open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De Limburger

**De Limburger** is 'n regionaal gezèt in Nederlands Limburg, die vool-oet **Dagblad De Limburger** heesjt. Ze is op 't momaent èègendom van 'ne Ingelsje èègenaer, Mecom, dae in gans Europa regionaal gezètte haat.

Dagblad de Limburger en 't Limburgs Dagblad zurgde lang vör 'ne versjillende inhoud. De ursjte gezèt richde zich mieë op Mestreech, de twiede op Haeële. Huutsedaag haant de twieë gezètter d'r èègeste inhoud mae waal nog ummer 'ne aandere lay-out oeë de laezers zoe aan gehech zeunt geraakt dat de twieë name en vurmgaevinge, vanoet verkoopstechnische oetgangspeunte, behaowe blieve.
D'r vurrige èègenaer waor d'r Telegraaf.

*Dagblad de Limburger* versjient in 8 versjillende regio-edities door gans Limburg, terwiel 't Limburgs Dagblad mer in drie Zuud-Limburgse edities versjient. 

## Historie
In 1782 versjeen veur 't ièrsj 'n Mestreechse gezèt: *Le Courier de la Meuse*, die tot 1840 de enigste gezèt in Limburg zou zin. Tot  1892 woort ze gans geredigeerd in 't Frans. Vanaaf 1892 zal de teks in 't officieel Nederlands
gesjtèld were.
Op 17 september 1921 rolde in Zittert 't ièrsjte exemplaar van 't provinciaal nuujsblaad *De Limburger* van de peersj. 
In 1936 woort dees gezèt euvergenómme door 't Limburgs Dagblad.
In 1944 ging 't Mestreechs dagblaad *Veritas* versjiene ónder de naam *Gazet van Limburg*. In 1955 veranderde de naam in *De nieuwe Limburger.* In 1967 ging 't blaad same mèt 't Dagblad van 't Noord-Limburg deil oetmake van 'n samewèrkings verband oet 'n fusie van Neerlandia pers en de Gelderlander.
De Limburger ies in 1971 óntsjtange oet 'n fusie tösje De Nieuwe Limburger oet Zuud-Limburg en de Maas- en Roerbode oet Miedde-Limburg tot *De Limburger*. 
In 1995 kaom Dagblad voor Noord-Limburg debie en woort 't de naam *Dagblad de Limburger*.

## Externe link
*https://www.limburger.nl
Geerten Gossaert

**Geerten Gossaert** (Kralingen, 9 februari 1884 - Utrecht, 27 oktober 1958) is 'ne Nederlandse dichter dae in de literatuurgesjiedenis bekaand is mit èè hieël suksesvol waerk, n.l. d'r dichbundel *Experimenten* oet 1911. Daonao zow-e gèng poeëzie mie gepubliceerd ha. In februari 2007 zeunt echter nog twieë bundels, *Langs den weg* (1928) en *Melati en rotan* (1948), oontdèkt mit mieë wie näögetig oonbekaande gedichte.

Gossaert is d'r pseudoniem va historicus, essayist en politicus **F.C. Gerretson**, o.m. hoeëglierer koloniale gesjiedenis in Utrecht. Va 1925 bies 1934 waor-e lid van de Nationale Unie, de lètste twieë jaor es vörzitter. Va 1933 bies 1934 waor-e vörzitter van 't Directorium Corporatieve Concentratie, een fascistische organisatie. In wie-wiet Gerretson es 'ne fascist besjowd kint werre vèlt laestig eenduidig te zigke. In èèder geval besjowde Gerretson zich èèges vör 'ne tied es zoedanig. Prof. dr. L. de Jong besjowde häöm es 'ne fascist.

Gerretson waor 'ne exponaent van de Utechtse conservatief koloniale sjtreuming CHU en e sjtong in die partiej an de rechterziej.
Wieër waor-e aanhaenger en oetdrager van de Groot-Nederlandse Gedachte en sjteunde-e de Vlamsje Bewaeging.

Va 1951 bies 1956 waor-e lid van de Örsjte Kamer vör de CHU. De CHU is naeëve de ARP en de KVP de driejde partiej die in 1980 't huidige CDA sjtichde.

## Externe leenk
* Dr. F.C. (Carel) Gerretson, Parlement.com
Haander

**Haander** (Nederlands: *Haanrade*) is e vieëdel i Kirchroa in Zuud Limburg.

## Vereine
* Oes dit vieëdel kunt och de harmonie Harmonie St. Gregorius Haanrade
* d'r fussbalverein RKVV Haander
* 't Fluit- en tamboerkorps "St. Hubertus" Haanrade
* De Sjutserei St. Hubertus
Opkan

**Opkan** of  *Avergaot * (Nederlands: *Opkanne*), ies 'n dörp in de gemeinte Riems in Belsj (Belsj Limburg). 't Ies gesitueerd aan de voot van Plattenberg en Tiendeberg, in 't dal van de Geer, die parallel aan 't Albertkanaal langs 't plaetske sjtruimp. Later zal ze d'r ónderdoor sjtruime riechting Kan. 'n Brök euver 't kanaal verbingk 't gehuch mèt Kan. Dao liek ouch de parochiekèrk. De Geer sjtruimp in Nederlands Limburg es de Jeker riechting de Maas. 

In Opkan weurt Limburgs en Nederlands gekald.
Veur winkele en zake ies Opkan aangeweze op Kan en Neerkan.

## 't Dörp
't Plaetske ies ouch bekènd um zien mergelgrot: de *grotte van Kan*. Van de gewonne mergelsjtein zint hie väöl häöf en hoezer geboewd. 
Aan 't kanaal, dat hie door de mergelberg ies gehouwe, bevingk ziech 'ne jachhave.
Op de Geer sjteit de watermeule van Opkan, 'n kore- en oliemeule oet 1650. 
In Opkan sjteit 'n oorlogsmonument: *'t Mémorial des Grenadiers.*
Mithraïsme

't **Mithraïsme** waor 'n officieel religie in 't Romeins Riek, die zich allèng op mansluuj, vöral Romeinse soldaote, richde. Hunne god hoosj Mithras en de kultussen waoërte gehaowe in *mithraea*, oondergrondse taempels. 't Mithraïsme waor hieël populair in d'r 3de en 4de ieëw en waor 'ne concuraent van 't Christendom. 
De vrowwe in 't Romeins Riek howwe 'n èège religie oeëin Isis 'n vörnaam rol sjpelde.

## Externe leenk
*P. Devlaminck, ''De Cultus van Sol Invictus. Een vergelijkende studie tussen keizer Elagabal (218-222) en keizer Aurelianus (270-275)'', diss. Universiteit Gent, 2003-2004.
Toon Knops

**Toon Knops** is 'ne troubadour van dialekleedjes, gebore in 1925 in Wielder in Zuud Limburg. 
De meiste leedjes zint zelf gesjreve. (In 't Wieldersj). Hae begeleidt ziech zelf op gitaar.
Zien inspiratiebrón, zaet'r zelf, ies de Zittertse zenger Jo Erens.

## Werk
'n Bekènd leedje oet 1953, dat bie mièrder koare in 't heuvelland (b.v. in Sjin en in Valkeberg) op 't repertoir sjteit ies: *Guuël, Guuël wie sjoeën bis diech* (in 6/8 maot). De brassband van Houtem haet 'r 'ne processiemarsj op gemaak.

Ouch sjreef hae 38 jaor achterein de carnavalssjlager van Wielder.
Frygische mutsj

'n **Frygische mutsj** is 'n zach, kegelvurmig hoofdèksel oeëvan d'r top nao vör wiest en wer nao oonder vèlt.

In de mythologie waoërt dis mutsj gedrage dör de amazones. Amazones werre op vaze aafgebeeld mèt 'n frygische mutsj.

*De mutsj waor 'n kenmaerk van de bevolking van Frygië in Klèè-Azië. Volges de legende waoërt de mutsj 't ursjte gedrage dör kunning Midas um z'n aezels-oeëre, die e es sjtraof vör z'n domhèèd van de Gode how kraege, te verberge.
* Later waor de mutsj kenmerkend vör de Perze en de Thraciërs. Mithras, 'ne God oet 't Perzische Zoroastrisme mae och oet 't Romeins Mithraïsme, droog e-zoe 'n mutsj. Op aow aafbeeldinge werre de Driej Kunninge oet 't ooste mit 'n frygische mutsj aafgebeeld wat deed vermoede dat ze oet Perzië aafkomstèg waore 
* De Grieke zoge de mutsj es typisch get vör barbare. Och de Macedoniërs nome de mutsj uvver van de Thraciërs en droge die bie hun vaeldtochte oonder Alexander de Groete nao Bactië.
* De frygische mutsj waoërd bie de Romeine gedrage dör vriegelaote sjlave en hun naokaomelinge. Dit gebruuk liegkt an d'r oorsjprong van 't symbool dat dis mutsj is waoëre: n.l. 't symbool van de vriehèèd.

* In de Middelieëwe droge de Noormanne, de Byzantijne, de Sakse en de Angelsakse, mae och de Napolitaanse koopluuj de mutsj.

* De frygische mutsj keumt ooch vör in aafbeeldinge van d'r Hollandse tuin (aodste aafbeelding sjtamt oet 1580), symbool vör de Hóllendsje gesjlaoëtenheed en vaderlandsleefde.

## Moderne tied

* In modern tieje waoërt de mutsj gedrage dör de Jacobijnen. Och tiedens d'r Amerikaanse oonafhankelekhèèdkrèèg en de Fraanse Revolutie goold de mutsj es vriehèèdsymbool. 't Nationaal vriehèèdsymbool va Fraankriek, Marianne, wert aafgebeeld mit 'n frygische mutsj. Marianne is 'n samevoging van de name Maria en Anna. In 't blazoen va Argentinië en versjèjje aander Zuid-Amerikaanse leng, vindt me de frygische mutsj ooch truuk.

## Tied van allewiel
Huutsedaag is de frygische mutsj bekind van de Sjmurfe va Peyo en in Duutsjlaand van de *Mainzelmännchen* mae ooch d'r sjteek van d'r raod van 11 geet ruuk óp dit symbool va de vrieheed.

## Referentie
Hoes Kruisdonk

**Hoes Kruusdonk** ies 'n kesjtièlechtig landhoes in de gemeinte Mestreech, vlak bie Rothem. 't Sjteit op de plek woa oats de kruusmeule van de proosdie van Meersje haet gesjtange. Róntelum liek 'n park mèt vieversj en fónteine. Aansjletend 'ne bösj.

## Historie
't Geboew dateert van 1880.  De opdrachgever waor de sjtiechter van de MOSA-fabriek, teves lid van de Ièrsjte kamer van de Sjate generaal Hubert Gérard Louis Regout (roopnaam: Louis). Hae waor getrouwd mèt Theresia Hubertina Berger.

In 1900 woort 't complex verboewd. Oet daen tied sjtamme ouch 't koetsjhoes en 'n porteersweunig (mèt sjpeklaoge).  In 1994 haet renovatie plaatsgevónge. Allewiel zin d'r kentoare in gevestig.

## Boew
De boewsjtiel ies eclectisch. Opvallend ies de felgeel gesausde kleur van de moere. 't Hoes haet twiè tores. Eine mèt 'ne rónne toresjpiets en 'ne groatere, mèt boved'rop 'n oetziechbalkón. De inganksluifel ies verseerd mèt sjmeedwerk. Zoa ouch 't euverdèk terras/bakón.
Epos

'n **Epos** (Grieks, mieëvoud *epen*) of **heldegedich** is 'n groeët poëtisch verhaol uvver de avonture van 'ne haeld, z'n helderees. 't Verhaol kint al dan neet goeë uvver legendarische gebäörtenisse.

Bekènde epen zeunt, in chronologische volgorde:
* Gilgamesj
* Ilias, uvver d'r Trojaanse krèèg en 
* Odyssee van Homerus
* Beowulf
* Nibelungenlied 
* De Goddeleke Komedie van Dante
Pinkpop

**Pinkpop** is e jaorliks muziekevenement in Landgraaf in Zuud Limburg. 't Popfestival weurt gehouwte in 't weekend van Pinkstere en doert 3 daag. Opriechter ies Jan Smeets, dae bies 2020 ouch festivaldirecteur waor.

## Historie
In 1970 vóng de ièrsjte editie van 't festival plaats es "Pop met Pinksteren" op Pinkstermaondig in Gelaen. Saer 1988 ies de muzikaal opelochhappening euvergeplaats nao Landgraaf.

In 1990 kreeg Pinkpop 'n vermelding in 't 'Groat Guinnes book of records' vanwege 't oudste en enigste noats ónderbroke jaorliks truukkièrend  popfestival in Europa.

In 2020 en 2022 góng Pinkpop door de COVID-19-pandemie veur 't ièrs neet door. Smeets, zelf ouch krank gewore, besjloot toen 't festival oet heng te gaeve. Op de editie van 2022 naom 'r officieel aafsjeid.

## Externe link
*website Pinkpop
Sinselbaach

De **Selzerbaach**, ofwaal Sinselbaach, Selzerbaek of Sinzelbeek ies 'n baek, die sjtruimp van achter Vaols riechting Partei, woa ze in de Geul oetmóndt. Ónderweeg vörmp ze (sóms) de Duutsje grens. Ze löp parallel aan de riekswaeg van Aoke nao Gulpe. Vanaaf Vaols passeert ze ièrsj Oud Lemiers (hie sjteit de Lemierser watermeule en liegke de grachte van kesjtièl Lemiers), dan door Mameles, Nieswiller, Wahlwiller en Partei.

't Gehuch Sinselbaach (Nederlands: Sinselbeek), woa de baek ouch doorsjtruimp, ies gelege bie Partei. 't Dreug dezelfde naam es de baek.

Ziebaeke, die in de Selzerbaek oetmónde zin: de Orsbacher Pütz; de Zieversbaek (of Zieversbach) in de buurt van Holset; de Hermansbaek (Hermansbach), die bie Lemiers in de Selzerbaek sjtruimp en de Harleserbaek (Harleserbach) bie Harles.
Retour @ Libertés

**Retour@Libertés** is saer 2006 d'r naam van de Fraanstalige gemeensjap in Voere. 't Is och d'r naam van hun politieke partiej. Vör 2006 hoosj de partiej *Retour à Liège*. Saer 2000 haat Voerbelange vör 't örsj de mieërderhèèd in d'r gemèngderaod dankzij de sjtèmme van de 15% Nederlanders die doe vör 't örsj moege mètsjtèmme.

## Partiejbeginsele
De ideologie va Retour aux Libertés zaet dat Voere twieë, en es me 't Plattdütsch mèttèlt, driejtalig is en sjtraeft d'r nao dis mieëtalighèèd te behaowe. De partiej erkènt dat Voere bie Vlaandere huurt, mae wilt ooch dör Vlaandere erkènd waeëre es 'n Franstalige minderhèèd in de kaders van 't Europees Kaderverdrag inzake de erkenning van nationale minderheden.

Zjuus wie de vrówwebewaeging vindt R@L dat in de historie gèng legitimatie gevoonde kan werre vör aktueel toesjtande.

D'r groep vindt in Vlaandere en in Nederlands Limburg gèng fora öm hön sjtaandpeunte en hön procesmatège visie op de toekomst nao väör te brènge.

## Kiek ooch
* Voerkwestie
* Platdiets en Plattdütsch
* Róndsjtuurbreef
* Róndsjtuurbreef-Peeters
* IOMTBM

## Externe leenk
*Website "Retour@Libertès" och in 't Nederlands
Toremeule

'n **Toremeule** is 'n ronde, zwoer gebouwde steine windmeule veur 't maole vaan graon. De ajdste vermelding vaan dit soort meules in Nederland is vaan veur 1441. In Nederland gief 't nog 4 vaan dees meules in Lienden (gemeinte Buren), Zeddam (gemeinte Montferland), Zevenaar en Grónsveld.

De meules in Lienden, Zeddam en Zevenaar zien zoegenaomde binnekruiers, woebij de kap vaan binnen oet op de wind weurt gekruid (gedrejd). 

## De meule vaan Grónsveld
De meule vaan Grónsveld (gelege kort bij de Mestreechse wiek De Heeg), is 'ne boetekruier, woebij de kap aon de boetekant mèt 'ne houte start op de wind weurt gekruid. Ze is tösse 1618 en 1623 gebouwd in bakstein mèt speklaoge. De belt (of 't bergske roontelum de voot van de meule) stamp oet 1766. In 1959 en 1992 is ze gerestaureerd. In 2006 is de boetekant gans opgeknap. Zie is de mies zuidelek gelege windmeule vaan Nederland.

De meule vaan Grónsveld steit in de Top 100 vaan Nederlandse UNESCO-monuminte.
Jiddah

**Jiddah** (Arabisch جدة, ouch waal getranslitereerd es Djedda, Jeddah of Jedda) ies 'n sjtad in Saoedi-Arabië. De sjtad liek aan de Roaj Ziè. Jiddah haet óngevaer 3,4 miljoan inweunersj.
Duutsjtalige Gemeensjap

De **Duutsjtalige Gemeensjap** is de klèngste van de driej bestuurlike gemeensjappe va Belsj. Ze is bevoegd in 'n gebied va näöge Duutsjtalige facilitètegemèngdes gelaege in 't ooste va Belsj. D'r wonne roond de 79.500 luuj (2025) op 'n oppervlakte va 854 km². 't Parlemaent en de regering zaeëtele in de hoofsjtad Eupe.

## Belzje Eifel
D'r sjtrieëk behuurt bie de Ardenne mae wert och wal d'r Belzje Eifel geneumd umdat 't geologisch en landsjappelek 'n uvvergaanksgebied tussje de Ardenne en d'r Eifel vurmt. 't Hoeëg Ven, mit z'ne typische flora en fauna, is uniek op 't Belsj.

## Bevoegdhede
Zoewie och de Vlamsje en de Welsje gemeensjappe is de Duutsjtalige Gemeensjap bevoegd in de beleidsdomeine van de cultuur, 't oonderwies en de persoonsgeboonde zakes, oeëoonder de media, gezondheids- en jeugdzurg en bepaalde sociale zakes.

De Duutsjtalige gemeensjap huurt bie 't Waals Gewest dat de Gewestbevoegdhede oetveurt. 'n Aantal Gewestbevoegdhede zeunt och uvvergedrage an de Duutsjtalige Gemeensjap.
* Op 1 januari 2000: de arbeidsbemiddeling en de oprichting van 't ADG (arbeidsbureau).
* Op 1 januari 2005: toezicht op de kèrkfabrieke, de gemèngdes en politiezones; financiering gemèngdes; begrafenisse en monumaente.

Alle gemèngdes van de Duutsjtalige Gemeensjap zeunt facilitètegemèngdes mit facilitète vör Franstalige. Zjuus wie de aandere Gemeensjappe is de Duutsjtalige Gemeensjap bevoegd um de oetveuring van de federaal wètte betreffende de facilitète vör hun taalminderhèèd èèges te regele. 

D'r BRF (Belgischer Rundfunk) is d'r openbare umroop en d'r Grenz-Echo is de ènnige gezèt.

## Taal
De oetveuring va de federaal taalwètte dör dis Gemeensjap haant geleid töt 'n flotte mieërtalèghèèd van de bewoners, die zichzelf es Duutsjtalège Belzje besjoewe (95%) mae dèk mieërdere tale op modertaalniveau beheerse.

Qua dialek kalle ze in 't Noorde Nederfrankies (Limburgs) en Ripuaries (Keuls). In 't Zuuje Moezelfrankies (Luxemburgs) en Ripuaries.

## Parlemaent
De Volksvertegenwoordiging of 't Parlemaent besjtèèt oet 25 rechssjtreeks verkaoze lede. Um de vief jaor zeunt verkiezinge, die samevalle mèt de Europese verkiezinge.

't Parlemaent vaardigt decrete oet, die de kracht van 'n wèt haant mae neet in sjtrijd maoge zieë mit de Belzje federaal wètte.

## Regering
De Regering van de Duutsjtalige Gemeensjap is 't dageleks besjtuur en nèmt alle besjlissinge collegiaal ofwaal èènparig. De veer ministeries bereide 't beleid vör en veure de besjlute en decrete oet.
De administratie tèlt 160 personeelslede.

### Samesjtèlling
Per 13 juni 2024 haat de Regering veer ministeries van de coalitie ProDG, CSP en PFF, die 'n mieërderheed - 16 van de 25 zaeëtels - haat in 't Parlemaent.
* Oliver Paasch (ProDG) minister-president
* Lydia Klinkenberg (ProDG)
* Jérôme Franssen (CSP)
* Gregor Freches (PFF)

### Gemeensjapssenator
Eeder Gemeensjap haat 'ne Gemeensjapssenator. D'r Duutsjtalige gemeensjapssenator, Liesa Scholzen (ProDG), vertegenwoordigt de Duutsjtalige Gemeensjap in d'r Belzje Senaat.

## Gemèngdes
De Duutsjtalige Gemeensjap besjtèèt oet 9 gemèngdes:

## Kiek ooch
*De Ost-Kantons
D'r Roëputs

**D'r Roëputs** (Nederlands: *Rodeput*) is ing sjtroos i Zumpelveld.
D'r sjteet bevuurbeeld ee kapelke (Sterre der Zee) én natuurlich inge puts, op de plaatsj woa vrùger d'r richtige roëputs sjtóng.
CV. De Worteleschrabbers

**VV De Worteleschrabbers** is 'n vastelaovesvereiniging oet 't kerkdörp D'n Bokent, westelik van Blierik in de gemeinte Venlo.
Zeej zien in 1981 óntstaon oet de veterane van vootbalclub RKBVC en organisere ilk jaor de vastelaovend veur de inwoeëners van 't dörpke D'n Bokent. 't Dörp telt ongevier 850 inwoeëners en in de dolle daag van vastelaovend zien die bald allemaol op de bein. 

## Externe link
* Worteleschrabbers.nl
Iesvogel

De **iesvogel** (Nederlands: ijsvogel), *Alcedo atthis*, oet de familie Iesveugel of *Alcedinidae*, ies 'ne 17 cm groate vogel
mèt 'ne opvallende iriserende blauwe/greunige bovekant, 'ne roadbroene boek, wiete wangvlek en haus en 'ne lange sjtevige sjnavel. De vleugele,sjtaart en puèt zint vrie kort, wat 'm 'n gedrónge uterlik geuf.

Ziet dèks op 'ne hangende tak bove sjtruimend water. Bewaeg dan mèt kop en sjtaart en loert op veurbiezjwummende vösje. Sóms 'baejt' 'r veurdat 'r dan 't water in duuk um 'ne vösj of insek op te pikke.
Vlege deit 'r  lièg, sjnel en in rechte lien.

## Nèstele en breuje
't Nès weurt gegrave es hol in de sjtiele over van 'n beek of rivier.
De iesvogel ies vrie zeldzaam es broedvogel van sjtruimend water. Hae kump veur langs de Geul, de Voor en de Vaoërsj.
Breuje deit'r 3 kièr per jaor.

## Zank
De iesvogel zingk neet väöl mèt 'ne korte triller geliekend op 'n hoag fluitend *tjie* of *tjie-kie*, bie alarm vlot herhaold.

## Iesvogelwand

'ne Iesvogelwandj is 'ne min of meer horizontale aerde wandj aan 'ne kreek of zaachsjtroumendj water, dae de iesvogel oetneudigt om dao op 'ne veilige plaats zien nès te make.

In natuurgebiede waere de iesveugel geholpe door natuurleefhöbbers die d'r, aan röstig water, de oever inkele maeters verticaal aafgrave.
Legende

'n **Legende**  ies 'n besjrieving van 't leve van 'ne heilige. Dèks gebeure wóndere in dat verhaol. 't Woord legende kump van 't Latiens legenda, dat *wat geleze moet were* beteikent. In kloastersj weurt bie de maoltied veurgeleze oet dees levesbesjrieveinge van heilige. 

Verhaole die móndeling euvergeleverd zin heisje ouch dèks legende of volksverhaol. Ze were vertèld es zinde woar gebeurd, mèh zint historisch neet te bewieze, b.v. 't monster van Loch Ness en de Yeti. 
'n Sage ies 'n volksverhaol woa-in historische of geografische biezonderhede of wonderbaarlike versjiensele were verklaord. Ze handele euver sjpoake, touvenaere, hekse, waorzègkersj, waerwuif en kaboutersj. 
In sjpreukskes were ouch dat soort figure gebruuk, meh 't ing ies minder sómber es in de sage.

## Legendes
Bekènde legendes, die vertèld zint gewore en euvergeleverd:
* de sjtiechting van Roame
* Valentien
* Sinterklaos
* Juffer zónder kop (Kesjtièl Valkeberg)
* Sint Gerlach
* Sint Maarten
* Trojaanse oorlog
* Sint Joris en de draak
* De pot van Olen
* Wiete wiever
* De Bokkeriejersj
* Geboorte- en sjterfplaats van Hubertus

## Beroemdheid
Emes, dae hièl beroemd ies op 'n bepaald gebied in de kuns, sjport of muziek weurt ouch waal 'n legende geneump. b.v. 'n sjaatslegende (Ard Schenk), kunslegende Pablo Picasso of 'ne virtuoos op 'ne mondharmonica: de mondharmonicalegende (Toots Tielemans)

## Legenda
Legenda ies ouch 'n rubriek bie 'n landkaart of book, woa-in oetgelag weurt wat de symbole beteikene die toegepas zin op de kaart.
Sage

'n **Sage** ies 'n volksverhaol woa-in 'n historische of geografische biezonderhede of wonderbaarlike versjiensele were verklaord. Ze handele euver sjpoake, touvenaere, hekse, trolle, waorzègkersj, waerwuif en kaboutersj. 
In sjpreukskes were ouch dat soort figure gebruuk, meh 't ing ies minder sómber es in de sage.
Es d'r sjpraoke ies van gode in 't verhaol höbbe v'r mèt 'n mythe te make.
Sage weurt dèks verwieseld mèt legende, meh dat ies 'n besjrieving van 't leve van 'ne heilige. Dèks gebeure wóndere in dat verhaol. 

## Sages
* De *Limburgse sagen en legenden* (1e oetgaaf 1925) van de Limburgse sjriever/diechter Pierre Kemp, ièrder versjene ónder de titel 't *Limburgs sagenboek*. Dees volksverhaole sjpele in 'n Limburgs dörp en heim.
Sjpreukske

'n **Sjpreukske** of sprookje ies 'n soort sage of volksverhaol woa-in bovenatuurleke dinger gebeure al of neet mèt 'ne moraal d'r in verwèrk. Figure wie sjpoak, touvenaer, heks, trol (mythologisch figuur), woarzègker, waerwouf, auvermenneke of kabouter, fee, elfje, reuze, keuning, keuningin of geis kómme dao in veur. Ouch allersei soorte dere, die in 't verhaol mienselike eigesjappe kriege zint typisch veur dit soort verhaole.
Tegwoordig versjtoon v'r ónder sjpreukskes meistal verhaole veur kinger.

## Volksgeluif
Volksgeluif ies 't geluive in persone, dere of ander soorte wezes die veurkómme in
sjpreukskes, volksverhaole, legendes en sages. 

## Veurbeelde
*  "De *sprookjes van Moeder de Gans*"  (b.v. Doornroosje en Kleinduumpke) 
* Verhaole van Gebroedersj Grimm (b.v. Hans en Grietje, Sjnièwitje en Vrouw Holle)
* *Verhaole van Doezend en ein nach* van Sheherazade (b.v. Aladin en de wónderlamp, Sinbad de zièman en Ali Baba en de fièrtig ruiversj).
Literair genre:
* Verhaole van Hans Christian Andersen  (b.v. De klein zeemeermin, de nuuj kleier van de keizer).
* Charles Dickens, ziene (Christmas Carol in Prose) 
* Godfried Bomans mèt Erik of het kleine insectenboek.

Beuk es *In de ban van de Ring*, De *Kronieken van Narnia* en *Alice in Wonderland*.
Laurent Polis

**Laurent Polis** (1845-1915) waor ein vaan de ierste diechters en sjrijvers dee in 't Limburgs (Mestreechs) sjreef. 
Zien werk besteit oet gediechte, verhaole en toneelsjtökker. 
Ouch waor heer d'n opriechter vaan 't ierste Mestreechse mannehoes, wat trouwes nog ummer besteit. 

## Externe link
*''Momusklanken'' (pdf) mèt gediechte vaan Laurent Polis en Théodore Weustenraad
Ludovicus Pascal Delruelle

**Ludovicus Pascal Delruelle** (1735 - 1807), waor eine vaan wienige dialekdiechters, die us bekind zien, oet de 18e iew. Heer sjreef in 't Mestreechs.
In 't daogeleks leve waor heer pestoer vaan de Sint Maartensparochie in Wiek bij Mestreech.
Heer waor eine vaan de ierste dee oersproonkeleke en neet religieus getintde gediechter maakde. Zien thema's, op rijm, kaome oet 't daogeleks leve.
Väöl vaan zie werk is noets in drök versjene.

Delruelle is neet allein 'ne pioneer in 't diechte in 't Limburgs, zie werk is ouch, nao 't Sermoen oet 1729 of 1792, de ierste substantieel bron vaan gesjreve Mestreechs. 't Is evels neet bekind of Wiek roond 't jaor 1800 't Mestreechs al gans had euvergenómme.

## Stäölke
"Naoberse:
"Doe asterante tes!
Iech zal diech goon aanklaoge,
want tat deis tiech espres 
allein um miech te plaoge."

" Maog:
Boeveur kums toe nao Treeg,
es veur dien pans te völle? 
aan hoes vraotst' anders neet
es kies en roggeknölle!"

''oet "Verwiet tösse naoberse en maog", Veldeke-Mosalect 1975
Pierre Kemp

**Pierre Kemp** waor 'n Limburgse sjriever/diechter, dee sjreef in 't Nederlands. Gebore in Mestreech op 1 december 1886 en gestorve in Mestreech op 21 juli 1967.
In 't daogeleks leve waor heer iers wèrkzaom op de Société Ceramique. In 1915 góng heer ein jaor bij gezet De Tijd in Amsterdam lere veur lierling-journalis. Meh heer kreeg heimwee. Vaan 1916 tot 1945 wèrkde heer bij de kojl Laura in Eygelshoven es loenadministrateur. Op weeg nao zien werk, mèt de trein nao Eygelshoven, sjreef heer de nudige gediechte.

Ouch maakde Pierre Kemp teikeninge en sjèlderije. In 1975 waor d'r in 't Bonnefantemuseum 'n expositie vaan zien werk.
'n Broor vaan häöm, Mathias Kemp, waor ouch diechter/sjriever.

## Pries
 

* 1954 - Poëziepries van de gemeinte Amsterdam veur zien gediechte
* 1956 - Constantijn Huygenspries veur zien oeuvre
* 1958 - P.C. Hooftpries veur zien oeuvre
* 1959 - Culturele pries vaan Limburg veur zien oeuvre

## Werk
* Zien debuut es diechter heel Pierre Kemp in 1910.
* Het wondere lied (1914)
* De bruid der onbekende zee en andere gedichten (1916)
* Carmina Matrimonalia (1928)
* Stabielen en passanten (1934)
* Fugitieven en constanten (1938)
* Transitieven en immobielen (1940)
* Pacific (1946)
* Standard-book of classic blacks (1946)
* Phototropen en koctophilen (1948)
* Romanie (1948, óngepubliceerd)
* Forensen voor Cythère en andere gedichten (1949)
* Engelse verfdoos (1956)
* Vijf families en één poederblauw (1958)
* Garden, 36, 22, 36 inches (1959)
* De incomplete luisteraar (1961)
* Perzische suite (1965)

* 'n Bekind book vaan häöm versjijn in 1925: *Limburgse [[sage]]n en [[legende]]n*

## Limburgse bewèrking
Op 'n selectie sages en legendes vaan Pierre Kemp maakde de Limburgse beeldhouwer Paul Latour leedtekste in 'n soort Maaslands dialek veur troubadour Bert Diederen, dee die es troubadour zouw zinge op de LP *Aud-Nuets* in 1979.
Mathias Kemp

**Mathias Kemp** (gebore 31 december 1890 - en gesjtorve 7 augustus 1964 in Mestreech) waor 'ne  Limburgse diechter/sjriever in 't Nederlands. In zien dageliks leve waor hae iersj wèrkzaam op de Ceramiek, daonao bibliothecaris, free-lance journalis en wèrkzaam in 't oetgeversjbedrief.  Hae waor 'ne broor van sjriever/diechter Pierre Kemp. 

Saer 1958 weurt aan 'ne literaire sjriever of diechter oet Belsj Limburg en/of  Nederlands Limburg de Mathias-Kemppries oetgereik.

## Sjtiel en thema's
Zien inspiratiebrónne zin 't katholiek gelouf en de leefde tot zien geboortesjtreek.
Hae sjreef neve gediechte 'n aantal novelle, romans, toneelsjtökker en euver 't Limburgs leve: cultureel, historisch en economisch.
De poëzie van Mathias Kemp ies zien eigelike leveswerk, zie maak ouch 't bèste deil oet van zien gans oeuvre. Dao were 13 bundels gepubliceerd. In eder deil ies de diechter minstens interessant door 't visionair element. Nao de ièrsjte deile mèt romantische sjilderinge van super-aerdse sjoanheid ies ouch de actualiteit in zien gediechte gekómme. Hae bleef die kritisch bekieke en besjouwe:  de miensjelike glorie, de evolutie, de modieus utinge bie intellectuele en de misdraginge van machhöbbersj.

## Bibliografie

* Het wijnroode uur (1916)
* Naar den uchtend (1917)
* De vreemde vogel (1919)
* Een verwarde liefde (1921)
* Ravijnen (1922)
* Stroomversnellingen (1924)
* De groote drijver (1927)
* De bonte storm (1929)
* Geschiedenis van Limburg (1934)
* Vallende vogels (1934)
* Het kwellende wonder (1936)
* Onder de rosse komeet (1945)
* Limburgensia (1947)
* Eikenbloesem (1953)
* Tussen Maas en Mars (1960)
Kilometer

De kilometer (symbool km) is 'n vaan 't SI aofgeleide eenheid vaan lengde, geliek aon 1000 meter. Dit kump bij zier ing benaodering neer op 1/40.000 vaan d'n umtrèk vaan de Eerd.
't Woord *kilomaeter* weurt in väöl Limburgse dialekte zoawaal in inkelvoud es in mievoud 't zelfde geschreve, meh anders oetgesproke (toentaol). 't Krijg de klemtoen op de einnaolèste lèttergreep.

De kilometer is 't equivalent vaan de mijl, die veur 't ingebruuknumme vaan 't metriek stèlsel in talloes variante woort touwgepas veur 't mete vaan groete aofstande. In de negentienden iew stoont de kilometer ouch e tiedsje bekind es 'Nederlandse mijl' (umtot de Vereinegde Nederlen in 1820, es ierste land sinds de Restauratie, 't metriek stèlsel weer inveurde). Me gebruuk de kilometer, zoewel in 't daogeleks leve es in de wetensjap, veur aofsten tösse plaotse op Eerd, zoewie ouch veur aofsten tot kort vaan de Eerd aof (atmosfeer, baone vaan natuurleke en kunsmaotege satelliete).

Vreuger gebruukde me noe en daan de myriameter, dee geliek is aon tien kilometer; allewijl weure aofstande vaan die orde gewoen in kilometers oetgedrök. Ouch samestèllinge wie 'megameter' of 'gigameter', die theoretisch zien touwgestande, zien zier oongebrukelek. Astronome - de einsegste lui die geregeld mèt zoe'n aofsten wèrke - gebruke daoveur liever neet-SI-einhede wie de Astronomische Einheid, 't leechjaor of de parsec. 

## Opmerkinge
Meter

De **meter** (symbool **m**) is de SI-basiseinheid veur lengde. 'r Is sinds 1983 gedefinieerd es d'n aofstand dee leech in 1/299.792.458 seconde in vacuüm aoflègk.

't Woord meter (of maeter) weurt, in de meiste Limburgse dialekte, zoewel in inkelvoud es in miervoud 't zelfde gesjreve, meh in sommige dialekte aanders oetgesproke (toentaol). Hiebij moet me evels wel opmirke tot in Midde-Limburg zoewel 't inkelvoud es 't miervoud 'ne stoettoen höbbe en hei dus gein spraoke is vaan 'n toenoppositie of ander oetspraokversjèl.
De Valkeneer

De **Valkeneer** (Nederlands: Valkenier) ies de naam van 'n attractiepark in Valkeberg in Zuud Limburg. De atracties zint veural veur toeriste en kinger bedoeld. 

't Park ies begoes, in de jaore 60 van de 20e ièw, es roeiviever en natuurzjwumbad op 'n terrein in de beemde van de Geul in de buurtsjap Brokem. In de tièntal jaore daonao ies 't aantal attracties eder jaor toegenómme. Neve de roeiviever en 'ne oetgebreide kingersjpeeltuin (ouch sjpeciaal veur gehandicapte kinger toegankelik) bevinge ziech d'r noe o.m. 'n achbaan, 'n euverdèk circus-poepetheater, e reuzeraad, paerd, motorsj, waterfietse, boetsuitekes, 'ne cinema 2000, 'n euverdèk kaboutersjpeelland, e sjpoakhoes, 'n lachsjpegelpaleis en 'n waterglijbaan. 
In 't hoagseizoen (zomer) veurt vanoet 't park 'n toertistetreineke, in de vörm van 'ne locomotief mèt aanhangwegelkes, door 't centrum van Valkeberg.
Jekerdal

**Jekerdal** is 'n wiek zjus ten zuie vaan 't centrum vaan Mestreech. De wiek weurt begrens door 't rivierke de Jeker en de wieke Sint Pieter en 't Villapark.

In de volksmoond weure de wieke Jekerdal, Sint Pieter en 't Villapark same dèks Sint Pieter genump. Dit is evels neet zjus.
De Boanhei

**De Boanhei** (Nederlands: *Baneheide*) is 'n buurtsjap van Bóches in de gemeinte Zumpelveld in Zuud Limburg. De naam baan kump van de hièrbaan, die hie doorheen leep in de tied van de Romeine, van Aoke nao Mestreech. 't Woorddeil *hei* wies nao 't druèg plateau woa-op de nederzètting ziech óntwiekelde.
Ze ies gelege tösje Nieswiller en Zumpelveld. In de Boanhei wone 80 luuj in ca 30 hoezer.

## Good bewaard dörpsgeziech
Baanhei haet 'n good bewaard typisch Limburgs dörpsgeziech mèt 'ne waterpool en wieje, 'n waterpöthuuske en róntelum gesjlote boerderieje opgetrokke van kundersjtein, 'n vakwerkhoes, op de krusing 'n waegkruus en tege 'ne gevel van *de Heihaof*  'n houte kruus mèt 'n corpus én in 'n niske van 't kruushout 'n klein Mariabeeldsje.
De Vlengeder

**De Vlengeder** (Holsj: *Vlengendaal*) is e jehuch va Bóches i j'n jemingde Zumpelveld i Zuud-Limburg. In 't op 167 meter hoeëg ligkend buurtsjap woeëne ca. 250 lüj in 100 hoezer en höaf. 't Jehuch litt tusje Bóches en Orsbach.
I dees buurt woeëd in 1911 'ne jroeëse Romeinse villa opjejrave. In 2003 woeëd nag ins tswei sarcofage jevonge va de tsweide of derde ieëw noa Chr. 'ne Sjpatsierroute, De Vlengendaalroute, vuuët entlang de sjpöar deë jetsuge va d'r Romeinse tsied. Vrujer woeëd heij óch Bóchezer sjteen jedolve, deë jet hadder is as 't Kundersjteen. Wiejer ligke heij de höaf: d'r *De Puthof* en d'r *Vlengendalerhof*. D'r Puthof is jans opjetrokke oes Bóchezer sjteen, deë hinger d'r haof woeëd jedolve.
Baaks-Sweijer

**Baaks en Sweijer**  zint name veur 'n buurtsjap van Zumpelveld in de gelieknamige gemeinte Zumpelveld in Zuud Limburg. Zoawaal Baaks es Sweijer weurt gebruuk veur dezelfde wiek, die gelege ies tösje D'r Molsberg en D'r Roëputs.  Baaks kump van jónker Baxen, dae vreuger eigenaer waor van 't adelik good Sweijer.
Vlakbie löp de autobaan A 76.

Sweijer of Swier (Zjwier) ies ouch 'n ouw sjriefwies van 'n gehuch bie Wienesrao in de gemeinte Nut. 

## Trivia
D'r huidige burgemeister van Zumpelveld woont op d'r Sweijersgewanden.
D'r Bulkemsbróch

**D'r Bulkemsbróch**  (Nederlands: Bulkemsbroek) ies 'n buurtsjap van Zumpelveld in Zuud Limburg.
Bróch (brook of broek) in de naam beteikent moerassig land.  In 't gehuch wone 30 luuj.

## Bezeenswaerdig
Aan de meulebaek van de Ezerbaek (Eyserbeek) lik de *Bulkemsmeule*, 'n veurmalige watermeule en koremeule oet 1850, opgetrokke in kundersjtein. Hie bevingk zich 'ne groate wiejer in de beemde. De baek sjtruimp langs 't brook woa-in groate peul ligke. 
In de buurt sjteit 'n waterzuveringsinstallatie.
Berekojl

De **Berekojl** woort in het begin vaan de jaore twinteg vaan de veurige iew door 't gemeintebestuur vaan Mestreech in 't Aldenhofpark aongelag. Veur 1350 euro waor 'n koppel bere gekoch vaan 'ne circusdirecteur. Bij aonkoms evels bleke 't twie mennekes te zien. Ze woorte Max en Pol geneump.

Naotot Max en Pol gestorve waore kaome in 1953 twie nui bere. Dees kier waor 't wel 'n menneke en e vruiwke. D'r kaome daan ouch naokoumelinge. Eine daovaan, beer Jo, kós in 1993, nao 25 ellendege jaore vaan zienen awwen daag goon genete in 't Berenbos in Rhenen. In 1997 is heer dao gestorve.

In 1993 woort de Berekojl geslote, nao jaore vaan discussie. De hoesvesting vaan de bere waor wied vaan ideaal te numme. De kojl heet daonao 'n aontal jaore leeggelege, umtot me 't neet ins kós weure euver 'n nui bestumming. In 2001 is 'n kunswerk vaan Michiel Huisman geplaots. Dit kunswerk, de "Halfautomatische troostmachine" genump, is 'n hommaasj aon oetgestorve bieste.

## Trivia
Väöl awwer Mestreechtenere höbbe dierbare herinneringe aon de wekelekse bezeukskes aon de Berekojl, of de ierste punekes die ze zich doa gaove. In de beginjaore woorte de benkskes bij de Berekojl 's winters weggehaold, zoetot ze "gedurende dien tijd geen aanleiding geven tot onzedelijkheid", aldus de Börgemeister en Wèthawwers in 1920.
Mastreechter Staar

De **Mastreechter Staar** is e mannekoer oet Mestreech dat woort opgeriech in 1883. In 2008 veert ze dus häör 125-jaorig bestoon. In de loup vaan de jaore höbbe hiel get dirrizjente veur de nudege successe gezörreg. De mies bekinde Staar-dirrizjent waor zoonder twiefel den hier Martin Koekelkoren oet Valkeberg, deej ouch hiel väöl arranzjeminte veur de Mastreechter Staar heet gesjreve.

Inkel ander dirrizjente vaan de Mastreechter Staar vaan de aofgeloupe jaore waore oonder andere Hennie Ramakers, Paul Voncken en Edouard Rasquin.

Sinds 1 jannewari 2016 steit De Staar oonder leijing vaan Hennie Ramaekers , bijgestande door Michiel Ballhaus (concertpianis) en Lucas Blommers (zangpedagoog).

De vaste solis vaan de Mastreechter Staar is Bèr Schellings (bas-bariton).
Bóchezerhei

**Bóchezerhei** (Nederlands: Bocholzerheide) is ing buurtsjap va Bóches in de jemingde Zumpelveld ì Zuud Limburg. Ì 1840 sjteet op 'n kaat: Bockholzerheide. 't Liet tösje Bóches en De Boanhei. In 2003 woene d'r ca 500 luuj. 't Woojddeel *hei* in d'r naam wiest nao 't drueëg plateau woa-op 't gehuch liet. D'r durchjankwaeg van Bóches nao De Boanhei hit och d'r Heiwaeg. In de buurt liege de sjportterreine va Bóches.
Busjehoêze

**Busjehoêze**  (Nederlands: *Bosschenhuizen*) ies 'n buurtsjap van Zumpelveld in Zuud Limburg.
't Gehuch ies gelege tösje Zumpelveld en Dringsele (Trintelen). In de buurt liek de *Klingeleberg* (195 maeter hoag).
Aan *De Ling* sjteit 'n kapel, gewiejd aan 't Heilig Hart, geboewd in Kundersjtein in 1958. Hie bevinge ziech mièrder häöf en hoezer geboewd van deze natuursjtein. De sjtein ies aafkómstig van de groeve De Pötberg, die tösje Kunder en Benzerao liek.
Geldere

**Geldere** (Duutsj: *Geldern*; Nederlands (veraoderd): *Gelre*, *Gelder(en)*) is 'n sjtad in 't weste van d'r Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale, in 't distrik Kleef. Geldere likt aan de Niers, óngevier twintig kilomieëter noordwestelik va Venlo. De sjtad hat mieë as 33.800  inweunesj. 't Revierke de Niers struimp hei doorheer.

Bie de sjtad huëre de deilgemeintes Hartefeld, Kapellen, Lüllingen, Pont, Veert, Vernum en Walbeck.

De Nederlandse provincie Gelderland is geneumd nao de sjtad. Dees provincie is d'r opvolger van 't historisch hertogdóm Gelder, dat rónd Geldere is óntsjtange.

## Historie
De vestiging *Gelre* waert vuur 't ieësj vermeld in 'n document oet 't jaor 812. Naeëve d'r naam *Gelre* goof 't nog versjejje anger variante, zoeëwie *Gielra*, *Gellero* en *Gelera*. Aan de Niers woert 'ne börch geboewd, woe de sjtad Geldere róntelóm óntsjtóng.

D'r graaf Gerard III va Wassenberg beneumde zich in 1096 tót graaf va Gelder. 't Graafsjap Gelder zou zich in de volgende ieëwe weus oetbrejje. In 1229 kreeg Geldere sjtadsrechte en woert 'n moer óm d'r börch geboewd. De grave en vanaaf 1339 de hertoge va Gelder vestigde zich bis 1347 in de sjtad, die de wichtigste waor in 't Gelders Uëverkerteer. Alle hujige deilgemeintes, mit oetzóngering va Hartefeld, hoert bie 't Uëverkerteer. In 1543 kaom de sjtad mit de res van 't hertogdóm Gelder doer 't Traktaat va Venlo aan d'r Karel V en daomit bie de Zujelike Nederleng. De sjtad zou dao bis 1703 blieve, mit 'n óngerbraeëking va 1578 bis 1587, wie de sjtad in heng van d'r opsjtand waor.

In 1703, 't driede jaor van d'r Sjpaanse Successiekreeg, bombardeerde 't kuëninkriek Pruusjes de sjtad mit zjwaor artillerie en woert 't oeteindelik veruëverd. Bie de Vrieë van Utrech in 1713 woert bepaald dat de sjtad en 't vreuger Uëverkerteer bie Pruusjes zouwe kómme. Wie de sjtad weer vuur 't groeëtste deil hersjtèld waor van 't bombardement (vuur 'n deil mit geld van d'r kuëning va Pruusjes), óntplofde in 1735 'ne kroettoeëre en waor 't groeëtste deil van de sjtad vuur d'r twieëde kier verweus. Vanaaf 1871 hoert Geldere mit de res va Pruusjes bie 't Duutsj Riek, aafgezieën van de Franse bezètting va 1794 bis 1814. Nao d'r Ieësjte Weltkreeg loog Geldere in de Belsje bezèttingszone van de Rienprovincie. Aan 't èng van d'r Twieëde Weltkreeg woert óngevier 80% van de sjtad verweus doer geallieerde lochbombardemente.

Nao d'r Twieëde Weltkreeg woert Geldere i-gedeild in d'r nuje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. In 1975 góng 't distrik Geldere op in 't distrik Kleef.

## Trivia
* Gelder, wie 't vreuger geneumd woert, waor 'n Nederlandstalige sjtad. De archieve zint dus aoch in 't Nederlands van dae tied. Doerdat d'r Otto von Bismarck vanaaf 1870 bevool dat in 't Duutsj Riek gein anger sjpraok mieë moch waeëre óngerwieëze of in ambtelike situaties gebroek, is 't Nederlands huuj d'r daag gans eweg.


Plaetje:Geldern_-_Markt_08_ies.jpg|De maat mit de kirk va Geldere


## Referenties
G'n Oea en De Laak

**G'n Oea en De Laak** (Nederlands: **Ohé en Laak**) ies 'n veurmalige gemeinte in Nederlands Limburg. De gemeinte besjtóng oet de kerne G'n Oea (Ohé) en De Laak (Laak) en woort opgeheve in 1991.

G'n Oea en De Laak huèrde oats bie Ech, meh gónge later euver nao de hièrlikheid Sjtevesweert (wieniè diet precies gebeurde ies neet bekènd). In de Franse tied woorte G'n Oea en De Laak same 'n zelfsjtendige gemeinte. In 1819 kreeg de gemeinte 'n eige vlag. Kèrkelik huèrde de kerne tot 1862 bie Ech. 

Op 1 januari 1991 woorte de gemeintes G'n Oea en De Laak, Lin en Sjtevesweert bie de gemeinte Brach (Maasbracht) gevoog. De gemeinte G'n Oea en De Laak houw op dat moment 861 inweunersj. 42 hectaar van 't gróndgebeed van de gemeinte góng bie de herindeiling nao Ech. De gemeinte Maasbrach woort op 1 januari 2007 samegevoog mèt Hael en Toear tot de nuuj gemeinte Maasgoew.

## Referenties
23 oktober

**Heiligedaag van [[Johannes de Capistrano]]**

## Gebeurtenisse
* 42 v. Chr. - Twiède Sjlaag um Philippi: Brutus zien leger weurt versjlage door Marcus Antonius en Octavianus. Brutus pleeg zelfmaord.
* 425 - Valentinianus III weurt op zèsjaorige laeftied Romeins keizer.
* 1915 - In New York demonstrere 25.000 tot 30.000 vrouwluuj op Fifth Avenue veur vrouwekeesrech. 
* 1943 - Bie 'ne lochaanval weurt Kassel veur 80% verwoes; 10.000 luuj sjterve.
* 1956 - In Boedapest briek de Hongaarse opsjtand oet.
* 1958 - De Belzje sjtripteikenaer Peyo lièt veur 't ièrsj de Sjmurve versjiene in zien sjtrip *[[Johan en Pirrewiet]]*.
* 1971 - In Orlando (Florida) geit Disney World ope.
* 1989 - President Mátyás Szűrös reup de Republiek Hongarije oet, woadoor d'r 'n ing kump aan de Hongaarse Volksrepubliek.
* 1992 - Keizer Akihito van Japan ies de ièrsjte Japanse keizer dae Sjina bezeuk.
* 2001 - Apple Inc. brink de iPod oet.
* 2002 - In Moskou numme Tsjetsjeense rebelle e theater in gijzeling. Bie de bevriejingsactie drie daag later zulle 150 luuj sjterve.

## Gebore
* 1817 - Pierre Larousse, Franse encyclopedis
* 1893 - Gummo Marx, Amerikaanse acteur
* 1940 - Pelé, Braziliaanse voetballer
* 1985 - Masiela Lusha, Albanees-Amerikaanse actries

## Gesjtorve
* 42 v. Chr. - Marcus Junius Brutus, Romeinse senator
* 1456 - Johannes Capistranus, Italiaanse heilige
* 1872 - Théophile Gautier, Franse sjriever
* 1997 - Bert Haanstra, Nederlandse cineas
* 1998 - Mary Servaes, ouch bekènd es de Zangeres zónder Naam, Limburgse zangeres van 't levesleed
Hubert van Groenendael

**J.H.H. (Hubert) van Groenendael** (1868, Nunem, noe Hale-1942) is bekind es architek vaan diverse religieus bouwwèrke.

Heer is gebore in 'n femilie vaan architekte en waor 'ne lierling in 't kantoer vaan P.J.H. Cuypers in Remun. Heer waor oonder andere betrokke bij de constructie vaan de Maria Magdalenakèrk in Amsterdam in 1889-1891.

In 1898 verhuisde heer mèt zien femilie nao Vught, boe heer oonder andere de jäög lierde teikene in de teikensjaol. In 1908 verhuisde heer nao Den Bosch en in 1916 kaom heer oeteindelek nao Mestreech.

In zien leve heet heer ruim 30 kèrke gebowd en daoneve versjèllende kloesters, ziekehoezer en sjaole. Later in zien carriere wèrkde heer steeds mier in Neoromaanse stijl, mer de Neogotiek kós heer neet loslaote. Wèrkde heer in Noord-Braobant miestal in bakstein, in Limburg gebruukde heer ouch dèks natuurleke stein.

In zien leve wèrkde heer same mèt ziene zoon H.F.M. van Groenendael (Hubert jr.).

Zien wèrk weurt dèks verwisseld mèt dat vaan zien broor N.J.H. (Jacques) van Groenendael, dee dèks in dezelfde stijl wèrkde.

## Werk

'n Deil vaan 't werk vaan van Groenendael in Limburg:
*O.L. Vrouw Hulp der Christenen (Nuienhage)
*St. Johannes de Däöper (Mieëldere)
*St. Theresia (Biesland, Mestreech)
*St. Servatius (Nunem)
*St. Jozef (America)
*St. Lambertus (Hale)
*O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen (Terwinsele)
*Oetbreijing St. Martinus (Gäöl aan de Maas)
*St. Jozef (Kaalhei)
*St. Antonius van Padua (Nazareth)
*St. Barbara (Griendsveen)
*Oetbreijing St. Mauritius (Sjin op Geul)
*St. Lambertus (Mestreech)
*Oetbreijing St. Martinus (Stein)
*Oetbreijing St. Gertrudis (Wielder)
Watervalderbaek

De **Watervalderbaek** ies 'n baek, die zien brón haet in de bösj op de Wiengaardsberg bie 't gehuch Waterval bie Ulesjtraote. De baek sjtruimp aan de voot van deze berg, door glooiende velder en weie riechting Humkove. Veurdat ze vervolges in 't centrum van Meersje kump, ies ze samegevloeid mèt de Vlièkerbaek, die ouch häör brón haet in daezelfde bösj, meh miè gelege achter 't good Vliek. 

Vanaaf de *Pletsjmeule*, 'n veurmalige watermeule in Meersje, sjtruimp 't water via de Gashoessjtraot (ouch waal "Langs de baek" geneump)  nao de Sjtationssjtraot. Jaorelank leep 't water hie óndergrónds. Saer 2003 ies de Watervalderbaek wir te zeen in de sjtraote van Meersje. Me haet de baek wir opegelag.
Bie de Meuleveldwaeg móndt de Watervalderbaek in de Geul oet.
Veldekesjpelling

De **Veldekesjpelling** ies 'n sjpelling veur 't Limburgs die óntwiekeld ies door de vereiniging Veldeke. De sjpelling ies vasgelag in *Spelling 2003 voor de Limburgse dialecten* en aangenómme door de Raod veur 't Limburgs. 

De ièrsjte Veldekesjpelling versjeen in 1952. In 1983 hervörmde Jan Notten de sjpelling en publiceerde ze in *Aanwijzingen voor de spelling van de Limburgse dialecten*. De sjpelling van 2003 ies groatendeils gebaseerd op die van Notten en woort samegesjtèld door Pierre Bakkes, Jan Notten, Herman Crompvoets en Frans Walraven. Dees sjpelling woort aangenómme door de provincie Limburg via de Raod veur 't Limburgs.

## Zuug ouch
*, veur 'ne oetlèk van 't gebruuk van de Veldekesjpelling op wikipedia

## Externe link
*''Spelling 2003 voor de Limburgse dialecten'' (pdf)
Frits Rademacher

**Frits Rademacher** waar 'ne zenger of troubadour oet Zittert. Hae is gebaore op 9 mei 1928 oppe houk van 't Kèrkeplein, bènne de walle van Zittert dus. Wie 'r zös jaor waor góng Frits bie 't jóngeskoor van de Sint Petruskèrk. Later woort 'r lid van 't Zittesj Gemengd Koor en 't koor Crescendo in Dounder. (Doenrade).
Zien leidjes sjreef hae zelf. De eesjte twee leidjes waore veur ein revue in Dounder: *Dounder mie dörpke klein* en *Doundesj maedje*. 
Ouch zóng hae leidjes in de Marottezittinge mèt de Carnaval. Hae sjpeelde dèks op zien gitaar, mer koosj ouch meziek te make mèt de blokfluit, móndjmonika en oppe trèkzak.
Vanaaf 1953 góng hae optrae veur radio Hasselt en de R.O.Z. (of Regionale Omroep Zuid). In 1955 wón hae de Jo Erespries in 't Belzje Neerpelt mèt 't leidje: *Ich kèn ein melodieke*. 
Frits Rademacher zóng ummer in 't Zittesj of dat noe in Dutsjland waor, in Amsterdam of in Belsj. In 1956 waor zien eesjte optrae oppe tillevies, bie Tom Manders. 
Wie hae in 1976 25 jaor bie de gemeinde wèrkde woort häöm door Johnny Hoes twee gouwe plate oetgereik.

In Zitterd sjteit 'n sjtandbeeld van häöm, es troubadour, gemaak door de beeldhouwer: Sjef Courtens.

Frits Rademacher sjtorf óp 16 augustus 2008 óp 80-jaorige laeftied.

## Werk
Bekènde leidjes (sjlagersj) van Frits Rademacher:

* *Mien auwesjhoes*
* *Loeënde klokke*
* *'t Huikske* (of: Wie ich nog e jungske waas)
* *Doe bès mie maedje*
* *De Sjötterie*

## Sjtäölke
"Doe bes mie maedje, och kèndj ich hawt van dich, 
doe modeplaetje, mien allerleifste wich, 
mie rozeknupke, ich nuim dich hartedeif, 
doe bes mie pupke, kóm ich hawt dich èns leif"

 refrein oet "Doe bes mie maedje" 

Brón: Veldeke Zitterd

## Zuug ouch
A j'n Eèkske

**A j'n Eèkske** (Duutsje sjpelling: **A-jen Eckske**, Frans: *Moresnet-Chapelle*, Duutsj: *Eichschen*; Nederlandjs: *Eiksken*) is 'n regionaal katholiek religieus centrum en baevaartsplaatsj in de gemèngde Blieberig. In de baevaartskèrk bevindt zich de *[[Maria|Madonna]] va Moresent*, die op dis plaatsj in 't bezeunder aa-gerope wert vör hulp. Getuge de väöle daanktegels in de kèrk sjienges neet zoonder gevolg.

De kèrk en 't kloeëster zeunt geboewd dör Franciskaner monnike, die an 't èng van d'r 19de ieëw vluchde oet Duutsjlaand es gevólg van d'r Kulturkampf.
 Ooch d'r Calvariebaerg is geboewd dör de monnike en koom in 1903 vaeërdèg. D'r kruutswaeg liegkt in 'n dör vriewilligers good ónderhaowe, um-moeërd, park. Bies 2006 waoërt d'r kruutswaeg beheert dör de Franciskaner. Noe haat 'n sjtichting die taak övergenaome.

Lós van 't kloeëster bevindt zich 'n kloes, oeë bies vör ènige jaore zieëker nog 'n vrowweleke heremiet laefde.
Kulturkampf

**D'r Kulturkampf** vóng plaatsj in Duutsjlaand en doorde van 1871 bies 1878. 't Waor 'n heftig dispuut tussje de Katholieke Kèrk, mèt paus Pius IX en 't keizerleke Duutsje Riek oonder Otto von Bismarck. 

De oorzaak waor d'r dör d'r paus gesjraeve *Syllabus Errorum*, oeë-in e z'n aafkäöring va modern theologische en waeld-visies nao vöre brach. Dao-op reageerde von Bismarck ursj mit de historische waoërd va Barbarossa: *"Nach Canossa gehen wir nicht"*. Daonao makde-e in 1873 de mei-wètte:
* Gèseleke motte ursj 'n kultureel sjtaotsexame aafliegke en daovör sjlage vördat ze 'n ambt kinne opnaeme.
* Melding va alle gèseleke bie d'r sjtaot.
* 't Rech um bie sjtaotsgerechshove beroop aa te tekene es me dör de kèrk besjtraofd waoërt.
* 't Oettraeje oet de Kèrk gemekkeleker make.

In 1875 waoërt 't burgerlek huwelek ingeveurd en de kloeësterwètte ('t opheffe va sommige kloeësters) waoërte van krach.

Bie de ursj volgende verkiezinge waoërt dudelek dat d'r Kulturkampf in 't vördeel van 't Centrum, oeë zich och de Katholieke bevonge, gesjpeuld how.
## Gevolge vör de grensgebiede
* Sjtichting Fransiscanerkloeëster A g'n Eèkske en d'r Kruutswaeg dao
* Sjtichting internaat vör Duutsje zjwerfjóngere in Blerhei vanoet Fransiscanerkloeëster Kirchroa in 1877. Later propagandaminister va Hitler, Joseph Goebbels ènige jaore óp internaat
* Örsjte Nederlandse basiliek in Zittert
* Mameles (indirect via kloeëster va Merkelbeek)
* Hoes Loreto (1878) in Seempelvaeld
* Karmelietessekloeëster in Echt 1875, gesjticht vanoet Kölle (kiek ooch Edith Stein)