open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Var

't Departement **Var** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 83. 't Is gelaengen in 't zuudoeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Bouches-du-Rhône, Vaucluse, Alpes-Maritimes en Alpes-de-Haute-Provence. De houfstad is Toulon.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Brignoles 
* Arrondissement van Draguignan 
* Arrondissement van Toulon
Anatomie

**Anatomie** (van Aadgrieks: *ἀνά* (aná), op/aop, en *τομή* (tomé), sni-j) is d'n tak vanne biologie dae de structuur enne organisaasje van organisme behanjeltj. Me óngersjèdj: zoötomie (deerlike anatomie) en plantjenanatomie.

De wichtigste tek vanne anatomie zeen vergeliekendje anatomie en miensjelike anatomie. Andreas Vesalius wuuertj betrach es de gróndjlègker vanne modern miensjelike anatomie.

De deerlike anatomie kan de studie vanne structuur van versjillige bieëster beslaon. In dit geval sprèk me van vergeliekendje anatomie of deerlike morfologie. 't Kan ouch toet slechs ei bieës waere bepirk, wobie van speciaal anatomie wuuertj gespraoke.

Vanoet 'n utilitair standjpuntj is de studie van luuj de wichtigste aafdeiling van speciaal anatomie en dees miensjelike anatomie kan van versjillige standjpuntje waere genieëk. Det vanne biologie besteitj oet 'n nejkäörige kènnis vanne vorm, positie, gruuedje en verhajing vanne versjillige structure van 't gezóndj miensjelik leef, en aan dees studie wuuertj de term besjrievendje of topografische miensjelike anatomie gegaove. Kènnis op dit gebied kan ónger anger waere toegepas inne genaeskónde.

't Miensjelik lief is zoea ingewikkeldj det slechs e klein aantaal proeffesioneel miensjelike anatomie, nao jaore van gedöljige observatie, gans meister zeen van alle details; de meiste specialisere zich op bepaoldje deiler, wie 't herren of de derm. De topografische anatomie mót door kóntinu óntlejing en inspectie van doeaj miensjelike liever waere gelieërdj.

De pathologische anatomie (of gekrenkdjeanatomie) is de studie van kranke organe, dewiel secties van normaal anatomie, die op versjillige doelènj waere toegepas, speciaal name höbbe wie medische, chirurgische en gynaecologische anatomie. De vergelieking vanne anatomie van versjillige rasse van luuj maak deil oet vanne weitesjap vanne fysische antropologie of antropologische anatomie.
Oug

De **ouge** zeen bie bieëster de organe van 't zich. Ze numme leech waor en zètte det óm in electro-sjemische impulsen inne neurone. De sumpelste fotoreceptieve cellen in bewös zeech verbinje leech mit bewaeging. In complexer organisme is 't ough e complex optisch systeem det leech vergaordj vanne ómringendje ómgaeving, daovan de sterkdje regeltj door e diafragma, det focusseertj door 'n aan te passe groep mit lenze veur zoea e bild te vörme, det bild ómzètj in 'n aantaal lektrische signale, en dees signale doorsjik nao 't herre via complexe neuraal bane die 't oug via de ougzieën verbinje mitte visuele cortex en anger deiler van 't herre. Ouge die resolutie kónne make bestaon in tieën fundamenteel versjillige vörm, en 96% vane alle deersaorten höbben e complex optisch systeem. Resolutievörmendje ouge kómme veur bie weikdere, chordabieëster en geleedpuuetige. 

De sumpelste ouge, wie die van micro-organisme, doon nieks anges es waornummen of de ómgaeving leech of duuster is, det zat is veure entrainment van circadiaan ritme. 

## Zuuch ouch
* Miensjelik oug
* Wegesjeet
Gangelt

**Gangelt** is 'n stad en gemèndje in 't kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfalen in Duutsjlandj. Gangelt kreeg in 1301 stadsrechte. 't Stedje ligk tösse Sjilvendj, Langbrook, Hastelder, Kritsraoj en Sjta in, ane naordkantj van 't baekdaal vanne Roeaj Baek. In totaal haet de gemèndje, die begrens wuuertj door Vuch, de Zelfkantj, Hinsberg en Geilekirke, 11.642 inwoeaners. 

't Stedje steitj bekèndj veur 't groeat wildjpark, Wildpark Gangelt, wo de bieëster betrèkkelik vrie kónne róndjloupen in groeate aopelóchverbliever. In 't park laeve bieëster die ouch in 't wildj veurkómmen of veurkomen in dit deil van Duutsjlandj en Nederlandj.

Ouch 't aopelóchbaad van Gangelt trèk naeve Duutsje bezeukers väöl jóngere vanoet 't kórtbiegelaenge Nederlandjs-Limbörg.

Gerardus Mercator koom oet Gangelt.

## Plaatse
De volgendje plaatse ligken inne gemèndje Gangelt:
* Berde (*[[Birgden]]*)
* Boesjerhei (*[[Buscherheide]]*)
* Breibere (*[[Breberen]]*)
* Brookhaove (*[[Broichhoven]]*)
* Brukske (*[[Brüxgen]]*)
* **Gangelt** 
* Hastelder of Hasteraoj (*[[Hastenrath]]*)
* Hei (*[[Nachbarheid]]*)
* Hertsel (*[[Harzelt]]*)
* Hirkeraoj (*[[Herkenrath]]*)
* Hogeboesj (*[[Hohenbusch]]*)
* Keverberg (*[[Kievelberg]]*)
* Kritsraoj (*[[Kreuzrath]]*)
* Langbrook (*[[Langbroich]]*)
* Mindergangelt
* Nieërboesj (*[[Niederbusch]]*)
* Sjeerwallere (*[[Schierwaldenrath]]*)
* Sjta (*[[Stahe]]*)
* Sjum (*[[Schümm]]*)
* Vintele (*[[Vinteln]]*)
An der Villa

**An der Villa** (Duutsje naam) is e gehuch inne gemèndje Vöch, in 't Kreis Hinsberg in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösje Bókket, Breibere, Zaelste, Zaofele, De Boesj, Spaanshuuske enne Hei in.
Hendie

'nen **Hendie** of **mobielen tillefoean** (ouch *mobiel* of *gsm* geneump) is 'n apparaat womit me draodlaas kan tillefonere, mit behölp van e netwirk van antèns. Mobiel tillefoeans make gebroek van radiogolven en van tillefoeancentrales veur binnen 'n bepaoldje regio communicatie tösse gebroekers meugelik te make. De ieëste generaties maakdje gebroek van anloog modulatie, later van digitaal (Global System for Mobile Communications en Universal Mobile Telecommunications System).

Dit kan zowaal op 'n aopenbaar es e privénetwirk. E veurbild van e privé- (of geslaote) netwirk is 't C2000-netwirk veure hölpverlieëningsdeensten in Nederlandj, of Astrid op 't Belsj.

De term mobielen tillefoean ómvatj neet de zoeageneumdje draodloeaze tillefoeans die zeen gekoppeldj aan 'n vaste tillefoeanaansloeting en die allein kónne waere gebroek binnen 'n straol van hóngerdj maeter van 't basisstation.

Veur radiofrequenties te gebroeke veur mobiel tillefonie is in Nederlandj 'n vergónning van 't Agentsjap Telecom van 't ministerie van Economische Zake nuuedig. Mobiel tillefoeans mótte door dit agentsjap (of 'n vergeliekbaar instansje in 'n anger EU-landj) waere goodgekäördj.

d'n Ieëste mobielen tillefoean, de DynaTAC 8000X van Motorola, waog bao 'ne kilo. Allewiel waog 'ne mobielen tillefoean döks minder es 100 gram. Geavanceerdjer toestèlle waere smartphones geneump; dees waoge döks tösse de 100 en 200 gram.

In 2010 woorte 1,4 miljard mobiel tillefoeans verkóch. In 2011 wore 65% vanne verkóchte tillefoeans smartphones.
Fietsj

'ne **Fiets(j)**, **draodaezel** of **vaarraad** is e veurtuug veur eine of mieë personen en wuuertj veurtgedreve mit behölp van spierkrach. Meistes besteitj de fietsj oet twieë rajer, e fraem, 'ne zaal, e stuur, 'n kitting en 'nen traejas mit pendale.

## Gesjiechte
't Wersjienlik ieëste óntwirp van 'ne fietsj woort geteikendj door Leonardo da Vinci. Hae dach al aan 'n aandrieving middels 'n kitting en pendale. De ieëste echte fietsje wore groeatendeils vervaerdig oet hout wodoor die vrie snel broke. Ze bestingen oet e fraem, houtere rajer mit 'n iezere velg, 'nen hieël primitieve zaal en e stuur, döks 'n horizontaal staaf die neet kós drejje, meh gewuuen deendje veur op te stäöne. Dees wore de zoeageneumdje loupfietsje.

Hie-op volgdje 'nen hieël opvallendje fietsj mit ei groeat en ei klein raad, wobie de pendele rechstreeks op 't raad woorte bevestig. E vesjil van gruuedje vanne rajer hólp veur flotter te kónne traej. Ómdet me zich op deze fietsj döks hoger es 'ne maeter vanne gróndj beving, begós hie ouch 't intraeje vanne remme. Naodet de ieëste metale fraems oppe mert komen enne consument dao-in geïnterseerdj raakdje, begóste de vernujiginge zich op te stapele veur 't gemek te vergroeate.

## Óngerdeile
'ne Moderne fietsj besjik meistes ouch versnellinge, 'nen dynamo mit biehuuerendje leechter, leech en reflectore, specifieke terreinbenj, 'ne fietsjcomputer, e spatbord en e pumpke, e fietsjeslaot en 'ne släötel, de baggaasjdrager, veurvork, zaal, fraem, traejers, kitting en kittingkas, binnen- en boetebandj en 't raad, det oete velg enne spake besteitj.

## Zuuch ouch
* Kittingpons
Mieëve

**Mieëve** kan verwieze nao:
*Miewe (de veugel);
*Miëve ('n plaats in Belsj-Limbörg, zuuch ouch Mieëve-Roj).
Redies

**Redies** (*Raphanus sativus* subsp. *sativus*) is 'n plantj oete kruutsbloomfemielje (*[[Cruciferae]]* of *[[Brassicaceae]]*).

## Gebroek
't Aetbaar deil vanne plantj, 'ne bol mit wit vleisj, is e deil vanne gezwóllen óngergróndjse stengel juus baove de root (radix, 'nen opgezwólle hypocotyl). De sjil haet versjillige kluuere. De roeaj kluuer is 't bekèndjste, mer 't guuef ouch variantje (rasse) mit 'n witte of roeadwitte kluuer.

De bol vanne rediesplantj wuuertj meistes raw gegaete, eventueel gedaopen in zaat. Bie 't ajer waere geitj de redies 'ne stengel vörmen en geitj vanaaf den in kwaliteit achteroet. De sjerpe, paeperechtige smaak kan verzaach waere dore roeaje boetekantj aaf te sjille. Redies kan mekkelik voos (spunzig) waeren es gevolg van waterónttrèkking dore verdampendje blajer. Sómmige rasse zeen aevel weinig geveulig voor voos te waere. Es de knol is gevörmp gewaoren en in eine kieër te väöl water wuuertj gegaove, kónne de knöl gemekkelik gaon bersje.

Allewiel wuuertj in Nederlandj 80% vanne redies verpak in tuutjes van 125 gram toet toete van 10 kg. Dit is good veure smakk, ómdet 't louf d'raaf wuuertj gesni-jje. De redies blief langer vers, toet waal veertieën daag.

## Zejje
Redies kan gezejdj waere van dieëtsember toet september. Van dieëtsember toet half mieërt wuuertj 't ónger glaas en daonao inne vólle gróndj gezejdj. Me deentj neet toewer es 300 toet 400 zäöj de veerkantje maeter te zejje.

Bie vreug zejje doertj de teelt inkel maondj en bie zejjen in mieërt óngevieër zès waeke, dewiel inne zómmer dit drie toet veer waeken is.

## Aeteswaerd
100 gram verse redies bevatj:
* 14 KJoule
* 2 g koolhydrate
* 1 g eiwit
* 0,2 g vèt
* 30 mg kalk
* 2 mg iezer
* 0,05 mg B1
* 0,03 mg B2
* 20 mg C
Bill Cosby

**William Henry "Bill" Cosby, Jr.** (Philadelphia (Pennsylvanië), Vereinigdje Staote, 12 juli 1937) is 'nen Amerikaansen aktäör, komiek, tilleviesproducent, sjriever en filantroop.

## Laevesloup
Bill Cosby was d'n ieësten Afro-Amerikaanse manskaerel dae zien eige tilleviesserie haw (*I Spy*, midde jaore sèstig) enne raciaal grenze doorbrook es stand-upkomiek inne jaore sèstig en sevetig. Nao *I Spy* speeldje d'r in väöl series, wovan sómmige succesvól ware, wie *Fat Albert and the Cosby Kids*. Inne midde vanne jaore tachetig brook t'r internationaal door mit ziene sitcom *The Cosby Show*, det ouch 't ieëste tilleviespergram waas det gegróndj waas róndj e zwartgetint gezin mit 'n succesvól maotsjappelike karriaer.

Ane begin vannen einentwintjigsten ieëf woort zeen reputaasje besjieëmp door controversieel oetlaotingen euvere zwarte gemeinsjap en mieëder aanklachte waenges seksueel misbroek. Hieveur woort hae in september 2018 veroeërdeildj tot drie bis tieën jaor gevangenisstraof.
Sjeiel

't **Sjeiel** of de **sjedel** is e gehieël van versjillige beinderstructure die samen 't deil van 't skelèt vörme det vorm guuef ane kop van 'ne miens of e deer. 't Sjeiel besteitj oet twieë deil: de mandibula (óngerkaak) en 't cranium. De veurnaamste functie van 't sjeiel is besjurming bi-jjen aan 't herre.

## Miensjelik sjeiel
't Miensjelik sjeiel besteitj oet twieë-en-twintjig beinder en is 't oetgebrèdjste deil van 't skelèt.


Plaetje:Gray190.png|Sjeiel frontaal zich, Gray's Anatomy
Plaetje:Gray188.png|Sjeiel lateraal zich, Gray's Anatomy
Plaetje:SkullFromTheFront.JPG|Sjeiel frontaal zich
Plaetje:SkullSideView.JPG|Sjeiel lateraal zich
Plaetje:Human skull side bones.svg|Lateraal


Naeve dees twieë-en-twintjig beinder bevinje zich inne haws 't tóngbein, en in bei oeare de drie gehuuerbeinder: hamer, aanbild en stiegbeugel.

Sómtieds waere langs de sjeielnäöj extra beinderstructure gevónje: naodbeinder (Wormiaanse beinderstructuren).

## Inkel deerlike sjeiele

Plaetje:Skull of a hare.png|Haas
Plaetje:Flusspferd Kopfskelett-drawing.jpg|Nielpaerd
Plaetje:Skull_of_a_dog.png|Hóndj
Plaetje:Skull_of_a_cat.png|Kat
Plaetje:Skull of a horse.png|Paerd
Hastelder

**Hastelder** of **Hasteraoj** (Duutsj: *Hastenrath*) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 500 inwoeaners. 't Ligk tösse Mindergangelt (Am Wald), Gangelt, Keverberg, Zösterzeel, Kleinwaerhage (richting Groeatwaerhagen en Hönge) en Vintele in. Drek t'n zuje ligk vasgegreudj aan Hastelder 't gehuch Hirkeraoj.

Hastelder behuuerdje same mit Gangelt, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Hastelder:
* Eichenweg
* Endener Straße
* Gangelter Straße
* Hoferstraße
* Im Gang
* Lindenwinkel
* Schulstraße
Hirkeraoj

**Hirkeraoj** (Duutsj: *Herkenrath*) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Gehuch ligk vasgegreudj aan Hastelder, drek t'n zuje van det dörp.

De straote die in Hirkeraoj ligke zeen Am Sportplatz, Gangelter Straße (deils), Herkenrather Straße, Schulstraße (deils).
Mindergangelt

**Mindergangelt** of **Am Wald** is e klein dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 250 inwoeaners. 't Dörp vèltj ónger Gangelt en ligk ane Nederlandjse grens, tösse Ieëtselder, Gangelt, Sjilvendj, Hastelder en Wildpark Gangelt in.

De straote die in Mindergangelt ligke zeen Am Wald en Schinvelder Straße.

Mindergangelt behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Plaetjes

File:Mindergangelt Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
File:Ortseingang in Mindergangelt.jpg|Ingangssjildj van 't dörp.
Keverberg

**Keverberg** (Duutsj: *Kievelberg*) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 30 inwoeaners. 't Ligk tösse Hastelder, Brookhaove, Brukske en Boesjerhei (richting Breibere), Vintele, Gangelt en Sjum in. De ènsigste straot die door Keverberg löp hètj de Von-Lieck-Straße.

Keverberg behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Kaart

File:Kievelberg Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Vintele

**Vintele** (Duutsj: *Vinteln*) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 50 inwoeaners. 't Ligk tösse Sjum (richting Breibere), Langbrook, Keverberg, Hastelder, Gangelt en Kritsraoj in. De ènsigste straot die door 't gehuch löp haet dezelvendje naam es 't gehuch zelf.

Vintele behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj en Sjta toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Kaart

File:Vinteln Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Hei (Gangelt)

**Hei** (Duutsj: *Nachbarheid*) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 120 inwoeaners. 't Ligk tösse An der Villa (richting Bókket), Breibere, Zaofele, Zaelsten en Hertsel in. De ènsigste straot die dore Hei löp hètj ouch Nachbarheid.

Hei behuuerdje same mit Boesjerhei, Breibere, Brookhaove, Brukske en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.

## Kaart

File:Nachbarheid Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.


## Trivia
* Me zaet *oppe Hei* en neet *in Hei*.
Brukske

**Brukske** (Duutsj: *Brüxgen*) is e dörpke inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 500 inwoeaners. 't Ligk tösse Breibere, Langbrook, Boesjerhei en Sjum in. Brukske ligk juust'n zuje vanne Zaofelerbaek. De naam is aafgelèdj van 't waord "breukske" (e klein brook, es in 'n nate plaats).

Brukske behuuerdje same mit Boesjerhei, Breibere, Brookhaove, Hei en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Brukske:
* Am Damm
* Hochstraße
* Maternusstraße

## Kaart

File:Brüxgen Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Breibere

**Breibere** of **Braebere** (Duutsj: *Breberen*) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 850 inwoeaners. 't Ligk tösse Brukske, Brookhaove, Boesjerhei, Hei, Zaofelen en Hertsel in. 't Ligk t'n naorde vanne Zaofelerbaek.

Breibere behuuerdje same mit Boesjerhei, Brookhaove, Brukske, Hei en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Breibere:
* Altenburgstraße
* Am Kreuzweg
* Am Steg
* Bachstraße
* Hochstraße
* Kirchberg
* Kollweider Hof
* Mühlenstraße
* Pastor-Dünnwald-Straße
* Pastor-Robleck-Straße
* Römerstraße
* Selfkantstraße

## Plaetjes

File:Breberen Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
File:Gangelt-Breberen Denkmal-Nr. 29, Bachstraße (4012).jpg|De St.-Maternuskirk.
File:Gangelt-Breberen Denkmal-Nr. 30, Mühlenstraße (4013).jpg|'nen Aje windjmeule te Breibere.
Sjum

**Sjum** (Duutsj: *Schümm*) is e dörpke inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 100 inwoeaners. 't Ligk tösse Brukske, Langbrook, Boesjerhei, Vintelen en Keverberg in.  De ènsigste straot die door 't dörpke haer löp haet ouch dezelvendje naam es 't dörpke zelf: Sjum (*Schümm*).

Sjum behuuerdje same mit Boesjerhei, Breibere, Brookhaove, Brukske en Hei toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.

## Kaart

File:Schümm Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Sjta

**Sjta** (Duutsj: *Stahe*) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 950 inwoeaners. 't Ligk tösse Nieërboesj, Gangelt, Berde, Kritsraoj en Gillrath in. Sjta is opgeboewdj róndje Rodebachstraße en bevatj ouch de veurmaolige gehuchte Zur Wirtsberg, Am Kreuzberg, Am Taubenberg en Am Wasberg. De naam *Sjta* kump van "stade", oftewaal "plaats".

Sjta behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Sjta:
* Am Kreuzberg
* Am Taubenberg
* Am Wasberg
* Bundesstraße
* Frankenstraße
* Gebrannte Straße
* Im Kamp
* Kirchweg
* Knuppstraße
* Niederbuscher Weg
* Ringstraße
* Rodebachstraße
* Zur Platzmühle
* Zur Wirtsberg

## Kaart

File:Stahe Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Stroum

**Stroum** kan beteikene:
* 'ne Breie reveer dae inne zieë oetkump, of e water det door euvere wuuertj begrens;
* 'n Veurtbewaegendje wieväölheid van e gaas of 'n vleujstof: zieëstroum, straolstroum; ouch euverdrachtelik gebroek, wie vlöchtelingestroum;
* Struiming;
* Lektriciteit;
* Netuurkóndige einheid:
** lektrikstroum of ampèrage;
** leechstroum;
** specifieke leechstroum;
** struimingslieër.
Andes

De **Andes** (vóloet: *La Cordillera de los Andres*) is 'n lang rie aan hoeag berg langs de wèstelike kus van Zuud-Amerika. De berg zeen óngevieër 7000 km lank, op sómmige plaatse 160 km breid en höbben 'n gemiddeldje huuegdje van róndje 4000 maeter. De berg loupe veur 't grótste deil parallel ane kus vanne Groeaten Oceaan. 't Hoogste puntj is de berg Aconcagua mit 6959 maeter.

De Andes ligk in zeve Zuud-Amerikaanse lenj: Argentinië, Chili, Bolivië, Peru, Ecuador, Colombië en Venezuela. De Andres doorkruuts d'n aevener en löp zuudwers toet 't Vuurlandj. De Scotiarögk, mit ónger anger Zuud-Georgië enne Zudelike Sandwicheilenj, is 'n groeatendeils óngere zieë gelaenge veurtzètting van dees berg. Deze rögk verbindj de Andes mit 'ne groeate baog mit 't Antarctisch Sjiereilandj op Antarctica.

## Wichtige berg
Noe volg 'n lies mitte veurnaamste tuup vanne Andes.

### Argentinië
* Aconcagua - 6959 m
* Cerro Bonete - 6759 m
* Cerro Galan - 5912 m
* Incahuasi - 6620 m
* Mercedario - 6720 m
* Pissis - 6795 m

### Grens Argentinië / Chili

* Cerro Bayo - 5401 m
* Cerro Chaltén of Cerro Fitzroy - 3375 m Patagonië
* Cerro Escorial - 5447 m
* Cordon del Azufre - 5463 m
* Manuelita Azufre - 5890 m
* Lastarria - 5697 m
* Llullaillaco - 6739 m
* Maipo - 5264 m
* Marmolejo - 6108 m
* Ojos del Salado - 6893 m
* Olca - 5407 m
* Sierra Nevada de Lagunas Bravas - 6127 m
* Socompa - 6051 m
* Nevado Tres Cruces - 6749 m (zuudkantj) (Regio III)
* Tupungato - 6570 m

### Bolivië
* Ancohuma - 6427 m
* Cabaray - 5860 m
* Chacaltaya - 5421 m
* Huayna Potosi - 6088 m
* Illampu - 6368 m
* Illimani - 6438 m
* Macizo van Larancagua - 5520 m
* Macizo van Pacuni - 5400 m
* Nevado Anallajsi - 5750 m
* Nevado Sajama - 6542 m
* Patilla Pata - 5300 m
* Tata Sabaya - 5430 m

### Grens Bolivië / Chili

* Cerro Acotango - 6052 m
* Cerro Minchincha - 5305 m
* Irruputuncu - 5163 m
* Licancabur - 5920 m
* Olca - 5407 m
* Parinacota - 6349 m
* Paruma - 5420 m
* Pomerape - 6282 m

### Chili
* Monte San Valentin - 4058 m (Patagonië)
* Cordillera del Paine - ~2750 m (Patagonië)
* Cerro Maca - ~2300 m (Patagonië)
* Monte Darwin - ~2500 m (Patagonië)
* Hudson - ~1900 m (Patagonië)

### Colombië
* Pico Cristóbal Colón - 5780 m
* Galeras - 4276 m
* Nevado del Huila - 5365 m
* Nevado de Quindio - 5215 m
* Nevado del Ruiz - 5321 m
* Ritacuba Blanco - 5410 m
* Pic Simón Bolívar - 5775 m
* Nevado del Tolima - 5200 m

### Ecuador
* Antisana - 5753 m
* Cayambe - 5790 m
* Chimborazo - 6267 m
* Hart - 4790 m
* Cotopaxi - 5897 m
* Altar - 5320 m
* Illiniza - 5248 m
* Pichincha - 4784 m
* Reventador - 3562 m
* Sangay - 5230 m
* Tungurahua - 5023 m

### Peru

* Alpamayo - 5947 m
* Carnicero - 5960 m
* El Misti - 5822 m
* El Toro - 5830 m
* Nevado Huascarán - 6768 m
* Jirishanca - 6094 m
* Rasac - 6040 m
* Rondoy - 5870 m
* Sarapo - 6127 m
* Seria Norte - 5860 m
* Siula Grande - 6344 m
* Yerupajá - 6635 m
* Yerupaja Chico - 6089 m

### Venezuela
* Pico Bolívar - 4981 m
* Pico Humboldt - 4940 m
* Pico La Concha - 4870 m
* Pico Piedras Blancas - 4737 m
Boesjerhei

**Boesjerhei**, of minder döks **Hei** (veur verwarring mit Nachbarheid te veurkómme), (Duutsj: *Buscherheide*) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 120 inwoeaners. 't Ligk tösse Brookhaove, Breibere, Brukske, Keverberg en Sjum in. Boesjerhei ligk juust'n zuje vanne Zaofelerbaek.

Boesjerhei behuuerdje same mit Breibere, Brookhaove, Brukske, Hei en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.

## Straotname
De volgendje straote ligken oppe Boesjerhei:
* Buscherheide
* Heidweg
* Josefstraße
* Schützenstraße

## Kaart

File:Buscherheide Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Brookhaove (Gangelt)

:*Neet te verwarre mit [[Brookhaove]] inne gemèndje [[Meersje]].*
----

**Brookhaove** (Duutsj: *Broichhoven*) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 120 inwoeaners. 't Ligk tösse Diek, Kleinwaerhage, Boesjerhei, Breibere, Zaofele, Hastelder en Keverberg in. Twieë straotname kómme veur in Brookhaove: Broichhoven en Peter-Anton-Tholen-Weg.

Brookhaove behuuerdje same mit Boesjerhei, Breibere, Brukske, Hei en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.

## Kaart

File:Broichhoven Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Weltdeil

E **weltdeil** is 'n politieke, cultureel en historische óngerverdeiling vanne werreld. Binne de sociaal geografie besteitj gein eindudige diffenisie, meh de meiste weltdeiler zeen hieël groeate landjmassa's, die politiek gezeen in e tieëntaal aan lenj en staote kónne waere verdeildj. 'n Kleinder landjmassa es e weltdeil is 'n eilandj. Ómringendje eilenj waere meistes ouch toet 't bieligkendj weltdeil geraekendj. Meistes wuuertj de werreld ingedeildj in zeve weltdeiler. Dees zeen, in volgorde van gruuedje:
* Azië (zoeaget 43 608 000 km²)
* Afrika (zoeaget 30 335 000 km²)
* Naord-Amerika (zoeaget 25 349 000 km²)
* Zuud-Amerika (zoeaget 21 069 501 km²)
* Antarctica (zoeaget 13 661 000 km²)
* Europa (zoeaget 10 498 000 km²)
* Oceanië (zoeaget 8 468 300 km²)

De meiste van dees weltdeiler zeen loosligkendje landjmassa's. Tösse Naord- en Zuud-Amerika ligk 'n smaal landjingdje, juus wie tösse Afrika en Azië. Europa is 'n oetzunjering, ómdet 't vaszitj aan Azië. Europa wuuertj aevel dök es 'n apaart weltdeil betrach, ómdet 't 'n sterk aafwiekendje gesjiechte en cultuur haet. Sómtieds waeren Europa en Azië same waal es ei weltdeil gezeen, det Eurazië wuuertj geneump. 'n Anger weltdeil det döks geneump wuuertj is Midden-Amerika, det 'n óngerdeil van Naord-Amerika is.

't Waord "kóntinent" kump oete geologie. Ouchal wuuertj dao döks 'tzelvendje mit gemèndj, 't waord haet 'n get anger meining es 't waord weltdeil. Kóntinente zeen deiler vannen aerdkoosj mit 'n betrèkkelik groeate diekdje en lieëg dichheid, dewiel e weltdeil e deil vanne werreld mit 'n eige cultuur en gesjiechte is. E versjil kan zeen tösse die bei. Bepaoldje eilenj kónne strik genómme neet toet e kóntinent behuuere, meh waere waal toet 't weltdeil geraekendj. Zoea wuuertj Greunlandj waal toet 't weltdeil Europa geraekendj, dewiel 't geologisch gezeen e deil van 't kóntinent Naord-Amerika is. Ouch Ieslandj, det toet gein inkel kóntinent behuuertj, raekentj me meistes toet 't weltdeil Europa.

Toet e kóntinent behuuertj boetedet naeve de landjmassa ouch 't kóntinentaal plat. Dit wuuertj meistes neet toet 't weltdeil geraekendj.
Kóntinent

E **kóntinent** is 'n groeate landjmassa die neet of vriewaal neet mit anger landjmassa's verbónjen is. Hiebie wuuertj allein gelit op landj en water, neet op waterdeepdje, óngere zieë ligkendje bergrögken of 't kóntinentaal plat. Me kan de aerd rangsjikken in kóntinente van groeat nao klein oppe volgendje meneer: Eurazië (bestäöndje oete weltdeiler Azië en Europa), Afrika, Naord-Amerika, Zuud-Amerika, Antarctica en Oceanië. Variaties hie-op zeen meugelik; zoea kan me Australië es naam keze veur Oceanië of Naord- en Zuud-Amerika same nummen óngere naam Amerika.

## Eilandj, sjiereilandj en weltdeil
'n Landjmassa die te klein is veur e kóntinent geneump te waere, hètj 'n eilandj. Euver 't algemein wuuertj Greunlandj betrach es 't grótste eilandj en Australië (det veer maol zoea groeat is) es 't kleinste kóntinent. Dees kuues is tamelik bewirkelik. 'n Klein landjmassa die via 'n betrèkkelik klein landjlingdje mit 'n anger landjmassa is verbónje, hètj e sjiereilandj.

't Waord kóntinent wuuertj sómtieds verwardj mit e weltdeil. E weltdeil is aevel 'n geopolitieke en neet 'n geologische indeiling. Sómtieds ómvatj e weltdeil e kóntinent, inclusief de ómligkendje eilenj wie 't weltdeil Afrika geliek is aan 't kóntinent Afrika mit daobie eilenj wie Madagaskar. Sómtieds is e weltdeil e deil van e kóntinent, wie 't weltdeil Europa e deil is van 't kóntinent Eurazië, en inkel eilenj. 

Wen Britten euver 't vastelandj van Europa kalle, kalle ze döks van "the Continent".

## Begrenzing
Volges de gegaove diffenisie zeen Naord-Amerika en Zuud-Amerika apaarte kóntinente. Ze zeen bei groeat zat en zeen slechs door 'n smaal landjlingdje mitein verbónje. Ouch Afrika geldj den es 'n apaart kóntinent. 't Continent Eurazië wuuertj van Afrika gesjeie door 't Suezkanaal.

De grens tösse de twieë Amerika's enne grens van Afrika ligke neet próntj vas. Me kan zègke det 't Panamakanaal (tösse Naord- en Zuud-Amerika) en 't Suezkanaal (tössen Eurazië en Afrika) toet gevolg höbbe det de kóntinente gans door water vanein zeen gesjeie. De grens löp den dore dore miens gecreëerdje kanale. Es me vindj det 'ne kónsmaesige waterwaeg neet mittèltj, den lègk me de grens oppe plaats wo de landjingdje 't smaalste is (det is zoeaget 'tzelvendje) of, veur praktische raejene, bie 'n landjgrens (dus tösse Panama en Colombië en tösse Israël en Egypte).

## Anger diffenisies
Me óngersjèdj ouch dóbbelkóntinente wie Amerika (Naord- en Zuud-Amerika same) en zelfs superkóntinente wie Afrika-Eurazië. Veurbiljer van superkóntinente inne loup vanne prehistorie vanne aerd zeen Rodinië, Pannotië, Pangaea, Laurazië en Gondwana.
Oceaan

'nen **Oceaan** (Aadgrieks: *Ὠκεανός* (Okeanós)) is 'n min of mieë zelfstenjige werreldzieë tösse de kóntinenten en kan mieëder, kleinder zieëje bevatte. 't Waord "oceaan" kump van 't Grieks *Okeanós*, de personifikaasje vanne oerzieë inne mythologie. Allewiel guuef 't vief oceane oppe aerd. Dees zeen allemaol mitein verbónjen en vörme zoea same ein groeate massa aan zaatwater. De oceanen en zieëje numme gans biejein 72% vanne oppervlakdje vanne aerd in (~3.6 x 108 km2), wovan de oceane mit 72% 't euverdeil vörme. 't Landj ('t gehieël vanne kóntinenten en eilenj) maak de res oet. De oceanen ómvatte 97% van alle water oppe aerd. Volges oceanografen is meh 5% vanne oceane verkèndj. Gans biejein guuef 't zoeaget 1,3 kubieke kilomaeter mit 'n gemiddeldje deepdje van 3682 maeter. De lieër vanne oceanen hètj de oceanografie.

In versjillige periode van 't vergangene woren al de kóntinente mitein verbónje. Me sprèk den van superkóntinente. Dees wore den weer ómringk door superoceane.

## Lies van oceane
Noe volg 'n lies mit alle oceanen oppe aerd:
* Atlantischen Oceaan
* Indischen Oceaan
* Naordelike Ieszieë of Arctische Oceaan
* Stillen Oceaan (of *Pacifischen Oceaan*)
* Zudelike Ieszieë of Antarctische Oceaan

Sómtieds waere de Antlantischen Oceaan en Stillen Oceaan biejen aevener gedeildj; den haet me dus zeven oceanen inplaats vief.

## Bedreiginge
De zieëjen en oceane staon bloeat aan diverse bedreiginge, wie euverbevèssing, mienboew, vervoeling mit väöl stoffen en toenaam van CO2.

De vervoeling mit plestik lèdj toete plestiksóp.

De oceanen höbben e deil vanne alle CO2 dae saere industrieel revoluusje innen dampkrink is vriegekómmen ópgenómme. Dit bepirk de opwurming vanne aerd (zuuch: klimaatopwerming), meh lèdj toet verzoerendje oceane. Dore klimaatverangering wurme de oceanen oetènjelik towwel op.

Dore klimaatopwurming en loeazinge van aafvalwater en mèsstoffe breie gebiede mit lieëg zoerstofkóncentraasjes, doeaj zaons mit nammeh wènnig laeve, zich oet.

De fysische en sjemische verangering vanne oceane haet gevolg veur 't laeven inne oceanen en bedreig de saortriekdóm (biodiversiteit). De reaksjes van deersaorte, populaties en ganse ecosysteme op dees verangeringen is lestig te veurspèlle.
Vaucluse (verdudeliking)

**Vaucluse** kan verwieze nao:
*Vaucluse, e departement in Frankriek;
*Fontaine-de-Vaucluse, oearsprunkelik *Vaucluse*, de naamgaever van en gelaengen in 't gelieknamig departement;
*Vaucluse (Doubs).
Vendée (verdudeliking)

**Vendée** kan verwieze nao:
*Vendée, e departement in Frankriek;
*Vendée (reveer), 'n reveer in Frankriek.
Vienne (verdudeliking)

**Vienne** kan verwieze nao:
*Vienne, e departement in Frankriek;
*Vienne (reveer), 'n reveer in Frankriek;
*Vienne (stad), 'n stad in 't Frans departement Isère; 
*Haut-Vienne;
*Vienne-en-Arthies, Val-d'Oise;
*Vienne-en-Bessin, Calvados;
*Vienne-en-Val, Loiret;
*Vienne-la-Ville, Marne;
*Vienne-le-Château, Marne.
Vaucluse

't Departement **Vaucluse** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 84. 't Is gelaengen in 't zuudoeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Gard, Ardèche, Bouches-du-Rhône, Var en Alpes-de-Haute-Provence. De houfstad is Avignon.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Apt 
* Arrondissement van Avignon 
* Arrondissement van Carpentras
Vendée

't Departement **Vendée** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 85. 't Is gelaengen in 't centraal-wèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Charente-Maritime, Loire-Atlantique, Maine-et-Loire en Deux-Sèvres. De houfstad is La Roche-sur-Yon.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Fontenay-le-Comte 
* Arrondissement van La Roche-sur-Yon 
* Arrondissement van Les Sables-d'Olonne
Haute-Vienne

't Departement **Haute-Vienne** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 87. 't Is gelaengen in 't centraal-wèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Creuse, Corrèze, Dordogne, Charente, Vienne en Indre. De houfstad is Limoges.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Bellac 
* Arrondissement van Limoges 
* Arrondissement van Rochechouart
Klas (biologie)

Inne taxonomie, de indeilingslieër vanne systematiek inne biologie, is 'n **klas** of **klasse** 'n rang of e taxon in die rang. 'n Klas besteitj oet ein of mieëder ordes. Ein of mieëder klasse vörme same den 'n stam.

Inne syntaxonomie, de indeilingslieër vanne synsystematiek vanne plantjkónde, is 'n klas de hoogste rang of e syntaxon in die rang. 'n Klas besteitj oet ein of mieëder ordes.
Hauts-de-Seine

't Departement **Hauts-de-Seine** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 92. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Yvelines, Val-d'Oise, Essonne, Peries, Seine-Saint-Denis en Val-de-Marne. De houfstad is Nanterre.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Antony 
* Arrondissement van Nanterre 
* Arrondissement van Boulogne-Billancourt
Seine-Saint-Denis

't Departement **Seine-Saint-Denis** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 93. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Seine-et-Marne, Val-d'Oise, Peries, Hauts-de-Seine en Val-de-Marne. De houfstad is Bobigny.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Bobigny 
* Arrondissement van Le Raincy 
* Arrondissement van Saint-Denis
Val-d'Oise

't Departement **Val-d'Oise** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 95. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Seine-et-Marne, Oise, Eure, Yvelines, Hauts-de-Seine en Seine-Saint-Denis. De houfstad is Cergy.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Argenteuil 
* Arrondissement van Cergy 
* Arrondissement van Pontoise 
* Arrondissement van Sarcelles
Glaas

**Glaas** is 'n amorfe (neet-kristalechtige) vaste stof. De bekèndjste versjieningsvorm is 't kluuerloos glaas wie det veur vinsterglaas en drinkglazer wuuertj gebroek. Dit glaas besteitj veurnamelik oete stof silica of siliciumdioxied (SiO2).

Tródsdet glaas gein kristalstructuur haet, haet 't mit väöl kristalle gemein det 't doorzichtig is en 't leech brèk. 'n Bekèndje glaassaort, veur gebroeksveurwirpe, meh veural veur sierveurwirpe, wuuertj waal kristalglaas, of kórtewaeg kristal, geneump. 't Versjil tösse glaas en kristal is gediffenieerdj op gróndj van 't loeadgehaldje (glaas mit minder es 4% loeadoxied haet de commercieel benaming "glaas"). 't Spraokgebroek hèltj zich neet ummer aan formeel diffenisies: in sómmige spraoke, wie Spaans, is *cristal* (naeve *vidrio*) e waord veur gewuuen glaas.

E groeat veurdeil van glazer is det 't isotroeape matterjale zeen die gein korrelgrenze vertuuene. De isotropie enne betrèkkelik gemekkelike vörmbaarheid van e glaas maak 't meugelik "glaashelder" doorzichtige veurwirpe te make. Ouch anger eigesjappe wie sterkdje en helheid zeen döks hieël good en boetedet te regele dore samestèlling te verangere. Daonaeve kan glaas good taenge bietendje stoffe. E naodeil is det glaas hieël braakbaart is. Veur polymeer glazer is det ouch 't geval, mer 't is meugelik matterjale te make die zowaal glaasechtige deiler en röbberechtige deiler bevatte, wodoor me 't bèste vanne twieë matterjale kan verkriege, zowaal de helheid van 't glaas es de tejheid van 't röbber. E good veurbild daovan is High-Impact Polystyrene (HIPS).

## Trivia
* Vreuger woort waal gezag det glaas vleujbaart zów zeen, aangezeen aaj roete döks breier zeen anen óngerkantj es ane baovekantj. Dit bliek aevel neet waor te zeen. De roete zeen ummer al breier gewaes anen óngerkantj es e gevolg vanne perductiemethode.
Indo-Iraanse spraoke

De **Indo-Iraanse spraoke** vörme de oeastelikste laevendje spraoktak vanne Indogermaanse spraoke en sprèdj oet van Törkieje toet aan 't oeastelikste puntj van India. Deze spraoktak besteitj oet drie spraokfemieljes, namelik de Indo-Arische spraoke (mit naam in Zuud-Azië), de Iraanse spraoke (mit naam in Zuudwès- en Centraal-Azië) enne Nuristanispraoke, 'n groep spraoke vanne Afgaanse pervinsie Nuristan. De litste groep woort vreuger es 'n óngerdeil vanne Dardische spraoke ('nen tak van 't Indo-Arisch) gezeen.

## Kènmirke
Vernujige die dees spraoke deile mit anger Indogermaanse spraoke die de satemklankverangering höbbe zeen:
* Nao veur bringen en assibilatie vanne Proto-Indogermaanse palato-velair plosieve: *ḱ, *ǵʰ, *ǵ > *ĉ, *ĵʰ, *ĵ
* Sameveuge vanne Proto-Indogermaanse labiovelair en gewuuen velair plosieve: *kʷ, *gʷʰ, *gʷ > *k, *gʰ, *g
* Klankwèt van Ruki

Vernujige gedeildj mit 't Grieks:
* Vocalisatie vanne Proto-Indogermaanse syllabische nasale *m̥, *n̥ toet *a
* Wèt van Grassmann

Vernujige die bepirk zeen toet 't Indo-Iraans:
* Verlieëging van Proto-Indogermaans *e toet *a
* *o woort ouch verlieëg toet *a, meh dit gebeurdj ouch in inkel anger Indogermaanse spraoke.
* Wèt van Brugmann

## Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte veurnaamste subgroepe van 't Indo-Iraanse spraoke. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
* **Indo-Iraans**
** Indo-Arisch
*** Sanskriet
*** Centraal zaon
**** Domaaki
**** Powari
**** Bhi
**** Dom
**** Gujarati
**** Khandesi
**** Panjabi
**** Rajasthani
***** Marwari
***** *Neet geclassificeerdj*
**** Romani
***** Balkan
***** Naordelik
***** Vlax
**** Wèstelik Hindi
***** Bundeli
***** Hindustani
****** Hindi
****** Oerdoe
****** Sansi
***** *Neet geclassificeerdj*
**** *Neet geclassificeerdj*
*** Oeas-Centraal zaon
*** Oeastelike zaon
**** Bengali-Assamees (Bengaals)
**** Bihari
**** Oriya
**** *Neet geclassificeerdj*
*** Naordelike zaon
**** Centraal Pahari
**** Garhwali
**** Oeastelik Pahari
**** Wèstelik Pahari
*** Naordwèstelike zaon
**** Dardisch
***** Chitral
***** Kashmiri
***** Kohistani
***** Kunar
***** Pashayi
***** Shina
**** Lahnda
**** Sindhi
*** Nuristani
*** Sinhalees-Maldivisch
*** Zudelike zaon
**** Marathi
**** Konkani
**** *Neet geclassificeerdj*
*** *Neet geclassificeerdj*
** Iraans
*** Avestaans
*** Oeastelik
**** Naordoeastelik
**** Zuudoeastelik
***** Pamir
****** Ishkashimi
****** Munji
****** Sanglechi
****** Wakhi
****** Yidgha
****** Shugni-Yazgulami
*** Wèstelik
**** Naordwèstelik
***** Khalaj
***** Balochi
***** Centraal-Iranees
***** Kapisch
***** Koerdisch
***** Ormuri-Parachi
***** Semnani
***** Talysh
***** Zaza-Gorani
***** *Neet geclassificeerdj*
**** Zuudwèstelik
***** Fars
***** Luri
***** Perzisch
***** Tat
*** *Neet geclassificeerdj*

## Brónvermeljing
Sepikspraoke

De **Sepikspraoke** vörmen 'n femielje mit zoeaget fieftig Papoeaspraoke die gekaldj waeren in 't aafwateringsgebied vanne Sepikreveer in 't naorde van Papoea-Nuuj-Guinea. De femielje woort in 1965 in 'n kleinder vorm veurgestèldj door Donald Laycock. De Sepikspraoke höbben euver 't algemein betrèkkelik sumpel fonologieje, mit weinig mitklinkers en klinkers en gewuuenlik gein tonaliteit.

De bekèndjste Sepikspraok is 't Iatmul. De spraoke mitte meiste spraekers zeen, juus wie 't Iatmul, de Nduspraoke Abelam en Boikin, die bei róndje 35.000 spraekers höbbe.

De Sepikspraoke lieken 'n drieklinkersysteem te höbbe mit /ɨ ə a/, wobie ze allein klinkerhuuegdje óngersjeie, net wie de kórtbiegelaenge Ramu-Lieëger Sepikspraoke. De fonetische [i e o u] zeen e gevolg vaan palataal en labiaal assimilatie mit aangrenzendje mitklinkers. 't Guuef 'n perzónsje det de Nduspraoke dit toet e twieëklinkersysteem höbbe gereduceerdj, wobie /ɨ/ epenthetisch is gewaore ('nen inveugdje klinker).

## Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte subgroepe van 't Sepik. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
* **Sepik**
** Abau (Abau)
** Iwam (Amal)
** Leonhard Schultze
** Ndu (Ambulas)
** Nukuma
** Ram
** Sepik Hill
*** Alamblak
*** Bahinemo
*** Papi
*** Sanio
** Tama
** Wogamusin-Chenapisch
** Yellow River
** Yerakai

## Brónvermeljing
Trans-Nuuj-Guinese spraoke

De **Trans-Nuuj-Guinese spraoke** zeen 'n oetgebrèdje spraokfemielje van Papoeaspraoke die waere gekaldj op Nuuj-Guinea en op naoberige eilenj. Mesjiens is dees femielje qua aantaal waal de op twieë nao grótste femielje oppe welt. De kern vanne femielje is allewiel breid-geaccepteerdj, meh de begrenzing en leje zeen nag neet gans duidelik. Weer hajen hie de classificatie van Ethnologue aan, die groeatendeils gegróndj is oppe classificatie door Malcolm Ross.

## Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte subgroepe van 't Trans-Nuuj-Guinees. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
* **Trans-Nuuj-Guinees**
** Angaans (Ankave)
** Asmat-Kamoro
** Awin-Pare
** Bosavi
** Chimbu-Wahgi
** Damal
** Dem
** Duna-Bogaya
** Elemaans
** Engaans
** Finisterre-Huon
** Gogodala-Suki (Ari)
** Grótter-Binanderees
** Inland Gulf
** Kainantu-Goroka
** Kamula
** Kayagar
** Kiwaiaans
** Kolopom
** Madang
*** Croisilles (Pal)
*** Kalam-Kobon (Abaga)
*** Rai Coast
*** South Adelbert Range
** Marind
** Mek
** Mombum
** Mor
** Oeas-Kutubi
** Oeas-Strickland
** Ok-Awyu
*** Awyu-Dumut (Mandobo Atas)
*** Ok
** Oksapmin
** Pawaiaans
** South Bird's Head
** Zuudoeas-Papoea
*** Dagaans
*** Goilalaans
*** Koiariaans
*** Kwaleaans
*** Maloeaans
*** Manoebaraans
*** Yarebaans (Aneme Wake)
** Tanah Merah
** Teberaans
** Tirio
** Turama-Kikorian
** Wès
*** Dani
*** Timor-Alor-Pantar (Abui, Adabe)
*** Wès-Bomberai
*** Wissel Lakes
** Wès-Kutubu
** Wiru

## Brónvermeljing
Spraokfemielje

'n **Spraokfemielje** is de gebrukelikste meneer van classificere womit me de spraoke vanne werreld in kan deile. Spraoke binnen ein femielje zeen óngerling verwantj, det wil zègke det die zich höbben óntwikkeldj oet 'n gemeinsjappelike veuraajerspraok, de protospraok. In wiedoet de meiste gevallen is dees veurajerspraok neet aangetróffe of slechs te reconstrueren aanhandj van 't spaars euvergeleverdj matterjaal. De status vanne spraokfemieljes kan variëre: sómmige zeen ónómstri-jje, anger zeen óngerwirp van discussie. Spraoke die mitte hujige gegaeves neet kónne waeren óngergebach in 'n bepaoldje femielje, wie 't Baskisch, zeen isolaatspraoke.

Spraoke waere döks ouch anges ingedeildj es aan häör genetische verwantje, wie aanhandj van 't geografisch gebied of aan gedeildje structurele kènmirke (sprachbund).

## Lies
De volgendje spraokfemieljes höbben 'n artikel op de Limbörgse Wikipedia (wichtige óngerfemieljes staon ouch aangegaeve), indeiling nao Ethnologue:
* Afro-Aziatisch
** Semitisch
* Algisch
* Altaïsch
* Andamanees
* Arawak
* Australisch
** Pama-Nyungaans
* Austronesisch
* Dzjê
* Indogermaans
** Baltisch
** Germaans
** Italisch
** Keltisch
** Slavisch
* Jivaroaans
* Khoisan
* Mayaspraoke
* Niger-Congo
* Nilo-Saharaans
* Oeralisch
** Finoegrisch
** Samojedisch
* Palaihnihaans
* Sepik
* Sino-Tibetaans
* Trans-Nuuj-Guinees

### Euverige
* Amerindisch (zuuch ouch Amerindische spraoke (Greenberg))
* Isolaatspraoke
Achi

**Achi** kan verwieze nao:
* Achi (vouk), e Mayavouk in Guatemala;
* Achi (spraok), de spraok van det vouk;
* Achí (Colombia), 'n plaats in 't Colombiaans departement Bolívar;
* Achi (Nagano), 'n plaats inne Japanse prefectuur Nagano;
* Achi (Kirgizië), 'n plaats inne Kirgizische pervincie Jalal-Abad;
* Achi (Nigeria), 'n plaats inne Nigeriaanse staot Enugu.
Achi (spraok)

't **Achi** is 'n Mayaspraok die gekaldj wuuertj in Guatemala, in 't centraal Rabinal-gebied en 't wèste van 't departement Baja Verapaz. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 85.600 luuj. 't Achi haet de ISO 639-3 code *acr*.

't Guuef twieë dialekte: Cubulco Achi en Rabinal Achi. De waordvolgorde is SOV en me sjrief in 't Letiens sjrif. 't Achi wuuertj gekaldj door luuj van alle laeftieje en wersjienlik kan róndje 20% vanne spraekers baeter Spaans kallen es slechs daachelikse gesprekskes.

De graod van gelitterdjheid inne ieëste spraok is 15% toet 20%; inne twieëdje spraok is det 2% toet 40$. De graod van gelitterdjheid inne twieëdje spraok is 11% in Cubulco Achi; in Rabinal Achi is det 25% toet 40%. Veure ieëste spraok is det 1% toet 5% in 't Cubulco Achi en 15% toet 20% in 't Rabinal Achi. De spraok wuuertj óngerwezen oppe lieëgere sjoeal. 't Guuef radiopergrams, e waordebook, 'ne grammair en 't Nuuj Testament (euvergezatj tösse de jaore 1984 en 2009).

De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar. 

## Classificatie
* Maya
** Yucateeks-Kern Maya
*** K'icheaans-Mams
**** K'icheaans
***** Pogom-K'icheaans
****** Kern K'icheaans

## Brón
* Ethnologue.
Mayaspraoke

De **Mayaspraoke** vörmen 'n spraokfemielje die gekaldj wuuertj in Midden-Amerika. De Mayaspraoke waere gekaldj door minstes zès miljoen inheimsje Maya's, die veurnamelik in Guatemala, Mexico, Belize en Honduras laeve. In 1996 erkèndje Guatemala officieel 21 Mayaspraoke en Mexico erkèndj nag ach anger spraoke binnen 't gróndjgebied.

De Maya-spraokfemielje is ein vanne bès-gedocumenteerdje femieljes en is de meis-bestudeerdje femielje van Amerika. De modern Mayaspraoke stammen aaf van 't Proto-Maya, det wersjienlik zoeaget 5.000 jaor trögk woort gespraoke. Dees protospraok is deils gereconstrueerdj middels de vergeliekendje methode.

De Mayaspraoke zeen 'n óngerdeil van 't Midden-Amerikaans spraokgebied, e gebied mit spraokkóndige toegenieëking det zich haet óntwikkeldj door millenia aan interactie tösse de luuj van Midden-Amerika. Alle Mayaspraoke vertuuene de grunjelike kènmirke van dit spraokgebied. Zoea gebroeken alle Mayaspraok relationeel zelfstenjige naamwäörd inplaats veurzètsel veur ruumdjelike verbenj aan te gaeve. Zie höbben aevel ouch grammaticaal en typologische kènmirke die ze anges maak van anger spraoke van Midden-Amerika, wie ergativiteit inne grammaticaal behanjeling vanne wirkwäörd enne óngerwirpen en veurwirpe, specifieke verbugingscategorieje bieje wirkwäörd, en 'n speciaal waordklas veur "zètsels" (*positionals*) die tupisch is veur alle Mayaspraoke.

Gedoerendje de pre-Columbiaansen tied vanne Midden-Amerikaanse gesjiechte woorte sómmige Mayaspraoken opgeteikendj middels 't hiërogliefe Mayasjrif. 't Gebroek van det sjrif waas in 't biezunjer wied-versprèdj tiedes de klassieke periood vanne Mayacultuur (zoeaget 250 toet 900 n. Chr.). De euvergeleverdje corpus van mieër es 10.000 bekèndje Maya-inscripties op geboewer, monumente, aerdwirk en boumsjorspepiere codices, gecombineerdj mit 'n rieke poskoloniaal literatuur inne Mayapsraoke (gesjreve mit 't Letiens sjrif), vörmp 'n basis veur 't begriepe vanne pre-Columbiaanse gesjiechte zowie die nörges anges in Amerika kan waere gevónje.

## Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte subgroepe vanne Mayaspraoke. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
* **Maya**
** Huestekaans
*** Chicomucelteeks
*** Huesteeks
** Yucateeks-Kern Maya
*** Kern Maya
**** Cholaans-Tzeltalaans
***** Cholaans
****** Chol-Chontal
******* Tabasco Chontal
******* Chol
****** Chorti-Cholti
***** Tzeltalaans
****** Tzeltal
****** Tzotzil
*** K'icheaans-Mams
**** K'icheaans
***** Q'eqchi'
***** Uspanteeks
****** Poqom-K'icheaans
******* Kern K'icheaans
******** Achi
******** K'iche'
******** Sakapulteeks
******** Sipakapense
******** Kaqchikel-Tz'utujil
******* Poqom
******** Poqomam
******** Poqomchi'
**** Mams
***** Awakateeks-Ixil
***** Teco-Mam
*** Q'anjob'alaans-Chujeaans
**** Chujeaans
**** Q'anjob'alaans
***** Mocho
***** Q'anjob'al-Akateeks-Jakalteeks
*** Yucateeks
**** Mopan-Itzá
**** Yucatec-Lacandon

## Brónvermeljing
Acroá

't **Acroá** is 'n oetgestórve Dzjêspraok die gekaldj woort inne Bahia-staot van Breziel. De spraok haet de ISO 639-3 code *acs*.

't Acroá steitj ouch bekèndj es *Coroá*. Dao zeen gein bekèndje modertaalspraekers euver.

De spraokstatus veur dees spraok is oetgestórve (10); det beteikentj det de spraok neet langer mieë gebroek wuuertj en nemes nag e geveul van etnische identiteit hèltj in verbandj mitte spraok.

## Classificatie
* Dzjê
** Centraal

## Brón
* Ethnologue.
Zjêspraoke

De **Dzjêspraoke** (ouch gespèldj es *Jê*, *Gê*, *Ye*, *Jeaans*, *Geaans*, *Dzjeaans*, *Jê-Kaingang* enz.) vörmen 'n femielje van spraoke gekaldj door inheimsje völker in Breziel. Meugelikerwies valle dees spraoken óngere macrospraokfemielje Macro-Dzjê, 'n theorie die ummertoe mieër aanhang krieg.

## Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte subgroepe van 't Dzjê. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
* **Dzjê**
** Centraal (Acroá)
** Naordelik
*** Apinayé
*** Kayapó
*** Panará
*** Suyá
*** Timbira
** Zudelik
*** Xokleng
*** Kaingang

## Brónvermeljing