open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grexit

**Grexit** is 'n term die verwies nao 'ne vriewillige of gedwóngen oetsjtap van Griekelandj oet de eurozone en de truukkeer nao de drachme aldao. 't Is 'n portmanteau van de Ingelse wäörd "Greece" en "exit".

Dit neologisme kwaam ane begin van 2012 in gebroek es gevolg van de sjuljecrisis in Griekelandj. E jaor later kwaam de Griekse premier Andonis Samaras mit de term *Greekovery*, óm de verbaeterde toesjtandj in zie landj aan te gaeve. Sómmige commentatore gebroekde in verbandj mit de lestigheje in Spanje ouch de term *Spexit*; 't oettraeje van 't Vereinig Keuninkriek steit bekindj es de *[[Brexit]]*.
Omar Sharif

**Omar Sharif** (Arabisch: عمر الشريـف), ouch waal bekèndj es **Omar El-Cherif**, gebaoren es **Michel Demitri Shalhoub** (Arabisch: ميشيل ديمتري شلهوب), (Alexandrië, 10 april 1932 – Caïro, 10 juli 2015) waas 'nen Egyptische filmaktäör en bridgespeler.

Omar Sharif kaldje vleujendj Arabisch, Ingels, Frans en Grieks. Hae studeerdje aan 't Victoria College in Alexandrië en ane Universiteit van Caïro, wo d'r aafstudeerdje inne mattematiek en netuurkónde. Nao zien studie góng d'r bie ziene vader in dem zien houtbedrief wirke. Es kindj woort t'r in Alexandrië katteliek opgevoedj, es e lid vanne Melkitische Grieks-kattelieke Kirk, mer hae bekieërdje zich op zie drieëntwintjigste toete islaam zodet t'r kós troewe mitte islamitische aktries Faten Hamama.
Carlos Santana

**Carlos Augusto Alves Santana** (20 juli 1947 in Autlán de Navarro, Jalisco, Mexico) is 'nen Amerikaanse gitaris en zenger dae oet Mexico kump en bekèndj is es de leider vanne meziekgroep Santana.

Saer 't ènj vanne sèstiger jaore haet t'r albums oetgebrach óngere groepnaam Santana, mer haezelf is d'n ènsigste dae saer 't begin d'rbie zitj. Santana behuuertj toete groep van luuj die salsa, rock, blues en jazzfusion kómbineerdje toet latinrock en hae haet väöl gedaon óm deze stiel te versprieje.

Santana haet ouch de filmmeziek gemaak veure Amerikaanse biografische dramafilm La Bamba oet 1987. Dees film geitj euvere rockmuzikantj Ritchie Valens en ziene waeg nao beroempheid.
Jodium

**Jodium** of **jood** is e sjemisch element mit 't symboeal **I** en 't atoeamnómmer 53. 't Element behuuertj toete groep vanne halogene. Es inkelveljige stof kump 't element, juus wie de anger halogene, veur in molecule van twieë jodiumatome (di-jood, I2).

## Toepassinge
Jodium kèntj versjillige toepassinge:
* In e mingsel van water en ethanol wuuertj jodium opgelos gebroek veur 't óntsmètte van wunj bie operaties. 'n Variant hievan is povidonjood;
* Thyroxien, e jodiumbevattendj sjildjkleerhormoon, wuuertj gebroek inne genaeskónde, aevenes intraveneus en intrathecaal röntgencontrasmiddele;
* Bie sjummel- en gisinfecties wie sporotrichoos ('n sjummelinfectie vanne hoed enne lymfevater) bliek kaliumjodied dergelike infecties effectief te kónne bestrieje;
* Ouch kónne joodtablette (kaliumjodied, KI) aan luuj in e kernrampgebied waere gegaove. KI verhinjertj det 't lief radioaktief jood opnump det in 't rampgebied veurkump dore joodopnaamcapaciteit vanne sjildjkleer te verzäöjige;
* In 't zaat kaliumjodied vindj jodium toepassing inne fotografie bie 't óntwikkele van foto's;
* Wolfraamjodied wuuertj gebroek in gleujlampe veure gleujdraod baeter bestandjt e make taenge hoeag temperature;
* Stikstoftrijodied is 'n hieël instabiel explosief. 't Is te gevieërlik veur te waere toegepas;
* t'r Preventie van sjildjkleerhypertrofie wuuertj aan keukezaat 'n klein wieväölheid aan jodied toegeveug. Dit zaat wuuertj jozo, joodhajendj zaat geneump. Aevel is ouch nezo, veur luuj te kónne laote keze veur zaat zónger jood. Aan bekkerszaat det wuuertj gebroek in wègk is get mieë jood (50-65 kaliumjodied de kilogram zaat) toegeveug es aan jozo (50 mg kaliumjodied de kilogram zaat). 't Veujingscentrum stèltj det veur 'ne vólwassenen ederen daag 150 toet 300 microgram jood nuuedig is veur struma te verkómme; veur kinjer gelje leger dosise;
* Wen 'n jodiumoplossing en 'n zètmaeloplossing (stiefsel) waere samegeveug óntstaon jood-zètmaelamylooscomplexe, die zich kènmirke door 'n blaw kluuer. Zoea wuuertj jood gebroek es 'nen indicator veur zètmael;
* Bie luuj kan 'n sjildjkleeraafwieking waeren óngerzóch middels 't inbringe van 't radioisotoop 131I.

## Anger beteikenisse
* de stof jodium, jood of di-jood (I2)
* 't jodide-ion (I-)
* e desinfectiemiddel, povidonjodium
New Horizons

**New Horizons** is 'n ónbemandj ruumdjevaartuug det gelanceerdj is gewaoren op 19 jannewarie 2006 mit es ènj foto's van Pluto en zien maone enne Kuiperreem te make. De missie maak deil oet van NASA zien New-Frontierspergram. 't Vaartuug is geboedj gewaore door 't *Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory* (APL) en 't *Southwest Research Institute* (SwRI). S. Alan Stern lèdje de boew van 't vaartuug.

't Ieëste deil vanne New-Horizonsmissie is geslaag, naodet 't vaartuug op 14 juli 2015 foto's van Pluto haet gemaak op 'n aafstandj van 12.600 km. 't Twieëde deil vanne missie bestuit oet 'ne flyby veurbie 't Kuiperreemobjek Arrokoth. Dit geit gebäöre op 1 jannewarie 2019.
Edmund Hillary

**Edmund Hillary** (20 juli 1919, Auckland - 11 jannewarie 2008, Auckland) waas 'ne Nuuj-Zeelandjse bergbeklummer dae op 29 mei 1953 same mit de Nepalese Sherpa Tenzing Norgay d'n eerste waas dae d'n toep van de Mount Everest haet bereik.

Hillary begós mit klumme in zien teenjaore in de Nuuj-Zeelandjse Alpe. Nao 'n kórte karriaer es kastelein noom d'r in 1951 deil aan 'n mislökde expeditie nao de Mount Everest. Twee jaor daonao bereikde d'r es e lid van 'n Britse expeditie d'n toep en dit maakde 'm op sjlaag beroemp. Nao nog in 'tzelfde jaor tót ridder te zeen gesjlage, koom d'r in 1965, 1960, 1961, 1963, 1964 en 1965 truuk nao de Himalaya. Tösse 1955 en 1958 lèdde d'r de British Commonwealth Trans-Antartic Expedition, wobie op 14 jannewarie 1958 de Zuudpool waerde bereik. Hae berèdde 't tweede deil veur van de expeditie van Vivian Fuchs, die es eerste Antarctica euversjtook. In de jaore sevetig lèdde Hillary de eerste expeditie die mit de moterboot de Ganges opvoor.

Nao zien aktieve klumkarriaer vèstigde Hillary zienen aandach op de miljeuaspèkte róndjóm de klumsjport en de probleme van de Nepalese bevölking.
Newtonsjaol

De **Newtonsjaol** is 'n temperatuursjaol die róndj 1700 woort óntwikkeldj door Isaac Newton.

In 'n poeaging wurmdje te begriepe bedach t'r d'n ieëste kwalitatieve thermomaeter. Hieveur gebroekdje d'r zoea twintjig versjillige rifferensiepuntje wie "kaaj lóch inne wintjer" en "gleujendje kaolen in 't keukevuur". Dezen aanpak bleek te roew en problematisch. Hae wós det de meiste stoffen oetzètte bie verhitsing en dus völdje d'r e bleekske mit lienzaodaolje en maat 't voluum taenge zien gekaoze rifferensiepuntje. Hae noom waor det 't voluum toenoom mit 7,25% bie verwerming van "smultjendje snieë" nao "kaokendj water".

Newton diffenieerdje de "nólste graod van wermdje" es smultjendje snieë enne "drieëndertigste graod van wermdje" es kaokendj water. Daomit is de Newtonsjaol de veurluiper vanne sjaol van Celsius.

## Conversie tösse temperatuursjaole

## Zuuch ouch
* Newton (einheid)
Newton (einheid)

De **newton** (symboeal **N**) is de aafgelèdje SI-einheid van krach. De einheid newton is gediffenieerdj es de krach die 'n massa van 1 kilogram en versnelling van 1 m/s² guuef:

\mathrm{1\, N = 1\, \frac{kg\cdot m}{s^2}}

'n Massa van 1 kg óngervindj oppe aerd oppe brèdjegraod van Nederlandj op zieëniveau 'n krach van zoeaget 9,81 newton, ane pole is dit 9,83 N en anen aevener 9,78 N. In 't daacheliks laeve wuuertj dit sómtieds aafgeróndj op 10 newton.

De newton is verneump nao Isaac Newton.

## Noeat
 

## Zuuch ouch
* Newtonsjaol
X (internetdeens)

**X** (gestileerd wie 𝕏), eerderhaer: **Twitter** is 'n internetdeens worop gebroekers berichskes van maximaal 140 teikes kinne publicere. 't Is 'n website worop emes, juus wie bie Facebook, e perfiel en 'nan avatar kan aanmake. 't Gebroek van X is gratis.

Oorsjprunkelik waas de vraog van de deens "Waat deis se?". Noe is det "Waat passeert?". Edere gebroeker van X kan op eder moment van d'n daag in maximaal 140 teikes vertèlle waat gäönde is, waat t'r van plan is of waat 'm bezig hèlt. Ouch geuf 't luuj die veuraaf aankónjige det ze bie 'n evenement dao zölle zeen.
Facebook

**Facebook** is de grótste en aktiefste weltwiej sociaal website. Taenge oktober 2012 had 't meer es 1 miljard gebroekers en meer es de helf van die gebroek de mobiel versie van de site. Facebook is in meer es twintjig tale besjikbaar. 't Gebroek van Facebook is gratis. Naodet 'ne gebroeker zich haet geregistreerd moog t'r e perseunlik perfiel aanmake, anger luuj "bevrunje" en berichte oetwussele. Ouch geuf 't 'n rits aan toepassinge ("apps"), wie sjpelkes of nuutsartikele, woveur 'ne gebroeker zich kan insjrieve.

## Greuj

## Brón
Zwaordjekrachsveldj

E **zwaordjekrachsveldj** of **gravitatieveldj** is e netuurkóndig krachveldj det van invlood is oppe bewaeging van alles det zich in det veldj bevindj. Zowaal deilkes en veurwirpe die massa höbben es deilkes zónger rösmassa (wie leech) waeren in e zwaordjekrachsveldj versneldj, vertraog of van richting verangerdj. Op kosmische sjaol is 't zwaordjekrachsveldj verantjwuuerdelik veur 'n bepaoldje krómming van 't hieëlal, die de historische en toekumstige óntwikkeling van 't hieëlal bepaoltj.

Zwaordjekrachsveljer waere veroearzaak dore aanwezigheid van massa. De zwaordjekrachswèt van Isaac Newton oet 1687 besjrief wie groeat 't veldj van 'n bepaoldje massa is: 't hèngk aaf vanne wieväölheid aan massa ennen aafstandj toet die massa. Inne modern algemein relativiteitstheorie van Albert Einstein oet 1916 wuuertj 't zwaordjekrachsveldj meistes besjreven es 'n krómming vanne veerdimensionale ruumdjetied. In principe is 't aevel ouch meugelik 'n besjrieving inne vorm van e veldj te gaeve. De theorie besjrief wiejer wie 't zwaordjekrachsveldj aafmaetingen en tiedsdoere beïnvloodj.
Zwaordjekraf

De **zwaordjekraf**, **zwaordjekrach** of **gravitatie** is 'n aantrèkkendje kraf die twieë massa's op einanger oetube. De zwaordjekrach is ein vanne veer netuurkrafte. Dees krach is op 't niveau van atoeame hieël klein vergeleke mitte anger krafte, mer is de kraf die op macroscopische aafstenj 't alledaagste wirk: 'n op eder veurwirp nao ónger (nao 't middelpuntj vanne aerd) wirkendje kraf, aeveraejig mitte massa van 't veurwirp. De zwaordjekrach is op astronomische aafstenj in nag sterker maot de euverhieërsjendje kraf, wie tösse de aerd enne maon, tösse de zón en al planeten en zelfs tösse sterrestèlsele, wodoor de oetdiejing van 't hieëlal wuuertj taengegewirk. De zwaordjekrach, die verantjwuuerdelik is veur 't valle van dinger wie d'n appel, zörg ouch d'rveur det de maon of 'n satelliet in 'n baan róndje aerd blief, det de aerd zelf in 'n baan róndje zón blief en det de zón same mit al anger sterre vanne Milkwaeg róndj e zeker middelpuntj haer blief drejje.

## Formuul

De gravitatiewèt van Newton is:
:F =G \cdot \frac{m_1 \cdot m_2}{r^2}
mit
* *F* de zwaordjekraf tösse twieë veurwirpe (in newton)
* *m*1 de massa van 't ieëste veurwirp (in kg)
* *m*2 de massa van 't twieëdje veurwirp (in kg)
* *r* d'n aafstandj tösse de zwaordjepuntje van die veurwirpe (in m)
* *G* de gravitatieconstante = (6,67428 ± 0,00067) × 10-11 Nm2 kg-2.

De aantrèkkingskraf die de aerd oetuub op e veurwirp det zich oppe aerdoppervlakdje bevindj kan waere beraekendj door in dees vergelieking veur m1 de massa vanne aerd te gebroeke en veur r de (gemiddeldje) straol vanne aerd. In det val kan de baovestäöndje vergelieking waere vereinveljig toet:
:F = g \cdot m_2
worin
:g = G \cdot \frac{m_{aarde}}{r_{aarde}^2} \approx 9.81 m/ s^2

De vergelieking wuuertj meistes gesjreven es:
:F = m \cdot g
worin *m* de massa van 't betröffendj veurwirp is en *g* de hiebaove beraekendje valversnelling ane aerdoppervlakdje.
Aevener

d'n **Aevener** is 'n dinkbiljige lien euvere aerd. d'n Aevener ligk midde tösse de poeale en verdeiltj de aerd in e naordelik en e zujelik halfróndj. De naorder- en zujerbrèdje zeen oppe aevener ummer próntj nól. De lingdje is zoeaget 40.070 km.

De snelheid dore drejjing vanne aerd is oppen aevener 't grótste en bedruueg zoeaget 1670 km de oer. Oppe poeale is dees snelheid 't lieëgs, namelik nól. De zón steitj twieë kieër de jaor próntj rech oppe gróndj; dit geldj aevel veur 't ganse gebied tösse de bei kieërkringe. Daoveur is 't oppen aevener meistes hieël heit en guuef 't gein sezoene wie die inne gemaotigdje gebiede waal zeen. Waal kèntj me döks 'ne naten en 'nen druuegen tied. De zónkrach is oppen aevener gemiddeldj 't grótste.

'n Biezunjerheid is det daag en nach rónjelóm d'n aevener ummer twellef oer doere.
Delisle (einheid)

De temperatuursjaol van **Delisle** (symboeal: **D** of **De**) woort opgestèldj in 1732 dore Fransen astronoom Joseph-Nicolas Delisle.

Joseph-Nicolas Delisle woort oetgenuuedj nao Röslandj te kómme door tsaar Peter I van Röslandj. In 1732 maakdje Delisle 'nen thermomaeter dae kwik gebroekdje es wirkzaam stof. Delisle koos zien sjaolverdeiling dore temperatuur van kaokendj water (100°C) es nólpuntj te gebroeke. Vanaaf det puntj maat t'r de versjillige stenj van 't kwik inne glazere buus bie lieëger temperature. Oetènjelik koom d'r toet 'n sjaolverdeiling mit 2400 gradaasjes. In 1738 woort de sjaol oppernuuds verdeildj door Josias Weitbrecht dae 't nólpuntj diffenieerdje op 't kaokpuntj van water en zoea wiejer wirkdje toet 150 ('t smultjpuntj van ies).

De temperatuursjaol van Delisle bleef toete ieëste helf vanne neugetieëndjen ieëf in gebroek in Röslandj.

## Veurbiljer
Hie-ónger staon inkel waerd oetgedrök inne temperatuursjaal van Delisle:

## Conversie nao anger sjaole
Rømersjaol

De **Rømersjaol** is 'n temperatuursjaol die in 1701 woort óntwikkeldj dore Deensen astronoom Ole Christensen Rømer (1644-1710). Temperature volges tees sjaol waeren oetgedrök in graoje Rømer of °Rø.

't Nólpuntj van dees sjaol woort gestèldj mit behölp van smultjendj pekel. Veuren angere kantj vanne sjaol gebroekdje d'r 't kaokpuntj van water det t'r stalj op 60 °Rø. Tösse dees twieë waerd maakdje d'r 'n lineair sjaolverdeiling door te interpolere. Volges dees sjaol is 't smultjpuntj van ies 7,5 °Rø.

Gabriel Fahrenheit vernoom van 't wirk van Rømer en bezóch 'm in 1708. 't Idee van 't numme van twieë vaste puntje (kaokpuntj en smultjpuntj van 'n bepaoldje stof) noom d'r euver. Hae stalj zich es doel de sjaol te verbaeteren en óntwikkeldje zien eige sjaol in 1724. Ouch Anders Celsius noom dit idee euver veur zien sjaolverdeiling.

## Conversie nao anger sjaole
Réaumursjaol

De temperatuursjaol van **Réaumur** (°Ré of °R) is verneump gewaore nao de Franse netuurkóndige René-Antoine Ferchault de Réaumur (1683-1757). 't Vreerpuntj van water is gestèldj op 0 °Ré en 't kaokpuntj van water bie normaal atmosferische drök op 80 °Ré. In Frankriek spraak me vanwaege de verdeiling in 80 graoje ouch van 'n octogesimaal verdeiling.

Gelangentied woort dees temperatuursjaol gebroek in Europa, meh ze woort mittertied verdreve dore sjaol van Celsius. Allewiel wuuertj de temperatuursjaol van Réaumur alein nag bieje werm verwirking van sókker gebroek.

## Conversie nao anger sjaole
Rankinesjaol

**Rankine** (°R of °Ra - veur 't te óngersjeie van Rømer en Réaumur) is 'n temperatuursjaol die verneump is gewaore nao de Sjotse netuurkóndige William John Macquorn Rankine, dae dees sjaol óntwikkeldje in 1859.

Juus wie de Kelvinsjaol is de temperatuursjaol van Rankine absoluut, alein is dees neet t'n opzich van Celsius, meh van Fahrenheit en daoveur noeatj väöl gebroek gewaoren op 't Europees vastelandj.

E temperatuursversjil van 1 °F is geliek aan e temperatuursversjil van 1 °Ra. 0 °Ra is -459,67 °F.

## Conversie tösse sjaole
Celsiussjaol

**Celsius** is 'n temperatuursjaol. Formeel is aafgemaak gewaore det temperatuur inne SI-einheid kelvin waeren oetgedrök. In bepaoldje vel, wie bie 't aangaeve vanne boetetemperatuur in e waerberich waeren aevel graoje Celsius (°C) gebroek, went me is det gewèndj en mit dees einheid zeen de temperaturen in handjzamer getalen oet te drökke. Inne Vereinigdje Staoten en op Jamaica wuuertj meistes de sjaol van Fahrenheit gebroek.

Oearsprunkelik waas de Celsiussjaol gediffenieerdj mit twieë ijkpuntje:
* de temperatuur wobie water bevruus bie 'n lóchdrök van 1 bar is gediffenieerdj es 0 °C;
* de temperatuur wobie water kaok bie 'n lóchdrök van 1 bar is gediffenieerdj es 100 °C.
't Bereik hietösse wuuertj verdeildj in 100 gelieke deiler.

Ómdet zowaal 't vreerpuntj van water es 't kaokpuntj aafhenkelik zeen vanne hieërsjendje lóchdrök óntsting op termien beheufdje aan 'n baeter diffenisie. Saer den is de sjaol van Celsius gediffenieerdj dore volgendje twieë puntje:
* 't tripelpuntj vanw ater ligk per diffenisie bie 0,01 °C;
* 't versjil tösse twieë graoje is gediffenieerdj aanhandj 't gedraag van 'n ideaal gaas.
't Tripelpuntj is e puntj wo de drie fase van water (gaas, vleujstof en vaste stof) biejein kónne bestaon. 't Tripelpuntj is 'n vaste kómbinaasje van temperatuur en drök.

Ein graod Celsius temperatuursversjil is aeve groeat es ein kelvin versjil. 0,00 °C kump aevel dore baovestäöndje diffenisie euverein mit 273,15 K en 100,00 °C mit 373,15 K. 'n Temperatuur in kelvin wuuertj nao graoje Celsius ómgeraekendj door dao 273,15 van aaf te trèkke.

De graod Celsius is verneump gewaore nao de Zweedsen astronoom Anders Celsius (1701-1744) dae dees sjaol veur 't ieës veurstalj in 1742. Oearsprunkelik haw Celsius veur ouge det 't vreerpuntj van water bie 100° zów ligken en 't kaokpuntj bie 0°. Anger luuj (meugelik Linnaeus, Daniel Ekström of Martin Stromer) zoge det lever angesóm.
Fahrenheitsjaol

**Fahrenheit** is 'n temperatuursjaol die bedach is gewaore door Gabriel Fahrenheit. De graod Fahrenheit is gein SI-einheid. De sjaol is gebaseerdj op drie rifferensiepuntje. 't Nólpuntj woort verkrege door de thermomaeter in e mingsel van ies, water en ammoniumchloried (e zaat) te plaatse. Dit waas in daen tied 'n väöl-gebroekdje methood veur 'n lieëg temperatuur te verkriege. 't Twieëdje rifferensiepuntj, 32 °F, vónj d'r doren thermomaeter in zuver water te plaatse worop iesvörming plaatsvónj ('t vreerpuntj van water). 't Derdje en litste rifferensiepuntj, 96 °F, woort bepaoldj dore liefstemperatuur van 'ne gezónje persoean, gemaeten inne móndj of óngeren oksel. Op die meneer bedroog 't versjil tössen 't smultjpuntj van ies (32 °F) enne liefstemperatuur (96 °F) dus 64 graoje, waat 'm toeleet zien sjaol op zien instermènter aan te bringe door 't interval zès kieër in twieë deil te deile. Water kaok op 212 °F.

Fahrenheit koom mit zien sjaolverdeiling in 1724, dus ieëre es Anders Celsius dae in 1742 de temperatuurverdeiling in graoje Celsius diffenieerdje. Fahrenheit baseerdje zien temperatuursjaol op ieëder wirk van Ole Christensen Rømer dae in 1701 de Rømersjaol óntwikkeldje.

Temperatuurmaeting in graoje Fahrenheit wuuertj alein nag gebroek inne Vereinigdje Staoten en Belize. Graoje Fahrenheit waeren ouch nag waal gebroek dore ajer generatie van 't Vereinig Keuninkriek, Australië, Zuud-Afrika, Canada, Ierlandj, India en Jamaica, ómdet de temperatuursjaol van Fahrenheit vreuger ouch in dees lenjer in gebroek waas. In anger lenjer wuuertj de temperatuur in graoje Celsius oetgedrök; inne weitesjap is aevel kelvin gebroekelik.
Nitraot

**Nitraot** is d'n algemeine naam van 'n anion (NO3-) dae of functioneel groep (R-O-NO2) die ei stikstofatoeam en drie zoerstofatoeame bevatj. In nitraote haet stikstof formeel 'nen oxidatietoestandj van +5. Sjemisch gezeen is salpaeterzoer (HNO3) de stamverbinjing vanne nitraotgroep.

Nitraotione vörme mit metalen ummer ionogeen verbinjinge, zeker mit (aerd)alkalimetale. De verbinjinge zilvernitraot en loead(II)nitraot zeen väöl-gebroekdje stoffen in laboratoria. Mit alle metaalione (en 't ammoniumion) vörmp 't nitraotion opmirkelik ummer 'n in water oplosbaar zaat. Salpaeterzoer is 'ne kreftigen oxidator. Nitraotesters zeen döks hieël brandjbaar of explosief.

Nitraote waeren inne triviaal naamgaeving döks es achterveugsel salpaeter geneump:
* Kaliumnitraot: kalisalpaeter of salpaeter
* Calciumnitraot: kalksalpaeter
* Ammoniumnitraot: ammoniumsalpaeter
* Natriumnitraot: chilisalpaeter
Fibrodysplasia ossificans progressiva

**Fibrodysplasia ossificans progressiva** (FOP), vrie euvergezatte: "bindjweefsel det progressief wuuertj ómgezatj in knaok", is 'n zeldjzaam genetische aandeuning wobie knaok wuuertj gevörmp in spiere, peze, gewrichsbenj en anger bindjweefsel. d'n Extra knaok dae wuuertj aangemaak wuuertj gevörmp door progressieve ómzètting van bindjweefsel in knorch en knaok. Dit gebeurtj oppe zelvendje meneer es wen knaok weer wuuertj aangemaak nao 'ne breuk (genaezing). Ouch is 't percès bao identiek ane meneer worop knaok wuuertj gevörmp in 't embryo. 't Abnormaalt ane knaokvörming bie FOP is dus neet de meneer worop d'r wuuertj gevörmp, meh de plaats ennen tied worop d'r óntsteitj. 't Lief vanne patiënt perduceertj es 't waar 'n extra skelèt, verhelling van 't zaach bindjweefsel. De knaokvörming vindj ouch plaats rónjelómme gewrichte zoeadet die nimmieë kónne functioneren en op slaot kómme te zitte. 't Oetènjelik rizzeltaot is det luuj mit FOP gans "verknaoke", zoeadet ze ènjigen in 'n bepaoldje positie wo ze nimmieë kónnen oetkómme.

De gekrenkdje sting vreuger bekèndj es **myositis ossificans progressiva** (MOP), mer ómdet behauve spieren ouch anger zaach bindjweefsel wie peze d'rbie betróch zeen woort de naam in 1970 verangerdj.
Sjeep (verveur)

E **sjeep** is e verveurmiddel veur transport euver wateroppervlakke. 't Belangriekse kènmirk van e sjeep is 't driefvermeuge det bie waterverplaatsende sjeper, de meis-veurkómmende sjeepsvorm, weurt geleverd door de romp. Dees constructie zörg veur de sterkde en watertoe aafsjloeting van e sjeep. 'n Anger belangriek kènmirk is det e sjeep zichzelf kan veurtbewaege.

Naogelang de functie van e sjeep waere eise gesjtèld aan de hydrosjtatische en hydrodynamische eigesjappe. Zat sjtabiliteit is e veurbild van 't eerste, terwiel waersjtandj, zeegangsgedraag en manoevreerbaarheid veurbiljer zeen van 't litste.

Van groot belang is wiejer de keus van de veurtdujing. Al dees zake kómme nao veur in de sjeepsboewkunde, de discipline die zich besjeftig mit 't óntwirp, de boew en de reparatie van vaartuger.

## Zuuch ouch
* Boot
* Sjeep (boew)
Sjeep (boew)

't **Sjeep** is inne boew van kirke de langgerèkdje ruumdje in (meistes) wès-oeasrichting, die anen oeaskantj wuuertj veurtgezatte door 't koear. Bie väöl kirke steitj tössen 't sjeep en 't koear e transèp, ouch waal dwarssjeep of dwarsbeuk geneump, wodoor e Letiens kruuts óntsteitj, de traditioneel vorm van Romaanse en Gotische kirke.

Aevewiejig aan 't sjeep kónne zich ziebeuke bevinje, die door arcade van 't middesjeep waere gesjeie. Es dees ziebeuke zoeaget aeve hoeag en breid zeen es 't middesjeep sprèk me van 'n hallekirk. Einveljige kirke zónger dwars- en ziebeuke neump me zaalkirke.

't Sjeep is 't deil vanne kirk wo de kirkgengers plaatsnumme. Tösse de kruutsing, die zowaal toet 't sjeep es toete dwarsbeuke behuuertj, en 't koear kan zich t'r aafsloeting e doksaal of koearhèk bevinje, worachter zich 't altjer bevindj.

## Zuuch ouch
* Sjeep (verveur)
Boeat

'ne **Boeat** is e klein vaartuug det neet es sjeep kan waeren aangeduudj. De versjille tössen 'ne boeat en e sjeep zeen lestig aan te gaeve, meh veure meiste luuj is 't dudelik det 'ne roejboeat gei sjeep is en wuuertj ouch 'nen óngerzieëboeat noeats e sjeep geneump. Ouch waere zeilbuuet en moeaterbuuet neet snel e sjeep geneump.

In 't Limbörgs is de grens tösse boeat en sjeep minder sjerp es in 't Nederlandjs. Zoea kan zelfs 'nen aoljetanker döks waeren aangeduudj mitte term "boeat".

## Zuuch ouch
* Boot ('t opstarte vanne computer)
Ultraviolet

**Ultraviolet** (aafgekórt es **uv**, ouch waal **ultraviolette straoling**, **black light** of **uv-leech** geneump) is elektromagnetische straoling juus boeten 't deil van 't spectrum det mit 't mienselik ouch waor te nummen is (leech). De golflingdje van ultravioletstraoling ligk tösse de 10 en 400 nanomaeter, dus "veurbie 't violet", det ouch de litterlike beteikenis is van "ultraviolet". Doordet ultraviolet leech 'n kórter golflingdje haet es zichbaar leech is 't innerzjierieker; 't kan zelfs 't ionisatiepotentiaal van organische molecule bereiken en daomit sjemische reacties in geng zètte. Det is ouch de raeje det 'n euvermaot aan uv-straoling sjajelik is veur väöl organisme (ouch de miens).

In verbandj mitte effèkte van ultraviolet leech oppe miens en 't miljeu wuuertj óngersjeid gemaak tösse uv A, uv B en uv C. *Uv A* is ultravioletstraoling mit 'n golflingdje tösse zoeaget 315 en 400 nm (lang golve). *Uv B* haet 'n golflingdje tösse 280 en 315 nm. *Uv C* haet 'n golflingdje tösse 100 en 280 nm (kortgolvige straoling). Straoling mit 'n golflingdje tösse zoeaget 10 en 100 nm neump me extreem ultraviolet (EUV of XUV). Dees straoling dringk neet wied door innen atmosfeer.

Ultravioletstraoling is in 1801 óntdèk gewaore door Johann Wilhelm Ritter doe d'r mit zilverchloried wirkdje. Ultravioletstraoling luuet zilverchloried snel van kluuer verangere.

## Zuuch ouch
* Infraroead
Boot

De term **boot** (oetsjpraok: "boe\t" /bù:t/) verwies nao 't (her)opsjtarte van 'ne computer. Es de computer gans oetgesjakeld is veur 't opsjtarte den sjprèk me van 'ne kaje boot; bie 'ne werme boot weurt de computer neet gans oetgesjakeld.

Boote is dus (her)opsjtarte, 'n procedure wobie eers de systeemcomponente waere getes door de BIOS en vervolges e besjturingssysteem weurt gelaje en opgesjtart.

## Zuuch ouch
* Boeat (vaartuug)
Infraroead

**Infraroead** of **infraroeaj straoling** is 'n elektromagnetische straoling die neet waornumbaar is veur 't oug mit golflingdje tösse zoeaget 780 nanomaeter en 1 mm (106 nm), dus tösse 't (zichbaar) roead leech enne microgolve. 

Döks wuuertj 't golflingdjegebied van 780 nm toet 10 micromaeter aangeduudj mit bao-infraroead, van 10 toet 30 µm mit middel-infraroead, van 30 µm toet 300 µm mit wied-infraroead en van 300 µm toet 1 mm mit sub-millimaetergebied. Infraroead mèntj "ónger 't roead", ómdet de frequentie van infraroeadstraoling get leger ligk es die van 't roead.

William Herschel óntdèkdje in 1800 't infraroead door mit 'nen thermomaeter de temperatuur te maete van 't spectrum van leech det door e prisma vool. Hae stalj vas det de temperatuur in 't roead deil van 't spectrum hoger was es in 't blaw deil. In 't deil van 't spectrum det wiejer es 't roead laag maat t'r 'n nag hoget temperatuur en hae concludeerdje det in dit deil van 't spectrum leech besteitj det neet veur 't miensjelik oug waor te nummen is.

## Zuuch ouch
* Ultraviolet
El Niño

**El Niño** is e klimatologisch versjiensel det veurkump inne Groeaten Oceaan langs d'n aevener. 't Hèltj 'n sterke opwerming van normaal keul zieëwater in die 'ne groeaten invlood haet op 't waer in groeate deiler vanne werreld. El Niño kan óntstaon es in 't oeaste vanne Groeaten Oceaan mieë werm water is es normaal. De passaatwinj duje den kóntinu 't oppervlakdjewater det dore zón opgewurmp is gewaore inne richting van Indonesië. Dao óntsteitj den 'n diekke laog aan werm water dewiel langs de kös van Peru juus keul water versjientj. 't Wermer water mót vervolges trögkgeduujdj waere nao Zuud-Amerika. Sómtieds guuef 't dao inne raengertied (oktoeaber toet aan april) wèstelike störm die taenge de richting vanne passaat in 't water trögkduje nao Zuud-Amerika. Zoea hèltj de opwurming zich dao in standj en kump 'nen El Niño.

'n Zuud-Amerika haet El Niño zwaor raenges toet gevolg die drekstruim en lwiens kónne veroearzake. Wiejer höbbe visjers dao ouch väöl las d'rvan. In normaal jaore struimp keul water vanoet 't voorriek Antarctica wodoor plankton en visse zich good veurtplantje. Bie 'n El-Niñojaor struimp wermer, minder-voorriek water vanoete Filipiene, wodoor de visstandj behuuerlik vèltj. In Australië en Indonesië geldj det El Niño druuegdje, en dus 'ne slechten ougs en bósbrenj, mit zich mitbringk.
Plankton

**Plankton** is 'n vergaoringsnaam veur organisme die veurnamelik zwaevendj in 't water laeven en zoea väör häör (passieve) verplaatsing veural aafhenkelik zeen vanne hieërsjendje struiminge, dit in taengestèlling toet nekton det zichzelf aktief kan verplaatse, ónaafhenkelik vanne struiminge.

'n Aantaal aan planktonsaorte kan zich waal aktief verticaal inne waterkolóm verplaats in e daag-en-nachritme. Plankton guuef 't zich in alderhenj aan maote, van bacterieje en eincellige alge toet kwalle. 't Guuef zowaal eukaryoot es prokaryoot planktoon. Versjillige óngerverdeilinge binne plankton bestaon; de wichtigste zeen:
* Fytoplankton maak gebroek van fotosynthees veur innerzjie te verkriege, wodoor ze behauve 'n wichtige voorbrón ouch van essentieel belang zeen veur 't zoerstofgehaldje in 't water. Fytoplankton steitj ane gróndj vanne voorkitting in 't aquatisch miljeu: 't zeen primair producente. 't Wuuertj door väöl anger dere gevraeten zowie zoöplankton, visse, mer ouch groeate zieëzougdere wie baleinwalvisse;
* Zoöplankton zeen neet-fotosynthetische protozoa en klein deerkes of larve.
Lwien

'n **Lwien** is inne gróndjbeteikenis van 't waord 'n groeate massa aan snieë die van 'ne bergwandj aafvèltj. In 'n breier kónteks wuuertj 't waord ouch waal gebroek veur 'n nao ónger valle van groeate wieväölhejen aan anger grei, wie stein, drek of zelfs water (wie raenger). 't Ontstaon van 'n lwien geit meistes gepaardj mit väöl versjillige ómstenjigheje, wodoor 't döks lestig is 'n lwien te veurspèlle. 't Is aevel waal zoea det bepaoldje vaste factore, wie de wieväölheid aan snieë oppe berg enne helling vanne berg van invlood zeen oppe vörming enne gruuedje van 'n lwien. Hiedoor kan me döks waal 'n lwienwaorsjoewing van te veure aangaeve veur e bepaoldj gebied. Lwiens kónne hieël gevieërlik zeen ómdet ze alt op häör paad óm kónne dujen of kónne bedèlve. Zoea veroearzake lwiens döks miljoene euro's aan sjaaj en gaon ze ouch döks gepaardj mit miensjelik leid.
Tornado

**Tornado's** zeen, óndanks häör geweunlik klein middeliene, verinnewerende wèrvelwinje die in häör krachtigste vorm veurnamelik gedoerende 't raengesezoen op 't vastelandj en de eilenj van Noord- en Centraal-Amerika veurkómme. Geweunlik traeje tornado's es duuster, trechtervörmige cyclone op. Ze waere döks door 'n dónderbui en duuster wölk veuraafgegange. 

Tornado's kómme aevel ouch veur in de Benelux, mer hie bereike ze zelje 'n verwoestende krach. Meistal sjprèk me hie van 'n windjhoos.

## Besjrieving
'nen Tornado is 'n róndjdrejjendje lóchkolom die hèngk aan 'ne cumulonimbuswouk. Dees lóchkolom drejtj hieël snel róndj en raak de oppervlakdje vanne aerd.

Tornado's óntstaon gewuuenlik oet 'nen ónwaersstorm. Häör kraf is hieël sterk en kan in uterste vel oploupe toet 'n drejjing van 480 km de oer mit 'n verinnewerendje wirking euver e gebied det 1,6 km breid is en 80 km lank.

De windj in d'n tornado is hieël kreftig en kan zelfs zwaor veurwirpe wie wages, buim en daakplate opzugen inne lóch. Lichte veurwirpe wie pepier kónne toet 160 km waeren eweggeblaoze.

## Klasse
Passaatwindj

De **passaatwindj** of gewuuen **passaat** is 'nen hieël vasten oeastelike windj dae gansjaors wejtj tösse de subtroeapische hoeagdrökgebiede (oppe paersbrèdje) enne intertroeapische convergentiezaon (ITCZ) mit lieëg drök. Oppe naorderbrèdje wuuertj deze NO-passaatwindj geneump en oppe zujerbrèdje ZO-passaatwindj nao de meis-veurkómmendje windjrichting. De windj is 't oppervlakdjedeil vanne Hadleycel enne passaatreme beslaon e gebied aan waerskantje vanne ITCZ toet 'n brèdje van zoeaget 30°, wobie de reme toet hoger brèdje kómme anen oeaskantj vanne oceane. Ónger mieër in 't naorde vannen Indischen Oceaan enne Zuud-Sjinese Zieë verdringk de moesson tiejes de zómmer de passaatwindj.
Seleen

**Seleen** of **selenium** is e sjemisch element mit es symboeal **Se** en 't atoeamnómmer 34. 't Is e gries neet-metaal.

## Toepassinge
In 1873 óntdèkdje d'n Ingelse Willoughby Smith det seleen euver fotovoltaïsche eigesjappe besjik wobie leech drek wuuertj ómgezatte nao lektriciteit. Daonaeve is seleen ouch fotogeleiendj; ónger invlood van leech nump de lektrikgeleijing sterk toe. Daoveur wuuertj 't veural gebroek inne opto-elektronica.
* Daonaeve is seleen 'ne p-typehalfgeleier zodet 't toepassing vindj inne elektronica;
* Seleensulfied is e bestandjsdeil van antiroosshampoo en wuuertj gebroek taenge roos, seborroïsch eczeem en hoedsjummele wie Pityriasis versicolor;
* In plaats van zwaevel gebroek me ouch waals eleen bie 't vólkanisere van röbber;
* Inne glaasindustrie wuuertj 't ingezatte veur glaas te óntkluuere;
* Wiejer kan seleen waere gebroek es fotografische toner.

Seleen kan in väöl organische molecule die zwaevel bevatten 't zwaevelatoeam vervange. Daobie blieve väöl eigesjappe behaje. Dees vervanging is zelfs in eiwitmolecule meugelik: door bacterieje in e medium te kwieëke worin 't aminozoer methionien vervangen is gewaore door seleno-methionien kan me 'n seleenhajendje variant van geperduceerdje eiwitte isolere. Bie dees varianten is 't väöl einveljiger es bieje gewuuen eiwitte mit behölp van röntgendiffractie de structuur te bepaole.
Ibn Battuta

**Ibn Baṭūṭah** (/ˌɪbənbætˈtuːtɑː/ Arabisch: أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة‎, *ʾAbū ʿAbd al-Lāh Muḥammad ibn ʿAbd al-Lāh l-Lawātī ṭ-Ṭanǧī ibn Baṭūṭah*), meistal sumpelewaeg **Ibn Battuta** (25 fibberwarie, 1304 – 1368 of 1369) waas 'ne Marokkaansen óntdèkkingsreiziger van Berberse aafkóms. Hae sjteit bekènd veur zien wiej reize. Hievan zeen verslaeg oetgebrach in de *Rihla* (litterlik: "Reis"). Euver 'n periood van dertig jaor haet Ibn Battuta 't grótste deil van de Islamitische waereld bezóch, aevenes väöl neet-moslim lenjer. Zien reize bevatte trèkke nao Naord-Afrika, de Häöre van Afrika, Wes-Afrika en Oos-Europa, en nao 't Midden-Ooste, Zuud-Azië, Centraal-Azië, Zuudoos-Azië en Sjina. Ibn Battuta weurt algemein gezeen es eine van de grótste reizigers.
Ferdinand Magelhãen

**Ferdinand Magelhãen**, **Fernão de Magalhães** of **Hernando de Magallanes** (1470 - 27 april 1521) waas 'ne Portugesen óntdèkkingsreiziger. Hae waerde in 'n aedelikke, Portugese femielie gebaore in Sabrosa en is veural bekènd veur zien trèkke nao 't Wied Ooste. In 1510 waerde d'r bevorderd tót kapitein, mer doe d'r in 1513 in Marokko waas gesjtationeerd leep t'r verwónjige op die 'm kreupel zówwe make veur zie laeve. Hae vroog 't Portugees vörstehoes veur 'n verheuging van zien oetkeringe. Wie det waerde geweigerde verangerde d'r zien nationaliteit en ging d'r aankloppe bie de Sjpaanse keuning. Hae kós dem euvertuge 'n weswers-varende expeditie te financiere die 'ne nuje waeg mit de Aziatische Molukke mós oplevere. Sjpanje ging veural in op det verzeuk ómdet de Portugeze de oostelike route controleerde. Magelhaẽn verleet mit vief sjeper op 20 september 1519 Sanlucar de Barrameda en bereikde 't estuarium van de Rio de la Plata op 31 meert 1520. Zès maondj lang ankerde d'r in San Julian. Hae euverlaefde 'n muterie en zeilde nao de sjtraot die later ziene naam zów kriege, Sjtraot Magellaan. Nao 38 daag en 530 kilomaeter vare bereikde d'r d'n oceaan daen hae tót Pacifisch ómduipde, vanwaenge de kalmde van de watere. Drie sjeper hadde op 28 november 1520 d'n trèk euverlaef. Magelhãen óntdèkde nag de Mariane en de Filipiene. Op 7 april bereikde dŕ Cebu. Dao zaeg d'r de plaatseliken heerser hölp toe in 'ne sjtried mit dem zien naobere van Mactan. Magelhãen sneuvelde op 27 april. De twee euverblievende sjeper bereikde ónger leijing van Juan Sebastian del Cano op 6 september 1522 Sevilla.
Piel (waope)

'ne **Piel** is gewuuenlik 't óngerdeil vanne piel-en-baog det wuuertj eweggesjaote, mer ouch guuef 't wirppiele en speciaal types veur blaospiepe en nag mieë varante.

Piele zeen inne loup vannen ieëven in alderhenj aan vörm en van oetereinloupendje matterjale gemaak. Veure boew woorte klemverbinjinge, liem of dón binjmatterjaal gebroek, al dan neet in kómbinaasje. Aangezeen de sjötter belang haw bie 't geliek prestere van al zien piele, vereisdje 't make van piele väöl aandach veur detail. De piel dae inne baog wuuertj gezatte besteit oet drie houfóngerdeile: puntj, sjach en bevaering. Van aaj piele zeen vriewaal alein de puntje trögkgevónje, ómdet dit döks oet doerzaam matterjaal woorte gemaak.

## Zuuch ouch
* Piel, veur anger beteikenisse van 't waord
D'r Prikket

**D'r Prikket** (Nederlandjs: *Prickart*) is e gehuch t'n naorde van Bóches inne gemèndje Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. 't Gehuch ligk tösse D'r Bróch en D'r Zamberig. Op D'r Prikket staon róndje fieftig bórderieje en hoezer. 't Gehuch haet zoeaget 125 inwoeaners.
D'r Bróch

**D'r Bróch** (Limburgs: **Broek**) is e gehuch t'n naorde van Bóches inne gemèndje Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. 't Gehuch ligk tösse Waalbrook in 't naorde en D'r Prikket in 't zuje. Óngevieër twintjig hoezer en bórderieje staon d'rs mit zoeaget 50 inwoeaners.

## Plaetjes

Plaetje:Simpelveld-Bronnetje Eyserbeek in Broek.JPG|E brunke vanne Ezerbaek op D'r Bróch
Plaetje:Simpelveld-Eyserbeek gaat onder de N281 door.JPG|Ezerbaek geit óngere N281 door nao Waalbrook
Plaetje:Bocholtz-Kapel Broek.JPG|Kepèl
D'r Zamberig

**D'r Zamberig** (Limburgs: **Zandberg**) is e gehuch t'n naorde van Bóches inne gemèndje Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. 't Gehuch ligk tösse Bóches en D'r Prikket in. Óngevieër dertig hoezer staon d'rs mit zoeaget 80 inwoeaners.
Waalbróch

D'r **Waalbróch** (Limburgs: **Waalbroek**) is e gehuch tösse Bóches en Zumpelveldj inne gemèndje Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. 

De naam "Waalbróch" is aafgelèdj van "waal" (franstalige) en brook, e zómpig gebied. 't Gehuch ligk in 't daal vanne Ezerbaek. In 't gehuch steit de Waalbrócherhaof, oearsprunkelike 'ne laothaof vanne cisterciënzerinne-abdie Val-Benoit oet Luuk.

Nao 't naordelik gelaenge netuurgebied Groeve Sweijer löp e wanjelpaad.
In de Gaas

**In de Gaas** is e gehuch t'n zuje van Zumpelveldj inne gemèndje Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. In 't gehuch staon inkel woonhoezer die toete aadste óntwirpe vannen arsjitek Jan Stuyt behuuere.
Hulsveld

**Hulsveld** is 'n wiek van Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. De wiek ligk próntj tösse De Huls en 't dörp Zumpelveldj zelf in en besteit veurnamelik oet nuujboew.
Lauvenberg

**Lauvenberg** of **Loevemich** is ee vuurmalig gehucht va De Huls i gen gemingde Zumpelveld i de Nederlandse provincie Limburg. 't Gehucht loag op de krütsing vagene Loevemicherwaeg mit gene Wissemicherwaeg.
Lóngóntstaeking

**Lóngóntstaeking** of **pneumonie** is 'n óntstaeking vanne lóngbläöskes (alveoli) en 't ómringendj weefsel, döks veroearzaak door 'n infectie. Es bei lónge zeen óntstaoken is spraok van 'n dóbbel of bilateraal lóngóntstaeking.

Es zie tiejig wuuertj herkandj kan 'n bacterieel lóngóntstaeking waere behanjeldj mit antibiotica. Es de gekrenkdje neet tiejig wuuertj behanjeldj kónne de lóngbläöskes zoea verzwake det de lónginhaad hieël verkleindj wuuertj. Dit haet inne meiste vel de doead toet gevolg. Döks truuedj lóngóntstaeking op es kómplikaasje van anger gekrenkdjes of es de patiënt al 'ne verlieëgdje waerstandj haet door anger oearzake.

Veure óntdèkking van penicillien waas lóngóntstaeking in Nederlandj 'n wichtige doeadsoearzaak in al laeftiedsgruup. Weltwied is lóngóntstaeking nag ummer 'n väöl-veurkómmendje gekrenkdje die zoeaget 450 miljoen luuj de jaor tröf. 't Is 'n wichtige doeadsoearzaak in al laeftiedsgruup mit 4 miljoean doeaje de jaor (7% van 't weltwied totaal). Veural kinjer óngere vief en vólwassene baove de 75 zeen 't slachoffer. Lóngóntstaeking kump óngevieër vief kieër dökker veur in óntwikkelingslenjer es in 't wèste. Viraal lóngóntstaeking is good veur óngevieër 200 miljoen vel de jaor.
Óntstaeking

'n **Óntstaeking** is 'n reactie van 't lief op besjajiging van weefsel of op prikkele van boetenaaf. Dit kan door 'ne microbiologische prikkel (bacterieje, virusse, sjummele), sjemisch (irriterendje stoffe), fysisch (hits, ioniserendje straoling, UV-straoling), mer ouch 't gevolg zeen van 'n auto-immuunreactie van 't lief wie ónger anger bie reuma. 'n Óntstaeking haet es doel 't eweghaole vanne sjajeliken agens en 't herstèlle vanne sjaaj.

't Guuef ' neiging óntstaeking en infectie doorein te haole, meh neet alle infecties gaon same mit óntstaeking en lang neet alle óntstaekinge waere veroearzaak door infectie. Zoea is 'n steriel óntstaeking 'n óntstaeking die neet wuuertj veroearzaak door 'n organisme (meh door beveurbeildj mechanische euverbelasting wie 'n sliembuuersóntstaeking in 't spectrum van RSI).

## Zuuch ouch
* Óntstaekingssysteem van 'ne verbranjingsmotor
* Detonator, 'n óntstaekingsmechanisme van 'n explosief
Zandjberg

**Zand(j)berg** kan verwieze nao:
* 'ne Berg dae bedèk is mit zandj;
* Zandjberg (Sjènne), 'ne berg inne gemèndje Sjènne;
* D'r Zamberig, e gehuch inne gemèndje Sumpelveldj.
Zandberg (Sjènne)

De **Zandberg** is 'nen heuvel in 't naordelik deil van 't Heuvellandj inne Nederlandjse pervincie Limbörg, gelaenge t'n wèste van Sjènne en t'n zuje van Pöt in de gemeinte Baekdale. d'n Heuvel haet 'n huuegdje van 92 maeter baove NAP en maak deil oet van 't Plateau van Doonder. 't Is eigentlik 'n aad reveerterras det is óntstange dore erosie van 't ómligkendj gebied dore reveer de Maas die hie 10.000 jaor trögk struimdje. Allewiel struimp ónger ane helling de Gelaenbaek. Anen angere kantj vannen heuvel stieg 't plateau wiejer nao 'n hoger terras: de Pötherberg.
Óntstaekingssysteem

't **Óntstaekingssysteem** van 'ne verbranjingsmotor is 't systeem van accu, bobien, stroumverdeiler, óngerbraeker en bougies, det oppe juusten tied de óntbranjing van 't gecomprimeerdj gaasmingsel verzörg.

De oetvinjer vanne verbranjingsmotor waas eigentlik alein meh meugelik doordet inne zelvendje periood ouch oetvinjingen en óntdèkkingen op lektrikgebied woorte gedaon die 't óntstaekingssysteem zówwe gaon heite. 't Waas oeteraerd ónmeugelik óm handjmaesig ederskieër wen de zuger mitte compressieslaag bezig waas e vunkske te make. 't Bleek aevel meugelik de lieëg spanning van 'nen accu óm te vörme toet 'n hoeag spanning en daomit 'ne vónk te laoten euverspringe tösse de lektrode van 'n bougie en zoea de óntstaeking te verzörge.

## Zuuch ouch
* Óntstaeking
Kómplikaasje

'n **Kómplikaasje** mèntj inne genaeskónde det e perbleem is opgetraoje tiejes 'n gekrenkdje of tiejes 'n medische behanjeling. Ouch biewirkinge van toegedeendje mediciene kónne waeren opgevatj es 'n kómplikaasje.

Me mót 'n kómplikaasje neet verwarre mit 'n medische fout: 'n medische fout hèltj in det 'n behanjeling neet tegooj is gedaon, dewiel bie 'n kómplikaasje waal alles oppe juuste meneer is oetgeveurdj gewaore.
Åtvidaberg

**Åtvidaberg** is 'n gemèndje in Östergötlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 11.770 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 690,42 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 17 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

4,58% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Vaksinaasje

**Vaksinaasje** is 't inbringe van liefvraem stoffe t'r genaezing of veurkómming van 'n infectie. Meistes geit dit via 'n injectie mit 'n naolj. Döks wuuertj e zoeageneump vaccin toegedeendj det besteit oet verzwaakdje gekrenkdjeverwèkkers. 't Lief reageertj hie-op door antistoffen aan te make en zoea wuuertj 't immuun, me sprèk den euver aktieve immunisatie. Wen 't lief drek antistoffe toegedeendj krieg, sprèk me euver passieve immunisatie.

Meistes krieg emes 'n vaksinaasje wen d'r geit reize nao e wied landj of wen d'r toet 'n risicogroep behuuertj t'n tieje van 'n oetbraak van 'n gekrenkdje wie de griep. Ouch jóng kinjer waere periodiek gevaccineerdj.
Infectie

Euver 'n **infectie** sprèk me wen 'n micro-organisme, virus, prion of parasiet in e laevendj otganisme is binnegedróngen en zich dao haet vermeinigvöljig, en det hoof neet sjajelik te zeen. Es 't organisme dusdanig väöl sjaaj aanrich det 't normaal functionere vanne gashieër is verstuuerdj, den sprèk me van 'n gekrenkdje. In 't ergste val kan 'n infectie leie toete doead van 't geïnfecteerdje individu. 't Micro-organisme wuuertj bie 'n krankmakendje infectie ouch waal 't pathogeen of de gekrenkdjeverwèkker geneump. Es de gekrenkdjekeme zich nag neet höbbe vermeinigvöljig of es ze door 't aafwaersysteem waere herkèndj en eweggehaoldj den sprèk me neet van 'n infectie, meh van 'n besmètting. 'n Infectie haet döks 'n óntstaeking es gevolg. Es de gekrenkdjeverwèkker zich door 't lief versprèdj zal 't aafwaersysteem antistoffe make. Aanhandj dees stoffe kan me bepaole mit welch pathogeen 't lief is geïnfecteerdj.
Penicillien

**Penicillien** is ein vanne wichtigste gruup aan antibiotica. 't Is de ieëste groep die is óntdèk door Alexander Fleming in 1928 en waas 't ieëste middel det wirkdje taenge stafylokinfecties en syfilis.

't Haet de sjemische formuul R-C9H11N2O4S.

Penicillien vèltj óngere bèta-lactamgroep vanne antibiotica en vèltj de celwandj aan van bacterieje, meh veural gram-positieve bacterieje. Penicillien wuuertj allewiel min gebroek es e gevolg vanne hoeage waerstandj taengen 't antibioticum. Waerstandj taenge penicillien in bacterieje is óntstange dore aafsjeijing van 'n enzym, bèta-lactamaas, dore bacterieje die den 't antibioticum aafbraeke.

Penicillien is groeatdeils vervange gewaore door ampicillien en amoxicillien.
's-Gravenambacht

**** is e veurmaoleg gehuch en 'n veurmaolege gemeinte bij de Heijplaat. De gemeinte woort opgeheve in 1833 en 't gehuch zelf verdween bij d'n aonlègk vaan d'n Eemhave. 

## Gesjiedenis
In 1802 vroog de gemeinte Pernis aon de euverheid um Roozand, Smalland, Langebakkersoord, Deyffelsbrook en 's-Gravenambacht same te veuge mèt Pernis, aongezeen die 'n hiel klein aontal inwoeners hadde. 's-Gravenambacht woort pas in 1811 vereineg mèt Pernis, dewijl de aander gehuchte in 1804 inderdaod mèt Pernis woorte vereineg. 's-Gravenambacht woort in 1817 weer 'n zelfstendege gemeinte, mer in 1833 definitief vereineg mèt Pernis.

## Bevolking
De inwoeners vaan 's-Gravenambacht valle kèrkelek oonder Pernis.

In 1840 had tèlde 't gehuch 19 hoezer en 172 inwoeners.

## Bron
* Stadsarchief vaan Rotterdam
Mael (kaore)

**Mael** is 'n ingrediënt van väöl aeteswaar en wuuertj meistes gemaak van kaore. In väöl vel mèntj me mit mael weitmael. Mael wuuertj verkrege door 't maole van weit, en anger kaore wie meis of e vergeliekbaar zètmaelriek perduk, wie bookweit. 't Fienste maolsel, zónger zemelen of keem, wuuertj bloom geneump. Es nao 't zeven ane bloom de fienste (poejer)zemele waere waere toegeveug wuuertj lemairemail verkrege, wodoor 't mail 'n get duusterder kluuer haet es bloom. Vólkaore weitmael wuuertj gemaak van gemaole weit wo de zemel en keem neet zeen oetgezif. Inne modern bloommaolderieje mit walsen is aevel waal de waerdvól keemaolje gesjeie van 't mael. In maolderieje wo nag mit stein wuuertj gemaole, wie in 'n windj- of watermeule, is nag waal de keemaolje aanwezig.

Mael, en op 't biezunjer weitmael, is ei vanne wichtigste ingrediënte van Europees en Amerikaans voor, neet oppe litste plaats dore verwirking in wègk. Weitmael, juus wie väöl anger maelsaorte, is aantrèkkelik veur te verwirke dore elastische structuur die óntsteit nao minging mit water. Die is te danken aan 'n bepaoldje groep eiwitte, glute. Sómmige maelsaorte waere veur vieëvoor gebroek, wie meismael.
Naord-Afrika

**Naord-Afrika** is 't deil van 't Afrikaans kóntinent t'n naorde vanne Sahara. Hie ligke de lenjer Marokko, de Wèstelike Sahara, Algerieje, Tunesië, Libië, Soedaan, Zuud-Soedaan en Egypte. Bie oetbreijing waeren ouch Eritrea, Ethiopië en Mauretanië waal 'ns opgenómme in Naord-Afrika. 
Noord-Afrika is het gedeelte van het Afrikaanse continent ten noorden van de Sahara. Hier liggen de landen Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Soedan en Egypte. Noord-Afrika deilt 'n groet gedeilde historie same, es zuielek deil vaan 't Roemeins Riek, en daonao es Islamitische besjaoving.

't Naord-Afrikaans kösgebied woorte vreugere dore Europeane *Barbarieje* geneump, nao 't dao-laevendj Berbervouk. 

De meiste lui die allewijl in Noord-Afrika identificere ziech es Arabiere of Berbers. De meiste zien praktiserend Islamitisch, wijl de regio historisch ouch groete Juudse en Christeleke minderhede heet.

## Zuuch ouch
* Arabische Liga
* Maghreb
* Oas-Afrika