open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hein Bovendeaard

Hein Bovendeaard is 'ne Limburgse dichter en sjriever. E sjrieft in 't Zitterds en in 't Nederlands.

## Verenigingsmiensj en besjtuurder

Bovendeaard waor ing van de initiatiefnummers tut de heroprichting van d'r Veldeke-kring-Zitterd in 1985 en e hanteerde van 1985 bies 1995 d'r vörzittershamer. Daobie waor Bovendeaard och nog 'n aantal jaor d'r secretair van de bleujende vereniging.
Jaorelaank waor Hein Bovendeaard 'n drievende en wies krach achter 't verenigingslaeve va Zitterd.

## Dichter en sjriever
In 't waeëkblad Maas en Mijn besjreef Bovendeaard, oonder 't pseudoniem *de Zittesje Sjnaak*,  gebäörtenisse en perzoeëne die in Zitterd in de belangsjtelling sjtonge. 
In de gedichte bezingt Bovendeaard z'n leefde vör 't Zitterds, vör de sjtad en hör beweuëners.
De interesse en sjtudie van de gesjiedenis van Zitterd uut z'ch in de diverse beuk van z'n haand. 
D'r naam van de Stichting Charles Beltjens waor bie de oprichting in 1987 'n idee van Hein Bovendeaard. Diz sjtichting gift in kling oplages gesjiedkundige, volkskundige en culturele waerke oet.
## Sjtäölke

D’N  AWDSTE  VAN   ZITTERD.

Doe sjteis dao zo majestueus en greutsj te kieke
(wae aan mien sjtad kump dae kump ouch aan mich);
Doe kiks óm dich haer en leets diene riekdóm blieke
Mer die oug is veural op Sint Pterus gerich.

Doe bès d’n awdste van Zitterd 
mót jederein weite,
(d’n duvel is awd,waat meint geer uch waal);
Van al waat vruiger en noe zal gebeure
Dao sjpeels doe die rol in klaor Zittesje taal.

Doe bès ummer veur ós dao,maaks nemes verlaege
(waat moosj geer zónger mich
mit eur laammaekersjteun);
In veur- en taegesjpoud geefs doe ós de zaege
Zelfs d’n tied van d’n daag 
vinsj doe ouch gans geweun.

Mer sjus in dat geweune bès doe zo bezónjer
(ós leifde veur dich góng biej 
d’n duip al van krach)'
Blief mer biej ós en blief mer ós wónjer
Veer hawte van dich,jeder daag,jeder nach.



Dit gedich is gesjraeve in 1997 wie de VVV-nuje sjtijl in Zittert geaoëpend waoërt en 't geet över de Seent Petrus kèrk. Gepubliceerd in d'r bundel *Trök in d'n tied* va 2007.

## Gepubliceerd waerk
*Zitterd trök in d'r tied.*
Diz oetgaaf bevat 'n 40-tal gedichte in 't Zitterds en 't Nederlands. Wieër och artikele en verhaole uvver typisch Zitterdse gebäörtenisse van de aafgelope daarteg jaor. 't Book wert verlucht mit nostalgische foto's en passende illustraties. 't Wert oetgegaeve dör de Stichting Charles Beltjens.

#### Innige ander publicaties:
* *[http://hein.bovendeaard.nl Mit de kómplimènte...]* (link nao de weblog van Hein Bovendeaard)
* *Typisch Schtad Zitterd*
* *De Phil, 100 jaor achter de vaan* (mit Jos Daniëls) (100 jaor Philhermenie Zitterd)
* *Limburgs Eige* (Oetgaaf van d'r Veldekekring Zitterd)
* *De Petruskerk*
* *Mit de complemènte*

## Oondersjeijinge
* Bronze Legpenning van de Gemingde Zitterd
* Bronze Legpenning van de VVV Zitterd
* Ridder in de Orde van de Pappegey
* Ieërelid van d'r Veldekekring Zitterd (2001)
* Ridder in de Orde van Oranje-Nassau (2002)
Internationaal Songfestival vör Europese minderheedstale

't **Internationaal Songfestival vör Europese minderheedstale** of **Liet-Lavlut** waoërd in 2006 vör de veerde kieër gehaowe in Östersund in Sapmi in Zjwede. Daoväör vóng 't ömmer in Leeuwarde plaatsj. 't Festival waor in 2006 in zès leng op d'r tillevies te zieë, oeëoonder och in Nederland (Omroep Fryslan). De organisatie definiëert minderheedstale es tale die ging mach haant.

## Deelnömmers.
In totaal waore d'r 61 aanmeldinge oet 25 taalgebiede. 
De Friese rockformatie Van Wieren waor ing van de deelnömmers en eindigde op de zèsde plaatsj mit hun nummer in 't Fries: *Nim dyn tied*. Winnaar waor Ellen Sara Bär/Johan Kitty met hun Samische biedrage.
Ander groepe kieëme o.m. oet:
* Eiland Man: Manx Gaelic
* Hongarije: Romani
* Rusland: Votisch
* Fraankriek: Occitaans
* Italië: Friulisch
* Sjpanje: Galicisch
* Sjotland: Sjots
* Sapmi: Samisch

## Externe leenk
*Website van Liet-Lavlut
Sapmi

Sapmi is d'r naam van 't laand van de Saami in 't noorde van Zjwede, Noorwege en Finland en in 't noord-weste va Rusland. Ooch al zeunt de Saami in d'r loop van de lètste hoonderd jaor ummer mieë nao 't noorde verdronge, Sapmi reikt van 't *Kola-sjiereiland* in Rusland bies *Idre* in de Zjweedse provincie *Dalarna* en 't *Engerdal* in de *Hedmark*in Noorwege.

Sapmi is dus neet 't èègeste es Laplandj, dat allèng 't Zjweedse laandsjap Laponia en de noordelekste Finse provincie Laplaand umvat. In Noorwege werre allèng dis twieë gebiede Laplaand geneumd. De mètste Saami wonne in Noorwege in de Finnmark. Ooch 't Kola-sjiereiland wert neet Laplaand geneumd. 
## Besjerming natuur, cultuur en taal
't Zjweedse dèèl va Sapmi, Laponia, is in 1996 besjermd dör de UNESCO es Natuur- en Cultureel Waelterfgood.

De Saami kalle Samisch, 'n taal die 'n Europese besjerming haat in z'n gehieël mae besjtèèt oet versjillende tale. De Saami èèges zeunt in sommige sjtaote erkaant es nationale minderhèèd. D'r is in Noorwege en Zjwede en Finlaand ooch 'n Samisch parlemaent.

## Geografie
Sapmi lègk zo dich biej de poolstreke, det de wintjers d'r heel lank zeen en iejzig kaad, 't toendraklimaat. In de wintjermaondje kömp de zon d'r neet op (poolnacht) en in de zomermaondje geit de zon neet onger (middernachzon). De Saami höbbe in de loup der eewe geleerd zich aan deze omsjtandighede aan te passe. Ze laeve traditioneel van hun rendierkuddes, die rendiermos en angere korsmossaorte aete, praktisch de enige plante die in deze noordelikke streke veurkomme.

## De Saami-herders

Nog 8% van de Saami laeve van de rendiere. De rendiere levere de Saami mèlk, vleis en huujer en daon ouch deens es trekdier veur de sjlee, 't verveurmiddel in dit gebied. 

Saami wone in tente van rendierhuujer die gemekkelik aaf te braeke en te verveure zeen. De Saami-herders volge hun rendierkuddes in hun jaorlikse voedseltrek. Allein in de wintjer blieve de Saami en rendiere op éin plaats. In plaats van in tente laeft dit volk dan in lege sjteine hoëzer.

## Historie en actueel situatie
Kiek daoväör 't artikel uvver de Saami.

## Bronne
*Bronne bie artikel Sapmi Duutsje Wikipedia.
Romani

't Romani of **Romanes** is de taal van de Roma en besjteet taalkundig bezieë oet väöl versjillende tale, die oonderling neet mie allemaol te versjtoeë zeunt. Ze zeunt allemaol waal verwant an 't Hindi en Punjabi. De Roma zowwe op groond va taalkundig oonderzeuk oet 't noorde van India en Pakistan sjtamme. De lieënwaoërd in hun tale vertille hun rees nao 't weste.
Recaent oonderzeuk bewiest 'n verwaantsjap mit 't Singalees, 'n Indo-Europese taal die verwaant is an 't Sanskriet.

De Roma haowe vas an hun taal, mae lieëre daonaeëve och de taal van 't laand oeë ze verblieve. Väöl Roma zeunt driej- of mieërtalig. 't Romani van de Balkan haat nog de ach naamvalle van 't Sanskriet. De mieë westeleke Roma, die naeëve hun taal 't Duutsj lieërde, lete versjillende naamvalle in d'r loop van d'r tied valle. De taal wert sinds kort och op sjrif gezat.

### Erkènning
* De Roma zeunt in Macedonië, Oostenriek, Zjwede en de Sinti en Roma zeunt in Duutsjlaand 'n erkènde nationaal minderhèèd in de kaders van 't Kaderverdraag inzake de besjerming van nationaal minderhede.
* 't Romani is binne de kaders van 't Europees Haandvest vör regionaal tale en tale van minderhede erkènd es minderheidstaal in Finland, Duutsjlaand, Montenegro, Nederland, Oostenriek, Servië, Slovenië, Slowakije en Zjwede.

### Externe leenk
Moelinge

**Moelinge** (Nederlands: *Moelingen*, Frans: *Mouland*) is 'n dörp ien de gemejnte Voere in Belsj Limburg.
Moelinge is 't miesj wesjteleke dörep ien de Voorsjtriejek. 't Lik ien 't Maosdal aon reveer de Berwèjn.

## Bezeenswjèrdig
* De O.L.Vrouwekirk mit unne Romoansen toere oet de 12de ieuw. Aander sjtèjle ien 't gebouw zien goties, barok en neogoties.
* Bie 't vreuger gemèjntehoes, langs de brök uuver de Berwèjn,  sjtèèt 'n weigkruus oet 1768. Daoneive 'n sjtèl grenspaole oet 1713 mit de waopes van Oosjtenriek en Nederland. 't Hujdige Belsj huurde toendertieds nog bie Oosjtenriek. 
* Oe de Berwèjn ien de Maos oetkumpt, sjtong oets 't kesjtiel van Elven of Navagne. Allèng get resjte vaan de 'sjans', 'n versjterreking opgezat doer de Sjpanjaorde ien 1674, zien dao nog vaan uuver. Aoch is nog get te zien van 'n Oosjtenrieks tolkentoer oet de 18de ièuw. 
* Ien de Maos likt 'n sjtuwdam, dei 't wotterpeijl sjtroomaofweirts reigelt. Aon de Oesjkant wurt 'n wotterkrach centrale aongedrjieve.
* 'ne Vistrap ien de Berwèjn. Dei mot de visse, die tiege de sjtroom ien zjwumme, de meugelikheid geive um de kleng sjtuw vaan 'n vreuger wottermewule te passere. Op dis ploats is 'n now brök uuver de Maos aongelag. 

## Dörpsverejneginge
*Gemingt Zangkoer *Mulingia*
*Carnavalsverèjnèging *De Djimmers*

## Extern link
*Kesjtièl vaan Elven of Navagne, de plaots oe d'Artagnan mèugelek gesjtoarve of begraove zow zien
Maasgoew

De **Maasgoew** (Nederlands **Maasgouw**) is 'n gemeinte in Nederlands Limburg, mèt (1 augustus 2006) 24.517 inwoeners en 'n oppervlak vaan 58,12 km2 (daovaan 11,65 km2 water). 
De gemeinte umvat de plaotse:
* De Baek (Brachterbeek)
* Bieëgdje (Beegden)
* Brach (Maasbracht)
* Hael (Heel)
* De Laak (Laak)
* Lin (Linne)
* G'n Oea (Ohé)
* Oeazje (Osen)
* Panhael (Panheel)
* Pol
* Staeveswaert (Stevensweert)
* Toear (Thorn) 
* Wèssem (Wessem).

De Maasgoew is oontstande op 1 januari 2007 oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Brach, Hael en Toear. Planne veur 'n reductie vaan 't aontal gemeintes in Midde-Limburg waore d'r al jaorelaank. Heel en veural Toear waore te klein um es gemeinte good te kinne functionere. Sins kort höbbe gemeintes inspraak in de gemeinteleke herindeilinge; in dit kader kaome dees drei gemeintes mèt hun plan veur fusie. De naom *Maasgoew* woort op 15 november 2005 gekoze es rifferentie nao d'n awwe Maasgoew in 't riek vaan Sjarel de Groete, dee väöl groeter waor ('t besloog oongeveer de modern provincie Nederlands Limburg) en tot oongeveer 900 bestande heet.

In de Twiede Kamer waor me aonvenkelek tege de fusie; veural de VVD zaog mier in 'n annexatie door Remun. Dit waor evels tege de wèl vaan de bevolking, die lever in 'n lendeleke gemeinte woende en op 12 juni 2006 detege demonstreerde. Oetindelek stumde zoewel de Twiede es de Ierste Kamer veur 't oorsprunkelek veurstèl, boemèt de gemeinte Maasgoew geformeerd kós weure. De inwoeners van de later gemeinte kóste op 22 november 2006, tegeliek mèt de verkezinge veur de Twiede Kamer, 'ne nuie gemeinteraod keze.

## Externe link
* https://web.archive.org/web/20201204170239/https://maasgouw.nl/
Voere

D'r naam **Voere** verwiest nao:
* de geminde Voere (gemeinte)
* 't dörp Voere (dörp)
* d'r sjtrieëk aan de Voor: Voere (sjtrieëk)
Votisch

't Votisch is 'n taal die in Rusland gekald wert dör de Voten en verwaant is an 't Estisch. Ze makt deel oet van d'r Balto-Finse subgroep van de Finoegrische tale. 
't Votisch wert nog in twieë durpe gekald, Krakolye en Luzhitsy in 't Kingisepp district. 
Op 24 december 2005 sjreef The Economist dat nog ongeveer twintig luuj de taal kinne sjpraeke. Vief luuj kalle de taal nog dageleks. Tussje 1926 en 1959 noom 't aantal modertaalsjpraekers mit 90% aaf. Ze assimileerden zich tut Russe.

## De taal
De taal haat 10 kleenkers, die laank en kort, hoeëg en lieëg en dao tussje-in, oetgesjpraoëke kinnen waeëre en haat sjtimhubbende en sjtimloze medekleenkers. De *r* is 'n rollende.
't Votisch kint inkel- en mieërvoud, haat 16 naamvalle, 6 tieje, 3 wies en de actief en de passief vorm. Bezoonder is dat oorzakelekheed in de passief vorm sjteet umdat, es gevolg van 't gegaeve dat d'r 3de perzoeën verplich is, daodör de passief vorm al genog actief en oonperzoeëlek wert.
De 16 naamvalle vertille dat 't Votisch 'n ow taal is want modern tale haant zich wat zjuus dat aspect aa-geet sjterk vereenvoudigd en kenmerke zich dör 'n väöl groeëter woordesjat es ow tale.

## Varia
An 't Internationaal Songfestival vör Europese minderheedstale 2006 deeg och 'ne groep mit dae in 't Votisch zong. De Votische muzikaante koese eeges de taal neet mie en besjowde ze es oetgesjtorve. De groeëtste oorzaak van 't verdwijne van de taal zoge zie in 't neet oonderwieze in die taal op sjoele. In de Russische Federatie zowwe 'n twintigtal tale op oetsjterve sjtoeë.
Rimmezjdel

**Rimmersjdel** (Nederlands: Remersdaal, Fraans: Remersdael, Waols: Rèbiévå) ies 'n kèrkdörp in de gemeinte Voere in Belsj Limburg. De Rimmersjdelse baek, die hie sjtruimp, ies ’n zierivier van de Gulp.

## Sjtatie Remersdaal

Sint-Martens-Voeren en Remersdaal houwe bies 2 juni 1957 'n sjtatie op de Montzenerlijn, tösje Aoke en Tóngere. Vanaaf 1 februari 1921 waor d'r personevervoer op lien 24 van Visé nao Montzen 

## Bezeenswaerdig
Landsjappelek bekeke huèrt 't dörp bie 't bocage-landsjap van 't Land van Herf, mèt de typische kènmerke:
* versjpreid liegkende häöf en hoezer
* weie en hègke
* wiènig bösj.

* De katholieke Ingelsj-neogotische kèrk gewiejd aan de heilige Heribertus dateert oet 1897.
* Reste van 'ne haof van *'t Hoes Rimmersjdel* mèt kènmerke oet de Maaslandse renaissance.
* Versjpreid liegkende boerderieje.
* Deunehègke, haol waeg en grave in 't landsjap.
* Bóngerde mèt hoagsjtamfruitbuim.
* Kesjtiel Obsinnich oet de 17e ièw, aan de Gulp, neve ’t sjpoor van  Visé (Wezet) nao Aoke.

## Vereiniginge
*Harmonie *Royale Geneviève Rémersdael*
* *Association Anciens Combattants Rémersdael* (vereiniging van oud-strijders)
* *Soc. de Tir Saint-Héribert de Rémersdael* (sjötterie)
* *Chorale Saint-Jean* (zangkoar)
## Gemèndeleke indeling, taal en dialekt
*Vör 1851 hoeërt Rimmersjdel bie de gemèngde Hommerig.
*De kèrktaal is saer 1963 't Frans.
*Vör 1977 waor 't dörp 'n zelfsjtendige gemèngde.
Sociaal, cultureel en economisch sjluut 't dörp nog ömmer aa bie Plombières. Ooch 't hie-oonder besjraeve Plat wert in de dörper van de gemèngde Plombières gekald.

### Rimmesjdel Plat

't Rimmesjdel Plat is 'n Zuudnederfrankisch dialekt tösje de Uerdinger Seitenlinie en de Benrather Linie en behuurt bie 't Oos-Voeres. D'r moderne vocabulair is evvel oet 't Fraans övergenaome en neet oet 't Duutsj of oet 't Nederlands of 't Vlamsj. Dit gegaeve kan leide töt de miening va Nederlanders dat 't hie öm 'n Romaans dialek zow goeë, wat 't qua modern woordesjat ooch is. 

#### Väörbeelde
* In Rimmesjdèl zaet me es me Plat kalt tòch gewoeën Joyeux Noël en Bonne Année.
* Wie de suppozitware gènge avvans mie howwe, haat de aefirmjaer 'n piekuur gezat. (Toen de zetpille nèèt mie holpe, hat de verpleegster 'n sjpeut gegaeëve.)
* 't Is mich paraej, mae 'ch raon dich aa öm mèt die vwatuur de roet neet mie op te goeë: de frenge zeunt op, de battriej is plat, d'r zjwae-de-culas sjtèèt op sjpringe en - has-te dat vu - d'r rezerve-roe mankeert. ('t Is mich egaal, mae 'ch raoj dich aan öm mèt dae otto d'r waeëg neet mie op te goeë: de remme wèrke neet mie, d'r accu is laeg, de V-sjnaor left neet mie lang en - has-te dat gezieë - 't rezerve-rad oontbrèkt.)

## Referentie
Maon (satelliet)

'n **Maon** of **natuurleke maon** of **natuurleke satelliet** is 'n hiemelliechaam wat roond 'n planeet of planetoïde drejt. 

Zoe is de Maon de einige echte natuurleke maon van de Eerd. In 't normaal spraokgebruuk weurt miestal korteweg euver 'maon' of 'maone' gesproke.

Herdermaone zien maone die door hun zwuurtekrach de stöbdeilkes vaan 'ne planetaire rink bijein hawwe.

Objekte die in 'n hoofiezervörmege baon 'roond' 'n planeet drejje (zowie Cruithne) weure neet es echte maone gezeen.

Begin 2007 zien de volgende aontalle maone bij de planete in eus zonnestèlsel bekind: Eerd 1, Mars 2, Jupiter 63, Saturnus 56, Uranus 27, Neptunus 13, Pluto 3, Haumea 2 en Eris 1. In totaal dus 166 maone. 't Aontal maone bij planetoïden bedreug 88 (woevaan oongeveer de hèlf nog bevesteg moot weure).
Blieërhei

**Blieërhei** (Nederlands: *Bleijerheide*) is e vieëdel i Kirchroa i Zuud Limburg. 
Bekank is nor et Jongenspensionaat.

## Neuisjtroas en de jrens
Vuur en noa d'r krig woeëdt veul jesjmoekeld oppen Blieërhei.
Uvveral lofet de jrens. Durch de Sjlak is veul botter en kaffe jejange.
En op de Neuisjtroas worp me de sjmoekelwaar jeweun uvver d'r droad hen went jenne beambte loeret en or houw me ónger d'r weeg jejrave van de eng zie van de Neuisjtroas noa de anger zie.
De Neuisjtroas woar enne weeëg dae i de lengte jesjplitst woar.
Aa de eng zie wone Duutsje en aa de anger zie wone Blieërheidsje.
Doa woar uveral hoere droad jesjpanne en doarum  kallet me van "het ijzeren gordijn" van Blieërhei.
De Hollendsje koel vèlt waarsjieknlik ónger Blieërhei.
I jidder jevaal zunt veul miengange, die ónger de hoezer lofe en woavan nor ummer sja óngervónge waedt.

## Vereniginge
Oes dit vieëdel kunt och de harmonie va Kirchroa: Harmonie St. Aemiliaan Bleyerheide

Bekank zunt e paar  vasteloavendslidsjer wie "Oh doe leve (sjeve) Nicola, Nicola, sjaf diech dor ee maedsje aa". 
En or "Wasser vang aa tse sjprietse, wasser koom eroes" uvver de Sprenkbron oppen Blieërhei kent jidderenne doa en junt uvver de Blieërhei.

## Foetbal
Vruijer woar doa enne foetbalkloep, Sparta. 
Dat jong sjpieder op in Rapid JC, doe Roda JC etc.
D'r foetbaltrainer, d'r Wiel Coerver, hat vuur Sparta jefoesbald.
KVC Oranje woar enne jet jóngere kloep, mer is nit opjejange in Rapid.
Synchroon rotatie

**Synchroon rotatie** is de astronomische term veur 't versjijnsel dat 'n hiemelliechaam um 'n aander liechaam drejt in perceis dezelfden tied es 't doort veur dat hiemelliechaam um roond zien eige as te drejje. Dat beteikent dat 't hiemelliechaam altied mèt dezelfde kant nao 't aander liechaam is gekierd.

De Maon is in synchroon rotatie met de Eerd. Eigelek höbbe alle groete maone vaan de planete in us zonnestèlsel 'n synchroon rotatie.
Frans Pollux

**Frans Pollux** (Tegele, 1 juni 1977) is einen echte Venlonaer en zoon van 'ne bekende en gewaardeerde Limburgse buutereedner. Tot veur kort (2006) waar hae nog de stadsdichter van Venlo. Maar toen d'r in Venlo vuuël minse op Geert Wilders hadde gestump, haet Frans bedank. Frans Pollux is ouk al sinds jaor en daag de zinger van Neet oet Lottum, eine Venlose en Limburgse dialectband. Frans Pollux is ook leedjesschriever veur de vastelaovend. Hae wuurt ouk wal betiteld als de nieje Frans Boermans. Hae haet de Venlose revue geschreve: *Altied 't zelfde leedje*.
De teks en de muziek van *De kriebels* van Bram & Ruud, de winnende sjlager van 't LVK in 2008, waore ouk van häöm.

## Ander waerk
Pollux zaeëtelt, es vertegenwoordiger van de Provincie Limburg, in d'r Raod veur 't Limburgs, 'n dör de Provins beneumd orgaan dat tesame mit Veldeke Limburg sjtrieëktaal-beleidsvörsjtille nao de Provinciaal Uvverigheed deed. Pollux is dör de Provins aa-gesjtaot es ambassadeur van 't Limburgs.
Frans Pollux presenteerde bies december 2007 an d'r regionale zender L1 -radio 't jongereprogram *De bende van Pollux*.
Pollux modereert debatte, zoewie o.m. 't PvdA-verkiezingsdebat (2006) mit Wouter Bos in de Bonbonnière in Mestreech.
Pollux sjrieft maondeleks 'ne column op de opiniepagina van Dagblad de Limburger.
Pollux is lid van de jury van d'r Veldeke-literatuurpries saer 2008.
Weimar (Lahn)

**Weimar (Lahn)** is 'n gemeinte in de Duutse deilstaot Hesse, mèt 7600 inwoeners. 't Oppervlak bedräög 47,05 km². Börgemeister is Volker Muth vaan de SPD. De gemeinte ligk aon de revier de Lahn.

## Externe link
* Site vaan de gemeinte Weimar (Lahn)
Weimar

**Weimar** verwies nao:
*Weimar (Thüringen), sjtad in de Duutsje deilsjtaat Thüringen
*Weimar (Lahn), gemeinte in de Duutsje deilsjtaat Hesse
Koggenland

**Koggenland** (Westfries: *Koggeland*) is 'n gemeinte en landstreek in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in Wesfriesland, mèt (1 augustus 2006) 21.081 inwoeners en 'n oppervlak vaan 83,54 km2 (daovaan 2,91 km2 water). De gemeinte umvat de kerne Avenhorn, Berkhout, Bobeldijk, De Goorn (raodhoes), Grosthuizen, Hensbroek, Obdam, Oostmijzen, Oudendijk, Rustenburg, Scharwoude, Spierdijk, Ursem, Wogmeer, Zuid-Spierdijk en Zuidermeer.

De naom sleit op de middeliewse bestuurseinheid *kogge*, die oet veer of vief dörper bestoont. De gemeinte is op 1 januari 2007 oontstande oet de aw gemeintes Obdam en Wester-Koggenland. De aw gemeinte Noorder-Koggenland is toen opgegaange in Medemblik.

## Externe link
*https://www.koggenland.nl
Lansingerland

**Lansingerland** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, te noorde vaan Rotterdam, mèt (1 augustus 2006) 47.334 inwoeners en 'n oppervlak vaan 56,42 km2 (daovaan 1,76 km2 water). De gemeinte umvat de plaotse Bergschenhoek, Berkel en Rodenrijs (raodhoes), Bleiswijk, Kruisweg en De Rotte.

De gemeinte is op 1 januari 2007 oontstande oet 'n fusie tösse de aw gemeintes Bergschenhoek, Berkel en Rodenrijs en Bleiswijk. De naom verwijs nao de *Lansingh*, de aw landsjeiing tösse 't Delfland en 't Schieland.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Achtkarspelen

**Achtkarspelen** (Friese naom identiek) is 'n gemeinte en aw grietenij in de Nederlandse provincie Friesland, in de Friese Woude, mèt (1 juli 2006) 28.129 inwoeners en 'n oppervlak vaan 103,98 km2. De gemeinte umvat de dörper Augustinusga (*Stynsgea*), Boelenslaan (*Boelensloane*), Buitenpost (*Bûtenpost*), Drogeham (*Droegeham*), Gerkesklooster (*Gerkeskleaster*), Harkema (*De Harkema*), Kootstertille (*Koatstertille*), Stroobos (*Strobos*), Surhuisterveen (*Surhústerfean*), Surhuizum (*Surhuzum*), Twijzel (*Twizel*) en Twijzelerheide (*Twizelerheide*). Weier gief 't nog 'n aontal naobersjappe.

Achtkarspelen in geneump nao de ach kerspele (zelfstendege dörper) boe-oet de grietenij bestoont. 't Gebeed hoort in de Middeliewe bij 't bisdom Munster, dewijl de res aon 't Stiech (Utrei) oonderhurig waor.

## Externe link
* http://www.achtkarspelen.nl
Ameland

**Ameland** (Fries: *It Amelân*) is e wadde-eiland en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, mèt (1 augustus 2014) 3.591 inwoeners en 'n oppervlak vaan 273,00 km2 (daovaan 215,43 km2 water of wad). Op 't eiland ligke de kerne Ballum, Buren, Hollum en Nes.

Ameland weurt veur 't iers geneump in de achste iew; 't is daan nog gein eiland en is bezit vaan de graof vaan Holland. Bij de störmvlood vaan 1287, boebij in essentie de Waddezie gevörmp woort, raakde Ameland los vaan de wal.

In 1424 verklaort d'n hier vaan Ameland ziech "vrijen hier"; de titel "vrijhier vaan Ameland" zal tot in euzen tied bestoon. Wie in 1708 de hiere Cammingha oetstorve is dizze titel in han vaan de Oranjes gekoume (Willem-Alexander is allewijl daan ouch Vrijhier vaan Ameland); 't eiland waor sindsdeen feitelek in personeel unie mèt de Nederlen. In 1814 woort dit geformaliseerd. In 1871 begós me mèt 'nen dam vaan de wal nao 't eiland, dee 't jaor dao-op veerdeg kaom meh neet tege de störm bestand bleek: in 1882 sloog 'r eweg en me bouwde 'm neet obbenuits op.

Op Ameland sprik me sinds de achtiende iew gei Fries meh Nederlands; 't Amelands dialek liekent nogal op 't Stadsfries.

## Externe link
* Gemeinte Ameland
* Amelander historie
't Bildt

't Bildt (officieel Nederlands: **Het Bildt**; Fries: *It Bildt*) is 'ne polder en 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, aon de Waddezie. De gemeinte umvatde de kerne zien Minnertsga (*Minnertsgea*, pas sinds 1984), Nij Altoenae, Oudebildtzijl (*Ouwe Syl*), Sint Annaparochie (*Sint Anne*) en Sint Jacobiparochie (*Sint Jabik*). Minnertsga huurt neet bij 't polderlandsjap 't Bildt meh ligk op 't aajd land.

## Historie
't Bildt waor 't lèste reske vaan de Middelzie, 'ne zie-erm dee oets tot deep in Friesland doordroong, meh in de loup vaan de late middeliewe bitsje bij bitsje ingepolderd woort. Aon 't begin vaan de zestiende iew beslote hertóg Sjors vaan Sakse en de Hollandse hiere vaan Wijngaarden 't Bildt ouch in te poldere en te exploitere. Veur de inpoldering en de kolonisatie gebruukde me achhoonderd wèrkers, die veur e deil oet d'n Alblasserweerd kaome (woe de hiere vaan Wijngaarden hiersde) meh ouch oet Friesland en de res vaan Holland. Daodoor spreke de inwoeners vaan 't Bildt nog ummer gei Fries, meh Bildts, e Hollands-Fries mingdialek wat nogal op 't Stadsfries liekent. In de zeventiende en achtiende iew bleef 't gebeed greuje doortot me aongespeulde kwelders ouch weer bediekde. Dit perces vaan landaonwinning in klein bittekes geit aon de Friese en Greuningse kös trouwes tot op d'n daag vaan vendaog door.

In 1984 woort 't dörp Minnertsga, tot daan deil vaan de aw gemeinte Barradeel, ouch bij 't Bildt geveug. Dit dörp is Friestaoleg en besteit al zeker doezend jaor. Op 1 jannewarie 2018 góng 't Bildt op in de nui fusiegemeinte Waadhoeke.

## Externe link
* Stichting Ons Bildt
Stichting Charles Beltjens

De Stichting Charles Beltjens is in 1987 opgerich in Zitterd en geneumd nao d'r Franstalige Zitterdse dichter Charles Beltjens. D'r naam waor 'n idee van Hein Bovendeaard. De Sjtichting gift in kling oplages beuk oet uvver historische, literair en kultureel oonderwaerpe. 

**Publicaties:**
**Charles Beltjens herdicht* Hans Berghuis, Frans Budé, Leo Herberghs en Wiel Kusters 
**Zitterd trök in d'n tied* van Hein Bovendeaard.
**Edithe Stein* van Willem Heemskerk.
Dietrich Buxtehude

**Dietrich (Dieterich) Buxtehude**  waor ‘ne Duutsje organis en componis, gebore in Denemarke (ca 1637), waarsjienlik in Helsingborg (noe Zjwaede), woa ziene vader in de St. Olaikèrk daartig jaor 't  örgel besjpeelde. Fièrtig jaor lank, van 1667 tot aan zienen doad op 9 mei in 1707, waor Dieterich in Lübeck (Duutsjland) organis in de Marienkirche. Hae volgde dao Franz Tunder op, dae ziene sjoanpap zouw were umdat ‘r mèt zien dochter trouwde. 

## Werk

* Hae componeerde vocaal en instrumentaal werk mèt ’t karakter van kèrkmuziek. Allein de teksbeuk zin dao nog van euver.
* Wat waal bewaard ies gebleve ies ’n motet oet 1683 veur zès instrumentaal-vocaal koare en ’n groat aantal cantates. 
* Getwiefeld weurt of de anoniem euvergeleverde werke: ‘t oratorium ‘Das jüngste Gericht’,  ‘n Missa brevis  oet 1670 en Magnificat van zien hand zin.
* Veural bekènd zin ziene instrumentale kamermuziek en zien klavecimbel- en orgelwerke.  
't *Buxtehude Werke-Verzeichnis* tèlt 274 composities mèt klaveermuziek, cantates en sonates.

## Sjtiel
Buxtehude ies eine van de markantste vertegenwoordigersj van de Noord-Duutsje barokmuziek. Veural mèt zien vrie orgelcomposities, miè es mèt zien koraalbewèrkinge, waor hae hièl  invloodriek in Noord-Duutsjland. Johann Sebastian Bach deeg ziech, in 1705, nao ’t sjient, de meujte um, van Arnstadt nao Lübeck, 400 km in twelf daag, te voot te goon um Buxtehude te huère sjpele. 
Ouch Georg Philipp Telemann en Georg Friedrich Händel zin door häöm geïnspireerd.
Sjtielperiode

'n **Sjtielpriode** ies 'n periode mèt kènmerkende vörme, die eige zin aan 'n bepaalde riechting (sjtiel), 'sjoal', tiedperk of veur 'ne bepaalde kunstenaer. 
Bepaalde kunsutinge manifestere ziech in alle kunste: beeldende kuns, literatuur, architectuur en muziek. Zie zin 't gevolg van de bewaeginge in de maatsjappie. 'ne Bepaalde sjtiel ies meistal 'n reactie op de veurige periode.

De volgende sjtielperiodes manifestere ziech in Europa

## Romaans
10e en 11e ièw 
*Romaanse kuns

## Gotiek
13e ièw - 15e ièw
* Ca 1130-1200 Vreuggotiek
* Gotiek 
* Maasgotiek, regionale gotische sjtiel in 't Maasland

## Renaissance 1420-1590
* Renaissance
't Ies 'n  wedergeboorte van ’t erfgood van de Italië Italiane, van de Grieks-Romeinse cultuur.
* In Frankriek nao 1510
* In Ingeland óntwiekelt ziech de Tudors-sjtiel
* In Duutsjland mengk ziech de sjtiel mèt gotiek
* In Nederland: 150 jaor later es in Italie, via Vlaandere. 
* 16e-17e ièw: Maaslandse renaissance, regionale renaissancesjtiel in 't Maasland
* Maniërisme

## Barok 1600-1750
* Barok
* Maaslandse barok 17e en 18e ièw; regionale baroksjtiel in 't Maasland
* Duutsje Barok
* In Frankriek: Louis XIII-sjtiel (1610-1660) 
* Louis X1V-sjtiel (1660-1700) 
* Regence (1700-1730)
* Louis XV-sjtiel (1720- 1750)
* In Ingeland: Wiliam and Mary en Queen Anne 
* 1714: Georgian en Chippendale. 

## Rococo 1720-1770
* Rococo
* Frankriek: Louis XV-sjtiel 
* Ingeland: Chippendale.

## Classicisme 1770-1820
* Classicisme
* Frankriek: Louis XVI-sjtiel (1750-1795)
* Directoire 1989-1804 (Franse revolutie). 
* Mèt Napoleon kump de: Empire (1800-1820)
Daonao:
* Restauration (1815-1830)
* Oasteriek en Duutsjland: Biedermeier
* Ingeland: Adam (1760-1792), 
* Hepplewhite (1780-1795)  
* Sheraton (1790-1805) 
* Regency (1800-1830)

## Romantiek 1830-1880
* Biedermeier
* Frankriek: Louis Philippe (1830-1850)
* 1850: Second Empire 
* Deuxieme Epoque
* Eclecticisme
Mèt de 
* Neosjtiele (neoromaans, neogotiek, neorenaissance, neobarok en neoclassicisme (1850-1935) eindig de Romantiek
* Ingeland: Victoria (1830-1890)
* Belsj: Mechelse meubelindustrie.

## Realisme, Impressionisme
* 19e ièw: Realisme
* einde 19e ièw: Impressionisme

## Expressionisme, Abstracte kuns
Begin 20e ièw:
* Post-impressionisme
* Art nouveau of Jugendstil
* Neo-impressionnisme
* Luminisme
* Synthetisme
* Symbolisme
* Intimisme
* Fauvisme
Nao 1925
* Expressionisme
* Art deco
* Functionalisme
* De Stijl
* Structuralisme
* Constructivisme
* Kubisme

## Moderne kuns
Nao 1945
* Moderne kuns
* Futurisme
* Dadaïsme
* Surrealisme
* Geometrische abstractie
* Surrealisme
* Cobra
* Abstrak expressionisme
* Sociaal realisme
* Tachisme
* Pop art
* Nouveau realisme
* Postmodernisme
* Nuuj figuratie
* Hard edge
* Op art
* Geometrische abstractie
* Minimalisme
* Conceptuele kuns
* Arte povera
* Hyperrealisme
* Tech art
Fróntekerteer

't Fróntekerteer is 'n wiek in Mestreech zjus ten noordweste vaan 't centrum aon de weskant vaan de Maos. De wiek weurt begrens door de wieke Bosscherveld, Belvédère en Boschpoort in 't noorde, Kaberg en Brusselse Poort in 't ooste, en 't Statekerteer in 't zuie.

In de wiek ligk 't vreuger verdedegingswerrek de Linie vaan Du Moulin. 'n Deil doavaan weurt ouch wel de *Hoeg Frónte* genump (in Mestreech bekind es *De Werreke*). Daoneve gief 't ouch de Lieg Frónte (ouch wel *De Bossche Frónte*), boe de besjermpde vuursalemander veurkump.
Bölkubus

**Bölkubus** is ein popleere naam veur 't conceptuele sjéma woarmit Gerard Hoekveld de ingewikkelde relaties tussje der minsjelike aktiviteite en der rümtelike ömgeving inzichtelik maakde. Mit der bölkubus probierde Hoekveld ein logisje orde aan te bringe in de veulheed va begrippe dëä nöä der introduktie va 't ecoligisch compleks va Chris van Paassen in sociaal geografisch Nederland der ronde maaked in der periode 1965 - 1970.

Centraal in der bölkubus sjtéét 't begrip handelingsverband. Dit zén insjtellingen wöävan lüü deel oet make en va wöä-oet zie handele en bewaege. 't Giët in veul gevalle och globaal á wöärum bepaalde aktiviteite waere bedriëve. Er waerd ein òngersjeid gemaak tussje drei groepe handelingsverbande:
* De hoeshoudens in allerlei mögelike samensjtellinge
* De bedriëve
* De överige gelokaliseerde insjtellinge, wie kirke, överheidsinsjtellinge, vakverein etc..
Belfort

**Belfort** ies:
*Belfort (tore), 'ne sjtadstore mèt klokke
*Belfort (Mestreech), 'n wiek van Mestreech
*Belfort (Frankriek), 'n sjtad in 't Frans departement Territoire de Belfort
College Rolduc

**College Rolduc** woar ing sjoeëlejemeensjaf i Kirchroa mit gymnasium, atheneum, havo en vmbo. De jemeensjaf tselde ónjeveer 2.400 lierlinge, versjpreid uvver versjillende locaties i Kirchroa, nemliech 't Tsentroem (Hoots en Rolduc) en Kirchroa-Wes (d'r Campus en 't Elbereveld). Vanaaf 2001 vele alle sjoeële vuur ’t voortjezats ongerwies i Kirchroa onger College Rolduc. Vruijer woare ze versjpreid uvver zieëve versjiedene sjoeële. In 2009 woeëd de sjoeël ópjeheëve en same mit 't Eijkhhagen College oet Lankjraaf ópjejange in 't Charlemagne College. 

## Óngerwies
College Rolduc is ing van de aodste óngerwiesinsjtellinge i Nederland. Op Rolduc weëd al vanaaf 't 12e joarhónged les jejoave.

Vuur lierlinge die e zoeë ruum meujeliech aabod va sjproache wille, is d’r 't gymnasium, dat ziech van ‘t atheneum ongersjied durch de lesse Jrieks en Latien en doaneëver de lesse uvver d’r Jrieks-Romeinse koeltoer. Umdat ’t Latien zoeë wiechtiech is vuur ’t liere va vreëm sjproache, weëd ’t óp de brugklas vuur ’t janse vwo (gymnasium en atheneum) aajeboane. Jraat wie wiskunde vroage de klassieke sjproache e jroeës analietiesj vermeuje. Uvverijens zunt de meujeliegheete vuur ’t vervolgongerwies vuur gymnasium en atheneum ’t zelfde.

Óp de locatie Elbereveld vingt me de toepassingsjerichte havo. Went me dis riechtóg volgt, kriet me e normaal havo-diploma, mer durchdat inne praktiesje komponent heij aa weëd tsouwjevogd is d’r ing nóg bessere ansjloes op ’t hoëjer beroepsongerwies.

Óch wat vmbo betruft ken me óp College Rolduc tsereët vuur alle richtinge. Zoeë legt d’r theoretisje lierwèg d’r noadruk op de theorievakke en sjpieëder eventuel anschloes óp 4 havo. In d’r jemiesjde lierwèg volgt me neëver de theorievakke óch ee praktijkvak, terwijl in de kader- en beroepsjerichte lierweëje de praktijkvakke centraal sjtunt. Durch dizze praktisje jerichtheet sjpreche vuur da och van ing vmbo-plus opleiding, die lierlinge nóg besser vuurbereid op ing mbo-opleiding aan ing van de Regionaal Opleidings-Centra (ROC’s) in de noabersjaf.

## Biezongerhede

College Rolduc kenmerkt ziech durch ing lang jesjiechte in ’t óngerwies, ’t historische abdijjebouw en de klingsjaaligheed. Óch woare d’r inkele extra-curriculair activiteite op College Rolduc, zowie tswai sjoeëlkrante (Vox Rodenses en Stopwatch!), Showtime, LOIS sjilderijen en d’r *Avond der Muzen* (inge culturele oavend vuur en durch lierlinge). Óch woar d’r e samewerkingsverband tusje Roda JC en aasjtormend voetbaltalent op College Rolduc en hat College Rolduc e eeje sjoeëlorkest: ‘t Schoolorkest College Rolduc.

## Referentie
Autoritèèt

De term **autoritèèt** is aafgeleid van 't Latiense **auctoritas** dat *gezag*, *garantie*, *machtiging* en *autoritèèt* betekent. 't Latiense waoërd *auctor* dat *èèges handele* betekent, en oeë ooch *acteur* van is aafgeleid, is d'r aan verwaant.
't Concept wert väöral truukvoonde in polletiek, sociologisch, weitesjappelèk en moreel verbaand.
Kosovo

**Kosovo** (Albanees: *Kosova*, Servisch: *Косово и Метохија*) is *[[de jure]]* 'n autonoom provincie vaan Servië die grens aon Montenegro, Albanië en Macedonië. De hoofstad is Pristina (300.000 inwoeners), wat ouch 't economisch en cultureel centrum is.

*[[De facto]]* heet de rippebliek Servië gein inkel gezag in Kosovo, wat 'n bevolking heet die veur oongeveer 90% besteit oet etnische Albaneze. De president vaan Kosovo waor tot januari 2006 de Albanese sjriever en leier vaan de politieke partij *[[Democratische Liga vaan Kosovo]]* Ibrahim Rugova (gekoze in 1992 en herkoze in 1998, gestorve in 2006). Bij 't oeteinvalle vaan de veurmaolige republiek Joegoslavië späölde de gebäörtenisse in Kosovo 'n belangrieke rol. 

Op 2 februari 2006 gaof VN-gezant Martti Ahtisaari advieze die feitelek neerkaome op oonaofhenkelekheid veur Kosovo.

Op 18 november 2007 wint Hashim Thaci de parlemintsverkiezinge. Heer zouw streve nao oonafhenkelekheid van Servië en 'n gooj besjerming vaan de Servische minderheid.

Mojer Teresa waor 'n etnisch Albanees Kosovaarse. Ze oontving de Nobelpries veur de vrei en storf op 5 september 1997.

Op 17 februari 2008 reep 't Kosovaars parlemint de oonaafhankelekheid oet. In de maonde daonao zouwe versjèllende len, boe-oonder Nederland, 't Belsj, Duitsland en de Vereinegde Staote, 't land erkinne. Servië claimp 't gebeed evels nog ummertouw es oonderdeil vaan zien eige territorium. Heidoor, en door de oppositie vaan veilegheidsraodleie Rusland en China, bleef erkinning door de Vereinegde Naties oet. Veurluipeg (juli 2008) liekent ziech 'ne status quo aof te teikene.

## Akkoord Servië
In 2013 teikende Servië en Kosovo 'n akkoord vaan de Vereinegde Naties en de EU. 't Veurnaomste dat in 't akkoord stoond waor tot Servië nimmie zou dreige mèt 't aonvalle vaan Kosovo. In toesj daoveur zal Kosovo neet 't umstreije noorde vaan Kosovo binnevalle, boe de miederheid oet Serviërs besteit. De Kosovaarse premier Hasim Thaçi meint tot dit akkoord mèt Servië juridisch gezeen erkaning beteikent vaan  de Kosovaarse zelfstendegheid. Heer leet dit op 19 april 2013 weite aon de gezèt *Blic* vaan Belgrado. Heer zach d'r vaan oet te gaon tot de len die Kosovo nog niet höbbe erkènd dat allewijl gaon doen. Ouch hoop heer gauw lid te weure vaan de VN. Dat lètste heet Servië bis noe tou weite te veurkomme. Servië zeet evels tot 't vaan erkènning nog gaar gein sprake gief.

## Vootnote


## Kaarte
Posmodernisme

**Posmodernisme** is 'n strouming oet de Nao-oorlogsen Tied in de filosofie en de kuns die gezeen weurt es 'n reactie op, of de logische veurtzetting vaan, 't modernisme.

't Mies oondersjeijende kinmerk vaan de strouming is 't in twiefel trèkke vaan lang veur oonaontasbaar geachte begrippe wie *woerheid* en *authenticiteit*. In de beeldende kuns resulteert deen twiefel dèks in eclecticisme mèt 'ne flinke sjeut *ironie*. Op filosofisch vlak hawwe de luij die ziechzelf postmodern numme ziech met naome bezig met *taolkritiek*. 't Model boe taol 'n aofspiegeling vaan de werkelekheid is, weurt daorin naodrökkelek verlaote. Dees "crisis vaan de woerheid" woort geïntroduceerd door Jean Baudrillard.

't Posmodernisme heet in 't verleie groete invloed gehad, en heet dat vendaog nog altied. Gebede die oonder mie beïnvloed zien:
*Filosofie
*Kuns en architectuur
*Sociaal wetesjappe

## Zuug ouch
* Metamodernisme
Sociaal weitesjappe

De **sociaal weitesjappe** of **sociaalweitesjappe** weure, euver 't algemein, gevörmp door drie tek van de weitesjap die betrikking höbbe op de studie van de maotsjappie en de meneer wie de miensj ziech gedraag in de maotsjappie en häör ouch beïnvloojd. Dit is aevels de Angelsaksische, en ummer dikser ouch internationale, meneer van sociaal weitesjappe deffiniëre. In Nederland en Duutsjland weure allewiel dees definitie gehanteerd sind ongevaer de jaore tachtig. In Belsj weurt aevels allein 't gedraag van de miensj tot de sociaal weitesjappe gerekend. In Frankriek weurt de sociaal weitesjappe gezeen es tak van de geistesweitesjappe.

De sociaal weitesjappe vertille oes get euver de waereld wat wier geit es oos direkte ervaring, en kinne oes oetligke wie oos eige maatsjappie wirk - van de oorzake van wirkeloasheid of wat ikkenomische greui zaw kinne veroorzake, tot wie en wiezoa luuj sjtumme, of wat luuj gelukkig maak. Ze geve informatie veur regeringe en beleidsmakers, lokaal autoriteite (wie de provincie Limburg of de gemeinte Mesjtreech), non-governmentaal organisaties en angere. Euver 't algemein weure daes weitesjappe waer óngerverdeild in maatsjappieweitesjappe en gedraagsweitesjappe. Diks euverlappe de sociaal weitesjappe mit de geistesweitesjappe en de exacte weitesjappe.

Pas rond de ièwwisseling van de 19e en 20e ièw begooste de sociale weitesjappe op te komme, mit name dankzie de opkoms van ikkenomie. In ièrsjte instantie begooste ze veural terrein te winne in de Angelsaksische waereld. In continentaal Europa woort tot nao de oorlog meistes 'n categorisering van de weitesjappe gehanteerd die alle tek plaatsde in de geistes- of exacte weitesjappe.

## Maatsjappieweitesjappe
* antropologie
* ikkenomie
* rechsgelièrdheid
* polletikologie
* sociologie
* kommenekatieweitesjappe

## Gedraagsweitesjappe
* psychologie
* pedagogiek
* criminologie

## Euverlappinge
Sommege weteisjappe weure deils tot de sociaal weitesjappe gerekend, en deils tot anger weitesjappeleke sjtruiminge.

* geografie (gedeiltelek exacte weitesjappe)
* historie (gedeiltelek geistesweitesjappe)
* theologie (gedeiltelek geisteswetesjappe)

## Brónne
* ESRC (Ingelsj)
* Duutsje Wikipedia
Scouting

**Scouting**, **Scouts**, **padvinderij** of **verkennerij** (*Scouting* in 't Ingels) is 'n door Baden-Powell opgeriechte internationaal jeugorganisatie, boevaan ouch takke in Nederland en Belsj bestoon. In Nederland woort veur 1973 Scouting in algemeine en protestantse kringe 'padvinderij' en in kathelieke kringe 'verkennerij' genump, tegenwoordeg zien dees terme awwerwèts en sprik me euver Scouting. In Vlaandere woort en weurt allein mer gesproke euver (Jong)Verkenners en (Jong)Gidsen.

Wereldwied is Scouting de groetste jeug- en jongere-organisatie mèt in totaal oongeveer 38 miljoen lede, verdeilt euver zoe'n 160 len. In väöl len weurt nog ondersjeid gemaak tusse Verkenners en Gidse. Dit zien respectievelijk de jonges- en meidskesvereiniginge. 't Speul is dèks min of mie geliek en in väöl len kinne ze oondertösse gemingde gróppe of speltakke. De tradities versjèlle nog wel. De mieste scoutsvereiniginge in de wereld zien vereinig in de euverkoepelende *World Organisation of the Scout Movement* (WOSM) en/of *The World Association of Girl Guides and Girl Scouts* (WAGGGS).
Bolsward

**Bolsward** (Fries *Boalsert*) is e stedsje (ein vaan de Friese èlf stei) in de gemeinte Súdwest Fryslân, in de Nederlandse provincie Friesland, op de Friese Klei.

## Historie
Bolsward is oontstande op drei terpe, boevaan in eder geval eine vaan veur de jaortèlling is. In de middeliewe had de plaots belang es viemerret veur de umgeving. In 1455 kraog Bolsward stadsrechte. Vaanaof de renaissance bleujde de stad oonder mie es textielcentrum, meh vaanaof de achtiende iew góng de welvaart achteroet. Tot 2011 waor Bolsward 'n zelfstendege gemeinte (in oppervlak ein vaan de kleinste vaan Nederland), die op 1 juli 2010 9916 inwoeners had en 'n oppervlak vaan 9,42 km2 besloog (daovaan 0,29 km2 water). Binne de gemeintegrenze laog wijer allein de naobersjap Laad en Zaad.

## Monuminte
Bekinde monuminte in Bolsward zien de rewien vaan de Broerekèrk (daartiende iew, verruïneerd 1980) en 't raodhoes (roond 1615).

## Bekinde Bolswarders
* Z. Titus Brandsma, zaoleg verklaorde paoter
* Paoter Brugman, bekinde geisteleke en spreker
* Gysbert Japikx, Friestaolege sjriever
Gulpesj kriet

't **Gulpesj kriet** of de formatie van Gulpe vèlt same mèt 't Mestreechter Kriet ónder de geologische benaming 't Maastrichtien en ies 'n soort mergelsjtein, dae gevónge weurt rónd de plaats Gulpe in Zuud Limburg. 't Gewonne materiaal ies neet gesjiek um hoezer e.d van te boewe, dao ies 't te hel en te brokkelig veur. Van dizze kalkrieke sjtein woort en weurt kalk gebrend. Dat gebeurt in kalkoves.  Veurbeelde daovan liegke aan de Pötberg (bie 
Benzerao), in de Subergröbbe bie Sub en aan de Sjaasberg bie Valkeberg.

De Gulpener mergel ies ouch 'n ingrediënt van cement. De 1e Nederlandse Cement Industrie (E.N.C.I.) loog in 't gehuch  Mellesjet bie  't dörp Viele. In 1925 ies de fabriek verplaats nao Sint Pieter, bie de Sint-Pietersberg in (Mestreech). Hie weurt ouch goje kwaliteit mergel aafgegrave, meh 't resmateriaal van hie en vanoet de groeve 't Rooth ies besjtump veur de cementfabricage. De Maas, die hie langssjtruimp, ies 'n kortbieliegkend transportmiedel.

In Klumme en Craubeek woort in kalkbrennerieje kalk gebrend oet de (reste) van Krawberger of kundersjtein. Deze kèn neet gezaeg weure, meh weurt es boewsjtein in zien (enigszins) roew vörm toegepas.

In 't *Gulpener Kriet* ies 't de kalksjtein van Beutenake (groeve Habets, Beutenaken), de kalksjtein van  Viele (holle waeg van Mamelis nao de Bokkeserhej, Viele), de kalksjtein van Lixhe (groeve Dierkx, Lixhe) en de kalksjtein van Lanaye (Albertkanaal, Lanaye) die tot 't Maastrichtien behuère.
Kesjtieël Gebrook

**Kesjtieël Gebrook**, biej Gebrook in Zuud Limburg (gemeinte Heële), is ee va de groeëtste kesjtieële va Nederland. 't Ouwste gedeelte van 't kesjtieël besjteet sins óngeveër 1360.

## Historie
D'r ieësjte heër va Gebrook waor Herman Hoen, wiens vader i 1371 sjneuvelde tiedens d'r Sjlag biej Baesweiler. Heë woeëd vawaege ziene hölp i d'r sjtried teëge Gulik en Gelre i 1388 durch hertogin Johanna van Brabant beloeënd mit d'r heëlikheid Gebrook, dat van 't grónkgebeed va Heële woeëd aafgesjeje. D'r familie Hoen verliet 't kesjtieël sjloes 18e ieëw en verkoch 't i 1927 aa d'r hudige egenaar 'Ave Rex Christe'. 

Herman Hoen waor in de 14e ieëw ouch eigenaer van kesjtieël Haren bie Voelender.

## Bów
I de loop va ieëwe is 't kesjtieël e flink aatal kieëre verbówd en vergroeët. 't Hudig aazich va Kesjtieël Gebrook, in baksjteë mit mergele versieëringe, vingk zieng oeërsjpróng in 't derde binneplei, sjtamp heudzakelik va nao 1640 en is verwant mit d'r Maaslandse renaissancesjtiel. Daovan getuge de mergele hookblök, deur- en vènsterlieëste. De i-richting getuug van 'ne groeëte Franse i-vlód. De versjillende bówsjtiele oeët de versjillende ieëwe zint dudelik vanein te óngersjieje.
Marche-en-Famenne

**Marche-en-Famenne** (Waals: *Måtche-el-Fåmene*) ies 'n sjtad en gemeinte in de Belzje provincie Luxemburg. De sjtad haet 16.994 inweunersj (1 januari 2006, brón NIS). Marche ies de belangriekste plaats in de Famennesjtreek. Behalve Marche-en-Famenne zelf haet de gemeinte de kerne: Aye, Hargimont, Humain, On, Roy, Waha en Marloie.

Marche-en-Famenne ies e verzörgingscentrum veur de umliegkende regio. Wiejer ies 't e belangriek knouppunt van waeg. 

## Historie
In Marche zint prehistorische en Romeinse reste gevónge.

Op 12 februari 1577 woort in Marche-en-Famenne 't Ièwig Edic gesjlote tösje de Sjpaanse landvoog Juan van Oasteriek en de Sjtate-Generaal.

## Bezeenswaerdighede

De Sint-Remacluskèrk dateert oet de vieftiènde ièw en haet 'ne barokke tore. In de euverbliefsele van de miedelièwse sjadsversjterkinge bevink ziech e kantmuseum. 't *Maison Jadot* oet de 17e en 18e ièw ies allewiel 't museum van de Famenne. Zjuus boete de sjtad liek de kapel *Sainte-Trinité* (1610).

## Gebore
*Dany, sjtripteikenaer
*Jacques Santkin, politicus (gebore in On)

## Extern linke
*Website van de gemeinte
IPod

De **iPod** is 'ne draagbare mp3-sjpeler, wose ouch filmkes op aaf kins sjpele. De iPod is ontwikkeld door 't Amerikaanse technologie bedrief Apple.

## Ontwikkeling
### 2001
* iPod

### 2003
* iPod (Dock Connector)

### 2004
*iPod mini
*iPod (Click Wheel)
*iPod (U2 Special Edition)
*iPod photo

### 2005
*iPod shuffle
*iPod mini (2nd gen)
*iPod (color U2 SE)
*iPod (color)
*iPod nano
*iPod (with video)

### 2006
*iPod Hi-Fi
Kriet (geologie)

't **Kriet** is de jongste periode van 't Mesozoïcum ( 65-144 miljoeën jaor gelaeje ) en is e-zoe geneumd umdat in dit type gebied 't kriet 't vörnaamste besjtaanddeel van 't gestingde mit dizze owwerdom is. 
't Kriet kump vör in Fraankriek, dele va Belsj en in Nederlands Zuid-Limburg, oeë alling 't Baove-Kriet, 't Maastrichtien ( 65-73 miljoeën jaor gelaeje ) vörkeumt, neet alling es kriet mae och es greunzaand, 't Vaolzer Greunzaand.
Maastrichtien

't **Maastrichtien** is 'n laog in 't Baove Kriet, haat zich tussje 65-73 miljoeën jaor gelaeje gevurmd en is in Nederland te vinge in Zuid-Limburg en besjteet oet de formaties va Gulpe (de odste laog), Kunrade en Mestreech (de jongste laog), och 't Gulpener Kriet, Kunrader kalksjtee en 't Mestreechter Kriet geneumd.
In d'r volksmoond kalt me va mergel.
Mestreechter Kriet

't **Mestreechter Kriet** of de **Formatie va Mestreech** behuurt tesame mit d'r Kunrader kalksjtee en 't Gulpener Kriet tut 't Maastrichtien, och waal mergel geneumd. Aafzittinge van 't Mestreechter Kriet die aan de oppervlakte kaome zeunt:
* d'r kalksjtee va Valkeberg (in de groeve ten ooste va Valkeberg);
* d'r kalksjtee va Groonsvaeld (groeves Wijngaardsberg en Varkesgat ten ooste va Groonsvaeld);
* d'r kalksjtee va Sjiepersberg (groeve Sjiepersberg va Cadier en Keer);
*d'r kalksjtee va Emael (groeve Marnebel te Emael op 't Belsj);
*d'r kalksjtee van Nekum (groeve de Tombe, Sint-Pietersberg);
*d'r kalksjtee va Maeërsje (groeve Curfs, Maeërsje).
Vaolzer Greunzaand

't **Vaolzer Greunzaand** is de odste laog van 't Baove Kriet, liekt dus oonder 't Maastrichtien en keumt in Nederland alling in Zuid Limburg vör. Op 't Belsj kaom v'r 't taege in de Voersjtrieëk en in 't Laand va Herf en dao wert diz laog och waal 't Assise va Herf geneumd.

't Vaolzer Greunzaand is hie gene zaand mae 'n hieël vèttige, glauconiethoudende en dus greun-griezige laog die vriewel oondördringbaar is vör water. Es dis laog an de oppervlakte keumt wert ze enorm hael. 
E bronnegebied in dizze sjtrieëk keumt ummer vör zjuus baove 't Vaolzer Greunzaand.

## Plaatsjeleke name
*Een 't Welsj: *djelle*,.
*Op 't Plattduutsj: *greune klej*

## Referèènses
Doline

**Dolines** zeunt koompvörmige verzakkinge in 'n laandsjap oeë kriet in d'r groond zit. Ze oontsjteunt dör de wèrking van de zure in 't raegewater, dat sommige krietlaoge oplost en via de zoegeneumde orgelpiepe mit 't water aafveurt nao d'r oondergroond. De lösslaog die op 't kriet liekt zakt op die plaatsje in. 'n Doline is 'n karstversjiensel, dat ooch in 't mergelland väöl veurkump.