open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prehistorie

De **prehistorie** is de periode die an de historie väöraafgèèt. Oet dae tied haant v'r gèng sjrifteleke bronne en me besjtudeert de prehistorie dan ooch an de haand van materieel reste of artefacten. De archeologie is naeve de geologie, 'n vakgebeed dat de prehistorie oonderzeukt.




Euver 't exak indspunt en definitie vaan dees periood besteit hendeg väöl discussie. In ruim zin weurt de term gebruuk veur de historie die gans laank geleije is, allewel dat natuurlek e vaag begrip is. In princiep kin daan mèt de term de gans historie vaan de Eerd sinds häör oontstande weure gemeind, meh dèks weurt es me euver prehistorie praot allein geriech op dat gedeilte vaan de historie sinds dat 't leve oontstande is, of zelfs sinds dat de mins oontstande is. Es indspunt vaan de prehistorie weure in de kal ouch versjillende markante punte oet de historie gehanteerd, zoewie 't oontstande vaan de Europese cultuur, de geboorte vaan Christus, of 'n aander markant gebäörtenis zoewie de ierste gesjreve brón.

De weitesjappelek en meis gengbaar definitie vaan de prehistorie is de periood oet de historie boevaan veer gein gesjreve brónne höbbe gevoonde, of dees brónne neet verstaon. Zoe geïnterpreteerd is 't umslaagpunt dat es indspunt vaan de prehistorie weurt gedefinieerd, dus 't jaor vaan oersproonk vaan de aajdst bekènde gesjreve brón die v'r verstaon. Dat gegeve, en daomèt 't ind vaan de prehistorie, kin evels per cultuur of gebeed versjille. Oet China en Egypte zien väöl awwer gesjreve brónne bekènd es oet Europa; de Egyptische hiërogliefe woorte euvereges pas in 1822 oontcieferd. Veur deen tied waor de Egyptische besjaoving dös prehistorie, vaanaof 1822 betaomp zie ziech bis de 'historie'.

Paul Tournal bedach de term Pré-historique oersproonkelek um de voondste die heer in grotte in Zuid-Fraankied had gedaon te besjrieve. 't Woord woort in 1830 opgenomme in 't Frans um de periood veur de oetvinding vaan 't sjrif aon te duije en in 1851 door Daniel Wilson in 't Ingels geïntroduceerd.

## Gebäörtenisse
Belaangrieke gebäörtenisse in de prehistorie die de mins en zien gedraag höbbe veraanderd.
* 1,6 miljoen jaor veur Christus begos de mins 't vuur te behierse
* 800.000 jaor veur Christus woort kannibalisme geïntroduceerd
* 650.000 jaor veur Christus begos me kleier te drage
* 600.000 jaor veur Christus woort doedsveriering geïntroduceerd
Krakau

**Kraków**  of **Krakau** (Duits) is de op twie nao groetste stad vaan Pole en ein vaan de ajdste. In 2014 woende dao 759.144. Ze ligk aon de Wisła rivier in de regio Mało-Polska. De stad is gestiech in de 7e iew nao Christus, en waor de hoofstad vaan Pole tösse 1038 en 1596. Tösse 1846 en 1918 waor ze de hoofstad vaan 't Groethertogdom vaan Kraków.

Kraków weurt gezeen es ein vaan de veurnaomste centra vaan de Poolse wetesjappelijke, kulturele en artistieke utinge. De stad is ein vaan de mies veurnaome toeristische plaotse in Pole (7 miljoen bezeukers per jaor). Bekinde trèkpleisters zien de Groete Mèrret mèt de St. Maria Basiliek, 't Wawel Kestiel, en de reste vaan de middeliewse stadsumwalling: de Barbican mèt de St. Florian Poort. 't Historische centrum vaan Kraków is sinds 1978 oonderdeil vaan de UNESCO Wereldheritaasjlies, same met de aw Joedse wiek Kazimierz.

Andrzej Duda, de Poolse prizzedènt, waor gebore in Krakau.

## Externe link
* www.e-krakow.pl
Protohistorie

De **protohistorie** is de periode in de historie oeëvan 't waal sjrifteleke bronne haat va aander, mae (nog) neet van de bewoners van 'n bepaalde sjtrieëk èèges.
Halloween

**Halloween** ies 'n fiès, dat gevierd weurt op de veuraovend van Allerheilige, op 31 oktober. Vreuger woort deze daag in 't Ingelsj aangegeve es 'All Hallow's Eve', en dat ies 'n paar hónderd jaor truuk ingekort tot 'Halloween'. 'Hallow' ies 'n verouderd Ingelsj woord veur 'heilig' of 'heilige'.
 
## Historie
In de Iers-Keltische kalender begoes 't jaor op 1 november, dus 31 oktober waor oudjaor. De ougs waor binne, 't ziègood veur 't kómmend jaor laog vaerdig, dus noe waor d'r tied veur 'ne vriejen daag. 't Keltische nuuj jaor of Samhain (zèk *Saun*) ies 't Ierse woord veur november. Ouch geluifde de Kelte dat op daen daag de geiste van alle gestorve luuj van 't aafgeloupe jaor truuk zouwe kómme um te probere e levend lief in bezit te numme veur 't kómmend jaor. 

In Ingeland woort Halloween veural door de Kelte gevierd. De geiste die oet doaje zouwe verrieze, woorte aangetrokke door ete veur hun vaerdig te zètte veur de deure. Um koaj geiste aaf te zjwere droge de Kelte maskes. 
Vergeliekbaar waor de traditie van Allerzièle, op 2 november. Doe ginge in loemele verkleide christene bedelentaere langs de hoezer veur broad en krènte (*zièlecake*). Veur eder braod belaofde zie te baeje veur de gesjtorve familieleje, zoadat dees vlotter in de hemel zouwe kómme. 't "Trick or Treat"-sjpel sjtamp hie waarsjienlik vanaaf.

## Viering
De viering van Halloween ies in de 19e ièw door Ierse immigranten nao Amerika mètgenómme. Halloween weurt veural in Ierland, Groat-Brittannië, Amerika en Canada gevierd. Op 31 oktober verkleie de kinger ziech en goont in d'n duuster langs de deure in de buurt en belle aan woa verseringe sjtoon zoa es pompoene en brennende keertse of leechskes. Ze rope dan: "Trick or treat" in de houp van de beweunersj get lekkersj te kriege. Kriege ze geine sjloek (treat) dan zölle ze tricks (kattekoad) oethole. De geweunte um pompoene es lampion of es keertsedrager toe te passe, zeen veer ouch in de Limburgse traditie van oetgehaolde krote die mèt de fièste van Sint Maarten en Driekeuninge gebruuk were. Keertsleech zou koaj geiste en gevaor aafwere.

De lètste jaore were ouch complete Halloweenfièste, Halloweenwandelinge, Halloween in de berg (b.v in de grotte van Sint-Pieter in Mestreech) en Halloweenmuziekfestivals georganiseerd. 
In Nederland en Belsj weurt 'r ummer miè aandach aan gegeve.

In Wallonië en saer 2009 ouch in Zittert goon ze op daen daag langs de deure, in Vlaandere en in de res van Nederland gebeurt dat neet. In de lètste sjtreke hèlt me allein fièste en verseert de hoezer.
Heugemerveld

**Heugemerveld** (vreuger offesjeel *Aokerpoort* geneump) is 'n wiek in Mestreech. De wiek ligk ingeklemp tösse 't spoor, de wieke Wiek en De Zjeramiek en 't tracé vaan de Kennedybrögk en Kennedysingel. 

De buurt is bekind door de groetsjaolige sloop vaan 'n groet deil vaan de woeninge en verbetere vaan de rest, neve nuibouw ter vervanging vaan de sloop, dit alles in 't kader vaan 't Groetestedenbeleid. Dit is zoe good gelök dat väöl gemeintes oet gaans Europa daonao koume loere.
Jekerkerteer

't **Jekerkerteer** is 'n wiek in 't zuielek deil vaan 't stadscentrum vaan Mestreech. 't Weurt begrens door de wieke Binnestad en Kommelkerteer in 't noorde, Jekerdal en Villapark in het zuie en de rivier de Maos in het ooste. 

De wiek ontlient häöre naom aon 't rivierke de Jeker wat door de wiek struimp en in de Maos oetmondt.

In de wiek zien 'n aontal faculteite vaan de Universiteit Maastricht gevestig. Ouch 't *Quartier Latin* van Mestreech, en 't stadspark ligke in dees wiek. 'n Groet deil vaan de historische bezeensweerdeghede vaan Mestreech ligk ouch in dees wiek.
Tufsjtèè

**Tufsjtèè** is 'ne sedimentaire of aafzèttingssjtèè va vulkanisch materiaal, n.l. vulkanische aesje. 't Is 'ne relatief zachte natuursjtèè dae es boewmateriaal gebroekt waoërt. In d'r Eifel wert al saer d'r Romeinse tied tufsjtèè gewonne.

## Tras

Gemale tufsjtèè neumt me tras. Tras wert ooch al saer d'r Romeinse tied gebroekt öm specie va te make. Dis toevoeging zow de waterdichtheid van 't boewsel garandere.

## Travertin
Travertin wert ooch wal kalktuf geneumd alhoewel de twieë sjtèng op gaans versjillende menere oontsjtande zeunt. De ènnige övverèènkomste zeunt dat 't allebèj aafzèttingssjtèng zeunt en qua uterlek get opèè gelieke. De twieë saoërte sjtèè haant klèng läökskes.

## Sjtèèbösjkapel
De sjtèèbösjkapel in Voere is geboewd mèt reste van 'ne dao opgegrave Romeinse villa. Tufsjtèè waor èng van de soaërte Romeins boewmateriaal dat hergebroekd waoërt. Op de aafbeelding is de baovesjte laog van de kapel va tufsjtèè.
## Calvarie A g'n Eèkske

De sjtaties van d'r Calvariebaerg a g'n Eèkske zeunt ömringt dör 'n boewsel va broene tufsjtèè dae sjtaerk geliekt op d'r tufsjtèè oet Pole dae hiebaove is aafgebeeld.

## Naamsverwarring
D'r Tuffau de Lincent of d'r Lincent Tufsjtèè is 'n zachtere, wöllig aa-veulende natuursjtèè, vergeliekbaar mèt d'r mergel van Mestreech.
Hèrkebósj

**Hèrkebósj** (Nederlands: *Herkenbosch*) is 'n dörp in Roerdale. 't Tèlt óngeveer 4000 minse en is bie de aardbeving van 1992 zwaor besjadig geraak. 't Biezunjere ane kirk is det de achterkantj van Roemaanse sjtiel is en de veurkantj van modèrne sjtiel.
Vulkaan

'ne **Vulkaan** is 'ne hoeage berg dae ins inne zoea väöl tied 'n eruptie (oetbarsting) haet. Bie zon eruptie kömp dan as, magma (lava), modder en zwavel vrie. Gevrieës zeen ouch de zoeagenömde pyroclastische struiminge, det zeen enorme gaaswolke die mit 'n snelheid van soms waal 120 km per oer d'n vulkaanwandj aafroetsje. In Nederlandj kómme gein vulkane veur, meh in anger deil van Europa wie Italië kómme waal vulkane veur. Bekindje veurbeelde hievan zeen d'n Etna, de Stromboli en d'n Vesuvius. 't Eilandj Ieslandj is volledig oet vulkanisme óntstange. Jaorliks kómme tieëndoezjende miense óm van dit natuurgeweldj. Duk vinj se baove op d'n krater 'n kratermaer. Es d'n vulkaan oetbarsjtj kinne hiedoor gevieërlikke modderstruiminge óntstaon. Vriewaal alle vulkane ligke aan plaatgrenze. Wo men tufstein vindj wore ooit, in 'n wied verleje, vulkane, zoewie innen Eifel en in väöl gebiede in Italië.
Aoke lik in 'ne aje vulkaankrater.
Waermwaterbrónne, mineraalbrónne en geizers zeen naowerkinge van vulkane.

## Trivia
De Duitse jezuïet Athanasius Kircher leet zich inne 17de ieëw inne krater vanne Vesuvius zakke, wie d'r op oetbarste stóng, óm de binnekantj d'r van te kinne bestudere.

## Vulkane op dees Wikipedia
* Hekla
* Laacher See
* Mauna Kea
* Mauna Loa
* Nyiragongo
* Pacaya
* Pinatubo
* Vesuvius
Kaberg

**Kaberg** is ' n wiek gelege in 't noordweste van Mestreech. Kaberg weurt begrens door de wieke Aajd-Kaberg, Malberg, Brusselse Poort, Malpertuis en 't natuurgebeed Linie vaan Du Moulin (ouch wel *Hoeg Frónte* geneump).

De buurt stoond in de buurtpeiling vaan 2006 op de lèste plaots. D'r woene relatief väöl werkloze en de lieg heure vaan de woeninge höbbe 'n aontrekkende wèrking op liegere inkoumes, dewijl hoeger inkoumes neet veurkoume. Veur de wiek is in 2005 'n buurtoontwikkelingsplan opgestèld in 't kader vaan 't Groetestedenbeleid. 'n Aontal flatgebouwe weurt aofgebroke en vervaange door eingezinswoeninge, aander woeninge weure opgeknap.

## Link
*Website vaan 't projek Buurtaanpak Caberg-Malpertuis
Eenrum

**Eenrum** (Gronings: *Ainrom*) is e terpdörp in de gemeinte Het Hogeland, provincie Groningen, Nederland.

Tot 1990 waor 't dörp de hoofplaots vaan de gelieknaomege gemeinte. In dat jaor woort 't samegeveug mèt de gemeintes Leens, Ulrum en Kloosterburen tot de nui gemeinte Ulrum, later De Marne geneump. Die gemeinte góng in 2019 op in Het Hogeland.

Eenru, ligk aon 't ind vaan 't Eenrumse Meer en heet e besjermp dörpsgeziech.
Kommelkerteer

't **Kommelkerteer** is 'n wiek in het westelek deil vaan 't stadscentrum vaan Mestreech. 't Kommelkerteer weurt begrens door de wieke Binnestad, Statekerteer, Jekerkerteer en e deil vaan de binnerink vaan Mestreech, de *Hertogsingel*. 

De wiek ontlient häöre naom aon 't pleintsje de *Kommel* op de plaots boe de Brusselsestraot, de Groete Grach, en de Calvariestraot bijeinkoume. D'r zien een aontal theorieë boe de naom kommel vaandan zou kinne koume. Zoe zou 't vaan "Kumulus" kinne koume, wat in 't Latien heuvel beteikent of vaan de naom "commert".
Bioinformatica

De **bioinformatica** is ein relatief nuuj richting in de weitensjap, die zich bezig hult mit 't toepasse van informatica technieke in de biologie, zoeës d'r naam eigelik al aangeuf. Bioinformatica besjteit es apart vakgebied noe zoeën klein twintig jaor, mer is waal hiel breid: 't löp van vuursjpelle van de sjtruktuur en funsie van eiwitte en DNA (dènk bevuurbeeld aan 't vuursjpelle van de kans datse kanker kins kriege, of waorum bie de eine miensj un genaeësmiddel baeëter wirkt dan bie iëmes angesj) tot "text mining" (de kompjoeter lieëre om nuuj kènnis oet de weitensjappelikke literatuur te haole).

Zoeës gezag is 't vak hieël breid: 't uëverlapt dan ouch neet allein mit informatica en biologie, mer ouch mit sjeikunde, wiskunde (mit name de sjtatistiek), en de medische weitensjap.
Leif

**Leif**, (Gors), ouch  *Gors-Opleeuw* geneump,  ies ’n dörpke in Belsj in de gemeinte  Tóngere-Loeën in de buurt van Kortessem en Wellen in 't arrondissement Tóngere. 

## Buurtsjappe en veurmalige buurtsjappe
* Rullekoven
* Eggertingen
* Hullertingen
* Grimmertingen
* Zammelen
* Kerniel
* Jesseren

## Gors

Gors neump ziechzelf 'n kesjtièldörp vanwege 't kesjtièl miede in de plaats. 't Geboew haet deile oet de 17e en 18e ièw. In 1820 in woort 't  in Empiresjtiel verboewd.
Opvallend zin de zule in de veurgevel mèt ionische kapitele. In ’t bieliegkend park liek ‘ne opvallende heuvel woa-in ziech ‘ne ieskelder bevingk. 
Neve 't kesjièl de kesjtièlhoof, daterend van ca 1800 en opgetrokke in baksjtein.
Dao tegeneuver bevingk ziech 'n weuste riejsjoal (manege) mèt bove de poort ’n basreliëf mèt 'n peerd (1800).
Daotegenaan geboewd sjteit 'n bakhoes mèt twiè oves.

Op 'n huègde aan 't dörpsplein, mèt waterpómp, sjteit de kèrk, gewiejd aan de heilige Maarten.
De natuursjteine gotische tore, sjtamp oet 1400 en 't driebeukig sjeep van baksjtein oet 1770, Klassicistisch van inriechting. In 1906 vóng nog 'n verboewing plaats door arsjitek Christiaens. Rónd de kèrk liek 'n kèrkhof.

## Bezeenswaerdig
* kesjtièl van Opleeuw
* landhoes Haegsmeer
* kesjtièl Bellevue (veurmalig jachhoes van kesjtièl Opleeuw)
* In Gors höbbe ze 'n Romeins graafveld opgegrave.
Moderator

'ne **Moderator** (van 't latiense *moderati* dat *matige* betekent) haet es taak um 'n discussie, 'n debat of 'n gesjprek in gooj bane te leie. Hae kèn vraoge sjtèlle, emes 't woord geve of wegpakke of eventueel toehuèrdersj bie de discussie betrèkke. Hae ies dan 'n soort gesjpreksleider.

## Internet
De term moderator weurt ouch gebruuk veur emes, dae op Internet bepaalde privileges haet, die hae kèn gebruke en toepasse um 'n forum, mailinglies en websites netjes te houte of 'n discussie te leie. Um die taak good te kènne doon, höbbe moderatorsj dèks rechte um beriechte en aanvöllinge van gebrukersj aan te passe, te corrigere of weg te goaje.

Moderatorsj were geach ziech aan bepaalde reigelsj te houwe zoawie zie ouch moete kieke of ander gebrukersj dat doon (o.a. de Nettiquette). Deit 'r dat neet, dan kèn bie de sysop, systeembeheerder of nètwerkbeheerder 'n klach were ingedeend.

## Vereiniginge
'ne Moderator waor ónder katholieke sjtudentevereiniginge en ander vereiniginge zoa-es Gidse, Verkennersj of Scouting, 'ne geistelike, dae door de kèrk (religie) waor aangeweze um 't katholiek gehalte van de vereiniging te bewake. Nao 1968 woort dit moderatorsjap aafgesjaf.
Vuursjtèè

**Vuursjtèè** is 'ne sedimentaere kiezelsjtèè of silex, dae zich in kriet gevörmd haat. 't Is 'ne glaasechtige, mae helle sjtèè dae zich in holtes, m.n. in gegrave geng van zieëkreefte vormde in 'n proces dat verkiezeling genumd wert. 't Kiezelzuur dat aafgesjèjje wert bie o.m. 't vergoeë van de weke dele van zieëiegele vervong 't kriet dör 'ne greujkern va kiezel oeëroond d'r knol greujde en va binne ömmer helder waoërt. D'r poreuze, witte krietechtige boetekaant is 't jongste dèèl van d'r vuursjtèè. Wie de vörming va vuursjtèè zjuus verlöpt is nog neet gewete.

## Bekènde Limburgse geoloog
M.W. Felder is 'ne Limburgse geoloog en 'ne internationaal erkaande expert op 't terrein va vuursjtèè.
## Veendplaatsje

Es gèng erosie haat plaatsjgevonge vindt me silex in de vörm va knolle in 't kriet truuk in horizontaal baanke, zoewie in de ENCI-groeve of in de vertikaal mergelwande langs 't Albertkanaal. Mètstens is 't ömringende kriet evvel in d'r loop van d'r tied opgelost en voetgesjpeuld en bleef d'r silex achter. De kleur kan variëre va gael, broen, gries, broengriezig, wie d'r vuursjtèè va Rule, wit, witblauwig of zelfs zjwart.

## Prehistorie
In d'r sjtèèntied waoërt va silex getuug gemakd. Vuursjtèè is helder wie sjtaol. In d'r owwe sjtèèntied hoof me mèt 'ne klopsjtèè 't övvertollige aaf van d'r kern, dae 't werktuug waoërt, zoewie 't voesbiel. 
In d'r jongere sjteentied hoof me mèt 'ne klopsjtèè of 'n sjtuk hertehaoën de klinge, dit zeunt fieng sjtökskes sjerpe vuursjtèè, aaf van d'r kern en makde daomèt 't getuug, zoewie sjpeerpeunte, pielpeunte, dolkpeunte of metspeunte.

### Oontginning va vuursjtèè

Vuursjtèè waoërt mètstens bie daagboew oontgonne, mèt de Levalloistechniek. Langs baeëke en in hellinge loge ze vör 't oprape. In Riekelt vindt me evvel 'n vuursjtèèmien, de aodste mien va Nederland.


Plaetje:ALM 05 Dolch.jpg|Dolkpeunt in haandvat oet d'r nuje sjteentied.
Plaetje:Feuersteinaxt.jpg|Voesbiel oet 't paleolithicum.
Image:Kleine feuersteine.jpg|Klènger silexknolle.
Image:Flintstone.jpg|Vuursjtèèknol.
Image:Feuerstein-bruch.jpg|Vuursjtèèkern mèt aafgehowwe klinge.



## Externe link
* Flintsource.net Vuursjtèè oet gaans Europa
Vuursjtèèmien

'n **Vuursjtèèmien** is 'n mien oeë me saer d'r jonge sjtèèntied vuursjtèè oontgon. Dae sjtèè how me nuëdèg öm getuug van te make. 
*In 1881 oontdèkde d'r Belzje archeoloog Marcel De Puydt de vuursjtèèmien va Riekelt. Dis mien 'n 500 jaor jonger wie de mien va Spienne in Henegouwe. 
*De vuursjtèèmien va Spienne is UNESCO Waelterfgood en gedateert op 4300 v.Chr..
*'t Gèf ooch 'n mien in De Plenkert in Valkeberg. Dis mien is saer 2000 te beziechtige. 

## De mien

De aodste prehistorische vuursjtèèmiene zeunt in 'ne helling horizontaal gegrave op de huuëgde van 'n silexbaank. Later makde me miene die besjtonge oet 'n vertikaal nao oonder gegrave laoëk. D'r waoërt waal al 'ns oondergrondse verbeendinge gemakd van de èng koel nao de aander, es die neet te wiet oet-èè loge, mae van echte gangesjtelsels is gèng sjprake. De koele zeunt mètstens mer 'n paar meter deep mae d'r besjteunt miene va mieë wie 20 meter deep. 
## Waerkwies
Ene meinsj kapde op de huuëgde van d'r vuursjtèè de knolle los mèt 'n speciaal daovör bedoeld gereedsjap. Örsj haolde e d'r kriet oonder knol oet en wrikde da d'r knol oet d'r mergel. Baovegroonds waor övver 't laoëk 'n hote constructie gemakd oeë luuj sjtonge die mèt 'n zèèl de knolle ömhoeëg trokke. Kiek aafbeelding in externe leenk. Mèt 't losgehowwe kriet en 't aander aafval vulde me de oetgeputte koele op. In sommige depe koele in Spienne, oeë-in 't te duuster waor öm bie daagleech te kènne wèrke, zeunt laemkes voonde, 'ne vuursjtèè mèt 'n holte oeë-in me get koes doe brenne.

## Haoffabrikate
De oontgonne vuursjtèng waoërte baovegronds groof bewèrkd töt haoffabrikate. Me hoof alles van d'r kloomp aaf oeë me toch niks mèt koes doeë. Dat makde ooch 't verveur efficiënter. Bewèrkde silex oet Spienne en Riekelt vindt me in gaans West-Europa turuk. Bie de mien va Riekholt waor ooch 'n nederzetting. Dao haat me in verhouwing väöl vaeërdèg getuug voonde.

## Sociaal stratificatie
Me vermoed dat de sociaal stratificatie in dizze tied ziene oorsjprong haat. 't Waor gemekkeleker en aangenamer öm de sjtèng in de aoëpe loch ömhoeëg te trèkke es öm ze in 't primitief gesjtut laoëk oet d'r mergel te kappe. In Obourg (Henegouwe) haat me 'ne veroongelökde koempel voonde. E leet 't laeve dördat 'ne miengaank insjtorde.

## Inspiratie vör literatuur

Jacques Vriens sjreef d'r jeugdroman *Ruzie om de vuursteenmijn*.
http://www.uitgeverijtic.nl/

## Extern leenke
*Besjrieving van de mien va Spienne dör de UNESCO (Engelsj)
*Homepage van de SRPH (La Société de Recherche préhistorique en Hainaut) mèt aafbeelding vuursjtèèmien (Fraans en Engelsj)
Marcel De Puydt

**Marcel De Puydt** (1855-1940) waor 'n Belzje archeoloog dae z'n sjtudies in Name deeg. E waor al joonk sjtaerk oonder d'r indruk van 't archeologisch waerk va Ed. Dupont oet Dinant. Wie De Puyts vader sjtorf in 1879 verhuusde e nao Luuk oeë z'n rechtesjtudie aafmakde. Vervolges waoërt e lid van 't Luukse archeologische instituut en e waoërt Chef du Contentieux de la Ville. D'r mètste tied besjtede e an archeologische vaeldwaerk en z'n besjrievinge daovan zeunt helder en ter zake. Väörbarige interpretaties oontbraeëke.

## Neanderthaler va Spy
Same mèt d'r geoloog M. Lohest oontdèkde De Puydt in 1885-1886 de fossiele reste va Neanderthalers in de grót va Spy.
De Puydt deeg opgravinge in de Condroz, in 't Laand va Herf, d'r Voersjtrieëk (o.m. Rule, mei 1919) en in Nederlands Limburg (o.m. in 1881 de vuursjtèèmien va Riekelt).

De oetzoonderleke collectie van De Puydt is oonderbrach in 't Luukse Curtiusmuseum.

## Oontmoeting mèt J.H. Holwerda
Op 6 juli 1905 bezoch J.H. Holwerda, saer 1904 conservator van 't Rijksmuseum van Oudheden in Leide, De Puydt in Luuk, naodat-e op 3 juli 1905 de vuursjtèèmien va Riekelt how bezoch. Op dat momaent koes Holwerda laestèg geleuve dat 't in Riekelt gong om 'n neolithische site. Pas naodat e in 1923 de site wer bezoch en zich dör z'n Belzje collega's J. Hamal-Nandrin en J. Servais how laote informere, raakde ooch Holwerda d'r van övertuugd dat 't gong öm pre-historisch materiaal.

## Bronne
* La Prehistoire à travers les collections du Musée Curtius de Liège, WAHLE & Cie, s.p.r.l., Liège. ISBN 2-87011-009-X
* http://www.vuursteenmijnen.nl/rijckholt/thumbnails/000-marcel-de-puydt.html

## Varia
Dör bemiddeling van Marcel De Puydt in 1889 makde d'r erfgenaam van Theodoor Weustenraad, Godefroid Borgnet, sjeunbroor van De Puydt, in dat ègeste jaor manuscripte van De Percessie vaan Sjerpenheuvel över an 't Mestreechse Sjtadsarchief. 

## Referentie
Pölleklup Lötterao

De Pölleklup Lötterao is ein klup van vrunj die zich jedere lètste zondig van de maondj treffe in hun sjtamcafé in Lötterao. 
’t Belangriekste doel is ’t ongerhouwte van de óngerlinge vrunjsjapsbandj. Väöl aktiviteite zeen daaróm intern gerich: de veurjaorsaktiviteit, ‘t mendjeskäöre op Paosjmaondig, ’t Pöllekamp en dergelike. Toch traejt de klup ouch waal nao boete op: zie organizeert ’t jaorlikse boumzaege en nump es groep deil aan evenemènte, zoa-es ’t burgerkeuningsjete van de sjötterie van Oud-Gelaen en, zoa wiej ’t oetkump, ’t leedjeskónkoer van Gelaen en/of van Zitterd-Gelaen-Bor. ’t Lètsgeneumde kónkoer woort in 2007 gewónne door de Pölleklup mit ’t leedje “Esther”. 

Ein pöl is ein kip, mer ouch ein beerpöl. De maonjelijkse vergadering van de Pölle begint mit de äöpeningszin:”Pölle, in vergadering hiej biejein…”, gesjpraoke door de Patron (veurzitter) of zien plaatsvervanger. Allein mansluuj kènne, biej coöptaasje, lid waere van dees klup wovan ’t aantal leje sjtatutair gemaximaliseerd is tot 15. De klup kènt väöle prominente van de Waereldsjtad en Gelaen-Noord ónger de leje.
Montenau

**Montenau** is 'n deelgemèngde va Amel in de Duutsjtalige Gemeensjap en bekaand öm *t [[Good]]fieëber va Montenau* an 't èng van d'r 19de ieëw.

In 1876 deeg d'r Duutsje *Julius Jung* geologisch oonderzeuk in d'r sjtrieëk roond Sankt Vith. E wèrkde an 'n tracée vör 'n sjpoorlien die Aoke en Sankt Vith moes verbeende. Jung how es ploegbaas gewèrkt in Amerikaanse goodmiene en waor geïntrigeerd dör goodvondste bie Amel. *Essel*, 'ne lieraar oet Malmedy, how in klèng sjtorte reste gezieë va primitief goodwinning in d'r Romeinse tied. Ooch toponieme verwaeze nao 't good: *Goldgrübe*, *Goldgrof* en *Goldkuhl* bie Montenau en Recht; *Goldbach am goldenen Bitgeleisen* bie *Faymonville* of de *Heid de la mine d'Or* bie *Quarreux*, tösje Aywaille en Stoumont of ander plaatsje in 't sjtroomgebied van de Amblève.

Jung wis dat in dit gebied 'ne groeëte goodaoder moes liegke. E mikde op Montenau en kreeg 'n concessie vör 2 miljoeën veerkaante meter. Jung gong zeuke en voond good. Z'ne zoon Friedrich pakde de zaak groeëts aa, nao Amerikaans vörbeeld, en eenkel jaore achterèè won Jung mèt z'n maatsjappiej 5 gram good per ton sjtèng. De pers kreeg loch van z'n activitète en de goodzeukers kieëme naoder, mae allèng Jung voond good. Montenau paasde zich aa an 't goodfieëber. D'r kieëme caffès en zelfs bordele. 

Vör 1919 trok de Duutsje regering de concessie in op groond va vreug-ecologische motieve. De koele mismakde 't natuurlèke laandsjap. Jung verhuusde nao Büren en noom de dochter van z'n kamerverhuurster mèt es vrow. Montenau vergoot flot de goodepisode.
'n Pooskaart oet 1911 herinnert d'r nog aan: 'n Fiere Friedrich Jung mèt eenkele goodgravers bie de indrukwekkende zaef- en waesjinstallaasje. 

## Bron
De Gemeente. Anekdoten en instellingen. Het tijdschrift van het Gemeentekrediet, nr. 200, 1997/2 door Guido Fonteyn en Jean Blavier.
Good

**Good** kèn zin:
* Good, sjuus, tegeneuvergesjtèlde van sjlech
* good, gezónd zin
* 'n  Good, 'n familiegood, eigendóm bv. (wiengood)
* good, metaal (Goud)
* good, textiel
* 't good, veurwerp (sjpeelgood, zaodgood, witgood)
Guido Fonteyn

**Guido Fonteyn**, Evere 1943, is 'ne Belzje journalist dae wèrkde vör de Vlamsje gezèt De Standaard. In 2004 is e mèt pensioeën gegange. Saer december 2007 wèrkt-e wer es Wallonië-expaert vör de Vlamsje media.

Fonteyn wèrkde saer 1968 es polletiek redacteur in *de Wetsjtraot* d.w.z. 't federaal parlemaent in Brussel en makde 't polletiek laeve dus va gaans kortbie mèt. E sjreef versjèjje artikele över communautaire kwesties. Es Vlamsje Brusselaer waor-e erg geveulig vör de node va minderhede. An 't lèts van z'n carrière waor Fonteyn d'r permanaente correspondaent in Wallonië, geplaatsjd in Name, de hoofsjtad van de regio.

Fonteyn waor d'r Wallonië-expaert in Vlaandere en sjreef ooch versjèjje beuk över Wallonië. 't Lètste hèèsjt **Adieu à [[Magritte]]** . Över Voere sjreef Fonteyn 't waerkske: *Voeren een heel Happart verhaal (1983)*.

## Ander waerk
*Renaat van Elslande
*De Walen en Les Wallon
*Over de taalgrens (Van Komen naar Voeren, 2009)
*Grensgebied (Van Voeren tot Sankt Vith, 2010)

## Referenties
Haaksj

**Haaksj** of aaks (v) is 'n waope van vreuger, wat liek op 'n hakbiel. Ze kint ouch gebruuk weure es gereidsjap, bv veur hout te splitse, te kappe en te hakke. De steel is dèks van veerkrachtig essehout gemaak.
Bikkel

'ne **Bikkel** is 'n gereedsjap oeë me d'r groond mèt losbikkelt. In Norbik neumde me 'ne bikkel ouch wel 'n piosj. Bie opgravinge in Pompeii is 'n piosj voonde oet 69 n. chr.
Heuvelland Aktueel

**Heuvelland Aktueel** ies ein van de regionaal (en graties) weekgezètter, die versjiene in Zuud Limburg.  Heuvelland Aktueel weurt bezörg bie de inweunersj van 't gans heuvelland, van Hölsberg - Valkeberg tot Vaols. De ander regionaal blaar zin: De Maaspost (in Mestreech en Meersje en umgeving);  't Zondagsnieuws (in 't heuvelland, Zitterd-Gelaen en Brunssum), De Trompetter (in 't heuvelland en Zitterd), de Maas en Mijn in Zitterd, de Maas- en Geleenbode in Gelaen en Baek, de Geulbode (in Meersje, Gäöl, Raotem, Bung, Moorveld, Ulesjtraote en Borghare en saer 2007 de Weekendgazet. De ièrsjte 4 were oetgegeve door de Nederlandse weekbladengroep (NWG). 
Hun specialiteit (neve reclame) ies regionaal nuujs en beriechte. Heuvelland Aktueel kump oet saer 1990. In Valkeberg ies 't de opvolger van 't (ouch graties) weekblaad Het Land van Valkenburg, bie de luuj bekènd es *t Gezètsje*, dat tièntalle jaore versjpreid woort in de toen zoa heisjende gemeinte *Valkeberg-Houtem*.

Saer januari 2010, en nao bekans 20 jaor onder dae naam, geit Heuvelland Aktueel same mèt 't weekblaad De Trompetter, onder de nuje naam De Trompetter/Heuvelland Aktueel. Ze höbbe same wekeliks 60 edities.

## Gemeinteberiechte
In Heuvelland Aktueel publicere de gemeintes Valkeberg aan de Geul, Gulpe-Wittem en Èèsjde-Mergraote hun officieel gemeinteberiechte.
Tot 2009 zint ouch de programmeringe van de Mèsvieringe in de kèrke van de regio d'r in nao te sjloon. Daoneve sjteit t'r 'ne cultuuragenda in.

## 't Maske
Heuveland Aktueel geuf, sjuus wie vreuger *t Gezètsje*, eder jaor 'n carnavalsgezèt oet in Valkeberg mèt de naam *'t Maske*. Dit blaad sjteit gans in 't Valkebergs (en in alle dialekte in de gemeinte). De mètdeilinge, artikele en beriechte zin carnavalistisch. 't Maske haet 'n eige redactie.

## 1Lokaal en Via Limburg
In juli 2015 verandert de graties oetgaaf van De Trompetter/Heuvelland Aktueel in 1Lokaal, 'n weekgezèt mèt 36  lokaal titels. Edere goonsdig of donderdig vèlt bie 526.000 hoeshouwes in Limburg 'n nuuj oetgaaf in de bös mèt plaatselik nuujs. Um de herkènbaarheid begint eder plaatselike editie mèt 't ciefer 1 gevolg door de plaatsnaam of de naam van de gemeinte. 1beek; 1beesel; 1bergen; 1brunssum; 1echt; 1eijsden; 1geleen; 1gennep; 1groesbeek; 1gulpen; 1heerlen; 1heumen; 1horst; 1kerkrade; 1landgraaf; 1leudal; 1maasgouw; 1maastricht; 1meerssen; 1mook; 1nederweert; 1nuth; 1onderbanken; 1helden; 1maasbree; 1meijel; 1roerdalen; 1roermond; 1schinnen; 1simpelveld; 1sittard; 1stein; 1tegelen; 1vaals; 1valkenburg; 1venlo; 1venray; 1voerendaal; 1weert

Saer 2017 haet de oetgaaf van dit magazine 'nen andere naam gekrege:*Via Limburg*, mèt 16 plaatselike titels. Vanaaf januari 2020 zal 't neet miè hoes aan hoes bezörg were, meh versjpreid via de supermerte en ander openbaar lokale.
Orde (vereiniging)

'n **Orde** ies 'n vereiniging of 'n congregatie van persone, die ziech aan 'ne bepaalde reigel haet gebónge. D'r besjtoon geistelike ordes en ridderordes.

Bie 'n geistelike orde weurt gesjtreef nao volmaakheid en weurt in gemeinsjap geprobeerd te leve volges, door de Katholieke kèrk goodgekäörde,  reigele.
Dit gebeurt meistal in kloastersj woa zuustersj, nónne, moniale, monnikke, ,broedersj (fratersj) of preestersj (patersj) ziech conformere aan dae reigel. Bekènde kloasterordes zin de Fransiscane en Benedictiene. De leiding van zoan gemeinsjap besjteit oet de euverste, abt of proos

## Rangorde
Geistelike ordes were nog ins ónderverdeild in Twiède en Driede Ordes.
* De Ièrsjte Orde ies de kloasterorde. 
* De Twiède Orde ies d’r veur vroom vrouwe, die ziech tot de *bedelorde* höbbe beperk. Es veurbeeld zin de Clarisse die de twiède orde vörmde in de orde van de Minderbroedersj. 
* De Driede Orde ies 'n geistelike vereiniging, woavan de lede laeve volges 'ne vezachtende reigel van 'n kloasterorde es seculiere (waereldlik) of es reguliere aanhenger. De lede van de regulier (óngetrouwde) Driede Orde groepere ziech in laefgemeinsjappe, zónder ziech èvvel te conformere aan de sjtrakke reigel van ’t kloaster. ‘t Geit hie meistal um vrouwelike religieuze. 
De seculier Driede Orde houw ’t karakter van ’n vroom broedersjap, ónder geistelike leiding van minderbroedersj, Dominicane of Karmeliete.

## Sjappeleer
Lede van sómmige ordes houwe de geweunte um 'n sjouwerkleid op boorsj en rök en euver 't habiet te drage. Later, bie leke, woort  zoan sjappeleer (scapulier) in 'n kleiner vörm ónder de kleier gedrage.

## Ridderorde
'n Ridderorde ies 'n vereiniging van geistelike of waereldlike riddersj, zoewie de Duutsje Orde
Vörmsel

't **Vörmsel** ies 'n sacrament in de Katholieke kèrk woabie de krach van de Heilige Geis euver de geduipde weurt aafgerope um te helpe bie 't sjtandvastig belieje en beleve van 't christelik gelouf.
De peetnónk (peter of duipvader) en paat (peettante of duipmoder) zint zoawaal bie de duip es bie 't Vörmsel, es getuge, aanwezig. 't Gebruuk dateert vanaaf de 4e ièw.

Meistal weurt 't vörmsel toegedeend door de biesjop, meh hae kèn ouch 'ne vervenger aanwieze, 'ne vicaris of andere preester. Sóms weurt 't Vörmsel gecombineerd mèt de Plechtige communie of de *Vernujing van de duipbeloftes*.

De apostele zouwe door handoplègking, dees gave van de Heilige Geis allein aan geduipde persone toedene (volges Handelingen 8:14-17).

## Ritueel
De elemente van dit ritueel zoawie ze bie de Romeinse vernujing in 1971 zint vasgesjtèld besjtoon oet de beliejenis van 't gelouf, 't gebed mèt 't oetsjtrekke van de heng door de toedener en de zalving mèt 't chrisma door 't oplègke van de hand.
Chrisma

**Chrisma** is 'n mengsel van oliefaoëlie en balsem en is in de Rooms-katholieke Kerk éng van de driej hèllège Oaëlieje.

't Hèllèg chrisma (S.C.) wert gebroekt bie:
* de christelijke initiatie sacramaente van deupsel en vörmsel,
* de preester- en bisjopswiejing 
* kèrkwiejing en altaarwiejing.

't Wert op Witte Donderdag dör d'r bisjop plechtig gewiejd tiedens 'n Hèllège Mès, de chrismamès. Tiedens dis mès werre ooch de twieë aander hèllège aoëlieje (catechumenenaoëlie of O.C. en kraankeaoëlie of O.I.) gezaegend. 

't Chrisma wert bewaard in 'ne chrismale.
De driej aoëlieje werre bewaard in 'n ambry.
Limburgs-Nederlands

**Limbörgs-Nederlands** is Nederlands mèt interferentie oet 't Limbörgs. 't Weurt gesproke in 't Limbörgs taolgebeed (oongeveer de provincies Belsj en Nederlands Limburg), soms es ierste taol, soms door lui die 't Limbörgs es moojertaol höbbe.

Wie 't Limbörgs-Nederlands perceis klink, versjèlt per plaots: umtot 't versjèlle gief tösse de Limbörgse dialekte oonderein, zal 'ne Nederlands sprekende Vinloneer aanders praote es 'ne Nederlands sprekende Heerleneer of Mestreechteneer. Specifieke vörm, geboonde aon ein stad, zien beveurbeeld de Citétaol, 't Nedertreechs en 't Heerles Nederlands. Ouch de maot vaan de Limbörgsen invlood versjèlt vaan spreker tot spreker. Me kin bekaans ummer wel aon 'ne Limbörger zie Nederlands hure tot 'r oet Limbörg kump, meh d'n eine pas ziech väöl mie aon de taolnorm aon es d'n aandere (verticaol continuüm).

't Limbörgs-Nederlands is, es vörm vaan regionaol gekleurd Nederlands, verwant aon variëteite wie 't Poldernederlands, Fries-Nederlands, Saksisch-Nederlands en Verkavelingsvlaoms. Mèt dat lèste besteit in Belsj Limbörg flinken euverlap.

## Zinsverbaand
* Die zoon van mij maakt mij fokswild met zijn computerspelletjes.

## Ennèg vocabulaer

In sommege gevalle is e woord in 't Nederlands wel touwgestande, meh is 't neet ech gebrukelek (beveurbeeld *bluts*).

## Oetsjpraak
Konsekwaent gebroek van de *sj*- an 't begin van 'n waoërd oeë dat in 't Nederlands 'n *s*- mót zieë.

't Eweglaote van de -''t'' nao sómmige mitklinkers: *Zij lijk mij ech beheks te zijn.*

## Bron
* Limbo-Hollands: op safari in Limbabwe dör Paul Wijnands. Oetgaeveriej TIC ISBN 9789078407218
Orde

Orde kèn zin:
* orde, plaatsing binne 'n gehièl 
* orde, gereigelde toesjtand, situatie
* orde, vasgesjtèlde volgorde  
* orde, 'n vereiniging mèt bepaalde reigelsj 
* orde, groep dere of plante
* orde, zule- en / of pilere-opboew
Heilige familie

Mèt de **Heilige familie** weurt ’t gezin Jozef, Maria en Jezus in Nazareth bedoeld. ’t Fiès van de Heilige familie ies de naam van ‘ne kèrkelike fièsdaag, woa-op ‘t hoesgezin speciale aandach kriet. ’t Deent ter bevordering van ’t christelik gezinsleve. Paus Leo XIII (11878-1903) zaog in de viering van deze fièsdaag, dae al in de 17e ièw in versjeie bisdómme waor ingeveurd, ’n belangriek miedel um de óntkerstening van gezinne tege te goon. In 1921 woort de fièsdaag door paus Benedictus XV (1914-1922) oetgebreid veur de ganse Katholieke kèrk en vasgesjtèld op ièrsjte zóndig nao 't fiès van Driekeuninge, dat op 6 januari gevierd weurt. Saer de vernuijing van de Romeinse liturgie in 1969-1970 weurt ’t fiès gevierd op de zóndig ónder ‘t octaaf van Kaersjmes (eind december).

Rónd dit thema funcioneerde d’r tot de jaore 60 van de 20e ièw, vereiniginge ónder de name: *De [[orde (vereiniging)|orde]] van de heilige familie* (veur manne) en *de [[orde (vereiniging)|Derde orde]] (van de Heilige familie)* veur vrouwe. In processies lepe de lede baejentaere mèt en ze houwe hun eige plaats.

## Petroanheilige

De Heilige familie kump veur es petroanheilige veur basissjoale, veur kloasterordes, kèrke en waegkapelle. 

Veurbeelde: de neogotische kèrk van Venlo; de kèrk van Sjaasberg mèt 'n relièf van de Heilige familie bove d'n ingank boete (van W.van Hoorn); de kèrk van Alphons Boosten in Brunssum, wiek Langeberg; 'n heropgeboewde kapel in Thorn oet 1998 (mèt 'ne tegel en 'n beeld van de H. familie; 'n weegkapel in Sjtraobaek mèt beeldsje in nis; 'n kapel in Lottum van nao de Twiède waereldoorlog; 'n kapel in Baarlo (Maasbree) oet 2001.

## Heilige familie in de kuns
In de beeldende kuns waor de Heilige famiie, veural vreuger, 'n thema.  Rónd de Kaersjmes weurt de familie aafgebeeld op reis mèt 'ne ezel; es geboortetafereel in 'n grot of sjtal en bie de vlöch nao Egypte ouch  op 'ne ezel.
Kalkwèj

'n **Kalkwèj** is 'n besjermd klèè laandsjapselemaent in 't Mergelland, 't Laand va Herf en d'r Belzje Voersjtrieëk. Boete dis driej gebiede keumt dit landsjapselemaent in Nederland en Belsj neet väör. Op dis hellinge gedèjje wiengaarde good.

Kalkwèjje zeunt wèjje, die óp de hellinge liegke ter huuëgde van de krietlaog en neet bemès maoge, mae waal begraasd mótte, waeëre. Op die meneer kriet me 'ne äörme groond dae zurgt väör 'n unieke biodiversitèèt, de groeëtste versjèjjenhèèd an wil plaante, blome en dere in 'ne Europese biotoop. Op de op 't zuide gerichde, sjtijl hellinge van de a-symmetrische, in d'r lètste iestied oontsjtande, dale vint me 'n sub-tropisch microklimaat en plaante en dere die op die plaatsje hun mèts noordeleke grens haant. Zoewie orchideje, marjolein mae och de wiengaardsjlek die kalkriek voedsel nuëdeg haat um 't hoes te boewe. Och d'r rieraank is 'n plaant die aafhankelek is va kriet in d'r groond, zjuus wie d'r haof-parasiet, d'r hamsj.

Aander types wèj:
*Bóngerd, 'n wèj mèt hoeëgsjtamfreutbeum
*Bebeusjde wèj, 'n wèj in d'r övergaank tösje wèj en beusj mèt beum en blome die ooch in d'r aangrenzende beusj väörkaome. 'n Good behaowe bebeusjde wèj is te vinge rechs an d'r dalende waeg va Ulvend nao S'n Maeëte of bekaans baove an d'r vaeldwaeg va Kweente, via *Berg en Dal*, nao g'n Èèke.
Rieraank (Bosrank)

D'r **Rieraank** is 'ne Limburgse volksnaam vör Bosrank (*Clematis vitalba*).  Ooch aander plante werre wal Rierank geneumd, zoewie **[[Rierank|Heggerank]]** (Bryonia dioica*) en *'Piespötteke** of **Haagwinde*', (*Calystegia sepium''). 

Rieraank is 'n vaste wil klimplaant oet de familie van de ranonkelechtige. 't Is de ènnige Europese lianeplaant. De sjtengel kan bies zès meter diek waeëre en d'r rieraank kan 'n huuëgde va 30 meter hoeëg berieke. Ze keumt in Nederland en Belsj vöral väör in 't Mergelland, d'r Voersjtrieëk en 't Laand va Herf. De plaant is geboonde an d'r kriet.

## Kènmaerke
De blome versjprèjje 'ne oonaangename geur en haant 'ne dörchsjnit va 2 cm. De an waersjziej veeltige blomdèkblajjer zeunt greun an d'r boete- en wit an d'r binnekaant.

De plaant bleujt in plume va juni bies augustus.

't Blad is bleekgreun en eenkel gevaerd. D'r zeunt 3 bies 9 gesjteelde blaedsjes, die hartvörmig of èèjroond zeunt. D'r raand kan gaaf of gekarteld zieë.

D'r rieraank drègt lang behäörde dopvruchjes mèt èèn bies 4 cm lang pluumkes.

't Sap is giftig dör protoanemonine.

## Fotogaleriej

Plaetje:Clematis vitalba (2007 07 05).jpg
Plaetje:Clematis vitalba bgiu.jpg
Plaetje:Clematis vitalba flowers 230702.jpg
Plaetje:Clematis vitalba IP0602021.jpg
Plaetje:Clematis vitalba MHNT.BOT.2006.70.1.jpg|Clematis vitalba - Museum specimen


## Extern links
* SoortenBank.nl besjrieving en aafbeeldinge
* Waarnöminge in Nederland
Rierank

**Rierank** ies de Limburgse volksnaam veur drie plante :
* Rieraank, Nederlands **Bosrank**, (*Clematis vitelba*)
* Rierank, Nederlands **Heggerank**, *(Bryonia dioica*)
* Rierank, Nederlands **Haagwinde**, (*Calystegia sepium*).
Ze höbbe mètein gemein, dat zie rieje mèt ranke door en euver ander plante, sjtruuk en buim.
De Gièlender

**De Gièlender**, Nederlands: *Gerendal*, ies 'n landsjapspark-natuurreservaat, dat liek tösje Sjtröch en Sjuèlder in 't heuvelland van Zuud Limburg.
Hièl bekènd ies de orchideëtuin, dae ziech hie bevingk. In deze tuin ies 'n groat deil van de nog in Nederland in 't wild veurkómmende (zeldzaam) orchideë bie-eingebrach. In totaal zin dat 23 inheemse soorte. Ze sjtoon op erme grónd in 'n del van de kalkhelling. Nachvlindersj hole nectar oet de blome en zörge veur de besjtuiving. 

## Limburgs landsjap
't Typisch zuud-Limburgs landsjap tuènt ziech hie mèt velder, kalkweie, bösj, grave en hol waeg en hun biebehuèrende plante. 
Miede in 't gebeed sjteit de *Sjaopspöt*, 'n waterpöt mèt zaaldaak.

Natuurmonumente haet 'n korewoufroute gemaak, die bie kesjtièl Sjaloen sjtart. Ouch Sjtaatsbosjbeheer haet diverse routes oetgezat.
Waolse Medammekoer

De **Waolse Medammekoer** waor 'n theaterproductie, woabie Vastelaovend en theater ziech tegekaome in 't decor van 'ne café "de Waolse Medammekoer". Kasteleinse May Kraaktuut (Tilly Maessen) en sjtamgas Nikkela (Thei Dols) presentere ziech in dit ouwerwèts Belsj stamineeke mèt de kleinkuns van carnaval.

Actueel, nostaligisch, brutaal, leef, sjpiets en cabaretesk waor dees productie en same mèt Wienand (Marc Hermans) voolt de toesjouwer 't theatrale van de Limburgse levessjtiel mèt 'n kniepuigske nao 't dageliks besjtoon. Tal van gaste, woa-ónder zengersj, buuttereednersj, koare en dansgroepe kaome veur 't vootleech.
't Gehièl woort muzikaal óndersjteund door 't Medammekoer-orkes o.l.v. Ivo Rosbeek en Emile Szarkowicz. 
De veursjtèling waor ouch te zeen in de theaters in de provincie.
De regie waor in heng van L1.

Dees **Waolse Medammekoer** waor 'n gedörfde kléékeunsproductie an 't begin van 't millenium. De väörsjtèllinge gènge dör in de *Bonbonière* in Mestreech en waoërte integraal oetgezonde op L1-TV. In dis produktie wert de Nederlands-Limburgse werkelekhèèd nao 't Belsj getransponeerd. Ooch Shakespeare transponeerde z'n sjtökker al - öm veilighèèdsraejes - nao aander leng.
De Karosseer

**De Karosseer** is de nuie naom vaan 't veurmaolig woenwagelekamp *Vinkeslaag*, of * 't Kamp* wie 't in Mestreech geneump woort. 't Woort in 1975 opgeriech. Gaw greujde 't kamp boedoor d'r väöl mie woenwagele kaome te stoon es oets bedoeld waor. Op 't terrein waore ouch in ierste instantie sloopbedrieve gevesteg. Later koum dao d'n handel in twiedehands oto's bij: 't woort de belaankriekste plaots in twiedehandsotohandel in Europa. 't Terrein woort evels steeds voller en vervojlder. Daorum begós de gemeinte Mestreech in 2002 mèt 'n herstructurering. De naom woort in 2007 gewijzeg in De Karosseer um 'ne nuie start te make. Op dit momint (de sanering begós in 2004) zien alle bewoeners die niks mèt otohandel te make höbbe verhuis nao aander kempkes verspreid euver de stad.

In 't verleie is 't kamp versjèllende kiere in opspraak gewees. Bij groete invalle in 2003 en 2004 woorte versjèllende hennepplantages aongetroffe. Ouch zouwe de bewoeners väöl minder inkomstebelasting ('t verliegde tarief) betaole. Later bleek dit evels neet hielemaol woer, 't betrof mer e deil vaan de bewoeners en bij aandere waor de reie tot ze neet genóg aoftrèkposte hadde. 

't Huieg bedrieveterrein heet 'n oppervlak vaan 95.000 m² mèt plaots veur 60 otobedrieve.
Website

'n **Website** (ouch wel gewoen *site* geneump) is 'n verzameling van samehangende webpagina's, pleetsjes, video's en aandere illeminte die op 't wereldwije web (World Wide Web) op 't Internet te bereike zien. De pagina's zien opgemaak in 'n taol die HTML weurt geneump, same mèt opmaakilleminte in CSS. Daoneve weurt veur dynamiek gebruuk gemaak vaan Javascript.

Ein pagina weurt miestal de homepage (de *thoespagina*) geneump. Dit is de pagina woes-te in 't algemein es ierste opkumps es-te nao de website touwgeis.

De webpagina's stoon op ein of mierdere webservers, die m.b.v. HTTP, 'n protocol um de pagina's via 't internet op te hole, in 'ne webbrowser weure getuind

## Gesjiedenis
De ierste on-line website versjeen in 1991. Op 30 april 1993, annonceerde CERN tot het World Wide Web gratis zou zien veur eederein. 'n Kopie vaan de origineel ierste webpagina, gemaak door Tim Berners-Lee steit hei.

## Referenties
Telleur

'ne **Telleur**, **telder** of **tejjer** ies eetgerei, 'n platte sjief van geglazuurd aardewerk, porcelein of kunssjtof (sóms van hout of glaas) woa-op 't ete weurt geserveerd, dat me dan metein kèn opete. Telleure besjtoon in diverse maote. Ete van 'ne telleur weurt saer de Miedelièwe toegepas in Europa. Van te veure ote de luuj van sjieve broad, die telloor woorte geneump.

Kleiner vörme heisje telleurke, telderke en tejjerke. Um sop oet te ete gebruuk me 'ne depe telleur of 'ne soptelleur. Ónder tasse sjtoon sjeutelkes.

Telleure zin dèks ónderdeil van 'n gans servies. De vörm en eventueel decoratie volge de mode  of sjtiel van d'n tied woa-in ze geproduceerd zin. 

Bekènde aardewerkfabricante in Limburg zin: Sphinx en Mosa in Mestreech. Väöl porcelein weurt geimporteerd oet China.
Servies

'n **Servies** ies de verzamelnaam veur alle serviesgood, dat gebruuk weurt bie 't ete aan taofel.
Veer kènne 'n ónderverdeiling in:
* taofelservies
* koffie- en theeservies
** gebaksjtèl
** roumsjtèl
* glaasservies

Serviesgood kèn gemaak zin van aardewerk, porcelein, glaas, sóms van hout, metaal of tin. Bie 'n servies weurt um te ete besjtek gebruuk. 

Aardewerk- en porceleinfabrikante producere serviezer in allerlei sjtiele, meistal aangepas aan de mode.
Bekènde Limburgse fabrikante zin de Sphinx en de Mosa in Mestreech.

## Taofelservies
'n Taofelservies, dat gebruuk weurt um van te ete bie 't werm ete of 't diner, besjteit oet 't volgende serviesgood:
* telleure, depe telleure, soptelleure, naogerechtelleure
* sjotele en sjeutelkes
* sopterrien, soptasse
* kómp en kumpkes
* sauskómp

## Koffie- en theeservies
'n Koffie- of theservies weurt gebruuk es d'r koffie of thee weurt gedrónke bie 'n maoltied of mèt vla / gebak.
* koffiepot
* theepot
* roumsjtèl
* gebaksjtèl
* vlasjotel
* ontbijttelleure
* tasse en sjeutelkes
* bekersj of mokke
* theetasse of theeglazer
* vleisjsjotel
* botervloot
* eierdöpkes

## Glaasservies
'n Glaasservies besjteit oet allerle soorte en maote glazer, die qua vörm bie-ein huère. 
't Materiaal besjteit oet glaas of kristal. Weggoajglazer zin van plastic.
Veer óndersjeie al nao gelang 't gebruuk:
* wien- en/ of waterkaraf
* drinkglazer
* longdrinkglazer
* beerglazer
* wienglazer, klein en groat
* cognacglazer
* dröpkesglaeskes
* likeurglaeskes
* champagneglazer

## Servieske
'n Servieske, 'n poepeservies of póppeservieske ies 'n servieske in 't klein um mèt te sjpele. 't Kèn gemaak zin van aardewerk, porcelein en plastic.

## Vriejen tied
In de vrieje tied, op reis en op de camping gebruke de luuj weggoajservies of ónbreekbaar serviesgood gemaak van emaille, alluminium, roesvrie sjtaol, kartón, plastic of kunssjtof.
Keizersjnèt

D'r **keizersjnèt** is 'n meneer öm e keend op 'n operatief en dus nèèt natuurleke meneer, via de vagina, op de waelt te brènge. Mètstens wert dis operatie toegepaast es de moder neet in sjtaot is öm 't keend èèges op de waelt te zètte. Soms kan ooch 't keend zich in 'n urgaente laevesbedreigende situatie bevènge die d'r keizersjnèt vereist. Vreuger makde me 'ne sjnèt dwaeërsj över d'r boek. Huutsedaag wert öm esthetische raejes gekaoze vör d'r
bikinisjnèt. D'r keizersjnèt is de mèts oetgeveurde operatie op de waelt.

## D'r naam
D'r naam zow truukveure op Julius Caesar, dae volges de legende op dis meneer gebaore zow zieë. Dit wert evvel betwiefeld. D'r örsjte besjraeve keizersjnèt sjtamt oet Zjwitserland, oeë 'n vrow roond 1500, nao groeëte barensweeje geholpe zow zieë dör häöre maan. Ze hersjtèlde en brach nog vief keender op de waelt. 

## Keizersjnèt bie keuj
Dr. Jaak Nijssen va S'n Maeëte veurde es örsjte in z'n ömgaeving 'ne keizersjnèt oet op 'n rechsjtaonde koo. D'r Blanc-Bleu de Belge, 'n Belsj dikbilras, mèt vlèèsj van 'n hieël hoeëg biologische kwalitèèt, wert ömmer mèt 'ne keizersjnèt gebaore.
Leens

**Leens** (Gronings: *Lains*) is e dörp in de gemeinte Het Hogeland in de provincie Groninge, Nederland. Veur 1990 waos Leens 'n zelfstendege gemeinte, die dat jaor mèt de gemeintes Ulrum, Eenrum en Kloosterburen (Kloosterburen) woort samegeveug tot de nui gemeinte Ulrum. Dees gemeinte, die in 1992 woort umgeduip tot De Marne, góng in 2019 weer op in Het Hogeland. 't Dörp heet zoeget 1.800 inwoeners.

Leens heet 'n kruiskèrk boevaan 't ajdste deil, 't sjeep, dateert vaan roond 1100. 't Dweerssjeep en 't koer datere baan 't begin vaan d'n daartienden iew. D'n oersprunkeleken torie is in 1863 vervaange, boebij e deil vaan de tufsteinere fundering bewoerd is gebleve. De kèrk heet 'n örgel vaan orgelbouwer Albertus Anthoni Hinsz.

Kortbij Leens bevint ziech de berg Verhildersum mèt in de tuine beelder van Eddy Roos.