Rotterdams

't **Rotterdams** is 't Hollands stadsdialek vaan de Nederlandse stad Rotterdam. 't Huurt bij de Zuid-Hollandse dialekte. 't Versjèlt mer wieneg vaan de Nederlandse standaardtaol en is in essentie 'n accent, wat evels wel hendeg herkinbaar is.

## Sociologie en verspreiing
't Rotterdams is sterk sociaol gemarkeerd: 't is de taol vaan de otochtoon oonderklas. Immigrante en lui oet de hoeger sociaol klasse spreke 't dialek meistes neet. Daodoor huurt me 't mier in Ommoord es in beveurbeeld Hillegersberg (elitewiek) of Spangen (euverwegend zwart).

Rotterdam heet in zien historie väöl aw dörper geannexeerd, boe vaanajds gei Rotterdams weurt gesproke. Dit gelt beveurbeeld veur Rozenburg (pas sinds 2010 bij Rotterdam), meh ouch veur Pernis (sterk geïsoleerd). In die dörper annex stadswieke kin me wel väöl Rotterdams hure. 'tzelfde gelt veur plaotse boete de gemeinte boe väöl forenze woene: Hellevoetsluis, Spijkenisse, Rhoon en Poortugaal, Capelle aan den IJssel etc. Dao is 't plaotselek dialek al gans of gooddeils verdwene door de Rotterdamsen drök.

## Historie
Rotterdam is in d'n daartienden iew oontstande en greujde in de late middeliewe tot 'n handelsstad oet. Al iewe veur de stiechting vaan de stad moot hei Hollands zien gesproke, d.w.z. e Nederfrankisch dialek mèt sterke Friese eleminte. In de zeventienden iew oontstoont de standaardtaol; aongezeen Rotterdam is deen tied bleujde en euver de weeg good bereikbaar waor, sjoot die standaardtaol hei snel wortel. Daodoor vlaakde 't dialek al vreug aof. Väöl tekste zien oet deen tied neet bewoerd gebleve. Wie in de negentienden iew dialekoonderzeuk begós, woort nog in de direkte umgeving vaan Rotterdam - in Vlaardingen, op IJsselmonde en in d'n Alblasserwaard - väöl oersprunkelek Hollands gesproke; in Rotterdam allaank neet mie. Winkler (1874) naom e stök Rotterdams op in zie *Dialecticon*. In d'n twintegsten iew woort 't dialek populair in streekromans en later ouch op tv. Door immigratiedrök is 't allewijl tot wied boete de gemeintegrenze te hure.

## Klaanklier
Wie bove gezag is 't Rotterdams gooddeils 'n accent vaan 't Nederlands. Dit hèlt in tot 't in essentie dezelfde foneme heet es de standaardtaol, meh tot die evels aanders weure oetgesproke. 't Is dus de klaanklier boe-in de belaankriekste versjèlle mèt 't Algemein Nederlands ligke.

### Vocalisme
Kinmerkend veur 't Rotterdams is tot de Nederlandse diftonge hei euverdreve weure, dewijl 't naoberdialek 't Haags zjus de neiging heet um ze te monoftongisere. De klaanke *au/ou*, *ei/ij* en *ui*, weure wijer getrokke: de twie deile stoon wijer oeterein es in de standaardtaol. Hun realisaties zien oongeveer [au] (*aauw*), [ɑi] (*ai*) en [æʉ] (geit de riechting vaan *au* op). Ouch hiel typerend is de Rotterdamse *oo*: in de standaartaol is dit 'ne klaank-mèt-naoslaag [ou], in 't Rotterdams evels kump 't ierste deil sterk nao väöre en weurt 't ouch nog oontrund (oongeveer [ɜu], 'ne klaank dee liekent op de Brits-Ingelse vocaol in *toe*). De *ee* [ei] versjèlt neet zoe sterk vaan zien oetspraok in de standaardtaol.

Bij de korte klinkers vèlt op tot de *a* gerund is tot [ɒ]. Es *[[push chain]]* - um de klaanke oeterein te kinne hawwe - weurt de *o* daan nog wijer geslote en gerund. 't Behawwe versjèl tösse *a* en *o* huurt me dudelek es me *Rotterdam* volgens de plaotseleke meneer oetsprik. Teslotte vèlt op tot de sjwa dèks tot 'nen i-echtege klaank weurt ingekleurd: [ɨ].

### Consonantisme
De r weurt in 't Rotterdams, wie in wel mier stadsdialekte, uvulair ('Frans') oetgesproke. Aanders es de Haagse en Mestreechse r rolt ze evels wel: [ʀ]. Dit is de r die me veur 'ne vocaol huurt: in aander posities kint 't Rotterdams 'n retroflexe (trökgedrejde) tóng-r, die 't midde hèlt tösse de 'Gooise' r en de j: [ɻ]. Allebei de r'e koume veur in *Rotterdam* [ˌʀɔ̹təɻ'dɒm]. In de umgeving vaan Rotterdam kint me de gebrouwde r neet.

### Prosodie
Opvallend aon 't Rotterdams is de meneer boe-op 't weurt oetgesproke. Me umsjrijf dat dèks es 'zengereg'; 'n bekinde formulering is 'Nederland boe-in wäörd te water weure gelaote'. Dit 'häölke', wie 't ouch wel hèt, weurt al in de negentienden iew geneump en kump kort drop neer tot de pieke vaan de klemtoene en bijklemtoene merkbaar hoeger ligke es in de standaardtaol.

## Grammair
De grammair vaan 't Rotterdams slut in 't algemein good aon bij wat me in dialekte in de umgeving huurt (zuug daoveur ouch Zuid-Hollands – Grammair). Zoe weure *mijn* en *zijn* väöl gebruuk es veurwerpsvörm vaan 't persoenlek veurnaomwoord, dus in plaots vaan standaardtaol *mij* 'miech' respectievelek *hem* 'häöm', en weure vörm vaan de Nederlandse wèrkwäörd *kennen* en *kunnen* dooreingebruuk (constructies wie *ik kan 'm nie* zien neet euveral in 't Zuid-Hollands taolgebeed gebrukelek; in de wij umgeving vaan Rotterdam evels wel). Reflexieve weure mèt *eige* gevörmp (*me eige*, *je eige*, *ze eige*); wie in alle westeleke dialekte besteit *zich* dao vaanajds neet.

Bij de vervoging vaan 't werkwoord neig me nao 'n einheidsinkelvoud: dezelfde werkwoordsvörm veur alle drei de persoene. De *-t* bij de twiede en derde persoen vèlt daan miestal eweg, en soms krijg zjus de ierste persoen 'n *-t* (*ik doet* 'iech daon'). Zoewel *jij* 'diech' es *hij* 'heer' weure enclitisch in de persoensvörm tot *-ie*; de vörm veur de derde persoen krijg daan 'n *-t-*, dee veur de twiede persoen neet. *Maakie* is dus 'maakstiech', *maakt-ie* is 'maak 'r'. 't Rotterdams geit in enclitisch *-ie* veur *je* wijer es umringende dialekte: 'ne vörm wie *verveelie je?* huurt me neet gaw in de res vaan Zuid-Holland. *Hij* kin in de verleien tied vaan zwakke werkwäörd zelfs es infix in de persoensvörm zitte: *maaktiede* 'maakden 'r'.

Verkleinwäörd weure gevörmp mèt *-ie* (*plekkie*, *grappie*) , meh in gevalle boe 't Standaardnederlands *-tje* heet, wiek de Rotterdamse vörm dao neet vaanaof (*bruggetje*, *plantje*). Dat doen dialekte te zuie vaan Rotterdam wel. Awwer Rotterdams maakde stapelmiervoude op *-es* wie *mandes* 'körf'; dit kump allewijl in dit dialek neet mie veur.

In de syntaxis vèlt 't väölvöldeg inleie vaan de directe reej op, wat dèks twie kier gebäört: *Hij zeg tegen mijn, hij zeg: "(...)"*. Ouch good verspreid is de umsjrievende bijzin mèt *dat*, zoewie in *De [[Lijnbaan|Laainbaan]] is zow'n straat, *'dat** je niks mot hebbe en **dat*' je d'r toch blut vanaf ken komme*.

## Vocabulair

E good deil vaan wat me es 'typisch Rotterdamse' wäörd zuut zien wäörd die in me de umgeving dèkser huurt, wie *buize* 'zoepe', *kakie* (kaal keukske), *krootjes* 'roej kroete' (in gans de zuideleke helf vaan 't taolgebeed gehuurd) en 't bijbehurend sjelwoord *krotekoker*, *rechtbank* 'aonrèk'. Zjus wie aander stadsdialekte (in 't bezunder 't Amsterdams) heet 't Rotterdams ouch väöl Jiddisch-Bargoense wäörd opgenome (*nasse* 'ete', *temeier* 'hoor'). Door zien wereldhave heet 't Rotterdams väöl wäörd oet 't Ingels ("Steinkole-Ingels") en aander taole geliend, die intösse in groete deile vaan Nederland (soms zelfs 't gans land) bekind zien. Veurbeelde zien *halve zool* (

## Extern links
* ''Rotterdams'' door Marc van Oostendorp in .pdf-formaot
* Geluidsfragminte vaan 't Rotterdams op de website vaan 't Meertens Instituut
* De Geliekenis vaan de Verlore Zoon in 't Rotterdams vaan 1874 (Winkler), mèt taolkundege inleiing