open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boudouard-aevewich

't **Boudouard-aevewich** is 't nao Octave Leopold Boudouard (1872–1923) genumpdje aevewich tösse  kooldioxide (CO2) en koolmonoxide (CO), det zich biej de omzetting van kooldioxide mit gloeiende koolsjtof insjteldj. Hoog temperature versjuve 't aevewich door de endotherme reactie aan'ne productkantj (CO), biej ein verheuging van'ne drök versjuuftj de balans nao de angere kantj. Det kumptj omdet 't aantal gaasmolekule den aafnumpdj. (Kiek daoveur biej 't principe van Le Chatelier.). 

**Reaktievergelieking:**
:\mathrm{CO_2 + C \ \rightleftharpoons \ 2 \ CO \ ; \quad \Delta H = +172 \ \frac{kJ}{mol}}

Dees reaktie weurtj biej 't make van synthesegaas gebroektj. In industrieel katalysatore, is dit döks ein probleem; de vorming van cokegaas kin onhersjtelbaar sjaaj toebringe aan'ne katalysator en katalysatorbédde. 't Principe weurtj ouch gebroektj in'ne hoogaoves om koolsjtof oet 't roewe iezer te reducere. 

## Bronne

De Duitse en Ingelse Wikipedia zeen es bron veur dit artikel gebroektj.
Taalpolitiek

Kiek taolplanning vör 'n a-politieke benadering van 't oonderwaerp.
Väöl leng veure 'ne **taalpolitiek** dae 't gebroek van 'n bepaalde taal of mieë tale aan- of oontmoedigd. In 't verlaeje loog 't accaent van d'r taalpolitiek van vriewal alle leng óp 't promote van de èng officieel taal en 't oetsjlete van alle ander tale. Allewiel haant väöl leng 'ne politiek of beleid oontwikkeld dat bedreigde minderheedstale besjermd en promoot.

Taalpolitiek is dat wat de regering deet mèt wetgaeving en jurisdictie c.q. jurisprudentie of mèt e taalbeleid dat bepaalt wie tale werre gebroekd, dat tale kaanse gèft zich te oontwikkele öm d'r sjtatus va nationaal prioriteet te kriege of dör 't vassjtèlle van de rechte van individueel gebroekers of groepe wat 't gebroek en 't behoud van de taal aageet.
## Situatiesjets
De diversiteet óp cultureel en talig vlak in de waelt van allewiel is 'n major zörg van väöl wetensjappers, keunstenaers, sjrievers, politici, leiders van taalgemeensjappe en verdedigers van de miensjerechte. 

## Types va taalpolitiek
### [[Assimilatiebeleid|Assimilatiepolitiek]]
### Non-interventiepolitiek
### Politiek óp basis van oondersjeed in lagaal sjtatuut
### Valorisatie officieel taal politiek
### Twieë- of driejtalige politiek
### Gebaseerd óp neet-territoriaal individueel rechte
### Gebaseerd óp territoriaal individueel rechte
### Gebaseerd óp territoriaal rechte
### Internationalisering van taalpolitiek
### Strategische multilinguistische taalpolitiek
Alfa Romeo MiTo

De **Alfa Romeo MiTo** (intern *ZAR 955*) is eine driedeurs hatchback van'ne Italiaanse autoboewer Alfa Romeo dae es technische basis de Fiat Grande Punto haetj. De wage is onger de Alfa Romeo 147 gepositioneerdj, hae is leverbaar vanaaf juli 2008. De naam *Junior* dae 't prototype droog waerdje nao ein sjtumming op internet eers vervange door de naam *Furiosa*. Later besjlisjde Alfa Romeo aevel toch det de naam *MiTo* mos waere. Dit sjtuitj veur de aafkorting van Milano (Milaan, de sjtad wo 't hoofkantoor van Alfa Romeo ligktj) en Torino (Turien, de plaats wo de MiTo weurdj geboewtj en wo 't hoofkantoor van Fiat ligktj). 't waord "mito" beteikendj in 't Italiaans "Mythe".

## Motore
### Benzien

### Diesel
Käöninklijke hermenie Aurora

De **Käöninklijke Hermenie Aurora** van Beeg is in 1864 ontstange oet ein zangvereiniging die "Aurora" heite.

## Externe leenk
*Käöninklijke Harmonie Aurora Beeg
Moerasspirea

D'r **moerasspirea** (*Filipendula ulmaria*) is 'n vaste plaant oet de roeëzefamilie (*Rosaceae*). 't Is 'n rechóp greujende, 0,6-2 m hoeëg plaant die väöral weest óp veuchtige plaatsje, ziewie langs de kaante van de baeëke.

D'r moerasspirea haat väöl roomkleurige, goodrukende, 0,4-1 cm brèj blome mèt vief kroeënblaedsjes. De bloom bevat väöl maeldräöd, die ongeveer twieeëmaol zoe laank zeunt es de kroeënblaedsjes.

De blome vorme 'ne sjermvörmige trós die bleuje van juni bies in augustus en september.

## Gebroek
Vreuger waoërt de plaant gebroekd es middel taege gal- en neerkraenkdes, mae ooch taege jich en zenuwpieng. De blajjer en blome waoërte gedruugd öm thee van te trèkke dae bie fieëber gegaeve waërt.


Image:Illustration Filipendula ulmaria0.jpg|tekening kenmerke
Image:Moeraspirea bloem Filipendula ulmaria.jpg|blome en vruchte
Image:Moerasspirea vrucht en zaden Filipendula ulmaria.jpg|vruchte
Image:Moerasspirea_05-11-2005_14.35.54.JPG|Zaodomhulsels
Mathieu Kessels

**Mathieu Kessels** (Heële 1858, Tilburg 1932) woar inne componis, sjriever, fabrikant va moeziekinsjtrumente en oetgeëver va moezieksjtukke oet Heële en Tilburg. Heë is d'r sjriever van e bekank Heëlesj book, *D'r Koehp va Hehle*.

## Leëve
 
Mathijs Jozef Hubertus Kessels woar d’r ieësjte meëts 1858 i Heële geboare es zoeën va d’r sjnieder Pieter Kessels en zieng vrouw Maria Wetzels. In 't jaor 1880 begós heë mit ziene broar Jos Kessels ing oetgeëverei va blaadmoeziek i Heële. Mathieu Kessels houw e bezónger moezikalisj talent: wie Kessels vieftieën joar aod woar, woeëd heë beneumd tot dirigent va harmonie Sint Caecilia oet Heële. I 1886 begós heë i Heële mit 't oetgeëve van e moeziektiedsjrif, *De Muziekbode*. 

Later dat joar verplaatsjde Kessels zie bedrief noa Tilburg. I 1888 begós heë doa mit ’t reparare va insjtrumente, en sjpieëder óch mit de fabrekaasj va insjtrumente, vuural piano's, i zieng *Koninklijke Nederlandsche Fabriek van Muziekinstrumenten*. Kessels woar oprichter va de *Nederlandse Federatie van Har­monie- en Fan­fa­re­gezel­schap­pen* en mit-oprichter va g'n Tilburgse moezieksjoeël. Kessels hat óch vöal composities gesjrieëve, deks uëver Limburgse óngerwerpe: heë sjreef operettes wie *De Meikonin­gin van Geleen*, *De Bokkerijders* en *Walram van Valkenburg*. 

## D'r Koehp va Hehle
 
Kessels sjreef i 1883 e book op Heëlesj Plat, *Der Koehp va Hehle, ee Hehlisj Vertelsel*, oetgegeëve durch oetgeëverei Jos Crolla oet Valkeberg, dat i 1971 obbenüts oetgegeëve is. 't Is e mit vöal geveul vuur humor gesjrieëve vertelsel uëver inne Heëlesje soldoat, inne *sjtuutbroar* wie me i Heële zouw zage, deë vuur d'r Napoleon gevochte hei i 1815 i d'r sjlaag va Waterloo, en zich trük i Heële wiechtiger vuurdoog es dat heë es einfache soldoat woar geweës. 't Book is wiechtig weil 't 't aodste book i Heëlesj plat is. Boete Heële is Kessels evvel neet bekank es sjriever.  De geminde Heële hat d'r Koehp i d'r 20e ieëw e sjtandbild gegeëve, gemaak durch Vera van Hasselt. I modern Heëlesj heesj d'r soldoat *Kuëb va Heële*.

## Sjtöalke

*Ich sjprook hum aa en zaan helop: "Dag Koehp." Heh kiekt ins onversjillig op of wentte ing vloeh in ee oehr houw en zeeht: "Weh bist doe." Ich zaahn: "Doe zols mich waal neet mieh kinne; maar vuur vief joar has de mich ins dien interessante gesjiechte van der kreeg in Roesland verteld." "Iejaah, vuur vief joar woar ich noch inne angere kehl en noch iesj drej-en-nuhgentig joar. 't Is noew versjliehte werk; ich bin pamp op en murg vuur de piehringe."* 

*(...)*

*Doh kumt graat der Napolejong op zienne witte sjummel aagejaage en zeeht: "Alla ginnereels, noew op uur plaatsje, vier gont beginne." Ich treehn doew vuur en zaan: "Monampreur, ee woaht gefelligs." "Dan kot Koehp," zeeht heh. Ich zaan: "Vilt de ouw garde dadelik mit aa?" "Nee," zeeht heh. "Darf ich dan zoehlang hej en doh woh het nuhdig is ing hank mit helpe?" vroog ich. "Towgesjtange en ooch vuur der Bamberg," zeeht heh en riejt in galop vot.*

## Publicaties
* M.J.H. Kessels, Der Koehp va Hehle, ee Hehlisj Vertelsel, Valkeberg, 1922.
* M.J.H. Kessels, Kermis: eene Limburgsche schets, Valkeberg, 1922.

## Nuët
Michel Perelaer

**Michel Théophile Hubert Perelaer** (Mestreech, 4 augustus 1831 - Den Haag, 2 januari 1901) waor 'ne Nederlandse sjriever. Nao 'n preesterópleiding óp Rolduc góng e in 't leger en deende jaorelaank in Nederlands Indië, oeë z'n inspiratie ópdeeg. D'r sjriever wert ooch **Majoor Perelaer** geneumd. 

Perelaer begoes pas ech te sjrieve nao z'n pensionering en besjoewde zichèges mieë es 'ne rapporteur es 'ne litteraire sjriever. E noom 't es èng van de örsjte 't óp vör Multatuli in de *Haverlaarzaak* in zie pamflet *Nogmaals Bantam en [[Max Havelaar]]* (1882). 
In 1886 versjaen *Baboe Dalina*, e waerk dat zich oetsjprook taege de opiumpach en dör väöl Hollender bezieë waoërt es e *vies beukske*. Saer dit waerk kreeg e d'r sjtaempel naturalist. Perelaer bleef zich evvel väörhaowe dat "de immoraliteit zich niet in den schrijver maar in de maatschappij bevindt". 
In 1892 versjiengt *Noordwest-Zuidoost* en Perelaer wert aoëpenlek in versjèjje periodieke besjöldigd va plagiaat va waerke van d'r naturalist Emile Zola. Mèt 't pamflet *De strandvonderij (=plagiaat) van M.T.H. Perelaer, een woord aan het Nederlandsch lezend publiek* koes d'r doe al in gaans Nederland bekaande sjriever de publieke besjöldiging wèrliegke, mae de vernederinge howwe 'm e-zoe geraakt dat 't bies 1899 doorde bies zie waerk *Een wedstrijd op den oceaan* versjaen.
## Externe leenk
*Michel Perelaer
1153

1150 - 1151 - 1152 - **1153** - 1154 - 1155 - 1156

**1153** (MCLIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 6 jannewarie - Hendrik vaan Anjou kump aon in Ingeland mèt de bedoeling veur keuning Steven aof te zètte.
* 24 mei - Keuning David I vaan Sjotland störf, zienen twelfjaorege kleinzoon volg häöm op es Malcom IV.
* 12 juli - Anastasius IV weurt tot 168e paus gekoze. Heer volg de gestorven Eugenius III op.
* 19 augustus - Boudewijn III vaan Jeruzalem pak de control euver 't Keuninkriek Jeruzalem euver vaan zien moojer Melisende en vereuvert Ascalon op de Fatimide.
* 6 november - De crisis in Ingeland weurt opgelos. Hendrik, dee gere zien ma keizerin Mathilde op de troen wouw zètte, erkint Steven es keuning meh weurt zelf wel tot troenopvolger beneump.

;zoonder datum of datum oonbekind
* Mèt behölp vaan Arabische tróppe oonderdrökke de Noormanne 'nen opstand op Djerba. Ouch valle ze Kerkenna binne.
* Taira no Kiyomori, later de mechtegste maan in Japan, nump 't hoofsjap vaan ziene clan euver.
* D'n islam weurt op de Maledive geïntroduceerd.
* De latere keizer Andronicus I Comnenus weurt opgeslote veur zienen opstand tege de zittende keizer Manuel I Comnenus.
* Reinoud vaan Châtillon trouwt mèt Constance vaan Antiochië en weurt prins vaan Antiochië.
* De Rippubliek Genua verkoup zien aondeil in de stad Tortosa aon de graof vaan Catalonië.
* Constantinopel haolt Merv, 'n handelsstad in 't Seldzjoekeriek, in es groetste stad op de wereld (sjatting).

## Gebore
* 17 augustus - Wöllem IX vaan Poitiers (gestorve 1156)

;datum oonbekind
* Cathal Crobhdearg Ua Conchobair, keuning vaan Connacht (gestorve 1224)
* Sybille vaan Acerra (gestorve 1205)
* Kamo no Chōmei, Japanse sjriever en diechter (gestorve 1216)
* Marco I Sanudo, hertog vaan Naxos (gestorve 1227)

## Gesjtorve
* 10 fibberwarie - Taira no Tadamori, Japanse samoerai (56-57)
* 24 mei - Keuning David I van Sjotland (1124-1153) (68-69)
* 29 juni - Óláfr Guðrøðarson, keuning vaan de Hebride
* 11 juli - Paus Eugenius III. Paus vanaaf 1145 (72-73)
* 16 augustus - Bernard de Tremelay, veerde Groetmeister vaan de Tempeleers (gesneuveld)
* 17 augustus - Eustaas IV vaan Boulogne, Ingelse kroenprins (23)
* 20 augustus - H. Bernard vaan Clervaux, Benedictijnermonnek (62-63)

;datum oonbekind
* Anna Comnena, Byzantijnse prinses en gelierde (69-70)
Baar

**Baar** kènt zieë:
*Baar (etymologie)
*Baar (aardewaerk), hoage aarde pot
* Baar (brancard), 'n draagbaar veur kranke, die nao 't hospitaal woorte gebrach of 'ne doaje dae op de baar loog
* Baar es ander woord veur iezere sjtang, kiek Breer
Kuper

'ne **Kuper** of **vaatbeender** is 'ne ambachsmaan dae va hoot vatter of tónne makt. De Kelte makde al ènnige ieëwe vatter vördat de Romeine hun amfora of bare d'r dör begoese te vervange en d'r techniek in hön gaans riek versjprèjde.

## Familiename aafgeleid van 't beroep
*Cuypers, Kupersj, Kupesj
*Fassbinder
*Cooper
Alstom

**Alstom** (Sjriefwies nao eige ontwerp Corporate Design vanaaf 2007, daoveur *ALSTOM*, en veur 2001 *Alsthom* mit h) is ein waereldwied opererendj concern in'ne produksie van energieopwekkers en transportmiddele. 't Hoofkantoor van'ne ongernumming sjteitj op dit moment in Levallois-Perret biej Paries (Frankriek).

't Concern is ein NV, wovan de aandeile op'pe beurs van Paries (Euronext) waere verhanjeldj. Toet 2006 waas de Franse sjtaot de grootste aandeilhajer. Die verkoch toen de aandeile die veural door 't Franse concern Bouygues waerdje euvergenomme, en die zich daodoor grootaandeilhajer moge numme. 

't bedrief besjtuitj in principe oet juridisch lossjtaondje ongernumminge, die in 70 lenj van'ne waereld gevestigdj zeen. In september 2008 wirkdje d'r ongeveer 76.000 miense waereldwied. De omzet bedroog in 't bookjaor 2006/2007 (april 2006 toet meert 2007) 14,2 Miljard Euro.

Alstom is waereldleider in 't boewe van hydro elektrische centrales, en in 't ontwikkele van nucleair elektriciteitscentrales sjpeeltj 't bedrief ouch ein grote rol. Verder is 't bedrief waerldjberoemp op 't gebied van hoogsjnelheidstreine. 't Is zowaal boewer van'ne  AGV, TGV, en'ne Eurostar series. Ouch weurdj door 't bedrief de Citadis tram geboewdj. Verder levertj Alstom producte veur lokaal transport, regionaal trein modelle, infrastructuur ongerdeile veur de sjpaorwaeg en ein heel deil aanverwantje services. 

## Gesjiedenis

Oorsjpronkelik hédje 't bedrief *Alsthom* (vanaaf 1989 *GEC-Alsthom*). De naam Alsthom is afgeleidj van'ne de Franse regio Alsace (Elzas) en'ne achternaam van Elihu <u>Thom</u>son, de oprichter van väöl elektronicabedrieve in'ne VS, Frankriek en 't Verenigd Keuninkriek. 

Omdet Ingelstalige ein aafwiekendje oetsjpraok höbbe veur de lettercombinatie 'th' is, om verwarring euver de oetsjpraok te voorkomne, de naam in 1998 gewiezigdj in *Alstom*. 

Alstom haetj onger angere de Duitse rollend materieelfabrikant Linke-Hofmann-Busch (LHB) oet Salzgitter euvergenomme. Leveranseers van elektriese en elektroniese siesteme wie ACEC oet Charleroi (Belsj), SASIB Railway / GRS (Italië, Verenigde Sjtaote en Nederlandj), en Holec oet Ridderkerk (Nederlandj) zeen ouch door Alstom euvergenomme.

Veur de energietak van 't bedrief waerdje eers ein belang van 50% in ABB genomme, waat in 2000 is omgezatj in ein 100% belang.

## In Limburg

Veur Limburg is 't sjoon om te weite det door Alstom in'ne kommendje jaore weurdj geboewtj aan'ne oetbreijing en vernujing van'ne Clauscentrale in Maasbrach. Dao waere drie gaasturbines geboewdj mit aafgassekaetels, die de aaj sjtoumturbine van sjtoum gaon veurzeen. die sjtoumturbine weurdj waal ein bietje aangepastj aan'ne legere drök.
Oswald von Nell-Breuning

**Oswald von Nell-Breuning** (Trier, 8 maart 1890 - Frankfurt, 21 augustus 1991) waor 'ne Duutsje jezuïet, theoloog, filosoof en econoom. E gèldt es nestor van de sociaal lieër van de rooms-katholieke Kèrk.

In 1911 waoërt Von Nell-Breuning jezuïet en begint zie noviciaat in 's-Heerenberg. Z'n sjtudie filosofie nèmt e in 't zelfde jaor óp in Valkeberg. Nao de sjtudie deet e van 1915 bies 1916 dèns in 't lazaret tiedens d'r Örsjte Waeltkreeg. Tösje 1916 en 1919 sjtudeert e pastoraaltheologie in 't Oosteriekse Feldkirch en in Innsbruck. 

Tieën jaor nao z'n intraeje bie de jezuïete waoërt e töt rooms-katholiek preester gewiejd. Saer ziene sjtudietied genaoëte de economie en de sociaal verhoudinge in de maatsjappiej zieng belangsjtelling. In Münster promoveerde e óp de moraal van de (aandele)beursj. Kórte tied later, in 1928, waoërt e hoeëglieërer moraaltheologie, canoniek rech en maatsjappiejwetensjappe an de filosofisch-theologische hoeëgsjoeël in Frankfurt. 

Von Nell-Breuning is bekènd waoëre es nestor van de katholieke sociaal lieër. E haat 'ne sjtaempel gedrukt óp 't 1931 versjaene pauselek roondschrijven Quadragesimo Anno van Pius XI, bedoeld es vervolg óp de encycliek Rerum Novarum oet 1891. Rerum Novarum wert besjoewd es de groondwèt van de Christeleke Vakbondbewaeging. In Nederland how e mèt name contact mèt aalmoezenier Henri Poels, dae d'r zich industrialiserende Limburgse miensjtrieëk katholiek moes zieë te haowe. In de jaore 20 van d'r 20e ieëw, es Von Nell in Dusseldörp verblieft, nèmt e deel an de discussies in de Augustinusvereniging, 'n club van Zuid-Limburgse gèseleke die zich d'r kóp broke över de gevolge van industrialisering, immigratie en secularisatie. 

Dör de väöroetsjtraevende houding van Oswald von Nell liegke de nationaal-socialiste 'm vanaaf 1936 e publicatie- en sjpraeëkverbod óp. Nao d'r kreeg oefent e groeëte invloed oet óp de discussies över de vakbewaeging, medezeggensjap väör werknömers en andere sociaal oonderwerpe. E deet dit binne de christendemocratische CDU es ooch binne de sociaaldemocratische SPD. 

Zieng bilbiografie ömvat ruum 1800 publicaties. 

## Referentie
Sjeepsmotor

Eine **sjeepsmotor** deent veur 't aandrieve van ein watervaartuug (sjeep, beut, ongerzeebeut). 't Vermoge weurdj mit de vulgraod van'ne motor geregeldj. De sjnelheid mit 't toeretal.

## Saorte sjeepsmotore
't Ongersjied tösse de versjillendje motore kintj gemaaktj waere nao de energiebron wovan gebroek weurtj gemaaktj.
* Elektromotors, gevoedj oet batterieje of mit aan 't dek geplaatsdje zonne-celle. Ouch de dieselelektrische combinasie net wiej biej treine kumptj veur. 
* Sjtoummesjiener,
* Verbranjingsmotors (kiek ouch Sjeepsdiesel),
* gaasturbines,
* sjtoumturbines,
* Magneethydrodynamische aandrieving (toet nog toe mit neet väöl sukses in Japan getestj)

De motore kinne zeen oetgeveurdj es (binnenbaordmotor) of es (boetebaordmotor). Biej binnebaordmotore weurdj 't drejmoment euver ein sjroefas nao de sjeepssjroef of de hydrojet-aandrieving euver gebrach. Biej lóchkössevaartuge weurdj de propellor aangedreve, dae door lóchverplaatsing 't vaartuug aandrief.

## Motoreboewers
Dao kinne veer ongersjied make tösse de grote sjeepsmotore die meistal op zjwaore aolie of diesel loupe, en meistal op bezien of diesel loupendje klein sjeepsmotore (veural gebroektj veur motorbeut(jes)). Die letste categorie van motorboewers make ouch allemaol boetebaordmotore. 

### Grote sjeepsmotore
De belangriekste boewers op dit moment zeen:
*Caterpillar
*Deutz AG
*MAN Diesel 
*MTU Friedrichshafen
*Wärtsilä
*SEMT Pielstick

### Klein sjeepsmotore
Daovan zeen op dit moment de belangriekste:
*Evinrude
*Honda Marine
*Johnson
*Nissan Marine
*Mercury Marine
*Scania
*Volvo Penta
*VW Marine
*Suzuki Marine
*Yamaha Marine
*Aquamot (elektrische motore)

## Anger meugelikhede

Dao zeen heel grote sjepe, veural marinesjepe, die waere aangedreve door eine nucleaire reaktor, dao in gebeurtj eigelik 'tzelfdje es in ein kerncentrale. Door middel van eine kernreaktor weurdj wermte gemaaktj die weurdj door water gekeuldj, daodoor ontsjtuitj sjtoum, en dae sjtoum drieftj ein sjtoumturbine aan. Den kan door de sjtoumturbine via eine tandjwielkas de sjeepssjroef waere aangedreve, of eine generator, wobiej de opgewekdje sjtroum weurdj gebroektj om de sjeepssjroef elektrisch aan te drieve. Dit type sjepe veltj onger de turbine aangedreve sjepe. 
Ein paar veurbeeldje zeen de grote Amerikaanse vleegdeksjepe, en de Amerikaanse en Russische ongerzeebeut.
Hydrojet

**Hydrojet** of **Waterjet** aandrieving is ein van'ne aajste (mechaniese) manere om ein sjeep veuroet te bewaege. hydrojets waere toegepas in jet-ski's mer ouch in grote, sjnel sjepe. 

Groter jets waere aangedreve door dieselmotors of gaasturbines. Vermoges variëre daobiej van inkele hongerde toet väöle doezendje kilowatts.

## Toepassinge

De rederie Stena Line haetj ein aantal **H**oog **S**jnelheids **S**jepe (HSS) in gebroek die gebroek make van hydrojets om 't sjeep veuroet te bewaege en te sjture. De rompe van'ne sjepe zeen oetgerös mit twee drievers, net wiej eine catamaran. In edere driever is ein klein en ein grote gaasturbine ingeboewdj die allebei eine hydrojet aandrieve. De klein weurdj gebroektj om te sjture. De grote haetj ein vermoge van 20000 PK biej 3600 toere  en de klein ein vermoge van 14500 pk biej 6500 toere. Es brandjsjtof weurdj zjwavelvrieje zeer zuvere diesel gebroektj.

## Wie werktj det?

## Referentie
Dam

**Dam** kin beteikene:
*Een dweers op 't water gelege waterkiering, zuuch:
**Dam (waterkiering)
**Stuwdam
**krib (rivier)
*Dam (Amsterdam), 'n plein in 't centrum vaan Amsterdam
*'n dobbel sjijf bij 't dammen
*käöëningin bie 't sjake
*de aofkorting veur decameter = 10 meter
Dam (waterkiering)

'n **Dam** is 'n dweers op 't water gelege aofsleting, beveurbeeld um water te kiere of te beheerse. Zoewel lui es bevers lègke damme aon.

De bekindste damme in Nederland make deil oet vaan de Deltawerke en de Zuierziewerke. D'n Aofsleetdiek is mèt 32 kilometer de laankste dam vaan Nederland. Dees damme zien bedoeld um 't waterniveau in groete binnewatere te regulere en 't lieggelege umligkend land te besjerme. Belsj en Suriname kinne, in tegestèlling tot Nederland, e paar stouwdamme. 'n Stouwdam bevat dèks 'n waterkrachcentrale en heet daorèt dèks es belaankriekste functie 't opwekke vaan energie.
Kliè

**Kliè, klieë of klaver** ies 'n plant oet 't gesjlach Trifolium (v. Lat. tri = drie, folium = blaad), oet de Vlinderblomefamilie. De blaar zint driedeilig en de blome höbbe bolvormige of lankwerpige köpkes. De kroanblaar zint met-ein vergreujd. De zaodpeul ies klein mèt mer wiènig inhoud.

## Bekèndste soorte kliè

* roaje klaver (T. pratense), mèt 'n roa bloom, bleuj van mei tot sept.
* wiette klaver (T. repens), mèt 'n wiette bloom, bleuj van mei tot sept.
* 't hazepuètsje (hazenpootje T. arvense) haet e  eivörmige köpke van klein bleumkes, die wiet-tot ruèdlig van kleur zint.  
* kleine kliè (T. dubium) mèt gael blome, bleuj van juni tot sept.
* liegkende kliè (T. campestre), geel bleujend van juni tot september. 
* In Nederland kump dan nog de zeldzame  akkerklaver (T. aureum) veur.

## Toepassing
De plant weurt gebruuk es vièvoor. o.a. de roaje klaver (T. pratense) en de wiette klaver (T. repens). 
Ze sjtoon van mei tot september in 't wild in de wei en langs de weeg.  
Saer de Twiède waereldoorlog ies 't tele van kliè es hoofgewas truukgeloupe op de roaje en witte kliès nao, die es greunvoor en greunbemèsting were gebruuk.

Klaverhoning ies 'n soort honing dae gemaak weurt van wiette klaver. Sóms mèt toevoging van honingklaver (Melilotus alubs) en/of soms ouch rolklaver (Lotus cornuculatis). De honing, dae 'ne zachte, sóms karmelechtige sjmaak haet weurt geproduceerd in Argentinië, Australië, Californië, Canada, Chili, China en Nuuj Zièland.

## Klavertje veer
*Klavertje veer* ies 'n gelöksplentsje, meh zoan veerdeilig blaad ies eigelik 'n zeldzaam mutatie van 't driedeilig blaad. Mochs se toch zoan zeldzaam exemplaar vinge, dan zou dat gelök bringe, zaet 't biegeluif.

## Symbool
'n Klièblaad sjteit in 't Christendom symbool veur de drie-einheid. Teves weurt 't gezeen es zinnebeeld van de zomer en veur de leefde. 

## Kaartkleur
Kliè ies ouch de naam van ein van de veer "kleure" van de kaarte in 'n kaartsjpel: harte, roete, sjöppe en kliè.
13 fibberwarie

**13 fibberwarie** is de 44e daag in de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 1917 - De Nederlandse danseres Margaretha Geertruida Zelle, beter bekind es Mata Hari weurt in Paries op verdinking vaan spionage aongehawwe. Dao weurt ze ter doed veroordeild op 25 juni van 'tzelfde jaor.
* 1945 - 'n Bombardemint door de geallieerde verweus de Duitse stad Dresden.
* 2021 - Mario Draghi, baankeer en veurheer prizzedent vaan de Europees Centraol Baank, weurt Premier vaan Italië en krijg es opdrach mèt um groete ikkenomische stimuli vaanoet de EU efficiënt te implimentere in de Italiaonse ikkenmie.

## Gebore
* 1888 - Heintje Davids, Nederlands variété-artieste (gesjtorve 1975)
* 1903 - Georges Simenon, ingesjraeve óp d'r 12de in de registers óp aandringe van z'n biegeleuvige moder (besjraeve in Pedegree)
* 1944 - Gaston van Erven, Nederlandsen acteur (gestorve 2019)

## Gesjtorve
* 1883 - Richard Wagner, Duitse componis (69)
* 1968 - Mae Marsh, Amerikaanse actrice (73)
* 2017 - Kim Jong-nam, Noord-Koreaanse politicus en socialite (45, maord)
* 2018 - Hendrik vaan Denemarke, Deensen edelmaan en prins-gemaol (83)
* 2019 - Willy Willy, Belzje rockgitaris (59)
Chrodoara

**Chrodoara** of **Oda van Amay** waor 'ne hèllige die laefde in d'r 7de - 8ste ieëw. Zie haet de Abdie van Amay opgerich.

## Externe leenk
*Gender in de vreug middelieëwe
*Oda van Amay
*Conclusies sarcofaag
*Oda van Amay en Melderse
Miezjele

**Miezjele** of miezele ies ’n oud kaartsjpel, dat in Nederland, ónder de naam Miezemauzen, veur 1940  hièl populair waor.
Van oarsjpróng kump ´t oet Duutsjland. 

't Sjpel weurt gesjpeeld door minstens 2 en maximaal 6 sjpelersj.

## ´t Sjpel miezjele
Zoawie 't in Zuud Limburg gesjpeeld weurt. 
Allein kaarte, van alle veer de "kleure",  van 7 tot en mèt de aos  doon mèt:
*Harte (♥)
*Roete (♦)
*Kliè (♣)
*Sjöppe (♠).

Veer sjpelersj kriege eder 5 kaarte in de heng, verdeild in de ièrsjte runde 3 en in de volgende runde nog ins 2 kaarte. Bie 6 sjpelersj kriet ederein 4 kaarte (2 en 2).

Ederein begint mèt 25 punte. 
Wae ’t ièrsjte bie 0 ies, of lièger, haet gewónne.

Troef ies de driede, umgedriède, kaart van de deiler. De veurhand, links van de deiler, maog es ièrsjte keze of ‘r mètgeit. Haet ‘r sjlechte kaarte dan zal hae *passe*. Geit ‘r mèt, dan maog hae es ‘r wilt, eine kièr, ’n aantal kaarte inrule, meh neet miè passe. Es ederein pas moet de lètste in de runde mèt de deiler sjpele (minimaal 2 sjpelersj dus). 'ne Sjpeler maog mer drie kièr achterein passe.

De deiler kump op mèt ’n zelf gekoze kaart. De andere moete respectievelik: bekènne, troeve, euvertroeve, of ’n willekeurige kaart goaje. Dae de hoagste kaart lèk wint de trèk en maog de volgende kaart oplègke. De waerd van de kaarte geit van 7, 't liègste, tot de aos es hoagste. 
Es emes nog mer 5 punte haet maog nemes passe. Kump dae wir bove de 5 dan maog ´t waal wir.
Bie edere gewónne trèk maog 1 punt aafgetrokke. 
Hòbs se gein trèk dan kries se 5 punte debie. 
Wae 't sjpelke wint maog bie 't volgende geve (deile).

Es ‘ne sjpeler bie ’t deile alle 5 de kaarte van ein kleur haet, reup ‘r, naodat ederein gezag haet of ‘r mètgeit of pas, dat ‘r ‘ne *miezjel* haet. Dat hèt 'ne *valsje miezjel*. Hae maog dan metein zelf 5 punte aaftrèkke en de andere, die neet gepas höbbe, 5 punte debie tèlle. 

Bie ‘ne échte *miezjel* ('ne troevemiezjel mèt allein mer troefkaarte) gebeurt ’t zelfde, meh dan mèt 10 punte. De troevemiezjel wint ’t ummer van de valsje.
Paoseiland

't Polynesisch eiland **Rapa Nui** (Sjpaans: *Isla de Pascua*), ouch wel **Paoseiland** geneump, is 'n eiland in de Stèl Oceaon wat oonder Chili vèlt.
Väöl inheemse Chilene spreke Spaons en Rapanui. 

*Coördinate

## Externe link
*UNESCO-waerelderfgoodlies
15 fibberwarie

**15 fibberwarie** is d'n 46e daag van 't jaor in de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 1041. De ièrsjte gesjreve vermelding van Valkeberg ies 'n oarkonde van 15 februari 1041 mèt de naam *Falchenberch* d'r op. Dao besjteit in Valkeberg 'n vereiniging, die zich bezig hèlt mèt deze sjtiechtingsdatum ónder de naam de *15 februari-sjtiechting*.
* 1922 - In Den Haag weurt 't Internationaal Gerechshof - gevestigd in 't Vredespalies - geopend.
* 1933 - President Franklin Roosevelt oontsnap nejjernoeds aon 'ne moordaonslaag.
* 2019 - D'n Amerikaanse president Donald Trump reup de noedtoesjtandj oet um zien moer op de grens mit Mexico te kónne realisere.

## Gebore
* 1564 - Galileo Galilei, Italiaans natuurkundige (gestorve 1642)
* 1710 - Lodewijk XV, keuning vaan Fraankriek (gestorve 1774)
* 1909 - Miep Gies, Nederlandse die in d'n Twiede Wereldoorlog oonderdaak verliende aon Anne Frank en häör femilie
* 1913 - Willy Vandersteen, Belzje stripteikeneer (gestorve 1990)
* 1947 - John Adams, Amerikaanse componis
* 1979 - Chantal Janzen, Nederlandse actrice, musicalstaar, zangeres en presentatrice

## Gestorve
* 2000 - Anton Dreesmann (76), Nederlands oondernummer
* 2008 - Steve Fossett (64), Amerikaans zakemaan en avonturier, doedverklaord nao vermissing sinds 3 september
17 fibberwarie

## Gebäörtenisse
* 1867 - 't Ierste sjeep veurt door 't Suezkanaal.
* 1934 - Keuning Albert I van België kump um tijdes 'n beklimming vaan 'n rots te Marche-les-Dames in de Provincie Namen (Belsj).
* 2008 - Kosovo verklaort ziech officieel oonaofhenkelek vaan Servië.

## Gebore
* 1798 - Auguste Comte, Franse weitesjapper en stiechter vaan 't positivisme
* 1817 - Willem III, Keuning van de Nederlen (gestorve 1890)
* 1991 - Ed Sheeran, Britse popzenger

## Gestorve
* 1673 - Molière (51), Franse sjriever
* 1909 - Geronimo (79), Apache-krieger en medicijnmaan
* 1934 - Albert I (58), Belzje keuning
* 2025 - Frits Bolkestein (91), Nederlandse politicus
Suezkenaal

't **Suezkenaal** (Arabisch: قناة السويس **qanātu s-suways**; Egyptisch Arabisch *'ʾanāt as-suwēs) is 'n 163 km laank kenaal in de [[landingde vaan Suez]] in [[Egypte]]. 't Verbint [[Port Said]] aon de [[Middellandse Zie]] en [[Suez]] aon de [[Roej Zie]] mètein, en begrens 't [[Sinaï (schiereiland)|Sinaï-sjiereiland]] wat oostelek devaan ligk. De sjeiing tösse [[Afrika]] en [[Azië]] weurt dèks hei gelag.

't Kenaal heet gein sluize, mèt es gevolg tot water vaan de Roej Zie nao de Middellandse Zie struimp. Dit heet groeten invlood op 't milieu vaan de oosteleke Middellandse Zie. 't Besteit oet 'ne strook mèt versjèllende passeermeugelekhede. Eder jaor vare 15.000 sjeper in èlf tot zestien oor door 't Suezkenaal. Dat waor in 2000 zoeget 14% vaan 't totaal [[tonnaasj]] vaan de wereldsjeepvaart. 

't Belaank vaan 't kenaal is zier groet. Sjeper oet de noordeleke [[Atlantischen Oceaan]] móste vreuger um 't continent [[Afrika]] heenvare um de [[Indischen Oceaan]] te bereike, en aandersum. Sinds 't Suezkanaal besteit, is dit neet mie nudeg. Ouch kin me gans um [[Afrika]] heen vare umtot 't noe 'n los continent is. Door d'n hendeg touwgenomen umvaank vaan vrachsjeper is 't kenaal diverse kiere breier en deper gemaak.

't Kenaal woort tösse 1859 en 1869 gegrave, vooral door Franse oondernummers. Naotot Egypte gans oonaofhenkelek woort, dege de westerse len neet gere aofstand vaan hun rechte. Dit veurde in [[1956]] tot de [[Suezcrisis]], boebij [[Israël]], 't [[Vereineg Keuninkriek]] en [[Fraankriek]] Egypte binnevele um mie concessies te kriege. Pas jaore later zouw 't land de control euver zie kenaal gans trökkriege. In miert [[2021]] raakde 't kenaal geblokkeerd wie de *Ever Given'' zijlings drin vas kaom te ligke.

't Kenaal is bezit vaan de Suez Canal Authority (SCA) vaan de Arabische Rippebliek Egypte.
Portugeze

De **Portugeze** zeen det etnische groep die oet 't landj Portugal kómme en 't Portugees kalle.

De oorsjprónk van de Portugeze besjteit oet meerder völker. Ze zeen 'n combinatie van de Keltische Iberiërs (Lusitane) en de Romeine. Wiejer höbbe väöl Portugeze genetisch matterjaal van de Naord-Afrikane en geuf 't sjpäör van de Feniciërs, de Grieke, de Puniërs, de Wèsgote en de Suebe.

Dao zeen zoget 10,4 miljoen Portugeze in Portugal. Boetedet geuf 't 'n grote bevolking Portugeze in Breziel, Angola, Mozambique, Kaapverdië, Macau en anger veurmalige Portugese kolonië. Ouch besjtaon grote immigrantegemeinsjappe in Frankriek, Luxembörg, Duitslandj, Zwitserlandj, de Vereinigde Sjtaote en Venezuela.

## Bekinde Portugeze
* Uriel Acosta - filosoof
* Pedro Alvares Cabral - óntdèkkingsreiziger
* Antonius van Padua - hèlge
* Diogo Cao - óntdèkkingsreiziger
* Gaspar Corte-Real - óntdèkkingsreiziger
* Alfonso d'Albuquerque - óngerkeuning
* Vasco da Gama - óntdèkkingsreiziger
* Luis de Camões - dichter
* Eça de Queirós - sjriever
* Florbela Espanca - dichterin
* Eusébio - foebbeler
* Luis Figo - foebbeler
* Paulo Futre - foebbeler
* Almeida Garrett - sjriever
* Fernão de Magalhães óntdèkkingsreiziger
* Egas Moniz - neuroloog
* Fernando Pessoa - dichter
* Fernao Pires de Andrade - koulman
* Dulce Pontes - zenger
* Amália Rodrigues - zengerin
* José Saramago - sjriever
* Paulo Sousa - foebbeler
* Gil Vicente - toneelsjriever
19 fibberwarie

## Gebäörtenisse
* 1921 - Belsj - Stumrech veur vrouwe in gemeinteleke verkezinge.
* 1937 - Keuningin Wilhelmina onderteikent 'n Keuninklek Besluut boe-in steit tot roed, wit en blauw de kleure vaan de vlag vaan 't Keuninkriek der Nederlend zien.
* 1959 - 't Vereinig Keuninkriek gief Cyprus häör oonaofhenkelekheid.
* 1986 - De Sovjet-Unie lanceert 't *[[Mir (ruimtestation)|Mir]]* ruimtestation.

## Gebore
* 1473 - Nicolaus Copernicus, Pools astronoom (gestorve 1543)
* 1873 - Louis Feuillade, Franse regisseur (gestorve 1925)
* 1948 - Pim Fortuyn, Nederlands politicus (gestorve 2002)
* 1986 - Maria Mena, Noorse zangeres

## Gestorve
* 1887 - Multatuli, Nederlandse sjriever (66)
* 2000 - Friedensreich Hundertwasser, Oosteriekse kunsteneer (71)
* 2019 - Karl Lagerfeld, Duitse mode-oontwerper (85)
21 fibberwarie

## Gebäörtenisse
*1431 - Begin vaan 't proces tege Jeanne d'Arc in Rouen.
*1811 - Oontdèkking vaan chloor wereldkundeg gemaak door Humphry Davy.
*1816 - Nederland - Keuning Wullem II trouwt mèt Anna Paulowna, 'n dochter vaan Tsaar Paul I vaan Rusland.
*1916 - Fraankriek - begin vaan de Slag um Verdun.
*1947 - Edwin Land demonstreert de ierste instant fotocamera, de *Polaroid Land Camera* geheite.
*1953 - Francis Crick en James Watson oontdèkke de struktuur vaan 't DNA-molecuul.
*1972 - 't Russische onbemande ruimtevaartuig Loenik 20 landt op de Maon.
*1985 - Èlfsteidetoch, gewonne door Evert van Benthem in 'nen tied vaan 6.47.44.
*2019 - Kórtbie de Syrische sjtad Raqqa, 't veurmalige bolwirk van terreurorgenisasie IS, weurt e massagraaf mit 3.500 lichame gevónde.

## Gebore
* 1989 - Corbin Blue, Amerikaansen danser en zenger

## Gestorve
*1677 - Baruch Spinoza (44), Nederlands filosoof
*1926 - Heike Kamerlingh Onnes (72), Nederlands natuurkundige
*2018 - Billy Graham (99), Amerikaansen tillevisiedominee
Catamaran

Eine **catamaran** is ein vaartuug mit twee drievende deile (de rompe), die baove de waterlien parallel aan ein gemonteerdj zeen. 't Waord "catamaran" kumptj oet 't Tamil: "kattumaram" det zoväöl wiej "biejein gebonje buim" beteikentj.

In taegesjtelling toet sjepe mit eine romp zeen catamarans heel breit geboewtj, en daodoor zeen ze ouch heel sjtabiel. Omdet ze geine kiel höbbe en heel sjtabiel zeen door häör vorm kan 't gewich leeg geaaje waere, waat de sjnelheid van 't sjeep natuurlik väöl hoger maaktj biej 'tzelfdje vermoge. 't Naodeil van de hoog breidte is det ze op leeg sjnelhede moeilik besjtuurbaar zeen, en neet zowie biej sjepe mit eine kiel zichzellef weer oprichte biej ein beheurlikke sjeifligking. Ze motte den döks mit eine kraan weer rechop getakeldj waere.
Zietting

n **Zietting** of **zitting** in de carnavalstied weurt meistal georganiseerd door 'n carnavalsvereiniging. Aanvankelik, in 't begin van de 19e ièw, woorte d'r bie-einkómste georganiseerd door 'n carnavalsvereiniging, door en veur manne, ónder 't genot van beer, wien en lekker ete, mèt buuts, veurdrachte en mèt de presentatie en/of 't zinge van van nuuj en ouw carnavalsleedsjes of sjlagers. In Limburg ies de carnavalszietting euvergenómme vanoet 't Rienland.
Later woorte ouch vrouwe toegelaote. Nog later organisere ze zelf de vrouweziettinge, woa de manne neet welkom zin.

## Raod van èlf
De zietting weurt geleid door de raod van èlf. De lede van de raod drage 'n sjteek of narrekap op de kop es parodie op de Jakobiene in de Franse Revolutie. De raod van èlf ies 'n persiflage op 't tribunaal van de Jakobiene.

## Ziettinge in 't Rienland
Bekènde ziettinge, die ouch op televisie were oetgezónde zint in 't Rienland die van  Kölle, Düsseldorf, Aoke, Mainz en Münster.
22 fibberwarie

## Gebäörtenisse
*1632 - Galileo's *[[Dialogo dei Massimi Sistemi]]* weurt gepubliceerd.
*1819 - Spanje moet Florida aofstoon aon de Vereinegde State.
*1900 - Hawaï weurt officieel 'n territorium vaan de Vereinegde State.
*1924 - Calvin Coolidge hèlt es ierste president vaan de Vereinegde State 'ne radiotouwspraak vaanoet 't Witte Hoes.
*1944 - 't Centrum vaan Nijmege lijdt groete sjaoj door 'n bombardemint door Amerikane die dinke tot 't de Duitse stad Kleef is. D'r valle oongeveer 800 doeje.
*1997 - In de Sjotse plaots Roslin melde wetensjappers tot zie 'n schaop höbbe gekloond, en tot 't lam Dolly in juli 1996 is gebore.

## Gebore
*1732 - George Washington, ierste prizzedent vaan de Vereinegde State (gestorve 1799)
*1788 - Arthur Schopenhauer, Duits filosoof (gestorve 1860)
*1810 - Frédéric Chopin, Pools componis (gestorve 1849)
*1857 - Robert Baden-Powell, Brits groondlègker vaan scouting (gestorve 1941)
*1949 - Niki Lauda, Oosterieks Formule 1-couräör
*1971 - Arnon Grunberg, Nederlandse sjriever
*1979 - Débora Falabella, Braziliaanse actries

## Gestorve
*1512 - Amerigo Vespucci (57), Italiaans oontdèkkingsreiziger 
*1797 - Baron van Münchhausen (76), Duits officier en avonturier
*1987 - Andy Warhol (58), Amerikaans kunssjèlder
Léonees

**Leonees** of **Leonese taol** (*Llingua Llïonesa*, *Llïonés*) is 'n Roemaanse taol oet de Iberoromaanse gróp, die deil oetmaak vaan de zoegenaamde Leoneese taolgróp (Bestoond oet 't Leonees, 't Mirandees en 't Asturiaans). De taol weurt gekald in de provincies León, Zamora en Salamanca (Spanje) en in 't Portugeese distrik Bragança, veural in de regio Miranda do Douro wo d'n dialekbekinde variant Mirandese weurt gebruuk. Huuj de daag gief 't nao sjatting zo'n 55.000 minsje die de taol actief beheersje.

## Historie en verspreiding
De taol is in de middeliewe oontstande oet 't Latien in 't keuninkriek León. In deen tied waor 't de veurnaomste taol in 't noordweste vaan 't Iberisch sjiereiland, mer mèt d'n tied is 't sterk oonder invlood gekoume vaan 't Castiliaans (Spaans). Oondanks dat beeel 't Leonees zien eige karakter, wat veural nog ziechbaar is in de dörper op 't platteland.

## Wèttelike status
In tegestèlling tot vreuger heet 't Leonees huuj 'ne duideleke wettelike status:
* Castilië en León: Artikel 5.2 vaan 't Autonomiestatuut bepaolt tot 't Leonees deil oetmaak vaan 't cultureel erfgood en daorum speciaal besjerming en bevordering verdeent.
* Spanje: De Spaonse staot erkint 't Leonees officieel es minderheidstaol binne 't kader vaan 't Europees Haandvest veur regionaal taole.
* Portugal: Sinds 1999 is de Mirandese variant officieel de twiede taol vaan Portugal in de regio Miranda do Douro.

Oondanks dees erkenning steit de taol volgens de UNESCO te book es ernstig bedreig (*seriously endangered*).

## Wetensjappelek onderzeuk
Al hiel vreug woort de eigestendegheid vaan 't Leonees wetensjappelek vasgelag:
* Emil Gessner (1867) en Erik Staaff (1907) analyseerde de de grammatica en de literatuur oet d'n tied vaan 't keuninkriek.
* Fritz Krüger deeg in de jaore twintig vaan d'n veurege iew oetgebreid veldwerk in de provincies Zamora en León.

## Taolkundege vergelieking
In de oontwikkeling oet 't Latien vertuint 't Leonees archaïsche vörm die aofwieke vaan 't Spaans:

## Referenties
Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski

**Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski** is de voetbalclub van Grodzisk Wielkopolski, Pole. Dyskobolia sjpeelt in 't Dyskobolia sjtadion, dat 'n capaciteit haet van 5.383 plaatsje.

## Externe linke
* Officieel site
Flatland

**Flatland: A Romance of Many Dimensions** is gesjraeve dör Edwin Abbott Abbott (1838 - 1926) in 1884 en probeert d'r laezer óp informeel meneer de mäögelekheed (de wiskundige warsjienglekheed zelfs) va mieë dimensies oet te liegke.

Flatland volgt de avonture van A. Square dae óp 'ne daag wert bezóch dör 'ne cirkel (wat egenlek 'ne ból bliekt te zieë dae es 'ne cirkel versjiengt in Flatland) en dae 'm oet z'n twieëdimensionaal waelt hèft en 'm mètnèmt nao lienland en peuntland öm 'm dudelek te make dat 't mieë dimensies gèft es wie allèng de 2 van Flatland. Es A. Square an d'r ból vrögt of 't d'r mesjie ooch mieë wie 3 haat oeë d'r ból vandan keumt, wert dizze giftig en sjtópt 'm wer truuk in z'n twieëdimensionaal waelt.

Flatland wert mog ömmer oetgegaeve en is allewiel nog aeve relevaant wie vreuger.

D'r zeunt mieërdere oonofficieel vervolge óp gesjraeve die d'r laezer d'r actuele (wetensjappeleke) sjtaand van zake óp de ègeste seempel en effectief meneer probere oet te lègke. In d'r film *[[Dimensions (film)|Dimensions]]* wert dizze aanpak visueel oetgelach an de haand van twieëdimensionaal waezes in 't waerk van Maurits Cornelis Escher.

## In Limburg
Wim Kuipers publiceerde in 1998 in de LiLiLi-reeks 'n verzameling gedichte oonder d'r titel *Platlandj*. In 2009 redigeerde e 't *[[Platbook]]*.

## In de filosofie
Ken Wilber broekt d'r term *Platland* ooch in de betekenis va twieëdimensionaal waelt.

## Referentie

## Externe links
* Gratis eBook van Flatland
* Platland in pdf
Wals

:*Veur 't veurtuug, zuuch: [[wals (veurtuug)]].*
----
'ne **Wals** ies 'ne gezelsjapsdans, dae óntsjtange ies in 't miedde van de 18e ièw. De dans, in ¾ maot of 6/8 maot, weurt oetgeveurd in pare. In 't begin woort de dans es sjokkérend gezeen.

## Soorte walse
De wals kènt ónderverdeild were in:
* de langzame wals, woabie neet gedrièjd weurt.
* de sjnelle Wienerwals, ‘ne klassieker 
* de Ingelsje wals, oet de 20e ièw, es ballroomdans.
 
## Sjoenkelaer
‘ne Sjoenkelaer ies ‘ne wals dae veural mèt de carnaval (of bie ander fièste) weurt gezónge en gesjoenkeld. Sjoenkele ies allein of same heen en weer bewaege op ’t ritme van de wals. 

'n Paar bekènde Limburgse Volksleedsjes in walstempo zint: *In d'n Hiemel* vanBeppie Kraft, *Dan goon de lempkes aon* van Angelina, *Loewende klokke*  van Frits Rademacher, *Geneet van 't laeve* van Sjef Diederen, *Sjoenkel ins richtig mèt ós mèt* van Wiel Knipa en *As de sterre dao baove straole* van Frans Boermans.

## Historie van de wals
In de 19 ièw óntsjtónge d’r variante op de wals, zoa-es de Zuud-Duutsje *Ländler* (ca 1780). Nao ’n oetveuring van de opera *Una cosa rara* (1786) van Solars kaom de wals in gebruuk aan ’t Weense hof. Van dao oet verbreidde ’t gebruuk ziech euver Europa. 

## Componiste
Bekènde componiste waore J. Lanner en vader Strauss en Johann Strauss.
De ièrsjte wals in sjnel tempo én mèt ’n inleiding en coda ies van Webers *Aufforderung zum Tanz* (1819; veur piano). Ouch Franz Schubert sjreef romantisch georiënteerde walse.
Daonao sjreve Chopin, Schumann, Brahms en Liszt walse veur piano.
In de 19de eeuw versjeen de wals veur ’t ièrsj in opera’s (componiste: Wagner, Richard Strauss), operettes (componiste: Suppé, Millöcker, Léhar) en in symfonisch werk (componiste: Berlioz, Tsjaikovski). Beroemp ies Ravels orkeswerk *La valse* (1922). De gezónge wals begoes ouch in de 19e ièw in *Singspiel*, operette en opera (componiste: Humperdinck, Richard Strauss). In de Liebesliederwalzer, 1869 en 1874 van Brahms  woort ‘r tot concertwals.
Sjoenkele

**Sjoenkele** is ein Limburgs woord veur 't in zien eentje, of mèt meërdere luuj, heen en weer bewaege op 't ritme van walsmeziek, al dan neet begeleid door zank. Veural in de vastelaovestied en op broelofte en partiekes is 't sjoenkele heël popelair ónger de Limburgse bevolking. 

De wals of de zank wo-op gesjoenkeld kènt waere wirt 'ne *Sjoenkelaer* geneump.

Bekènde sjoenkelaers zint de volgende nummersj:
* *Sjoenkelwals* van Wiel Knipa
* *In d'n Hiemel* van Beppie Kraft
* *Dan goon de lempkes aon* van Angelina
* *Loewende klokke*  van Frits Rademacher
* *Geneet van 't laeve* van Sjef Diederen
* *As de sterre dao baove straole* van Frans Boermans.

## Etymologie
't Woord sjoenkele kump van 't Middenederlandse *schockelen* en 't Duutsje *schucken* wat *"langzaam heen en weer bewaege"* beteikent.
Buuttereedner

'ne **Buuttereedner** ies emes dae 'n *buut* hèlt. Zoane miensj sjteit dan in of achter 'n buut (wesjton) en vertèlt e humoristisch of satirisch verhaol. Sóms gebeurt dat op riem, veural op 't Duutsj. Dèks hèlt 'r ziech aan ein thema. 

Dao vinge buuttereednerkampioensjappe plaats.

In 1824 vroogte wesjvrouwe van Bonn-Beuel toesjtumming aan 't stadsbesjtuur um op de dónderdig veur carnaval 'ne vriejen daag te maoge höbbe um ouch fiès te kènne viere. Dat woort toegesjtange en saer ies vètten donderdig d'n daag van de vrouwluuj en vinge d'r ouw wieverballe plaats. Bie de carnavalsziettinge in Kölle troje es wesjvrouw verkleide mansluuj op en terwiel ze de wesj dege in 'n buut (wesjton), klepsjde ze euver van al en nog get van 't aafgeloupe jaor. Zoa ies de buuttereedner gebore.

## Zuug ouch

* Lies van Limburgse Buuttekampioene
Baagratte

De **Baagratte** is de carnavalsvereiniging van Nieswiller. 

De vereiniging woort opgeriech op carnavalsdinsdeg 1967. In ièrsjte instantie wol me veural get veur de Nieswillerse jeug organisere. In 1968 woort de ièrsjte jeugprins oetgerope en de ièrsjte kingeroptoch gehouwte, woa-aan alle sjtraote van Nieswiller mètdege. De naam Baagratte haet de vereiniging gekrege door 'n priesvraog.

De ièrsjte "groate prins" woort in 1973 oetgerope. 

## Externe link
*De Baagratte op nijswiller.com
Rock-'n-roll

**Rock-'n-roll** (ouch wel voloet **rock and roll**) is de naom vaan 'ne meziek- en 'ne dansstijl dee in de jaore 1950-60 in Amerika opkaom.

## De meziek
Es meziekstijl is 't 'ne stijl in de popmeziek boe-in väölal gebruuk weurt gemaak vaan zaank (dèks mierstummig), elektrische gitare, saxofoon (in de beginjaore) en drumstèl.

E kinmerkend facèt is de sterke afterbeat (op de twiede en veerde tèl in e 4/4-maot). 't Combineert invlode oet boogiewoogie, jazz, r&b, folk, gospel, country en blues.

## De naom
Me geit devaan oet tot de Amerikaanse diskjockey Alan Freed deginnige waor dee d'n term *rock-'n-roll* veur 't iers gebruukte in zien radioprogram um de nuie mezieksoort aon te duie. Heer oontliende de naom aon 't nómmer *"My Baby Rocks Me with a Steady Roll"*. De naom woort in eder geval in 1947 al gebruuk en mós al in de jaore '20 zien opgedoke in de 'slang' vaan de zwarte Amerikane: de term stóng toen veur de geslachtsdaod.

## 't Begin

De ierste rock-'n-rollnómmere weure opgenome door zwarte artieste zoe wie Chuck Berry. Euver 't algemein woort *[[Rocket 88]]* ('nen oto) vaan Jackie Brenston and his Delta Cats, opgenome op 3 miert 1951, besjouwt es de ierste echte rock-'n-rollplaat. De nómmer steit op naom vaan Jackie Brenston, mer Ike Turner is de werkeleke componis en mèt zien band The Kings of Rhythm ouch de werkeleke oetveurende. De bekindste arties oet de Rock-'n-Roll woar natuurlek Elvis Presley.

## Ind
De rock-'n-rollperiode indigde in Amerika umstreeks 1959. De veur deen tied ruige rock-'n-roll verdween in de VS en d'r waor oonder aandere door d'n invlood vaan d'n tv (American Bandstand) behoefte aon nette, good oetzeende en  blaanke zengers, zoe wie Pat Boone en Tab Hunter. De meziekindustrie späölde in op dees vraog mèt zengers wie Bobby Nelson, Bobby Goldsboro, Bobby Rydell, Bobby Vee en Bobby Vinton. In Californië braoke de surfbands door, zoe wie Jan and Dean, en natuurlek de Beach Boys, die dèks Chuck Berry-gitaarintro's in de leedsjes binnensmokkelde. Oonder drök vaan de commercie woort de rock-'n-roll braver en aongepas veur e breier publiek.

## Rock-'n-roll in Limburg
Rock-'n-Roll is in Limburg opmerkelek populair gewore. Janse Bagge Bend heet väöl meziek geïnspireerd op de zoegenaomde Rock & Rool. Aander bekinde Limburgs-taolige Rok & Rool nómmers zien:

* Janse Bagge Bend - Sollicitere
* De Drekskaters - Rok en Rool duit ut gans
* De Wauze - De Lintjworm
* Ton Custers - Neet Zeike

'ne Bekinden Ingelstaolege Limburgse rock-'n-rollband oet Mofert is The Thunders.
Bebop

**Bebop** is 'ne jazzstijl. Wie de swingraazj euver waor en 't groet publiek ziech mier op songs góng riechte, hadde sommege getalenteerde muzikante genóg vaan de conformistische conventies in de meziek, en gónge die conventies verbreke of teminste sterk oprekke, in klein combo's boe edere speuler solis kós zien. Zoe oontstoont de bebop, mèt hiel sterke harmonische oetbreiing, hoeg tempo's, en wieneg melodieus, wèl solo's. Hei had de jazz definitief 't niveau vaan kunsmeziek gehaold. Groondlègkers waore Charlie Parker, Dizzy Gillespie en Thelonius Monk. Bebop is nog altied ein vaan de populairste jazzstijle, en is doamèt nog lang neet oetgestorve.