Ich-laut en ach-laut

**Ich-laut en ach-laut** verwies nao de allofonie die bie sómmige Germaanse spraoke veurkump veure litterkómbinaasje . Meistes is d'n ich-laut 'n palataal(gekluuerdje) klank, dewiel d'n ach-laut juus velair of uvulair is. Aangezeen 't óngersjied dus versjiltj per spraok, zal 't hie-ónger ouch apaart per spraok waere toegelich. Me mót hiebie waal opmirke det 't gebroek vanne terme *ich-laut* en *ach-laut* inne litteratuur meistes blief veurbehajen ane continentaal Germaanse spraoke, al geit 't in alle vel die hie-ónger zeen besjreven euver 'tzelvendje fenomeen.

## Limbörgs
Ouch de meiste Limbörgse dialekte höbben 'n óngersjied tösse d'n ich-laut ennen ach-laut, al geldj det neet veur alle dialekte. De dialekte die gein óngersjied make höbbe gewuuenlik allein palataal (of póspalataal) fricatieve:  en . Wiejer guuef 't nag dialekte, worónger de meiste Midde-Limbörgse dialekte, die nag 'nen apaarte, gelabialiseerdje klank höbbe veur wen de zaachte g in 'ne bilabiale kónteks steit; den wuuertj de klank meistes lichtelik geróndj (*hauch-laut*).

## Duutsj
Op 't Duutsj is d'n *ich-laut* 'ne stumloeaze palatale fricatief , wie in 't waord *ich* , ennen *ach-laut* is 'ne stumloeaze velaire fricatief , zowie in 't tössewirpsel *ach* . 't Duutsj waord *Laut*  kan me in 't Limbörgs euverzètte nao "klank, geluid". In 't Duutsj kómme dees twieë klenk allofoon veur in 'n complementair verspriejing. d'n Allofoon  kump veur nao /a a:/ en achterklinkers (wie in *Buch*  "book"), dewiel d'n allofoon  veurkump nao veurklinkers (wie in *mich* ) en mitklinkers (wie in *Furcht*  "vreis" en *manchmal* ['mançma:l] "sómtieds"). Dees complementair verspriejing is uters regelmaesig: wen de  bie *Furcht* wuuertj oetgespraoken es 'ne mitklinker, den is *ch* ouch . Inne meiste oetspraoke geldj det wen ze wuuertj gevocaliseerdj toet , de *ch* 'n  blief, dus ; oetzunjeringen hie-op zeen veural in 't zujelik spraokgebied: , dus .

Bie lieënwäörd kan d'n exakte oetspraok vanne  variëre wen 't zich de beginposiesje van beklemtoeandje littergrepe betröf: in naordelike variëteite van 't Standerdduutsj wuuertj 't , de wiel me in zujelike variëteite  gebroek en in wèstelike variëteite . Zoea kan 't waord *China* dus waeren oetgespraoken es ,  of .

d'n Oetgank veuren diminutief *-chen* wuuertj ummer mit 'nen ich-laut oetgespraoke, dus es . Doorgaons zörg dezen oetgank veur 'nen umlaut (vergeliek *Hund*  "hóndj" mit *Hündchen*  "huundje"), dus theoretisch gezeen kump d'r dus hie allein nao veurklinkers veur. 't Is aevel zoea det in inkel betrèkkelik recènte wäörd geinen umlaut mieë verkump (wie in 't waord *Frauchen*  "vruiwke"), zodet d'n achterklinker hie drek wuuertj gevolg door 'n , dewiel me den normaal 'n  zów verwachte, wie in *rauchen*  "rouke". 

Boete d'n ich-laut ennen ach-laut kump in sómmige Duutsje variëteiten ouch nag 'nen derdje variantj veur. Hiebie wuuertj d'n ach-laut gesplits in twieë allofone: de  enne . d'n Ieëste vanne twieë kump veur nao /u: o:/ (wie in *Buch* ) enne litste nao /a a:/ (wie in *Bach*  "baek"); nao /ʊ ɔ aʊ̯/ kónne zowaal  es  veurkómme, al is  gebroekeliker.

Sómmige zujelike Duutsje variëteite make gein óngersjied tössen ich-laut en ach-laut. Bie dees dialekte gebroek me allein  of .

## Sjots en Aadingels
Dezelvendje allofoon distribuusje van  nao veurklinkers en  nao anger klinkers vindj me ouch trögk in 't Sjots, wie in 't waord *light* "leech". 

In 't Aadingels wore  en  allofone van /h/ aan ènjclusters; juus wie bieje anger spraoke mit ich-laut en ach-laut koom  ummer nao veurklinkers en  nao achterklinkers:
* *cniht* ("jungske") /kniht/ > [kniçt]
* *ġeþōht* ("gedachte") /je'θo:ht/ > [je'θo:xt]

't Bewies det dees allofonie veurkoom is neet drek, went 't sting neet aangegaoven inne orthografie. Doordet in 't Aadingels al palatalisering van **k* nao /tʃ/ en **ɣ* nao /j/ veurkoom nao veurklinkers, is 't waal hieël wersjienlik. Wiejer woort in 't Middelingels /h/ sómtieds /f/, wie in *tough* en *cough*; dit gebeurdje aevel allein nao achterklinkers en noeatj nao veurklinkers. Dit kan me mekkelik verklaore wen d'n allofoon  sómtieds  woort, meh d'n allofoon  noeatj.

## Zuuch ouch
* Zaachte g

## Brónne
* Macfarland, Talke, en Janet Pierrehumbert. "On ich-Laut, ach-Laut and structure preservation." *Phonology* 8.01 (1991): 171-180.
* Zachter, Oskar, en Nina Griščenko. "HAUCHLAUT-ACHLAUT-ICH LAUT DER HOCHDEUTSCHEN GEGENWARTSSPRACHE IN PHONOLOGISCHER SICHT." *Folia Linguistica* 5.1-2 (1971): 109-116.