open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CcTLD

**ccTLD** és 'n aofkorténg daaj steet vër *country code top-level domain* (laandelike code vër 'n topleveldomein). Zoë'n domein wiëd gebrauk of gereserveerd vër e laand, 'ne souvereine staot of 'n aofhankelik territorium dat 'n ege laandcode hèt.

Alle ccTLD-codes zin twei letters laank en alle tweiletterige topleveldomeine zin ccTLD's. 

ccTLD's daaj haaj vël wieëde gebrauk zin .be, .nl, .de en zoë dër.
Bloodverguftiging

**Bloodverguftiging** (Letien: *sepsis*) is 'n infectie van 't blood veroarzaak door bacterieje. Bloodverguftiging is de reactie op de infectie. 't Kan waere veroarzaak door 'n operaasje, 'n (klein) verwónjing of 'n óngelök. De bacterieje oet de wóndj of wunj kómme terech in de bloodbaan en verspreie zich snel binne 'ne kórten tied. Daodoor kan 't aafwaersysteem neet miè tegooj wirke, wonao't väöl innerzjie mót opbringe veur weer te gaon fónksjenere. Veur al-verzwaakdje patiënte kan bloodverguftiging 'n doadsoarzaak vörme.

Kranke patiënte vertuène döks hoag koorts, kaoj rillinge, meugheid, 'ne snellen hertslaag en 'n snel aomhaoling, 'n lièg blooddrök en orgaandegeneratie.

Risicogruup zint kankerpatiënte die chemotherapie höbbe óngergange, biejaarde die e verminderdj aafwaer systeem höbbe, kinjer ónger de veer jaor en operaasjepatiënte.

De patiënt mót mit antibiotica waere behanjeldj veurdet ónherstèlbaar sjaaj kan óntstaon. Veur de organe te óntlaste kan me hölpmiddele wie neerdialys, beaoming en bloodtransfuuzje toepasse.
.ad

**.ad** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Europees laand Andorra. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1996 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Andorra, mèr vël organisaties daaj zin verbónde aon Andorra gebrauke liever aander codes, zoë-as daaj vaan Fraankriek en Spaanje.

## Website
* IANA's .ad-WHOIS-informatie
.ag

**.ag** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't laand Antigua en Barbuda, 'ne klene aajlaandstaot én 't Caraïbisch gebied. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1991 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Antigua en Barbuda, mèr 't domein wiëd vërnaomelik gebrauk dër bedraajver in Duitstaolige len bau AG 'n speciaol betekenés hèt én bedraajfsnaome. Haajbaaj moet me wèl de kaanttekenéng zétte dat 't gebrauk van dizze domeinnaom én Duitslaand wiëd beperk dër 'n autspraok van 't gerichshof.
## Website
* IANA's .ag-WHOIS-informatie
.ae

**.ae** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Aziaotisch laand Verenigde Arabische Emiraote. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1992 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon de Verenigde Arabische Emiraote. 't És 'n heil populair domein én dat laand. Registratie op 't domein kan alliën vër minse daaj 'ne paas van VAE hëbbe en ooch laangskoeëme op 't kantoeër van de registratie-autoriteit van 't domein.

## Website
* IANA's .ae-WHOIS-informatie
.af

**.af** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Aziaotisch laand Afghanistan. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1997 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Afghanistan, mèr 't és alliën weinig én gebrauk, mét naome dër de slechte internetverbéndénge in Afghanistan.

## Website
* IANA's .af-WHOIS-informatie
.am

**.am** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Kaukazisch laand Armiënië. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1994 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Armiënië en dat és ooch 't vërnaomste gebrauk doëvan. Doënève wiëd 't ooch waajd gebrauk in Nagorno-Karabakh en hèt 't domeinhacks, zoë-as dër Instagram as "instagr.am".

## Website
* IANA's .am-WHOIS-informatie
.ao

**.ao** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Afrikaons laand Angola. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1995 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Angola en wiëd dan ooch beperk én dat laand gebrauk. Registraties zin beperk tot minse van Angola, al besteet wèl 't tweide-level domein ".it.ao" vër internationaole organisaties.

## Website
* IANA's .ao-WHOIS-informatie
.aq

**.aq** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't continent Antarctica. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1992 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't continent Antarctica. Versjéllende wiëtesjappelike stations en projecte in Antarctica hëbbe site ónder dit domein. Registrante moete fysiek aonwaezig zin in Antarctica of gouvernementiël organisaties zin die 't Antarctisch Verdraog hëbbe óndertekend.

## Website
* IANA's .aq-WHOIS-informatie
.ar

**.ar** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Amerikaons laand Argentinië. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1987 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Antarctica en 't wiëd ooch vërnaomelik as zoëdaonig gebrauk. Registrante moete contact hëbbe mét 'n adres in Argentinië, mèr ze mauge wèl bautelaands zin. 't Hèt èvvel wèl subdomeine daaj bepaolde aander beperkénge hëbbe. Alle sites wiëne geregistreerd ónder 't tweide-level, wat wélt zégke dat me zich moet registrere ónder 'n subdomein, zoë-as ".com.ar", ".int.ar" of ".org.ar".

## Website
* IANA's .ar-WHOIS-informatie
.as

**.as** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van Amerikaons Samoa, 'n iëverzeis gebied van de Verenigde Staote. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1997 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't iëverzeis gebied Amerikaons Samoa. Feitelik wiëd 't vër waajd auteenloeëpende zaoke gebrauk, vërnaomelik zaoke die gin verbaand hate mét Amerikaons Samoa. 'n Vürwèrd vër registratie is dat domeine niët mauge wiëne gebrauk vër pornograofisch of racistisch materiaol. Registratie gesjied op 't iëste-level, dus direct ónder ".as".
## Website
* IANA's .as-WHOIS-informatie
.at

**.at** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Europees laand Oeësteraajk. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1988 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Oeësteraajk. 't Hèt praktisch gin registratiebepirkinge, behaalve ónder bepaolde tweide-levels, zoë-as de subdomeine ".gv.at" en ".ac.at". Gewoeënlik registreert me zich direct ónder 't iëste-level, dus ónder 'n ege subdomein baaj ".at".

## Website
* IANA's .at-WHOIS-informatie
.al

**.al** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Europees laand Albaonië. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1992 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Albaonië en dat és ooch 't vërnaomste gebrauk doëvan. Vriëger woëd registratie alliën taugeloeëte ónder tweide-level naome, zoë-as ".com.al", mèr tiëgewiërdig steet registratie ooch oëpe ónder eirste-level naome, direct ónder ".al".

## Website
* IANA's .al-WHOIS-informatie
.ai

**.ai** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Anguilla, 'n iëverzeis gebied van Graut-Britannië én 't Caraïbisch gebied. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1995 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't iëverzeis gebied van Anguila, mèr 't domein wiëd weinig gebrauk. Registraties vanaut aander len és miëgelik, mèr doë wiëd niët heil vël gebrauk van gemaak.
## Website
* IANA's .ai-WHOIS-informatie
.au

**.au** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Oceaonisch laand Austraolië. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1986 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Austraolië en doë és 't ooch heil populair. Registratie és beperk tot individuë, bedraajver en organisaties daaj zin gevestig in Austraolië. Domeinnaome mauge alliën wiëne geregistreerd ónder generische tweide-leveldomeine, zoë-as ".com.au", ".id.au" en ".org.au". Versjéllende van dis subdomeine hëbbe ooch versjaajne aander beperkénge.
## Website
* IANA's .au-WHOIS-informatie
.aw

**.aw** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't gebiedsdeel Aruba, dat ónder Nederlaand vélt. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1996 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't gebiedsdeel Aruba. 't Wiëd vërnaomelik gebrauk dër bedraajver daaj gevestig zin op Aruba, mèr 't hèt niët heil vël registrante. 
## Website
* IANA's .aw-WHOIS-informatie
.az

**.az** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Aziaotisch laand Azerbaidzjan. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1993 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Azerbaidzjan. 't Domein és populair in Azerbaidzjan, mèr wiëd ooch e bitsje gebrauk én de Amerikaonse staot Arizona. Pornograofische websites zin niët taugestoeën. De meeste registraties gesjiede direct ónder 't tweidelevel en niët ónder subdomeine, naomelik direct ónder ".az".
## Website
* IANA's .az-WHOIS-informatie
.an

**.an** és de iërmaolige ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Caraïbische gebiedsdeel Nederlaandse Antille. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1993 en hèt ginnen actieve staotus miër. De egelike bedoeléng vër 't domein wor zaoke daaj verwaant zin aon 't gebiedsdeel de Nederlaandse Antille. Vanaof november 2010 woëd begónne mét 't weghaole van de geregistreerd domeine. Get wat dat in 2014 achter de raech wor, baunoë 't domein van de servers woëd gehaold. De domeine daaj ónder .an moeste valle, behiëre nau ónder .cw (vër Curaçao), .sx (vër Sint-Maarten) en .bq (vër Bonaire). 't Domein .aw vër Aruba bestónd al. 

## Website
* IANA's .an-WHOIS-informatie
.ba

**.ba** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Europees laand Bosnië en Herzegovina. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1993 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Bosnië en Herzegovina, bau 't betrékkelik populair és. Registraties wiëne alliën geaccepteerd vër entiteite daaj gevestig zin in Bosnië en Herzegovina of én dat laand 'ne representant hëbbe. Registraties van domeine wiëne gedoeën op 't tweide-level of op 't derde-level ónder 'n subdomein.
## Website
* IANA's .ba-WHOIS-informatie
.bb

**.bb** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Caraïbisch souverein aajlaand Barbados. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1991 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Barbados, mèr 't wiëd doë niët heil vël gebrauk. Registratie és beperk tot énwoeëners van Barbados en bedraajver daaj doë geregistreerd zin.

## Website
* IANA's .bb-WHOIS-informatie
Maaswaerd

De **Maaswaerd** is 'n wièk det behuuert tót de stad Venlo. De wièk wuuert in wieëzerszin, beginnend vanaaf 't naorde, aan Klein-Italië in 't centrum, Sinselveld, Hagerhaof. Aan 't weste grenst de wièk aan de Maijem. De benaming Maaswaerd óntstond in 't begin van de 21e ieëw, doordet 't apart beneumd woort van 't oëstelik gelaege Sinselveld. De wièk wuuert gedomineerd door get hoegboew, waovan 't Nedinscogeboew 't mètst ópvallendst is. Ouch 't zorgcomplex *Crescendo*, ópgelaeverd in 2011, is heej gelaege. 

In 2012 woort boavedeen gestert mit de boew van ein nuuj stadskantoor, die geboewd woort vólges 't *cradle to cradle*-principe. Heejvan zal de greune veurgaevel ópvallend waere. Onder ander mit dit projèk, wil de gemeinte Venlo eine leidende rol es duurzaamste regio van de waereld speule.
Klingerberg

**Klingerberg** is 'n wiek in 't naordweste van 't dörp Blierik in de Naord-Limburgse gemeinte Venlo. 't Haet óngeveer 4.000 inwoeners op 'n óppervlekde van 109ha, waodoor de wiek 'n deechde haet van 3.683 inwoeners je kilometer. In 2003 wuunde d'r in Klingerberg 4.360 inwoeners, in 2006 4.270 door 'n leechte bevólkingstruukgeng. In Klingerberg is evvel 7% 65 jaore of alder, mer zint de luuj mit enne laeftied tösse de 25 en de 64 jaore 't sterks vertegewaordig. Me kint de wiek opdeile in *Klingerberg-Zuud* en *Klingerberg-Naord*, mer me sprik meistal van ein wiek.

Klingerberg woort in de jaore '80 en '90 geboewd op 'n stök ald keltuurgrónk naeve doëj reveererme van de Maas. Op de hoegergelaege akkers woort de wiek geboewd en in de dale, wao-onger 't *Egerbósbaekdaal*, waas weigrónk. Dao van is noe neets mer te zeen. De Klingerbergsingel is de hoofweeg en tegeliek ouk de langste straot. Alle anger straote zeen verneump nao struuke en buim. Klingerberg is verneump nao de geringe, gelieknamige hoëgte aan de rank van de wiek. De wiek wuurt wiejer vanaaf 't weste in tegewiezerszin begrens door d'n Rieksweeg 73, d'n Eindhoveseweeg (N556), d'n Ulkenshofweeg en de Henriette Roland Holstlaan.

Mit 't äöpebaar vervoer is Klingerberg bereikbaar mit lien 4 tösse 't centraal stasie in Venlo en truuk. De liendeenst wuurt verzörgt door verveurder Veolia. De wiek haet dreej haltes. 

## Brón
*Gedetailleerde gegaeves euver de wiek
Luciano Berio

**Luciano Berio** (Oneglia (Ligurië), 24 oktober 1925 - Roeme, 27 mei 2003) waor 'nen Italiaanse componis vaan experimentele meziek in diverse stijle. Berio woort gebore in Ligurië. In d'n Oorlog mós heer in deens, meh door 'n verwoonding aon zien hand mós heer al op d'n iersten daag nao 't lazarèt. Dees verwoonding maakde ouch 'n carrièr es professionele pianis oonmeugelek; daorum begós heer in 1947 mèt 'n studie compositie aon 't conservatorium vaan Milaan. In deen tied trof heer ouch zien later vrouw Cathy Berbarian. Nao e paar jaor vaan gemaoteg modern composities kaom 't in 1952 tot 'n studie in de VS bij Luigi Dallapiccola, boenao heer ziech veur 't serialisme góng intrèssere en ziech bij de Sjaol vaan Darmstadt aonsloot. In 1955 begós heer mèt Bruno Maderna 'n studio veur elektronische meziek in Milaan. Vaanaof 1960 begós heer zelf compositieles te geve; oonder zien väöl bekinde lierlinge zien oonder mie Steve Reich en Louis Andriessen.

Roond 1960 naom zien intrèsse in bezunder späöltechnieke sterk touw; te beginne mèt e stök veur dweersfluit oet 1958 sjreef heer tot zienen doed diverse *[[Sequenze]]* veur solo-instrumint, boebij vaan de speuler väöl gevraog weurt en diverse oongebrukeleke späölwijze zien veurgesjreve. In de jaore 1960 naom zien intrèsse in 't serialisme aof; door 'n bewöste confrontatie mèt de traditie oontstoont tösse 1967 en 1969 de *[[Sinfonia (Berio)|Sinfonia]]*, boe-in 'n complexe mierlaogetechniek weurt gecombineerd mèt oetgebreide citaote (beveurbeeld vaan Mahler). Ouch heel heer ziech bezeg mèt werk vaan aander componiste; zoe völde heer de sjetse vaan Mozart zien *[[Zaide]]* aon en voltoejde heer de *[[Turandot]]* vaan Puccini.
Milaan

**Milaan** (Italiaans: *Milano*, Lombardisch: *Milan*) is 'n stad in Italië, hoofstad vaan de gelieknaomege provincie (die sinds 2015 *[[Metropool Milaan]]* hèt) zoewie de regio Lombardije, mèt op 31 augustus 2015 1.343.163 inwoeners en in de veurstei nog ins talloes mieljoene. De stad heet veur gans Noord-Italië 'n centraol functie (hoegoet betwis door Turijn) en is internationaol bekind um zien arsjitectuur (kathedraol heineve te zien), mode-industrie, meziekleve (oonder mie door de Scala vaan Milaan, 'n operatheater), voetbal (mèt twie clubs AC Milan en Internazionale Milan die allebei väöl succes höbbe behaold) en financieel beteikenis (de bäörs vaan Italië is hei gevesteg). Milaan woort in 222 veur Christus door de Romeine gestiech es *Mediolanum*. In 1183 woort de stad 't centrum vaan 'n hertogdom. Vaanaof 1499 waor dit kort in Franse, daonao sinds 1525 in Habsbörgse han in personeel unie mèt de Spaonse keuning en later d'n Oosterieksen aartshertog. Milaan waor in deen tied e veurnaom centrum vaan de Italiaanse renaissance. In 1859 woorte de Oosteriekers verslage en kaom Milaan oonder 't keuninkriek Sardinië. Naotot dit keuninkriek tot 't vereineg keuninkriek Italië waor oetgegreujd, versterkde Milaan zien ban mèt gans Noord-Italië en kaom 'nen economische greuj zoonder ind op gaank. In 1919 begós Mussolini ziene marsj op Roeme in Milaan. In d'n Twiede Wereldoorlog woort de stad hel gebombardeerd. Nao d'n Oorlog oontwikkelde 't ziech helder es de res vaan Italië, al woort 't ouch jaorelaank 't centrum vaan extreemlinks, soms terroristisch geweld.
Romantiek

De **romantiek** is 'n stijlperiood in de literatuur, beeldende kuns en meziek die, al nao gelaank de kunsvörm, ind achtienden iew, begin negentienden iew of de ganse negentienden iew bleujde.

't Woord *romantiek* is aofkumsteg vaan *[[roman]]*, 'ne vörm vaan literatuur dee langen tied in lieg aonzien stoont en woort bespot um ziene sentimenteel, bizarre en oonnatuurleken inhaajd meh nao 1750 aon prestiesj won. De romantische kuns vèlt op te vatte es 'n reactie op 't rationalistisch gedachtegood vaan de Verleechting (in ethisch opziech) zoewie op de klaorheidsideaole vaan 't classicisme (in esthetisch opziech). Häör veurluipers heet ze in beweginge wie *[[Sturm und Drang]]* en sentimentalisme (*Empfindsamkeit*). Weerdes die de romantische kuns hoeg had zitte waore
* De oonaofhenkeleke positie vaan de kunsteneer (dee neet mie es wèrkmaan in deens vaan 'ne petroen woort gezeen);
* Hoeg waardering vaan creativiteit en oersprunkelekheid (um de vernuide aonspraoke vaan kunstenere te oondersteune);
* 'n Vlöch oet de wèrkelekheid (plaots veur fantasie en neet allein veur verstand);
* Veurleefde veur de natuur (in plaots vaan de ziech ummer mie industrialiserende steideleke wereld);
* Zeuke vaan othenticiteit bij 't volk (in plaots vaan allein elitair cultuur);
* Nationalisme;
* Aondach veur vertèlselkes (volkscultuur!) zoewie veur de middeliewe en aw Germaanse en Keltische sages, mythes en legendes (in plaots vaan allein Grieks-Romeinse aajdheid en häör mythologie; e gevolg vaan 't nationalisme).

De romantiek kaom es ierste in Groet-Brittannië op, es me entans aofzuut vaan de veural Duitse Sturm und Drang, en es ierste in de literatuur. Romantische literatuur bleef tot oongeveer 1830 populair, al had ze nao 1815 al väöl concurrentie vaan börgerleke restauratieliteratuur (Biedermeier). In de sjèlderkuns vint me tegen 't ind vaan d'n achtienden iew ummer mie romantische thema's. Mèt de koms vana 't realisme is 't gaw veurbij mèt de romantische literatuur en sjèlderkuns. Aanders is dat in de meziek. Romantische tendenze koume dao pas nao 1800 nao veure - 1815 is e dèks geneump beginpunt - en de romantische meziek blijf de ganse negentienden iew dominere.
Vastenaovendkamp

**'t Vastenaovendkamp**, vruuger dök: *De Vastenaovendkamp*, Nederlands: *Vastenavondkamp*, is 'n wiek van 't dörp Blierik in de Naord-Limburgse gemeinte Venlo. 't Vastenaovendkamp is normaal ónderverdeild in 'n naordelik en zudelik deil, die beejein 4.475 inwoeëners höbbe op 'n oppervlek van 67 ha. De wiek is neet verneumt nao 't evenement vastelaovend, mer nao 'ne haof mit daezèlfde naam: Hoeve Vastenaovendkamp. Dae stóng aan de St.-Jozefstraot. De naam van d'n haof haet evvel wèl verbank mit 't fies. De boew begós in 1957, en begin 70'er jaore waas de wiek vaerdig. D'n opzèt is ruum. De straote zeen braed en 't guf auk 'n dudelik óngerschied tösse woeëne en wirke. In 't naordelik deil zeen veural huurweuninge, dewiel in 't zudelik deil mier koupweuninge zeen. De westziej grenst aan 'ne greune buffer. Heej leejt auk 't Zilvermaer: 'n bekind park wao auk minse oet anger wieke beejein kuume. 

## Weblinks
*Vastenaovendkamp-Naord
*Vastenaovendkamp-Zuud
Josquin Desprez

**Josquin Desprez** (ouch wel **des Prez**; Zuieleke Nederlen, ca. 1450-55 - Condé-sur-l'Escaut, 27 augustus 1521) waor 'ne Zuid-Nederlandse componis vaan de Daarde Nederlandse of Franco-Vlaomse Sjaol. Heer woort tientalle jaore laank gezeen es de groetste componis vaan zienen tied en waor oonder mie wèrkzaam in Milaan, Roeme en Ferrara. Vaan Josquin zien e rillatief groet aontal geisteleke en wereldleke mierstummege composities bewoerd gebleve, die d'n euvergaank vertuine vaan de aw cantusfirmustechniek nao nuier vörm wie doorgeïmiteerd contrapunt en parodie. Nao zienen doed bleef Josquin tientalle jaore laank in hoeg aonzien stoon.
Mès (meziek)

'n **Mès** is 'n mierdeilege, vocaol compositie die (in princiep) alle tekste vaan 't ordinarium (wat in alle of de mieste mèsse weurt gezoonge) bevat. De diverse deile vaan de mès zien bedoeld um op diverse plaotse vaan 'n mès gezoonge te weure. De versjèllende deile zien *[[Kyrie]]*, *[[Gloria]]*, *[[Credo]]*, *[[Sanctus]]* en *[[Agnus Dei]]*; gans in 't begin woort ouch 't *[[Ite missa est]]* getoenzat, meh dat woort al vrij snel oongewoen. 't Gief diverse subtypes, wie *missa brevis* ('korte mès') en *missa solemnis* ('plechtege mès'); veur d'n inhaajd vaan de teks en plaots in de liturgie maak dat neet oet, al zal de missa solemnis dèks bij fiesteleke veringe weure gebruuk. 't Requiem is e gans bezunder typ: hei-in weurt neve 't ordinarium ouch 't proprium vaan de doejemès gezat.

Langen tied woorte de deile vaan 't ordinarium zelde of noets polyfoon gezat; me maakde allein organums vaan de bezunder mèsdeile (proprium) en deeg de gewoen mèsdeile gregoriaans. In de veertienden iew kaom dao verandering in: de meisters vaan de ars nova beveurbeeld (meh neet allein zij!) gónge ummer mie deile vaan 't ordinarium - die me jummers edersweek kós oetveure - mierstummeg te zètte. Oet dezen iew stamme ouch al complete mèsse (boe-oonder ein vaan Guillaume de Machaut), meh gebrukelek waor dat toen nog neet. Dat veranderde in de vieftienden iew. 't Groetste deil vaan de renaissance (te beginne mèt de Twiede Nederlandse Sjaol) waor de mès de belaankriekste vörm vaan compositie, boe 'n väölvoud aon componiste ziech mèt bezeghele. 't Woort noe ouch gebrukelek veur mèsdeile thematisch same te binde door 't gebruuk vaan 'tzelfde thematisch materiaol door de deile heer. De ierste generaties dege dit mèt de cantusfirmustechniek; later gaof 't parodiemèsse (mèsse die de meziek vaan 'n aander werk, dèks e wereldlek chanson, mèt alle stumme euvernaome en neet allein ein stum) en mèsse mèt doorgeïmiteerd contrapunt. Dat lèste typ woort de norm bij Giovanni da Palestrina, die ziene stijl door de kèrk es *[[ars perfecta]]* woort erkind en iewelaank es veurbeeld gol.

Boete de kèrk evels raakde de polyfonie nao 1600 in oongenao. Al gaw besloot me um ouch in de nui monodische stijl mèsse (en aander kèrkmeziek) te make. Zoe oontstoont de barokke mès mèt orkes (dèks mèt väöl blozers), soliste en koer. Polyfoon passages (fuga's) bleve veur sommege teksdeile de norm (*Cum sancti Spiritu*). Dit bleef ouch zoe in de klassieken tied, wie boete de kèrkmeziek polyfonie gans in oonbruuk raakde. Ouch diverse romantische en e klein aontal modern componiste höbbe mèsse gesjreve.
Red Hot Chili Peppers

**Red Hot Chili Peppers** is 'nen awwe rockband oet Los Angeles, Vereinegde Staote vaan Amerika.

## Lede
* Anthony Kiedis (1983-)
* Michael "Flea" Balzary (1983-)
* Chad Smith (1988-)
* Josh Klinghoffer (2009-)

## Discografie
### Albums
* *[[The Red Hot Chili Peppers (album)|The Red Hot Chili Peppers]]* (1984)
* *[[Freaky Styley]]* (1985)
* *[[The Uplift Mofo Party Plan]]* (1987)
* *[[Mother's Milk]]* (1989)
* *[[Blood Sugar Sex Magik]]* (1991)
* *[[One Hot Minute]]* (1995)
* *[[Californication (album)|Californication]]* (1999)
* *[[By The Way]]* (2002)
* *[[Stadium Arcadium]]* (2006)
* *[[I'm With You (album)|I'm With You]]* (2011)
* *[[The Getaway (album)|The Getaway]]* (2016)
* *Unlimited Love* (2022)
* *Return of the Dream Canteen* (2022)

## Extern Linke
* Officieel site
Conscriptie

**Conscriptie** of **deenspliech** is 't verpliechte vaan börgers door 'ne staot um in 't leger te goon. Dees verpliechting weurt miestens allein aon manslui opgelag; ouch liefelek en geistelek gehandicapde zien devaan oetgeslote. Wienie e land gei conscriptie kint en e leger gans oet betaolde soldaote besteit, sprik me vaan e beroopsleger.

Conscriptie kaom de facto al veur in 't China vaan de Qindynastie. Ouch de aw Spartane en Romeine lagte hun manneleke bevolking jaorelangen deens in d'n oorlog op. In de middeliewe evels woorte beroopslegers de norm: oonder 'n èrfeleke oorlogselite (de ridders) vochte miestal huurlinge, dee ziech in loendeens door n'importe welken hier lete betaole um te vechte. Wel kós 'nen hier vaan zien hurege eise um veur häöm te vechte. 't Systeem vaan huurlingelegers bleef in de Vreugmodernen Tied in stand.

In de jaore 1790 veraandede dit evels. De Franse Rippubliek góng zien börgers verpliechte deens te numme in 't leger. Heimèt kreeg Fraankriek e zier groet en mechteg leger, wat groete deile vaan Wes- en Midde-Europa oonder de voot leep. De inveuring vaan de conscriptie hingk same mèt de opkoms vaan 't nationalisme: de staot góng vaan zien börgers eise tot ze ziech verboonde voolte mèt 't vaajerland en ouch deveur wouwe vechte. Um dees rei naome de mieste Europese len later de deenspliech euver, ouch in vreidestied. Soms had me neet edere jongemaan in 't leger nujeg; daan bepaolde 'n loting wee 't leger in mós en wee neet. Es me zien pliech had oetgedeend, kós me esnog vrijwèlleg zienen deens verlenge (aajdgedeende; daoveur woort me betaold) of betaolde militair weure (mèt meugelekhede tot promotie).

Dit systeem bleef de ganse negentienden iew en e groet deil vaan d'n twintegsten in stand. E deil vaan 't volk had evels ethische bezwoere: pacifisme, beperking vaan keuzevrijheid, 't risico um es soldaot te sterve en aofwezegheid vaan 't werk boe me ouch nujeg kós zien. Doorgoonde oorloge maakde evels tot oontwaopening of aofsjaffing vaan de conscriptie veur de mieste regeringe gein opties waore. Pas in de jaore 1990, wie de Kawwen Oorlog veurbij waor en gevechte in de westerse wereld wied eweg leke, sjafde 't ein nao 't aander land de deenspliech aof. Väöl len wèrke noe mèt e beroopsleger, boe-in betaolde soldaote oetgebreid weure opgeleid veur specifiek werk. In zoe'n len besteit miestal nog wel 'n wèt boemèt de regering op eder memint de bevolking weer veur deens kin oprope (veural bij mobilisatie). Dèks sprik me daorum officieel neet vaan aofsjaffing, meh vaan *opsjorting* vaan de conscriptie. In 't Belsj gebäörde dit in 1994, in Nederland in 1997.
Sociaoldemocratie

De **sociaoldemocratie** is 'n politieke ideologie die oonderdeil oetmaak vaan 't socialisme. De sociaoldemocrate wèlle de socialistische ideaole op 'n parlementair, dus democratische meneer realisere, in tegestèlling tot de communiste en anarchiste die aonsture op 'n revolutie.

De sociaoldemocratie is in d'n twieden hèlf vaan de negentienden iew oontstande in Duitsland. Dao raakde de sociaoldemocrate al gaw parlementair veraankerd, umtot dit land al evereiege vertegewoordeging kós. In len mèt e distriktestèlsel waor 't veur zoe'n partije lesteger in 't parlemint te koume. In 't Interbellum lökde dat in väöl len evels wel. Häöre groetste bleuj had de sociaoldemocratie in de Nao-oorlogsen Tied, wie väöl westerse len zelfs socialistische premiers kraoge.

Allewijl zien de mieste linkse partije, zeker in Wes-Europa, in feite sociaoldemocratisch. 't Woord weurt evels veural gebruuk veur partije mèt e gemaoteg links program, wie de Nederlandse PvdA, de Belzje sp.a en PS en de Duitse SPD.

## Bekinde sociaoldemocrate
Hei volg 'n lies vaan bekinde sociaoldemocrate die op dees Wikipedia trök te vinde zien:
* Robert Abela (1977), Maltees
* Otto Bauer (1881-1938), Oosteriek-Hongaors
* Josep Borrell (1947), Spaons
* Paolo Gentiloni (1954), Italiaons
* Olof Palme (1927-1986), Zweids
* Rumen Radev (1963), Bölgaors
* Pedro Sánchez (1972), Spaons
* Martin Schulz (1955), Duits (Ijsjwiele, Aoke)
* Frank-Walter Steinmeier (1956), Duits
* Frans Timmermans (1961), Nederlands (Mestreech, Nederlands Limbörg)
Rutte

Mèt **Rutte** kin weure gemeind:

* 'n Deilgemeinte vaan Tóngere, Nederlands *Rutten* zuug Rutte;
* Diverse persoene mèt dezen achternaom, in 't bezunder de Nederlandse premier Mark Rutte
Nüsser Platt

Dat **Nüsser Platt** es dä Limbörgse Dialäk, welsche in d'r Stadt Nüss am Rhing jekallt wöd. In de letzte Johr stellt m'r fes, dat et orjinale Nüsser Platt mih un mih dosch'ene sojenannte Regiolekt ersetz wöd. Et jid Quelle, die behaupte, datt de Nüsser Sproch utsterve det in e paar Johr. De junge Lütt kalle nämlich ki Platt mih. Datt is kaum verwunderlich, wenn se dänne doch ald in de Scholl statt dem jode alde Platt et Hochdöitsche beibringe. Nit zulätz is dat esu, weijl völle Lierer hütt ze daach nimmieh vom Rhing, sondern von sonswoher komme. 

## Schtökske op Platt

**Dat leve Platt**

Böß du ne Nüsser Jong on häß en onverdorve Zong, dann flutscht op ehmol Knall on Fall e „dat“ on „wat“ en dinne Kall. Dat wädd malk ehne wesse. On döckes merks du janz jeweß, dat dat mahr eesch dr ahnfang es.

Du kanns dech driehe noch so fing, et hölpt ke Hochdütsch, ke Lating, du kanns dat Platt net messe. Of du jenöglech jet verzälls, of du ens en et Schänge fälls, du fengs em Platt dat reite Woot. Ons Nüsser Platt es jode Zoot för Jonge on för Alde.

Dat Platt es jot en Leed on Jlöck, dat schlät von Hätz ze Hätz en Bröck. So wor dat hei von aldersher, wie dat jewäß es, wolle mer ons Nüsser Platt erhalde. Ons Platt es jrad so orjenell wie jede angere Verzäll. Mer bruke dat, wie 't sech jehöt, on wenn et an et Kalle jeht, dann schlope mer net henger.

We sech doför ze schahme mennt, de hät sin Heimat net verdennt. Dröm blieve mer hei en ons Stadt beim alde, leve, jode Platt als treue Nüsser Kenger.

1930

Bodenständig, treu und bieder, aber leicht den Schalk im Nacken, das ist Neusser Art! 

## Quelle
Caïro

**Caïro** (Arabisch **القاهرة‎** *al-Qāhirah*, Koptisch **ⲕⲁϩⲓⲣⲏ** *Kahire*; in de volksmoond *مصر* *Maṣr*, lètterlek *Egypte*) is de hoofstad vaan Egypte. De stad ligk aon de basis vaan de Nijldelta en heet neet minder es 10 mieljoen inwoeners; in de veurstei woene nog ins zoeväöl lui. Caïro is heimèt 't politiek, economisch, cultureel en intellectueel midde vaan gans 't land. De stad woort in 969 gestiech es fort bij de al bestaonde stad Foestaat. Foestaat en Caïro woorte de residentie vaan 't Fatimidekalifaot en greujde daodoor snel. Oet dezen tied stamp nog d'n Al-Azjarmoskee, nog ummertouw e beeldbepaolend monumint. Nao 't oetereinvalle vaan 't kalifaot waor Caïro nog deil, dèks hoofstad, vaan versjèllende staote en greujden 't oet tot de groetste stad in d'n islamitische wereld. In 1517 evels woort Egypte oonder de voot gelope door 't Osmaans Riek en raakde Caïro zien centraol positie kwiet aon Constantinopel. Wie 't centraol gezag vaan de sultan begós te verdwijne, bleujde ze op oonder de ummer oonaofhenkeleker oonderkeuning. Ouch oonder Brits koloniaol bewind en es hoofstad vaan 't oonaofhenkelek Egypte greujde de stad door.

De bekinde Tunesische filosoof Ibn Khaldun hiemelde hei in de 15e iew.
KNVB

De **KNVB** (voloet **Koninklijke Nederlandse Voetbalbond**) is 'ne sportboond dee 't voetbal in Nederland regelt. De boond hèlt ziech ouch bezeg mèt strandvoetbal, zaolvoetbal en voetbal in de breidde (amateurvoetbal, vrouwevoetbal, jäögvoetbal, seniorevoetbal en gehandicapdevoetbal). De KNVB woort, nog es NVB, in 1889 opgeriech op initiatief vaan Pim Mulier en sloot ziech in 1904 bij de FIFA aon. D'n huiege veurzitter is Michael van Praag; secretair-generaol Bert van Oostveen is evels veur 't daogeleks bestuur verantwäördelek. De boond heet zien residentie in Zeist.
P.C. Hooftpries

De **P.C. Hooftpries** is 'ne Nederlandse literatuurpries dee in princiep edersjaor weurt oetgereik aon 'ne Nederlander ziech jaorelaank in de literatuur verdeenstelek heet gemaak. Heer weurt umstebeurt touwgekind veur verhaolend proza, besjouwend proza (neet-fictioneel tekste) en poëzie. De pries is in 1947 ingestèld t'r gedachtenis aon d'n dreihoonderste sterfdaag vaan P.C. Hooft, 'ne Nederlandse sjriever dee ziech op alle drei de vlaker verdeenstelek heet gemaak. Tot en mèt 1955 waor 't geinen oeuvrepries, meh kaom heer touw aon sjrievers vaan individueel meisterwerke. Vreuger gebeurde de oetreiking in 't Muiderslot in Muiden, boe P.C. Hooft dros waor; sinds 1988 deit me dat miestens in 't Lètterkundeg Museum in D'n Haag. Aon de pries zien 'ne penning en 'n premie verboonde.

Vlaominge en aander neet-Nederlanders koume neet in aonmerking veur de pries. Lui mèt de Nederlandse nationaliteit die in aander taole sjrieve zien wel verkeesbaar. Dit lèste is totnogtouw eine kier gebäörd, wie in 1991 de Afrikaanstaolege Elisabeth Eybers de penning kraog.

De P.C. Hooftpries is diverse kiere midde vaan controverse gewees. De ergste waor wie in 1984 staotssecretair Elco Brinkman weigerde um de pries aon Hugo Brandt Corstius oet te reike. Es gevolg daovaan is de pries toen drei jaor achterein neet vergeve, tot 'r in 1987 esnog nao Brandt Corstius góng.

## Laureaote
Fölkerech

**Fölkerech** (Frans en Duutsj: *Völkerich*) is 'n gehuch wat vilt ónger 't dörpsgebeed va Jömelech (*Gemmenich*), in de Belsje gemeinte Blieberig (*Plombières*), provincie Luuk. De plaatsj besjtaet oet lintbeboewing aan d'r doergaoënde waeëg tösje Jömelech e Blieberig. Dao ligke zoeë'n 50 hoezer en häöf.

I Fölkerech waert  tradioneel, juus wie in de res va dit gebeed, 'n uëverganksdialek va 't Limburgs nao 't Duutsj gekald (Plattdütsch). De officiële sjpraok is Frans. Me kalt aoch waal Hoeëgduutsj of Nederlands.

Fölkerech haat 'n aege Mariakapel. 't Gebuuwke likt op 'ne driesjprónk midde i 't gehuch.
'n Anger opvallend geboew is 't vuurmalig Franciscaner kloeëster, wat 't hoeëgste boewwirk is. 't Haat drie boewlaoge e 'ne doebele zölder. Dao zint noe appartemente i gevestig.
De Peel in brand

**"De Peel in brand"** (oersprunkelek gesjreve es *De Piël in brand*) is e leed vaan de Nederlands-Limbörgse band Rowwen Hèze. 't Is ein vaan hun populairste nommers. Wie gebrukelek koume de teks en meziek vaan zenger Jack Poels. 't Kump oersprunkelek vaan hun debuutalbum *[[Rowwen Hèze (album)|Rowwen Hèze]]*, meh is later in versjèllende versies opgenome gewore.

## Teks
D'n teks besjrijf de ervaoringe vaan de zenger, dee es keend 'ne zonsoondergaank mèt lieghaangende mis zaog en meinde tot de Pieël in brand stoont. En passant besjrijf heer ouch aander herinneringe aon zien jäög, wie heer beveurbeeld in zien fantasie edereine de baas waor.

## Meziek en versies
De oersprunkeleke versie (in 1985 op cassèt, in 1987 op grammofoonplaat) waor mid-tempo en carnavalesk, mèt 'ne beat droonder. Väöl bekinder en geleefder evels woort de versie die in 1991 oetkaom op 't album *[[Boem (album)|Boem]]*. Dit is 'n folkversie boe-in Poels ziech begeleit mèt allein de akoestische gitaar. Dit leed sloog zier aon en woort dèks es touwgif gespäöld. Me kin dees versie ouch vinde op de compilatie-cd *[[Kilomeaters - 't Beste van 20 joar]]*, die in 2005 door stumming oonder de fans is samegestèld. Datzelfde jaor versjeen 't leedsje ouch op single. Nog 'n aander versie woort gespäöld in de *[[Saus (Rowwen Hèze)|Saus]]*-tour, boevaan ouch 'n cd en dvd zien versjene. Hei weurt de gitaar aongevöld mèt steelgitaar en blozers.

De Heideroosjes, aofkumsteg oet naoberdörp Haors, höbbe 't leed gecoverd in 'n punkversie. Dees versie is terech gekoume op *[[Manne van staal]]*, e compilatie-album boe me diverse covers vaan Rowwen Hèzesongs zoewie oonoetgebrach werk bijein vint.

Me kin Jack Poels ummer hure zinge vaan de *Pieël*, neet de *Peel*, dee in brand steit. Oersprunkelek waor d'n titel ouch *De Piël in brand*. Me heet dit nao d'n doorbraok boete Limbörg veranderd um grepkes veur te zien (Hollands *piel* is 'pum').

## Succes
't Leed heet sinds 't begin vaan de Limbo Top 100 altied hoeg gestande. In 2006 en 2007 haolde 't zelfs de nommer 1-positie. Rowwen Hèze haolde ieder al de boveste plaots mèt *[['t Roeje klied]]* en *[[November (leed)|November]]*. Ouch de Heideroosjesversie heet eine kier de Limbo Top 100 gehaold, en wel in 2014 (nommer 68). De single vaan 2005 haolde de 34e plaots in de Top 40. Ouch in de Top 2000 kump 't sinds 2013 oonaofgebroke veur (in 2015 op de 900e positie).

## Bronne
* ''De Peel in brand'' bij de Limbo Top 100

### Rifferenties
Brasília

**Brasília** (oetspraok in 't Braziliaans Portugees: [bɾaˈziljɐ]) is de hoofstad vaan Brazilië, zoewie vaan 't Federaol Distrik vaan dit land. Ze ligk in de savanne vaan 't Braziliaans Hoegland en is mèt oongeveer 2,8 mieljoen inwoeners de veerde stad vaan 't land, nao São Paulo, Rio de Janeiro en Salvador. Brasília woort in 1960 gestiech (nao 'ne bouwtied vaan veer jaor) op initiatief vaan Juscelino Kubitschek, daan president, mèt es doel de hoofstad vaan Rio de Janeiro nao 't midde vaan 't land te verplaotse. De stad woort oontworpe door Lúcio Costa (hooflijne) en Oscar Niemeyer (diverse groete gebouwe). Brasília (entans de oersprunkeleke stad) heet de vörm vaan e vleegmesjien, mèt de zier brei Monumentaol As in de lèngde, boe me diverse groete euverheidsgebouwe zoewie de kathedraol vint, en woenblök (*quadras*), bestaond oet flats, in de vleugele. Daoboete ligke nog diverse boetewieke en veurstei. Brasília steit sinds 1987 op de Werelderfgoodlies vaan d'n UNESCO.
Genocide

**Genocide** of **volkermaord** is 't op groete sjaol plege vaan massamaord mèt es doel e gans volk, 'n etnische gróp, 'n religieus gemeinsjap of sociaol klas oet te reuje of entans sterk te vermindere. 't Woord is 'n combinatie vaan 't Aajdgrieks *genos* 'volk' en 't Latiens *caedere* 'doeje'. Diverse massamaorde oet de historie kinne es genocide weure aongemerk ('t oetmaorde vaan de Eburone door Julius Caesar, slachpartije op de Banda-eilen door Jan Pietersz. Coen). Pas in d'n Twiede Wereldoorlog is me evels vaan genocide goon spreke, in 't bezunder in verwiezing nao de Holocaust boebij oonder mie woort geprobeerd de joede en zigeunders gans te doen verdwijne. Sindsdeen zuut me genocide es ein vaan de zwoerste misdaode tege de minsheid. In de jaore 1990 en daonao höbbe ziech diverse gevalle voorgedoon, soms op lokaol niveau (op de Bosniërs in Srebrenica), soms op väöl groeter sjaol (op de Tutsi's in Rwanda).

Gevalle vaan genocide weure allewijl dèkser in internationaol tribbenaole behandeld. Dit heet evels allein succes es de regering boe de verantwoordeleke oonder valle mètwèrk.
Alsjemie

De **alsjemie** waas de veur-weitesjappelike be-ubing vanne sjemie. Zónger good verstandj van waat gebeurdje verzóchte alsjemiste alderhenj aan stoffe te zuvere, bewirken en te verangere door die te minge, verhètsen en destillere. Ze verzóchte loead te verangeren in góld (in 'n aantaal aan vel bewaerdje eine det det ouch waas gelök), taengevergiffe te vinjen en elixers te make wodoor me ónsturfelik kós waere. De alsjemiste bedachten aevel ouch 'n aantaal aan sjemische wirktuug die nag ieëve later in broek bleve, wie 't retort.

De bekèndjste alsjemiste zeen Nicolas Flamel en Paracelsus.

De Zwitserse psycholoog Carl Gustav Jung sjreef 'n aantaal aan beuk worin d'r de alsjemie es d'n historische veurluiper vanne psychologie haet besjreve.

Väöl alsjemiste gluifdjen in spiritualiteit, in 'ne werreld boete de materie óm. De meiste modern weitesjappers gluiven aevel neet dao-in.
Aafstandj

**Aafstandj** is e begrip det sleit oppe numerieke besjrieving van wie wied veurwirpe vanein aafligke.

Aafstandj wuèrtj gewuuenlik gemaeten in:
* SI-einheje: maeter en alle vörm daovan, wie kilomaeter, centimaeter, millimaeter en zoa wiejer;
* Angelsaksische einheje: miel, voot en inch.

Aafstandj kan ouch euverdrachtelik waere gebroeke, wie in "socialen aafstandj tösse bevölkingsgruup".

## Ómraekene
* 1000 mm = 100 cm = 10 dm = 1 m = 0.001 km
* 1 in (inch) = 0.0254 m = 2.54 cm
* 1 ft (voot) = 12 in (inch) = 0.3048 m = 30.48 cm
* 1 miel = 1600 m = 1.6 km
* 1 zieëmiel = 1852 m = 1.852 km

## Aafstandj en verplaatsing
't Versjil tössen aafstandj en verplaatsing is det d'n aafstandj meistes 't daodwirkelik paad tösse twieë veurwirpen is, dewiel verplaatsing de kórtsten aafstandj tösse twiè puntje in is.

## Beraekening
Aafstandj = snelheid × tied

: \Delta s = v \times t
Brum

De **brum** (Letien: *Cytisus scoparius* of *Sarothamnus scoparius*), ouch **brumhei** of **ginster**, is 'n struuk oet de vlinjerbloomfemielje (*[[Fabaceae]]*). De struuk kan 'n huuegdje van twieë maeter bereike. De tek zeen viefkentjig en ónbehaordj. Wen insekte de bloom bezeuke, wuuertj 't stuufmael op häör aafgesjaote. Brum kump hieël algemein veur, veural op zandjgróndj, heiveiljer, duungebiede en braakgrunj (wie langs 't spaor).

Brum is 'n richtige pioneersplantj en kump veur in 't grótste deil van Europa. De plantj is inheimsj in 't wèste en 't midde van det continent, meh kump allewiel weltwied veur es invasief saort, mit naam in wèstelik Naord-Amerika, Zuud-Amerika, Australië, Nuuj-Zieëlandj en India.

## Uterlik
'ne Brum haet rilletief min blajer en de blajer die d'r haet zeen klein. De ungelste zeen drietalig handjvörmig samegestèldj; de bäövelste zeen inkelveljig. De blajer valle rap aaf, meh de tek blieven ummer gruuen. De blome zeen góldgael en óngevieër 2 cm lank. Ze vörme losse truus. De bloomstele zeen zoeaget 1 cm lank. De stiel is opgeroldj. Brum bleudj in mei en juni. 'ne Brum druueg 'ne zwarte peul van 2,5 toet 4 cm lank. Allein de renj van de peule zeen behaordj; de res is kaal.

## Gebroek
Vanne tek van 'ne brum kónne besseme waere gemaak. In 't vergangene woort de vezel vanne plantj in tieje van tekórte gebroek es 'ne vervanger veur juut.

Brum bevatj 't vergiftigdje sparteïen, det 'n stimulerendje wirking haet op 't hert. Inne fytotherapie wuuertj de plantj daoveur ouch gebroek bie hertzwaakdje. Ouch kan brum waere gebroek veur lichte reumatische klachte.
Underste en Bäöveste Meule

D'n **Underste** en d'n **Bäöveste Meule** zeen twieë bewuuende gebede in 't Jaomerdaal, t'n zuudoëste van de Limburgse stad Venlo. 't Is ein belangriek recreatiegebeed: in d'n Underste Meule is 'n camping en op d'n Bäöveste Meule is 'n hotel en wiejer is 't ein bekind netuurgebeed. D'n buurt leejt op 'ne steilrand, daorum sprik me ouk van 'nen underste en 'nen bäöveste meule. De meiste hoezer stamme oet de dertiger jaore. Wiejer wuuert 't gebeed ingesläöte tösse d'n iezerwaeg nao Remund en Kaldekirke.

## Geschiedenis
In de Venlose stadsarsjieve wird al vreug 't bestaon van baekskes in 't Jaomerdaal vermèld. Ein van die baekskes struimde in de richting van Tegele, mer door d'n aanleg van twieë watermeules in de vieftieënde iëw, waomit de loup van det baekske woort gerugeleerd, struimde de baek in de richting van 't Kloësterkerteer in 't centrum van Venlo. De hoeëger gelaege Bäöveste Meule hoolde water oét d'n *Bäöveste Meuleplas* en d'n underste oét d'n *Underste Meuleplas*. De baek draag t'r plaatse de naam Meulebaek (Molenbeek) en 't haet 'n daal oétgesleite. Dit daal waas ouk de grens tösse 't Hertogdóm Gelder en Hertogdóm Gulik. Einmaol de meules gepasseerd, draag de baek in Venlo-Zuud de naam *Sloterbaek* en in 't centrum draag 't de naam *Groeëte Baek*. De baek deende es riool, mer börgemeister Van Rijn makde heej 'n end aan door 'n groeët deil van de loup te dempe. 

In 1866 woort in 't Meulebaekdaal d'n iezerwaeg Staatslien G nao Kaldekirke aangeleg.

## D'n Bäöveste Meule
Dees meule woort door 'n brand in 1902 verweus en twië jäöre later woort 't weer opgeboewd. In 1935 kraog 't geboew 'n horecafunctie: dao kam 'n hotel en 'n restaurant. Vanaaf 1975 is 't hotel van de hotelkete Bilderberg. Dit hotel leejt drèk aan d'n Bäöveste Meuleplas. 

## D'n Underste Meule
D'n Underste Meule is ein van de veer Venlose meules dae nog intak is. Tót 1993 loog aan d'n Underste Meuleplas 'n strandbad. Noe zeen dao hoezer geboewd. De camping besteit evvel nog steits. 

## De wièk
In de gelieknamige 120ha groeëte wièk laeve 120 luuj (104 luuj je kilometer). 5ha besteit oét wateroppervlak. De laeftiedscategorie 45 t/m 64 jäöre is mit 44% van 't totaal aantal inwoeëners 't sterks vertaegewäördig in d'n Underste en Bäöveste Meule. Ouk woeëne heej rilletief vuuel westerse allochtone (17%). Mer 2% is van neet-westerse aafkóms.  

## Galerie

Plaetje:Venlo_Onderste_Houtmolen_5737.JPG|300px|D'n Underste Holtmeule
Plaetje:Onderste_Houtmolen,_Onderste_Molenweg_-_Venlo_-_20241395_-_RCE.jpg|D'n Underste Meule mit de Meulebaek (1968)


## Zeen ouk
*Graafheuvels op de Jaomerdaalse Hei

## Externe links
* Underste en Bäöveste Meule op limburgs-landschap.nl
* Gedetailleerde gegaeves euver de wièk
Magnetisme

**Magnetisme** is e netuurkóndig versjiensel wobie e matterjaal 'n aantrèkkings- of aafstoeatingskraf oetuub op anger matterjale. 't Guuef 'n aantaal aan wied-bekèndje matterjaal die dudelik magnetische eigesjappe höbbe, wie kobaltj, iezer en nikkel, die allemaol ferromagnetisch zeen. Alle matterjaal óngergaon aevel in grótter of minder maot invlood van magneetveljer. Magnetisme kan veur 't grótste deil waere trögkgelèdj nao lektriklajinge die in bewaeging zeen. 't Waord "magnetisme" kump van Magnesië, 'n historische regio in Törkieje wo me ieëre de meiste magnetische matterjale vanaaf haoldje.

## Zuuch ouch
* Lektromagnetisme
* Magneet
Hertspier

De **hertspier** is 't deil van 't hert det verantjwäördelik is veur de pómpwirking. De wandj van de hertspier is opgeboedj oet drie weefselläög:
* 't endocard: e dun, glaad vlees aan de binnekantj, wo 't blood langsstruimp;
* 't myocard: de spierlaog (dwersjgestreep spierweefsel);
* 't epicard: 't dun vlees aan de boetekantj, det grens aan 't pericard (herttuutje).

De pómpwirking óntsteit oet gecoördineerdje sametrèkking van de spiercelle in de hertwandj. Tiejes dees sametrèkking waere de hertkamere klènder, wodoor 't blood d'roet wuèrtj gepaers. De hertklappe veurkómme det 't blood de verkièrdje richting in struimp. Dees faas wuèrtj de systoal geneump. De dao-op volgendje faas van óntspanning hètj de diastoal. De spiercelle waere lenger en de hertkamere grótter, wodoor 't blood oet de bozem de kamere in struimp. De hertspier zelf wuèrtj verzeen van zoerstofriek blood door de kransslaagaore. De bloodvater die 't zoerstoferm blood ewegveure oet de hertspier heite de kransaore.

Dit percès speeltj zich bie 'ne gezónje, vólwasje miensj in rös zoaget zèstig tót zeuvetig maol de menuut aaf. De hertslaag wuèrtj zoaget 70 ml aan blood (slaagvoluum) róndjgepómp.
Kieët

'n **Kieët** kan verwieze nao 'n boewvallig hoes, mer meistal bedoele ze dao 'n drankkieët mit. 'n Drankkieët is döks 'n provisorisch ineingezatje plaatsj wo me biejein kump es vrunj óm alcohol te drinke. Döks duitj me det veur 't sjtappe zoeadet me geldj kan besjpare en nog röstig kan biekalle veurdet me geitj fieëste.

Kieëte vindj me veural op 't plattelandj, en den mit naam in 't oeaste van 't landj (Greuninge, Twente en d'n Achterhook) en naordelik Limbörg. 'n Kieët wuuertj meistal geboewdj, sjoeangemaak en gefinanceerdj door de vrunjegroep en haet zelf dus gein vergónning.

'n Anger benaming veur 'n drankkieët is 'n *zoepkaot*.
Kefee

'ne **Kefee**, **kaffee**, 'n **kroeg**, 'ne **bar** of 'n **kniep** is 'n zaak wo me alcoholische dranke duit servere en me biejein veur mit einanger te kalle. 'ne Kefee vervöltj in e dörp, mer ouch in 'n stad, hieróm döks 'n wichtige sociaal functie. Same mit de restaurants enne hotels make de kefees deil oet vanne horeca.

In 'ne kefee waere meistes neet allein alcoholische dranke geserveerdj. Inne meiste kefees krieg me namelik ouch anger drinkes, wie tieë, kóffe, fris en water. Sómmige kefees servere nag väöl mieë, wie ouch vröchtedrenkskes en (werme) chocomel.

In Nederlandj moog saer 1 juli 2008 inne kefees officieel neet mieë waere gerouk, boete de roukruumdjes. Väöl kefees haje zich hie aevel neet aan.

Doordet de pries van drinkes inne kefees de litste jaore rap ómhoeag is gegange, geit väöl jeug veurdet ze oetgaon ieës bie emes van häör heim indrinke inne zoea-geneumdje kieët.
Fysiosjemie

**Fysiosjemie** of **fysische sjemie** is de studie vanne fysische basis van sjemische stèlsele en percèsse. Modern fysiosjemie is sterk gegrundj oppe netuurkónde en kan waere gezeen es de kruutsing van die mitte sjemie. Wichtige studierichtinge binne de fysiosjemiezint de sjemische thermodynamica, de elektrosjemie, de spectroscopie, de kinetiek en de theoretische sjemie. Bie de litste verzeuk me mit behölp van wiskónde of computersimulaties en -beraekeninge de eigesjappe van aafzunjerlike molecule of macroscopische wieväölheje van stoffe te veurspèlle.

Fysiosjemie is van fundamenteel belank veur de modern matterjaalkónde.

## Wichtige fysiosjemiste
* Svante Arrhenius
* Peter Debye
* J.W. Gibbs
* J.H. van 't Hoff
* Erich Hückel
* Friedrich Kohlrausch
* Frederick Lindemann
* Lars Onsager
* Wilhelm Ostwald
* Linus Pauling