Galapagoseilen

De **Galapagoseilen** (Spaons: **Islas Galápagos**) zien 'ne völkaonischen arsjipel in de Stèllen Oceaon. Staotkundeg make de eilen deil oet vaan Ecuador, boe ze 898 kilometer vaanaof ligke; ze vörme de gelieknaomege provincie vaan dat land.

De eilen waore oonbewoend wie Fray Tomás de Berlanga zie in 1535 oontdèkde. In de iewe die volgde lete de koloniaol groetmachte ze gooddeils links ligke, umtot ze economisch neet intrèssant waore. Wel woorte ze noe en daan door piraote en sjuilplaots gebruuk. De eilen woorte wereldbekind door 't bezeuk in de jaore 1830 vaan bioloog Charles Darwin, dee door zien oonderzeuk hei tot zien evolutietheorie kaom. Zjus op dat memint, in 1832, claimde Ecuador de eilen formeel. Minseleke kolonisatie vaan de eilen volgde in de jaore die kaome. Allewijl höbbe de eilen zoeget 30.000 inwoeners, die veur e groet deil vaan 't toerisme leve. Hoofplaots is Puerto Baquerizo Moreno op 't eiland San Cristóbal; groetste plaots is Puerto Ayora op Santa Cruz.

De Galapagoseilen stoon wereldwied veural bekind um hun biodiversiteit. Allewel tot allein vlegende bieste en waterbieste de eilen höbbe bereik, höbbe die ziech hiel sterk gedifferentieerd, mèt op eder eiland versjèllende soorte die versjèllende niches völle. Um die rei is 't gebeed sinds 1978 UNESCO-werelderfgood.

## Fysische geografie
De Galapagoseilen ligke kortbij 't dreiplatepunt vaan de Nazcaplaat, de Cocosplaat en de Pacifische plaat, die ziech op dit punt oeterein bewege. De eilen zelf ligke op twie microplate: de Galapagosplaat en de Noord-Galapagosplaat. De regio is al zeker twinteg mieljoen jaor völkaonisch actief; de groete miejerheid vaan de völkaone in 't gebeed zien sjèldvölkaone. Nog um de paar jaor gief 't örges in d'n arsjipel 'n oetbersting; sinds 1961 zien nege völkaone ein of miejer kiere oetgebarste. 't Weste is väöl actiever en geologisch daan ouch väöl joonger.

D'n arsjipel besteit oet 18 groeter eilen (gedefinieerd es eilen vaan 1 km² of groeter), drei kleinder eilendsjes en volgens de officieel tèllinge 117 minuskuul rotseilendsjes. De groetste eilen höbbe allemaol twie naome, 'nen Ingelse en 'ne Spaonse (zuug oonder). Boete d'n Ingelstaolege wereld zien de Spaonse naome allewijl algemein, meh me vint de aw naome nog dèks in wetensjappeleke naome vaan bieste (beveurbeeld 'Abingdon-reuzesjèldpad'). Isabela is veeroet 't groetste eiland; 't besteit oet neet minder es zès völkaone. De mieste aandere bestoon oet mer eine völkaon.

De eilen höbbe euver 't algemein wieneg neerslaag, meh ligke wel dèks in de nievel. Dit kump door d'n invlood vaan d'n Humboldtziestruim, dee kawwere loch nao de eilen bringk. 't Groetste deil vaan de eilen zit op de grens vaan e tropisch savanneklimaot (Aw/As; dao op d'n eveneer is 't lesteg te zègke wienie 't noe winter of zomer is) en e werm steppeklimaot (BSh), wat in 't noordweste euvergeit in e tropisch regewoudklimaot (Af). Maxima ligke gans 't jaor roond de 30°C.

## Minseleke historie
't Gief gein direkte aonwiezinge tot de Indiaone of de Polynesiërs de eilen oets höbbe aongedoon. De Spaonse cronikeur Pedro Sarmiento de Gamboa meinde in de zèstiende iew tot Topa Inca Yupanqui, 'nen inca dee ein iew iejer had geleef, de eilen bezoch had; allewijl hech me wieneg geluif aon dit verhaol. Vaan de Polynesiërs, die aanders es de Inca's hiel gooj zieveurders waore, kin me ziech dat beter indinke. Oonderzeuk in 2008 voont aonwiezinge veur plantesoorte die bij de Polynesiërs bekind waore. Laank zalle ze dao evels neet höbbe gezete: 't gebrek aon zeut water maakde de eilen oongesjik veur minseleke bewoening.

Bij gebrek aon bewies veur 't tegedeil begint de minseleke historie op 10 miert 1535, wie de Tomas de Berlanga, de Spaonse bisjop vaan Panama, op weeg nao Peru in 'ne störm aofdrijf en de eilen oontdèk. De Spanjole geve de eilen hun naom, nao de reuzesjèldpadde (*galápagos*) die ze dao vinde, meh claime ze neet veur de Spaonse kroen umtot ze veur de mins zoeget oonbewoenbaar zien. Roond 1570 versjijne de eilen op de kaarte vaan Gerardus Mercator en Abraham Ortelius.

In 1593 weurt d'n Ingelse kaptein Richard Hawkins d'n iersten Ingelsmaan dee de eilen bezeuk. De koumende iewe zalle de Ingelse d'n arsjipel in kaart bringe en de eilen naome geve. Ouch zij eise 't gebeed neet veur hun riek op. Wel vestege ziech, veural in de achtiende iew (de gouwe tied vaan de piraterij), dèkser piraote op de eilen. Ouch zij koume veural oet Ingeland, en valle dèks Spaonse sjeper aon. 't Sporadisch minselek bezeuk zörg wel veur invasieve exote wie geite en ratte, die de natuur zwoer zalle sjaoje.

In 1822 waor Ecuador, nog es deil vaan Gran Colombia, losgekoume vaan Spaanje. Wie 't ziech in 1830 ouch vaan Gran Colombia losmaakde, besloot de regering veur de eilen neet allein op te eise meh ouch te kolonisere. In 1832 woort hei 'n kolonie opgezat - deils 'n straofkolonie, deils 'n vrijwèllege boe-op veural avontureers aofkaome. De kolonie leep neet good en waor tegen 1848 gooddeils leeggeloupe.

Wereldbekind weure de eilen door 't bezeuk vaan Charles Darwin mèt de *[[Beagle]]*. Op zien twiede reis, op 15 september 1835, lag 't sjeep bij de eilen aon. De bemanning bleef dao 'ne goje maond. Darwin heel ziech veural bezeg mèt geologisch oonderzeuk, meh maakde en passant ouch aonteikeninge euver levende en fossiel natuur. Op 20 oktober vaorde de *Beagle* weer oet. Trök in Ingeland wèrkde Darwin zien observaties oet, die oetindelek in 1859 tot de formulering vaan de evolutielier leide.

In 1844 deeg d'n Ingelsmaan William Gurney nog 'n poging um 'n kolonie te stiechte op Chatham Island (San Cristóbal). De Ecuadoraone zaog me pas weer tegen 't ind vaan de iew. Oonderwijl perbeerde de regering, die in geldnoed zaot, de eilen aon aander len te verkoupe in de hoop tot ze iemes militair kóste diene. Veural de VS waore geïntresseerd, meh haokde oetindelek aof door oonder mie weerstand vaan Chili en zien Europese boondgenoete. In d'n Twiede Wereldoorlog leet Ecuador nog wel touw tot de VS hei 'ne kleine basis hadde, die ze op 't Pacifisch Froont in d'n oorlog tege Japan deende.

Nao d'n oorlog vestegde Ecuador nog eine kier 'n straofkelonie op de eilen. In 1959 woort die beïndeg. Sindsdeen is 't euvergroet deil vaan d'n arsjipel (97%) nationaol park. Sinds 1978 is 't ouch UNESCO-werelderfgood (criteria vii, viii, ix en x); die insjrieving woort in 2001 en 2003 oetgebreid. Vaan 2007 tot 2010 gol 't es 'bedreig erfgood', umtot de lokaol bevolking waor goon jage en vèsse in 't gebeed en de biodiversiteit geweld aondeeg. Mèt de greuj vaan 't ecotoerisme is dat probleem evels verminderd.

De lèste jaore höbbe de VS obbenuits 'ne lochbasis op de eilen.

## Levende natuur
Allewel tot de Galapagoseilen gein al te rieke vegetatie höbbe en wieneg zeut water lievere, beeje ze e toes aon ein vaan de riekste habitats op eerde (minstens boeten 't regewoud). De väöl soorte en oondersoorte höbbe ziech  op indeloes versjèllende menere aongepas aon de umstandeghede. Nao 't pioneerswerk vaan Darwin in de jaore 1830 zien nog versjèllende aander biologe nao de eilen gegange um soorte te verzamele en te kieke wie ze dao leve en oonstande zien.

### Veugel
De mieste aondach is oetgegaange nao de veugel. Dat geit al trök tot d'n tied vaan Darwin. Heer teikende de diversiteit aon vaan de spotliesters (zaankveugel vaan 't geslach *[[Mimus]]*); de variatie daotösse brach häöm op 't idee of door de iewe heer oet geïsoleerde variante gein nui soorte kóste oontstoon. In totaol gief 't veer soorte spotliesters op d'n arsjipel, boevaan Darwin 'rs drei verzamelde.

Heer naom ouch nota vaan versjèllende vinke (nao modern inziech veugel oet de femilie Thraupidae), die me nao häöm Darwinvinke is goon neume. Heer sjreef oetgebreid dreuver in *On the origin of species*, allewel tot de conclusies die heer in ierste instantie droet trok neet mie door modern oonderzeuk oondersteund weure. Heer zaog wel terech in tot de bieste vaan 't Amerikaons vasteland aofkumsteg waore, en ziech aon de plaotseleke natuur hadde aongepas.

Nog versjèllende aander bezunder veugel leve op de eilen. In 't weste vaan d'n arsjipel vint me de Galapagospinguïn (*Spheniscus mendiculus*), d'n insegste pinguïn in de trope. Wijer vint me hei ouch de Nazcagent (*Sula granti*) en de blauwvootgent (*Sula nebouxii*), welke lèste ouch aon 't Amerikaons vasteland te zien is. Wel endemisch zien de Galapagoshavik (*Buteo galapagoensis*), de Galapagosdouf (*Zenaida galapagoensis*) en de Galapagosvlegevenger (*Myiarchus magnirostris*). De eilen weure wijer bewoend door de zwaluwstartmiew (*Creagrus furcatus*), de roedsnavelkierkrinkvogel (*Phaethon aethereus*) en versjèllende albatrosse.

### Zoogdiere
Inheimse landzoogdiere zien op de eilen neet te vinde, zelfs gein vleermuis. Wel vint me in de watere roontelum diverse ziezoogdiere, wie de Galapagoszieliew (*Zalophus wollebaeki*). Dolfijne bezeuke de eilen ouch dèks.

### Reptiele
't Bekindste reptiel vaan de eilandegróp is de Galapagosreuzesjèldpad (*Chelonoidis niger*). Ze kump op versjèllende eilen in versjèllende vörm veur. Veurheer zaog me väöl vaan die variante es apaarte soorte; allewijl sprik me iejer vaan oondersoorte. De soort op ziech is neet bedreig; väöl oondersoorte zien dat evels wel of zien zelfs al gans oetgestorve.

Wijer vint me hei bezunder leguaone. De soorte in 't geslach *[[Conolophus]]* stoon bekind es de Galapagos-landleguaone. Ze mote de eilen op drifhout höbbe bereik. 't Aontal soorte in dat geslach is al jaore punt vaan dispuut; volgens de nuiste inziechte zien 't 'rs drei. Nog väöl unieker is de zieleguaon (*Amblyrhynchus cristatus*), dee in zie kin zwumme um alge op te vrete en vaan zoeget niks aanders leef.

### Exote
Vaanaof 't memint tot piraote ziech op 't eiland vestegde höbbe de Galapagoseilen te lije gehad oonder invasieve exote. Ze zien al-evel neet mèt zoeväöl wie in aander deile vaan de wereld, meh de naïeve, hendeg gespecialiseerde soorte vaan de Galapagoseilen zien tege competitie vaan 't vasteland neet good bestand. 't Groetste probleem vörme ratte; wijer zien ouch geite, ezele, keuj en aander boerderijbieste mèt opzat ingeveurd. Al sinds ind jaore zèsteg is me bezeg die bieste vaan de eilen te verdrieve. Mèt geite en ezele góng dat nog rillatief vlot; dao waore de eilen tege 2006 vaan verlos. De ratte, die de groetste plaog vörme, zien evels minder gemekelek oet te reuje; dit is nog mer op e paar klein eilendsjes gelök.