open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bloodsómloup

De **bloodsómloup** is 't geslaote systeem bie miense (of bie oetbreijing ouch anger dere) wodoor 't blood struimp. 't Guuef twieë bloodsómluip: de kleinen enne groeate. De vater verbinjen 't hert enne organen en zörge veuren aanveur van zoerstof en voorstoffen en veuren aafveyr van aafvalstoffe wie kaolstofdioxide. Ouch zörg de bloodsómloup veur circulatie van hormone, aafwaerstoffen en wurmdje.

Mit 't vaatstèlsel mèntj me 't gehieël van bloodvater in 't miensjelik lief. Dit stèlsel kan me opdeilen inne aanveurendjen slaagaore (artierieel stèlsel) enne aafveurendje aore (veneus stèlsel). De grótste wieväölheid aan blood bevindj zich inne aore (vene). Binne dit stèlsel hieërsj 'n rilletief lieëg blooddrök. Inne slaagaore (arterië) bevindj zich mer e rilletief klein deil van 't blood, mer hie hieërsj waal 'n hoeag drök. Dit is de raeje woveur bie 'n slaagaorlike bleujing ouch vrie snel e hoeag bloodverluus optruuedj enne laevesbedreigendje situatie shock kan optraeje.

## Zuuch ouch
* Stent
Lingdje

De **lingdje** is de grótste aafmaeting van e veurwirp (de grótsten aafstandj tösse twieë puntjen of heuk). In 't geval van 'n eindimensionaal veurwirp, wie e lienstök, is 't ouch de ènsigste aafmaeting. Veur lankwirpige twieëdimensionaal en driedimensionaal veurwirper hètj die richting de lingdjerichting. Bie e twieëdimensionaal veurwirp hètj de loeadrechte richting de brèdjerichting (of dwaersj). De grótste aafmaeting in die richting hètj brèdje. Veur driedimensionaal veurwirpe besteitj ouch 'n derdje aafmaeting. De gebroekdje terme veure drie aafmaetinge variëre, aafhenkelik vanne oriëntatie. Zoea sprèk me van diekdje, huuegdje of deepdje.
Ieëf

'nen **Ieëf** of **ieëw** is 'n periood van 100 jaor. Väöl luuj zeen geneig te dinken det 'ne nujen ieëf begintj bie 't aanbraeke van e jaor wovan 't jaortaal ènjig op 00, wie 2000. d'n Twintjigsten ieëf zów den doere van 1900 toet en mit 1999. Raekenkóndig begintj 'ne nujen ieëf aevel bie 't ènj van e jaortaal ènjigendj op 00; d'n twintjigsten ieëf löp dus van 1901 toet en mit 2000.

## Zuuch ouch
Bós

**Bós** of **boesj** is 'n begreujing die veurnamelik besteitj oet buim, hieónger greujen ouch plantje wie mosse, graas, blomen en struuk. De kroedlaog is de laog mit plantje die neet hoger waeren es 135 centimaeter enne struuklaog is de laog mit plantje die tösse de 135 en 800 centimaeter hoeag waere. Baove de 800 centimaeter hètj 't de boumlaog. 'ne Bós hètj officieel zoea es 63% vanne ruumdje begreudj is mit boumtuup (es gezeen vanoete lóch).

In 'ne bós kómme ouch groeate grazers veur; dees bieëster helen 't aop gebied aop toetdet stekelige begreujing wie de brieëm enne meidäören opkómme; eikele waeren ane róndj dore eiketse verstaoken es wintjervoor. Sómmige eikelee waere neet mieë trögkgevónjen en zoea óntstaon nuuj buim, wodoor 't bós kan oetbreie.

Wen me 't euver modern netuuróntwikkeling haet, den guuef 't perduksjebósse (veur 't hout) en netuurperjèkte, wie de Mienwaeg. Bieje litste wuuertj weinig óngerhaad verrich en koum toet neet buim aangeplantj en theoriejen euver wie 'nen oerbós óntsteitj waeren inne praktiek gebrach.

In troeapische klimate guuef 't troeapische raengerwajer. In Nederlandj maak me meis óngersjied tösse loufbus, naoljbus en gemingdje bus.

## Trivia
* De term "boesj" geldj ouch es e synoniem veur 'n óntoegenkelik, aafgelaenge gebied.

## Zuuch ouch
* Waad
Róndjwörm

**Róndjwörm** (Letien: *Nematoda*) is 'n groeate groep (stam) van hieël algemein veurkómmendje wörm. Mieër es 25.000 saorte staon besjreve. Ouch de pierelinge behuuere toete nematode. Nematologie is de weitesjap die dees bieëster bestudeertj. De term "nematoda" kump oet 't Grieks en mèntj "draodechtig".

Väöl róndjwörm laeven inne baom van doeaj organische stof. Anger saorte laeven es parasiet en veroearzake plantjgekrenkdjes wie aerpelmeugheid of zitten in 't dermkenaal van zougdere wie de speulworm of d'n aarsjworm en waeren in 't litste geval den döks es draodworm aangeduudj.

Sómmige róndjwörm kónne waal ach maeter lank waere, meh de meiste zeen ónzichbaar veur 't naaks oug. Ze zeen den hoeagoet 1 mm lank en hieël smaal. De veerkantje maeter baom kónne toet e miljoen klein wörm laeve. Ze kómme wiejer ouch euveral veur.

Wörm waeren ouch toegepas es netuurlike vieënj van plaoginsekten of naaksslekke.

De saort *[[Caenorhabditis elegans]]* wuuertj gebroek es modelorganisme. 't Is d'n ieëste mieëcellige eukaryoot wovan 't genoom gans in kaart gebrach is gewaore.

## Taxonomie
* Stam: Nematoda
** Klas: Adenophorea
*** Óngerklas: Enoplia
****Orde: Dorylaimida  	 
****Orde: Enoplida 	 
****Orde: Mermithida  	 
****Orde: Muspiceida  	 
****Orde: Trichocephalida (ó.a. zweepworm)   
*** Óngerklas: Chromadoria
****Orde: Araeolaimida  
****Orde: Desmodorida  	 
****Orde: Desmoscolecida	 
****Orde: Monhysterida 
** Klas: Secernentea
***Orde: Aphelenchida
***Orde: Ascaridida (speulwörm)
***Orde: Camallanida
***Orde: Diplogasterida
***Orde: Rhabdiasida
***Orde: Rhabditida
***Orde: Spirurida
***Orde: Strongylida
***Orde: Tylenchida
Monotheïsme

't **Monotheïsme** (van 't Grieks: *μονος* (monos) "één" en *θεος* (theos): "god") is 't geluif in 't bestaon van eine god, in taengestèlling toet 't polytheïsme wobie me in 't bestaon van versjillige gaoje geluif. 'ne Vreuge monotheïs waas Akhenaten, 'ne Egyptische farao oete achtieëndje dynastie. Hae sjafdje alle gaojen aaf, behalve de zóngod Aton, wovan d'r geluifdje det 't zienen herreze vader waas, Amenhotep III.

Vanne werreldsgodsdeenste zeen 't joeadedóm, 't kristendóm enne islam monotheïstische religies. Vanwaenge de gemeinsjappelike oearsprónk of d'n aartsvader Abraham waere zo ouch waal Abrahamitische religies genump. Ouch bepaoldje groepe hindoes besjoewe zich monotheïstisch. Zowie 't kristendóm de Heilige Drie-einheid es eine god betrach, zoea zeen zie ouch eine god (Brahman) vertaengewuuerdig door taalrieke miensjelike of deerlike versjieningsvörm. Wiejer guuef 't nag get kleinder monotheïstische religies, wie 't brahmanisme em zoroastrisme, en ouch monotheïste die zich neet toet 'n georganiseerdje godsdeens raekene.

## Veurbiljer
De volgendje religies zeen veurbiljer van (georganiseerdje) monotheïstische religies:
* Bahá'í
* Brahmanisme
* Kristendóm
* Islam
* Joeadedóm
* Zoroastrisme
* Sikhisme
* Samaritisme
* Tengriisme
Polytheïsme

't **Polytheïsme** is 't geluif in mieë gaoje. Gooj veurbiljer zeen de religies vanne Aaj Grieken enne Romeine en sómmige vörm van hindoeïsme. Ouch 't neopaganisme vèltj veur e groeat deil ónger 't polytheïsme.

Polytheïsme wuuertj dökker taengeneuver monotheïsme gestèldj ('t geluif in slechs eine god). Aan hengers van 't hindoeïsme zówwe dao aevel taengeneuver stèlle det al häör gaojen eigentlik neet mieë zeen es de väöl versjillige aspèkte van Bhagwan, d'n eine god, dae in zie gehieël veure miense neet te begriepen is. Aanhengers vanne islam zówwe den weer stèlle det kristene mitte drie-einheid die zie belieje dezelvendje raejenering volge.

Gestèldj wuuertj det de abrahamitische religies (islam, joeadedóm en kristendóm) oearsprunkelik polytheïstisch wore; geleielik aan woort eine god centraal gestèldj (henotheïsme) en toet slot is 't verieëre van en geluiven in anger gaoje verdrónge gewaoren en oetgestórve.

De interpretatie van 't waord "polytheïsme" is dus neet gans vrie vanne religieus waerd vanne persoean dae 't begrip hantjeertj.
Elizabeth I van Ingelandj

**Elizabeth I** (Greenwich, 7 september 1533 – Richmond upon Thames, 24 mieërt 1603) waas de keuningin van Ingelandj vanaaf 17 november 1558 toet zien doead. Ziene bienaam waas de mäögdjelike keuningin (*Maiden Queen* of *Virgin Queen*).

Ze regeerdje innen tied det Ingelandj verdeildj waas tösse kattelieke en 't opkómmendj protestantisme. Elizabeth droog aanzeenlik bie ane zaak van 't protestantisme. Kattelieke bestreej ze aevel mieër óm raejene van staotsveiligheid es oet religieus euverwaeginge. Anges es continentaal Europa bleef Ingelandj kriegsgeweldj oppen eige gróndj bespaardj, maar 't waas vanaaf 1585 oppe zieë en in Europa waal in kónflik mit 't mechtig Spanje, wobie de doeajelike dreiging vanne Armada en 't waerstaon daovan 'n huuegdjepuntj vörmdje. Elizabeth haw ouch väöl te stèlle mit 't Keuninkriek Ierlandj det den in 'n personeel unie mit Ingelandj waas verbónje. Ziene vader Hendrik VIII haw dao al weinig succes gehadj mit 't oplègke van 't anglicanisme enne Ierse opstenj woorte gestäöndj door Spanje. Ingelandj versjeen tiejes zie bewindj op 't werreldtoneel es 'n zieëvarendje en koloniaal meugendjheid, wobie Francis Drake en John Hawkins zich óntwikkeldje toete ieëste nasjenaal zieëhelje.

De litteratuur en veural 't toneel bleudje wie noeatj daoveur. 't Elizabethaans tiedpirk is ouch det van William Shakespeare en Christopher Marlowe. Tiejes Elizabeth zie bewindj woort 't Ingels nasjenaal bewószeen versterk dore extern dreiging vanne paus en van keuning Filips II van Spanje, wobie de Ingelse kattelieke in 'n twieëdjerangspositie woorte gedróngen es potentieel landjverraojers. Toeten hujigen daag wirk dit door inne eis det 't Ingels staotshouf neet katteliek maag zeen en ouch neet mit 'ne kattelieke maag troewe.

De troean van Elizabeth woort betwösj door Sjotlandj, mit stäön van zowaal de paus, dae 'm excommuniceerdj, es van Spanje en Frankriek, vanwaenge zien begónstiging van 't protestantisme enne sjaaj die zienen aanspraok oppe troean haw opgeloupe dore kuperie van ziene vader 'ne menneliken irfgenaam te verwèkke. 'n Vrouw oppe troean haw in zienen tied den ouch neet de veurkäör. Zien regeerperiood waas tróts alt biezunjer lang. Veur regerendje vorste waas 't verwèkke van 'nen troeanopvölger 'n duur plich; Elizabeth versterkdje aevel zien positie door juus neet te troewen en 'n mäögdjelikheidscultus rónjelim zichzelf op te boewe.
Gokversjlaving

'n **Gokversjlaving** is 'n psychische aandeuning die in 't DSM-IV sjteit ingedeild bie de steurnisse in de impulsbeheersing. Wae aan dees aandeuning lied kan geine waersjtand beje aan d'n drang óm te gokke. Dök krieg de aandeuning e dwangmaotig karakter. Gokversjlaafde haje häör gedraag döks versjtaoke veur perbleme mit de ómgaeving te veurkómme. Gokversjlavinge kómme 't meiste veur bie manskaerele. Bie vrouwluuj kómme in vergeliekbaar situaties ouch waal koupversjlavinge veur.

Men óngersjied drie fases van 'n gokversjlaving:
* De winnende fase: 't gokke gebeurt nag mit sjpas. Wins weurt aevel neet es toeval gezeen, mer es 'n prestatie. Verlees is dómme pech dae verhólpe kan waere.
* De verlerende fase: 't gedraag is gerich op 't truukwinne van 't verlees. Wirk of gezin waere in toenummende maot verwaarloos en dao kómme sjölje. Sjpas sjteit neet meer op de veurgróndj.
* De wanhaopsfase: de gokker is gans in besjlaag genómme, raak sociaal geïsoleerd en kan crimineel gedraag gaon verteune.

Óndanks 't feit det de gokversjlaafde gein versjlavende substanties gebroek, is zie gedraag toch sjterk mit det van drugsversjlaafde te vergelieke. De versjlaving haet fysieke en psychische aspekte. De gokker mót regelmaotig gokke en regelmaotig de frequentie of inzat verheuge óm 't gewunsde effek te bereike. Wen d'r oetsjèd, vertuint t'r óntwènningsversjiensele. De gokker is zich döks pas bewós van zie perbleem wen de perbleme mit zien ómgaeving te groot waere.

De sjtelselmaotige verheuging van d'n inzat kan ouch e gevolg zeen van 'n bewóste sjtrategie óm alle veurgaonde verleze in eine klap te compensere (martingaal). Dees sjtrategie weurt döks geprizzenteerd es 'nen iezersjterke truc womit men altied zów winne. 't Vereis aevel mit eder inzatrunj minstes ein verdóbbeling van de veurigen inzat óm eerder verleze te compensere. 'ne Martingaalsjpeler zal daoveur 'ne langen aom en 'n flinke beurs mótte mitnumme, went bie d'n inzat van einen euro bedreug d'n inzat nao teen keer verleren al 512 euro. Boetedet werke sómmige casino's mit inzatmaxima wodoor 'ne martingaal nao verloup van tied neet meer werk. 'n Martingaalsjtrategie is daoveur heel riskant en kan zelfs 't opsteegske vörme nao 'n versjlaving.
Bagdad

**Bagdad** (Arabisch: بغداد) is de houfstad van Irak. De stad ligk ane Tigris en tèltj zeaget 6 toet 7,5 miljoen inwoeaners. 't Is de grótste stad van Irak en is, nao Caïro, de grótste stad vannen Arabische werreld.

## Gesjiechte
Bagdad woort gestif in 762 óngere naam *Madinat as Salam* ("stad vanne vraej") en woort mit tösseperiode de houfstad van 't kalifaat vanne Abbaside. Feitelik waas Bagdad de naam van e dörpke inne buurt dae euvergóng oppe kórtbiegelaenge stad. 't Waas in ieëste instansje dus 'ne bienaam, dewiel in officieel situaties de naam *Madinat as Salam* woort gebroek. De naam Bagdad is van hieël ajen oearsprónk en is aangetróffen in tekste oet 1800 v.Chr. De stad woort ouch waal de *rónj stad* geneump vanwaenge de rónj vorm.

## Kaart
Eva Kotamanidou

**Eva Kotamanidou** (Grieks: Εύα Κοταμανίδου) (16 miert 1936, Athene) is 'n Grieks actrice. Ze is bekind vaan versjillende bekinde Griekse films wie O Thiasos (1975), Topio stin omichli (1988) en O Megalexandros (1980). Ze heet väöl veur de Griekse cinema beteikend. Allewijl kump ze bijnao neet in de publiciteit. Wel is bekind tot ze nog leef en in Athene woent.
Significante ciefers

't Idee van **significante ciefers** is 't oetdrökke van de nejkeurigheid in 'n maeting. De significante ciefers van 'n maetwaerd zeen de ciefers die beteikenis höbbe veur de nejkeurigheid van de waerd. De nejkeurigheid van 'n maeting kan me den ouch aaflaeze aan 't aantaal significante ciefers.

't Aantaal significante ciefers van 'n maetwaerd is euver 't algemein 't aantaal ciefers zónger op de komma te litte. Nólle aan de begin van machte van tièn tèlle neet mit. Sómtieds is es gevolg van ein of miè beraekeninge 'n maetwaerd in miè ciefers gegaove es de nejkeurigheid toeleet. De mins-nejkeurige maetwaerd bepaoltj de nejkeurigheid van de oetkóms.

't Significantste ciefer is 't "ièste" ciefer van e getaal ('t ciefer 't meis aan de linkse kantj, meh noatj nól). 't Ónsignificantste ciefer is 't "litste" ciefer van 't getaal (meistes, meh neet ummer, is det 't litste ciefer). E ciefer wuèrtj significanter geneump es 't miè significantie of gewich haet. In 't decimaal (tièntalig) stèlsel nump 't gewich van edert ciefer nao links ederskièr toe mit 'ne factor tièn. Nao rechs nump 't gewich ederskièr aaf mit 'ne factor tièn. Get vergeliekbaars gebeurt in 't binaer (twiètalig) stèlsel. Dao sprèk me van de (ón)significantste bit (lsb, msb).

Sómtieds wuèrt de term "significante ciefers" gebroek es 'n saort aan voesregel in e weitesjappelik experiment of in de stattestiek worin perfekte nejkeurigheid ónmeugelik of ónnuèdig is. Door te kieke wie de ónzekerheje in 't experiment doorwirke in 't rizzeltaot, wuèrt de ónzekerheid in 't rizzeltaot (significantie) beraekendj.

't Kóncep van significante ciefers is aafkumstig van 't maete mit analoog maetinstermenter. Veurbild: de lingdje van e veurwirp wuèrt gemaete mit 'ne liniaal mit 'n sjaolverdeiling in millimaeters. De lingdje bliek tösje de zès en zeve millimaeter te ligke en me kan zeen det 't óngevièr op twièderdje van d'n aafstandj tösje bei ligk. 'n Acceptabel maetrizzeltaot is den 6,6 mm of 6,7 mm, meh neet 6,666666 mm. Dit litste zów namelik t'n onrech 'n väöl grótter maetnejkeurigheid suggere es mit dees maetmethood (liniaal) meugelik is.
Sint-Joasters

't **Sint-Joasters** of **Sint-Joeasters** is 't plat zoawie det wuèrtj gespraoke in Sint-Joas.

## Kinmirke
Kinmèrke: *i<u>ch</u> - ma<u>k</u>e - doe - b<u>ou</u>m - hó<u>ndj</u> - <u>sl</u>ank - <u>sj</u>aop - rech<u>&nbsp;</u>*.

### Óneigelike twièklanke
In Sint-Joas kaltj me juus wie in Mofert en Ech mit de zoageheite óneigelike twièklanke. Dees zeen *oa* (döks gespeldj es *oea*, dees klank kump aevel neet euverein mit de *oea* van 't Mofers), *ieë* (of *iè*) en *uue* (of *uè*).
Bohrium

**Bohrium** (neet te verwarre mit "borium") is e sjemisch element mit 't symboeal **Bh** en 't atoeamnómmer 107. 't Is wersjienlik e gries of zilverkluuerig euvergangsmetaal.

't Metaal kump neet van netuur oppe aerd veur en dao zeen ouch nag gein toepassinge van bekèndj.

## Isotoeape

't Langs-laevendj bohriumisotoeap is 264Bh mit 'n halveringstied van 440 ms. Anger isotoeape zeen 261Bh en 262Bh mit halveringstieje van respektievelik 11,8 en 102 ms.
Hafnium

**Hafnium** is e sjemisch element mit 't symboeal **Hf** en 't atoeamnómmer 72. 't Is e staolgries euvergangsmetaal.

## Toepassinge
In nucleair installaties wie kernóngerzieëjers wuuertj hafnium gebroek es neutronvenger. Anger industrieel toepassinge van hafnium zeen:
* De gooj mechanische en corrosiebestenjige eigesjappe make hafnium hieël gesjik veur 't perducere van vacuümbuzen en leijinge wodoor sjemische stoffe waere verveurdj;
* In legeringe wuuertj hafnium gebroek veure eigesjappe van ónger anger iezer, titanium en niobium te baetere;
* In halogeenverleechting waere hafnium of hafniumlegeringe sómtieds gebroek es gleujdraod;
* Inne Vereinigdje Staote wuuertj óngerzóch wie wied hafnium kan denen es gróndjstof veur e modern nucleair waope, wobie 'nen óngebroekelik lang-laevendje metastabiele aangeslage toestandj van hafnium-187 geforceerdj nao de gróndjtoestandj trögkvèltj. Daobie zów den de gram matterjaal 'n wieväölheid enerzjie vriekómme die inzitj tösse geavanceerdje conventioneel explosieven en splietbaar matterjaal;
* In jannewarie 2007 kónjigdje Intel en IBM aan det ze hafnium(IV)oxied zówwe gaon gebroeken es gatediëlektricum in geïntegreerdje sjakelinge. Hafnium(IV)oxied zal die functie euvernumme van siliciumdioxied, e matterjaal det al fieërtig jaor daoveur woort gebroek. Mit 't gebroek van siliciumdioxied haw me grenze bereik in 't make van ummer kleinder en dus snelder en minder enerzjieverbroekendje halfgeleiers. 't Gebroek van hafnium(IV)oxied maak 't meugelik dees brere te doorbraeken en halfgeleiers te make mit lektronische circuits van 45 nanomaeter veur mit te beginne.
Ruthenium

**Ruthenium** is e sjemisch element mit 't symboeal **Ru** en 't atoeamnómmer 44. 't Is e zilverwit euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Ruthenium wuuertj sómtieds in klein wieväölheje toegeveug aan titanium-, platina- en palladiumlegeringe veur die hel en slietvas te make. 'n Toeveuging van 0,1% aan ruthenium aan titantium zörg veur 'n hóngerdjveljige toenaam vanne corrosiebestenjigheid. Ouch es 'ne katalysator kan ruthenium waere gebroek, wie bieje sjeijing van waterstofsulfied ónger invlood van leech. Recènt óngerzeuk wies oet det groeate metallo-organische kómplekse van ruthenium 'n rol kónne spele bieje bestriejing van kanker.

Metallo-organische kómplekse waeren in galvanische percèsse toegepas veur laoge mit 'n diekdje van zoeaget 0,2 µm denaer te slaon es kóntakmatterjaal, wie in reed-kóntakte. Rutheniumoxide waere gebroek es coating in titaniumanode in chloraatcellen of chloriedcelle.
Osmium

**Osmium** is e sjemisch element mit 't symboeal **Os** en 't atoeamnómmer 76. 't Is e blawgries euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Bieje aanwaezigheid van zoerstof geitj zuver osmium euver in 't uters giftig en stinkendj osmium(VIII)oxied. Daoveur wuuertj osmium vriewaal noeatj inne zuver vorm gebroek. In legeringe wuuertj osmium aevel regelmaesig gebroek bie toepassinge wo slietvasheid wichtig is. Anger toepassinge zeen:
* d'n Tip van balpenne;
* De naolj van platespelers;
* Lektrikkkóntakte;
* De veurbehanjeling van preparate veur lektronmicroscopie;
* Osmium(VIII)oxied wuuertj sómtieds gebroek bie 't detectere van vingeraafdrökke;
* Inne organische synthees wuuertj osmium(VIII)oxied es oxidator ingezatte.

Veur chirurgische implantate wie pacemakers waere legeringe van 90% platina en 10% osmium gebroek.
Naordpoeal

De **naordpool** van 'n planeet is geografisch gezeen 't naordelik sniejpuntj vanne ómdrejjingsas mitte oppervlakdje. Veure aerd ligk puntj inne Naordelike Ieszieë.

De ieëste persoeane die de geografische naordpoeal bereikdje zeeen inne gesjiedsjrieving Robert Edwin Peary, Matthew Henson en veer Inuït, genaamp Ootah, Seegloo, Egingway en Ooqueah, op 6 april 1909.

De aerd haet e magnetisch veldj en spraok is vanne geomagnetische naordpoeal, dae netuurkóndig gezeen oppe aerd 'ne magnetische zuudpoeal is. Aangezeen de richting van 't magnetisch veldj op langer termien ónstabiel is, is de locatie vanne geomagnetische naordpoeal neet vas. In 2010 loog de geomagnetische naordpoeal op 80° 4' 48" NB, 72° 12' 36" WL, kórtbie 't Ellesmere-eilandj. Inne loup vanne gesjiechte is de ligking van 't aerdmagnetisch veldj regelmaesig versjaove vanne geografische naordpoeal nao de geografische zuudpoeal en angesóm. d'n Hook tössen 'n kómpasnaolj (die nao de magnetische zuudpoeal wies) enne plaatselike meridiaan wuuertj declinatie geneump. Inne sjeepvaart wuuertj in plaats 't waord "declinatie" 't waord "variatie" gebroek.

Euveriges valle de magnetische en geografische poeale neet samen oppe zelvendje plaats.

## Zuuch ouch
* Zuudpoeal
Zuudpoeal

De **zuudpoeal** van 'n planeet is geografisch gezeen 't zujelik sniejpuntj vanne drejjingsas mitte oppervlakdje. Veure aerd ligk dit puntj op 't continent Antarctica. De basis Zuudpoealstaasje Amundsen-Scott bevindj zich hie. Deze basis wuuertj 't gans jaor lang bezatj door óngerzeukers.

De ieëste luuj die de geografische zuudpoeal bereikdje ware de Noor Roald Amundsen en zien groep op 14 dieëtsember 1911.

Doordet de aerd besjik euver e magnetisch veldj is ouch spraok vanne geomagnetische zuudpoeal, dae netuurkóndig gezeen oppe aerd 'ne magnetische naordpoeal is. Aangezeen de richting van 't magnetisch veldj op langer termien ónstabiel is, is de locatie vanne geomagnetische zuudpoeal neet vas. In 1008 loog de geomagnetische zuudpoeal op 137° 51' 45" OL, 64° 31' 38" ZB. De plaats, richting en sterkdje van 't magnetisch veldj verangere kónstant. Aventoe truuedj boetedet 'nen ómslaag van 't magnetisch veldj op: 'n ómwusseling vanne (netuurkóndige) magnetische naord- en zuudpoeal. De litste kieër det det is gebeurdj is zoeaget 780.000 jaor trögk.

't Waord "zuudpoeal" wuuertj ouch in brei zin gebroek veur 't gebied det rónjelóm de zuudpoeal ligk.

## Zuuch ouch
* Naordpoeal
Zelfmaord

**Zelfmaord**, **zelfdoeajing** of **suïcide** (oet 't Letien: *suicidium*, van *sui* ("(zich)zelf") en *caedere* ("doeaje")) is de benaming veur 't opzèttelik ènjige van zien eige laeve. Wen 'n poeaging is mislök sprèk me van 'n zelfmaordpoeaging. Zelfmaord versjiltj van euthanasie, wobie 't laeven op eige verzeuk door emes anges wuuertj ge-ènjig. 'n Variant op zelfmaord is zelfeuthanasie, wobie de zelfmaord in rilletieve aopheid gebeurtj door anger luuj d'rbie te betrèkke. 

't Motief veur 't plieëge van zelfmaord is neet ummer aeve dudelik veure naobestäöndje. Sómtieds luuetj de miens dae zelfmaord plieëg e document (wie 'nen aafsjiedsbreef of e berich oppe sociaal media) achter woroet bliek waat dae persoean haet bewaoge toet 't euvergaon op dees daod.

'n Apaarte vorm van zelfmaord is de zelfmaordaanslaag.
Platina

**Platina** is e sjemisch element mit 't symbool **Pt** en 't atoeamnómmer 78. 't Is e grieswit euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Platina vindj väöl toepassing in sieräöj en apparatuur die hoeag temperaturen en corrosieve ómstenjigheje mót kónne doorstaon, wie sjemische smultjkroezen en glaasaovebekleijinge. Fien verpoejerdj platina kan deens doon es 'ne katalysator. Anger toepassinge van platina zeen:
* Van 1889 toet 1960 besting de standerdmaeter in Peries oet 'n legering van 90% platina en 10% iridium;
* Es diffenisie vanne standerdwaterstofelektrood;
* Bieje perduksje van kónsmès, explosieve en salpaeterzoer wuuertj platinagaas (gewaoven of gebrèdj) es 'ne katalysator gebroek veure oxidatie van ammoniak;
* Inne petrosjemische industrie wuuertj platina gebroek bie ónger anger de raffinaasj van roewen aolje enne perduksje van brandjstoffe mit hoeag octaangetale;
* d'n Oetzèttingscoëfficiënt van platina is vriewaal geliek aan dem van sommige glaassaorte, wodoor 't wuuertj toegepas bie 't aafsloete van glaaselektrode;
* Platinadraod wuuertj inne industrie väöl gebroek es 'ne temperatuursensor in Pt100- en Pt1000-elemente, dit sleitj op platina mit 'ne lektrikwaerstandj van respektievelik 100 ohm en 1000 ohm, vanwaenge de nejkäörigheid en 't groeat temperatuurbereik;
* Platinadraod wuuertj ouch gebroek es thermokoppel mit draod van 'n legering van platina en rhodium, gesjik toet temperature van 1800 °C;
* Mit iridium kónne legeringe waere vervaerdig die broekbaar zeen in pacemakerelektrode en anger chirurgische implantate;
* In wages mit palladium veur 't verlieëge vanne CO2-oetstoeat inne oetlaotgase.

De verbinjing cisplatien (PtC12(NH3)2) kan 'n effektief genaesmiddel zeen taenge sommige vörm van kanker, wie leukemie en prostaatkanker.
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (Mainz, zoeaget 1397 - Mainz, 3 fibberwarie 1468) waas 'nen Duutsjen drökker. Hae geldj es d'n oetvinjer vanne bookdrökkóns. Hae wirkdje in Straotsbörg (rónjelóm 1440) en in Mainz (rónjelóm 1450). Zie bekèndjste wirk is de in 1455 aafgekómme Gutenbergbiebel.

De väöl-gehuuerdje bewaering det Gutenberg de bookdrökkóns zów höbben oetgevónjen is misleiendj. De blokdrök besting al langer, wobie 'n ganse paasj oet ein blok woort vervaerdig. Es zón paasj achteraaf mós waere gecorrigeerdj en geredigeerdj, den mós e gans nuuj blok waere gesneje.

Gutenberg zien hieël groeate verdeens besteitj in 't gebroek van losse littere. Door Gutenberg zien oetvinjing woorte correctie en redactie mekkeliker en baeterkoup; klein verwusselingen in 't zètsel wore noe zat.
Germanium

**Germanium** is e sjemisch element mit es symboeal **Ge** en atoeamnómmer 32. 't Is 'n vrie hel grieswitte metalloied, die behuuertj toete kaolstofgroep. Zuver germanium is 'nen halfgeleier.

Juus wie 't vergeliekbaar element silicium kump 't inne netuur neet inne zuver vorm veur, meh gebónjen aan anger elemente, wie zoerstof, waal. 't Kump veur in versjillige minerale, wie argyrodiet, germaniet en renieriet. De abundantie van 't element op aerd is vrie lieëg: de wieväölheid inne aerdkoosj bedruueg 1,4 toet 1,5 ppm. Inne oceaan kump 't veur in concentraties van 50 nanogram de liter. Det is de raeje woveur germanium pas anen ènj vanne neugetieëndjen ieëf óntdèk is gewaore.
Mangaan

**Mangaan** is e sjemisch element mit 't symboeal **Mn** en 't atoeamnómmer 25. 't Is e zilverkluuerig euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Mangaan wuuertj veurnamelik gebroek es additief inne perduksje van staol. Mangaan wuuertj toegeveug aan gesmóltje staol veur zoerstof en zwaevel d'roet te haolen en vömrp 'n legering mit staol, zoeadet dit mekkelik in vorm te bugen is. Wiejer verstaevig 't staol zich en maak 't zich baeter bestandj taenge verwaering.

Anger toepassinge van mangaan zeen:
* mangaan(IV)oxied wuuertj gebroek in batterieje;
* kaliumpermanganaat kèntj väöl toepassingen es reagerns of dök es oxidator en katalysator inne organische sjemie (vanwaenge de hieël kreftige oxiderendje eigesjappe wuuertj 't sómtieds gebroek door amateurpyrotechnici);
* de glaasindustrie maak juus wie inne aadheid nag ummer op klein sjaol gebroek van mangaan veure kluuering van glaas; mangaan guuef 't glaas 'n paarse kluuer;
* in alderhenj legeringe, wie mangaanstaol.

Wiejer is mangaan nuuedig veure vörming van knaokweefsel en betróch bieje stofwusseling van aminozoere, cholesterol en kaolhydrate.
Schuureik

**Schuureik** is e gehuch va g'n plaatsj Gebrook i g'n gemingde Heële. 't Litt tusje 't Kesjtieël Gebrook, Terschuren, Schurenberg en Mariageweng in.

't Vilt ónger Sjuur.
Sjuur (Heële)

**Sjuur** (Nederlands: *Schuur*) is 'n benaming vuur versjille gehuchte bei g'n plaatsj Gebrook i g'n gemingde Heële. De drei gehuchte die ónger Sjuur valle, zint Terschuren, Schurenberg en Schuureik. Sjuur litt aa de Gelingbaak en is gooddeels vasgegruëd aa Gebrook.
Soeret

**Soeret** (Nederlands: *Soureth*) is e vuurmalig gehuch va Heële. 't Loog i g'n buurt va Hondsrug en is vervange durch e industrieterrein. D'r Sourethweg heringet evvel nag aan 't vuurmalig gehuch. 

Vanaaf de dertieënde ieëw loog hei óch e lieëngood.
Hekseberg

**Hekseberg** (Nederlands: *Heksenberg*) is 'n buurt i g'n gemingde Heële. De buurt litt bei Robrook en Hiërewaeg.
Hiëreweëg

**Hiëreweëg** (Nederlanks: *Heerenweg*) is 'n buurt i g'n gemingde Heële. De buurt litt bei Robrook en Hekseberg.
Realiteit

**Realiteit** of **wirkelikheid** is e begrip det 'n aandujing is veure werreld, worin me laef, en verwantj is aan 't begrip "'t bestaon". 't Begrip is hieël elementair en liek evident. Väöl vakweitesjap gebroek 't begrip "realiteit" ouch es evident of hieël dudelik, mer inne filosofie enne weitesjapsfilosofie is 't aevel ómstreje.

Verwantje begrippe zeen ding an sich, ontologie, kènobjèk, metafysica, waorheid en werreldbild.
Vrouwmès

E **vrouwmès** of 'n **vrouw** is 'ne vólwasse miens van 't vrouwelik geslech. 't Taengeneuvergestèldje van e vrouwmès is 'ne manskaerel.

## Puberteit
Bie maedjes begintj de puberteit op zoeaget èllefjäörige laeftied. Inne puberteit óntwikkeltj 't maedj zich zowaal fysiek es psychisch. Alderieës beginne de bórste mit greuje: ieës e klei bubelke óngeren tepel en vervolges loupe de bórste versjillige stadia door toetdet ze de oetènjelike vorm höbbe. De gruuedje vanne bórste wuuertj bepaoldj dore wieväölheid aan vètweefsel. Nao de ieëste zichbaar óntwikkeling vanne bórste begintj 't sjaamhaor mit greuje. Vriewaal tegeliek begintj ouch de haorgreuj inne oksele en oppe bein. Zoeaget zès maondj nao 't greuje van 't sjaamhaor vindj de ieëste menstruatie plaats; vanaaf den kan e maedje zwanger waere. Wie ajer 't maedje wuuertj, wie grótter ouch de sjaamluppe waere. Det geldj ouch veure óngerhuudse vètlaog, die dieker wuuertj, enne heupe, die nao boete kantjele.

De secundair geslechskènmirke bie e vrouwmès zeen:
* De drieheukige behaoring vanne sjaamstreek (pubarche);
* De behaoring inne oksele;
* De behaoring vanne bein;
* Bórsóntwikkeling;
* De oetzètting van 't bekke;
* Lichten oetgreuj vanne oetwenjige geslechsorgane (sjaamluppe).

## Biologische kènmirke
Biologisch gezeen zeen de geslechsorgane betróch bieje seksualiteit enne veurtplantjing, dewiel de secundair geslechskènmirke betróch zeen bie 't verzörge vanne kinjer of 't aantrèkke van 'ne partner. De ovaria perducere, naeve hormone, de vrouwelike geslechscelle, de eicelle, die nuuj individue vörmen es ze waere bevröch dore mennelike geslechscelle, de zaodcelle. De baarmoder is 'n orgaan mit weefsel det de greujendje foetus besjurmp, verzörg en oetènjelik nao boete drief bieje bevalling. De vagina wuuertj gebroek bie coïtus enne gebaordje van e kindj. De bórste zeen óntstangen oet zweitklere veur modermilk te perducere.

E vrouwmès haet twieë X-chromosoeame.

De geslechsorgane van e vrouwmès zeen:
* De vulva:
** De binnelste en butelste sjaamluppe;
** De clitoris;
* De vagina;
* d'n Eileier;
* De baarmoder;
* De eierstekke.
Mieraedig

**Mieraedig** (*Armoracia rusticana* of *Cochlearia armoracia*) is 'n plantj oete kruutsbloomfemielje (*[[Brassicaceae]]*). De plantj steitj bekèndj veure witte penroot dae aetbaar is. Ieës vörmp ze 'n rozet van puntjige, getandje blajer mit lang stele woraan ènj mei heljer witte bleumkes kómme. De plantj haet 'n oearsprunkelik verspreijingsgebied van Zuudoeas-Europa toet Wès-Azië en greudje op reveerkantje. De plantj haet zich wiejer versprèdj euver Europa, Amerika, Japan en Nuuj-Zieëlandj door 't gebroek es haofplantj.

## Toepassinge
De witte root, dae väöl vitamien C bevatj, wuuertj gerasp wobie 'n vlöchtige verbinjing, allylisothiocyanaat, vriekump, die 'ne sjerpe, op mósterd liekendje, smaak haet. De stof wuuertj bieje kneuzing vanne celstructuur vanne root door 'n enzym aangemaak. De smaak löp daonao snel trögk. Toeveuging van zoer, bie veurkäör aek, geitj dees reactie taengen en stabiliseertj de smaak.

De root waas driedoezjendj jaor trögk al bekèndj bieje aaj Grieke en wuuertj väöl in Naord- en Centraal-Europa toegepas. Inne juudse keuke wuuertj t'r gebroek es smaakmaker, wie bie vis. Tiejes Pesach wuuertj mieraedig gegaeten es "maror", 't bitter kroed det symboeal steitj veure lestigen tied daen de joeade hawwe tiejes de slavernie in 't Aad-Egypte. In Japan is 'ne sterkere variant, *[[wasabia japonica]]*, dae neet mit zoer wuuertj gekómbineerdj en e vas óngerdeil van sushi is óngere naam "wasabi".

De root is hieël populair inne Vereinigdje Staote en wuuertj veural in 't struimgebied vanne Mississippi róndj St. Louis verboedj. De teelt begós hie róndj 1800 door Duutsje immigrante.
Kleiaasj

**Kleiaasj**, **kleier** of **kleiing** zien kleierstökker, stoffe of aander bedèkking die lui aon hun lief drage sinds umtrint 't jaor 650.000 veur Christus ('t Paleolithicum of Awwe Steintied). De plaots boe kleiaasj geïntroduceerd is evels oonbekind. Nao alle woersjijnlekheid waor 't in 'n regio boe de homo erectus al langer leefde, Europa, 't Midde-Ooste of Afrika.

De materiaal die vreug minse gebruukde um de ierste kleiaasj te creëre bestoonte woersjijnlek oet wat 't in de umgeving goof: wie mörg graas, blaajer en biestevel. Umtot dees materiaal snel vergoon, is 't lesteg vas te stèlle wienie lui veur 't iers kleaasj droge. Oonderzeuk nao 't bieske de loes sözjereert tot me al 650.000 jaor geleije kleiaasj droog. Aander oonderzeuk guuf evels aon tot 't pas 170.000 jaor geleije waor. Dees periodes geve beij 't begin vaan 'nen iestied aon, wat wil zègke tot lui 't nao alle woersjijnlekheid gebruukde um ziech tege de kaw te beheuje.

De ierste kleierstökker waore woersjijnlek taomelek primitief vaan kónströktie, um 't lief bewindeld en gevaszèt mèt peze. Door de oetvinding vaan de naoje door de homo sapiens 35.000 jaor trök woort 't make vaan complexere kleiaasj meugelek - kleierstökker die euver mekaar koste weure gedrage en pas gemaak veur bepaolde liefdeile. 't Gief 'n hypothees tot dees begaofheid de homo sapiens es soortemint de euverhand goof euver de neanderthaler, die vaan natuur beter bestand waore contra kaw en daomèt neet woorte geprikkeld de neijtechniek te verfiene die nudeg waore veur werm kleiaasj.

Allewel kleiaasj iers kos zien oontstande oet urgentie, gief 't sindsdeen 'n rol veur kleiaasj die väöl mie is gewore es allein aonpassing aon 't klimaot. Ouch weurt al sinds hendeg laank non-verbaal taol doorgegeve mèt kleiaasj, wie riekdóm, status en sekse of 't behure bis 'n bepaolde gróp. Dit zoog me ouch "get" later, in ca. 135.000 v.Chr., bij seeraod.

## Etymologie
't Woord kleiaasj kump vaan 't Ochener Plat, gesproke in Aoke, boe me nog ummertouw *Klejasch* zeet (wat me 'tzelfde oetsprik). 't Dialek vaan Aoke en Kölle heet 't Limbörgs veural vaan de Late Middeliewe bis de 19e iew hendeg beïnvloojd. Kleier kump vaan 't Middelnederlandse *cleder*, via Hasselt geïntroduceerd tösse 1220 en 1240. Kleiing woort pas in de 70'er Jaore geïntroduceerd, naodat Limbörg ziech nao de Twiede Wereldoorlog mie en mie op Amsterdam en Antwerpe begos te riechte. Dit woord kump vaan 't Nederlandse *kleding* en weurt door de mieste Limbörgers zelfs es foutief gezeen.

## Spreekwäörd, quotes en gezègkdes
* *ziech aon de kleier goon* - vreigele, ensele, ruizie höbbe
* "Kleier kinne suggerere, verleie, implicere, insinuere of zelfs lege (...)." - Anne Hollander, *Seeing Through Clothes* (1975)

## Brónne
* Sectie *Clothes* vaan Mark Theoharis, oet *1001 Ideas That Changed Our Way of Thinking* (2013, Londe, p. 24)
* Sectie *Etymologie* en *Spreekwäörd* vaan kleier en kleiaasj, door John Aarts, *Mestreechter Taol*
Man

**Man** kan verwieze nao:
* 'ne Manskaerel, emes van 't mennelik geslech;
* E lid van 'n bemanning;
* 'n Algemein term veur luuj die wirke;
* 'nen Echgenoeat;
* 'ne Lieënman in 't feodaal stèlsel;
* Man (eilandj), 'n eilandj inne Ierse Zieë;
* Man (stad), 'n stad in Ivoearkus;
* Man (West Virginia), 'n plaats inne Amerikaanse staot West Virginia;
* 't Manvouk oete Sjinese aadheid.
Manskaerel

'ne **Manskaerel** of **man** is 'ne vólwasse miens van 't mennelik geslech. 't Taengeneuvergestèldje is 't vrouwmès.

## Geslech en óntwikkeling
De fysieke verangeringe van 'ne manskaerel vinje plaats tiejes en nao de puberteit, de periood worin 'ne jóng zich óntwikkeltj toet 'ne vólwasse manskaerel. Inne puberteit óntwikkele zich de volgendje secundair geslechskènmirke:
* 'ne Prominenteren adamsappel en 'n deper stum;
* Verhuuegdje spieróntwikkeling;
* Breier sjouwers en bórs;
* Grótter henj en veut es vrólje;
* 'n Staeviger hoed;
* Vèt huip zich op rónjelóm de boek enne talj;
* Mieë liefhaor:
** Roetvörmige pubisbehaoring;
** Boek- en bórshaor;
** Beinhaor;
** Okselhaor;
** Gezichshaor;
* Grótter lieflingdje es vrólje.

## Veurtplantjingssysteem
'ne Manskaerel haet ein inkel X-chromosoeam en ein Y-chromosoeam en wuuertj gekènmirk dore volgendje geslechsorgane:
* De penis mit anen ènj d'n eikel. De penis kan 'n erectie (oprichting) vertuuene;
* 't Scrotum (balzak) mit dao-in de teelbel enne biebel;
* De prostaat (veurstenjerkleer);
* De zaodleier;
* De zaodbläöskes;
* De cowperkleer.
Fibonacci

**Leonardo van Pisa** (Pisa, zoeaget 1170 - zoeaget 1250) (middelieëfs Letien: **Leonardo Pisano**, modern Italiaans: *Leonardo da Pisa*), baeter bekèndj es **Fibonacci**, waas 'nen Italiaanse wiskóndige. Hae wuuertj döks betrach es d'n ieëste wèsterse wiskóndige dae origineel wirk publiceerdje saere Griekse aadheid.

Fibonacci woort gebaoren in Italië, meh genaot zien opleijing in Naord-Afrika wo ziene vader 'n diplomatieke pos bezat. Hae bestudeerdje de Arabische ciefers (inclusief 't ciefer nól) en realiseerdje zich det hiemit efficiënter kós waere geraekendj es mitte toet den aan in Europa gangbaar Romeinse ciefers. Rónjelóm 1200 sjèdje d'r oet mit reize. In 1202 publiceerdje d'r zie wirk *[[Liber Abaci]]* en introduceerdje d'r hiemit 't Arabisch cieferstèlsel in Europa. 't Wirk woort good óntvange door opgelèdj Europa en haw groeaten invlood op 't Europees dinke.

Wie d'r trögkwaas in Pisa raakdje d'r bevrundj mit keizer Frederik II. Deze heel van wiskónde en weitesjap. In 1240 woort Fibonacci geieërdj door 't Republiek Pisa en kreeg d'r e salaris. Fibonacci begós knien te foekke. Hae begós mit twieë knien, mer al snel haw d'r 's drie. Nao 't bestudere van 't vermeinigvöljige van dees bieëster koom d'r toete reeks 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34 en 55. Dees getaalrie hètj de rie van Fibonacci, ouch waal "knienereeks" geneump. De verhajing tösse twieë opeinvolgendje getalen oet dees reeks genieëk 't gólje getaal.

De bienaam "Fibonacci" kreeg d'r nao zien doead en besteitj oete sameveuging van *Figlio di Bonaccio*, "zoon van Bonaccio". *Bonaccio*, "goje kloeat", waas de bienaam van Fibonacci zie vader.

In 1863 woort in Pica e standjbild veur Fibonacci opgerich det door Giovanni Paganucci gemaak is gewaore.
Cats Don't Dance

**Cats Don't Dance** is 'ne geteikendje comedy film oet 't musicalgenre oet 1997. De film woort gedistribueerd door Warner Bros. Family Entertainment en is d'n ènsigste film die gans geteikend is door Turner Feature Animation. Dees studio waerd tiedes de posproductie van de film samegeveug mit Warner Bros.
The Pebble and the Penguin

**The Pebble and the Penguin** is 'ne geteikendje comedyfilm oet 't musicalgenre oet 1995. De film is gebaseerd op de paringsrituele vanne Adéliepingwing op Antarctica. De film is geproduceerd en geregisseerd door Don Bluth en Gary Goldman en woort oetgebrach in Naord-Amerika op 11 april 1995 door Metro-Goldwyn-Mayer en internasjenaal door Warner Bros. Family Entertainment.

## Casting
Ernest Rutherford

**Ernest Rutherford** (30 augustus 1871 - 19 oktoeaber 1937) waas 'ne Nuuj-Zieëlandjsen netuurkóndige. Hae wuuertj ouch waal de vader vanne nucleair fysica geneump en pioneerdje de baantheorie van 't atoeam dore óntdèkking vanne verstruijing van Rutherford.

Rutherford woort gebaoren in Nelson, Nuuj-Zieëlandj. Hae studeerdje aaf ane Canterbury College die allewiel de Universiteit van Canterbury hètj. 'n Replica van zie laboratorium steitj in 't Christchurch Arts Centre in Christchurch. Nao zien studie reisdje d'r nao Ingelandj veur e promotieóngerzeuk. Hae woort hoeaglieërer ane Universiteit van Manchester.

Rutherford óntdèkdje in 1898 det de straoling van radioaktief matterjaal oet twieë saorte besteitj, die d'r ''alpha'' en ''beta'' neumdje. Veer jaor daonao koom d'r mitte theorie det dees straoling wuuertj veroearzaak door verangeringen in 't atoeam. In 1911 stalj d'r 't ieëste model van 'n atoeam op, det volges dem besting oet 'n hieël klein positief-gelaje kern mit daorónjelóm 't cirkelendj elektron.

In 1911 veugdje Niels Bohr zich bie 'm in Manchester, dae de theorie van 't atoeam kómbineerdje mitte kwantumtheorie van Max Planck en zoea de gróndjslaag vörmdje veure modern kernfysica.

Vief jaor daonao, in 1917, tuuendje Rutherford aan det stikstof in zoerstof kan waere verangerdj door 't te bestraole mit alfastraoling. In 1920 veurspèldje d'r 't bestaon van e neutraal kerndeilke. Det, 't neutron, woort in 1932 óntdèk door James Chadwick.

Rutherford óntvóng in 1908 de Nobelpries veure Sjemie veur zien óngerzeuk nao 't oetereinvalle van elementen enne sjemie van radioaktieve substansjes.

## Trivia
* 't Sjemisch element rutherfordium is nao 'm verneump gewaore.
* Hae woort in Nuuj-Zieëlandj innen aedelstandj verhóffen en moogdje zich *Lord Rutherford of Nelson* neume. 
* Hae steitj oppe hóngerdj-dollarbiljette van Nuuj-Zieëlandj mit e deil van zien laboratoriumoetrösting oppen achtergróndj.
Werreldhanjelsorganisaasje

De **Werreldhanjelsorganisaasje** (aafgekórt es **WTO**, van 't Ingels: *World Trade Organisation*) is 'n internasjenaal organisaasje die e groeat aantaal aan internasjenaal verdrage euvere hanjel tösse deilnummendje lenjer (plus de Europese Unie) inne gater hèltj. De WTO woort in 1995 opgerich veure GATT-verdrage bie te haje.

In taengestèlling tot väöl anger internasjenaal organisaasjes haet de WTO machsmiddele veur zien besloete krach bie te zètte. 't Is veure WTO meugelik sancties op te lègken aan lenjer die gei gehuuer gaeven aan besloete.

Väöl internasjenaal organisaasje wirke mit 't princiep van ein stum de lanj, meh besloete vanne WTO mótten ummer waere genómmen op gróndj van consensus. Sómmige kritiekers vinje det dit systeem de mach bieje groeate lenjer denaerlègk, ómdet die de veurstèlle die ze neet aanstaon kónne vetoë en formeel opposiesje taengen häör eige veurstèlle kónne veurkómme. Wiejer wirk e systeem worin 't lestig is 'n einmaol aangenómme euvereinkóms te verangeren in 't veurdeil van lenjer die 't zich kónne permittere väöl meujdje te staeken inne analyse en óngerhanjeling vanne óngerdeiler vanne euvereinkóms.

't Veurdeil van 't consensusmodel is det 't snel weltwiej acceptatie van standerde stimuleertj.

Anen ènj vanne jaore neugetig woort de WTO e wichtig ènj veur anges-globaliste.

't Houfkentoear vanne WTO steitj in Genf (Genève).
UNESCO

De **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization** (**UNESCO**, Ingels veur: *Organisatie vanne Vereinigdje Naties veur Óngerrich, Weitesjap en Cultuur*) is 'n gespecialiseerdje organisaasje vanne Vereinigdje Naties die es missie 't biedrage ane vraejesopboew, ermoojbestriejing, doerzaam óntwikkeling en interculturelen dialoog door óngerrich, weitesjap, cultuur en kómmunikaasje haet. UNESCO is opgerich gewaoren op 16 november 1945 en 't houfkentoear steitj in Peries. 

Ein vanna aktiviteite van UNESCO is 't biehaje vanne Werreldirfgoodlies.

## Lies van direktuuers-generaal
# Julian Huxley (Vereinig Keuninkriek, 1946–1948)
# Jaime Torres Bodet, (Mexico, 1948–1952)
# John Wilkinson Taylor, (Vereinigdje Staote, 1952–1953)
# Luther Evans, (Vereinigdje Staote, 1953–1958)
# Vittorino Veronese, (Italië, 1958–1961)
# René Maheu, (Frankriek, 1961–1974)
# Amadou-Mahtar M'Bow, (Senegal, 1974–1987)
# Federico Mayor Zaragoza, (Spanje, 1987–1999)
# Koïchiro Matsuura, (Japan, 1999–2009)
# Irina Bokova, (Bölgarieje, 2009–2017)
# Audrey Azoulay, (Frankriek, 2017-    )
Stasie Kelpe

**Statie Kelpe** is 'n veurmalige spoorweegstatie in 't Kelpe-Oler. 't Loog aan de lien van Wieërt nao Remunj, de zoeëgenaamdje Iezere Rijn. 't Waerdje geopendj op 20 juli 1879.
't Statiesgebouw waerdje in 1903 gebouwdj nao ontwerp van 't statiestype Visvliet. In 1967 waerdje 't gebouw geslooptj.
Verder stong in de buurt van de statie nog 'n baanwachterswuuëning.
Slavernie

**Slavernie** is 'n vorm van ónvriewillige deens worin 'ne persoean wuuertj behanjeldj es 't eigedóm van 'nen angere persoean. De persoean dae 't bezit is wuuertj 'ne "slaaf" geneump", nao e vouk oppe Balkan det ieëvelang de wichtigste leveranceer veur slave waas (vergeliek "Slavisch" en ouch "Servië" mit Letien *servus*, "slaaf").

Nederlandj sjafdje de lucratieve slavernie officieel op 1 juli 1863 aaf, in 't Belsj pas officieel in 1940, al koom 't al mieër es 'nen halven ieëf neet mieë veur. De Vereinigdje Staote volgdje in 1865, nao dao 'ne börgerkrieg euver te höbben oetgevóchte. Frankriek sjafdje al tiejes de rivveluusje in 1789 de slavernie aaf (went det huuerdje neet bie geliekheid, vrieheid en brodersjap), trótsdet Napoleon det snel weer trögkdrejdje. In 1807 verbooj Groeat-Brittannië de hanjel in slave.

'ne Slaaf wirkdje meistes van zien gebaordje (of vangs) toete doead veur zienen eigeneer. 't Kós ouch zeen det 'ne slaaf woort vriegelaote.

Slave woorte gevange genómmen of es slaaf gebaore. Persoeane kósten ouch toete slavernie waere veroeardeildj es straof veur e misdrieg.
Ziekleij

**Ziekleij** is kleij die weurt aafgepringeld door de zie en kump veural langs de kus veur. Ziekleij is vruchbaar gróndj, in taengezats tót door de zie aafgepringeld zand. In Limbörg kinne v'r gein ziekleij vènje, want v'r höbbe gein zie. In de buurt is de meiste ziekleij te vènje in Wes-Vlaandere, Holland, Zieland, Nord-Pas-de-Calais en Schleswig-Holstein.
Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol

De **Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol** of de **EGKS** (Frans: *Communauté européenne du charbon et de l'acier*, Duuts: *Europäische Gemeinschaft für Kohle und Stahl*, Italiaons: *Comunità europea del carbone e dell'acciaio*, Neerlands: *Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal*) is ein vaan de twie veurgengers vaan de Europese Unie. De aander instèlling die 'ne veurlaoper waor vaan de allewijl Unie is de Europese Economische Gemeinsjap. Vaan oerspronk goof 't, bij de opriechting op 18 april 1951, zès lidstaote: Belsj, Nederland, Wes-Duutsland, Fraankriek, Luxembörg en Italië. Me zaw dus kinne zègke tot Limbörg vaanaof 't begin deil oetmaakde vaan de Europese integratie. Versjèllende bekènde kopstökker achter 't Europees integratieperses, wie Jean Monnet en Robert Schuman, höbbe väöl diplomatiek invlood oetgeoefend um de Gemeinsjap te realisere.

Allewel op papier Frans, Duuts, Neerlands en Italiaans de officieel taole waore vaan de EGKS, en dit aontal taole zelfs zaw greuie gedäörende de oetbreiing nao nui staote, waore 't in praktiek op 't ind allein Ingels, Duuts en Frans. In 't begin waor dat zelfs allein mer Frans, umtot 't Vereineg Keuninkriek nog gein deil oetmaakde vaan de Gemeinsjap (en Ingels zoewiezoe in deen tied minder aonzien had es allewijl) en de oets belaangrieken Duutsen taol in populariteit waor gedaold nao 't verluus vaan de Twiede Wereldoorlog.

Allewel de iedergenömde EEG zaw greuie in lidstaote, zaw de EGKS dat noets doen. Dit veural umtot mèt de opriechting vaan de EEG, en gans en al mèt de opriechting vaan de EU, de EGKS ummertouw minder belaangriek woort veur Europa. Alleriers umtot de EGKS ziech mer op twie dinger riechte, specifiek kool- en staolmijne, dewijl de EEG ziech op väöl mie ikkenomische oonderwerpe riechde. De EU zaw ziech zelfs mèt cultuur en politiek gaon bemeuije. 'n Aander reije is tot kole en staol in deen tied hendeg belaangriek waore veur de Europees ikkenomie, mer al vaanaof de zevetiger jaore in belang zaw daole. Me mót evels begriepe tot 't in deen tied oonmeugelek waor 'n oorlog te beginne zoonder kool en staol. 't Waor mèt dit projek, veural vaanoet 't opziech vaan 't iewegliekend vijandsjap vaan Duutsland en Fraankriek, daan ouch oonmeugelek um tenminste tösse de zès EGKS-staote 'n oorlog te beginne. Mèt 't Verdraag vaan Paries oonderteikende de veurzitter vaan de EGKS same mèt de regieringsleijers vaan de 6 naties 't verdraag, wat viefteg jaor zaw mótte gelle. 't Verdraag waor op zien bäört geïnspireerd door 't Schumanplan vaan Robert Schuman, oet 1950. 

Nao dee viefteg jaor woort de meugelekheid opegelaote um 't verdraag te verlenge. Wie 't verdraag in 2001 waor vervalle, goof 't daan ouch, door de ierdergenömde gedaolde weerde vaan kool en staol en de opriechting vaan de EU, gein gooi reije um door te gaon. De EGKS woort nao 'nen halven iew vaan succes opgedook in 2002.

* Zuuch ouch: Historie vaan de Europese Unie