open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herman Veugelers

**Herman Veugelers**, gebore op 18 september 1937 in Obbicht en gesjtorve op 25 juli 2000 in Mestreech waor 'ne Limburgstalige (Obbichs), proteszenger, diechter en sjriever.

Herman volgde in Zittert de ambachsjoal, wèrkde op versjillende fabrieke, en begoes es 18- jaorige aan 't gymnasium in Zittert, dat 'r op klein seminarie Rolduc aafmaakde. Daonao sjtudeerde hae filosofie, theologie en pedagogiek en waor vörmingswèrker bie de arbeidersjeug. In de jaore '70 en '80 waor hae leraar pedagogiek en methodiek aan de Katholieke Opleidingssjoal veur kleuterleidstersj in Mestreech.

## Visie en werk
Zien thema's: natuur, ónderwies, de mien (arbeider) en de emancipatie van de vrouw. Hae sjreef leedtekste en toneelsjtökker euver 't zjwoar leve van de koempels o.a. veur muziek-theater-produktie *Es de wendj zich dreejt* (1985) van 't Limburgs Toneel.  Fel koes hae te kièr goon tege de aantasting 't landsjap, ( De Graathei en 't plateau van Mergraote). Euver de Graathei versjeen 'n L.P. mèt loesterleedsjes *Gaape taege eine bakoave*.
* 1993 De Heks van Limborgh bie gelegenheid van 't 750 jaorig besjtoon van de sjtad Zittert.
* 1996: 't Toneelsjtök *Caspar en Sebil.* 
* Toneel: *Es ene kwakkert os wilt zeen*.
Hae waor reigelmaotig op de ROZ, de regionale radiozender in Nederlands Limburg mèt zien protesleedsjes.
Dees woorte door de umroop op 'n L.P. ónder de titel *De Saneringsroute* oetgegeve. Hae rekende hie aaf mèt geromantiseerde beeld van Limburg dat de traditioneel troubadours dèks nao veure brachte. 
Sjlagersj van häöm: *Wo mien mooder mich gelaerd haet om te laeve*; *Vilt 't laeve om de nondedjuu neet mit* en *Nölke Sjmeets wilt renner waere*. Ouch bie de latere Radio Limburg en L1-televisie woort Herman dèks gevraog.
* In 2000 versjeen van häöm zien debuut, in de maond van ziene doad, de historische roman *De Heks van Limborgh* in de  LiLiLi-reeks nummer 22.
* In 2009 versjient, postuum, in de LiLiLireeks, nr 64, de bloomlezing oet zien werk, *Welteröste leef Limburg*, met leefdesleedsjes, carnavalsleedsjes, gelegenheidsleedsjes, natuurleedsjes, levesleder, religieuze leder en volksleedsjes.

## (Veurluipig) sjtäölke
Laot mich noe mer vertrèkke
Nao det vraemde sjtille lentj
Want zonger mich kènt geer ouch bes wal laeve.
Ich zeen 'm dao al wènke op mich aan d'n euverkentj
Om mich eindelik mien vrae en rös te gaeve

1978

## Zuug ouch
Gaston Chambille

**Gaston Chambille** (Mestreech, 28 juli 1924 - Mestreech, 31 mei 2001) is eine vaan de groondlègkers vaan de nuie Mestreechsen Dictionair.

'n Aantal van zien verhaole zien verzaomeld in 't book *Verhäölselkes oet de boum* (LiLiLi 25).

## Extern linke
* Gaston Chambille (1924-2001). Dit verhäölselke, dbnl
Jan Bremmers

**Jan Bremmers** (1926-2008) kaom oet Remunj. Hae sjreef sonnette en verhaole in 't Remunjs.

## Biografie
Hae is gebaore in Remunj op 23 mei 1926.
As 18-jaorige waerde hae in 1944 opgepak mit anger Remunjenere veur dwangarbeid in Pruses. Wie d’r dao in 1945 van trök kwaam mós hae in militaire deens en waerde nao Nederlands-Indië gesjtuurd. Euver det landj haet hae ouch sonnette gesjreve. 

Mit 59 jaor is hae mit pensjoen gegange en nao ’t winne van de tweede plaats bie de Veldeke-literatuurpries in Weert mit zien verhaol “de boot” ging hae wiejer mit ‘t sjrieve van verhaole en sonnette. Heel döks waerde hae genomineerd veur dae pries.
Hae waas lid van de Veldeke-Krink-Remunj en van de Sjrieverskrink van Veldeke Literair.

In 2001 kwaam zien eerste book oet. De gedichtebundel : ”Örges mós ich beginne”.
In zien tweede book “Öorlog wie ’t kwaam en wie ’t ging” sjtaon  verhaole euver d’n oorlog en zienen tied in Pruses as dwangarbeider.
De beuk zeen allebei oetgegaeve  bie Oetgaeverie TIC in Mesjtreech.

Same mit diverse anger sjrievers van Veldeke Literair haet Jan ouch ’n gedeilte van ‘t book ”’t Titelgevech” van Asterix en Obelix in versjillende Limburgse dialecte vertaald. Hae haet de Remunjse tekst (de sjeldaote) veur zien raekening genaome.

Hae waas versjillende jaore achterein jurylid bie ‘t Groot Remunjs Dictee en haet bie ’t dictee van 2007 Lodewijk Imkamp ‘n map mit 100 sonnette aangebaoje veur ’t Gemeintearchief mit de wäörd:  “Dan motte  degene dae nao mich kómme mer zeen waat ze daomit doon”. (Dees map is te vinje bie ’t Gemeintearchief ónger nómmer 41 B 170).

Hae haet mitgewèrk aan ’n sjtudie euver ”Stoot- en sleeptonen van het Roermonds” die gehaje waerde aan de Universiteit van Nijmegen. Ouch veur Belsj en Pruses zeen de versjille in dialecte bekeke.

Bie Veldeke en in Pruses haet hae dök veurgelaeze oet eige wèrk.

Op 20 januari 2008 is hae in Remunj gesjtórve.

## Bibliografie
* *Örges mós ich beginne*, 2001, LiLiLi 28
* *Oorlog, wie 't kwaam en wie 't ging*, 2005, LiLiLi 46
* ''In de jaorbeuk van de Heemkunde vereniging Roerstreek 2001-2007 en in meerdere tiedsjrifte van Veldeke zeen sonnette van Jan opgenaome
Raymond Clement

**Raymond (Lambert Jean) Clement** (12 juli 1974)  is 'ne bekènde Heëlesje cabaretier en sjriever. 

Hae sjpeelde same mèt Math Leise in *Cabaret Geradbraakt*. Wiejer maakde hae inkel producties bie 't Heëlesj sjtreektheater. Ouch ies hae regisseur bie versjillende toneelvereiniginge in de regio. In 2002 versjeen van häöm de verhaolebundel *De zónderlinge zieëve*. Veur 't Limburgs Dagblad sjrief hae columns.

## Bibliografie
* columns 2021 (Rosbeek boeken, 2022001)
* *De zónderlinge zieëve* (LiLiLi, 33)
* 'n Biedrage in "Leefste" , 2007 (Lilili nr. 39)

## Externe link
*Website van Raymond Clement
Uitgeverij TIC

**Uitgeverij TIC** is 'n oetgaeverie gevestig in Mestreech, en geuf väöl Limburgstaolege beuk oet, bieveurbeeld in de Limburgse Literair Lies (LiLiLi). Ouch geuf me beuk in 't Hollesj oet, woa-ónder fictie (romans en  novelle) en non-fictie (Limburgensia, kookbeuk en beuk euver Limburgse volkscultuur). 

Uitgeverij TIC haet ouch ein e-tiedsjrief, dat gepubliceerd weurt op hun website.

## Externe link
* Website van TIC
Frans Bremen

**Frans Bremen** (21 april 1950 - 26 oktober 2021) woar ''cultuurambtenaar'' van de gemeente Lankgraaf. Heë sjrievet joarelank columns vuur d'r Landgraaf Koerier. 'n Aantal woeëte verzameld in *Truukblik* (2000) en *Paprika Wielie* (2003 LiLiLi 36). Heë sjrieft och gedichte in 't Sjeter plat. Zieng verhoale en gedichte weëde regelmatig opgenoame in publicaties en beuker.  

Doaneëve is heë och sjriever van tekste en moeziek van (carnavals)leedjes. Heë is *Oad Prins* van d'r Sjeet (Schaesberg) en woar toen och *Sjtadsprins* va Lankgraaf (1995). Heë zoot och al 3x in de LVK finale mit d'r ''Prinse Road''. In 1983 woar heë initiatiefneumer en mitoprichter van de *<nowiki/>'Sjeeter Hoaf vol Harmenie de Trek Zek'<nowiki/>* Ing sjpasskapel die in Lankgraaf mar och wiet doaboeete bekind is. Och woar heë in 1992 medeinitiatiefneumer van *<nowiki/>'t Landgraafs Carnavals Moeziek konkoer*, (LCMK) dat durch *<nowiki/>'t Perpluucomité* woeet georganiseerd. In 2002 kreeg heë d'r *Kultoerpriees* van de gemeente Lankgraaf en in 2009 woeët heë Kunninklik ongersjeie als *lid in de Orde van Oranje Nassau*. In 2013 woeet heë ongersjeie mit de gemeentelikke carnavalsorde d'r *<nowiki/>'Lankgraafbok*' de de huëgste carnavalsorde die Lankgraaf kint. In datzelfde joar woeët heë gevroagd um lid te weëde van 't *Comité Sjeeter Dialecmès*.  

**Anger functies**: 

1994 - noe lid van 't besjtuur van de *Sjtichting Poëziefestival Lankgraaf*. Heë is doa projectcoördinator 

1996 - 2015 Secretaris van de *Sjtichting Promotie Limburgse Kunstenaars*  

2014 - 2021 besjtuursvuurzitter van *Theater Lankgraaf.*

2014 - lid Féscomité Sjeeter Dialecmes 'Sjaasberg Waggelt'
Sjang Habets

**Sjang Habets** woar zie laeve lank psychiater. Heë sjrieft in 't Oeësjbiks, mer laeft in Goirle.
In 2005 versjeen van höam *Reubemich* (LiLiLi 45), inne roman uvver 't dörp van zien jöag.
Hospitality Club

De **Hospitality Club** (HC) is de groetste online hospitality service. Opgerich in juli 2000, zint er sins september 2007 mië as 328.000 lede in 185 leng, woevan 'n groet deil vriej accommodatie en hulp bie 't reize versjaf. Lidmaatsjap is gratis. Registratie is vuur luuj die interesse höbbe om luuj van uver de ganse wèlt op te vange of óm same te reize.

Gaste en gashieëre betale einanger neet, al is 't waal normaal om vuur telefoen en soms vuur aete te betale. Nao 't bezeuk kins e commentaar op de site achterlaote euver diene gast of host. Zoe functioneert HC ouch as 'n netwerk.

't Doel van 't projek is om in de naobie toekoms mië as ein miljoen lede te höbbe.

Vergeliekbare initiatieve zint CouchSurfing, Pasporta Servo, Servas Open Doors en BeWelcome.

## Externe links
* Hospitality Club (in het Hollesj)
Volksleed

** 't Volksleed** of volkshymne ies e sjtök muziek (zank) dat bedoeld ies es symbool veur e volk of veur 'n natie, dèks 'ne sjtaat. Volkshymnes were gesjpeeld bie 't ontvange van e sjtaotshoof, bie euverwinninge in belangrieke sjportevenemente en bie ander plechtige gelegehede. Bie 't sjpele van 't officieel volksleed weurt me geach op te sjtoon, en militaire moete saluere. 

Aan 't begin van de 19e ièw begoeste leng, oonder invloed van de romantiek en 't opkaomende nationalisme, mèt 't keze van e volksleed. In de loup van de 19e en 20e ièw koze de meiste leng e officieel volksleed, al zint daoneve - bie minder officieel gelegehede - dèks ouch nog ander patriottische lejer in gebruuk. 't Oudste leed dat tot volksleed ies gewore ies 't Nederlandse Wilhelmus, gesjreve tösje 1568 en 1572.

De meiste volkshymnes höbbe 'n teks, meh dao zint d'r ouch 'n aantal dezónder. Meistal were mer ein of twiè couplette gesjpeeld of gezonge, al zint de meiste volshymnes langer. Dao zint mer wiènig volkshymnes die gecomponeerd zin door bekènde componiste.

't Volksleed van de Belzje en Nederlandse provincie Limburg ies Limburg mijn vaderland of Waar in 't bronsgroen eikenhout.

## 'n volksleed
'n '''Volksleed''' ies ouch e meistal (oud), euvergeleverd traditioneel leed(sje), dat door ´t volk weurt metgezónge (volkszank). Dao were nog ummer nuuj volksleedsjes gediech en gecomponeerd.
Suriname

**Suriname** is e land aon de noordkös vaan Zuid-Amerika, grenzend aon Guyana in 't weste, Brazilië in 't zuie en Frans Guyana in 't ooste. De bevolking is gering in aontal. Hoofstad en groetste stad is Paramaribo; daoboete gief 't eigelek gein stei vaan beteikenis. 't Land waor tot 1975 'n kolonie vaan Nederland, boemèt 't nog ummer sterke diplomatieke ben heet.

## Bestuurleke indeiling
Suriname is ingedeild in tien distrikte, die al in de kolonialen tied zien vasgelag. De distrikte zeen wijer ingedeild in 62 ressorte.

## Taole
Umtot in Suriname väöl aofzunderleke etnische gróppe bestoon heet me de koloniaal taol, 't Nederlands, es insegste officieel taol aongehawwe. Nederlands zouw ouch de twiede volkstaol (nao aontal sprekers gemete dus) zien; 't weurt veural in de hoofstad väöl es umgaankstaol gebruuk. De groetste taol is de creooltaol Sranantongo, die door ederein in 't noorde verstande weurt. De taol vaan de Hindoestaone is Sarnami Hindoestani, die vaan de Javaone Javaans. De Indiane spreke taole wie 't Arowaks en 't Kalina.

## Historie
Suriname woort in de zeventiende iew door Ingeland es kolonie bezat, en in d'n Twieden Ingelsen Oorlog door de Zeeuw Abraham Crijnsen voor Nederland vereuverd. In de Vrei vaan Breda woort vasgelag tot Nederland 't gebeed moch behawwe, in ruil veur 't stedsje Nui Amsterdam, 't later New York, wat toch al umringk waor door Ingels gebeed.

In de Napoleontischen tied bezatte de Ingelse de kolonie veur te veurkoume tot de Franse 't zouwe goon exploitere. Bij 't Congres vaan Wene in 1815 mós Nederland wel 't westelek deil vaan de kolonie aofstoon aon Groet-Brittannië; dit woort *Brits Guyana*.

In de volgenden tied vestegde ziech väöl Nederlandse boere in Suriname en veurde 't land ouch, naotot de slaovehandel gestop waor en de slavernij per verdraag aofgesjaf, gojekoupe arbeiders in: vaan 't euverbevolk Java, en oet Brits Indië. Zoe woort 't land vaan 'n oongewoen etnische diversiteit. In 1954 woort 't Statuut vaan 't Keuninkriek opgestèld, boe-in Suriname gein kolonie mie, meh 'nen otonome staot binne 't keuninkriek woort. Op 25 november 1975 woort 't land oonaofhenkelek. Vaan 1980 tot 1988 waor 't land 'n militair dictatuur oonder Desi Bouterse. Sinds deen tied is 't land democratisch, meh nog ummertouw beröch um zienen ermooj en hoeg criminaliteit. In de jaore negeteg verbeterde de relatie mèt Nederland get.

## Referentie
Kriegsveuring

**Kriegsveuring** of **militair strategie** is de samevattende naom vaan de zake (de industrie, de theorie, de wetensjap, de internationaal relaties) die weure ingezat bij 't veure vaan oorloge, of ouch 't oorlogveure zelf. Allewel tot 't veure vaan oorlog in de westerse maatsjappij algemein weurt oafgekäörd (of huugstens touwgestoon oet zelfverdeideging of um humanitair rejes) blief 't väöl lui fascinere. De kriegsveuring en al wat daobij huurt heet door de iewe eweg ummer 'ne groeten invlood gehad op 't daogeleks leve, ouch veur lui die gaaroet gein las oondervoonte vaan d'n oorlog.

## Oetvindinge en wetensjap in relatie tot kriegsveuring
Väöl wetensjappeleke oontdèkkinge en oetvindinge zien of mèt opzat veur de kriegsveuring gemaak of daodoor behuurlek versterk. Dat begint al in de prehistorie, es me zweerde oet zoe sterk meugelek iezer moot gete, en krijg later zien beslaag in de verharde weeg vaan de Roemeine. In de twintegste iew weure mier oetvindinge gedoon es oets: d'n tank, de gifgaas, de atoombom (en daomèt ouch atoomenerzjie), de straoljager, 't GPS enzoewijer. Sommege vaan die oetvindinge kraoge dus later 'n bestumming veur civiel gebroek.

Zuug ouch gevechswaopes.

## [[Ethiek]] vaan de kriegsveuring
Langen tied waor 't normaal tot 'ne leismaan (of -vrouw) zien legers gebruukde veur zien persoenleke doele: 't groondgebeed oetbreie of soms gewoen e gesjèl mèt 'nen aandere leismaan oetvechte. Al in de aajdheid evels bestoont de discussie euver wat in 'nen oorlog moch: zoe waor kritiek op Julius Caesar wie dee, bij zien vereuvering vaan Gallië, herhaoldelek de bevolking vaan 'ne vereuverde stam groetendeils oetmaorde. In de zeventiende iew sjreef d'n Hollender Hugo de Groot e book mèt de titel *De jure bello ac pacis*, euver 't oorlogsrech. Dao-in stèlde heer tot kriegsveuring in eder geval gerechvaardeg waor es e land woort aongevalle, en neet gerechvaardeg es me 'nen oorlog begos veur e land leeg te rouve.

Vaanaof de negentiende iew en veural nao d'n Ierste Wereldoolog is de discussie of oorlog überhaup wel gerechvaardeg kós weure op geng gekoume. Soldate weure jummers door leislui, die zelf neet of koum mètvechte en mijlewied vaan 't slaagveld aofstoon gecommandeerd veur ziech bloet te stèlle aon doedsgevaar. Ouch steit de sterk oongelieke struktuur vaan 't leger väöl lui tege. De Westerse len zien nao d'n Twiede Wereldoorlog ouch noets oorloge begós zoonder ziech daoveur te rechvaardege mèt arguminte euver zelfverdeideging of humanitair noedzaak. De discussie euver de rechvaardeging vaan oorlog bereikde häör huugdepunt tijdens de Vietnamoorlog en laojde recentelek weer op mèt d'n Derde Golfoorlog. 't Idee tot oorlog oonder al umstandeghede oongerechteg is neump me pacifisme.
Mongolië

**Mongolië** (*Monggol Ulus*) is e land in Centraal-Azië, wat in 't noorde grens aon Rusland en in 't zuie aon China. 't Historisch gebeed Mongolië is groeter: dat umvat ouch nog 't Chinees otonoom gebeed Binne-Mongolië, dewijl de hei besjreve rippubliek es Boete-Mongolië kin weure umsjreve. In plaots vaan 't sinocentrisch Boete- en Binne-Mongolië spreke de Mongole zelf liever vaan Noord- en Zuid-Mongolië. Hoofstad is Ulaanbaatar, ander stei zien Choybalsan, Altay en Bulgan. Väöl vaan de groetste Mongoolse plaotse zien neet groeter es e dörp en e groet deil vaan de bevolking leef nomadisch.

## Bestuurleke indeiling
Mongolië is ingedeild in 21 provincies (*aimag*). De hoofstad vörmp 'n provincie op ziech.

## Taole
Mongools is de officieel taol; die weurt in versjèllende dialekte gesproke. 't Chalcha-dialek is officieel. Wijer huurt me in de stei väöl Russisch en in 't weste Kazachs.

## Historie
Mongolië weurt sinds iewe door nomade bewoend, ouch al nomade vaan Mongoolse aofkoms. In de daartiende iew lökden 't Dzjengis Chan alle Mongoolse stamme (mèt geweld) te vereinege en begós de bleujtied vaan 't Mongools Riek: heer en zien opvolgers vereuverde e gebeed vaan Sjina tot aon Bagdad en Moskou. Daonao raakden 't ouch weer snel in verval: nao 'n iew veel 't gebeed trök tot 't oorsprunkelek Mongolië en in 1636 en 1691 woorte respectievelek Binne- en Boete-Mongolië door Sjina vereuverd. Wie in de negentiende iew Sjina oonder sterken invlood kaom vaan de westerse len naom in Mongolië de Russischen invlood touw, en in 1922 woort Boete-Mongolië mèt steun vaan de USSR 'n oonaofhenkeleke volksrippebliek. E referendum in 1945 leet 'n bekans unaniem steun veur definitief oonaofhenkelekheid zien, en de Volkrippebliek Sjina erkinde bij häör aontrejje in 1949 de staot Mongolië. In 1952 euverleed d'n dictator Horloogijn Tsjojbalsan, en in de jaore daonao woort heer ummer mier bekritiseerd, op 'n meneer vergliekber mèt de destalinisatie in de USSR. In 1990 veel mèt 't communisme in de USSR ouch in Mongolië de communistisch regering, en in 1992 waor de nui constitutie veerdeg, die vaan 't land 'n democratie maakde.
Liberia

**Liberia** is e land in Wes-Afrika, aon d'n Atlantischen Oceaan, grenzend aon Sierra Leone, Guinee en de Ivoorkös. Hoofstad is Monrovia. Liberia is in de negentienden iew gestiech door Amerikaanse negers die nao hun oontslaag es slaof nao Afrika wouwe trökkiere. De naom is aofgeleid vaan 't Latiens *liber*, "vrij".

## Bestuurleke indeiling
Liberij; is verdeild in 15 *[[counties]]*.

## Demografie
De oorsprunkeleke bewoeners bestoon oet 16 versjèllende stamme, boevaan de Kpelle de groetste zien. De mach weurt evels veurnaomelek gehawwe door de Amerikaanse negers, die naoventrint 5% vaan de bevolking oetmake en Ingels spreke. Ingels is nog ummertouw de einege officieel taol vaan Liberia. Wijer woent dao 'n aonzeenlek aontal Libaneze en Indiërs. Umtot 't gein Europese kolonie waor en door de börgeroorlog woene dao wieneg blaanke.

## Historie
In 1461 landde de Portugeze hei en ze zouwe later e paar handelsposte vestege, meh wie in d'n Tachtegjaoregen Oorlog de Nederlanders conflicte mèt Portugal kraoge en de Goudkös ('t modern Ghana) confisqueerde verweusde ze de poste in 't gebeed vaan 't huieg Liberia, wat tot in de negentienden iew oonbezat zouw blieve. In 1822 vestegde de Vereinegde Staote hei 'n kolonie, die ze leet kolonisere mèt vrijgelaote slaove, meh in 1847 splitsde de koloniste ziech aof; daomèt woort Liberia es ierste Afrikaans land oonaofhenkelek. Allewel tot Liberia op ideologische grun gevörmp waor es "natie vaan vrij gekleurde lui" waor 't zeker gei "zwart Israël": de koloniste voolte ziech Amerikane en riechde 't land ouch nao Amerikaans model in. De umringende groetmachte Groet-Brittannië en Fraankriek perbeerde 't land te kolonisere, en door mismanagement kaom 't land herhaoldelek in financieel probleme. Vaanaof 1877 waor 't 'n dictatuur. In de twintegsten iew kaom Liberia get oet zien isolemint, oonder aandere door investeringe oet de VS en steun aon de Geallieerde in d'n Twiede Wereldoorlog.

In 1980 pleegde d'n inlandse sergeant Samuel Kanyon Doe 'ne coup, boemèt 'n ind kaom aon oonderhaaf iew Americo-Liberiaanse regering. In 1989 begóste de Americo-Liberiane trök te vechte, boemèt de Liberiaanse Börgeroorlog begós. Wie dee in 1996 eindegde organiseerde me verkezinge en sjreef me 'n nui constitutie (de veurige, vaan 1847, waor in 1984 door Doe aofgesjaf). Charles Taylor woort in 't jaor dao-op tot president gekoze. In 1999 begós 'ne nuie börgeroorlog, wat Taylor oeteindelek in 2003 dwong nao Nigeria oet te wieke.
Nigeria

**Nigeria** is e land in Wes-Afrika mèt wiedoet de groetste bevolking vaan Afrika en 'n groete versjeieheid aon bevolkingsgróppe. In Nigeria vleujt de Niger in d'n Atlantischen Oceaan oet. Nigeria grens aon Benin, Niger, Tsjaad en Kameroen. Hoofstad is Abuja, meh Lagos is väöl groeter en economisch nog ummertouw de belangriekste plaots. Nigeria, veurheer, 'n Britse kolonie, maakde nao de oonaofhenkelekheid in 1960 meujeleke jaore door, mèt groete ermooj, oorlog en chaos. Nog ummertouw is 't land erm en instabiel, meh in de nuien iew maakde 't land 'nen euvergaank nao laankdorege democratie en 'ne sterken economische greuj door. Sinds 2014 is 't de groetste economie vaan Afrika; wereldwied is Nigeria de twintegste economie.

## Bestuurleke indeiling
Nigeria is ingedeild in 36 staote. De hoofstad Abuja vörmp e territorium op ziech.

## Demografie
Nigeria kint neet minder es 250 stamme. De veurnaomste zien de Hausa, de Peul, de Yoruba, de Igbo en de Ijaw. Väöl vaan dees volker höbbe hun taol behawwe, meh de mieste kinne allewijl neet mie hun traditioneel religie: 't noorde is gans islamitisch, 't zuie christelek. Mer 10% hingk nog 'n traditioneel religie aon.

## Historie
In de late middelieuwe en de Vreugmodernen Tied woort Nigeria gedómmeneerd door 't Kanem-Bornuriek. Pas in de late negentiende iew begós Groet-Brittannië interesse in 't gebeed te kriege en in 1901 woort 't protectoraat Nigeria opgeriech, wat in 1914 'n gewoen kolonie woort. Naotot vaanaof de jaore veerteg beweginge vaan nationalisme opkaome verkraog 't land op 1 oktober 1960 oonaofhenkelekheid. Zès jaor later kaom 't land oonder 'n militair dictatuur. Nao jaore vaan dictatuur en 'ne guerilla vaan de Igbo's woorte in 1979 weer verkezinge gehawwe. Vaan 1983 tot 1999 waor Nigeria obbenuits 'n dictatuur, bis d'n dictator nao jaorelang binnelandse en boetelandse pressie mós aoftrejje.

Nao 1999 bleef 't land vrij vaan staotsgrepe. De ierste verkezinge verlepe chaotisch en volgens woernummers neet gans ierlek, meh de verkezinge vaan 2011 (boebij Goodluck Jonathan woort herkoze es president) en 2015 (boebij Jonathan 't aoflag tegen zienen oetdager Muhammadu Buhari) woorte alum es veurbeeldeg gepreze. Oonderwijl verkierde 't islamitisch noorde in doorloupende chaos door de opkoms vaan 't islamistisch terrorisme. Veural de terreurgróp Boko Haram, sinds 2015 trouw aon IS, struide hei doed en verderf. Ouch in 't midde, boe christene en moslims ziech treffe, kump 't nog doorloupend tot geweld.
Referendum

'n **Referendum**, of **volksraodpleging** kènt versjillende vorme aannumme. Centrale gedachtegank is echter dat ein bepaalde politieke besjlissing wurt euvergelaote aan de kezer. In de meiste gevalle hanjelt 't zich om 'n binair keus, meistal tösje *jao* of *nei*.

Neet elk landj haet of kènt 'n referendum. Lènj mit referendum: 't Holles, Denemarke, Frankriek, Canada, etc.

Lènj zonger referendum: 't Pruuses, Aosteriek, etc.

In Zjwitserlaand waoërt 't vrowwestèmrech pas óp 7 februari 1971 (Kanton Appenzell Innerhode pas in 1990) ingeveurd ömdat 't allèng bie referendum van krach koes waeëre. 

In de Weimar Republik nao de Ieste Wereldoorlog is op 't Pruuses door populistische groeperinge misbroek gemaak van 't referendum, wonoa het nao-oorlogse Duitslandj besjlaote haet 't referendum neet opnuuj in te veure.

## 't Referendum mit betrèkking tot de Europese Grondjwèt
2005 
* 29 mei in Frankriek
* 1 juni in Nederland
* 27 september in Denemarke
Holland

:*Dit artikel geit euver 't historisch gewes wat eigelek Holland hèt. Veur 't land, zuug *'Nederland**. Veur de historische staot, zuug **Keuninkriek Holland**.
----
**Holland*' is 'n sjtraek in 't weste van [[Nederland]], huuj opgedeild in de
provincies [[Noord-Holland]] en [[Zuid-Holland]]. De naom is aafkomstig van *Holtland* of
*Holdland*, dus: hout-landj, (vermoedelijk) 'n sjtraek bie [[Leiden]].

In de ([[Limburgs]]e) volkstaal is Holland aevel de naam (veural in Nederlands Limburg) veure Nederland boete Limbörg zelf of bove de reviere. Limbörgers gebruuke dèks de term *Hollender* is 'n sjeldwoord. 't Sloog oersprönkelek op de lui vaan Noord- en Zuid-Holland, mer in realiteit valle, umtot 't versjil in accent meistens neet good gehuurd weurt, dèks alle lui die mèt 'n hel G praote oonder dees definitie. Ouch weurt 't sjeldwoord gebruuk veur iemes dee giereg is, aofgeleid vaan 't stereotype dat zeet tot Hollenders hendeg zuineg zien: "Wiezoe betaols de neet? Wat bis diech toch 'nen Hollander, zègk!*
Diameter

De **diameter** (ouch: **diamaeter**) (d) is de aafsjtandj van ein willekeuig punt op eine cirkel nao 't punt, aan de euverkantj van de cirkel, door 't middelpunt van de cirkel haer. 'n Anger  definitie is dat de diameter de grotste aafjstandj is tösje twieë punte op 'ne cirkel.

Ouch 'ne bol haet 'ne diameter, de aafsjtandj van ein willekeurig punt op de bol nao 'n punt aan de euverkant van de bol, door 't middelpunt van de bol haer. 

Wiskundig gezeen is d'r gein versjil tösje omdat de diameter van 'ne bol binne ein vlaak blif. Dat vlaak haet de vorm van 'ne cirkel.

De diameter (d) is 2 kieër de sjtraol (r) van 'ne cirkel: 2r=d

*Formules:*
d=diameter;
r=sjtraol;
π (pi)= konstante (waarde ongevieër: 3,14);
A=oppervlakte;
s=omtrèk

A = πr² = π(1/4d²)

s = 2πr = πd

Zuug ouch: doorsjnee
Akrotiri en Dhekelia

**Akrotiri en Dhekelia** zint soevereine bases van 't Vereineg Koninkriek in Cyprus, ein vuurmaolige Britse kroenkolonie.  **Akrotiri** lik in 't zude van 't eiland, bie de sjtad Limassol (of Lemesos). **Dhekelia** ligk in 't zuudoeste, bie Larnaca. Allebei de gebeder omvatte zoewaal militaire bases as boereland en nog get residentieil land. Akrotiri weurt ómgaeve doer 't territorium gecontrolierd doer de Republiek van Cyprus, en Dhekelia grenst aan de VN-bufferzone en 't territorium gecontrolierd doer 't Turkse deil van 't eiland (Turkse Rippebliek van Noerd-Cyprus).
IP-adres

'n **IP-adres** is 'n unieke serie van getalle, zoeget wie e tillefoennummer, gebroek doer apparate (meistal computers) om einanger te vinge as d'r informatie weurt gesjtuurd uver IP-netwerke zoas 't internet. Aan de hand van IP-adresse weite computers woe informatie heen mot weure gesjtuurd, en vuur 't apparaat dat de informatie ontvank dat 't 't doel is. E verbeild van 'n IP-adres is 207.142.131.236. Domeinname wie *li.wikipedia.org* weure via 't Domain Name System omgezat in IP-adresse.

Aan de hand van 'n IP-adres kint me vaak oetvinge woe internetgebroekers zich bevinge. De anonieme toegang tot Wikipedia is daorom eigelik väöl minder anoniem dan de toegang *mit* aanmèlding van 'n alias.
## IPv4/IPv6

Tot veur einegen tied woort veurnaomelek gebruuk gemaak van IPv4, oftewel de veerde versie vaan 't IP-protocol. Dit protocol geit oet vaan 'n 32-bits adres, 't gief dus 232 (oongeveer 4,3 mieljard) versjèllende IP-adresse. Intösse is gebleke tot dit väöls te wieneg is. Eder internet-gebrukend apparaat heet jummers 'n IP-adres nudeg (bedink tot 't in Nederland allein al 3 mieljoen smartphones gief). Daorum is 'n nui versie vaan 't IP-protocol oontwikkeld die IPv6 geneump weurt. In IPv6 weurt gebruuk gemaak vaan 128-bits adresse. Dit zörg veur 340 undecieljoen adresse, oftewel 3,4 x 1038.

## Extern linke
* IP-adres tracere

## Referenties
Pruses

Mit **Pruses** (of **Pruusjes**) kónne versjillende dinge bedoeld waere.

* 'nen Angere naam veur Duitslandj, Duutsjland of Duitsland.
* E landj in Midde- en Wes-Europa, det later óngerdeil waas van `t Duits Riek: Pruses (land).
* 'n Provincie van 't landj Pruses resp. Duitslandj (tösse 1824 en 1877), zuug Pruses (provincie).

## ''Pruses'' es angere naam veur ''Duitslandj''
In Nederlands Limburg weurt *Pruses* döks es synoniem veur *Duitslandj* gebroek. Det kump ómdet 't gebied ten oeste van Limburg, waat noe bie de Bóndjsrepubliek Duitslandj huuert, vanaaf 't bestaon vanne provincie Limburg toet aan 't inj vanne Twieëdje Werreldoorlog bie Pruses huuerde. Pruses waas ouch 't grotste landj binne 't Duits Riek.
Neutraal Moresent

**Neutraal Moresnet** waor e ministäötsje dat van 1816 tot 1919 besjtange haet. 't Grensde op 't tegewoordig drielandepunt in Vaols aan Nederland en Pruusje en nao 1830 ouch aan Belsj. 't Lendsje houw de vörm van 'ne vlapunt en 'n oppervlakte van 344 hectare.

Neutraal Moresnet woort gecreëerd umdat Pruusje en Nederland 't bie 't Congres van Wene neet eins koeste were euver van wae 't gebeed waor. 't Góng um 'n zinkmien in Kelmis, *Vieille Montagne* of *Altenberg*, die bei leng wolle höbbe. Me maakde daorum e neutraal gebeed devan, dat door allebei de leng besjtuurd woort. Vanaaf 1830 naom Belsj 't besjtuur van Nederland euver. 

Aanvankelik houw Neutraal Moresnet 256 inweunersj, meh vanwege de lièger belastinge en hoager loane, lièger importrechte en 't legaal maoge sjtoke van alcohol kaome ummer miè luuj in Moresnet wone. Binne 50 jaor waor 't aantal inweunersj vertiènvoudig. De inweunersj mochte keze of ze in 't leger van Pruusje of Belsj wolle dene, want 't lendsje houw gein eige leger. Dr. Wilhelm Molly wol van Moresnet de ièrsjte sjtaot mèt 't Esperanto es officieel taal make. Diet plan woort èvvel noats oetgeveurd.

De zinkmien raakde oetgeput in 1885. Mèt de Ièrsjte Waereldoorlog kaom 'n ing aan Neutraal Moresnet. In 1914 woort 't bezat door Duutsjland, en bie 't Verdraag van Versailles in 1919 woort Neutraal Moresnet bie Belsj gevoog. 

## Externe link
*https://web.archive.org/web/20140703044136/http://www.moresnet.nl/
Maria Visitatie

**Maria Visitatie** of **Maria Bezeuk** ies 'ne katholieke fièsdaag dae gevierd weurt op 31 mei. In 't Latien neump me dit *In visitatione Beatae Mariae Virginis*. Me gedènk dan 't bezeuk van Maria aan häör ouwer niesje Elisabeth, dat besjreve weurt in 't Evangelie volges Lucas (1, 39-56). Maria ies op 't moment van 't bezeuk zjwanger van Jezus en Elisabeth van Johannes d'n Duiper. Elisabeth weurt op 't moment dat zie Maria zuut kómme vervuld van de Heilige Geis, 't kind sjprink op in häöre sjoat en zie zaet tege Maria: "Gezegend zeet geer ónder de vrouwe en gezegend ies de vröch van eure sjoat." Maria antwoordt häör mèt eine lofzank op God, 't Magnificat. De weurd van Elisabeth zint opgenomme in 't weesgegroet. 

Op deze fièsdaag herdènk me dat Maria "mieddelares" ies, vanwege häör oetsjtraoling nao Elisabeth en 't kind dat zie verwach. 

Maria Bezeuk veel oorsjprunkelik op 2 juli, meh umdat deze daag nao de geboortedaag van Johannes d'n Duiper veel (24 juni), haet me 't in 1969 verplaats nao 31 mei. Op sommige plaatse weurt 't fiès èvvel nog op 2 juli gevierd.

## 2 juli: Maria ziep
In 't volksgeluif weurt deze daag, 2 juli,  ouch "Maria-ziep" geneump: es 't dan regent zal 't dat (ziepe) zès weke blieve doon.

## In de kuns
De visitatie ies dèks oetgebeeld in de beeldende kuns, ouch waal ins in combinatie mèt 'n veursjtèlling van de Annunciatie. Bekènde veursjtèllinge van de visitatie zint die van de sjilder Jacopo Pontormo en de beelde aan de portaole van de kathedrale van Reims en Amiens. 

Johann Sebastian Bach componeerde veur deze daag de bekènde cantate *Herz und Mund und Tat und Leben* (BWV 147). 't *Magnificat* ies door versjillende beroemde componiste op muziek gezat.

**Visitatie** ies ouch 't jaorleks bezeuk van kèrkeleke besjtuurdersj (visitatore) aan de parochies of kèrkgemeintes in hun gebied.
Leuve

**Leuve** (officieel **Leuven**) ies 'n sjtad en gemeinte in de Vlaamse provincie Vlaams-Brabant. Ze ies ouch hoofsjtad van dees provincie. 't Aantal inweunersj waor 101.032 in 2021, vergeleke mèt 89.185 in 2004. Bie de gemeinte huère ouch de deilgemeintes Wilsele, Wijgmaal, Kessel-Lo, Heverlee, e deil van Haasrode en e deil van Korbeek-Lo.

## Sjtadsfuncties
In Leuve ies de oudste universiteit van de tegewoordige Benelux gevestig, de Katholieke Universiteit Leuve. Ouch liek hie InBev, de groatste beerbroewerie van de waereld en ein van de belangriekste wèrkgeversj in de regio. Es provinciehoofsjtad haet Leuve ouch 'n administratief functie.

## Sjtadsbeeld

Leuve haet 'n aantal belangrieke historische geboewe. 't Sjtadhoes, nao 'n óntwerp van Matthijs de Layens, ies geboewd in de 15e ièw in laatgotische sjtiel. De Sint-Pieterskèrk ies geboewd in Brabantse hoaggotiek. De universiteitsbibliotheek woort in de Ièrsjte Waereldoorlog verwoes en in de jaore 20 weer opnuujts opgeboewd. De geboewe van 't Groat Begienhaof, 't groatste van Vlaandere, zint allewiel in gebruuk es weuninge veur sjtudente en universiteitsmètwèrkersj.

## Historie
De naam Leuve kump veur 't ièrsj veur in 891 es *Loven*. In datzelfde jaor woorte de Vikinge definitief versjlage bie Leuve. De sjtad óntwiekkelde ziech tot e belangriek handelscentrum in de Mieddelièwe en kreeg sjtadsrechte in 1161.

De universiteit woort gesjtiech in 1425. De broewerie die later Interbrew en nog later InBev zou were woort gesjtiech in de 18e ièw. In de 20e ièw woort de sjtad zjwoar besjadig in bei waereldoorloge. 

In 1968 waor de sjtad e centrum van de Belzje taalsjtried. Hiebie woort de universiteit gesjpliets in e Nederlandstalig deil, dat in Leuve bleef, en e Franstalig deil, dat gevestig woort in de nuuj gesjtiechde plaats Louvain-la-Neuve ("Nuuj-Leuve").

## Externe link
* Officieel website
Gouda

**Gouda** is 'n gemeinte en stad in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, t'n ooste vaan Rotterdam en D'n Haog, in 't Greun Hart. Ze ligk aon de samevleujing vaan de Hollandsen IJssel en de Gouwe, boe-aon ze häöre naom dank. De stad had op 1 januari 2004 71.799 inwoeners, 't oppervlak besleit 18,11 km². Gouda ligk in e groet veengebeed en heet chronische probleme mèt verzakking door inklinking en watereuverlas.

## Stadsfuncties
Gouda functioneert in tandem mèt Alphen aan den Rijn es regionaal verzörgingscentrum. Belaankrieker is evels 't toerisme en de traditioneel ambachte boerum Gouda bekind steit: de handel in kies en productie vaan boezjies en sjroepwaffele. Ouch noe nog is de handel in kies (die in de umgeving gemaak weurt) veurnaom, en Goudse kies is e begrip euver de ganse wereld.

## Stadsbild

Gouda ligk in e landsjap wat me dèks es "typisch Hollands" umsjrijf: greun weie mèt brei slote. De binnestad heet al dezelfde rippetatie: Bekind is de merret, mèt de renaissancewaog en 't gotisch stadhoes. Ouch heet de stad inkel historische haves en väöl monumentaal hoezer.

## Historie
Op de plaots vaan 't huieg Gouda laog iewelaank e veengebeed. In de elfde en twelfde iew begós me dit veen te oontginne en bewoenber te make. Zoe weurt Gouda, nederzètting aon de Gouwe, veur 't iers in 1137 geneump. 't Moerasbos is daan al oontgonne en 't pläötske greujt in de dertiende iew oet tot 'n stad, zoetot 't in 1272 graof Floris V stadsrechte oetsjrijf. Groete stadsbrande in 1361 en 1438 belemmere de greuj mer weineg, meh nao de bezètting door de Geuze in 1572 en de pes-epidemie in 1602 raak de stad toch bij Rotterdam en Leie achterop. Roond 1750 is de bevolkig pas wier op 't aw niveau. Nao de Fransen tied weure de walmör aofgebroke en vint nog aonzienleke stadsoetbreiing plaots.

## Extern linke
* Gemeinte Gouda
* Gouda Online, website mèt informatie euver Gouda.
Waterstof

**Waterstof** is e sjemisch element behurend tot de neet-metale, mèt atoomnómmer 1 en es meis frequinte isotoop 1. Daomèt is 't atoom, mèt 'n kèrn 't leechste vaan allenei. De ander natuurleke isotope höbbe eige naome: deuterum en tritium. Waterstof is 't meis veurkoumend element in 't universum: de stare bestoon oet waterstof, wat ze tot helium fusere.

## Verbindinge
Waterstofmonoxide (HO), Water (H2O), Waterstofperoxide (H2O2).
Koolstof

**Koolstof** is e neet-metallisch kleurloos sjemisch elemint mèt 't atoomnómmer 6. 't Kump op Eerd algemein veur en maak e good deil oet vaan al levende wezes. In gedege vörm kump 't veural es kristal veur, en wel es e weik zwart kristal (grafiet) en es 'n extreem hel kleurloos kristal (diamant). Daoneve gief 't nog 'ne daarde vörm, de fullerene, dee bij touwval is oontdek in de jaore 80 vaan d'n twintegste iew. Ouch gief 't nog 'ne veerde vörm, grafeen, woebij de atome in 'n 2-dimensionaal vlak wie 'n honingraat aonein verboonde zien. Deze vörm is ein vaan de sterkste bekinde materiaole, 't is 200 kier sterker es staol. Daobij is 't ein vaan de snelste haafgeleiers dee 't gief, 't is beveurbeeld 100 kier sneller es silicium wat noe algemein gebruuk weurt in computerchips. 't Is daan ouch oonderwerp vaan oonderzeuk bij hardwarefabrikante. Grafiet is in feite 'n opeinstapeling van grafeenlaoge.

Koolstof-12 is de meis veurkoumenden isotoop; 't in spoere veurkoumend, instabiel koolstof-14 weurt gebruuk um de awwerdom vaan veurwèrpe te achterhaole, door gebruuk te maken van 't radioactief verval vaan dit elemint.

## Verbindinge
Koolstofdioxide (CO2), Koolstofmonoxide (CO), ...
Wikimedia Foundation

De **Wikimedia Foundation Inc.** is de euverkoepelende organisatie van Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks, Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies en Wikinews. 't Is ein organisatie zónger winstougmirk die vilt ónger de wette van Florida, Vereinegde Sjtate. 't Besjtaon is offisjeil aangekondig op 20 juni 2003 doer de veurmalige chef van Bomis en meide-oprichter van Wikipedia Jimmy Wales. http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010690.html

## Doele
De doele van de organisatie zunt 't ontwikkele en ongerhoue van open content, wiki-gebasierde projekte en om alle tekste, aafbeildinge en geluide gratis aan 't algemein publiek te versjaffe.
Nationale fiesdaag

Inne **nationale fiesdaag** is 'n officieile vrieë daag vasgelik doer 'n landj als jubileum veur 't landj zelf. Vaak is 't de verjaordig van de onaafhankelikheid van 't landj, 't teikene van zien constitutie of 'n anger neumeswaordige gebeurtenisse; in sommige gevalle is 't de heiligendaag van de besjermheilige van 't landj.

Binne de Europese Unie (EU) weurt ouch Europadaag (9 mei) es pan-Europese fiesdaag gezeen. EU-ambtenere höbbe daan vrij. Sinds 2019 weurt Europadaag door ein Europees land es nationale fiesdaag gevierd: Luxembörg.
Kazachstan

**Kazachstan** is e land in Azië, veur e good deil oet steppe bestaond, wat grens aon Rusland, China, Kirgizië, Oezbekistan en Turkmenistan. Wijer ligk 't aon 't Aralmeer en de Kaspische Zie. Hoofstad is Astana; de aw hoofstad Almaty is evels groeter.
Azerbeidzjan

**Azerbeidzjan** (officieel: *Azərbaycan Respublikası*) is e land in de Kaukasus, grenzend aon Rusland, Georgië, Armenië, Turkije en Iran. De grens mèt Turkije is mer e paar kilometer laank, en löp laanks de exclaaf *[[Naxçivan (gebeed)|Naxçivan]]*. Hoofstad en groetste stad is Bakoe, ander stei zien Gäncä, Mingäçevir, Xaçmas en Astara. Azerbaidzjan ligk aon de Kaspische Zie.

## Bestuurleke indeiling
Azerbaidzjan is ingedeild in 59 regio's, 11 losse stei en ein otonoom rippebliek.

## Taole
De taol vaan de Azerische bevolking is 't Azeri, wat hendeg ing verwant is aon 't Turks. 't Azeri weurt door zo'n 90 procent vaan de bevolking gesproke. 't Belangrieks versjèl is tot 't Turks väöl mie Arabische en Perzische wäörd opgenome heet, dewijl de vocabulair vaan 't Azeri väöl mier èrfwäörd bevat. Talysh, 'n taol die verwant is aon 't Perzisch, sprik me in 't zuidooste. In de Kaukasus weure versjèllende Noord-Kaukakische taole gesproke, boe-oonder 't Lezgisch en 't Avaars. Väöl vaan die gemeinsjappe zien hendeg klein; hun taole weure soms daan ouch mèt oetsterve bedreig.

In Azerbeidzjan woene wijer zoe'n 150.000 modertaalsprekers vaan 't Rössisch. 't Armeens, wat tot veur kort nao sjtatting zoe'n 120.000 sprekers had, woort gesproke door de inwoeners vaan de veurmalege neet-erkinde Rippebliek Artsach. Veur d'n oorlog vaan 1988-1994 goof 't 'n significant groeter Armeense minderheid.

## Historie
Vaan de negende tot de zevende iew veur Christus laog hei 't riek Mannai, wat door de Mede in 616 v.Chr. vereuverd woort. De historie weurt weer dudelek es in d'n achsten iew de Arabere 't land vereuvere en dao d'n islam bringe. Es in d'n èlfden iew de Seldzjoekse Turke 't land vaanaof de steppes binnenvalle vestege sommege ziech dao definitief; dit zien de etnische Azeri's. In de daartienden en veertienden iew valle aoventouw de Mongole in. Vaanaof de vieftienden iew waor 't land deil van Perzië, boe de Safavide, 'n Turkssprekende dynastie, aon de mach waore, tot tsaristisch Rusland in 1813 't land vereuverde.

Nao de collaps vaan 't tsaredom verklaorde Azerbaidzjan ziech in 1918 oonaofhenkelek, meh al in 1920 annexeerde de USSR 't, boemèt 't 'n Sovjetrippebliek woort. In 1991 verklaorde Azerbaidzjan ziech, zjus wie al ander rippeblieke, oonaofhenkelek. Al zoeget oonmiddellek perbeerde de euverwegend Armeense deilrippubleik Hoeg-Karabach ziech oet Azerbeidzjan los te make, wat mèt militair hölp vaan Armenië lökde. Es gevolg vaan d'n oorlog waor Azerbeidzjan de control euver zie westelek groondgebeed kwiet. Sinds de waopestèlstand vaan 1994 waor de situatie gespanne gebleve; bei len gaove groete somme geld aon hun legers oet.

In d'n oorlog vaan 2020 wis Azerbeidzjan e gedeilte vaan de separatistische regio in 't weste vaan 't land te herovere. Deile vaan de oblas blieve evels in hen vaan Armeense separatiste. In 2023 zien de euvergebleve deile in Azerbeidzjaanse hen gevalle. Zó'n 120.000 etnische Armene vlöchde daonao nao Armenië.
Mechele (Antwerpe)

**Mechele** (officieel **Mechelen**, Frans *Malines*, Duutsj *Mecheln*) ies 'n Vlaamse sjtad en gemeinte in de provincie Antwerpe. De sjtad houw op 1 juli 2004 77.193 inweunersj. Mechele liek aan de Dijle. Tot de gemeinte Mechele huère ouch de kerne Heffe, Hombeek, Leest, Muize en Walem. 

## Sjtadsfuncties
Mechele haet ein oetgebreide industrie, die in de lètste jaore ummer miè nao de boetewieke ies verplaats. Dao ies ein Katholieke Hoagesjoal gevestig. In Mechele resideert de Belzje aartsbissjop (aartsbisdom Mechele-Brussel). 

## Sjtadsbeeld

't Sjtadsbeeld weurt bepaald door de 98 maeter hoage tore van de Sint-Romboutskathedraal (13e tot 16e ièw). De tore zou oorsjprunkelik 196 maeter hoag were, meh nao 1520 haet me weges geldgebrek neet miè d'raan wiejer geboewd. De kathedraal ies opgetrokke in de sjtiel van de Brabantse gotiek en weurt saer 1999 vermeld op de Waerelderfgoodlies van UNESCO. Aan de Groate Mert liek ouch 't sjtadhoes. In 't Paleis van Margaretha van Oasteriek in Renaissancesjtiel (1515-1517) ies tegewoordig de rechbank gevestig.

## Historie
De plaats van 't tegewoordige Mechele waor al in de Gallo-Romeinse tied bewoond. De sjtad woort gekerstend door de heilige Rombout, dae hie ouch e kloaster sjtiechde. In de Mieddelièwe góng 't de sjtad good vanwege de lake-industrie. Ónder de regering van Margaretha van Oasteriek, in de 16e ièw, waor de sjtad korte tied de hoofsjtad van de Nederlande. 

In 1835 reej de ièrsjte trein op 't Europese vasteland tösje Mechele en Brussel.

## Externe link
*Officieel site van de gemeinte
Aals (gemeinte)

**Aals** (officieel **Aalst**, Frans *Alost*) ies 'n sjtad en gemeinte in de Belzje provincie Oas-Vlaandere. 't Aantal inweunersj van de gemeinte waor 77.007 op 1 januari 2005. Bie de gemeinte Aals huère ouch de deilgemeintes Baardegem, Erembodegem, Gijzegem, Herdersem, Hofstade, Meldert, Moorsel en Nieuwerkerken. De sjtad liek aan de Dender. 

## Sjtadsbeeld

In 't oud centrum van Aals liegke 'n aantal bezeenswaerdige geboewe. De ónvoltoajde Sint-Martenskèrk ies 'n gotische kèrk oet de 13e ièw, die woort geboewd nao 't veurbeeld van de kathedraal van Amiens. 't Sjtadhoes oet de 13e ièw haet e 15e-ièws belfort. De *Borse van Amsterdam* ies geboewd tösje 1630 en 1634 in laat-renaissancistische sjtiel. 

## Historie
De oudste vermelding van Aals dateert oet 868. In de 11e ièw woort op de rechterover van de Dender 'n burch geboewd. In de Mieddelièwe góng 't de sjtad good door de handel; mèt name de hopteelt waor belangriek. 

In de 19e ièw kaom de industrie op en kreeg de sjtad 'n sjtasie aan de lien Oostende-Brussel.

## Evenemente
Aals ies bekènd um zien carnaval, mèt 'ne groate optoch op carnavalszóndeg. 

## Bekènde inweunersj
*Louis Paul Boon, sjriever
*Adolf Daens, preester en politicus
*Dirk Martens, bookdrukker (de ièrsjte dae e book mèt losse lèttersj drukde in de Nederleng). 

## Externe link
*Officieel site van de gemeinte
1 juni

**1 juni** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 152en daag vaan e gewoen jaor en d'n 153e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 203 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heilegedaag vaan St.-Justinus.

## Gebäörtenisse
* 193 - De Romeinse keizer Marcus Didius weurt vermaord.
* 1283 - 't Verdraag vaan Rheinfelden weurt geslote.
* 1485 - De Hongare vereuvere Wene.
* 1495 - In Sjotland weurt veur de iers bekinde kier whisky gestook.
* 1568 - D'n Hertog van Alva liet in Brussel actien nobele oontkoppe.
* 1836 - Charles Darwin land in Kaapstad.
* 1902 - De Textielstaking in Twente löp op häör ind.
* 1940 - Operatie Dynamo. Britte trèkke zich truk. Evacuatie oet Duunkirke.
* 1965 - De kosmische achtergroondradiatie weurt oontdèk; dit feit bevesteg de Oorknal-theorie.
* 1984 - 't Kabinet Lubbers-I besluut 48 kroesrakette te laote plaatste, es neet binne e jaor zeker is tot de USSR gein nui rakette heet laote zètte.
* 1997 - De Franse socialiste winne de parlemintsverkezinge; Jacques Chirac stèlt Lionel Jospin aon es premier, zoetot 'n *[[cohabitation]]* tot stand kump.
* 2001 - In Nepal vint e keuningsdrama plaots boebij keuning Birendra doedgesjote weurt.
* 2005 - 't Nederlands volk verwèrp in e referendum mèt e mierderheid vaan 61,6% 't Verdraag veur de Europese Groondwèt.

## Gebore
* 1285 - Dante Alighieri, Italiaans diechter.
* 1796 - Sadi Carnot, Frans mattematiker.
* 1804 - Michail Glinka, Rössisch componis.
* 1892 - Keuning Amanoellah van Afganistan.
* 1926 - Andy Griffith, Amerikaansen acteur.
* 1926 Marilyn Monroe (Norma Jean Baker), Amerikaanse actrice.
* 1934 - Pat Boone, Amerikaans popzenger.
* 1937 - Morgan Freeman, Amerikaansen acteur.
* 1968 - Jason Donovan, Australischen acteur en zenger.
* 1973 - Heidi Klum, Duuts modèl.
* 1974 - Alanis Morisette, Canadees zengeres.
* 1977 - Frans Pollux, Venlose zenger, diechter en leedjessjriever
* 1982 - Justine Hénin-Hardenne, Belzje tennisster.

## Gestorve
* 195 v.Chr. - Gaozu Han, Chinese keizer.
* 193 - Marcus Didius (zuug bove).
* 1841- Nicolas Appert, Franse oetvinger
* 1846 - Paus Gregorius XVI.
* 1868 - James Buchanan, Amerikaanse president.
* 2001 - Keuning Birendra en keuningin Aiswarja van Nepal (zuug bove).
2 juni

**Heilegedaag vaan [[Marcellinus en Petrus]]**
**Daag vaan de Rippebliek in [[Italië]]**

## Gebäörtenisse
* 455 - De Vandale koume Roeme in en plundere de stad twie weke laank.
* 576 - Paus Benedictus I weurt gekroend.
* 657 - Paus Eugenius I weurt gekroend.
* 1865 - Mèt de euvergaaf vaan de zuidelik-Amerikaanse generaal Edmund Kirby Smith eindeg d'n Amerikaanse Börgeroorlog.
* 1896 - Guglielmo Marconi patenteert zien oetveending de draodloze tillegrafie.
* 1924 - President Calvin Coolidge kint börgerrechte touw aon al Indiane die binne de landsgrènze gebore zien.
* 1946 - In e referendum keus Italië deveur 'n rippebliek te weure.
* 1953 - Elizabeth II van Groet-Brittannië weurt tot keuningin gekroend.
* 1973 - In Amsterdam weurt 't Van Gogh-museum geëupend.
* 1979 - Paus Johannes Paulus II bezeuk Pole.
* 1992 - De Deense bevolking verwerp in mierderheid 't Verdraag vaan Mestreech.

## Gebore
* 1535 - Paus Leo XI.
* 1740 - Markies D.A.F. de Sade, Frans pornografisch oteur.
* 1840 - Thomas Hardy - Ingels sjriever en diechter.
* 1857 - Edward Elgar, Ingels componis.
* 1904 - Johnny Weismuller, Amerikaans zwummer en acteur.
* 1937 - Jean Nelissen, Nederlandse sjportjournalis
* 1940 - Konstantien II van Griekeland, ex-keuning.
* 1941 - Charlie Watts, drummer in de *[[Rolling Stones]]*.
* 1959 - Erwin Olaf, Nederlandse fotograaf.

## Gestorve
* 829 - St.-Nicephorus, patriarch vaan Constantinopel.
* 1882 - Giuseppe Garibaldi, Italiaans vrijheidsstrijer.
* 1987 - Andres Segovia, Spaons gitaris.
* 1990 - Rex Harrison, Brits acteur.
3 juni

**Heilegedaag vaan [[Carolus Lwanga en gezèlle]]**

## Gebäörtenisse
* 1098 - De Christene numme Antiochië in tijes de Ierste Kroestoch.
* 1621 - De State-Zjeneraol riechte de WIC op.
* 1918 - Duutsland begint 't Offensief vaan Château Thierry.
* 1937 - Veurmaoleg keuning Eduard VIII van Groet-Brittannië trojt mèt Wallis Simpson, veur ween heer geabcideerd heet.
* 1965 - De Gemini 4 weurt gelanceerd.
## Gebore
* 1540 - Sjarel II vaan Oosteriek (gestorve 1590)
* 1808 - Jefferson Davis, president vaan de Confederatie vaan Amerikaanse Staote (gestorve 1889)
* 1865 - Keuning George V vaan 't Vereineg Keuninkriek (gestorve 1936)
* 1906 - Josephine Baker, Amerikaanse danseres (gestorve 1975)
* 1931 - Raúl Castro, Cubaanse politicus
* 1974 - Tooske Breugem, Nederlandse vj

## Gestorve
* 1875 - Georges Bizet, Frans componis.
* 1899 - Johann Strauß jr., Oosterieks componis.
* 1924 - Franz Kafka, Duits-Tsjechisch sjriever.
* 1963 - Paus Johannes XXIII.
* 1987 - Ayatollah Ruhollah Chomeini, Iraans leisman.