open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1615

1612 - 1613 - 1614 - **1615** - 1616 - 1617 - 1618  

**1615** (MDCXV) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 2 mieërt - In opdrach van de Sjtate van Groninge en Drenthe höbbe de landjmaetersj Pieter de la Haye en Pieter Sems de grens vasgesjtèld tösje dees tweë provincies. Groninge accepteert de oetkóms neet, ómdat Ter Apel dao-in Drenths wirt.
* 6 mieërt - Pieter Both, gouverneur-generaal van Nederlandjs-Indië, verdrunk biej  Mauritius.
* 6 april - In Lochem bruk eine sjtadsbrandj oet, wobiej mèr drie hoeze gesjpaard blieve.
* Cornelis Drebbel hilt ein proofvaart mèt zien óngerzeëboat op de Theems.
* In Groenlo (Grol) wirt Grolsch beer gebroewe.
* Le Maire en Schouten vertrèkke veur ein reis róndj 't zuje van Zuud-Amerika nao Indië.
* In Frankriek wirt chocoladedrank biej officiële audiënties biej de Franse Keuning ingeveurd.

## Gebaore
* 25 jannewarie - Govert Flinck, Nederlandjse kunssjilder.
* 13 mieërt - Paus Innocentius XII.
* 16 september - Heinrich Bach, Duutsje organis en componis (gesjtórve 1692)
* 5 november - Ibrahim I, sultan van 't Ottomaanse Riek

## Gesjtórve
* 4 mieërt - Hans von Aachen (±63), Duutsje sjilder
* 6 mieërt - Pieter Both (47), gouverneur-generaal van Nederlandjs-Indië
* 24 juni - Katagiri Katsumoto (59), Japanse daimyo, ein van de Zeve Sjpere van Shizugatake

;exacte datum ónbekènd
* Johannes Fabricius, Nederlandjse astronoom
* Mikołaj Zieleński (65), Poolse componis (vermodelikke sjterfdatum)
* De Hertog van Medina Sidonia (65), officiële naam: Don Alonzo Perez de Guzman el Bueno (1550-1615), veural bekènd es commandant van de Sjpaanse Armada-vloot, womit keuning Filips II in 1588 Èngelandj wouw bènnevalle

## Meziek
* Oetgaaf van eine tweëde bunjel compezisies van Giovanni Gabrieli, net es de bunjel oet 1597, ónger de naam *Sacrae symphoniae*
* Girolamo Frescobaldi compeneert *Ricercari et canzoni francesi* en *Toccate e partite d’intavolatura di cimbalo, libro primo*

## Literatuur
* Publicatie van 't bliejsjpel *Moortje* van Gerbrand Adriaensz. Bredero
1616

1613 - 1614 - 1615 - **[[1616]]** - 1617 - 1618 - 1619  

## Gebäörtenisse
*10 jannewarie - Lichtenvoorde wirt ingenómme door de Sjtaatse en ingelief biej 't Graafsjap Zutphe.
*29 jannewarie - De Nederlandjse óntdèkkingsreizigers Willem Cornelisz Schouten en Jacob Le Maire vare veur 't eësj óm Vuurlandj. Zie neume dees kaap nao de sjtad Hoorn, de gebaorteplaatsj van Schouten.
*25 fibberwarie - Borculo wirt belaegerd door de Sjtaatse, en biej verdraag euvergegaeve en ingelief biej 't Graafsjap Zutphe.
* fibberwarie - Paus Paulus V dwink de geleërde pater Galilei de aan Copernicus óntleënde theorie dat de aarde róndj is en zich óm de zón bewaeg, in te trèkke.
*25 oktober - Dirck Hartog landj aan de weskus van Australië, biej Shark Bay, biej ein aantal ónbewoonde eilenj, die noe de Dirck Hartog-eilenj geneump waere. Hae leët ein tinne plaat achter, die later nao Amsterdam zal woort trukgebrach (zuug foto).
;zónger datum
* Copernicus' book *De Revolutionibus Orbium Coelestium* (Euver de ómwentelinge van de hemellichame) oet 1543 wirt door de Paus op de Index geplaatsj.

## Gebaore
*10 april of 16 april - Trijntje Keever, Nederlandjse vrouw, waarsjienlik de langste vrouw die oats haet gelaef (gesjtórve 1633)
*19 mei (geduip - Johann Jakob Froberger, Duutsje örgelcomponis (gesjtórve 1667)
*2 oktober - Andreas Gryphius (gelatiniseerde naam van Andreas Greif, Duutsje toneëlsjriever oet de barok (gesjtórve 1644).
*22 november - John Wallis (1616-1703), Èngelsje wiskundige

## Gesjtórve
* 18 jannewarie - Karel van Arenberg, prins, graaf en admiraal van de Sjpaanse troepe in de Nederlandje 
* 4 fibberwarie - Samuel Pallache (66), Marokkaanse diplomaat
* 3 mieërt - Matthias de l'Obel (78), Vlaamse botanicus
* 6 mieërt - Francis Beaumont, Èngelsje toneëlsjriever
* 23 april - William Shakespeare (52), Britse sjriever
* 23 april - Miguel de Cervantes Saavedra (68), Sjpaanse roman- en toneëlsjriever, auteur van 't book *[[Don Quichot|Don Quichote de la Mancha]]*
* 9 juni - Cornelis Schuyt (~49), Nederlandjse organis en componis
* 7 augustus - Vincenzo Scamozzi (67), Italiaanse architec
*10 oktober - Maria van Nassau (60), tweëde dochter van Willem van Oranje


Plaetje:Hw-shakespeare.png| William Shakespeare  gesjtórve in 1616
Plaetje:Cervantes Jáuregui.jpg| Miguel de Cervantes  gesjtórve in 1616
Plaetje:Charles DArenberg.jpg| Karel van Arenberg,  gesjtórve in 1616


## Beeldende Kuns

Plaetje:Peter Paul Rubens David Slaying Goliath.jpg|*David versjleit Goliath* (ca 1616) Peter Paul Rubens, Norton Simon Museum, Pasadena (Californië)
Plaetje:Lot en zijn dochters Rijksmuseum SK-A-4866.jpeg|*Lot en zien dochters* (1616) Hendrick Goltzius, Rieksmuseum
1618

1615 - 1616 - 1617 - **[[1618]]** - 1619 - 1620 - 1621  

**1618** waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op donderdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 20 fibberwarie - Maurits van Nassau erf biej 't euverlieje van ziene awwere haufbroor Philips Willem de titel Prins van Oranje. Dit kump häöm good van pas in ziene machssjtried mèt Johan van Oldenbarnevelt.
* 15 mei – Johannes Kepler formuleert zien derde wèt van de planetebewaeging. 
* 23 mei - Tweëde Praagse Defenestratie: Ènnige raodsleje van de Duutsje keizer Ferdinand II waere oet 't Keuningspalies in de Praagse burch gegaojd, deze keër door ein hónderdtal protesjtantse edele. De functionarisse euverlaeve de val, mer dit incident is de aanleijing tot de Dertigjaorige Aorlog.
* 14 juni - De eësjte gezèt versjient in de Nederlande ónger de naam "Courante uyt Italien ende Duytschlandt". Hiejin sjteit nuujs euver hanjel en aorlog, mer ouch euver natuurrampe. Samesjtèller is Casper van Hilten, dae in deens sjteit van prins Maurits.
* 25 juni - Zeësjlaag Nederlandj-Sjpanje in de Middellandse Zeë.
* 9 juli – De laegsjtaonde kloasterkirk in Den Haag wirt gekraak door Contra-Remonsjtrante.
* 23 juli - Maurits bezeuk mèt ein groat gevolg de bezètte kloasterkirk.
* 6 augustus - Johan van Oldenbarnevelt wirt op 't Bènnehof in Den Haag gearresjteerd.
* 29 augustus - Johan van Oldenbarnevelt, Hugo de Groot en Hoogerbeets waere gevange genómme.
* 13 november - Synode van Dordrecht. De bedoeling van de Synode is eine oetsjpraok in 't gesjil tösje de remonsjtrante en contra-remonsjtrante.
;zónger datum
* De Sjpanjaarde sjture tevergaefs ein expeditie nao de Itzá - Maya van Tayasal.
* De dukaton wirt ingeveurd in de Sjpaanse Nederlanje en haet ein waerde van 60 sjtuversj.
* Willebrord van Roijen Snell - formuleert de Snellius braekingswèt.

## Gebaore
* 1 jannewarie - Bartolomé Murillo, Sjpaanse kunssjilder (gesjtórve 1682)
* 2 april – Francesco Maria Grimaldi, Italiaanse fysicus en wiskundige (gesjtórve 1663)

## Gesjtórve
* 20 fibberwarie - Philips Willem van Oranje (63), *Prins van Oranje* en heër van Diest, Awtste zoon van Willem van Oranje.
* 5 mei – Jacques-Davy Duperron (63), Franse kardinaal, dichter en diplomaat
* 23 augustus - Bredero (33), Nederlandjse toneëlsjriever.
* 28 september - Gilles van Leedenberch (68), raodspensionaris van de Sjtate van Utrech
* 10 december - Giulio Caccini (73), Italiaanse componis.

;datum ónbekènd
* Dom Pedro de Christo (73), Portugese componis.
* Willem Jansz. van Loon (ca. 81), mètoprichter VOC

## Literatuur
* Publicatie van *De Kluch van den Meulenaer* van Gerbrand Adriaensz. Bredero

## Beeldende Kuns

Plaetje:Esaias van de Velde 001.jpg|*IJspret* (1618) Esaias van de Velde, Alte Pinakothek


## Boewkuns

Plaetje:Haarlemmerpoort augustus2005.jpg|*[[Haarlemmerpaort (Amsterdam)]]* (1618) Hendrick de Keyser
1619

1616 - 1617 - 1618 - **[[1619]]** - 1620 - 1621 - 1622  

## Gebäörtenisse

* 8 mei - Sjlotzitting van de Synode van Dordrech.
* 12 mei - Van Oldenbarnevelt, Hogerbeets en De Groot waere veraordeild veur hoagverraod.
* 13 mei - Johan van Oldenbarnevelt wirt in Den Haag ónthoof op las van de Sjtate-Generaal. Ziene misdaad waas ein poging 't Nederlandjse sjtaatsbesjtèl te hervörme. Zelf vónj hae dat hae ónsjöldig waas en hae deende daoróm gein gratieverzeuk in, ómdat dat ein impliciete sjöldbekèntenis zouw inhawte.
* Hugo de Groot wirt gevangegezat en euvergebrach nao sjlot Loevesjtein, wo hae begint te sjrieve aan ein inleijing tot 't Hollandjse rech en zien *De veritate religionis Christianae*.
* mei - Gilles van Leedenberch wirt postuum ter doad veraordeild. Zien kis mèt zien lichaam wirt opgehange aan de galg.
* Jan Pieterszoon Coen volg Laurens Reael op es Gouverneur-Generaal van Nederlandjs-Indië.
* 30 mei - Sjtichting van Batavia door Jan Pieterszoon Coen.
*10 juni - Sjlaag biej Záblati in de Dertigjaorige Aorlog.
* 29 juli - Op verzeuk van keuning Filips III van Sjpanje wirt ziene 10-jaorige zoon Ferdinand van Oasteriek verhaeve tot Kardinaal van Toledo.
* 17 november - 't Sjeep van Willem IJsbrantsz. Bontekoe explodeert went biej eine brandj 't bösjkroet vlam vat. Sjipper Bontekoe en eine sjeepsmaot óntkómme.
* 31 december - De Repebliek geit diplomatieke betrèkkinge aan mèt de Repebliek Venetië.

;zónger datum
* Nederlandjse vluchtelinge richte in Antwerpe 't Remonsjtrantse Broedersjap op.
* D'r brik ein pesepidemie in Brasschaat oet wodoor d'r mer 29 femielies euverblieve.
* Noe ouch de nuuj gesjrifte van John Napier euver de logaritme de decimale sjeijing (punt of komma) gebruke, wirt dees hanjige notatie veur ein decimale breuk allengs gemeingood.
* De Tweëde Lange Aorlog tösje 't Turkse en 't Perzische Riek wirt beëindig. Allebei de rieke zint de oetpötting naobie en d'r brik veur allebei eine tied van verval aan.
* Johann Kepler geuf zien bewaegingswètte oet wobiej hae sjteunt op de óntdèkkinge van Tycho Brahe.

## Gebaore
* 11 april - Abraham van der Hulst, Nederlandjse admiraal
* 21 april - Jan van Riebeeck, sjtichter van de eësjte Europese kolonie in Zuud-Afrika
* 6 augustus - Barbara Strozzi, Italiaanse componiste en zangeres (gesjtórve 1677)
;datum ónbekènd
* Johann Rosenmüller, Duutsje componis (gesjtórve 1684)

## Gesjtórve
* 13 mei - Johan van Oldenbarnevelt (71), Nederlandjse politicus, terechgesjtèld (raadpensionaris)
* 14 oktober - Samuel Daniel, Èngelsje dichter

## Meziek
* Publicatie van 't *Zevende Book Madrigalen* *(Concerto, Settimo libro di madrigali)* van Claudio Monteverdi

## Literatuur
* Publicatie van de kluch *Symen sonder soeticheydt* van Gerbrand Adriaensz. Bredero

## Beeldende Kuns

Plaetje:2007 07 Belgium Brussels 01.JPG|*Manneken Pis* (1619) Hiëronymus Duquesnoy de Oudere, Brussel
Plaetje:Lastman Odysseus and Nausicaä.jpg|*Odysseus en Nausicaa* (1619) Pieter Lastman, Alte Pinakothek, München


## Boewkuns

Plaetje:Amersfoort - Rijksmonument 7959.JPG|Woonhoes Amersfoort (1619)
1620

1617 - 1618 - 1619 - **[[1620]]** - 1621 - 1622 - 1623  

## Gebäörtenisse
* 22 juli - De Pilgrim Fathers vertrèkke mèt de Speedwell nao Southampton op waeg nao Amerika.
* 16 september - Oet de have van Plymouth vertrèk de Mayflower mèt ruum hónderd Pilgrim Fathers, woónger de opvarende van de Speedwell.
* 9 november - De opvarende van de Mayflower kriege Cape Cod in zich.
* 21 november - 't Mayflower Compact wirt gesjlaote. Ein euvereinkóms tösje alle opvarende van de Mayflower wobiej zie hun toekomstig besjtuur regele. Dit Compact wirt waal besjouwd es de eësjte democratische sjtaatsregeling.
* 4 december - De radicale burgemeister van Amsterdam Frederik de Vrij geit perseuënlik de Sinterklaoskräömkes op de Dam ómvergoaje óm ein eindj te make aan de "paapse sjtoutigheje" in zien sjtad.
;zónger datum
* 't Keuninkriek Navarra, saer dertig jaor in de personele unie ónger de Franse kroan, wirt samegevoog mèt Frankriek.
* Cornelius Drebbel veurt mèt 12 man ein oer of drie ónger 't wateroppervlak van de Theems, van de Towerbridge nao Greenwich.

## Gebaore
* 5 fibberwarie – Paul Barbette, Nederlandjse natuurkundige (gesjtórve 1666?) 
* 20 juli – Nikolaes Heinsius der Awwere, Nederlandjse geleërde (gesjtórve 1681) 
* 1 oktober – Nicolaes Pieterszoon Berchem, Nederlandjse sjilder (gesjtórve 1683)
* 20 oktober - Albert Cuyp, Nederlandjse kunssjilder (gesjtórve 1691)

## Gesjtórve

* 19 fibberwarie - Roemer Visscher (73), Nederlandjse auteur
* 18 augustus - Wanli (56), keizer van China

;datum ónbekènd
* Alexander Anderson (38), Sjots wiskundige
* Simon Stevin (72), Nederlandjs wiskundige en waterboewkundig ingenieur
* Joachim van den Hove (~53), Vlaams/Nederlandjse componis en lutis

## Beeldende Kuns

Plaetje:Hendrick van balen Holy trinity.jpg|*De heilige drie-einheid* (1620) Hendrick van Balen, Sint Jacobskirk, Antwerpe


## Boewkuns

Plaetje:Munttoren (Amsterdam).JPG|*[[Munttaore (Amsterdam)]]* (1620) Hendrick de Keyser
1622

1619 - 1620 - 1621 - **[[1622]]** - 1623 - 1624 - 1625 

## Gebäörtenisse
* 25 april - Sjlaag biej Wiesloch (Dertigjaorige Aorlog).
* 20 mei - Biej eine opsjtand van de Janitsaren wirt sultan Osman II gewurg.
* november - De Sjtate-Generaal verbeje Grotius' clandesjtien oetgegaeve book *Apologie veur de rechmatige regering van Hollandj*, wo-in hae sjtèlt dat jeder gewes in de Unie ein soevereine sjtaat is.
* In de Gregoriaanse kalender wirt 1 jannewarie de eësjte daag van 't jaor.
* Ambrogio Spinola nump Gulik in en verbrik daomit de verbènjing tösje de Repebliek en de Palts.
* Mèt Vietnamese hulp waere de Thai verdreve oet Cambodja.
* Ambrogio Spinola wirt gedwónge 't belègk van Berge op Zoom op te gaeve.
* Paus Gregorius XV dreug de verantjwoordelikheid veur de bisdómme in de Noordelikke Nederlanje op aan de Congregatie veur de Veurtplanting van 't Geluif. Begin van ruum tweë eëuwe Hollandjse Zending.

## Gebaore

* 15 jannewarie - Molière, Franse dramaturg en toneëlsjriever (gesjtórve 1673)
* 17 april - Henry Vaughan, Welshe sjriever en arts
* 8 november - Keuning Karel X Gustaaf van Zjwede (gesjtórve 1660)
;datum ónbekènd
* Gaspar de Verlit, Belzje barokcomponis, koarknaap en later zanger, kapelmeister en zangmeister (gesjtórve 1682)

## Gesjtórve
* 23 jannewarie - William Baffin (ca. 37), Britse zeëvaarder en cartograaf
* 28 december - Franciscus van Sales (55), bisjop van Genève en Annecy, ordesjtichter en mysticus

;datum ónbekènd
*Jan III van de Werve

## Literatuur
* Constantijn Huygens sjrief *Kerkuria mastix, satyra, 't Costelick mall*

## Beeldende Kuns

Plaetje:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|*Erasmus* (1622) Hendrick de Keyser, Rotterdam 
Plaetje:Joost de Momper d. J.-The ambush.JPG|*De hinjerlaag* (1622) Joos de Momper, Alte Pinakothek


## Boewkuns

Plaetje:Banqueting House London.jpg|*Banqueting Hall*, Londe (1622) Inigo Jones
Karolos Papoulias

**Karolos Papoulias** (Grieks alfabet: **Κάρολος Παπούλιας**) (1929-2021), waor 'ne Griekse politicus. Heer waor de prizzedent vaan Griekeland, in de periood 2009 tot 2011. Heer is in Ioannina, Epirus gebore, 4 juni 1929.

## Jäög
Vaan zien jäög es kind is neet väöl bekind, wel tot heer in d'n Twiede Wereldoorlog in 't verzat zaot en in Italië zoeväöl meugelek Joede veileg nao Spanje  perbeerde te sjikke. Nao deen oorlog is heer rechte goon studere in Athene, Münche en Kölle.

## Polletieke historie
In 1974 riechde heer same mèt aander lui de PASOK (ΠΑΣΟΚ) op. Evels waor heer toen nog neet, zoewie allewijl, de leier vaan dees partij. In 1981 lökden 't de PASOK de winnende partij te weure in de Griekse verkezinge. Andreas Papandreou woort minister vaan boetelandse zake, heer woort Papandreou's oonderminister. Wie de PASOK veer jaor later obbenuits woort verkoze, woort Papoúlias minister. In dit twiede kabinet waor Papoúlias ein vaan de manslui dee deveur zörgde tot Albanië 'n apaart land woort en dus neet mie oonder Griekeland veel. Väöl Grieke waore 't dao gaar neet mèt ins, evels greujde zien populariteit ummer mie en weurt heer nog ummertouw wie 'nen held gezeen in Albanië. Nao tot Griekeland 'nen tied 'n regering had zoonder de PASOK, woort de partij obbenuits de groetste in 't jaor 1993. Ouch woort Papoúlias obbenuits minister vaan boetelandse zake. Heinao veel evels 't kabinet. In 2005 waor de PASOK weer aon de mach en woort Papoúlias aongeweze es prizzedent (dat geit dus zjus wie in Duitsland, indirek demokratisch, via de allewijle premier) en wie 't in 2009 herkoze woort, bleef Papoúlias prizzedent vaan Griekeland. Door de Europees-Ikkenomische crisies in de EU en mèt naome in Griekeland, moos Papandreou es d'n ierste premier in viefteg jaor aofstappe, door te väöl chaos in 't laand en zien regiering. Papoulias kraog daorum 'ne belaangrieke rol oonder de regiering vaan Papandreou, de euvergengsregiering (ouch al waor de PASOK in dees regiering gein deel oetmakenterend vaan de coalitie, de nui coalitie wilde Papoulias es prizzedent behawwe) en de latere regiering vaan Andonis Samaras. Doordat Samaras' kabinèt oetindelek 't d'r neet euvereins woort of Papoulias prizzedent moos blieve en zoe nein, wee daan wel, veel dees regiering. Vaanaof 2015 is Papoulias prizzedent vaan 't kabinèt vaan de nuie premier vaan Griekeland: Alexis Tsipras, leijer vaan de linkse SYRIZA.
1623

1620 - 1621 - 1622 - **[[1623]]** - 1624 - 1625 - 1626  

**1623** (MDCXXIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 25 fibberwarie - De hertog van Beiere wirt körvors; dit es beloaning veur zien sjteun aan keizer Ferdinand II in de sjtried taenge 't opsjtendige Boheme. Op dees meneer haet hertog Maximiliaan I van Beiere de Paltische körwaardigheid verkrege. Hae beheuërt noe ouch tot de zeve körvorste in 't Heilig Roamse Riek die sjtömgerechtig zint biej de keuze van de Roamse keuning, dae daonao verheve kent waere tot Duutsje keizer.
* 23 mieërt - In Oasindië waere tieën Èngelsje, neuge Japannersj en eine Portugees ónthoof op besjöldiging van 't berame van ein complot taenge 't Nederlandjse garnizoen. Deze Ambonschen Moord kroog eine naosjleip in de relaties van de Repebliek mèt Èngelandj.
* 3 juli - Claes Michielsz Bontenbal wirt in Rotterdam ónthoof, vanwaege zien biejdrage in ein complot taenge Prins Maurits.
* 6 augustus - Kardinaal Maffeo Barberini van Bologna wirt gekaoze tot paus Urbanus VIII.
* Pieter de Carpentier volg Jan Pieterszoon Coen op es Gouverneur-Generaal van Nederlandjs-Indië
* In Londe waere 23 toneëlsjtökke van de in 1616 euverleje William Shakespeare oetgegaeve.
* Pothisarat II volg Uponyuvarat I op es 24e keuning van Lan Xang

## Gebaore
* 1 jannewarie - Maria Petyt, Vlaamse mystica en sjriefster
* 27 april - Johann Adam Reincken, Nederlandjs-Duutsje componis, organis en gambasjpeler (gesjtórve 1722)
* 15 juni - Cornelis de Witt, Nederlandjse politicus (gesjtórve 1672)
* 19 juni - Blaise Pascal, Franse filosoof, theoloog, wis -en natuurkundige (gesjtórve 1662)

;exacte datum ónbekènd
* Jurriaen Ovens, Deens-Duutsje kunssjilder en kunshanjelaer (gesjtórve 1678)
* Hendrickje Stoffels, Nederlandjse sjildersmodel en partner van Rembrandt (gesjtórve 1663)

## Gesjtórve
* 5 mei - Hendrick Danielsz Slatius (±38), Nederlandjse remonsjtrantse predikant en medepleger van eine aansjlaag op prins Maurits
* 4 juli - William Byrd, Èngelsje componis
* 8 juli - Paus Gregorius XV (69), paus van 1621 pes 1623

## Literatuur
* Constantijn Huygens sjrief *De uytlandighe herder*

## Boewkuns

Plaetje:Nokerk2.jpg|*[[Noorderkirk (Amsterdam)]]* (1623) Hendrick de Keyser
1624

1621 - 1622 - 1623 - **[[1624]]** - 1625 - 1626 - 1627  

## Gebäörtenisse
* Mei - Aankóms van de Nieu Nederlandt, ein sjeep gecharterd door de Wes-Indische Compagnie, biej 't eilandj Manhattan. Aan baord zint ein dertigtal Belzje femielies: de meiste zint Wale vergezeld door ein aantal Vlaminge. Ze zulle dao Nuuj-Amsterdam sjtichte, 't hujige New York
* Juni - Verdraag van Compiègne. Lodewiek XIII van Frankriek, bezörg euver de wankele toesjtand van de Repebliek sjunk ziene bóndjgenaot 1 miljoen göjje per jaor (zoa 'n 7% van hun defensieoetgave)
*28 augustus - Ambrogio Spinola belaegert Breda (Belègk van Breda), de sjtad zal nao ruum neuge maondj belègk valle op 5 juni 1625.
;zónger datum:
* De Èngelsje theoloog Edward Herbert of Cherbury publiceert 't werk "De veritate" wo-in hae de aopebaring trukbrink tot ein individuele ervaring. De geluifsopvatting die hae introduceert zal later deïsme waere geneump.
* De kolonie Cayenne kump in Franse henj.

## Gebaore
* 26 april - Johann Leusden, Nederlandjse calvinistische theoloog (gesjtórve 1699)

;datum ónbekènd
* François Roberday, Franse örgelcomponis (gesjtórve 1680)

## Gesjtórve
* 17 april - Marianna van Jezus (59), Sjpaanse kloasterlinge en zalige
* 26 augustus - Fukushima Masanori (63), Japanse daimyo, ein van de Zeve Sjpere van Shizugatake

## Literatuur
* Constantijn Huygens sjrief *Stede-stemmen en dorpen* en *Zedeprinten*
* De Haagsche sjoalmeister David Beck besjrief ein jaor oet zien laeve (Eenen Spiegel van mijn Leven)

## Beeldende Kuns

Plaetje:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|*The Laughing Cavalier* (1624) Frans Hals
Plaetje:Peter_Paul_Rubens_-_The_Adoration_of_the_Magi_-_WGA20244.jpg|*Aanbidding* (1624) Peter Paul Rubens, KMSK, Antwerpe 


## Referenties
1617

1614 - 1615 - 1616 - **[[1617]]** - 1618 - 1619 - 1620  
 

## Gebäörtenisse
* 27 fibberwarie - De Russische tsaar Michael I en der Zjweed Jakob de la Gardie sjlete de Vreje van Stolbowo
* 9 juli - In Den Haag wirt de laegsjtaonde Kloasterkirk gekraak door Contraremonsjtrante.
* 4 augustus - De Sjtate van Hollandj numme de "Sjerpe Resolutie" aan: de sjtaej van Hollandj waere gemachtig óm waerdgeljers in deens te numme mèt de bedoeling óm weulinge te óngerdrökke. Mèt dit besjloet kump de Raodspensionaris Johan van Oldenbarnevelt rechsjtreeks in bótsjing mèt sjtadhawwer Maurits van Oranje-Nassau. Volges de prins zint aanwerve en aafdanke van troepe bevoogheje van de Sjtate-Generaal.
* 23 augustus - In Londe wirt de eësjte straot mèt einrichtingverkeër ingerich. 
* 1 september - De vuurtaore van Urk wirt veur 't eësj óntsjtaoke.
* 23 september - Samuel Coster, P.C. Hooft en Bredero sjtichte de Eësjte Nederduytsche Academie in Amsterdam.
* 22 oktober – In de Dom van Uppsala wirt Gustav Adolf II tot keuning van Zjwede gekroant. Hae regeert al saer Pesepedemie oet.
* De eësjte Èngelsje piepmaeker begint in Gouda ein bedriefke.
* In Frankriek beneump Lodewiek XIII de hertog van Luynes tot hoof van de regering. Daomit kump ein eindj aan de invlood van zien moder Maria de' Medici.

## Gebaore
* 3 april – Antimo Liberati, Italiaanse meziektheoreticus, zanger, organis, kapelmeister en componis (gesjtórve 1692) 
* 6 november – Leopoldo de Medici, Italiaanse kardinaal (gesjtórve 1675)
* 22 december – Karel Ludwig I, körvors van de Pfalz (gesjtórve 1680)
* 25 december – Christian Hofmann von Hofmannswaldau, Duutsje sjriever (gesjtórve 1679)

;datum ónbekènd
* Gerard Ter Borch, Nederlandjse sjilder.

## Gesjtórve
* 1 jannewarie - Hendrick Goltzius (58), Nederlandjse sjilder dae tot 't Maniërisme wirt geraekend.
* 16 fibberwarie – Prospero Alpini (63), Italiaanse arts en botanicus 
* 3 april – John Napier (66), Sjotse dènker op meërere gebeje (Laird of Merchiston)
* 5 april - Alonso Lobo (62), Spaonse kompenis
* 7 mei – David Fabricius (53), Duutsje theoloog, belangrieke amateurastronoom en kartograaf
* 25 september – Go-Yozei (46), 107e keizer van Japan
* 22 november – Ahmet I (ca. 27), Ottomaanse Sultan

## Literatuur
* Pieter Corneliszoon Hooft sjrief 't treursjpel *Baeto*
* Pieter Corneliszoon Hooft en Samuel Coster sjrieve same 't bliejsjpel *[[Warenar]]*
* Publicatie van *De Spaanschen Brabander Ierolimo* van Gerbrand Adriaensz. Bredero

## Beeldende Kuns

Plaetje:Rubens Medusa.jpeg|*[[Medusa (Rubens)]]* (ca 1617) Kunsthistorisches Museum Wien


## Boewkuns

Plaetje:Stadhuis Bolsward 37.JPG|*[[Sjtadhoes van Bolsward]]* (1617)
1625

1622 - 1623 - 1624 - **[[1625]]** - 1626 - 1627 - 1628  
## Gebäörtenisse
* 29 jannewarie - Goch wirt nao drie daag vechte door de Sjpaanse bezètter biej verdraag euvergegaeve aan de Sjtaatse nao de Inname van Goch.
* 13 april - Johannes Faber bedènk ein nuuj woord: "microscoop".
* 23 april - Frederik Hendrik van Oranje volg ziene haufbroor Maurits op es sjtadhawwer en kapitein-generaal van de Sjtaatse troepe. Hae perbeert Breda te redde biej 't Belègk van Breda, mer de sjtad is gedwónge zich in Sjpaanse henj euver te gaeve. Noordwes-Brabant is noe weer ónger Sjpaans gezag.
* 5 juni - Sjpaanse troepe ónger Ambrogio Spinola verovere Breda nao ein belègk van neuge en eine hauve maondj.

;zónger datum
* Èngelandj is noe ouch in aorlog mèt Sjpanje.
* Rembrandt voltoajt zien *Sjteiniging van Stefanus*. Väöl luuj zeen d'r ein verwiezing nao de doad van Johan van Oldenbarnevelt in.
* Vondel geuf de *Palamedes* oeit. Dit dichterlik drama euver eine gerechtelikke maord, mèt Agamemnon in de rol van Maurits, geit zelfs de Amsterdamse raod te wied en hae wirt beboet.
* Christiaen van Heule brink zien werk *De Nederduytsche Grammatica ofte Spraec-konst* oet, wo-in "hun" es datiefvorm in 't Nederlandjs wirt geïntroduceerd.
* In Nuuj-Nederlandj wirt 't fort Amsterdam geboewd.
* In Botassart wirt 't Kesjteël van Botassart geboewd.

## Gebaore
* 25 mieërt - Anne Fanshawe, Èngelsje sjriefster
* 8 juni - Giovanni Domenico Cassini, Italiaanse astronoom
* 16 september - Gregorius Barbarigo, Italiaanse kardinaal en heilige (gesjtórve 1697)
* 24 september - Johan de Witt, Nederlandjse politicus (raadpensionaris) (gesjtórve 1672)
* 20 november - Paulus Potter, Nederlandjse kunssjilder (eigelik de datum van ziene duip)
* 20 november - Artus Quellinus de Jonge, Zuud-Nederlandjse beeldhawwer (gesjtórve 1700)

## Gesjtórve

* 27 jannewarie - Adriaen Valerius (~50), Nederlandjse dichter en componis
* 5 april - Adriaan van den Spiegel (47), Vlaamse arts
* 23 april - Prins Maurits (57), Sjtadhawwer
*5 juni - Orlando Gibbons (40), Èngelsje componis
*5 juli - Cornelis Verdonck (~62), Zuud-Nederlandjse polyfonist
* 9 december - Ubbo Emmius (78), eësjte rector magnificus van de Academie van Groninge

;exacte datum ónbekènd
* Willem Cornelisz Schouten, Nederlandjse óntdèkkingsreiziger (gebaore ca. 1580)

## Literatuur
* Constantijn Huygens sjrief *Otiorum libri sex en Otia, of Ledighe Uren*

## Beeldende Kuns

Plaetje:The Feast of Esther - Jan Lievens - Google Cultural Institute.jpg|*Feest van Esther* (1625) Jan Lievens, North Carolina Museum of Art


## Boewkuns

Plaetje:Detail of mansion-Coymans.JPG|*[[Coymanshuis]]* Amsterdam Jacob van Campen
Sjeigel

'ne **Sjeigel** is ’t in väöl Limburgse plaatsje gebruukde woord veur ein (rechte) sjeijing in ’t haor, ’t kapsel van biejveurbeeld ein miensj mèt lank of hawflank haor. Ouch väöl dere, biejveurbeeld pony’s en paerd, höbbe eine sjeigel in ’t haor. 
Biej väöl luuj is de plaatsj van de sjeigel al van nature aanwezig. De sjeigel kènt in ’t midde van ’t haor waere gelag door dit sjtrak vanoet ’t midde nao lènks en nao rechs te kömme, mer hae kènt ouch aan de lènker- of de rechterkantj van de sjedel waere gelag. Door eine haorversjteviger te gebruke kènt ’t kapsel mèt de sjeigel in de gewunsjte vörm blieve. Biej lank haor is dat meistal neet neuëdig en vilt dit van nature in eine sjeigel.

In 't Mesjtreechs wirt mèt eine sjeigel ouch waal ein (beer)viltje bedoeld.
’t Woord **[[Sjeigele|sjeigele]]** haet ein anger beteikenis mer is hiej waal min of meë van aafgeleijd.

## Etymologie
’t Woord is aafgeleijd van ’t Latiense woord *sceida* of *sceitila*, wo-oet ’t Middelhoagduutsj *scheitel*  en ’t Middelnederlandjs *scedel* of *scheidel* zint óntsjtaon. De lètter d is in de Limburgse dialekte euvergegange nao ein j en later nao ein g. In sómmige Limburgse dialekte wirt ouch waal gesjpraoke van ein **sjeijel**.
In ’t Duutsj is de vertaling van scheiteln *’t make van ein sjeijing (in 't haor)* en van scheitelrecht *loadrech, lienrech, verticaal*.

## Gezèkde
* In dae sjeigel van dich löp zich ein loes kepot. (Dat is 'ne waeg mèt väöl ómloupe en hinjernisse).
Sjeigele

**Sjeigele** is ein in Limburg väöl gebruuk woord veur es me zuut dat emes *ónvas löp* mer sóms wirt 't ouch waal gebruuk es get sjeif hink of oet ’t load is.

Veur ein sjeijing in ’t haor of in ein kapsel zuug sjeigel.
Mèt sjeigele wirt ouch waal ein sjpel bedoeld wobiej me perbeert óm eine platte sjtein euver 't water te goaje wobiej dae zoa dèks wie meugelik euver 't water opsjprink. Zuug hiejveur sjeigele (sjpel).

## Etymologie
De etymologie is geliek aan die van sjeigel, mèt deen versjtande dat sjeigele in de Limburgse dialekte eine óngunstige oetlègk haet gekrege en net ’t taengeneuvergesjtèlde beteikent es dat origineel mèt ’t woord bedoeld woort, namelik lienrech, in ’t load oetzètte.

## Gezèkde
* Zuug dem èns nao hoes sjeigele, dae haet vas ein sjtriep in. Emes dae zwoa löp numme ze 'ne *sjeigelaer*.
1626

1623 - 1624 - 1625 - **[[1626]]** - 1627 - 1628 - 1629  

## Gebäörtenisse
* 2 fibberwarie – Charles I wirt in de Westminster Abbey tot keuning van Èngelandj gekroant. 
* 13 april - D'r braeke relletjes oet in Amsterdam, naodat de ultraorthodoxe dominee Smout, zien aanhengersj haet opgerope de gebèdsdeens van de Remonsjtrante te versjtoare.
* 22 juli - De Friese sjtadhawwer Ernst Casimir van Nassau-Dietz herovert veur de Repebliek der Zeve Verenigde Nederlanje de sjtad van Oldenzaal.
* Pierre Minuit ruult 't eilandj Manhattan van de Manhattes indiane veur ein aantal pröllaria en sjtich dao Nuuj-Amsterdam, dat later (1664) woort ómgeduip in New York.
* Postuum oetgaaf, ein jaor nao 't euverlieje van Adriaan Valerius, van de bunjel Geuzeliedere 'Nederlandsche Gedenck-Clanck.
* De Sint-Pietersbasiliek in Roame wirt voltoajd.
* De Sjpanjaarde lanje op Taiwan en sjtichte San Salvador (noe Keelung)

## Gebaore
* 16 jannewarie – Lucas Achtschellinck, Vlaamse Landjsjapssjilder (gesjtórve 1699) 
* 27 mei – Willem II van Oranje, zoon Frederik Hendrik van Oranje (gesjtórve 1650)
* 4 oktober - Richard Cromwell, 'Lord Protector' van Èngelandj, Sjotlandj en Ierlandj (r.1658 - 1659).
* 18 december - Christina van Zjwede, keuningin van Zjwede van 1632 pes 1644

;datum ónbekènd
* Hendrickje Stoffels, vrouw van Rembrandt

## Gesjtórve

* 5 jannewarie - Cornelis Hooft (78), Nederlandjse sjtaatsman, burgemeister van Amsterdam
* 7 fibberwarie - Willem V van Beiere (78), zoon van hertog Albrecht V van Beiere en Anna van Oasteriek
* 20 fibberwarie - John Dowland (63 ?), Èngelsje zanger, lutis en componis
* 9 april - Francis Bacon (65), Britse filosoof, weitesjapper en politicus
* 7 juni - Anna van de Heilige Bartolomeüs (76), Belzje karmelietes, kloastersjtichster en zaolige
* 30 september - Keizer Nurhaci van China
* 26 september - Wakizaka Yasuharu (72), Japanse daimyo, ein van de Zeve Sjpere van Shizugatake
* 30 oktober - Willebrord Snel van Royen (46) (Snellius), Nederlandjse natuurkundige.
* 8 december - John Davies, Èngelsje dichter
;datum ónbekènd
* Isabella Brant (35), eësjte vrouw van Rubens
* Otto van Veen (69), leërmeister van Rubens
* John Coprario (50 ?), Èngelsje componis
* Johannes Bach (46 ?), sjtamvader van de femielie Bach
* Albrecht van Nassau-Dillenburg, graaf van Nassau-Dillenburg,

## Beeldende Kuns

Plaetje:Brugge - Antoon Van Dyck - De kruisiging (Antwerpen 1626).jpg|*De krusiging* (1626) Anthony van Dyck, Slevrouwekirk, Brugge
Plaetje:GentlemanHals.jpg|*Portret van Isaak Abrahamsz Massa* (1626) Frans Hals, Art Gallery of Ontario


## Boewkuns

Plaetje:Sãopedro1.jpg|Sint-Pietersbasiliek, geboewd 1506-1626
Passe-vite

Ein **passe-vite** of ein **reurzei** (Ned. *roerzeef*) is ein wirktuug oet de keuke óm neet al te hel aeteswaar te kènne male en zaeve en is in 1928 oetgevónje door de Belsj Victor Simon.
De passe-vite besjteit oet eine tobvörmige kómp, wo-in aan de óngerkantj ein zeef is vasgemaak. Aan de boetekantj is ein handjvat gemaak en in de kómp is ein drèjjend mechanisme aangebrach, womit de inhawd van de kómp taenge 't zeef wirt gedrök. Door aan de zjwengel te drèjje, wirt automatisch ein deil van de inhawd door 't zeef gepaesj. D'r is meistal keus oet meërdere sjieve die variëre in graofheid. Mèt eine passe-vite kènt fien sop, puree, appelmoos en dergelikke waere gemaak.
In de lètste decennia is de passe-vite verdrónge door de keukemachine en de blender. Dit kump veural ómdat 't gebruuk van de passe-vite erg arbeidsintensief is ('t róndjdrèjje geit meistal zjwaor) en ómdat in eine passe-vite jeder keër mer ein klein bietsjke van de aeteswaar kènt gedaon waere, zoadat 't sóms lang doert veur al 't voedsel verwirk is. 't Naodeil van 'ne blender ten opzichte van eine passe-vite is dat dae lètste gein hel deilkes (b.v. knäökskes) zal doorlaote, terwiel de blender dees zal fienhakke.
Chinois (keukegerei)

'ne **Chinois** (Frans veur *chinese hood*) is ein **puntjzeefke** dat wirt gebruuk in de keuke óm biejveurbeeld bouillon te "passere" (eine keuketerm veur zeve of filtere). 't Veurdeil van dees zeef-vorm is dat de vloejsjtof door 't óntsjtaon van ein Coandă-effect in eine sjtraol nao ein kleiner pan of sjaal gepasseerd kènt waere.

Sóms wirt in de chinois eine passeerdook gelag. Dit is 'en fiene dook dae liek op eine theedook, mer sjpeciaal gemaak is óm vloejbaar aeteswaar heël fien te kènne zeve.
Roeselare

|
|-
|
|-
|
|-
|
|}
**Roeselare** (Wes-Vlaoms: *Roeseloare*; Frans: *Roulers*) is 'n stad in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, de hoofplaots vaan 't gelieknaomeg arrondissemint, mèt 'n oppervlak vaan 59,79 km² en 57.432 inwoeners op 1 januari 2010. De stad is bekind um zie kleinseminarie, wat weurt gezeen es de weeg vaan 't Vlaams (cultureel) nationalisme.

## Geografie
### Deilgemeintes
Roeselare besteit oet veer deilgemeintes. In ein deilgemeinte ligke ouch nog ander kerne. Roeselare zelf heet 'n oppervlak vaan 23,94 km² en had in 2007 37.127 inwoeners.

* I. Roeselare
* II. Beveren
* III. Rumbeke
** V. Zilverberg
** VI. Beitem
* IV. Oekene

### Aongrenzende (deil)gemeintes

## Bezeensweerdeghede
Wie gezag weurt 't stadsgeziech neet door middeliewse gebouwe gedomineerd, meh stamme väöl bezunder bouwe oet lateren tied. Op de merret vint me 't raodhoes mèt belfort (foto), haaf in rococostijl (1771), haaf in moderne stijl (1924). Toch is dao nog 'n laatgotische kèrk: de Sint-Michielskèrk (1504). De Amandskèrk oet 1872 is neoromaans. Bij Rumbeke steit Kestiel Rumbeke. Veur de res heet de stad veural e modern aonziech.

In de stad vint me e paar musea, boe-oonder 't Fietserènmuseum.

## Historie
De naom *Roeselare* liet ziech herleie op *rôs* 'reet' en *lâr*, in dit geval: ope plaots in de bos. In 822 al weurt de plaots veur 't iers geneump. In d'n tienden iew kaom ze op es merretplaots; in 1250 oetindelek kraog ze stadsrechte. Ze had wel 'ne merret en e belfort, meh gein walmör, wat ze machteloes maakde in oorloge. Ind vieftienden iew woort de stad bekans compleet platgelag; Roeselare heet daodoor e väöl minder middeliews aonziech es aander Wes-Vlaamse stei. In d'n Tachtegjaoregen Oorlog verloor de stad nog mier vaan zien welvaart en kaom de lake-industrie gans stèl te ligke. Mèt de Vrei vaan Nimwege in 1678 kaom Roeselare aon Fraankriek. In 1704 veel ouch 't middeliews belfort nog in. Vaanaof 1815 laog Roeselare in Nederland, daonao op 't Belsj. De stad kaom economisch weer op nao d'n aonlag vaan de spoorlijn Kortrijk-Brugge (1838) en 't kenaal nao de Leie (1872). In 1875 voont 'ne studentenopstand plaots, dee bekind kaom te stoon es de *Groote Stooringe*. Oonder leiing vaan Albrecht Rodenbach protesteerde me tege 't gebruuk vaan 't Frans in 't oonderwies. In d'n Ierste Wereldoorlog raakde de stad zwoer versjendeleerd. In 1977 woorte de gemeintes Beveren, Oekene en Rumbeke aon Roeselare touwgeveug.

## Bekinde Roeselarenere
* Frederik Deburghgraeve, zwummer
* Odiel Defraeye, fietserènner
* Steven Degryse (Lectrr), cartoonis
* Guido Gezelle, preester-diechter
* Patrick Lefevere, ploogleier
* Luc Martens, politicus
* Albrecht Rodenbach, diechter
* Roger Vangheluwe, bisjop-pedofiel
* Hugo Verrijst, preester
* Adriaan Willaert, componis

## Extern links
* Website vaan de stad
Ruiselede

|
|-
|
|-
|
|}
**Ruiselede** (Wes-Vlaams: *Ruselee*, Oos-Vlaams: *Ruiselee*) is e dörp en 'n geweze gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Tielt, tege de grens mèt Oos-Vlaandere. De gemeinte mit 30,2 km² en had op 1 januari 2010 5.177 inwoeners.

In Ruiselede sprik me vaanajds 'n Oos-Vlaams dialek. De teikene zien evels tot in 't grensgebeed vaan de provincies de joongere 't Wes-Vlaams euvernumme. Of dit in Ruiselede ouch zoe is, is neet gans dudelek.

## Geografie
### Deilgemeintes
Ruiselede heet gein deilgemeintes. Wel zien dao twie kleinder kerne binne de gemeintegrenze.

* I. Ruiselede
** II. Doomkerke
** III. Kruiskerke

### Aongrenzende (deil)gemeintes

## Historie
In de bojem zien prehistorische en Romeinse voondste gedoon. De plaots weurt veur 't iers geneump in 1106, es bezit vaan de Bertinusabdij in Sint-Omaars (Fraankriek). In de iewe daonao waor 't groondgebeed versnipperd tösse väöl versjèllende hiere. In 1688 stiechde me e spinhoes. Oet de religieuze gemeinsjap oontstoont in de negentienden iew e vrouwekloester: de kónkergatie vaan Zösters vaan Slevrouw vaan Zeve Weie. 't Mojerkloester zit nog ummertouw in Ruiselede. In 1849 kaom dao e tehoes veur landluipers en weize, wat es gemeinsjapsinstèlling veur bezundere bijstand nog ummer besteit. Op 8 september 1944 lieverde de Poolse soldaote hei slaag mèt de Pruse. Bij de herindeilinge vaan 1973 en 1977 bleef Ruiselede gespaord.

## Extern links
* Website vaan de gemeinte
1627

1624 - 1625 - 1626 - **[[1627]]** - 1628 - 1629 - 1630  

## Gebäörtenisse
*Rotterdam trotseert de anger Hollandjse sjtaej en weigert de Remonsjtrante aan te pakke.
*De pes truf Delft. In juli wirt 't Sjtaatse leger door de ziekte hel getróffe. 
*Frederik Hendrik belegert Grol en nump de sjtad in.
*Episcopius publiceert zien tractaat *Vrye Godes-dienst* wo-in hae pleit veur godsdeenstige tolerantie.
*10 november - Pieter de Carpentier vertrèk mèt vief "vol" sjeper oet Nederlandjs-Indië. Jan Pieterszoon Coen volg häöm op es Gouverneur-generaal veur zien tweëde ambsperiood.
*24 november - Arend Dickmann wirt admiraal in deens van de Poolse kroan.
*28 november - Sjlaag biej Oliwa, ónger leijing van admiraal Dickmann behaolt de Poolse vloat ein euverwinning op de Zjwede. Dickmann kump aevel óm went hae door eine kanónskogel wirt getróffe.
*Mom Keo volg Pothisarat II op es 25e keuning van Lan Xang.

## Meziek
* Girolamo Frescobaldi compeneert *Il secondo libro di toccate*

## Beeldende Kuns
* Rembrandt sjildert *[[De vluch nao Egypte]]*. 't Schilderiej is te zeen in 't Musée des Beaux-Arts in Tours, Frankriek

Plaetje:Urban VIII.jpg|*Paus Urbanus VIII* (1627) Pietro da Cortona, Musei Capitolini, Rome 


## Gebaore
* 4 fibberwarie - Robert Boyle, Iersje natuurkundige (gesjtórve 1692) 
* 16 mei - Willem van Aelst, Nederlandjse sjilder van sjtillaeves (gesjtórve 1683) 
* 2 augustus - Samuel van Hoogstraten, Nederlandjse kunssjilder, etser en theoreticus (gesjtórve 1678)
* 17 november - Johan George II van Anhalt-Dessau, vors van Anhalt-Dessau (gesjtórve 1693)

;datum ónbekènd
* Georg Everhard Rumphius, Duutsj natuurvorsjer in deens van de VOC

## Gesjtórve

* 22 fibberwarie - Olivier van Noort (68), Nederlandjse zeëreiziger 
* 2 mei - Lodovico Grossi da Viadana (~67), Italiaanse compenis en monnik
* 18 augustus - Willem van Nassau, heër van de Lek (~26), Militair en zoon van Maurits van Nassau kump óm biej 't Belègk van Grol
* 21 oktober - Frederik de Houtman (56), Nederlandjse reiziger, taalkundige, astronoom
* Pedro Rimonte (~62), Sjpaanse musicus en compenis

;datum ónbekènd
*Arend Dickmann (55), Nederlandjse admiraal in deens van de Poolse kroan, getróffe door eine kanónskogel.
*Ascanio Mayone (~57), Italiaanse compenis
*Cornelis van Aerssen (82), Zuud-Nederlandjse juris, secretaris van Brussel en pensionaris
*Hendrick Jacobszoon Lucifer (ca. 44), Nederlandjse piraat en buccaneer 

## Referenties
Spiere-Helkijn

|
|-
|
|-
|
|}
**Spiere-Helkijn** (Frans: *Espierres-Helchin*; Wes-Vlaams: *Spiere-'Elkyng*) is 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Kortrijk, aon de grens mèt Henegouwe. De gemeinte is 10,78 km² groet en had op 1 januari 2010 2.110 inwoeners.

## Geografie
### Deilgemeintes
Spiere-Helkijn besteit oet twie deilgemeintes.
* I. Spiere
* II. Helkijn

### Aongrenzende (deil)gemeintes

## Taol
In Spiere-Helkijn sprik me continentaol Wes-Vlaomse dialekte die liekene op 't Kortrijks. Spiere-Helkijn is 'n faciliteitegemeinte mèt faciliteite veur Franstaolege.

## Historie
De gemeinte woort in 1977 gevörmp oet 'n fusie vaan Spiere en Helkijn. Door hunne status vaan faciliteitegemeinte kóste ze neet in groeter entiteite opgoon.

## Extern links
* Website vaan de gemeinte
Ziejbaar

thumb|250px| 'n Awwerwetse ziejbaar

'n **Ziejbaar** of 'nen **doorsjlaag** is ein in Limburg väöl gebruuk woord veur 't in 't Nederlandsj gebrukelikke woord *vergiet*, ein groate kómpvörmige sjaal mèt gaetjes in de wandj.
't Is ein keukegereij dat gebruuk wirt óm aetesware, zwoa-es greuntes, pasta’s, friet e.d., van euvertollig vóch te óntdoon.

Ein ziejbaar woort vreuger meistal van geëmailleerd sjtaol gemaak of van bamboe. Allewiel  kriet me in de winkel allein nog mer oetveuringe oet diverse saorte kunssjtoffe en oet  roesvriejsjtaol.

Veur bouillon wirt meistal eine chinois, ein zoageneump puntjzeef, gebruuk.

## Gezèkde
* *Dae haet 'ne kop wiej ein ziejbaar* - Hae haet ein kop wiej ein zeef.

Categorie :Limburgse wäörd

''
Staden

|
|-
|
|-
|
|}
**Staden** (Wes-Vlaams: *Stoan*) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Roeselare, mèt 'n oppervlak vaan 46,24 km² en per 1 januari 2010 11.053 inwoeners.

## Geografie
### Deilgemeintes
Staden heet drei deilgemeintes. Ein deilgemeinte heet daobij nog 'nen andere kern. Staden zelf heet 'n oppervlak vaan 25,43 km² en had op 31 december 2006 5.391 inwoeners.

* I. Staden
* II. Oostnieuwkerke
* III. Westrozebeke
** IV. Vijfwegen

### Aongrenzende (deil)gemeintes

## Historie
Staden woort in d'n Ierste Wereldoorlog bekans gans mèt de groond geliek gemaak. In 1977 woort de gemeinte oetgebreid mèt Oostnieuwkerke en Westrozebeke.

## Extern links
* Website vaan de gemeinte
1629

1626 - 1627 - 1628 - **[[1629]]** - 1630 - 1631 - 1632  

**1629** waor e gewoen jaor wat begós op maondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 3 mieërt - Keuning Karel I van Èngelandj óntbundj 't parlemènt en geit allein heërsje.
* 17 juni - Lutenant-admiraal Piet Hein sjneuvelt in ein expeditie taenge de Duunkirker kapersj.
* Opnuuj publiceert de remonsjtrant Episcopius ein gesjrif wo-in hae op theologische grónje opreup tot tolerantie: *Apologia pro Confessione Remonstrantium*.
* De Roamse keizer Ferdinand is minder tolerant. Hae vaerdigt 't "Edict van Resjtitutie" oet, volges wat de protesjtante alle bezètte kirkgeboewe mótte trukgaeve aan de Kathelieke Kirk.
* Frederik Hendrik veurt 't Belègk van 's-Hertogenbosch oet. Es aafleijing valle de troepe van de keizer Gelderlandj bènne. Zie numme Amersfoort in en hersjtèlle doa de kathelieke deenste. De Sjtaatse weite aevel succesvol de Inname van Wesel te bewirksjtèllige, wodoor 's keizers troepe aafgesjneje waere van alle versjterkinge. Zie trèkke zich truk nao de Iessel.
* 14 september - 's-Hertogenbosch geuf zich gewónne. 't Is in dees sjtreke de zjwaorste klap veur Sjpanje saer de óngergank van de Armada in 1588.
* De Wes-Indische Compagnie sjtèlt de "Vrieheje en Exemptië" vas, die eine nuje vörm van kolonisatie introducere. Ónger deze order wirt 't vörme van patroansjappe meugelik, ein entiteit mèt lokaal besjtuur en landjeigedóm die verantjwoording sjöldig is aan de directeur-generaal van de kolonie.
* Filips IV van Sjpanje sjtuurt Peter Paul Rubens es vrejesgezantj nao Karel I van Èngelandj.

## Gesjtórve
* 19 jannewarie - Abbas I de Grote, sjah van Iran
* 17 juni - Piet Hein (51), Nederlandjse lutenant-admiraal en WIC-Commandant
* 1 november - Hendrick ter Brugghen (41), Nederlandjse kunssjilder
* 1 november - Jacob van der Doordt (±39), Nederlandjse kunssjilder

## Boewkuns

Plaetje:Chiavari-IMG 0503.JPG|*Palazzo Rocca a Chiavari* (1629) Bartolommeo Bianco


## Gebaore

* 19 mieërt – Alexander I, tsaar van Ruslandj van 1645 pes 1676 (gesjtórve 1676)
* 1 april – Jean-Henri d’Anglebert, Franse compenis, cembalis en organis (gesjtórve 1691)
* 7 april - Prins Juan José de Austria, Sjpaanse heërvors en sjtaatsman (gesjtórve 1679) 
* 14 april – Christiaan Huygens, Nederlandjse wiskundige, fysicus en astronoom (gesjtórve 1695)
Jolande Sap

**Johanna Catharina Maria (Jolande) Sap** (Venlo, 22 mei 1963) is ein Nederlandjse econome, politica en saer september 2008 lid van de Tweëde Kamer veur de poletieke partiej GreunLènks. Op 17 december 2010 woort zie, nao ein unaniem aordeil van de fractie van häör partiej, de opvolger van de truktraejende Femke Halsema es fractieveurzitter in de Tweëde Kamer. 

## Laevesloup
Sap sjtudeerde tösje 1981 en 1989 economie aan de Kathelieke Universiteit Brabant en sjpecialiseerde zich in poletieke economie en filosofie. Tösje 1985 en 1988 waas zie sjtudentassistent en coördinator biej de leërgank Óntwikkelingsproblematiek.

Vervolges waas zie drie jaor óngerzeuker verbónje aan de Universiteit van Amsterdam. Zie deeg óngerzeuk nao 't versjil in loan tösje mansluuj en vrouwluuj. In 1992 woort zie weitesjappelik mètwirker van de Emancipatieraod. Sap waas initiatiefnumsjter van *Out of the Margin*, tweë internationale conferenties euver feministische economie in 1992 en 1998. Dit leijde tot de publecatie van 't book *Out of the Margin. Feminist Perspectives on Economics*, wovan zie same mèt Susan Feiner redacteur waas. Saer 1993 is zie actief bènne GreunLènks, es lid van de economische commissie.

In 1996 góng zie wirke op 't ministerie van Sociaal Zake en Wirkgelaegeheid, wo zie ónger angere de amtelikke top adviseerde en zich bezigheel mèt emancipatie- en laevesloupbeleijd mer ouch mèt loan- en inkómmensvraogsjtökke en pensioene.

In 2003 gong ze weg biej 't ministerie en woort zie directeur van LEEFtijd (destieds nog *LBL expertise centrum laeftijd en maatsjappiej*). Ónger häör leijing góng LEEFtijd zich bezighawwe mèt meë thema's, mèt name mèt vergriezing en laevesloupbeleijd. In 2006 sjreef Sap mit aan 't verkezingsprogram van GreunLènks. Zie sjtóng op plaatsj ach op de verkezingelies veur de Tweëde Kamer. GreunLènks haolde aevel mer zeve zetele. In 2007 woort zie lid van 't begeleijingspanel beginsele van de commissie-Van Ojik, die in 2008 ein nuuj beginselprogram veur GreunLènks zal sjrieve. In 2008 góng zie weg biej LEEFtijd en góng sabbatical.

Sap woort op 2 september 2008 lid van de Tweëde Kamer veur häör partiej es tiedelikke vervanging waeges zjwangersjapsverlof van Mariko Peters. Wiej Wijnand Duyvendak de daag dao-op aaftrooj, woort zie beneump tot ziene opvolger. 

Sap is sjpecialist van de fractie op 't gebeed van sociaal-economische vraogsjtökke. Es kamerlid beheërt zie de portefeuilles Financië en Rieksoetgave. Ouch 't aow-dossier vilt ónger häör portefeuille, wo-ónger 't vraogsjtök *langer doorwirke*.

Biej de verkezing *bèste politicus van 't jaor 2009*, georganiseerd door 't NOS Radio 1-Journaal, woort Jolande Sap gekaoze es politiek talent van 't jaor. Ziej is op dit memènt Financieel woordveurder en woordveurder AOW en pensioene van de GreunLènks fractie. 
Van juni 2009 pes mei 2010 waas zie lid van de kemmissie de Wit die ónderzeuk deeg nao de financiële crisis wo Nederlandj in 2007/2008 in mitgetrokke woort.

Op 17 december 2010 woort bekènd dat Sap Femke Halsema opvolg es fractieveurzitter van GreunLènks.

## Externe links
* Drs. J.C.M. (Jolande) Sap, Parlement.com
* Jolande Sap op GroenLinks.nl

## Referenties