Esse (Noordrien-Wesfale)

**Esse** (Dütsj: *Essen*; Ripuarisch: *Äßße* of *Esse*) is 'n krinkvrei sjtad i Noardrien-Wesfale, distrik Düsseldörp, geleëge i ge Ruhrgebeed. De Ruhr en de Emscher sjtrome durch Esse. De sjtad hat ca. 590.000 inwuënesj. *Oberbürgermeister* is seër 2015 Thomas Kufen va de CDU. Esse sjteet bekank um zing zjwoar indoestrie. Zoeë beed sjtaalbedrief ThyssenKrupp vöal wirkplaatsje in de sjtaalverwirkingsindoestrie. De mieëtste koele zint allewiel toegedoa. Ze zint va groeëte historische weëd. Zoeë sjteet de ouw *Zeche Zollverein* óp de UNESCO-welterfgoodlies. 

## Geografie en ideling
Esse ligk midde in 't drökbevolkde Ruhrgebeed. De sjtad ligk hoofzakelig ten noarde va g'n Roer. Ze is boavedeen neëve Bochum, Duisburg en Dortmund ee va de veer groeëtste sjteë i g'n umgeëving. Dortmund hat óngeveër eëvevöal iwuënesj. Esse ligk óp g'ne uëvergank va lieëggebirgde in 't zuje en 't vlaker lank in 't noarde. Gemiddeld ligk de sjtad óp 'n huëgde van 116 meter boave Normalnull. Graad durch höar ligking guëf 't evvel relatief groeëte versjille. 't Lieëgste punt ligk 26,5 meter boave NN en bevingk zich i Karnap, 't noardeligste sjtadsdeel. In 't zujelige sjtadsdeel Heidhausen ligk dan 't hoeëgste punt, mit ing huëgde van 202,5 meter boave NN.

### Watere
Landsjapsbepoalend zint de Ruhr en de Emscher. De Ruhr meandert tussje de huëvele va d'r zujelige sjtadsrank. I g'n Ruhr guëf 't twieë sjtouwmere, d'r Kettwiger See en d'r Baldeneysee. Bei mere weëde gebroek vuur 't ópwekke van elektriciteet en de drinkwaterverzörging. De Emscher is vuur e groeët deel gekanaliseerd en sjtrumt durch indoestrieel gebeed. Parallel doaneëve ligk 't Rien-Hernekanaal. 

Wiejer guëf 't vöal beëksjkes. In 't noarde zint ze döks óch gekanaliseerd. Vöal va die watere, inclusief de Emscher, weëde de letste joare weer hermeanderd.


Plaetje:Rhein-Herne-Kanal_bei_Oberhausen.jpg|Links de Emscher, rechs 't Rien-Hernekanaal
Plaetje:Ruhr_in_Essen_Stelle_2.jpg|De Ruhr bei 't Essener sjtadsdeel Steele 
Plaetje:Baldeneysee_Wolken_Essen.jpg|D'r Baldeneysee


### Klimaat
De gemiddelde temperatoer in Esse bedraag 9,6 °C. D'r jannewaar is mit 1,5 °C d'r kaodste moand. D'r wermste is juli mit 15,7 °C. D'r velt 829 millimeter neersjlaag per joar.

### Ideling
Esse is verdild in nuëge sjtadsdistrikte (*Stadtbezirke*) en vunneftig sjtadsdeler (*Ortschafte*). Jieëker sjtadsdistrik hat 'n ege distriksverteëgewoadiging (*Bezirksvertretung*). Vöal sjtadsdeler woare vreuger zelfsjtendige gemingdes. Soms zint 't ouw kling sjteë, soms óch dörper. De distrikte weëde mit Romeinse getalle aagegeëve, de sjtadsdeler mit doebel Arabische getalle. 't Noarde van Esse is hendig dichbevolkder en sjtedeliger es 't zuje.

## Woape
't Woape van Esse besjteet oet twieë sjilder die zint verinnig ónger ing kroeën, 't symbool vuur 't ouw vorstedom Esse. Óp 't linker woapesjil zuut me d'r adeleër, deë verwies noa de rieksvreiheed va de sjtad; óp 't rechter sjild 't zjweëd, dat verwies noa de sjtadshillige Cosmas en Damianus, die sjlaachoffesj woare va de christevervolginge tiedes 't bewink va d'r Romeinse keizer Diocletianus.

De vaan van Esse draag de twieë basiskluëre geël en blauw.  

## Sjtadsfuncties
### Indoestrie
Esse begós zich in 1811 te indoestrialisere, wie 'n geetiezerfebriek durch Friedrich Krupp ópgerich woeëd. De sjtad gruide sjpieëder i d'r 19e ieëw oet tot 'n richtige indoestriesjtad. De bevolking noom hel touw, graad weil de gruiende economie behoofte houw aa mieë arbeiesj.  't Accent koam vanaaf de twieëde haof va d'r twintigste ieëw óp sjtoalverwirking te ligke, weil sjpecialisatie durch d'r trükval va de zjwoar indoestrie nuëdig woar. De loeëne va Pruse arbeiesj sjtege namelig en 't begós technologisch en finacieel meugelig te weëde, dees bedriefstakke te verplaatsje. De firma Krupp bleef evvel lang inne va de wichtigste wirkgeëvesj i g'n sjtad en is 't nog ummer. In Esse bevingk zich beivuurbild 't hoofkantoer van 't bedrief. Neëve de autobaan A40 tussje Duisburg en Esse ligke inkel groeëte fabrieke. In 1999 fuseerde 't bedrief same mit Thyssen tot ThyssenKrupp.  

Óch woare de koele wichtig en bepoalend vuur de lokaal economie. In 1957 woeëd Esse evvel getroffe durch 'n koalecrisis. Eëdöal en koale oet 't boeteland vormde 'n bedreiging vuur 't vuurtbesjtoa va de Essener koele. Dat woar min of mieë 't begin van 't ing va dizze indoestriële tak. De mieëtste koele woeëde vanaaf de zeëvetiger joare gesjloate. De letste, 't complex van *Zeche Zollverein*, woeëd óp 23 december 1986 touwgedoa.

### Deenste
Seër de twieëde haof va d'r twintigste ieëw rich de sjtad zich sjteeds mieë óp deensverlening, wiewaal dizze sector neet zoeë sjterk óntwikkeld is es in sjteë wie Düsseldörp. Wichtig zint de hoofkantoere van bedrieve wie ThyssenKrupp, mar óch energieconcerns wie RWE AG en E.ON SE. Wiejer guëf 't kantoere van Aldi-Nord en Siemens. D'r detailhandel is óch wichtig. In Esse ligk beivuurbild 't ikoopcentrum *Limbecker Platz*, oeë 't mieë es twieëhóngerd kling en groeëter winkele guëf.  

### Óngerwies
  
In Esse guëf 't inkel bekinde óngerwiesisjtellinge. De Essener Volkshochschule is mit 83.000 sjtoedente de groeëtste. Ze is ging vak- of hoeëgsjoeël, wie d'r naam missjien deet vermode, mar ze beujt algeming ópleidinge aa vuur volwassene. De Universiteet Duisburg-Esse hat 'n vestiging i g'ne Nordviertel. Dees universiteet hat insgesamt mieë es 42.000 sjtoedente en is doamit ee va de groeëtste i Dütsjlank. Aa g'n Folkwang Universiteet kint me moeziek, dans en tonieëlsjpiel sjtoedere. Wieër guëf 't in Esse vöal sjoeële vuur beroopsóngerwies en vuur touwgepasde wetesjap, beivuurbild de private Hoeëgsjoeël vuur Economie en Management, 't *Haus der Technik* en 't simulatorcentrum vuur kerncentrales. Hei weëd óch personeel vuur de kerncentrale in 't Zieëwse Borssele ópgeleid.

### Koeltoerisjtellinge
### Sjport
### Verkier

## Sjtadsgezich
### Bekinde boewwirke
* *Aaltotheater* en *Saalbau* - 't groetste theater vaan Esse jeboewd door de finsj architect Alvar Aalto
* *Aude Synagoge* - 'ne synagoge en 't hoes vaan de juudsj cultuur
* *Essener Münster* - huid vaan de Roems-Kattelieke kèrk in de bisdóm vaan Esse mit de *Domschatzkammer* (plaats vaan de dómsjat mit de gouwe Madonna)
* *Folkwangmuseum* - muzeum mit belangrieke muziek-academie
* *Lichtburg* - 't auste cinema vaan Duutsjland
* *Villa Hügel* - villa vaan de femilie *Krupp*
* *Zeche Zollverein* - groete koolmine en UNESCO-Welterfgood

## Demografie
### Sjproak
### Gleuf

## Gesjichde
### Sjtich Esse
In 845 woort de *Stift Essen* gesjtich, 'n kloaster veur adelike vrouwe. On dat memènt de locasie haet de naam *Astnithi*, wat later woort de huujdige besjrieving ('Essen').
Tösje 975 en 985 entsjtand de gouwe Madonna (*goldene Madonna*), de elderste feguur vaan Maria vaan Nazaret.
In 1337 Esse woort 'ne vrije rieksstad. Vanaaf deze tied kool woort perduksiert. Deze jróndjsjtóf waor hiel lang wiechtig veur de weetsjap van de sjtad.

### Indoestrialisatie
Naodet Napoléon Bonaparte haet óntbènd de geiseliken edelmanne en geseculariseerde Duutsjland, de Rienland woort 'ne pruusje provins. 
In 1811 de febricant *Friedrich Krupp* maakte zien sjtaolfebrik op. Deze nuuje wirksgelaegenheid maakte de inweunersjdeil hoeger. Esse óntwikkelte zich te de belangriekste stad voor koolperduksie in Duutsland. De groetste laandmark van Esse, *Zeche Zollverein*, of de *Villa Hügel*, woe de familie *Krupp* laevde, zien anzeenlike boewe en ze zien väöl bezeukt door toeriste.

### Noa 1945
Tiedes de twiede weltkreeg 't Ruhrgebeed woort bómberdeert vanwaege de groete koolindustrie, vooral Esse, ómdat hie de waopefebrik vaan *Krupp* waor.
Sins 1970 de zjwaorindustrie is minder, alzoe de deenssector begon te greuje. 1972 Esse heeft jekreegt eine jemeinzaame Universiteet mit Duusbörg.

## Bekinde luuj
* *Karl* en *Theo Albrecht* - oprichter vaan de supermarktbedrief *Aldi* (**Al**brecht **Di**scount)
* *Gustav Heinemann* - duutsje president vaan 1969 tót 1974
* *Carl Humann* - óntdèkker vaan de *Pergamonaltaar*
* *Heinz Rühmann* - acteur

Óngere luuj, wie *Otto van Bismarck* of *Paul von Hindenburg* zien ierebörger vaan Esse.

## Galerie

Plaetje:Villa Hügel, Essen, 20071222.jpg|De Villa Hügel
Plaetje:Zollverein Schacht 12.jpg|Zeche Zolverein
Plaetje:Goldene_madonna-2.jpg|De goje Madonna
Plaetje:Essen_Lichtburg_1.jpg|De bioscoop *Lichtburg*
Plaetje:Aalto-Theater_02.jpg|'t *Aaltotheater*
Plaetje:SchlossBorbeck01.jpg|'t kesjtieël i ge sjtadsdeel *Borbeck*
Plaetje:Essen Kettwig 1.jpg|Aod hoes in 't centrum va ge sjtadsdeel *Kettwig*


## Partnersjappe mit anger sjteë
* Sunderland, Verinnig Kuëninkriek, seër 1949
* Tampere, Finlank, seër 1960
* Grenoble, Frankriek, seër 1974
* Nizjni Novgorod, Ruslank, seër 1991
* Tel Aviv, Israël, seër 1991

## Extern linke

* Officieel site van Esse
* Welterfgood Zeche Zollverein

## Brónne
*Dit artikel is vuur e groeët deel gebaseerd óp 't corresponderend Dütsj artikel, en waal i dees versie [https://de.wikipedia.org/wiki/Essen]; wieër kunt óch informatie va [[:de:Liste der Stadtbezirke und Stadtteile von Essen]].*

### Referenties