bie plantje. Döks euve stèlsele van inkel organe samen ein bestumdje functie oet; zoea verzörgen 't hert enne bloodvater same de functie vanne bloodsómloup.

't Grótste miensjelik orgaan is de hoed. Dees bedèk 't ganse lief en haet versjillige functie: mit naam 't besjurme van 't miensjelik lief taengen oetdruueging, óngerkeuling, besjajiging en gekrenkdjekaene. 

Organe kónne same orgaanstèlsele vörme. Dees organen höbben einanger nuuedig van 'n kómplekser functie te kónnen oeteuve:
* 't Spiesvertaeringsstèlsel bie zougdere besteit ónger anger oete sloekderm, de maag, de derm, de lever enne alvleiskleer;
* 'n Bloom besteit oet gespecialiseerdje (aafgelèdje) stengelen en blajer: bloombaom, kelchblajer, kroeanblajer, maeldräöj en vröchblajer mit zaodknuup.
Vaal góldmöl

De **vaal góldmöl** (Letien: *Amblysominae*) vörmen 'n óngerfemielje vanne góldmöl, bestäöndje oet tieën saorte. Alle saorte kómme veur in Afrika.

Dees óngerfemielje is veuren ieëste kieër besjreven in 1957 doren Iteljaense zoöloog Alberto Mario Simonetta.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[góldmöl|Chrysochloridae]]* (góldmöl)
********** Óngerfemielje: *[[vaal góldmöl|Amblysominae]]* (vaal góldmöl)

### Indeiling
De vaal góldmöl waere wiejer es volg ingedeildj:
* Óngerfemielje: **vaal góldmöl** (*Amblysominae*)
** Geslech: *[[Amblysomus]]*
*** Fynbosgóldmol (*Amblysomus corriae*)
*** Hoeagveldjgóldmol (*Amblysomus septentrionalis*)
*** Hottentotgóldmol of kaopermol (*Amblysomus hottentotus*)
*** Marleygóldmol (*Amblysomus marleyi*)
*** Stoere góldmol (*Amblysomus robustus*)
** Geslech: *[[Calcochloris]]*
*** Gaele góldmol (*Calcochloris obtusirostris*)
*** Óngergeslech: *[[Huetia]]*
**** Kongogóldmol (*Calcochloris leucorhinus*)
*** *incertae sedis*
**** Somalische góldmol (*Calcochloris tytonis*)
** Geslech: *[[Neamblysomus]]*
*** Julianagóldmol (*Neamblysomus julianae*)
*** Gunninggóldmol (*Neamblysomus gunningi*)
Amiens

**Amiens** (sjpreek oet: *Amjáé*; IPA: ​[a.mjɛ̃]; Picardisch: *Anmyin*) ies 'n sjtad en 'n gemeinte in 't Noord-Frans departemint Somme, in de sjtreek Picardië (deil van de regio Hauts-de-France). Amiens is ouch de houfsjtad van Somme. Amiens maak deil oet van 't arrondissemint Amiens, en de kantons Amiens 1 tot 7.

De gemeinte haet 132.479 inweunersj (1 jannewarie 2014) op 'n oppervlaak van 49,46 km². Daodoor geuf 't 2.679 inweunersj per km². Amiens ligk op 'n hoeègte van 14 - 106 meter.

In 1977 woort de allewiele president van Frankriek, Emmanuel Macron, hie gebore. Hae greuide hie ouch op.


Image:Map_commune_FR_insee_code_80021.png|Aangrenzende gemeintes van de plaats
Image:Somme_-_Canton_Amiens-1_2015.svg|Liegking van 't arrondissemint Amiens-1, de binnesjtad van Amiens (dus neet de ganse gemeinte), in 't departemint Somme
Kelch (bloom)

De **kelch** of **kelk** (*calyx*) is de boetelste krants van 'n bloom en steit ingepaotj oppe bleujbaom. De kelchblajer (*sepale*) kónne zeen vergreudj en zoea 'n kelchbuus vörme, wie bie 'n aubergine. Aevel kan de kelch ouch gans óntbraeke.

Meistes haet de kelch 'n gruuen kluuer, meh det hoof neet ummer. Zoea is die wit bieje bósbótterbloom en haet 'n tulp hieël väöl versjillige kluuermuuegelikheje.

Ane kelch kan sómtieds e spaor zitte det meistes mit nekter is gevöldj,

Sómtieds guuef 't 'n biekelch (*epicalyx*), 'n krants van kelchechtige blaedjes die aevel neet toete kelch behuuertj. E veurbild hievan is de biekelch van 't muskuskieëskeskroed (*Malva moschata*), die besteit oet drie lien- toet spaerpuntjvörmige blajer.

Twieëzaodlobbige höbbe veer toet vief kelchblajer en einzaodlobbige drie of e väölvaad daovan.
Krók

**Krók**, op 't Mofers meistes **kaorevlam** (*Agrostemma githago*) is 'n plantj oete anjerfemielje (*[[Caryophyllaceae]]*). De saort is in Nederlandj hieël zeldjzaam en sterk aafgenómmen in aantaal. Van netuur kump ze in Nederlandj veur in 't reveergebied, Twente en in Zuud-Limbörg. Krók wuuertj ouch in einjäörige bloomsweijen oetgezejdj en gekwieëk is sierhäöf.

Krók is 'n einjäörige plantj die 20 toet 100 cm hoeag wuuertj, spaerpuntjvörmige blajer haet en weik-behaordj toet viltjig is. Krók bleutj van junie toet julie mit alleinstäöndje, lankgesteeldje, deepraos toet paarsroeaj blome. De kelch is roew-behaordj enne kelchblajer zeen puntjig en langer es de kroeanblajer. De blome zeen twieëgeslechtig. Tródsdet de ganse plantj vergiftig is, zeen de duusterkluuerige zäöj 't giftigste. Ieëre woorte dees mitgeougs en bie te min zuvering mitgemaole, wodoor 't kaoremael vergiftig woort en dore saponine dao-in kós leie toet maag- en dermperbleme.

Krók kump veur op löss en zenjetige klei en greutj tössen 't kaore, veural tösse rögke en wiejer op braakgrunj. De plantj is vrie slap en haet steun nuuedig vanne kaoreplantje. Ieëre waas 't 'n algemein-veurkómmendj kaorenónkroed.

## Anger name
Op 't plat kintj dees plantj väöl versjillige name, worónger: **krök(kebloom)**, **christusoug**, **orgeloug**, **steeknaeske** en **mögkebloom**.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Klaad: geavanceerdje twieëzaodlobbige
******* Orde: *[[Caryophyllales]]*
******** Femielje: *[[Caryophyllaceae]]* (anjerfemielje)

## Zuuch ouch
* Krök

## Brón
Krök

**Krök** of **kruk** kan verwieze nao:
* Krók, 'n plantj (Nederlandjs: *bolderik*);
* 'n Deurkrök;
* 'n Krökas;
* Krök (muibel);
* Krök (hölpmiddel), veur luuj die slech te bein zeen.
Krök (hölpmiddel)

'n **Krök** (meistes gezag op 't mieëvaad *krökke*) is e medisch hölpmiddel det wuuertj gebroek wen emes get aan 'ne bein of aan bèds bein haet, meistes 'n verwónjing. Ouch waere krökke gebroek wen emes gei gewich oppe bein moog zètte.

't Guuef versjillige saorten aan krökke. De meis-veurkómmendje krökke höbben 'ne steun veuren óngererm, mer ouch guuef 't krökke die toet óngerane oksel kómme, of krökke wobie de gewóndje bein bieje kneen kan rasten oppe krök. Dees litste saort guuef mieë vrieheid veure henj.

Veure veurtbewaeging mit krökke guuef 't versjillige waeg. Bieje klassieke krökke mitten óngerermsteun waere de krökken ieës nao veur gezatj same mitte bein dae me neet maag broeke; hiebie verlègk de persoean zie gewich nao de krökken en zèt ziene gezónje voot den nao veur.

## Zuuch ouch
* Krök
Krök (muibel)

'n **Krök** is e muibel worop me kan zitte. Per diffenisie haet 'n krök gein leuninge, ouch neet anen achterkantj. Wen e zitmuibel waal leuningen anen achterkantj haet sprèk me meistes euver 'ne stool (of 'ne *zaetel*). 'n Krök haet meistes eine, drie of veer puuet, mer hievan wuuertj nagal aafgeweke. 't Guuef versjillige saorten aan krökke, worónger:
* De barkrök haet meistes veer lang puuet en kump veur in zowaal en róndj es e veerkentjig model. Ze kan laere bekleijing höbben op 't zitvlaak, meh döks is 'n barkrök ouch gans houtere;
* De melkkrök woor 'n houtere krökske det woort gebroek bie 't handjmelke vanne kuuj. Dees waas meistes driepuuetig, al besteit ouch 'n einpuuetig model; 
* De drumkrök is meistes drie- of veerpuuetig en geveurdj. Op dees krök zitj d'n drummer tiejes 't spele. Drumkrökke kómme veur inne vorm van rónj köskes, mer ouch in e zaalmodel. Döks kan me de huuegdje vanne drumkrök verstèlle.

## Zuuch ouch
* Krök
Wintjergreun

**Wintjergreun** of **wintjergruuen**, ouch: **moergreun** (*Hedera helix*; Nederlandjs: *klimop*) is 'n greunblievendje, huitige liaan oete wintjergreunfemielje (*[[Araliaceae]]*). De plantj greutj op vöchtige, aetesrieke gróndj langs moeren en taenge buim woraan de plantj zich mit korte lóchreut vasklamp.

Dees liaan greutj in gemaotigdje streke. De plantj kan mieër es 10 maeter hoeag klumme. Ouch kan wintjergreun kroependje stengele vörme. De plantj versprèdj 'nen eigese, harsechtige gäör. De blajer en vröchte van wintjergreun zeen vergiftig.

Wintjergreun haet laersige, versprèdj-stäöndje blajer. Ajer klummendje plantje die zat leech bekómme kónne baogvörmig-aafstäöndje bleujendje ziejtek vörme. Wintjergreun vertuuentj blaaddimorfie: de blajer ane neet-bleujendje tek zeen handjvörmig gelob toet gesplete mit 'nen hertvörmige blaadvoot, dewiel de blajer ane bleujendje zietek eiróndj zeen en óngedeildj. Wen dees ziejtek waere gestek den óntsteit 'n wintjergreunplantj die gein klumstengele mieë vörmp. Deze vorm wuuertj in sierhäöf gebroek veur 't zoea-geneump bolvörmig wintjergreun.

De blome staon in bol sjerme die in troesse zeen gerangsjik. De blome zeen klein, twieëgeslechtig, regelmaesig, vieftenjig en gaelgreun. De bleuj is inne naozómmer en 't naojaor van september toet dieëtsember. Wintjergreun is 'n wichtige drachplantj. Bleujendj wintjergreun is 'n rieke brón van nekter en stuufmael veur väöl insekte, ómdet den min anger plantje bleuje.

De doefzwarte bere zeen in 't veurjaor riep.

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Klaad: Campanulide
******* Orde: *[[Apiales]]*
******** Femielje: *[[Araliaceae]]* (wintjergreunfemielje)

## Zuuch ouch
Fidderasie

Ónger **fidderalisme** (van 't Latien *foedus, foedera*: bóndj, verbundete, arrenzjemènt) es sjtaotsvörm weurt allewiel veural 'n orgenesasieprinsip versjtaon, bie wae de lidsjtaote euver 'n begrensde autonomie en sjtaottelekheid bezitte, mer tót 'ne gezamelike sjtaot en euverheid gehure en ónger die euverheid zeen vereinig. Huifig weurt de predusie óngedefinieerd gebroek, zoe broek me 't ouch dèks veur kónfederasies of veur lenj die in de praktik winnig fidderaal zeen, wie de zier gecentraleseerde Róssise Fidderasie.

Es **fidderasie** (in de literatuur sómwieles ouch 'ne **fidderaalsjtaot** geneump) weurt daomit 'ne sjtaot mit 'n fidderaal kónstitusie aangegaeve. Belsj en Duutsjlandj zeen genauw zoe 'ne sjtaot. Hae is nao ’t bondjsjtaotsprinsip aafgeboewd en besjteit daomit oet deilsjtaote die besjtömpde (besjrenkde) kónstitusionele zelfsjtendigheje oetube, welke neet van de bondj es gezamelike sjtaot aafgeleid zeen. Neve de gezamelike sjtaot bezitte die deilsjtaote of lidsjtaote 't kónstitusioneel rech um hun eige originele jurisdiksie euver 't vouk op hun territorium te oetoefene. De kónstitusjonele zelfsjtendigheje van d'n deilsjtaot en de kónstitusie van de fidderaalsjtaot darre ziech in theorie neet te taengesjpraeke, al kin det in de praktik waal 't geval zeen.

Sómmige lenj waere door politicologe es theoretise fidderasies gezeen óngerwieles zie dat offesjeel neet zeen. Sjpanje is zoe ei veurbild mit de bekènde autonome regio Catalonië. 't Vereinig Keuninkriek en 't Keuninkriek van de Nederlenj (neet te wórre mit Nederlandj) zeen anger veurbilde. Keuninkrieke weure doorgaons gein fidderasies geneump. Zjwitserlandj is offesjeel 'n confidderasie. Historis waor 't dat ouch waal mer in de praktik is 't allewiel 'n fidderasie. Róslandj is gekómplekeerder ómdet sómmige Róssise regio's rippublieke zeen (en zich daomit fidderaal veuge), terwiel anger Róssise regio's oblas zeen (en zich daomit veuge wie ónderdanige provinse).

**Fidderaliste** zeen luuj die pleite veur 'ne fidderale sjtaot. Aafhenkelek van de fidderalistise bewaeging en de plaats pleite die veur versjillende ideeë. Hervörmende fidderaliste wie de Nederlandse en Franse fidderaliste pleite veur de hervörming van d'n einheidssjtaot dae vervange moot were door 'n fidderasie. Behauwende fidderaliste wie de Belzje en Duutsje fidderaliste pleite veur 't behaud vaan de fidderasie en zeen taengesjtenjers van onaafhenkelikheidsbewaeginge. Europees fidderalisme is waer angers: die bewaeging pleit veur de fidderalisering van Europa of de Europese Unie. Hie geit 't neet um 'n al besjtaond landj, wie det waal 't geval is bie Belsj en Duutsjland.

## Brónne
* De Duutsje artikele *Föderalismus* en *Föderation*
Bleujbaom

De **bleujbaom**, **bleujas** of **bloombaom** (*receptaculum*) is 't al dan neet verbrèdj ènj vanne bloomssteel (stengel) worop alle deiler vanne bloom staon ingepaotj. Inne regel is dit stengeldeil zoea kort det de lejen enne knuup neet óngersjeibaar zeen.

De bleujbaom kan plat, haol of bol zeen. De term *bloombaom* broek me meistes ouch veure verbrèdje houfas van e kupke of van e körfke bie samegestèldjbleumige (*[[Compositae]]*). Sómtieds is de bleujbaom baove de inpaoting vanne kelch enne kroean verhuueg of toet 'n sjief aangezwolle.

'n Sjief- of ringvörmige verdiekking vanne bleujbaom neump me *sjief* of *discus*; dees haet nektarklere. 'nen Discus kump veur bieje esdäöre (*[[Acer]]*).
Waegbrei

**Waegbrei** of **weegbree** (*Plantago*) is e geslech oete waegbreifemielje (*[[Plantaginaceae]]*). 't Geslech besteit oet windjbestuvers en haet aorvörmige bleujwieze. De blajer zeen bieje meiste saorte parallelvörmig, det ieëre e kènmirk is veur einzaodlobbige. Door dees twieë kènmirke doon de waegbreiplantje get dinken aan graas. Bieje meiste saorte die veurkómmen in Wès-Europa staon de blajer in e blaadrozèt biejein.

Inkel saorte zeen tredplantje: ze greujen op 'n ónverheldj paad wiejer oppe midden aan es bao al de anger plantjen en graas, ómdet dees litste door regelmaesige vertraejing oetèntelik verzwinje. Det ze good bestandj zeen taenge betraejing kump ónger anger dore vleisjige blajer. Anger saorte zeen plantje van graaslenj. Ouch ómvatj dit geslech plantje die zich in ziltje (zaatechtige) vegetaasjes heim veule.

Oete zaodhoed vanne zäöj van sómmige saorten aan waegbrei wuuertj e perduk gemaak det wuuertj gebroek veure stoolgank: psylliumvaezel. Dit zwèltj op wen 't same mit zat voch wuuertj gebroek en vertaertj neet, zodet 'n zaachter, volumineuzer óntlasting óntsteit.

Op anger dialekte neump me dees plantj ouch waal **waegtrae(j)**, **waegtraon(e)** of **waeg(ter)blaad**/**waegblajer**.

## Saorte
In Nederlandj en op 't Belsj kómme de volgendje saorte veur:
*Getendje waegbrei (*Plantago major* subsp.* intermedia*)
*Groeate waegbrei, ouchwaal rup (*[[Plantago major]]* subsp.* major*)
*Hirtshäörewaegbrei (*[[Plantago coronopus]]*)
*Ruge waegbrei (*[[Plantago media]]*)
*Gaastóng of smale waegbrei (*[[Plantago lanceolata]]*)
*Zandjwaegbrei (*[[Plantago arenaria]]*)
*Zieëwaegbrei (*[[Plantago maritima]]*)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Klaad: Lamiide
******* Orde: *[[Lamiales]]*
******** Femielje: *[[Plantaginaceae]]* (waegbreifemielje)
Périgord Noir

De **Périgord Noir** (de zwarte Périgord) is 'n oonderdeil vaan de landstreek Périgord, in 't departemint Dordogne in de regio Nui-Aquitanië in Fraankriek. 't Is 'n toeristisch gebeed mèt väöl prehistorische grotwoeninge (abri's), grotte mèt prehistorische grotsjèlderinge, kestiele en ruïnes. De bekindste grot mèt grotsjèlderinge is de grot bij Lascaux. Daoneve gief 't ouch druipsteingrotte zoewie Grotte du Grand Roc bij Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil.

Bekinde plaotse in de Périgord Noir:
* Belvès
* Carlux
* Domme
* Les Eyzies
* Le Bugue
* Montignac
* Salignac
* Saint-Cyprien
* Sarlat-la-Canéda
* Terrasson la Villedieu
* Villefranche du Périgord

## Externe link
*  Informatie Périgord Noir
Hugo Luijten

**Hugo Theodoor Agnes Matheus Luijten** (Nuujsjtad, 11 november 1969) is eine Belsj-Nederlandse sjriever, columnis en historicus.

## Loupbaan
Luijten begós zien carrière in 't óngerwies. Sinds 2016 is t’r fulltime sjriever.
Hae publiceert geregeld euver gesjiedenis, óngerwies, heemkunde en dialekte in vakblajer en tiedsjrifte. Ouch sjrief t‘r columns en opinieartikele veur De Morgen en Dagblad de Limburger. Veur de lètste versjiene al veer jaor columnseries euver zien belaevenisse mit de vastelaovend, ónger angere róndj motto's es *Vers van de Belsj* of *Met carnaval mag alles*.

In 2015 debuteerde hae mit de verhaolenbundel *Baby C* euver zien zeunke det mit ein sjtofwisselingsziekte gebaore waerde. In feertig verhaole sjets t’r ein einerzijds humoristies en angerzijds teder beeld van eine vader dae tösse de wanhoup door, sjmult in leefde veur ziene zoon. Ein aantal van die sjtökke versjeen op de website van de VKS, de Vereiniging veur Kienjer mit Sjtofwisselingsziektes.

't Romandebuut van Luijten volgde in 2017 bie Overamstel Uitgevers, mit de oorlogsroman Offer voor een verloren zaak. De roman geit euver eine Duitse soldaot, dae in augustus 1914 de probleme in zien gebaortedörp wilt ontloupe door nao 't front te vluchte. 't verhaol is gedeiltelik gebaseerd op waorgebeurde feite oet de femiliegesjiedenis van Luijten zelf, dae ontdekde det eine veurvader in 1914 sjneuvelde in Duitse legerdeens. Det ’t verhaol vanoet Duits sjtandpunt besjreve is, waerd door recensente es ein óngebroekelik, mer boeiend perspectief ómsjreve.

In 2018 versjeen ziene eerste thriller ‘Verast’ biej oetgaeverie Lannoo. ‘t verhaol geit euver eine uitgeblusde commissaris, dae nao ein aantal versjrikkelikke aansjlaeg in Antwerpe vertwiefeldj achter de daders aanjeugt. ‘Verast’ waerde zónger oetzunjeringe mèt hoge waarderinge óntvange door prestigieuze laezersplatforms wie Thrillerboek.nl, Hebban.nl, Thrillersandmore.com, Thrillzone.nl,  etc. Veural de herkinbaarheid en de zeer realistische schriefsjtiel waerde gepreze. Citaat thrillerboek.nl: ‘Des se mèt klassieke – en enigszins oetgekauwde – ingrediënte toch ein boeiend en sjpannend verhaol kins sjrieve, bewiestje Luijten mèt ‘Verast’. Zo is dao Cools, eine ongehoebelde, cynische commissaris dae veural ziene eige zin doordrief en euveral mèt eweg liekt te kómme, mer toch een klein hertje haet. Wieväöl thrillers gaon neet oet van zó’n karakter? En toch veult det personage aan wie een verfrissend nuuj karakter.’In 2019 versjientj ’t vervolg op ‘Verast’ mèt ‘De Brexitmoorden’, wo-in commissaris Cools de moord op eine assistent van ein Europarlementslid mót oplosse, terwijl de oeterst complexe brexitonderhanjelinge de spanning opzjwepe. Mysterieuze taegenkantjing van hogerhandj wiest op ein doufpotoperatie

## Referensies
Jo Luijten

**Jo Jacobus Wilhelmus Luijten** (Remunj, 24 april 1978) is eine in Amerika woonechtige Nederlandse videokunsteneer, computerprogrammeur en neerlandicus, dae mit Kinna McInroe wirk ónger het pseudonym *Squirrel-Monkey*.

## Video's
Zien bekindste werk besjteit oet video's die tuine wie social media-sites en computerspelle d'r oet gezeen zólle höbbe, es die al hadde besjtaon in de jaore '80 en '90. Dees filmkes zeen waereldwied good óntvange.

In 't kader van de Youtube Comedy Week in 2013, haet Warwick Davis eine video van Jo Luijten oetgerope toet ein van de beste *Tech Sketch Moments*.Davis' Top 10 Tech Sketch Moments
De Nighthawk Cinema in New York haet in samewirking met Daily Motion de video *If Angry Birds were Invented in the '80s* gesillekteerd om te vertuine in de bioscoop. De Hongaarse website Urbnplyr vónj de video *If Instagram were invented in the '80...*  ein van de beste video's van 2014.

## Games
In 2016 ontwikkelde Luijten twee computersjpelle wo de sjpeler ónger 't vel kan kroepe van Donald Trump en Hillary Clinton.

Jo Luijten is eine naef van sjriever Hugo Luijten, womit hae de video *Limburg Welcomes Trump In His Own Words* maakde. Deze ging viral in Limburg.

## Referensies
Jerevan

**Jerevan** (Armeens: *Երևան*, *Jerewan*; Azerbeizjaans: *İrəvan*, Russisch: *Ереван*) is de hoofsjtad van Armenië en de groeëtste sjtad van 't lank. De sjtad woeëd gesjtich in 782 vuur Christus, en doamit is ze ee de aodste sjteë oppe welt. Zie ligk aa g'n revier de Hrazdan, óp 'n hoeëgte van tussje de 950 en de 1.300 meter. Vanoet de sjtad kan me d'r Ararat zieë i Törkieë. D'r 5.137 meter hoeëge berg geldt es nationaal symbool vuur Armenië. Jerevan houw in 2011 1.060.138 iwuënesj. 

## Gesjichde
Jerevan is óntsjtange in e rilletief vlaak en vruchbaar gebeed. In 782 vuur Christus loot d'r Argisjti I, kuëning van 't ouw Armenië, e fort boewe óp 'ne huëvel, deë *Arin Berd* heesj. Vanaaf d'r huëvel kós me 't vlaak lank ten zuje doava, gesjik vuur lankboew en beboewing, hieël good uëverzieë. Óch deende 't fort es noardelige grens va zieng riek. 't Fort kreeg d'r naam "Erebuni" en zouw óch naamgeëver zieng van dees sjtad. In 658 koam 't in heng va de Arabiere. De Turkse Seldzjoeke oet Centraal-Azië volgde in d'r elfde ieëw, mar houwe 'n betrekkelig kótte bluiperiode. In de sjpieëder middelieëwe woar Jerevan twispunt tussje 't Ottomaans Riek en 't Perzisch Riek, vuural weil de sjtad aan 'n wiechtige handelsroute loog. De sjtad wisselde tussje 1513 en 1737 maar leefs veertieën maal va machhöbber. Óp 13 oktober 1827 koam Jerevan i heng van 't Russisch Keizerriek. 
I d'r nuëgetieënde ieëw en twintigste ieëw is de sjtad hieël hel gegruid, wat te verkloare is durch d'r exodus van Armene oet Anatolië en 't Midde-Oeëste es gevólg van de Armeense Genocide in 1915 en ieëder vólkermoarde óp Armene. Óch 't oape Russische beleid sjtimuleerde de vestiging va vöal etnische Armene i g'n sjtrieëk, dewiel 't aatal etnische Azerbeidzjane en anger gróppe die zich gevestig hant i d'r Perzische en Ottomaanse tied hendig aafnoom. 

Noa de Oktoberrevolutie van 1917 woeëd de Transkaukasische Republiek oetgereupe, mar kót t'rop woeëd de ieësjte Armeense Republiek oetgerope. 't Roeë leger bezatde in d'r november va 1920 de sjtad, oeënoa ze i g'n Sovjet-Unie bleef. Tiedes 't Sovjet-bewind, dat bis d'r val van 't communisme in 1991 doerde, woeëde vöal historische geboewe gesjloop. Miëtstes góng 't um relizjieus boewwirke wie ieëwenaode kirke en kathedrale.

## Galerie

Plaetje:Erebuni_Fortress,_Yerevan,_Armenia_01.jpg|Fort Erebuni
Plaetje:Hrazdanatproshian.jpg|De Hrazdan
Plaetje:Armenian_Genocide_Museum-Institute_3.JPG|'t Genocidemonnemént Tsitsernakaberd
Plaetje:2014_Erywa%C5%84,_Budynek_Zgromadzenia_Narodowego_Republiki_Armenii.jpg|'t Armeens parlement
Plaetje:Surb_Grigor_Lusavorich_cathedral_of_Yerevan-001.JPG|De nui kathedraal va Jerevan
Plaetje:Yerevan_at_night.jpg|Jerevan bei nach


## Links
* Website va Jerevan
Bósbótterbloom

De **bósbótterbloom**, **witte bótterbloom**, **witte bósbloom** of **duvelsklaw** (*Anemone nemorosa*) is 'n lieëg vaste plantj oete ranónkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). 't Is 'ne geofyt mit 'ne wortelstek. De bósbótterbloom bleutj van mieërt toet en mit mei.

Meistes greutj de bósbótterbloom in groeate gruup. De plantje höbbe drie huuegdjeblajer oppe bloomsstengele mit witte blomen en waere 10 de 25 cm hoeah. De wortelstek vanne plantj löp kort euvere gróndj en haet witte knuup. Oppe wortelstek staon ouch blajer. 

De bósbótterbloom greutj döks op leimige, kleiachtige of sterk-humeus bósbäöm mit hoeage gróndjwaterstandj in 't halfjaor rónjelómme wintjer. De euverblievendje plantj mit óndepe wortelstekker greutj veural in loufbus, meh wuuertj ouch gevónjen in houtwel, grave, knaalkantje, slaotkantje, langs baeken en sómtieds ouch in huilenj.

## Zuuch ouch
* Bóshanevoot
Kazan

**Kazan** (Russisch: Каза́нь *Kazan*, Tataars: Казан *Qazan*) is 'n stad in Rusland, aon de munding vaan de Kazanka in de Wolga. 't Is de hoofstad vaan de otonoom rippubliek Tatarstan. Mèt 1.143.535 inwoeners bij de volkstèlling vaan 2010 is 't de achste stad vaan 't land en de groetste stad in 'de rippublieke'; alle groeter stei ligke in etnisch Russisch gebeed. Zoeget e daarde vaan gans Tatarstan woent in de stad. Kazan woort in de Törksen tied gestiech, ofwel in de hoeg middeliewe door de aw Bulgare, ofwel in de vieftienden iew door 't Riek vaan de Gouwe Horde. Ivan de Versjrikkeleke vereuverde de stad in 1552; sindsdeen heet ze ummer deil vaan Rusland (en zien opvolgerstaote) oetgemaak. In de stad vint me versjèllende sjoen gebouwe oet diverse tiedperke. Dit maak Kazan 'n belaankrieke toeristische bestumming, veural veur binnelands toerisme. Ouch profileert ziech de stad gere es 'sporthoofstad vaan Rusland'; Kazan is oonder mie speulstad veur de Confederations Cup 2017 en 't Wereldkampioensjap hierevoetbal 2018 in Rusland.
Bótterbloom

**Bótterbloom**, **bótterstang** of **hanevoot** (*Ranunculus*) is e geslech van plantje inne femielje *[[Ranunculaceae]]*. Aafhenkelik vanne taxonomische opvatting tèltj dit geslech tösse de 250 en 600 saorte. De meiste hievan zeen euverblievendje, kroedechtige plantje mit helder gael of witte blome. Wen de kroeanblajer wit zeen, is 't centrum waal gael. 'n Aantaal saorte zeen einjäörig of twieëjäörig en inkel saorte höbbe oranje of roeaj blome.

Alle bótterblome zeen vergiftig veur 't vieë, meh doordet ze ónaangenaam smake blieve ze gelaote staon door 't vieë. Waal kan vergiftig veurkómme wen väöl bótterblome veurkómmen in aafgehuidje of aafgegraasdje weie, worin min aetbaar plantje zeen euvergebleve. De giftige stoffe, veural protoanemonine, waere gooddeils aafgebraoke wen de plantj wuuertj gedruueg, wodoor 't gemejdje hui waal veilig is.

## Saorte
Hie-ónger völge inkel vanne bótterbloom saorte. Lit op det de bósbótterbloom geine bótterbloom is, mer 'nen anemoon!

* Akkerbótterbloom (*[[Ranunculus arvensis]]*)
* Behaordje bótterbloom (*[[Ranunculus sardous]]*)
* Bóshanevoot (*[[Ranunculus polyanthemos]]* subsp. *nemorosus*)
* Eechelgraas of weibótterbloom (*[[Ranunculus flammula]]*)
* Eechelkaole (*[[Ranunculus lingua]]*)
* Gifhanevoot (*[[Ranunculus sceleratus]]*)
* Góldbloom (*[[Ranunculus acris]]*)
* Góldhanevoot of kalkgóldbloom (*[[Ranunculus auricomus]]*)
* Knólbótterbloom (*[[Ranunculus bulbosus]]*)
* Kraopoeat (*[[Ranunculus repens]]*)
* Sjildjwaterhanevoot (*[[Ranunculus peltatus]]*)
* Speenkroed, hanekluuetjes of wrattekroed (*[[Ranunculus ficaria]]* subsp. *bulbilifer*)
* Vlaot (*[[Ranunculus fluitans]]*)
* Waterhanevoot, waterbótterbloom of paolingkroed (*[[Ranunculus aquatilis]]*)
* Wintjergreunwaterhanevoot (*[[Ranunculus hederaceus]]*)

## Taxonomie
* Riek: *[[Plantae]]* (plantje)
** Stam: *[[Embryophyta]]* (landjplantje)
*** Klas: *[[Spermatopsida]]* (zaodplantje)
**** Klaad: bedèkzäöjige
***** Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
****** Orde: *[[Ranunculales]]*
******* Femielje: *[[Ranunculaceae]]* (ranonkelfemielje)

## Brón
* (veur dialekname) Woordenboek van de Limburgse Dialecten III: 4.3, Flora.
Akkerbótterbloom

**Akkerbótterbloom** of **akkerhanevoot** (*Ranunculus arvensis*), neet te verwarre mit weibótterbloom, is 'n bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj is erg bedreig en hieël zeldjzaam gewaore. Allewiel kump ze in Nederlandj allein nag veur in Zuud-Limbörg. Ze greutj op zónnige, aope plaatsen op vrie druuege toet vöchtige, maotig aetes- en kalkrieke gróndj. Meistes vindj me de akkerbótterbloom op wintjergraanakkers, en hieël aventoe op braakgrunj en ómgewirkdje gróndj.

De akkerbótterbloom is 'n einjäörige plantj en wuuertj 20 de 60 cm hoeag. De blome bleuje van mei toet en mit julie. De stingele zeen leechgruuen en behaordj, al minder ane voot en meistes kaal anen toep. De ungelste blajer zeen neet gedeildj; de euverige blajer höbbe drie deilblaedjes die veur 't grótste deil wiejer in 2 of 3 smaal slepe zeen verdeildj, die allein anen toep zeen ingesni-jje. De blome zeen leech-gruuensig gael en 0,4 toet 1,2 cm groeat. De kelchblajer ligke loos taenge de kroeanblajer aan. De bloomsstele zeen óngegreuf. Eder bloom maak meistes 3 toet 8 vröchte, die 5 toet 8 mm lank zeen. Dees vröchte zeen ruum twieë keer zoea lank es die vanne anger bótterblome.
Eechelgraas

**Eechelgraas** of **weibótterbloom** (*Ranunculus flammula*) is 'n bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj kump veural veur op vöchtige, dratsjetige plaatse. Ze haet inkelveljige blajer en klein gael blome die betrèkkelik bleik zeen. De stengele zeen rechstäöndj of ligkendj, mit reut. Eechelgraas is vergiftig enne smaak is sjerp dore stof anemonol, det ouch veurkump in anemone. Dees stof tas 't sliemvlees aan wen 't vers wuuertj gaete. Eechelgraas wuuertj denouch vermi-jje door 't vieë.

De blome van 't eechelgraas zeen bleikgael en glanzendj en höbben 'n doorsnit van 0,8 toet 2 cm. De plantj haet vief kroeanblajer en vief kelchblajer. Boetedet haet ze väöl maeldräöj. De bloomssteel is gegreuf. De bleujwies is alleinstäöndj of sjermvörmig enne bleujtied löp van mei of junie toet inne herfs. 't Ungelste blaad is lankwirpig of eiróndj; 't bäövelste blaad is lancètvórmig en óngesteeldj. De plantj druueg ónbehaordje doepvröchte.
Behaordje bótterbloom

De **behaordje** of **Sardische bótterbloom** of **hanevoot** (*Ranunculus sardous*) is 'n bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj haet väöl eweg vanne knólbótterbloom, meh ze haet geine knól. Ze is hieël zeldjzaam, al kump ze get mieë veur in Zuud-Limbörg. De behaordje bótterbloom haet 'ne veurkäör veur zónnige, zoeaget aope plaatse op vöchtige toet vrie naete, aetesrieke, döks vrie kalkerm, toegeslage grunj; wiejer kump ze veur op braakgrunj. Zoea kan me de plantj vinjen in aope graaslandj (meistes dus de nate, brake weilenj), langs dieke, wintjergraanakkers op leim of löss, waegkantje en akkervaarte.

De behaordje bótterbloom is 'n einjäörige plantj die 15 toet 50 cm hoeag wuuertj. Ze bleutj van mei toet en mit september. De stengele zeen aafstäöndj-behaordj. De leechgreune stengelvoot is koum verdiek (dus geine knól). De plantje vörmen op baoven aan breier-waerendje sjeut. De leechgreun blajer zeen toete voot in drie deiler, döks glanzendj mit leechter vlekke. De leechgael blome zeen 1,2 toet 2,5 cm groeat. De kelchblajer zeen trögkgeslage; de bleujbaom is behaordj enne bloomsstele zeen gegreuf. De vröchte höbbe langs de randj döks 'n riej aan knubkes en meistes 'ne korte, bao rechte snavel.
Eechelkaole

**Eechelkaole** of **tónghanevoot** (*Ranunculus lingua*) is 'n bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj greutj op zónnige toet lichtelik besjieëmdje plaatse mit nate, (maotig) aetesrieken en döks get kalkhajendjere gróndj of in óndeep, stilstäöndj toet zwaak-struimendj water. Meistes vindj me de plantj in reetlenj, zump, waterkantjen en moorbus. Eechelkaole is betrèkkelik zeldjzaam gewaoren en vindj me allewiel nag waal oppe Kempe.

Eechelkaole is 'n kroedechtige, euverblievendje plantj die 60 toet 120 cm hoeag wuuertj. De plantj greutj van junie toet en mit augustus. De stengel is rechstäöndj, griesgreun en döks roead aangeloupen en haol. De bloomsstele zeen óngegreuf. De reut zeen lank en höbbe lang, haol oetluipers. De ieëste blajer zeen eiróndj, tóngvörmig mit 'ne breie, get hertvörmige voot. De stengelblajer zeen lienvörmig toet lankwirpig en loupe smaal nao d'n toep enne voot. Ze höbbe vriewaal geine steel en zeen lich-getandj. De blome zeen helder glanzendj gael en zeen 2 de 5 cm groeat. De kroeanblajer zeen vlaak-oetgesprèdj; ze staon op lang, vertakdje stele. De vröchte zeen 2,5 toet 3 mm. 

Eechelkaole is 'n vergiftigdje plantj.
Bóshanevoot

De **bóshanevoot** (*Ranunculus polyanthemos* subsp. *nemorosus* of *Ranunculus nemorosus*) is 'n bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Dees óngersaort is hieël zeldjzaam in Nederlandj en ouch sterk aafgenómmen in aantaal. Saer 1 jannewarie 2017 is dees plantj wèttelik besjurmp. Allewiel kump de bóshanevoot namelik allein nag veur inne ómgaeving van Nijmege en in Zuud-Limbörg.

De bóshanevoot kan toet 90 cm hoeag waere. Hae haet 'ne rechstäöndje stengel sónger oetluipers. De plantj is behaordj mit sterk-aafstäöndje haor. De blajer zeen deep ingesneje. De plantj bleutj in mei mit góldgael blome. De kelchblajer staon juus wie de kroeanblajer oetgesprèdj enne stampers vörme samen 'ne bol. De bloomsstele zeen euverlangshaer gegreuf. De vröchte zeen kaal en höbben 'ne gekrómdje snavel.

## Zuuch ouch
* Bósbótterbloom
Gifhanevoot

De **gifhanevoot** of **blaorehanevoot** (*Ranunculus sceleratus*) is 'n einjäörige bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Dae is 'n algemein-veurkómmendje, middelgroeate plantj die greutj op (hieël) vöchtige bäöm. Ieëre woort ze inne genaeskónde gebroek dore wortel tevermaolen en same mit aolje en deig toet pap te verminge. Door dit te aete kreeg me blaore. Zoea sjientj det te waere gebroek inne Middelieëve door baedelieërs die mitlieje maakdje mit häör blaore.

De gifhanevoot haet gael blome. Hae haet vief kroeanblajer en vief kelchblajer; de kroeanblajer zeen net get langer es de trögkgeslage kelchblajer. De blome waere zoeaget 0,5 cm groeat en bleuj van mei toet september. De plantj haet 'ne veurkäör veur stikstofrieke, vöchtige gróndj.

Juus wie alle anger bótterblome haet de gifhanevoot de giftige stof protoanemonine. Van alle bótterblome haet de gifhanevoot dees stof inne hoogste gehalte: 2,5%. Wen de blajer waere besjajig of vermaole kan dees stof in kóntak kómme mitte miensjelike hoed; dit lieëvertj pienlike blaore.
Góldbloom

De **góldbloom** of **sjerpe bótterbloom** (*Ranunculus acris*) is 'n euverblievendje bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj kump algemein veur in Nederlandj en op 't Belsj in weilenj en ane waegkantj. Maximaal kan de plantj 1 m hoeag waere. Wiejer haet de plantj wortelen inne vorm van oetluipers.

't Blaad vanne góldbloom is min of mieë behaordj. De ungelste blajer höbben 'ne lange blaadsteel en ze zeen handjvörmig en deep ingesni-jje. De ungelste blajer zeen vief- toet zevedeilig of vief- toet zevespletig gedeildj. De bäövelste blajer zeen zittendj en gans in lintjvörmige slepe gedeildj.

De plantj bleutj van april toet inne herfs. De bloom is glanzendj góldgael, haet 'n doorsnit van 1,5 toet 2,5 cm en vief kroeanblajer. Taenge de kroean aan ligke behaordje kelchblajer en de plantj haet väöl maeldräöj. De behaordje bloomssteel is róndj en óngegreuf.

De góldbloom druueg doepvröchte mit 'ne korte, krómpe snavel.
Góldhanevoot

De **góldhanevoot** of **kalkgóldbloom** (*Ranunculus auricomus*) is 'n mieëjäörige bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Hae kump veur in vöchtige gemingdje bus mit 'ne kalkhajendjen óngergróndj, in uterwaerd, eikebus, langs dieken en in vöchtige weilenj.

De góldhanevoot wuuertj meistes 15 toet 50 cm hoeag. Hae is 'n euverblievendje plantj, die bleutj van april toet mei. De plantj haet óngeraan bao rónj blajer, mit op baoven aan handjvörmige blajer. De blome zeen góldgael en greujen anen ènj vanne stengel. De bloom haet vief ónvolgreudje kroeanblajer. De vröchblajer hangen in häörige troessen en riepe toet einzäöjige vröchte.
Kroeanblaad

E **kroeanblaad** (ouch waal e **bloomblaad** of **petaal** geneump) is 'n óngerdeil (orgaan) van 'n bloom en besteit oet:
* de nagel ('t smaal ungelste deil);
* de plaat ('t breid, platte bäövelste deil);
* (sómtieds) e spaor (cilindervörmige oetzakking van 't kroeanblaad, meistes mit nekter).

Kroeanblajer kónnen hieël versjillige vörm höbbe, wie bieje lupblomefemielje (*Lamiaceae*) enne orchideeje. Ouch kónne ze gans of deils zeen vergreudj en zoea 'n kroeanbuus of 'n biekroean vörme.
Knolbótterbloom

De **knolbótterbloom** of **knóbbótterbloom** (*Ranunculus bulbosus*) is 'n kroedechtige plantj (bótterbloom) oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). Ane vote is de stengel verdiek toet 'ne knób of knol. De saort greutj langs waeg, op druueg weilenj en in huilandj. De plantj kump veur op zowaal vöchtige es druuege gróndj. Meistes is de gróndj kalkhajendj, maotig aetesriek en grazig.

De bloom is góldgael mit 'nen trögkgeslage kelch. De stengel is knóbvörmig verdiek óngere gróndj of ane voot. De bloomssteel is gegreuf. De stengel is 15 toet 50 cm lank en is aafstäöndj aan 't ungelste deil en aanligkendj behaordj baovenaan. De gael blome zeen 2 toet 3 cm groeat, alleinstäöndj en bleuje van april toet junie. 't Ungelste blaad is dreideilig of drietalig. De bäövelste blajer höbbe lancètvörmige slepe. De blaadstele zeen behaordj. De eirónj, duustergreun blajer zeen sómtieds zwart-gevlaak. De knolbótterbloom druueg doepvröchte mit 'ne korte snavel.
Kraopoeat

**Kraopoeat** (*Ranunculus repens*) is 'n bótterbloom oete ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De saort vermeinigvöljig zich gemekkelik mitte kroepetige oetluipers mit blajer, die wortele oppe knuup. Hiedoor kan snel 'n groeate oppervlakdje waere bedèk. Juus wie de anger bótterblome is kraopoeat lichtelik vergiftig; daoveur luuetj 't vieë 't staon. Kraopoeat kump veur op aope of grazige, zónnige toet lich-besjieëmdje plaatse, mit e vöchtig toet naat en (maotig) aetesriek miljeu. Kraopoeat duit 't good op vriewaal alle gróndjsaorte. De saort is algemein op akkers, braakgrunj, vöchtige weie en anger vöchtige plaatse.

De plantj haet lankgesteeldje en meistes behaordje blajer in 'ne rozètvorm. De blajer zeen verdeildj in drie löb. De middelste lob is gesteeldj. De plantj wuuertj 10 toet 50 cm hoeag en bleutj van april toet julie. De bóttergael bloom besteit oet vief rechte, lich-behaordje kelchblajer. De plantj óntwikkeldj gledde vröchte mit 'ne korte gebaoge snavel op 'ne bolvörmige vröchkop.

Kraopoeat wuuertj döks verwardj mitte góldbloom (*[[Ranunculus acris]]*) dore gelieke blajer. Bie kraopoeat is 't middelste deilblaad vanne ungelste blajer aevel ummer e stök langer-gesteeldj es de twieë anger deilblajer. De bloomssteel is opstiegendj mit oetluipers en ummer gegreuf; det is noeatj 't val bieje góldbloom.
Blaadrozèt

E **blaadrozèt** of 'n **rosula** is de vorm bie 'n plantj wobie de blajer kort opperein in 'ne krink zitte. Wen de blajer ouch kort oppe gróndj zitte sprèk me van 'ne **wortelrozèt**. Blaadrozètte kónnen ouch hoger baove de gróndj anen toep vanne stengel zitte, wie bieje heksemilk (*[[Euphorbia amygdaloides]]*).

Bie e rozèt is de stengel sterk trögkgedrónge. Sómtieds höbbe de rozètblajer 'nen angere vorm es de stengelblajer. Dore vörming van e blaadrozèt waeren inne drekke ómgaeving vanne plantj anger plantje verdrónge, wodoor e concurrentieveurdeil óntsteit.

Blaadrozètte kómme väöl veur bie twieëjäörige plantje, wobie in 't ieëste jaor e blaadrozèt wuuertj gevörmp.

Ouch bie versjillige landjboewgewesje vindj me blaadrozètte, worónger bie andievie en witlouf.
Sjildjwaterhanevoot

**Sjildjwaterhanevoot** (*Ranunculus peltatus*) is 'n vaste waterplantj, behuuerendj toet 't geslech bótterbloom. De plantj vèltj óngere ranonkelfemielje (*[[Ranunculaceae]]*). De plantj wuuertj 10 toet 300 cm lank. De óngergedaoke blajer zeen fienverdeildj. Döks kómmen ouch drievendje blajer veur, die neervörmig zeen mit drie toet zeve löb. Ouch kónnen euvergangsblajer veurkómme, wovan de löb in draodvörmige slepen ènjige. de steunblaedjes zeen ómgedrejdj eiróndj en zeen mieër es driekwaart mitte blaadsteel vergreudj. 

De sjildjwaterhanevoot bleutj van mei toet augustus mit witte blome, die gael zeen in 't bloomshert. De kroeanblajer zeen 0,6 toet 3 cm lank, bedèkken einanger mitte renj en höbben 'nen honinggleuf dae langer is es det t'r breid is (mieë halfmaonvörmig). De aafstäöndje, aafvallendje kelchblajer zeen 3 toet 6 mm lank. De vröch is 'n dwaersjgerumpeldje doepvröch mit 'n häökske. Oppe vröch zitj 'n elaiosoom.

De plantj kump veur in zeut, stilstäöndj toet vrie snel-struimendj water.
Wrattekroed

**Wratte(le)kroed** kan verwieze nao:
* Broenhèlge (*[[Chelidonium majus]]*);
* Speenkroed (*[[Ranunculus ficaria]]*).