open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Florida

**Florida** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *FL*. De hoofstad is Tallahassee, mer de groetste stad is Jacksonville, allewel de bekindste stad Miami is.

## Geografie

Florida heet 'n oppervlak vaan 170.451 km² (17,9% water), en heet 17.397.161 inwoeners (114,43/km²). 't Oppervlak vaan Florida bedreug 170.451 km² (17,9% water). 't Klimaat is subtropisch, en kin me 't mies vergelieke mèt 't Spaons klimaat. 't Hoegste punt vaan Florida is Sugarloaf Mountain.

Florida grens aon South Carolina, Georgia, Alabama en Mississippi.

## Historie
### Inheims Florida
De Paleo's (inheims Amerikaanse stam) oontdèkte Florida in 12.000 veur Christus. 't Zieniveau vaan Florida stoont toen 100 meter lieger es allewijl. Florida had ouch 'n druger en keuler klimaat es noe. De mieste stamme waore daan ouch actief aon de kös vaan Florida.

### Europees Florida

't Ierste Europees kontak in Florida, waor in 1513. Florida woort oontdèk door Juan Ponce de León. Daonao verkinde oontdèkkingsreizegers 't gebeed. Florida woort daonao verkind door väöl lui, zoewie Pánfilo de Narváez (1528), en Hernando de Soto (1539 en 1542). In 1556 waor Florida Spaons gebeed, mer in 1607 vestegde de Ingelse ziech in Virginia en West-Virginia, wat toen nog bij Florida hoort. Daonao begóste de Ingelse ouch gebeed vaan 't huieg Florida in te pikke, en in 1783 waor Florida volledeg in han vaan Ingeland. Spanje veel obbenuits aon in 1783, en Florida woort weer e gebeed vaan Spanje. In 1819 woort Spanje evels gedwónge Florida aof te stoon aon de VS. Heimèt woort Florida op 30 miert 1822 de 27ste staot vaan de VS.

### Amerikaans Florida
Florida woort groondgebeed vaan de VS. Oost-Florida en West-Florida waore weer 'ne staot op ziech, mer Oost-Florida en West-Florida zien wel twie provincies gebleve tot 1902. Wel woort e deil vaan West-Florida gesjoonke aon de staot vaan Mississippi. De argrarische cultuur vaan Florida oontwikkelde ziech in relatief isolatie.

Florida heet altied al mote lije oonder orkane. In 1992 kaom d'n orkaan Andrew zjus oonder Miami aon land, dee veur väöl sjaoj heet gezörg. In 2005 woort e groet deil vaan Zuud-Florida verweus door orkane.
Canon van Limburg

D'r **Canon van Limburg** is 'n verzameling van de 52 belangriekste historische gebäörtenisse in Nederlands Limburg, die *veenstere* werre geneumd. In november 2009 waoërt e gepresenteerd en mót besjoewd waeëre es 'n discussiesjtuk oeë me biedrages an kan lieëvere.

## Vinstere

## Rifferenties


## Externe leenk
*D'r Canon van Limburg
Georgia

**Georgia** (neet te verwarre mèt Georgië) is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *GA*. De hoofstad is Atlanta.

## Geografie
Georgia heet 'n oppervlak vaan 154.077 km² (2,6% water), en heet 8.829.383 inwoeners (54,59/km²). 't Hoegste punt vaan Georgia is Brasstown Bald (1458 m). De staot ligk in de *Eastern*-tiedzone.

Georgia grens in 't noorde aon Tennessee en North Carolina, in 't ooste aon South Carolina, in 't zuie aon Florida en aon 't weste aon Alabama.

Georgia heet e zieklimaat, en is 't bès te vergelieke mèt 't klimaat vaan Griekeland.
Idaho

**Idaho** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *ID*. De hoofstad is Boise. Bijnaome veur de staot zien *Gern State* en *Potato State* (*[[eerappel]] staot*).

## Geografie
Idaho heet 'n oppervlak vaan 216.632 km² (1,0% water). Idaho grens in 't weste aon Washington en Oregon, in 't zuie aon Nevada en Utah, in 't ooste aon Montana en Wyoming. 't Zuie en midde vaan Idaho bevat 'n deil vaan de Rocky Mountains. De bekindste plaots in de Idaho-se Rocky Mountains is de Sawtooth Range. 't Hoegste punt vaan de *Idaho Rocky mountains* is de top vaan Borah Peak (3859 m).

## Demografie
Idaho heet 1.393.262 inwoeners (6,04/km²). De mieste lui woene in 't noordweste en in 't zuie. De groetste stei vaan Idaho zien Boise, Pocatello en Idaho Falls.
Illinois

**Illinois** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *IL*. De hoofstad is Springfield.

## Geografie
Illinois heet 'n oppervlak vaan 140.998 km² (4,0% water), en heet 12.713.634 inwoeners (86,27/km²). Daomèt heet Illinois de zelfde bevoukingsdeechde es Spaanje.
Iowa

**Iowa** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *IA*. De hoofstad is Des Moines.

## Geografie
Iowa heet 'n oppervlak vaan 145.743 km² (0,7% water), en heet 2.954.451 inwoeners (20,22/km²).
Maryland

**Maryland** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *MD*. De hoofstad is Annapolis.

## Geografie
Maryland heet 'n oppervlak vaan 32.160 km² (21,2% water), en heet 5.558.058 inwoeners (209,39/km²).
Michigan

**Michigan** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *MI*. De hoofstad is Lansing.

## Geografie
Michigan heet 'n oppervlak vaan 250.941 km² (41,3% water), en heet 10.112.620 inwoeners (67,55/km²).
Koelsjtamp

De **koelsjtamp** is ’n saort óntgreuning van 'ne nuje, jónge óngergróndsje mienwirker.

Dees óntgreuning waas neuëdig veur me door de koempels in de groep woort opgenómme. Biej de oetveuring van de koelsjtamp woort 'n groate kaolesjöp taenge ’t achtersjte van de nujeling gehawte en vervolges sjloog me mèt ’n groate hamer keihèl taenge die sjöp. Sóms woort in plaats van 'ne hamer gewoon door ein van de koempels mèt ziene sjoon (mèt sjtale neus) taenge de sjöp getrap. De klap dae de te óntgreune mienwirker daovan kreeg, waas dèks zoa hèl dat hae nog daag later hiejvan las hèj. 

Later woort dees meneer van óntgreuning door de direktie van de koel verbaoje, ómdat d’r waal èns óngelökke biej gebeurde. 

Nog later woort ouch waal van 'ne koelsjtamp gesjpraoke es me es beloaning (feguurlik gesjraoke) 'ne trap (sjöp) ónger ’t achtersjte kreegs.
Kentucky

**Kentucky** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *KY*. De hoofstad is Frankfort.

## Geografie
Kentucky heet 'n oppervlak vaan 104.749 km² (1,7% water), en heet 4.145.922 inwoeners (39,28/km²).
Proemesjiek

**Proemesjiek**, ouch waal kortweg **sjiek** geneump, is ’n Limburgs woord veur *proemtoebak* (Nederlands pruimtabak).
Zuug ouch ’t artikel Proemtoebak

Dit woord Proemesjiek woort algemein gebroek door de Limburgse mienwirkesj. Proemesjiek woort óngergróndjs gebroek óm op te knawwele, ómdat rouke dao verbaoje waas in verbandj mèt explosiegevaor door miengaas. 

Door ’t knawwele maakde me sjpeeksel aan zoadat me neet zoa 'ne druige móndj kreeg en me de sjtöb dae me in de móndj kreeg same mèt ’t sjpeeksel weer koosj oetsjpieje. Op dees meneer woort  d'r dan völ minder sjtöb gesjlik.
Pupsj

'n **Pupsj** is ein Limburgs woord dat veur tweërlei oetlègk vatbaar is; veur *oug* en veur *ougvoel*. 

## Etymologie
Pupsj is aafgeleid van ’t latiense pupilla, Nederlands veur pupil van ’n oug. Pupil op zien beurt is geneump nao ’t latiense woord pûpa (meisje), klein gesjtalte die in ’t oug wirt weerkaats. 

## Gezègdes
* *Haol die pupsje èns oet dien ouge* – Nederlands: Haal het vuil eens uit je ogen, zodat je beter ziet.
* *Kiek oet dien pupsje* - Nederlands: Kijk uit je doppen.
* *Dae had de pupsje nog in de ouge -* Nederlands: Hij heeft de slaap nog niet uit, hij is nog niet helemaal wakker.
Kansas

**Kansas** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *KS*. De hoofstad is Topeka.

## Geografie
Kansas heet 'n oppervlak vaan 213.283 km² (0,6% water), en heet 2.735.502 inwoeners (12,69/km²).
Landnómmer

De **Landnómmer** is dat deil vaan de telefoonnómmer dat verwijs nao e land. Bij 't belle nao 't boeteland weurt in de gekoze nómmer de landnómmer veuraofgegaange door de *Internationaole Touwgaankscode*.

De landnómmer besteit oet twie deile. 't Ierste deil besteit oet de nómmer vaan de regio, 't twiede vaan 't land.

Zoe is de wereld opgedeeld in 9 regio's: Noord-Amerika (1), Afrika (2), Centraol-Europa en Noord-Europa (3), Wes-Europa, Zuid-Europa en Oos-Europa (4), Zuud-Amerika (5), Australië en Antarctica (6), Centraol-Azië (7), Oos-Azië (8), Midde-Ooste en Zuid-Azië (9).

Ouch zien de len Canada, Australië en de VS e geval apaart. Dao zien de staote of provincies (VS heet staote, Canada en Australië provincies) landnómmers op ziech.

## Rifferentie
* Groetdeils gebaseerd op de Duitstaolege versie vaan dit artikel
South Dakota

**South Dakota** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *SD*. De hoofstad is Pierre.

## Geografie
South Dakota heet 'n oppervlak vaan 199.905 km² (1,6% water)), en heet 770.883 inwoeners (3,86/km²).
Minnesota

**Minnesota** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *MN*. De hoofstad is Saint Paul.

## Geografie
Minnesota heet 'n oppervlak vaan 225.365 km² (8,4% water), en heet 5.100.958 inwoeners (23,86/km²).

## Bekinde lui oet Minnesota
* Owl City - 'n Popgróp die allewijl erg populair is.
South Carolina

**South Carolina** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *MO*. De hoofstad is Columbia.

## Geografie
South Carolina heet 'n oppervlak vaan 82.965 km² (6,0% water), en heet 4.198.068 inwoeners (51,54/km²).
Witte koekoeksbloom

De **witte koekoeksbloom** (*Silene latifolia *subsp.* alba*, synoniem: *Melandrium album*) is 'n plaant oet 't *Silene*gesjlacht van de familie *Caryophyllaceae*. 't Is 'n bies 1 m hoeëg algemèng vörkaomende plaant. D'r saoërtnaam is gebaseerd óp de kleur.

De behäörde sjtengele zeunt recht opgericht en vertakt. De blajjer sjteunt paarsgewies aan d'r sjtengel.

De blome haant vief witte, deep ingesjnaoëje kroeënbledsjes. De bleujperiode is van mei bies oktober, mae in 2009 bleujde ze nog begin december. 
De vrucht is, zjuus wie bie alle *Caryophyllaceae* 'n mèt teng ópsjpringende doeësvrucht, die sjterk geliekt óp 'ne groffelsnagel. 

## Väörkome
De plaant sjteet óp voedselrieke besjaduwde plaatsje die mèt graas bewase zeunt .
't Versjpreidingsgebied bereikt in Europa z'n noordgrens in Scandinavië, de zuidgrens löpt in Noord-Afrika, nao 't ooste toe keumt ze vör bies 't Baikalmeer.
Ohio

**Ohio** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *OH*. De hoofstad is Columbus.

## Geografie
Ohio heet 'n oppervlak vaan 116.096 km² (8,7% water), en heet 11.459.011 inwoeners (107,05/km²).
New Jersey

**New Jersey** is 'ne staot in de VS. Dèks weurt New Jersey mèt gerekend es deil vaan de regio Nui Ingeland, mer dit is neet zjus. De aofkorting is *NJ*. De hoofstad is Trenton. Belaangriek groete stei in New Jersey zien Jersey City en Newark. Bei stei zien min of mie deil vaan 't versteielek gebeed vaan New York City. Door de staotssgrens die 't Newyorks Manhattan oondersjeid vaan dees twie stei, zulle ze evels noets deil gaon oetmake vaan dezelfde stad.

## Geografie
New Jersey heet 'n oppervlak vaan 200.520 km² (0,6% water), en heet 1.747.214 inwoeners (8,60/km²).
North Carolina

**North Carolina** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *NC*. De hoofstad is Raleigh.

## Geografie
North Carolina heet 'n oppervlak vaan 139.509 km² (9,5% water), en heet 8.541.221 inwoeners (63,80/km²).
North Dakota

**North Dakota** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *ND*. De hoofstad is Bismarck.

## Geografie
North Dakota heet 'n oppervlak vaan 183.272 km² (2,4% water), en heet 634.366 inwoeners (3,59/km²).
Virginia

**Virginia** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *VA*. De hoofstad is Richmond.

## Geografie
Virginia heet 'n oppervlak vaan 110.862 km² (7,4% water), en heet 7.459.827 inwoeners (69,03/km²).
Washington (staot)

**Washington** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *WA*. De hoofstad is Olympia.

## Geografie
Washington heet 'n oppervlak vaan 184.824 km² (6,6% water), en heet 6.203.788 inwoeners (34,20/km²).
Montana

**Montana** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *MT*. De hoofstad is Helena.

## Geografie
Montana heet 'n oppervlak vaan 381.156 km² (1,0% water), en heet 926.825 inwoeners (2,39/km²).
West Virginia

**West Virginia** (*neet te verwarre mèt [[Virginia]]*) is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *WV*. De hoofstad is Charleston.

## Geografie
West Virginia heet 'n oppervlak vaan 62.809 km² (0,6% water), en heet 1.815.354 inwoeners (29,00/km²).
Wisconsin

**Wisconsin** is 'ne staot in de VS. De aofkorting is *WI*. De hoofstad is Madison.

## Geografie
Wisconsin heet 'n oppervlak vaan 169.790 km² (17,1% water), en heet 5.509.026 inwoeners (38,13/km²). Hei mèt bevat Wisconsin 't meiste water vaan hiel de VS.

## Sjtaej
* Milwaukee
* Madison
* Green Bay
* Eau Claire
Eerdsjók

'nen **Eerdsjók** of 'n **eerdbeving** is e natuurlek versjijnsel, naomelek 'ne sjók in de eerd. Eder daarteg tèlle vint örges op eerd zoe'n eerdbeving plaots die wel merkbaar is, mer gein sjaoj aonriech. Mer 't gief regelmaoteg groeter eerdsjókke, die zoe fèl zien, tot d'r sjäöre in 't weegdèk oontstoon, gebouwe en brögke instorte en d'r väöl doeje valle.

De lier vaan eerdbevinge hèt de seismologie.

## Wie oontsteit 'nen eerdsjók?
Op 'n deepde vaan 100 km oonder de eerdkoors ligke e aontal groete drievende steinplate, die dèks euver ein heer sjuive. 'n Eerdbeving oontsteit es de ren vaan de plate ziech rake en d'r gein beweging mie meugelek is. D'n drök stijg en op 't momint tot de plate sjielek lossjete, sjók de eerd fel. 'n Eerdbeving die in de eerdkoors oonder d'n oceaan oontsteit, gief 'n golfbeweging in 't water die v'r 'ne tsunami neume.

## Sjaol vaan Richter
De felheid vaan 'n eerdbeving weurt gemete op de sjaol vaan Richter, die vaan 0 tot 9 geit. 'nen Eerdsjók vaan 8 op de sjaol vaan Richter kin 'n plaots mèt de groond geliek make. De sjaol vaan Richter mit de beweginge vaan de eerdkoors, neet de sjaoj dee weurt aongeriech.

## Eerdbevinge in Limburg
Veural Nederlands Limburg heet väöl te make gehad mèt eerdbevinge. 'n Aw eerdbeving is die vaan Mestreech, in 1918 *(sjaol vaan Richter: 4,4)*. Zevetien jaor later in Remund en Herkenbosch *(sjaol vaan Richter: 4,3)*. En in 2002 ein vaan 4,9 in Duitsland, die in Heerle en Voerendaal nog te veule waore. Mer de allerbekinste (en felste) is die vaan Remund *(sjaol vaan Richter: 5,8)*, in 1992. Dees eerbeving waor zelfs tot in Eijsde te veule.
Halfum

**Halfum** of **haalvöm** is 'n glaas beer det, zoeë es de naom al duut vermoede, vuur de helf mit pils en de angere helf mit alt bruun gevöld is. De zuute smaok van 't alt bruun duut 't mier bittere van pils groeëtendeils verdwiene.

Halfum vörmt veuraal ien 't gebeed van Pieël en Maas 'n geleefd alternatief vuur 't Zuud-Limburgse sjoes.

## Zuuch ouch
De Toddezèk

**De Toddezèk** ies 'n trio dat carnavalsmuziek mak oet Grubbevors. De leeje van de Toddezèk zien de broors René en Geert Verschueren en Twan Relouw. De liedjes waere geschreeve door René en Geert Verschueren. De Toddezèk hebbe dreej kièr 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK) gewónne: in 2007 mèt *Heej bliëf ik plekke,* in 2009 mèt *Ni miër en ni minder* en in 2014 mèt *Onhendig Leedje*. Ze wónne ok verschillende kiere de liedsjesaovend van De Plaggenhouwers, de Gekke Maondaagsvereiniging van Grubbevors.

In 2003 haolde de Toddezèk veur 't ierst de finale van 't LVK mèt *D'n Toddezak*. Van dit liedje is de naam van de groep aafgeleid. Ok in 2008 haolde ze de finale, en dao-in de derde plaats, met *Ut ei!*.

## Leedsjes
**D'n Toddezak*
**Ut ei!*
**Heej bliëf ik plekke* 
**Ni miër en ni minder*
**Poppekas* 
**Zuster Loeloewats*
**Wat Zaesse Mich Nôw*
**Ut Is Toch Wat*
**Knats Valse Wals*
**D'n Truukwaeg*
**Ik Rammel Vân D'n Dors*
**De Miémelaer*
**Träöt Ens 'n Rundje
* *Onhendig Leedje''

## Brón
*De Toddezèk op streektaalzang.nl

## Externe link
*Website van de Toddezèk
Frans Appelmans

**Frans Appelmans** (Opeve, 31 december 1918 - Zittert? 2 september 1986), baeter bekèndj as **Frenske van Zittert**, waar 'ne Zittesje dichter dae in 't Zittesj sjreef.

Op 28 augustus 1993 woort an de Geuweg (Ophaove) ei bronze beeldj veur de dichter onthuld, dat in 2006 woort gesjtole. In 2009 is ei nuuj beeldj veur de dichter onthuld. 

## Werk
**Kroene krane*. Drie gedichtebundels in 't Zittesj, oetgegaeve door de V.V.V. in de 70-er jaore en gaon euver de jaore 1968/69 en 70.
**De zaak Hoppenpopper*, eine ein-akter es wagesjpeel gebrach door de dialekgróp van  't Limburgs Toneel Zitterd.  

## Rifferenties
Exoplaneet

'n **Exoplaneet** is 'n planeet die drejt um 'n aander staar es de Zon, dus in 'n aander zonnestèlsel es dat vaan de Eerd. De ierste exoplanete woorte oontdèk in de jaore '90. 't Is koelek meugelek die planete rechstreeks te oontdèkke, dit gebäört bekans ummertouw indirek. De oontdèkking vaan exoplanete kump ummertouw dèkser veur, umtot de technologie steeds beter weurt. Per miert 2022 zien al mie es viefdoezend exoplanete bekind.
De Keplermissie heet op 2 fibberware 2011 aongegeve tot zie nog 1235 kandidaat-exoplanete oonderzeuke, boevaan 'rs 54 in de bewoenbaar zaone zouwe kinne ligke. In fibberwarie 2014 maakde de ESA bekind tot ze häör eige missie veur 't vinde vaan exoplanete góng oetveure. Dit projek dreug de naom PLATO.

## Methode
Umtot planete roond aander stare gei leech oetstraole zien ze slech te zien. Ze kaatse wel 't leech vaan de staar trök, mer umtot die staar väöl mie leech oetstraolt is dat aamper woer te numme. Daorum is 't bijnao neet meugelek dees planete mèt telescope te zien, allein in oetzunderleke situaties, zoewie hiel groete planete of es ze nog hiel joonk zien en dus nog väöl infraroedstraoling oetzende. Ouch es de staar neet väöl leech straolt zoewie 'ne brojnen dwerg is 't meugelek.

't Gief evels 'n aontal menere um exoplanete aon te toene:
#Dopplerversjuiving of astrometrie. Me kint mete of 't 'n wijziging in de drejjing vaan 'n staar gief (zuuch de animatie rechs).
#Transitmethode. Es de exoplaneet tösse de Eerd en de staar in steit, weurt e deil vaan 't leechintensiteit vaan de staar minder, boedoor me ouch de umlouptied vaan de planeet kin bepaole. De lèste jaore stijg 't aontal exoplanete wat zoe weurt oontdèk explosief.
#Pulsartiming. Pulsars geve korte flitse (pulse) radiostraoling aof mèt ongeveer regelmaotege tössetije. Verstoringe kinne duie op aonwezigheid vaan exoplanete. 
#Zwuurtekrachlens. Me kin gebruuk make vaan 't microlens-effek dat weurt veroorzaak door 'n staar mèt 'n planeet, die veur de achterligkende staar sjuif.
#Stöbsjijve roond stare. De meneer boe-op stöb ziech roond 'n staar verzameld kin leie tot oontdèkking vaan exoplanete.
#Eclipserende dobbelstare. Es dobbelstare veur ein langs drejje (vaanaof de Eerd gezeen) verwach me tot 't leech op 'n bepaolde meneer verboge weurt. Es dat aofwiek, kin dat duie op exoplanete.

## Aard vaan de planete
De mieste exoplanete zien woersjienelek gaasreuze wie Jupiter en dus oongesjik um op te leve of zelfs op te lande. De astronome zien wel verbaas tot d'n aofstand vaan de planete tot hun staar zoe klein is. Meugelek weurt dit veroorzaak door de methode vaan woernumme: dees planete vertuine 't groetste effek wat gemete kin weure en weure bij de gebruukde methodes dus es ierste oontdèk. Toch is ouch 'n aontal exoplanete gevoonde die ligke in de *bewoenbaar zone*, en aander eerdechtege planete (neet alle eerdechtege planete zien gesjik um op te kinne leve): zuug ouch supereerd.

Mèt de jaore is 't aontal oontdèkde kleinder plante touwgenome. Ouch zien ummer dèkser complete zonnestèlsele bij stare oontdèk. Zoe voont me in oktober 2013 bij de klein staar KIC 11442793 neet minder es zeve planete.

## Referenties
Paul & Leo

**Paul & Leo** ies 'n zangduo oet Heerle, dat zink in 't Heëlesj plat. 't Duo besjteit oet Paul Münstermann en Leo Keularts. In 2004 höbbe ze 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK) gewónne mèt *Twieëmoal aafgezeëg (en nog te kót)*. Zie wónne ouch zès kièr 't Heëlesj Sjlagerkonkoer van de Winkbülle en zint in 2008 door de burgemeister van Heerle beneump tot *Ambassadeurs van de Heëlesje Vasteloavend*. Paul en Leo sjrieve same de tekste van hun leedsjes; de muziek weurt gesjreve door Paul.

Paul en Leo zinge same sins 1985. Zie wèrkde twiè kièr mèt aan de Waolse Medammecour. In 2001 woorte ze mèt hun leedsje *D'r Loemelekrieëmer* derde in de finale van 't LVK. Dit ies nog ummer ein van hun bekèndste nummersj.

In 2004 wónne ze 't LVK. In datzelfde jaor sjreve ze same mèt Frits Pelt en Ben Erkens 't *Heëlesj vólksleed*.

In 2005, 2007 en 2009 kaome ze in de LVK-finale mèt respectievelik *'t Limburgs Kwarteerke*, *Mit Gaffel, Sjup en Sjoefel* en *Hang de vaan oet!*. 

In 2009 maakde Paul & Leo 'ne eige vastelaovesrevue, *Hinge gen Hergod’s vót*, dae woort opgeveurd in 't Theater Lexor in Heerle.

## Discografie
**D'r loemelekrieëmer / Hinge gen Hergod's vot* (single, 2001)
**Doebele boam* (album, 2002)
**Vuur te klauwe* (album, 2007)

## Extern links en brónne
*Paul & Leo op MySpace
*Paul & Leo op streektaalzang.nl
't Vlaot

**** (Nederlandjs: *Vlootbeek*; Duutsj: *Flutgraben*) is 'n baek in 't oeaste van Midde-Limburg. De baek struimp door 't nao dem verneumdje Vlaotbaekdaal.

Zie óntsprink oppe Vars ane Pruse grens. Van dao-oet struimp ze langs Postert, e dörp det langs dees baek óntstangen is. Daonao löp ze de Munniksbós in, wo ze door e groeat stök bós haervleujtj. Nao 'n tiedje geit det euver in 't Zweeltje wo ze Mofert binnekump. Toet slot löp ze richting de Maas in Lin.
De baek haet 'n totaal lingdje van óngevieër 17,5 kilomaeter.

## Trivia
* Opmirkelik is 't ónziejig geslach, det neet väöl veurkump bie benaminge veur watere.
* *In Postert kaltj me-n euver 't Vlaot, in Mofert meistens euver de baek, meh Vlaotbaek is noeats gezag!*

## Zuuch ouch
* Vlaot
* Vlaot (plantj)

## Brónne
* Bakkes, P. 2007, Mofers Waordebook
Tankeldraod

**Tankeldraod** (Nederlands: *prikkeldraad*, in vaktaal: * puntdraad*) is 'ne döbbele, inein gedreijde metale draod veurzeen van tweë korte inein gedreijde sjpirale metaaldräöj mèt jeder tweë sjerpe punte, die allebei ± 10 cm óm de döbbele draod zint gedreijd. Tankeldraod beujt ein sjnelle en goodkoupe methode óm ein gebeed aaf te zètte zoadat wild of veë neet boete dit gebeed kent kómme. 

## Etymologie
In de naam tankeldraod sjteit *tankel* es ’n verkleinwoord veur *tand*. Anger veurkómmende name in de Limburgse dialekte zint: **puntjdraod**, **pikdraod**, **pinnekesdraod**, **sjtacheldraod** (van ’t Duutsje Stacheldraht) mèr ouch **prikkeldraod** kump veur.

## Oetvènjing
De oetvènjing van 't tankeldraod in 1873 door de Amerikaan Joseph F. Glidden, dae d'r op 27 oktwoaber van dat jaor patent op aanvroog (en d'r oetèntelik vief patente op kroog), waas ein van de doorbrake die de intensieve veëteelt in de Verenigde Sjtate meugelik maakde.
De oetvènjing waas meugelik geïnsjpireerd op de Osagedaorn, 'ne daornige sjtroek of boum oet 't prairiegebeed, die veurdeen dèks gebruuk woort óm veur 't veë óndoordringbaar hègke aan te lègge. Dees hègke koosjte aevel neet verplaatsj waere, in taengesjtèlling tot die van tankeldraod.

## Agrarisch gebruuk
Allewiel wirt tankeldraod in de landjboew dèks es sjrikdraod gebruuk door 't aan isolators te bevèstige en d'r hoagsjpanning (maximale topsjpanning: 13.000 volt, Voeding: 'n batterie van 9 volt of accu van 12 volt) op te zètte. Hiejdoor wirt 't veë in de weije gehawte. Veur de doorgank van miensje kènt d'r ein sjpeciaal handjvat mèt trèkvaer en haok waere gebruuk of 'n sjtök tuinsjlang óm de tankeldraod, zoadat verwónjinge en 'ne  elektrische sjok wirt veurkómme. 

In april 2009 woort gepleit veur ein verbod op 't gebruuk van tankeldraod róndj paerdeweije, ómdat dees dere dèks sjrikechtig reagere op lawaai en daobiej sóms mekaar door de aafrastering heen drökke, mèt laevesbedreigende verwónjinge es gevolg.

## Militair gebruuk
Tankeldraod wirt ouch völ gebruuk veur 't besjerme van militaire insjtallaties. 't Wirt dan opgerold en es 'ne harmonica oetein getrokke. 

Anger vorme zint rolle mèt 'ne sjtale bandj mèt 'ne sjerp gekartelde, opziej gebaoge ziejkantj en 'ne variant mèt sjaermetskes op de draod. Dit wirt sóms ouch waal "sjaermetsedraod" of "sjaermetsetankeldraod" geneump en is bedoeld óm luuj taenge te hawwe. 
In de Eësjte Waereldaorlog woort tankeldraod veur 't eësj op groate sjaal gebruuk, veural biej de elektrische draod, mèr ouch biej de loupgrave aan 't westelik front. 't Vormde de  belangriekste oarzaak van 't groat aantal gewónje in deze aorlog.

## Zuug ouch
*Breer
*Vaeke
*Sjrikdraod
*Koojpäörtje
Twan Huys

**Twan Huys** (Zaerem, 24 miert 1964) is 'ne Nederlandse journalis en TV-presentator.

Van 1992 pès 2018 waor hae wirkzaam veur 't televisieprogram NOVA. Daoveur waas hae verbónje aan STAD Radio Amsterdam en de VARA. In 1999 woort hae veur NOVA correspondent in de Verenigde Sjtate mèt es sjtandplaatsj New York.

Énnige tied haet Twan Huys ouch Washington D.C. es sjtandplaatsj gehad, toen ónger angere same mèt 't NOS Journaal ein correspondentebureau in de Amerikaanse hoofsjtad woort opgerich. NOVA trok zich truk oet dit verbandj, naodat de samewirking tösje toenmalig NOS-correspondent Charles Groenhuijsen en Twan Huys neet good verleep.

In 2005 baarde Huys opzeen mèt exclusieve interviews mèt de Amerikaanse soldaote Lynndie England, die betrokke waas biej de missjtande in de Abu Ghraib-gevangenis, en mèt de Nederlander Joran van der Sloot, dae verdach woort van betrokkeheid biej de verdwiening van Natalee Holloway op Aruba. In 2006 kaom 't book *Ik ben een New Yorker* oet euver zien correspondentsjap veur NOVA.

Twan Huys is in 't sezoen 2006-2007 naeve Clairy Polak en Joost Karhof presentator van NOVA gewore, naodat de plaatsje van Jeroen Pauw en Paul Witteman vriejkaome. Dees twee presenteerde tösse 4 september 2006 en 23 mei 2014 dageliks hun eige late-night talkshow, geneump Pauw & Witteman. In New York woort Huys opgevolg door Willem Lust. 

Twan Huys is in juni 2008 door 't tiedsjrif Opzij verkaoze tot meis aantrèkkelike man van Nederlandj.

In meërt 2018 góng hae euver nao RTL, wao hae de prizzentasie van RTL Late Night euvernump van Humberto Tan.

## Beuk
* Twan Huys: *Over geluk. Gevolgd door dezelfde tekst in het Sevenums/Zaerums Ouver geluk*. Vertaling naar het Sevenums/Zaerums: Nel Thijssen-Schouten. Maartensdijk, B for Books, 2011. ISBN 978-90-8516-216-2

## Externe links
*Eige website
Bram & Ruud

**Bram & Ruud** (Bram Holla en Ruud Stikkelbroeck) is 'n zangduo oet Venlo. Zeej zinge in 't Venloos.

Bram & Ruud begoste same te zinge in 2002. Eur debuut waas 't *Optochleed*, waomei zeej  Jocus Leedjesaovend wónne. 't Nummer haolde de derde plaats op 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK). In 2005 wónne ze de Bliérickse Liedjesmatinee van de Wortelepin mit *Ik zoel wal wille maar ik weit neet wie* van Peter Jansen en Wim Janssen. Same mit Herm en Bert Pollux wónne ze de Jocus Leedjesaovend 2006 mèt *Olms ('t Is wie ut waas)*.

Bram & Ruud hebbe in 2008 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer gewónne mit 't leedje *De kriebels*, 'n compositie van Frans Pollux. In 2009 wónne zeej veur d'n derde kier de leedjesaovend van de Jocus, mit *Hallekiedallekiedeej!*.

## Discografie
**Optochleed* (2003)
**Prinsverraoje* (2004)
**Olms* (2006)
**De Kriebels* (2008)
**Hallekiedallekiedeej!* (2009)
**Meneer de Pliesie* (2010)
**Weej blieve thoes* (2011)
**33 daag* (2012)
**Verrek, det klop* (2019)

## Extern links en brónne
*Website Bram & Ruud
*Bram & Ruud op streektaalzang.nl
Geeduip

'ne **Geeduip**, ouch waal *gièduip* geneump (Nederlands: gadoop), is 't Limburgs woord veur *noodduip*. 

## Etymologie
't Limburgs woord is aafgeleid van 't Middelnederlandse *gadoop*, wobiej 't woord *ga* 'n vorm van 't Nederlandse *gauw, plotseling* beteikent. *Gadoop* is dus volges zien aafleiding eine inderhaos  toegedeende duip, en eine *gageduipde* is emes aan wae zoa 'ne duip is toegedeend.
In Limburg en deile van Brabant is 't woord *geeduip* nog lang in gebruuk gebleve en waas 't woord *noadduip* zelfs neet èns bekènd. 

Went 'ne genaesheër of 'n wiesvrouw biej 'n bevalling aordeilde dat 't pas gebaore kiendje  in gevaor van sjterve verkeërde en d'r waas geine preester in de buurt, dan woort door häöm of häör de geeduip toegedeend. Later woort dan biej de preester verklaord, dat 't kèndj  *gegeeduipt* waas.

## Brón
* Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letteren
Raocheliezer

'n **Raocheliezer**, ouch waal *vuuriezer* of *koteriezer* geneump (Nederlands: kachelpook), is 'ne korte, massieve sjtaaf, biej veurkeur gemaak van vuurbesjtendig materiaal en wirt gebruuk óm brennende kaole en hout in 'ne vuurhaard op te raochele. 

## Besjrieving
’n Raocheliezer is meistal van iezer gemaak en haet 'ne punt aan de veurkantj óm in 't brennende materiaal te kènne sjtaeke (of 'ne haok óm te kènne trèkke of weule) en ’n handjvat aan de angere kantj, sóms veurzeen van wermte-isolerend materiaal. 
Handjvat en puntj zint verbónje door middel van eine sjach, dae zoal lank is dat me veulig zien handj aan de handjgreep kent hawte zónger dat me las haet van de sjtraling door de hitte van ’t vuur. Iezer is 't meis popelair metaal veur gesjmede raocheliezers, bróns wirt ouch waal gebruuk mèr is ’n duurder materiaal.

Biej haardvuur, aope haard en kampvure wirt 'n raocheliezer meistal gebruuk in combinatie mèt tweë anger gereidsjappe, 't kaolesjöpke en de tang. Mèt dees gereidsjappe is 't meugelik óm 't vuur in de vuurhaard brennend te hawwe zónger dat me zich verbrent of de kleijing in brandj raak. Meistal is d'r nog ein veerde óngerdeil besjikbaar in de vorm van 'ne beusjtel dae deent óm de esj weg te vaege of óm de haard nao gebruuk sjoan te make.

## Eësjte gebruuk
D'r zint bewieze dat de miensj al raocheliezers gebruukde sins de paleolithische periode. Theoretisch zint raocheliezers oetgevónje direk nao de óntdèkking van 't vuur door de miensj. De vreugste en meis primitieve raocheliezers ware waarsjienlik gemaak van 't zelfde material es de brandjsjtof zelf, d.w.z. van hout in de vorm van eine flinke boumtak. 
 
De eësjte succesvol massaproductie van raocheliezers es óngerdeil van 'ne complete aopehaardoetrösting is in 1898 óntwórpe en gefabriceerd in Cape Girardeau in Missouri door de RL Hendrickson Manufacturing Corporation en kosde $1. Allewiel is zoa 'n setje op 'n veiling 'n heël gewild objekt en brink 't al gaw 't meë es doezendvoudige op.

## Herkóms van de naam
*Raochel* is aafgeleid van ’t Duutsj woord *Rachen* dat sjteit veur *kaelsgaat*. In ’t Limburgs plat sjteit *raochele* veur *'t sjrape van de kael*. 

## Brón
* Wikipedia EN, Fireplace poker
Koetnelles

'ne **Koetnelles** (Nederlands: snotneus), ouch waal **koetjóng** geneump, is 'n dialek woord veur ’n brutaal jónk dat gaer sjtoer deit, 'ne kaojóng. Ouch wirt ’t woord waal gebruuk veur 'ne beginneling of 'n *groentje*. Koetnelles wirt in 't Limburgs plat gebruuk es 'ne sjelnaam.

## Etymologie
't Woord *koetnelles* is ’n combinatie van *koet* dat wouf of naasvoel beteikent en *nelles* dat aafgeleid is van de veurnaam *Nelis*. Vreuger wore klein kènjer dèks vereinzelvigd mèt ’t peutere in de naas of dat ze koete aan de naas hèje hange. Vanwaege de perfecte combinatieklank met nelles óntsjtónd ’t woord koetnelles. 

## [[Gezèkde (oetdrökking)|Gezègkdes]]
* *Dae koetnelles meint zich al heel get* – Nederlands: Die snotneus vindt dat hij al  heel wat is.
Ónnöt

'nen **Ónnöt** (Nederlands: viezerik), ouch waal **ónnöttert** geneump, is 'n dialekwoord veur ’ne sjlechte en ónzedige miensj (zoawaal veur 'ne manskael of veur ’n vroumesj). De oetdrökking weurt ouch gebruuk bie e kèndj es dat zich voel haet gemaak biej 't sjpele of biej emes dae sjlordig is. 

## Etymologie
't Woord *nöt* kump van 't Duutsje woord *nuz*, later *nützen* (zu nichts nützen) en ’t Middenederlandse *nutten* en *nuttig*. Dit haet in ’t Nederlandse de vorm *nut* en *onnut* (geen nut) gekrege en dat is in ’t Limburgs plat euvergenómme in de vorm van ónnöt, mèr dan in de zin van sjlech, vies. Ouch wirt d'r waal gesjpraoke euver *ónnöttigheid*, ’t geen eigelik ein taengegesjtèlde beteikenis zou mótte höbbe aan *nöttigheid*, mèr dat allewiel in Limburg in ein óngunstig daagleech is kómme te sjtaon, wodoor ónnöttigheid nauweliks nog wirt gebruuk. Zoa is ouch ónnöt tot nöt (vies) gewore. 

## [[Gezèkde (oetdrökking)|Gezègkdes]]
* *Dae ónnöt koosj allein mèr nötte kal vertèlle* – Nederlands: Die viezerik had alleen maar vieze praatjes.
Rienland-Palts

**Rienland-Palts** (Duits: *Rheinland-Pfalz*, Ripuarisch: *Rhingland-Pallz*, Palts: *Roilond-Palz*) is ein vaan de 16 deilstaote vaan Duitsland.

## Historie
De staot is gestiech es 'n sameveuging vaan versjèllende gebede op 30 augustus 1946. Dees gebede zien 't noorde vaan de Franse bezèttingszone: deile vaan Beiere (de Beierse Palts), zuieleke deile vaan de Prusische Rijn-provincie, deile vaan de Prusische provincie Hesse-Nassau en deile vaan Hesse-Darmstadt.

## Kreise
De staot besteit oet 36 Kreise (*Kruuze*), boevaan d'r 24 Landkreise zien en 12 Kreisfreie Stadte.

### Landkreise

### Kreisfreie Städte
# Frankenthal
# Kaiserslautern
# Koblenz
# Landau in der Pfalz
# Ludwigshafen am Rhein
# Mainz
# Neustadt an der Weinstraße
# Pirmasens
# Speyer
# Trier
# Worms
# Zweibrücken

### Verbandsgemeintes

Wiel verbandsgemeintes in väöl regio's, wie Noordrien-Wesfale, neet besjtoon, fungere ze in Rienland-Palts es 'n wiechtege verbinger tusje de eigelikke gemeintes (die dieks väöl kleiner zin es Nederlandse en Belzje gemeintes) en de krink (of *Kreis*; die eve groat is es 'ne Nederlandse COROP-regio, wie Zuud-Limbörg, en e Belsj arrondissemint wie 't Tóngersj Arrondissemint). Dit is in Rienland-Palts nuèdig umdat de bevouking hie väöl dunner bevolk ies es in beveurbeeld Noordrien-Wesfale - woadoor de klein dörper dieks te wieneg inweunersj höbbe - en te väöl oppervlaak - um alle pliechte van 'n gemeinte good te kinne vervulle.
Advent

De **advent**, van 't Latiense adventus dat kóms beteikent, ies bie de katholieke de tied, ter veurbereiing, op 't keersjfiès. De advent begint op de veerde zóndig veur de keersjmes, dae vèlt tösje 27 november en 3 december, en ies teves 't begin van 't kerkelik jaor. De lengde van de adventstied kènt versjille, tösje 22 tot 28 daag, umdat de advent ummer op 'ne zóndig begint en eindig op keersjaovend. De veer zóndige höbbe 'ne eige naam, respectievelik: Levavi, Populus Sion, Gaudete en Rorate.
De adventstied ies 'n periode van boete. De liturgische kleure (kasuifel e.a.) zint dan ouch paars. 

Dao besjtoon speciaal adventsleder, die door koare gezónge were. 'n Paar bekènde veurbeelde zin:'t Gregoriaans 'Rorate coeli desuper';  'O komm, o komm, Emmanuel' op teks van Heinrich Bone in Cantate 1852, melodie: Kölner Gesangbuch 1852; 'Leise rieselt der Schnee', teks en melodie van Eduard Ebel en 'Lied der Hirten' of 'Sei willkommen' oet 't Keersjoratorium van H.F.Muller.

## Adventskrans
In dezen tied weurt in de kèrk 'ne adventskrans opgehange met 4 keertse d'r op, die achtereinvolges op edere adventszóndig were aangesjoke es symbool van houp en es teike van 't kómmende keersjfiès. 't Gebruuk dateert oet de 19e ièw. De lètste jaore weurt zoa'ne krans ouch in winkelsj, sjoale en hoezer opgehange. . 
Van 'n traditie oet 't Erzgebergte (Duutsjland) sjtamp 't gebruuk um drieheukskes of bäögskes mèt brennende keertse achter de vènster te plaatse.

## Adventskalender
'n Ander traditie, ouch oet de 19e ièw, ies de adventskalender veur kinger. Dat ies ein mèt keersjtaferele verseerd kalenderblaad  mèt in totaal 24 vènstersjlaegskes die opegemaak kènne were. Op ederen daag in de advent maog emes ein deurke eupene en de verrassing, die dao achter ziet, opete. Meistal ies dat sjloek in de vörm van 'n sjoekelate figuurke.
W-Dreej

**W-Dreej** ies 'n zangtrio oet Venlo, besjtaonde oet Quinn Warmerdam, Christel van Rijn en Hay Wilders. Zie zinge carnavalsleedsjes in 't Venloos. De meiste leedsjes van W-Dreej were gesjreve door Warmerdam. In 2010 en 2011 höbbe ze 't LVK gewónne.

## Historie
W-Dreej besjteit saer 2002. Toen voogde Christel van Rijn, daoveur lid van de Kammeräödjes, ziech bie Warmerdam en Wilders, die al sins 1992 'n carnavalsduo waore. In 2003 haolde dees formatie de veerde plaats in 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK) mèt 't leedsje *Höf de glazer in de loch*. Later dat jaor woort de naam W-Dreej bedach en kaom de cd *Höf de glazer mit W-Dreej* oet. In 2004 vörmde Christel van Rijn 'n gelegeheidsduo mèt Bart Houtermans; ze zónge same *Ein jaor*, dat twiède woort op de *Opus [[Jocus]] Leedjesaovend* en in de finale kaom van 't LVK. 't Nummer sjteit ouch op 't repertoire van W-Dreej en op hun album *Dreije!* (2007).

W-Dreej haolde in 2006 en 2007 weer de LVK-finale, mèt *As 't aovend is* en *Witse wie?*. In 2009 woorte ze driede op 't LVK, mèt 't nummer *Weej halde van alles*. In 2010 wónne zie 't LVK mèt 't leedsje *Vandaag*. In 2011 wónne ze 't LVK veur de twiède kièr, mèt 't leedsje *Kôm 's kiéke beej ôs*. In '2012 wónne ze 't LVK veur de driede kièr op riej mit *Doot 's Gek*.  

Zie woorte drie kièr oetgerope tot de "*Koelkraker*" van de *[[Boètegewoeëne Boètezitting]]*. W-Dreej sjtóng ouch versjillende kière in de finale van de *Jocus Leedjesaovend*.

## Discografie
**Höf de glazer mit W-Dreej* (Marlstone, 2003)
**Ônderwaeg* (Marlstone, 2006)
**Dreije!* (2007)
**Vandaag!* (2010)
**Kôm 's kieke beej ôs* (2011)

## Extern links en brónne
*Officieel website
*W-Dreej op streektaalzang.nl
Begaaj

**Begaaj** (Nederlands: tuig) is 'n dialekwoord veur ónaangenaam, min volk, achterbuurtvolk of baedelvolk. In ’t Nederlands wirt ouch waal de oetdrökking *tuig van de richel* gebruuk. Synoniem hiejmèt is de oetdrökking *zich begaje* in de beteikenis van *zich voelmake*.  

## Etymologie
"*Zich begaje*" kump van 't Duutsj "*sich begatten*" (dat weer verwies nao Gatte, 't Nederlandse gade) en wat beteikent *zich pare*, *zich vereinige*. In ’t Limburgs plat haet dit ein negatieve beteikenis gekrege en is hiejoet *zich begaje* óntsjtaon, wo-oet dan weer *begaaj* is gevormp. 

## [[Gezèkde (oetdrökking)|Gezègkdes]]
* *De kènjer höbbe zich biej 't sjpele in de zandjbak begaajd* – Nederlands: De kinderen hebben zich bij het spelen in de zandbak vuil gemaakt.
* *Die jónges höbbe häöm beheuërlik begaajd* – Nederlands: Die jongens hebben hem behoorlijk toegetakeld. 
* *Aan sjókelaat kèn ich flink begaje* – Nederlands: Aan chocolade kan ik me flink te goed doen. 
* *Dat begaaj haet alles laeg geklawd* – Nederlands: Dat tuig heeft alles leeg gestolen.
Alcor

**Alcor** is 'n staar in 't starebeeld Groete Beer (*Ursa Maior*). Same mèt de staar Mizar vörmp de staar 't asterisme "Peerd en Ruiter". De staar heet 'n sjijnbaar helderheid vaan +4,01. Alcor bevindt ziech op 'nen aofstand vaan 3 leechjaor vaan Mizar. Allewel Alcor en Mizar dezelfde eigebeweging höbbe weure ze neet es echte dobbelstaar besjouwd. Alcor ligk op oongeveer 81 leechjaor vaan de Eerd.

In december 2009 woort oontdèk tot Alcor zelf 'n dobbelstaar is. 
De twiede staar (Alcor B) zouw 'n väöl veurkoumende M-klasse dwergstaar of Roeje dwerg zien. De massa vaan Alcor B is oongeveer 250 kier de massa vaan Jupiter oftewel e kwaart vaan de massa vaan eus Zon.

## Referenties
Sjmaalbetser

'ne **Sjmaalbetser** is 'n dialekwoord veur 'n mager emes (Nederlands: bonestaak, spillebeen). Sjmaalbetser wirt in 't Limburgs plat dèks gebruuk es 'ne sjelnaam.

## Etymologie
't Woord sjmaalbetser is 'n combinatie van tweë weurd; *sjmaal* is aafgeleid van ’t Duutsj woord *schmal* en ’t daovan aafgeleide Nederlands woord *smal* en *betser* dat is aafgeleid van *bats*, ein in Limburg en Rienland gebruukt woord veur ’n bil van 'n miensjelik achterwerk. 

Vreuger waas ’t sjmaal of mager zeen van emes van negatieve beteikenis, want wat gezat of mollig zeen en ’n dik achterwerk (dikke vot) mèt flinke batse waas ein teiken dats te ’t good has, ’n teike van welsjtand en euverdaad.

Gezègkde: *Dat is 'ne sjmaalbetser dae* – Nederlands: Die is wel erg mager.
Zuidplas

**Zuidplas** is 'n Zuid-Hollandse gemeinte in 't Greun Hart. Ze woort op 1 jannewarie 2010 ingestèld. In häör gónge de aw gemeintes Moordrecht, Nieuwerkerk aan den IJssel en Zevenhuizen-Moerkapelle op. Neve de dörper Moerkapelle, Moordrecht, Nieuwerkerk en Zevenhuizen umvat de gemeinte nog de naobersjappe 's-Gravenweg, Groot-Hitland, Hollevoeterbrug, Klein Hitland, Kortenoord en Oud Verlaat. 't Oppervlak bedreug 62,3 km²; 't aontal inwoeners ligk roond de 40.000.

'n Bezunderheid vaan de gemeinte waor tot hei bij de vreug verkezinge vaan 18 november 2009 de partij TON vaan Rita Verdonk twie zedelere haolde.
Oldambt

**Oldambt** is sinds 1 januari 2010 'n gemeinte in 't ooste vaan de Nederlandse provincie Groninge. Ze is geneump nao de landstriek mèt dezelfde naom en besteit oet 't gebeed vaan de opgeheve gemeintes Reiderland, Scheemda en Winschoten. De gemeinte besleit 'n oppervlak vaan 296,42 km² (daovaan 61,96 km² water) en heet oongeveer 40.000 inwoeners (39.543 op 31 mei 2009 veur de drei aw gemeintes same). De gemeinte umvat de kerne Bad Nieuweschans, Beerta, Drieborg, Finsterwolde, Ganzedijk, Heiligerlee, Midwolda, Nieuw-Beerta, Nieuw-Scheemda, Niewolda, Oosterwold, Scheemda, 't Waar, Westerlee en Winschoten (hoofplaots).

De fusie is tot stand gekoume oonder drök vaan de provincie, en hingk ing same mèt e samewèrkingsprojek tösse de drei gemeintes, bekind es *de Blauwe Stad*. Tege dit projek, gemeind um kapitaolkrachtege lui nao dees erm regio te trèkke, waor väöl verzèt vaan de communistische partije (NCPN en later VCP), die in Oos-Groninge hun lèste machsbasis höbbe. 't Waore ouch politici vaan dees kleur die ziech verzatte tege de fusie. De aander partije (euveregens ouch gooddeils socialistisch) gónge wel akkoord.
Vreigelaer

'ne **Vreigelaer** (Nederlands: twistziek persoon) is 'n dialekwoord veur emes dae aanhawwend deit redetwiste, 'ne dwaesjdriever. Vreigelaer wirt in 't Limburgs plat dèks gebruuk es 'ne sjelnaam.

## Etymologie
't Woord *vreigele* is aafgeleid van de Nederlandse weurd *wrikken, wringen*, die op hun beurt zint afgeleid van 't awt Middelnederlandse woord *wrijgen* of *wreich*, dat eigezinnig of sjtief beteikent. ’n Verwant Limburgs woord is *wrikkele*.  

## Vreigel
'ne Vreigel is 'ne sjtek of ’n sjtök hout ('ne knevel) womit me ’n touw of ’n kètting kent sjpanne óm biejveurbeeld ’n vrach op 'ne wage vas te zette of óm 'ne draod tösje tweë wesjpäöl te sjpanne óm de wesj aan op te hange.
Vreigel sjteit ouch veur ruzie wobiej euver en weer weurd valle.

## [[Gezèkde (oetdrökking)|Gezègkdes]]
* *Sjei oet mèt dat gevreigel* – Nederlands: Hou op met dat geredetwist. 
* *Wat is dat 'ne vreigelaer* – Nederlands: Wat is dat een twistziek persoon.

## Trivia
* De Vreigeliers is 'n vastelaovesvereiniging oet Hale en róndj de vastelaovestied wirt Hale daoróm aeve ’t Vreigelriek geneump. 
* In de jaore 70 van de 20e ièw heesj in Valkeberg de carnavalssjlager: "Vreigele bie de bök"
Wikipathways

**WikiPathways** is 'ne wiki dae is oontwikkeld öm de communicatie tösje wetensjappers euver biologische 'pathways' te verbaeëtere. Me kan gegaeves oetwissele en oondereen van commentaar vörzieë en dat zoewaal tekstueel wie grafisch. Van dis versjnelling in de communicatie werre doorbrake in de wetensjap èges verwach. 't Projekt löpt saer 2007 tösje de Universiteit Mestreech en 't Gladstone Institute, Californië. 

## MediaWiki-software

Veur de website weurt gebruuk gemaak van de MediaWikisofware, dezelfde software boe ouch Wikipedia gebruuk vaan maak. Um mèt name de grafische weergave te oondersteune weurt gebruuk gemaak vaan GPML, 'n XML-touwpassing, wat ouch door aander pathway visualisatie- en analysesoftware gebruuk weurt, zoewie Cytoscape, GenMAPP, en PathVisio. 'n Zoegeneumpde appletversie vaan PathVisio kin zelfs in de website zelf gebruuk weure um de pathways te 'teikene' en besjrieve.

## Externe leenk
*WikiPathways
*'n Besjrieving van de initiatiefnömmers
Sjtam (antropologie)

'ne **Sjtam** is in de antropologie 'n gemeensjap van luuj die groeët genog is öm oet versjillende oonderdele te besjtoeë, mae oeëin de economische situatie nog neet toelèt dat d'r 'n elite kan oontsjtoeë. Sjtamme zeunt groeëtendeels egalitair groepe die dèk oet mieërdere nederzèttinge besjteunt. Sjtamme zeunt mètstens neet groeëter wie eenkel doezende persone. 't Begrip sjtam sjleet dus óp 'n bepaalde vorm van politieke organisatie m.a.w. 'n organisatie die intern en nao boete oet de mach organiseert.

## Kenmaerke

'ne Sjtam besjteet oet eenkel honderde luuj bies eenkel doezende. 't Zeunt van oorsjprong oonderling verwaante families of clans, mae neet ömmer. In 't begin waor de familierelatie 't belangriekste beendende elemaent mae naomate 'ne sjtam greujde, naeve oetbreiding dör geboorteaanwaas ooch dör ópnaeming van neet verwaante luuj in d'r sjtam, kieëm dit mieë óp d'r achtergroond te sjtoeë. 't Belangriekste beendende elemaent waoërt noe de gemeensjappeleke *[[cultuur]]* zoewie dezelfde taal en religie, dezelfde gebroeke bie ambachte, keuns en bie gemeensjappeleke werkzaamhede wie visje en jage, laandboew en vieëhouderiej. Dèk zeunt d'r ooch informeel leiders; opperhoofde mètstens mèt 'ne 'adviesraod' gevörmd dör ervare 'sjtamodste' en 'n in d'r loop der ieëwe gegreujde verzameling tradities en wètte, oeë in al 't belangrieke geregeld wert.

## Historie
De örsjte miensjeleke gemeensjappe waore allemaol óp sjtamverbande gebaseerd. 't Zów in de westerse waelt allewiel e historisch begrip zieë. De Romeine sjraeve över de sjtamme die ze bie hön veroveringstóchte taegekieëme. Väörbeelde oet ós sjtrieëke zeunt de Germane oonderverdeeld in Franke, Batave, Frieze, Gote en väöl aander sjtamme. Oet d'r biebel en aander brónne kènne v'r de 12 sjtamme van de Israëliete en aander sjtamme oet 't midde-ooste zoewie de Amoriete. De Westerse waelt is saer de vreig middelieëwe neet mieë óp sjtamverbaande gebaseerd mae óp sjtaote. In väöl landsname van Europese sjtaote is nog waal dèk d'r naam van de belangriekste sjtamme truuk te veende die an d'r oorsjprong van dis sjtaote haant biegedrage. Bekaande väörbeelde zeunt Frankriek: 't riek van de Franke en Ingeland: 't laand van de Angele. 

In de modern waelt zeunt d'r groeperinge die ooch sjtamkenmaerke haant zoewie gangsters, oeëbie waarde wie 'troew an d'r leider en groep' en soms zelfs initiatierite belangriek zeunt.
## Kiek ooch
*Clan

## Referentie
Avatar (film)

**Avatar** is d'r naam van 'ne 3D motion capture film, 'ne sciencefiction in 't genre van 't epos, van regisseur James Cameron dae eind 2009 in de cinema's löpt. D'r film zów e kieërpeunt zieë in de waelt van d'r film ömdat vör 't örsj 't d'r techniek van d'r digitale motion capture övertugend överkeumt.
## Externe leenk
* Över Avatar
* 18 dec 2009 online
Pieël en Maas

**Pieël en Maas** (Nederlands: *Peel en Maas*) is 'n gemeinte in de provincie Nederlands Limburg. Ze is oontstande oet de aw gemeintes Bree (Maasbree), Helje (Helden), Kessel en Mael (Méél; Meijel). Neve dees veer dörper umvat de gemeinte ouch de kerne Baolder (Baarlo), Beringe, Echel (Egchel), Eik (Kessel-Eik), De Grashook (Grashoek), Kepèl (Panningen) en Keuningslust (Koningslust). 't Oppervlak is 161,3 km² (daovaan 1,75 km² water); 't aontal inwoeners is good 40.000 (42.598 veur de veer aw gemeintes same op 7 juni 2007).

De nui gemeinte maak deil oet vaan 'n groete herindeiling vaan landeleke gemeintes in de provincie Limburg, die in de jaore nul door 't gouvernemint geïnitieerd woort. De provincie vroog vaan de gemeintes um zelf planne veur samewèrking te make. Daobij kaom 't idee veur de gemeinte Pieël en Maas in 2007 nao veure. Bree, Helje en Kessel waore zoe good wie unaniem veur, Mael waor in ieste instantie tege meh sloot ziech later toch aon. Op 1 januari 2010 woort dees fusie geïmplementeerd.