Middelnederlands

't **Middelnederlands** is 'n taolfase vaan 't Nederlands, oongeveer tösse 1150 en 1500. Ouch 't Limbörgs vaan dezen tied - 't *Middellimbörgs* - weurt in 't gemein tot 't Middelnederlands gerekend; veur de Nedersaksische dialekte op Nederlandse bojem deit me dat noe wel en daan weer neet. De fase volg op 't Aajdnederfrankisch of Aajdnederlands en versjèlt dao veural vaan door 't oetvalle vaan neet-beklemtoende vocaole. In tegestèlling tot 't Aajdnederlands heet de Middelnederlandsen tied 'n euvervleujeteg tekscorpus achtergelaote, zoewel oerkundes en aander amteleke tekste es literair tekste. De groete mierderheid vaan die tekste kump oet 't zuie vaan 't taolgebeed. 't Nederlands is veural in Vlaondere sterk in concurrentie mèt 't (Aajd- en Middel-)Frans; heidoor, en door d'n invlood vaan de hoeg (hoof)cultuur, nump 't in deen tied e groet aontal Franse lienwäörd op. Roond 't ind vaan de middeliewe treujt 'n sterke grammaticaol versumpeling op, die d'n euvergaank nao 't Vreugmodern Nederlands aonkundeg.

## Naom
De sprekers vaan 't Middelnederlands gebruukde 't woord *Nederlands* nog neet, al waor in deen tied *de Nederlen* es begrip wel in opkoms. Liever spraok me vaan *Duuts* of *Diets*, al nao dialek, of gebruukde me de naom vaan 't gewes. Door 't gebrek aon staotkundege einheid (in eder geval tot aon de koms vaan de Bourgondische Staot in de Vieftienden Iew) is 't soms de vraog boe 'Middelnederlands' moot oetsjeie en aander taole mote beginne.

## Oontwikkeling
De lèste fase vaan 't Aajdnederlands en de 't begin vaan 't Middelnederlands euverlappe ziech. Veur Holland maag me 't Aajdnederlands bès tot 1200 laote doorloupe, meh in de tekste vaan Heinric van Veldeke, ind twelfden iew opgesjreve in wat noe Limbörg is, zien alle neet-beklemtoende klinkers gereduceerd. In d'n iew dee dao-op volg, bleujt 't Nederlands es sjrieftaol op. Vlaondere is in deen tied 't belaankriekste gewes en 't Vlaoms weurt zoedoende prestiesjdialek. Zienen invlood straolt veural nao 't noorde oet (Zieland en in minder maote Holland), meh ouch nao 't ooste riechting Braobant. Tegeliek zien v'r euveral in de Nederlen 'n opkoms vaan stei, boevaan de börgers veural in de volkstaol sjrieve. Latien en Frans weure mie 't domein veur de religie, de wetensjap en de internationaol communicatie. D'n tied tot 1300 neump me *Vreugmiddelnederlands*.

In de *Laatmiddelnederlandsen* tied, nao 1300 dus, begint Braobant ummer mie de rol vaan Vlaondere euver te numme. Zoedoende kump 'n Braobantse expansie op gaank, die alle kante op wèrk: veural noordwaarts (in de noordeleke deile vaan Braobant zoewie in Utrech en Holland) meh ouch weswaarts (in 't (Oos-)Vlaoms) en ooswaarts (in 't (Wes-)Limbörgs). Die expansie is vaan groete beteikenis, umtot Braobant in deen tied beteikenisvol taolveraanderinge doorveurt. Zoe veraandere hei laankzaamaon de lang klinkers *ii* en *uu* in twieklaanke. Ouch verdwijnt hei in de loup vaan de veertienden iew es ierste de *-e*, en weurt de *-n* in d'n oetgaank *-en* dèks neet mie oetgesproke. De flexie vaan 't Middelnederlands raak heidoor serjeus oondermijnd. In de vieftienden iew zuut me 't naomvalsversjèl oondujeleker weure, en in de zèstienden en zeventienden iew verdwijnt 't in de spreektaol ummer mie. Umtot in dezen tied evels de sjrifcultuur al zoe sterk is, hawwe väöl sjrievers de naomvalle kunsmaoteg aon. Es in 't Vreugmodern Nederlands 'n standaardtaol oontsteit, blieve de middeliewse naomvalle behawwe; dit beteikent tot sjrievers ziech 't systeem mote aonliere.

## Klaanklier
De Middelnederlandse klaanklier versjèlt op e paar punte vaan de modern Nederlandse en Limbörgse dialekte. De versjèlle in de korte klinkers zien neet zoe groet. In de lang vocaole en twieklaanke zien evels groeter versjèlle aon te wieze. De oonregelmaotege spelling maak väöl details en zelfs inkel hoofzakes oonzeker; me moot de gesjreve bronne combinere mèt aander bewies (modern dialectologie, historische naomkunde etc.).

### Lang vocaole
In 't Middelnederlands gaof 't twie soorte *aa*: de oersprunkeleke lang ''aa'' en de lang ''aa'' oontstande oet 'n korte ''a''. Zjus wie noe woorte die twie in 't Limbörgs oeterein gehawwe; mesjiens waor dit veur deile vaan Vlaondere ouch zoe. Ouch in Holland moot dit versjèl ziech gehawwe höbbe. In 't Braobants waore ze sjijns al samegevalle. Wat veur klaankversjèl dao daan perceis tösse waor, is oondujelek, al ligk 't veur de hand tot de nui *aa* wijer nao veure laog en mesjiens ouch e bitteke geslote waor. De lang *aa* woort in 't begin gewoen es *a* gesjreve; in d'n daartienden iew koume *ai* en veural *ae* in gebruuk. *aa* kump ouch veur, meh ech mer 'nen inkele kier. De klaank waor roond 1200 nog vrij algemein /aː/ (mesjiens soms mèt naoslaag /aə/); daonao begint in 't (Zuid-)Braobants en Limbörgs de klaank te verdoonkere nao /ɒː/; dit wèt me umtot dat foneem incidenteel es *oe* woort gespèld. In 't Limbörgs gebäörde dat allein mèt de aajd-lang *aa*, in 't Braobants mèt alle *aa*s. Tegeliek zuut me aon de kös al 'n neiging um dee klaank zjus nao väöre te bringe. De lang *a(e)* kump veur 'n *-r* soms ouch voort oet 'n korte *e* (veural in 't weste), en dèks zelfs oet 't oersprunkeleke lang *e* (*vertaren* 'vertere', *baer* 'beer'); 'n veraandering die later is trökgedrejd.

't Gaof twie soorte *ee*: de weiklang ee en de sjerplang ee. De weiklang *ee* geit euver 't algemein trök op 'n verlengde *i*, de sjerplang ee miestens op 'n Oergermaanse of Latijnse *ai*. In 't Limbörgs is de aw *ai* soms 'nen twieklaank gebleve. Veur de res sjijnt 't versjèl tösse de twie ee's klein te zien gewees: sommege oteurs late ze opein rijme. 'n Gaankbaar reconstructie is /eː/ veur de weiklang en /eə/ veur de sjerplang *ee*.

De Oergermaanse klaank **eu* is in de regel euveral *ie* gewore, oet te spreke es /iə/. Soms vint me daoveur in de plaots 'n *e(e)*, neet allein in 't Limbörgs (boe me dat ouch zouw verwachte), meh ouch in 't weste.

De Oergermaanse lang **ī* weurt nog algemein es /iː/ oetgesproke. In ope syllabe sjrijf me dèks *i*, in geslote *ii* of *ij*. In de late middeliewe begint me in Braobant deze klaank te breke; wienie en wie dat perceis gegaange is, vèlt neet te achterhole. Dees innovatie weurt in Oos-Vlaondere, Utrech en Holland vrij snel euvergepak; volgens 'n alternatief theorie höbbe 't Hollands en 't Braobants dit los vaanein oontwikkeld.

Zoewie 't twie soorte *ee* gief, bestoon ouch 'n weik- en sjerplang *oo*. De bei klaanke kinne es *o(o)*, *oe* of *oi* weure gesjreve (meh veur alternatief gebruuk vaan d'n digraaf *oe* zuug oonder). Ouch hei geit de sjerplang *oo* trök op 'n Oergermaanse of Latijnse *au*, en de weiklang gemeinelek op 'n verlengde, vreuger korte *o*. Ouch hei sjijnt 't versjèl in väöl dialekte subtiel te zien gewees.

De Oergermaanse lang **ō* woort gans versjèllend behandeld, meh es örges de spèlling verwarrend wèrk, is 't wel hei. E woord wie *groen* 'greun' kin weure geleze mèt 'ne gesloten achterklinker (woersjijnelek mèt naoslaag, wie noe nog in 't Stadsfries: /ɣruən/), meh ouch op z'ch Frans als gerunde veurklinker (wie in de mieste Limbörgse dialekte: /ɣrøːn/). De vörm *gruen* is zeker mèt umlaut, me de klaank kin gans geslote weure geleze ('gruun' /ɣryːn/), of haaf-geslote ('greun' /ɣrøːn/). Me moot aonnumme tot d'n umlautsgrens bij benaodering op dezelfde plaots laog boe ze noe ligk (geinen umlaut in 't weste, wel umlaut in 't midden en ooste); in Utrech evels kaome geümlautde vörm wezelek wijer nao 't weste veur es allewijl (wat ziech liet aofleie oet toponieme wie *Breukelen* [ *maecte*); in 't Limbörgs evels blijf 't ummer *-de* en treujt de sandhiregel in wèrking (*maecde*).

Väöl dialekte höbbe twie infintieve. De twiede versjijnt es *te* deveur weurt gezat. Vaanajds is dit 'n verbuiging in d'n datief: *woenen, te woenene*. Soms weurt deze vörm verzwoerd en vèlt 'r same mèt 't tegewoordeg deilwoord (*te woenende*), soms weurt ze verzwaak tot *-en*, dewijl de 'gewoen' infintief op *-e* geit indege (*woene, te woenen*).

;sterke werkwäörd
***nemen***

De verkorte vörm *nems*, *nemt* zien Limbörgs en deils Braobants. Veur 't Limbörgs is 't in de verleiden tied ouch *ich naem* en *he naem*. Ouch umlaut kump in 't ooste bij sterke werkwäörd dèks veur, neet in de lèste plaots in de conjunctief vaan de verleien tied.

Op väöl plaotse blijf 't veurvoogsel *ghe-* oet bij voltoejde deilwäörd es dit mèt *wesen* weurt vervoog: *hi is heden morghen commen*. Dit waor neet euveral zoe, meh 't waor wel algemeiner es allewijl. In sommige Limburgse dialekte zuut me dat nog altied bie perfectieve werkwäörd.

't Middelnederlands behèlt zeve vaan de Germaanse sterkewerkwoordsklasse.

;oonregelmaotege werkwäörd
Heivaan gief 't versjèllende types. De belaankriekste zien:

* Oonregelmaoteg zwake werkwäörd wie *hebben - hadde - ghehad* of *wercen - wrocht - ghewrocht*.
* Presentio-perfecta (*(j)onnen* 'gönne* - ic an*; *dorven - ic darf*; *connen - ic can* etc.);
* Aw athematische werkwäörd (*doen - ic doe(n)* etc.);
* 't Werkwoord *wesen/sijn*, wat väöl nevevörm kint.

## Dialekte
In de middeliewe gaof 't nog gein Nederlandse standaardtaol. Ederen oteur sjreef in principe in zien eige dialek. Wel gaof 't prestiesjdialekte (Vlaoms in 't Vreugmiddelnederlands, Braobants in 't Laatmiddelnederlands), die de sjrieftaol op aander plaotse zoonder twiefel höbbe beïnvlood. Daobij woorte soms tekste oet 't ei gewes in 't andert gekopieerd, wat ouch weer mingvörm oplieverde. Ouch kin 't gebrek aon 'n vaste spelling tot verwarring veure (zuug bove). Zoedoende zeet 'n teks wel väöl, meh zeker neet alles euver wie e plaotselek dialek toen heet gekloonke.

## Tekscorpus
D'n euvergaank vaan Aajd- nao Middelnederlands vèlt oongeveer same mèt de opkoms vaan Neder- en Hoegduits en sjrieftaol. Daobij koume de Nederlen, die teväöre dunbevolk en extreem lendelek waore, in dezen tied tot bleuj, wat zörg veur 'ne sterke greuj vaan gesjreve bronne in wat veur taol daan ouch. Zoedoende höbbe vaan 't Middelnederlands hiel väöl mie tekste es vaan 't Aajdnederlands, boe 't tekscorpus extreem fragmentarisch is. 't Mierendeil vaan de teksbronne besteit oet amteleke stökker, meh 't gief ouch breve, kronieke en literair tekste.

### Literatuur
Al in d'n twelfden iew versjijne de ierste literair tekste in 't Middelnederlands, en ze zien direk vaan hoeg niveau. Heinric van Veldeke diechde e paar werke in 't Maoslands (Limbörgs) ietot heer nao 't ooste trok en in 't Middelhoegduits góng sjrieve. T'rzelfdertied versjijnt ouch de reis vaan Sint-Brandaan, e veur deen tied oongewoen leventeg heilegeleve. In d'n daartienden iew volge werke wie *[[Karel ende Elegast]]*, *[[Walewijn]]*, de mystieke werke vaan Hadewijch, 't gelierd werk vaan Jacob van Maerlant en *[[Vanden vos Reynaerde]]*, wat zelfs tot de wereldliteratuur maag weure gerekend en later in talloes vertaolinge, oonder mie in 't Frans, zal opduke. Oet de veertienden iew stamme oonder mie de *[[Beatrijs]]* en 't werk vaan Jan van Ruusbroec. In deen tied kump ouch de steideleke cultuur op, mèt werke wie de *[[Abele spelen]]*, 't Gruuthuusehandsjrif en e zier groet aontal werke vaan de rederiekers. In dezen iew versjijnt ouch 'n bewèrking vaan de Reynaert in 't Hollands, die neet allein de taol veraandert meh wezeleke eleminte aon 't verhaol touwveug. Oetindelek zal de rederiekerscultuur ziech ouch nao 't noorde oetbreie. Oet de vieftienden iew kump 't allegorisch gediech *[[Elckerlijc]]*, wat wie de Reynaert tot boete de Nederlen populair weurt. *[[Marieken van Nieumeghen]]* is pas bekind oet 't begin vaan de zèstienden iew en zouw dus strik gezeen neet mie tot de Middelnederlandse literatuur mote weure gerekend; wat aard en taol betröf pas 't dao evels nog bès in.

## Bronne
* A. Van Loey, *Middelnederlandse spraakkunst*. Wolters-Noordhoff, Groninge, 1948-49.

### Rifferenties en bemerkinge


## Extern links
* Middelnederlands.nl, site gewijd aon dialekversjèlle in amteleke Middelnederlandse stökker