open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keltische harp

De **Keltische harp** of ooch **Clàrsach** geneumd
is d'r naam van 'n Bretoense, Ierse of Sjotse harp. D'r oorsjpronkeleke naam waor *cruit*,  en d'r naam *clàrsach* begoes te versjienge in de brónne an 't èng van d'r 14de ieëw.

## Oorsjprong

De vreugste aafbeeldinge van 'n harp in Europa is voonde op Pictische sjtèng. Pictische harpe waore besjpanne mèt persjhaor. 

## D'r Utrechtse Psalter

Eng sjtudie bewaert dat de Pictische sjtènge inscribties 'n copie kuusse zieë van d'r Utrechtse Psalter, de ènnige aander bron boete Pictisch Sjotlaand mèt 'n aafbeelding van 'n driejheukig besjnaord instrumaent. D'r Utrechts Psalter is gedateerd op 816-835 n. Chr. De Pictische inkervinge voonde op d'r Nigg Stone datere evvel va 799 n. Chr.

## Referenties
Utrechtse psalme

De **Utrechtse Psalme** (Utrecht, Universiteitsbibliotheek, MS Bibl. Rhenotraiectinae I Nr 32.) is 'n 9de ieëws manuscript en e belangriek product va Karolingische keuns. 't Waoërt gemakd in Reims tösje 816 and 835. D'r Psalter waoërd betaald dör Aerdbissjop Ebbo zjuus väördat-e aafgezat waoërt. D'r Utrechtse Psalter is geïllustreed dör 'n laeëvendige haand en bevat tekeninge bie eedere psalm; sommige psalme haant mierdere tekeninge. In 2015 is d'r Psalter ópgenaome in 't Waelterfgoodgeheuge van de UNESCO.

## Referentie

*Walther, Ingo F. and Norbert Wolf. *Codices Illustres: The world's most famous illuminated manuscripts, 400 to 1600*. Köln, TASCHEN, 2005.

## Extern leenke
*The Utrecht Psalter and the Derivation of Style
*Digital facsimile at Utrecht University (Internet Explorer only)
*http://www.volkskrant.nl/binnenland/utrechts-psalmenboek-psalter-op-unesco-lijst~a4161031/
Frans Erenspries

D'r **Frans Erenspries** is in 1985, tiendens de herdènkingsbieeenkomst van d'r 50-jaorège sjterfdaag va Frans Erens in december 1985 opgerich dör 't Provinciaal Besjtuur. D'r pries zow um de driej jaor oetgereikt werre an 'ne auteur väör 'n dör häöm of häör gesjraeve waerk va besjowwende of creatief-literaire aard.
In 2005 waoërt d'r pries aafgesjafd wegens 't "elitair karakter" dat d'r pries zow aankleve.

## Winnaars
*1986: Kees Fens
*1989: Anton Koolhaas
*1992: Gerrit Komrij
*1995: Jacq Vogelaar
*1998: Harry G.M. Prick
*2001: Frank Koenegracht
 

## Bron
* *Van Prick, Proust, PK en de Parker 51*, Fred van Leeuwen, oetgaaf van VLAM, 2007, blz 40.
Mensingeweer

**Mensingeweer** (Gronings: **Menskeweer**) is e dörp in de gemeinte Het Hogeland in de Nederlandse provincie Groningen.

't Is gelegen aon de provinciaole weeg N361 vaan Winsum nao Leens op 't kruuspunt van de weeg nao Eenrum.

't Dörp kint drei brögke, de Westerbrug bij d'n Eenrumseweg, e *[[hoogholtje]]* (nl) en de Leitil aon d'n ooskant vaan 't dörp.
Lourdesgrot

'n **Lourdesgrot** ies 'n replica van de grot van Lourdes in Zuud-Frankriek. Op dees plek, gelege aan de rivier de Gave, zou Maria, mèt in häör heng 'ne roazekrans, in 1858 in totaal 18 kièr versjene zin aan aan de 14-jaorige meulenaersdochter Bernadette Soubirous. 

Op diverse plaatse zint in de jaore daonao, in de loup van de 20e ièw, ter ière van dees gebeurtenis en ouch um de luuj dit fenomeen get korter bie te bringe, miè van dit soort grotte oetgekap of opgeboewd. 
Ein van de groater exemplare ies de Lourdesgrot in Valkeberg, in 1927 geboewd. Dao ies gebruuk gemaak van de mergelwand van de Gemeintegrot aan de Cauberg. De oetveuring ies op dezelfde sjaal es de echte grot in Lourdes. 
Lourdesgrotte en grötsjes woorte ouch dèks gemaak in kloastertuine.

## Lourdesgrotte in Nederlands Limburg

* in Banholt tegeneuver de kèrk
* in De Kling bie de ouw parochiekèrk van Merkelbeek
* in Eijsde in 't Ursulinepark
* in De Hei, gemeinte Ech-Sustere
* in Holset
* in Mariaroa (Heerle) 
* in Mofert bie 't Kloeaster
* in Nieswiller bie Kesjtièl Nieswiller
* op Sint-Pieter bie Mestreech
* in Steyl
* in Tienray (weurt "Klein Lourdes" geneump)
* in Valkeberg aan de Cauberg
* in Vaols, mèt kruusweegpark en calvarie
* in Wienesrao achter 't kesjtièl
* in Zumpelveld

## Lourdesgrotte in Belsj Limburg
* in Lommel (Mariapark in Lommel-Fabriek)
* in Munsterbilze
* in Schootsheide bie Nerotere 
* in Wimesmier (Wiemesmeer) bie Zutendaal: 'n Lourdesgrot, de 14 sjtaties en Roazekranskapelkes in 'n aangelag park.

## Kortbie de Limburge
* Klein Lourdes (Petit Lourdes) liek in Bitsinge (Bassenge). De Lourdesgrot bevingk ziech hie in e wandelpark mèt 'ne kruusweeg mèt 14 kapelle en daoneve ouch nog 'ne roazekransróndgank mèt 14 kapelle.
* In Rukkelinge-aan-de-Jeker neve de dörpskèrk, e kleiner veurbeeld.
Sjtasie

'n **Sjtasie** kènt zin:
* 'n Sjtasie (of stasie, statie, sjtation) aan 't sjpoor;
* 'n Sjtasie (of statie) es ein van de 14 sjtasies, die same de kruusweeg van Jezus oetbeelde;
*Stasi, binnelandse veilighèèds- en inlichtingedeens in de vörmalige DDR.
Irene van Vlijmen

**Irene van Vlijmen** waor 'n kunstenares, die sjilderde, seerraoje maakde en mozaïeke samesjtèlde. Zie woort gebore in 1940 in Weert en ies in 2007 op 67-jaorige laeftied gesjtorve in Malaga (Sjpanje). Es opleiding volgde zie de Sjtadsacademie in Mestreech en de Rieksacademie veur beeldende kunste in Amsterdam. Zie woonde in Sjpanje en trouwde mèt Alfonso Fernandez Nieto, 'ne projekóntwiekelaer.

Zie ónderteikende häör werk tièntalle jaore mèt *van Vlymen*, umdat de lange ij internationaal lestig te verkoupe waor.

## Sjtiel
De sjtiel van häör werk vèlt ónder 't abstrak expressionisme: hièl kleurriek en lyrisch van toan.

## Werk
Zie sjilderde aquarelle en olieverf. Maakde mozaïeke en seerraoje en óntwórp tapijte.
Exposities hou ze in o.m. Sjpanje, Amerika, Japan, Frankriek, Scandinavië en Nederland.

Werk van häör ies te vinge in:
* Chateau Sint-Gerlach in Houtem: mozaïek-fresco in de baekapel en 'n drièjende sculptuur in de vörm van 'n mèt mozaïek bekleid ei in 't park van 't kesjtièl.
* Bezinningskapel in Bourgogne
* Grand Hotel Karel V in Utrech: mozaïek en moerkleier
* Chateau de Chailly in Pouilly-en-Auxois in Frankriek: vloere, moere en plafóns bekleid mèt fresco's en mozaïeke.
Hales Brook

't **Hales Brook**, of Haelensche Broek, Haeles Brook, Haelerbrook is 'n saort van gehuch achter waat taegewoordig 't industriegebied *Windmolenven* en *Zevenellen* hìtj, oftewaal inne buurt van dae sjlingerwaeg bie de Plem urges rechsaaf, väör of nao kefee Harleys. D'r ligke dao ein paar sjtraote mit get aojer boerderieje (ò.a. klein Melenborg, groeat Melenborg) en zelfs ein kestieël Kikkerberg. Det zeen zo ongevieër de Peter Schreursweg, de Geyserweg (paedje achter 't kirkhaof van Häör), de Melenborgweg en de Broekweg (inne volksmondj ouch geneumdj 'Boxpleite').
D'r ligke dao un hoes of 9 aan eine kantj en 1 aan de angere kantj vanne waeg, die allemaol oetkieke äöver de oeterwaarde vanne Maas. Vreuger zal die get donder biej gestruimdj hubbe, noe kumptj ze mer aaf en toe de waeg op (hoeagwater 1926(?), 1993, 1995).
't Is ein onverwacht sjtökske bewoeaning taegewoordig; aan dae kantj van de net omgelagte Napoleonsbaan (N273), achter die febriekskes, det tankstation en zo don bie die Plem (Maascentrale, Demkolec).'n Lang laan mit mieër as 100 populiere naeve de helle waeg en daoachter 'n toegruujendj oetzich toet aan Remunj (Roermond). 'n Paar jaor truk wore dao nog weilènj, mer die haet de gemindje noe volgepaotj, as compensatie van waat ze höbbe gekaptj wie ze de waeg omlagte. 

Aangezeen d'r ein sjtök *Galgenberg* hìtj en ein *Windmolenven* vermoed ich det d'r vreuger uns get van ein mäöle haet gesjtange, en det d'r wal uns get luuj zeen opgeknuiptj. Wie de waeg waerdj omgelag zeen d'r reste gevonje van een kampement oet de tied van Napoleon, mer ouch waere d'r in die buurt wal uns get Romeinse dinger oet de grondj getoverdj.
Toki Pona

**Toki Pona** is 'n kunsmatige taal. 't Is gemaak om de meiste dinger oet te beelde, mèr daoveur de minste wäörd te gebroeke. De volledige taal kint 14 sjtanderd klanke en 118 wäörd. De grammatica is èrg regelmaotig en mitname daorom is veur väöle de taal mekkelik te lere. De naam Toki Pona beteikent *gooj taal* of *sumpel taal*.

## Extern links
*Wiki in Toki Pona, op Wikia ('ne Wikipedia gewaes)
*TokiPona officiële Website
Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova** is 'n einvoudige kunstaal óntworpe door Dr. C. George Boeree, bedoeld veur internationaal communicatie. Lingua Franca Nova is geïnspireerd door 't Frans, Italiaans, Portugees, Spaans en 't Catalaans. Lingua Franca Nova wörd gebroekelik aafgekort tót **LFN** en wörd soms ouch waal **Europijin** of **Creol** genömp. Es de meiste creooltale haet Lingua Franca Nova 'n sjtèrk vereinvoudigde grammatica. Dit beteikent neet det de taal beperkinge haet. In Lingua Franca Nova kin me aeve èkspersief zeen es in eder anger taal. De LFN-groep haet saer 2018 'ne eige Wikipedia.

## Extern links

* Lingua Franca Nova
* Lingua Franca Nova - Yahoo
* Lingua Franca Nova - Facebook
* Lingua Franca Nova - Disionario
* Lingua Franca Nova - Omniglot
Wiktionair

**Wiktionary** (*WikiWaordebook, Wiktionair*) is e zösterperjèk van Wikipedia mit es doel de creatie van 'n vriej meertalig wikiwiki-waordebook en det weer veur alle täöl es veurtaal. De Ingelse Wiktionary waerde gesjtart op 12 december 2002. Sins 1 mei 2004 zeen de anger Wiktionary's ouch opgesjtart, bereikbaar op ISO-taalcode.wiktionary.org.

De Ingelstalige Wiktionary haet in september 2010 ruum 2.000.000 begrippe, de Nederlandstalige ruum 80.000 en de Limburgstalige ruum 66.000 't Perjèk guf zowaal infermasie euver taalkóndige eigesjappe (es sjpèlling en meervoud) es vertalinge nao anger sjpraoke. In principe kómme in edere Wiktionary ouch väöl angestalige wäörd te staon.

## De grootste Wiktionary's
De grootste Wiktionary's (volges aantal ingeng in *alle* tale) zeen: 
# De Franstalige
# De Ingelstalige
# De Vietnamese
# De Turkse
# De Griekse
# De Russische
# De versie in het Ido
# De Chinese
# De Poolse
# De Finse

Al dees versies höbbe meer es 25.043.517 ingeng. De Limburgstalige versie haet op dit moment (mei 2016) ruum 114.319 ingeng en sjteit daomit op de 38e plaats. http://meta.wikimedia.org/wiki/Wiktionary

## Bekiek ouch
* De Limburgse Wiktionair
Jürgen Habermas

**Jürgen Habermas** (Dusseldörp, 18 juni 1929 - Starnberg, 14 miert 2026) waor 'ne Duutsje filosoof, 'ne polletieke filosoof en socioloog. In de jaore zaestèg waor-e èng van de belangriekste vertegenwoordigers van de Frankfurter Schule. Later oontworp-e 'n model va *communicatief handele*: d'r ieërleke polletieke en maatsjappelijke ömgaank zow gerich motte zieë op wederzijds begrip. Ideaal bezieë mot communicatie plaatsjvinge in 'n *machtsvriej ruimte* en gebaseerd zieë óp de rede. Dit saoërt communicatief handele is volges zien theorie van deliberatieve democratie noodzakelijke väörwaarde väör 'n functionerende democratie. 

## Woeërhèèdscommissies

Habermas' *filosofie van de woeërhèèd* haat o.m. betekenis gehad väör de woeërhèèdscommissies. 'n Oetsjpraak die woeër wilt zieë mot an driej väörwaardes voldoeë: 
* ze mot uvverèènsjtèmme mèt de feite, 
* ze mot passe in os besef va norme en 
* ze mot waarachtèg zieë. 

'n Woeërhèèdcommissie mot dus de feite vassjtèlle, die in 't kader van de internationaal norme va miensjerechte plaatsje en waarachtighèèd en betrokkenhèèd tuëne.

## Biesjtèllinge in 2004
In *Jürgen Habermas en Joseph Ratzinger: Dialectiek van de secularisering - Over rede en religie* makt Habermas in zieng biedrage in 't *discours* 'n aantal biesjtèllinge van zieng theorie över de groondsjlaeg van d'r democratische rechsjtaot.
* Habemas erkènt dat de zuver rede die väöraafgóng an d'r sjtaot en 't rech, gewórteld is in en sjtaerk bepaald wert dör d'r Grieks-christeleke achtergroond.
* Habermas erkènt noe voolmondig dat väöl burgers de inspiratie vör hun burgerplichte en solidariteet in d'r praxis vöral oet hun religieus övertuginge haole. 'n Sjtrikt rationeel oonderboewing is vör hun morele en politieke betrókkenheed bliekbaar oonvoldoende. 

Habermas wilt ruum plaatsj gaeve an de religie naeve de rede. Waal mót de örsjte zich blieve verantwoorde vör de rechterssjtool van de rede. D'r paus van allewiel is 't groeëtendeels mèt Habermas èns mae kan zich neet veende in 't idee van Habermas dat me óp basis van de rede oeteindelek zów kènne kaome töt 'n saoërt *waeltethos*. Joseph Ratzinger ziet mieë in 'ne permanaente *discours*, dus in de methode die dör Habermas is oontwikkeld öm töt woeërheedsvinding te kaome.
Smiley

'ne **Smiley**, ouch waal *lachebekske*, :-),  ies 'n bekènde emoticon, dat oetgevónge ies op 19 september 1982 door Scott E.Fahlmann van de Carnegie Mellon University van Pittsburg in de deilsjtaat Pennsylvania. De rae um dat symbool te gebruke waor 'n sjtudentemop, die via 'n *bulletin-board* 'n paniekreactie opreep.  In 't beriech woort gemeld van 'n besjmetting. Nao 'n debat euver de grenze van humor binne de insjtèlling woort 't emoticon gelanceerd um aan te geve welke beriechte neet gans serieus bedoeld zint.

Later zint veur allerlei situaties ander emoticons óntworpe.
Emoticon

'n **Emoticon** ies 'n symbool woa-mèt op internèt en / of in getypte breve 'n emotie weurt weergegeve. In de de sjrieverie houwe v'r al bepaalde leesteikes, die zoaget dege zoa-es : !, ?, (...), ", = en later nog miè grafische teikes op 't typemesjien. 
Umdat bie gesjreve boodsjappe lichaamstaal en sjtumemotie neet meugelik zin, dreug 't emoticon d'r toe bie, dat de boodsjap good euverkump.

## Toepassing
Emoticons were väöl gebruuk bie 't chatte en bie 't versjture van e-mail of e-pos, in sms-beriechte en op weblogs. 
Door de beeldcultuur zint emoticons dèks oetgegreujd tot echte aafbeeldinge en /of bewaegende pleetsjes  (animated gif). 
Echte emoticons zint èvvel klein en dene es aanvölling op de teks.

## getypde emoticons

In 't lèttertype wingdings van Windows sjtoon ouch diverse emoticons.
Cyruscilinder

D'r **Cyruscilinder** is in 539 v. Chr. opgesjtèld dör d'r Perzische heerser Cyrus in 't Aodpersisch. D'r tekst is gesjraeve in 't Akkadisch nagelsjrif, dat allèng dör de köninge gebroekd waoërt. D'r Cyruscilinder wert aanzieë es d'r örsjte charter vör de miensjerechte. 
Herodotus besjreef Cyrus, dör z'n religieus en cultureel tolerantie t.a.v. de uvverwonne volke, es 't vörbeeld van 'ne versjtendige heerser. D'r tekst is in 1957 dör de VN in alle officieel tale van die organisatie vertaald en 'n kopie is opgenaome in 't Universeel Verklaoring van de Rechte van d'r Miensj van de Verenigde Naties.

## Externe leenk
*D'r Cyruscilinder
Limburgse Beginsele

De **Limburgse Beginsele** is 'n verklaoring över de realisatie van 't VN-Verdrag över de de sociaal-economische en cultureel rechte, opgesjtèld in 1988 in Mestreech dör 'ne groep miensjerechte-deskundige. De beginsele haant väöral betekenis vör 't VN-Comité vör Economische, Sociaal en Cultureel Rechte. De lies va 103 beginsele geldt es de mèts wietgaonde poging öm de sociaal-economische rechte juridisch aafdwingbaar te make, zoedat luuj rechte op aeëte, 'n hoes en waerk vör d'r rechter kènne opeise.

In 1997 woeërte de Limburgse Bingsele umgezat in de **Richtliene va Mestreech** (Ingels: *Maastricht Guidelines*).

## Externe leenk
* Limburgse Beginsele bie Amnesty International
Anne-Marie Lizin

**Anne-Marie Lizin** (Hoei, 5 januari 1949 - Hoei 17 oktober 2015) waor 'n Belzje licentiate in de economische wetensjappe (ULg), socialistisch politica, gewaeze väörzitter van d'r Senaat en burgemeester van Hoei.

In d'r Senaat haat Lizin gezörgd vör wètgaeving óp 't vlak van de miensjerechte, wie de wèt öm gewaeld tössje partners taege te goeë, de wèt die de administratieve detentie va illigaal vraeme bekórt en 't actief keesrech bie gemèngderaodsverkiezinge an vraeme toe te kènne.

Väör de OVSE (Organisatie väör Veilighèèd en Samewèrking in Europa) deeg Lizin o.m. ónderzeuk nao Guantanamo Bay, oeëin ze oordeelde dat 't detentiecentrum gesjlaoëte moes waeëre.

Óp 8 december 2008 kriet ze tiedens 'n congres in Helsinki 'n hartaanval en mót dao direc 'n zjoeër operatie óndergoeë. In januari 2009 kieëm ze in öpsjpraak ömdat ze 'n Visa-kaart van 't Centre Hospitalier Régional Hutois (CHRH) gebroekd zów ha en wert ze tiedelek gesjorst oet de PS. Óp 16 februari kondigt ze aan dat ze truuktraejt es burgemeester van Hoei, mae blieft gemèngderaodslid en zal in 2012 mètdoeë an de vólgende verkiezinge.

## Waerk

*1970-1976 : gemèngderaodslid (1970-1976 : Ben Ahin en saer 1977 : Hoei) 
*1970-1976, 1980-1982 : sjaeëpe (1970-1976 : Ben Ahin en 1980-1982 : Hoei) 
*1973-1977 : kabinètsadviseur (Europese Commissie)
*1977-1979 : kabinètsadviseur (minister va Boetelandse Zake)
*1979-1988 : lid van 't Europees Parlemaent 
*Sinds 1983 : burgemeester (Hoei) 
*1988-1992 : sjtaotssecretaer vör Europa 1992, toegevoegd an d'r minister va Boetelandse Handel 
*1991-1995 : lid van de Kamer va volksvertegenwoordigers 
*1991-1995 : lid van d'r Waalse Gewestraad 
*1991-1995 : lid van d'r Raod van de Franse Gemeensjap 
*Sinds 1992 : väörzitter van d'r raod va besjtuur van 't Vriewillig Fonds van de Verenigde Naties vör de technische samenwèrking inzake miensjerechte 
*Sinds 1992 : oonderväörzitster van de Socialistische Internationale 
*1992-1996 : väörzitter van de Socialistische Internationale van de Vrouwe
*1995-1999 : gecoöpteerd senator
*Sinds 1995 : lid van de Parlementaire Assemblee van de Organisatie väör de veiligheid en de samenwerking in Europa 
*1996-2002 : väörzitter van de Conseil des femmes francophones 
*Sinds 1997 : lid van d'r Raod van de gelieke kanse väör manne en vrouwe 
*Sinds 1998 : ónafhankelijk expaert van de Verenigde Naties väör de örmooj en de miensjenrechte (Commissie väör de rechte van d'r miensj - Genève) 
*Sinds 13 juni 1999 : senator rechtsjtreeks gekaozen dör 't Frans keescollege 
*Sinds 20 juli 2004-12 juli 2007: Väörzitter van d'r Senaat
*Óp 16 februari 2009 traejt ze aaf es burgemeester van Hoei
## Oondersjèjjinge

* Commandeur in de Leopoldsorde (11 mei 2003)
* Ridder in d'r orde van 't Légion d'honneur (26 september 2005, Fraankriek)
## Referentie
Nationalitèèt

**Nationalitèèt** is d'r juridische baand tösje 'n individu ('ne börger) en 'ne sjtaot dae rech gèft op erkenning es lid van dae sjtaot. Wae gèng nationalitèèt haat is sjtaoteloos. Umdat nationalitèèt eigelek dus neet nao 'n natie, of nationalisme, riffereert, mer ieëder nao börgersjap en sjtaotsverwantsjap, is 't beargumenteerbaar dat me baeëter van **sjtaatsaangeheurighèèd** kin kalle. In 't Duutsj waeërt allewiel dae term mieë gebroek (*Staatsangehörigkeit*).

De Universeel Verklaoring van de Rechte van d'r Miensj sjtèlt dat èèderèè rech haat op 'n nationalitèèt en 't rech haat va nationalitèèt te verendere, de zoegenaamde naturalisatie. Ooch maog me vriejelèk z'n laand verlaote en d'r nao truukkieëre. Sommige leng sjteunt 'n döbbel nationalitèèt toe.

Nederland sjtèèt 'n döbbel nationalitèèt toe an luuj die 'n aander nationalitèèt haant, die dör dat laand vör 't laeve gegaeve is. Op 21 september 2007 verklaort d'r Wetensjappeleke Raod väör 't Regeringsbeleid (WRR) dat 't kabinet Nederlanders mot toesjtoeë öm mieërdere nationalitète te ha.

In de Hollendsje groondwèt is in artiekel 1 opgenaome dat èèderèè dae zich in Nederland bevindt in gelieke gevalle geliek behandeld wert, oongeach de nationalitèèt.
Sjtaoteloze

**Sjtaoteloze** zeunt luuj die dör gene ènkele sjtaot es oonderdaan werre besjoewd. Nao d'r Twiede Waeltkrèèg woare väöl Europeane dör de nationale herindelinge sjtaoteloos waoëre. In 1954 nome de VN 'n Verdrag betreffende d'r Sjtatus va Sjtaoteloze aan, dat sjtaoteloze oongeveer dezelfde rechte gèft es erkaande vluchtelinge. 'n VN-Verdrag över de beperking va sjtaoteloze va 1961 besjrieft gedetailleerd wie sjtaote zich motte insjpanne öm luuj 'n nationalitèèt te gaeve of te väörkaome dat ze die verleze.
Waeltwied haat 't volges de UNHCR 'n vief miljoeën sjtaoteloze. 

## Bekaande sjtaoteloze
* Albert Einstein
* Karl Marx
Karlspries

D'r **Karlspries** wert èèder jaor op Hieëmelvaartsdaag dör de sjtad Aoke oetgereikt. Dae pries is nao Karel de Groete verneumd en wert oetgereikt an politici die zich op 'n bezonder meneer verdeenstelek gemakt haant väör de Europese integratie. Mètstens wert dae pries gegaeve an luuj, wie bev. kunningin Beatrix, Bill Clinton of Angela Merkel. Soms ooch an verdeensteleke organisaties, zoewie de Europese Baank vör de inveuring van d'r Euro. Wim Duisenberg d'r presidaent van die baank noom in 2002 d'r pries in oontvangst. 

In 't *Couven-museum*, oorsjpronkelek 't hoes väör d'r apotheker *Monheim*, dat an d'r barokarchitekt Johann Joseph Couven is gewiejd, is 't ènnige nog besjtaond origineel waerk in Aoke va Jakob Couven. Ins in 't jaor is d'r 'n aeëte väör perzoeëne die d'r Karlspries krege.
Weijerplei

**Weijerplei** (Nederlands: *Weijerweg*) ies 'n buurtsjap van Holset in de gemeinte Vaols in 't heuvelland van Zuud Limburg. 't Gehuchske liek in 't zómpetig gebeed van de Zieversbaek, 'n ziebaek van de Selzerbaek. 

## Volmeule of Frankenhaof
Aan dees baek bevingk ziech de monumentaal watermeule * de Gouw*  of *Frankenhof*, 'n  veurmalige volmeule, die in 2008-2009 door de sjtiechting 't Limburgs landsjap gerestaureerd weurt. 
De volmeule woort in 1736 geboewd nao aafbraok van 'n ièrder, meh vervalle kopermeule. Twiè kièr, in 1861 en 1877, brende de lakefabriek, die in 't geboew gevestig waor, aaf. Eigenaer waor fabrikant Richard Boventer. Twiè kièr woort 't wir herboewd. De sjpinnerie en dèkkefabriek hele op te besjtoon in 1905. 't Miedde van 't complex woort toen koremeule, 'n ander deil woort boerderie en woonhoes. De pachter waor Chrétien Hubert Leqlerq. Dees familie bleef tot ± 2007 eigenaer van de meule. Bie de *de Weijerhaof* liegke  wiejersj  (vieversj).  
Op 'ne driejsprunk mèt de holle waeg, berg op de *Weijerweg* nao Holset, sjteit 'n iezere waegkruus.
Baovetoeënzaank

**Baovetoeënzaank**, (Mongools: *khuumi*) ooch **kaelzaank** geneumd, is 'ne o.m. in Centraal-Azië ontwikkelde zangtechniek. Mèt name Mongolië en de Russische deelrepubliek Tuva zeunt bekaand öm de kaelzengers. 

Dör bewust gebroek te make van formante is 't mäögelèk öm naeve d'r dör de sjtèmbande veroorzaakte groondtoeën, de baovetoeëne - bie zang ömmer harmonisch - daovan zoe te versjtaerke dat'r es 't woeëre 'ne extra miensjeleke sjtèm ervare wert.

Dör beväörbeeld 'ne (lieëge) toeën te zinge en d'r moondsjtaand te verendere: oe – oo – uu – eu – ie huurt me bie 'ne geliekblievende groondtoeën 'n sjtijgende melodie. Baovetoeënzaank vrögt väöl oefening, sjtèmbeheersing en concentratie. Bie 't baovetoeënzinge mot me zinge vanoet z'ne rugk, oeëbie 'n zieër oontsjpanne houding en 'n good contact mèt d'r groond belangriek is.
Baovetoeënzinge wert väöl gebroekd in combinatie mèt klanksjale.

## Jodele

Baovetoeënzaank mot neet verward waeëre mèt jodele, 'ne zangtechniek dae gebroek makt va registerwisselinge m.a.w. 'n flot översjakele va baoërsj- nao kopsjtèm en truuk. 

## Veurbeelde
* Christian Zehnder van 't Zwitserse duo Stimmhorn gebruuk zowel bovetoeënzaank es jodeltechniek in zien optrejjes (zuug hei veur geluidsfragminte). 

* D'r joik van de Saami kenmaerkt zich dör baovetoeënzaank.
* Stefan Schwietert regisseerde d'r film *Heimatklänge* oeëin Christiaan Zehnder zien muziekroots oonderzeukt. Info Heimatklänge op IMDB
Genoveva

**Genoveva** ies 'n Franse katholieke heilige, die gebore ies in Nanterre, 422  en gesjtorve in Paries in 502. 

## Legendes
In 't jaor 429 kaom zie de heilige Germanus tege, dae häör veursjpelde dat zie heilig zou were. Dao-op lag zie de belofte van maagdelikheid aaf. Wie in daen tied Attila mèt de Hunne Paries aanveel deeg Genoveva boete en baejde um 't gevaor aaf te wende. De Hunne veranderde hun planne. In 'ne tied van hóngerjsnoad zörgde ze dat de inweunersj van de sjtad toch te ete krege. 

'n Ander legende vertèlt dat ze häör moder Gerontia van blindheid geneze zou höbbe door häör de ouge mèt gezegend water te deppe.

## Leve
Genoveva laefde sjtreng en sober, baejde en sjting veur alle luuj gereid. 
De fièsdaag van de heilige vèlt op 3 januari. 
Genoveva of Geneviève (Frans), ies de petroanheilige van Paries, van de vrouwe, de hodemekersj en de herdersj. 
Zie weurt aangerope tege koorts, ougkrenkdes, de pes, druègde en oorlog.

## Attribute
Genoveva weurt meistal aafgebeeld mèt 'n brennende keerts, umdat häör keerts zou zin oetgbeloze door de duvel, es zie sjnachs in de kèrk ging baeje. 

In 't Zuud Limburgse Holset sjteit 'n romaanse kèrk gewiejd aan de heilige Genoveva.
Aekster

De **aekster** (Letien: *Pica pica*) ies 'ne groate vogel oet de familie van de krao-echtige.

## Kènmerke
De vogel ies eve groat es 'n krao meh zjwart (mèt blauwgreune sjien)-wiet gekleurd. Opvallend zint ziene lange zjwarte sjtaart, de wiete boek en sjouwersj en de wiete binnekant van zien vleugele. De lengde bedreug 46 cm inclusief de lange sjtaart. Qua geluid vèlt 't krasse op en "tsjak-tsjak, tsjak" meh veural 't klappe. Aeksters versjiene gaer mèt z'n twièje of in gruupkes. Sjnavel en puèt zint zjwart.
De jónge lieke op de ouwersj en 't menneke ies get groater es 't wiefke. 
Sjuus wie de krao en de roek wandelt ze mèt de puèt ein veur ein euver de grónd. Ze wip daobie mèt de sjtaart, meh es ze op get loert verplaats ze ziech mèt  klein sjprunkskes.

## Versjpreiing
De aekster ies 'ne algemein veurkómmende vogel in Europa en in 'n groat gedeilte van Azië. In Nederland zouwe roew gesjat 100.000 pare breuje. Zie lièt ziech gaere in de bewoonde waereld zeen. Me zuut ze dèks langs de autobaan.  In de winter zjwörf ze dèks rónd.

## Breuje
De aekster maak 'n euverdèk nès in 'ne hoage boum. Zoan aeksternès weurt ouch waal hannekesnès geneump. De euverkapping deent um de opvallend gekleurde kukes te besjerme.
In de herfs, es de blaar zint gevalle, zint de nèster good te zeen. 't Breujsel, eine kièr per jaor  in april gelag, besjteit oet 5-8 eier.

## Trivia
Aeksters zint dèks miekpunte van biegeluif.  
Ze were besjouwd es óngelöksveugel, veursjpellersj van doad en rampe. De oetdrökking "aeksteroug" zou hie-op truukgoon. 

Es ze ziech in groate groepe verzamele en sjpektakele, zou d'r oorlog kómme. Dat sjpektakele zou ouch 't teike zin veur sjlech waer. 

De vogel zou ónder zien tóng 'ne dröppel duvelsblood drage. 1 Aekster bringk ónheil; meh 'n sjtèl zou gelök bringe.

Dao weurt ouch vertèld, dat aeksters blinkende dinger zouwe verzamele. 

'n Jóng aekster weurt hannike geneump, wat ouch de oetdrökking ies veur 'n sjlum persoon. 

Mèt aesternès weurt ouch 'n lestig toegankelik hoes of börch aangegeve.
Natuursjtèè

**Natuursjtèè** is 'ne term oet de boewkunde en is 'ne sjtèè dae in de natuur dör luuj gewonne wert, dèk in groeves, koele of *carjaere* en miene of koele.

Boewmateriaal dat dör de luuj èèges gemakd wert is beväörbeeld baksjtèè of *briegke* en bètong.

## Natuursjtèè in d'r [[Euregio Maas-Rien|Euregio]]
De volgende saoërte natuursjtèè zeunt vreuger of werre nog gewonne in d'r Euregio.
*Blowwe sjtèè
*Kaolezaandsjtèè
*Kundersjtèè
*Lèjsjtèè
*Maaskeie
*Marmer
*Mergel
*Silex
*Travertin, vurming dèèt zich op hieël klèng sjaal vör.
Al Pacino

**Alfredo James Pacino** (*Al Pacino*) is gebaore op 25 april 1940 in East Harlem, New York, VS. Hae speeldje ónger angere de höidrol in de film "Scarface" en "The Godfather Trilogy". Hae waerdje ach kieër genomineerdj veur 'ne Academy Award, meh wón 'm slechs eine kieër, veur Scent of a Woman (1992). Hae wuuertj besjouwdj es ein van de bèste actäörs van zien generatie.
Wiejer

'ne **Wiejer** of **viever**, ies 'n klein waterbekken dat de miensj haet aangelag.
't Versjil mèt 'ne pool ies 't feit, dat in 'ne pool sjtilsjtaond brak water sjteit en 'ne viever zuursjtof en friesj water aangeveurd kriet van 'n rivier, beek of 'n (kunsmatige) brón. In 't water leve dan ouch vösje, eende, zjwane, meerkoete en waterhoentjes. Sóms deent 't water es reservoir veur blöswater of es euversjtort.
't Gehuch Weijerplei ies waarsjienlik geneump nao 'ne ter plaatse aanwezige groate wiejer. 
'ne Wiegerd ies 't ouwer woord veur wiengaard en mèt 'ne weier(t) kènt ouch 'ne vleger bedoeld zin.

## Soorte
* Seervieversj bie 'n landhoes of kesjtièl en /of  ter verfraaiing van park of tuin. Dèks sjteit in de miede 'n sjpuitende fóntein.
* Kweekvieversj um bepaald soort vösje te kweke. bv goudvösj, steur.
* In Nederland en Belsj bevinge ziech relatief väöl seervieversj in tuine. Ze zint aangelag um de speciale sfeer van zoan waterpartiej mèt ziene typische biotoop. Roew gesjat höbbe Nederland en Belsj same óngevaer 1,2 miljoan groater of kleiner tuinvieversj.

## Materiaal
Zoane viever kèn oetgegrave zin in de kleigrónd of löss of gemaak zin van betón of van 'ne veurgevörmde kunssjtof bak, meh ouch mèt hölp van folie (PVC of röbber). 

## Biotoop in Limburg
Rónd en in 'ne wiejer sjtoon waterplante, zoa-es: diverse soorte reet, Kleine Lisdodde, Gaele plomp, Dotterbloom, Groat hoefblaad, Lisj, Waterlelie en Hosta. 
Tösje die plante leve o.m. kwakkerte, króddele of padde, libelle, watersjlekke en make de wil eend, fuut, waterhoen, meerkoet, knobbelzjwaan, reiger en zangveugel hun nèste. Veurbeelde van veugel zint: de kleine karekiet en de groate karekiet.

## Groate vieversj in Limburg
* Veur kesjtieël Wiënesraoë
* Veur kesjtieël Sjtriethage
* Bie kesjtieël Cortenbach
* De Welterviever
* Bie kesjtieël Brook (Voere)
* Bie kesjtieël Ottegrove
* In de Pensool
* In Neu-Moresnet
Ottegrove

**Ottegrove** is 't mèts oostelèk buurtsjap va Voere (dörp) dat taege S'n Maeëte aa-liegkt en besjtèèt oet 'n waterkesjtieël, mèt 'ne wieër en 'n kesjtieëlboerderiej. Landsjappelek bezieë huurt 't bie 't Heuvelland (Belsj).
Sjtandaardtaal

'n **Sjtandaardtaal** is 'n èèngemakde taal mèt es groond 'n versjèjjenhèèd an dialekte. Zoe'n taal haat 'ne papiere norm, vasgelag in dictionaere en woordelieste. Dèk is 'n sjtandaardtaal ooch de of 'n officieel landstaal.

De sjtandaardtale zeunt mètstens oontsjtande oet die dialekte die gekald woaërte in e gebied oeë de sociaal-economische en dus ooch culturele mach van e laand te vinge waor of is. Soms waoërt e welbepaald waerk in 'n taal es örsjte norm verhaeve. Zoewie De Goddelijke comedie van Dante väör 't Italiaans, d'r Sjtaotebiebel vör 't Nederlands of 't waerk va Shakespeare väör 't Ingelsj. Soms waoërt bie de èènmaking van 'n taal bewust väör, van de officieel landstaal aafwiekende vorme gekaoze, mèt de bedoeling öm 'ne aandere oorsjprong aan te tuëne, zoewie 't Fries.
Batjakkers

De ** Batjakkers** is 'n zate hermenie (Zaate Hermenie of Zaate Herremenie) oet Mestreech, opgeriech in oktober 1979.

## Historie
Vaan de opriechting in oktober 1979 tot noe is d'n drapeau 'ne zelfgestrikde. 't Oontwerp is gemaak door Lilian van Heusden-Doorenbosch en de kern vaan de zate hermenie is de femilie van Heusden (-Herben) oetgebreid mét neve, nisjekes, vrun en collega's in wisselende samestèlling. 'n Groet deil vaan de lede zien al mie daan 11 jaor debeij. 

## Activiteite
***Toon Hermans Hoes Mestreech***: Sinds 2008 musiceert de hermenie mèt de collectante vaan 't Toon Hermans-Hoes Mestreech op de donderdag vaan 't Preuvenemint in de binnestad en sinds 2010 ouch op de zaoterdag daorop volgend in de binnestad.

***Mestreechs Sjoenste***: 'n aontal jaore musiceert de hermenie op de zoondaag vaan Mestreechs Sjoenste (Maastricht's Mooiste) in de binnestad en sinds 2010 ouch op de zaoterdag daorop volgend in de binnestad.

***Vastelaovend***:  sinds 't opriechtingsjaor geit de hermenie mèt in de boonte störm vaan de Groete Cortège vaan Mestreech op de zoondag. Op de maondag goon zie mèt in de femilie-optoch. Dinsdag doen zie mèt in 't groet Zaate Hermeniekes Konkoer op de Vriethof.

## Externe link
* Website vaan Zaate Hermenie de Batjakkers
Sjink

**Sjink** (ham, hesp) ies vleisj van de achterbout van de kuusj of 't verke. Um de sjink houdbaar te kriege weurt ze gepekeld of geruik. Ze kriet meistal 'n toepassing es broadbelèk. Dan kèn me keze tösje rauw, geruikde, gekookde of gegrilde sjink. 
Sjink kèn ouch gegete were es werm vleisj, zoewie e braodsjtök, fricandeau of 'n rollade of 'n gebakke sjinkelepke. Hièl dun en gepanneerd vörmp 't 'ne sjnitzel. 
't Sjinkske ies 't sjtök vleisj, (de veersje), dat ziech bevingk tösje de sjink en de achterpuèt. Diet weurt meistal in zien gehièl gekook of gebraoje in de ove of in de braodketel. Ouch gebruuk me deile in dieke sop, zoa-es erwte- of boanesop. Sjinkskes van kuusjkes zint 'n delicatesse.
Sjinkesjpek kump van de veurpuèt en ies doorrege mèt sjpek.

## Soorte sjink
* Grottesjink, gedruèg in de mergelgrot
* Ardennersjink
* Beinham
* Kempische ham 
* Parmaham
* Serranoham

## Gezèkde
*Hie hink de vleisjgaffel vol sjink*. (Hie ies euvervlood, riekdóm).
Veersj

**Veersj** kèn zin:
* Veersj, friesje eteswaar
* de Veersj, 'n nokpan of bovekant van 'n daak
* de Veersje, hiel of hak bie miensj en deer (vleisj), ouch vaersj of vaeërsj
* de Veersj, 'n jóng koo van óngevaer 2 jaor oud
Jeruzalem

**Jeruzalem** (modern Hebreeuws: *Jeroesjalaajm*, ירושלים, Arabisch: القُدس, *al-Quds* - sprik oet: *Al-Kods*) is de betwisde hoofstad van Israël en is ouch 'n religieus centrum van de Islam, 't Joededom en 't Christendom. 't Is de groetste stad vaan Israël mèt 'n bevolking vaan 982.000 (2022). Ze lik tösse de Middellandse Zie in 't weste en de Doej Zie in 't oeste.

Israël es-ouch Palestina claime Jeruzalem es hun hoofstad. De meiste len binne de VN erkènne geine vaan die twie claims. De meiste len höbbe daorum hun ambassades veur Israël in of kortbij Tel-Aviv ligke, wijl de VS recentelek hun ambassade heet verhuis nao Jeruzalem oonder Prizzedent Donald Trump. Israël zelf heet zien hoofzakeleke institute allemaol al nao Jeruzalem verplaots nao de Arabisch-Israëlische Oorlog in 1948 en de Zèsdaagse Oorlog in 1967. In 1980 stèlde 't Israëlisch Hof tot gans Jeruzalem de "oonverdeilde hoofstad" vaan Israël is, wijl de meiste len (inclusief Nederland, Belsj en Duitsland) *de jure* stèlle tot Wes-Jeruzalem Israëlisch groondgebeed is en Oos-Jeruzalem Palestijns groondgebeed is wat bezat weurt door Jeruzalem.

In de aw stad ligke de Klaogmoer, de Graafkèrk en de Rotskoepel. Oas-Jeruzalem is oonderverdeild in 'n joedse, christelike, islamitische en Armeense wiek. Dit deil vaan Jerusalem weurt door de Palestijne opge-eis es de houfstad van 'n touwkomstege staot Palestina. 

De historische stadskern van Jerusalem steit sins 1981 op de Werelderfgoodlies van UNESCO.
That's Live

**That's Live** is een 11-mansformatie oét de regio Venlo. Zeej speule swingende funk-, rock en soulmeziék. Hoëgtepunte van de bend waas eur populaire leedje "Kiék dao die dieke met die vlaaj" op de millodie van *Oh What a night* en eur optraeje op Jocus Bühne op d'n Hofbal in de Maaspoort van Venlo. De bend besteit oét 'n basisbezetting van drum/bass/gitaar/toetse, daobeej hebbe ze dreej blaozers en 'n zangerskwartet. Ein van eur zengers is Bart Houtermans dae ouk in 't vastelaovendcircuit van Venlo genne ônbekinde miër is.  

## Externe link
*https://web.archive.org/web/20080131091028/http://www.thatslive.biz/
Attënné

Van **Raikssmiddëlbôrë Sjuò'l** (kòlm(w)ëjên), opgërich op 5 mièt 1852, promëvièerdë dees énstélléng op 26 septembër 1881 tot "Koninklijk Atheneum" (àttëné) met 2 richténgë: dë “nauwërë” humaniora en de “addërë” humaniora. Dë léssë wuôntë  gëgèvë én twee seksës: een "Nederlandsë" en een "Fransë"

Dë draai lèstë décènnia van dë vùrbaaië eeuw wùôntë dë léssë en ouk dë sjuò'l gërôk dúr opeinvolgëndë en vërsjillëndë ondërwaisstructuurë (dénk mèr ôn ARGO, sjuò'lëgroepë, sjuò'lëgëmeinsjà'ppë ), door veraandërdë  pedagogische gëdêechtës (van traditioneel ondërwais, ieùvër V.S.O. nùo eenheidsstructuur).

Bëgin deës eeuw bësluôot hët "Europees Netwerk van Onderwijsraden" (EUNEC) zich tau të léggë op draai thema’s: de commércialisièréng van het ondërwais, Europese sôomënwêrkéng en gëlaikë kaansë, sësiôolë vërbóndënheid en opvoedéng tot bùrgërzin.
Krónéngsprëssèssë

Bëkans 4.000 dèilnémërs zúllë mee as twee jùor vúrbëreidéng aatër dë rùk hùbbë as zë én de wèëk van  5 tot én met 12 juli 2009 vier keer métgôon en dë Zevenjùorliksë **Krónéngsprëssèssë** én Tóngere.

Dë dèilnémërs on dë Krónéngsprëssèssë stellë  hogë eisë van éngëtogenheid én bëzieléng. Iedër van hún geit mét met hët hàt van ë kénd, dat "Moeder" eert, nùo Heur eksémpël opkik en laistërt nùo wô Zai ôs te zéggë hèt

En dë Krónéngsprëssèssë wiènt het lèvë van Maria en via Heur het lèvë van Jezus op een simpëlë maar ouk religieuzë mënier autgëbèild.

Dë vërsjillëndë téma's, deur de prëssèssëgroeppë autgëbèild, wiènnë 's uòvënds op ë groot podium "gëspeeld", zodat allës van het iùste tot het lèstë wuôd én alles van dë litsjës kan belaistërd wiènnë.
Dit és ein van dë hoogtëpuntë van dë Zevenjùorliksë Krónéngsfeestë.

## Extern links
* Website Krónéngsprëssèssë
Ludovic Jean Joseph Grootaers

**Ludovic Jean Joseph Grootaers** (9 óggüstës 1885, Tóngërë - 12 oktobër 1956, Liùvë)

Grootaers ès gebuòrë én Tóngërë. 
Hè deug zain zain ümmannëtaitë én het slïvvròukëlléezjë én Tongërë en tërnuò én hët klein sïmmënôore én Sïnt-Traië.
En 1903 goenk tër ôn dë ünnëvérsëtait van Liùvë Germaanse filologie stüdjièrë.
En 1907 prommëvièrdë tër tot doctor én de waisbëgèerte én léttërë op hët proefschrif "Het dialect van Tongeren”.

Nuô ënë hélë tait én de ümmannióra lès gëgèvë të heubbë wuò’nt tër zélf prëféssër én Liùvë ôn dë ünnëvérsëtait.
Hè wôs ouk de prëféssër van André Stevens (Oôdré Stêvës)

Op hët lèstë van zë lèevê huôptê të nog ë "Limburgs dialectwoordenboek" te kônnë môokë, mè dat gêlùk hét tër nie mé gëhàd.
Moemmër

Een **moemmër** és een "voogd" én hët kümp van *momboor* òf *mombër* dàt wilt ouk wôl éns "vërzùrgër" zéggë. 

## Êkzêmpël
*Hoe hertoghe Jan van Brabant inden lande van Henegouwe, Hollant ende Zeelant ende vrouwe Jacoba inden voorseiden lande van Brabant ontfanghen worden.*

Ter eeren Gods tusscen den hertoghe rijc
Van Brabant, sijt seker das, 
Ende Mier Vrouwen volbracht was, 
Soe es de voorseide hertoghe Jan 
Als *momboor* ende wettich man 
Ende vooght van der voorseider Vrouwen 
In die steden van Henegouwen,
Van Hollant, van Zeelant ter waerheit 
Met herde grooter solempniteit
[Ontfaen], ende met behoorliker serimonien


## Externe leenk
*momboor
Industrie

**Industrie** haat mieërdere betekenisse:

* Economische of anderszins productief activitèèt
* 'n Specifiek deil van de economische productie ("de kledingindustrie" of de "lake-industie")
* Alle economische fabricaasj oet groondstoffe behalve mienboew, d'r boew en nutsbedrieve (energie en water).

De driejde betekenis is de mèts gebroekde in 't taalgebroek van alle daag, ooch al kan de betekenis variëre.

Industrie is in dès betekenis d'r sjläötelsector van de productie in de mètste leng. Industrie tèlt väör ongeveer 'n driejde van de waelteconomie. Mieë wie d'r landboew, maar huutsedaag minder wie d'r deenstesector.
Valentinus Paquay

**Valentinus Paquay** (Tóngërë,17 nóvèmbër 1828 — Hàssëlt,1 jannëwôrë 1905), ouk bëkaant às hët *[[heilige|heilig]] Pôtërkë van Hàssëlt* és ënë Vlômsë rooms-kàtëliekë zôolëgë. 

## Lèvë
Op 17 nóvèmbër 1828 és Joannes Ludovicus (Jan Louis)- zék mèr Lêwie - Pacquay gëbuòrë as jóngstë van vaif kéndër. Zain aas hôotë een ôofspannéng ôp dë Koemêert. Zainë pa wôs boer én zain ma hoel de hêrbêrg uòpë.
Nuò zë liègër ôndërwais én Tóngërë geit Louis nuò hët klein sïmmënôore én Sïnt-Traië. Dó düut tër zainë rèttërïk en twee juòr fïlësëfie.

Pacquay bëheurdë tôt dë ôrdë van dë Braun Pôtërs (Minderbroeders) en nóom dë nôom  Valentinus ôn. 
Paquay wuò'nt priestër gëwaid én 1854. Gëdúrëndë zë lèvë môkdë pôtër Paquay grótë nôom às biech-vôiër (o.a. én dë Virga-Jèssëbàsëlïk) én hè stoent altaid vjèddig veur allëmàn. 

Zë dïchtë ôn Valentinus ouk héldërzïndë gôovë tau. Zo hèt tër nuò het sjéent zën eigë dóod veurspèld deur én ënë brëvier van zën nèef Alfons op 't blôod 281 ë bïllëkë të stèkë.Dat wôs ôp dë ieustë dôog van hët juòr ôn dë antifoon van dë véspërs.Pôtër Valentinus stôrf op dë 1ste jannëwôrë 1905, om 15 oerë (de véspërs), jüs wai tër hët mét hët bïllëkë veurspéld hô.

## Vëreréng
Valentinus Paquay wuò'nt zôlïg verkluò'rd én 2003.
En ë glôzë sjôop, én de müuzé van hët kleustër én Hàssëlt, hàngë zë pôtërskleid en zain sëndàllë.
Stàdsdrùkkër van Tóngërë

Tot 1831, toen hët trîbbënôol vàn ieustë ônlèg nuò Tóngërë koem en dó ën àrrëndissëméntskómmëssëriôot wuò'nt ôpgerich, hô dë stàd gein échtë bëhüftë on ënë stàdsdrùkkër. 

Grótërë stêeë, wà Laaik përêksémpël, hôotë dat wôol. 

In 1558 wuò'nt dë Túngënèr Albert Morbiers dë ieustë gëzwuò'rë stàdsdrùkkër vàn Laaik. Ouk dë Túngërsë kleustërs én hët Slivvrou-këpïttël hôotë régëlmuòtig boekdrùkkërs én dïns. Dai kóomë hët corps vàn haandschrïfvërlùchtërs, kópiïstë én boekbéndërs vërstérkë.

In 1829 kôom dë ieustë drùkkër én Tóngërë. Jan Billen, Alkënèr, bléef énkël twee juòr én verhaaisdë nuo  Hàssëlt. Een bïtsjë tërnuò deug dë Frànsmàn Allognier ën drùkkërai én Tóngërë uòpë én drùkdë ein vàn de ieustë wèekbleur 'La Vedette du Limbourg'. 

Een bëkàantër én mee süksêsraikë drùkkërai wuò'nt én 1839 ôpgëzàttë deur dë brüurs Demarteau én dë Hemëlèngëstruò't. Dees drùkkërai bléef én hàan vàn dë fëmïlzjë tôt 1951. En daai  përjódë wuò’nte vërsjïllïgë geuzë én lïbbërôolë gëzéttë én wèekbleur gëdrùk. 

De tweedë bekàantë drùkkërai wôs daai vàn Collée ôp dë hoek vàn dë Mêert mèt dë Hôndsstruò't bó vënôof 1848 dë 'Vedette de Limbourg' gëdrùk wuò’nt wô tërnuò deur Demarteau és ieuvërgënóomë. Op 7 jànnëwôrë 1854 bëgôs haai de drùk van hët mee süksêsvôllë kàttëlïeke wèekblôod 'De Postrijder' wô tot dê énvàl van de Praisë én 1939 wuò’nt gëdrùk. Dë Frànstôolëgë tjègëhàngër, 'Le Courrier du Limbourg', mét jûs dëzélfdë àrtïkëls, vërsjéen tot 1914. Deze drùkkërai ieuvërlèefdë dë Tweedë Wereldoorlog nie én wuò’nt en 1942 gësluò’të

De dèrdë én bëkàantstë drùkkërai és dai vàn dë fêmïlzjë Theelen. Vënôof 1879 drükdë Nicolaas Theelen 'Het Algemeen Belang'. Dézë Vlômsgëzïnde kàttëlïeke gëzèt trôk vàn lêer tiègë dë méé frànstôolïgë Postrijder én dë lïbbërôolë gëzéttë. Dè zélfdë Nicolaas Theelen bëgôs én 1882 mét hët wèekblôod 'De Huisbode' en én 1898 mét dë 'Gazet van Tongeren'. Dë zóonë vàn Nicolaas, Paul en Frans, vërhaaisdën én 1913 nuò Hàssëlt én zó óntstoent Het Belang van Limburg 

Nôg ënë drùkkër wôs Louis Frère wô én zain 'Moderne Drukkerij' wérkdë. Vënôof 1909 góof hè mét zainë kàmmërôod Camille Baillien hët 'Vrije Volk', hët blôod vàn de Túngërsë lïbbërôolë aut, dë tjègëhangër van de gëzéttë van Collée en Theelen. Dë drùkkërai Baillien, wô én 1932 nuò dë stôosëstruò’t vërhêsdë, wuò’nt én 1940 vërnield.

Van dë drùkkëraië van nuò de Ieustë Wereldoorlog, wuò’nt veuràl daai van Michiels bëkaant én dë wêrd van de autgêvërs.
Autoritaire leider

'ne** Autoritaire leider** geuf leiding door in ièrsjte instantie gebruuk te make van zieng mach. Ziene wil ies wet en hae sjteit neet of nauweliks ope veur inbring van andere mèt minder mach. 
'ne Leider is 'ne miensj dae över leidersjap besjikt. Sommige leiders veule de behoefte öm hön leidersjapscompetenties in te zètte öm aander aa te zètte töt behaod van d'r status-quo of verendering in 'n bepaalde zaak. Leide is dan aanveure of veurgaon. Ander leiders gebroeke hön leidersjap en autoritèèt öm luuj zoonder mach töt hön rech te laote kaome.
Gilze

**Gilze** is e dörp in de gemeinte Gilze en Rijen, zuidwestelek vaan Tilburg, in de pervincie Noord-Braobant. In 2013 had 't dörp 7.559 inwoeners. Gilze is ein vaan de ajdste plaotse in 't land vaan Breda. Ten weste, zuie en ooste vaan Gilze ligke oetgestrekde landbouwgebiede, veural aon de zuidkant begrens door boscomplexe: Prinsenbos, Annabos en de Ulvenhoutse bosse.
Hulten

**Hulten** is e klein dörp in de gemeinte Gilze en Rijen. Op 1 jannewarie 2013 had dees kern 323 inwoeners. De landbouw en vieteelt vörme de veurnaomste brón vaan inkomste.

Hulten ligk aon d'n awwe rieksweeg (N282) tösse Rijen en Tilburg, kortbij de vleegbaosis Gilze-Rijen. 't Ligk ouch aon de spoorverbinding Breda - Tilburg en is bekènd bij treinspotters.
Molenschot

**Molenschot** is e dörp in de gemeinte Gilze en Rijen, in de Nederlandse pervincie Noord-Braobant. 't Dörp kènt roond de 1.316 inwoeners.

Molenschot ligk tösse Bavel en Rijen. Kerne die kortbij ligke zien Gilze en Dorst. De stei die 't kortste bij ligke zien Breda, Oosterhout en Tilburg.
Arthur Schnitzler

**Arthur Schnitzler** (Wene 15 mei 1862 - 21 oktober 1931) waor 'ne hoesdokter en 'ne Oosteriekse sjriever va proza en toneelsjtukke.
Al zien waerk is sjtaerk van d'r erotiek dörtrokke mae ooch 't dörchèè lope va woeërhèèd en läöge, zieë en sjien is 'n belangriek thema. In z'n later waerke kaome sociaal vraogsjtukke, wie 't antisemitisme, mieë op d'r vörgroond.
## Laeve
Es zoon van 'ne väöraansjtaonde KNO-arts sjtudeerde Schnitzler ooch vör dokter. Z'n bezeunder belangsjtèlling gong, wie e practizeerde, al gow oet nao de psychoanalyse en e waor mèt d'r groondlègker, Freud, bevreund. Dör z'n succes es auteur gong e zich ömmer mieë op de literatuur toelègke. Z'n bekaandste toneelwaerk is *Reigen*, d'r Cramignon of Reidans över 't decadente Weense laeve roond 1900. In dae tied waor 't sjtuk e-zoe controversieel dat 't lange tied neet moech werre opgeveurd. 

Ooch es prozasjriever is Schnitzler belangriek. Z'n novelle *Leutnant Gustl* (1900) is 't örsjte verhaol in 't Duutsj dat gaans es monologue intérieur is gesjraeve. 't Is 'n satire op de huichelachtige erecode in 't Oostenriekse leger va doe.

## Ander waerk
*Anatol (1893) örsj zaeve, later ach dialoge
*Märchen (1894) drama
*Freiwild (1898) drama
*Vermächtnis (1899) drama
*Liebelei (1896) drama
*Sterben (1895) novelle
*Reigen (1897) 10 dialoge
*Der grüne Kakadu, (1899) èènakter
*Mevrouw Bertha Garlan (1910), verhaol
*Frau Beate und ihr Sohn (1913), verhaol
*Leutnant Gustl (1901), monologue intérieur 
*Der blinde Geronimo und sein Bruder (1902), novelle
*Der Weg ins freie (1908), roman
*Professor Bernhardi (1913), drama
*De eenzame weg (1904), drama
*Zwischenspiel (1906), drama
*Das weite Land (1911), drama
*Baddokter Gräsler (1917), roman
*Casanova's Thuisreis (1918), roman
*Else (1924), roman
*Therese (1928), roman
Slïvvròukëlléezjë

Het **Slïvvròukëlléegë** (Onze-Lieve-Vrouwecollege) én Tóngërë és ôpgêrich nuò één géldénzôomëléng ómdàt dèstaids hët gëmeintëbëstüur gei gêlde wïldë gèevë veur het kàttëliek ôndërwais. 
Zë zïn bëgôs mét 116 leerléngë én het gësluò'të Sint-Maternuskëlléegë. Dë léssë wôrë én het Vlôms én dat wôs nie zo vanzélfsprèkënd én dè taid.

En 1897 bêgôs de bouw on de Kraissteivïg én neo-gotische stijl.
Dë ieustë naubouw tjègë hët aad këlléegë bëgôs én 1951.

Op 1 séptëmber 1970 bëgôs de prëvinsë mét een eigë landbouwsjuò'l én de ôofdeiléng landbouw van het këlléegë vërhùsdë nuò de "PIBO".
Kapel

'n **kapel** kèn zin:
* kapel, 'n religieus geboew
* kapel, 'n deil van 'n geboew
* kapel, 'ne kleine muziekgroep
* kapel, 'ne daagvlinder of (pepel, pieëpel)
* Kapel, dörp in de provincie Luuk, officieel Henri-Chapelle
* Kepèl, dörp in Nederlands Limburg, ooch Panninge
Kapel (muziek)

'n **Muziekkapel** ies 'ne groep luuj, die muziek sjpeelt. Sóms ies 't 'n klein orkes of 'n ónderdeil van 'n harmonie of fanfare.
't Repertoire besjteit oet marsj- en dansmuziek en ander populaire muziek. 'n *Blaoskapel* besjteit oet bläözersj.
Bie ander samesjtèllinge of andere muziek sjpriek me van ensembles wie duo, trio, kwartet, quintet, sextet, septet en octet.

'n Joekskapel of sjpaskapel  ies te vergelieke mèt 'ne zate hermenie, die veural mèt vastenaovend actief ies. Häör repertoire besjteit oet sjlagersj en volksmuziek.
Kazachs

't **Kazachs** of **Qazaq** (*қазақ тілі, qazaq tili*) is 'n Törkse taal. 't Is de officieel taal van Kazachstan en weurt ouch gespraoke in Afghanistan, China, Iraan, Kirgizië, Mongolië, Ruslandj, Tadzjikistan, Turkije, Turkmenistan en Oesbekistan. D'r zeen ongeveer 6,5 miljoen miense die Kazachs es modertaal spraeke. Kazachs weurt gesjreve met 't Cyrillisch alfabet (in Kazachstan), Latiens alfabet (Turkije), en met 'n aangepas Arabisch alfabet (China, Iraan, Afghanistan). Me wilt taenge 2025 ouch in Kazachstan 'n versie van 't Latiens alfabet inveure.

## Grammatica

## Wikipedia
Wikipedia op 't Kazachs
Kapel (deil van geboew)

'n **Kapel** is bie de katholieke 'n religieus geboew (zuug hieveur kapel (geboew)), meh kèn ouch 'n deil van 'n groater geboew zin, bv in 'n kèrk of kathedraal. 

## Daagkapel
In 'n *daagkapel* weurt 'n dagelikse Heilige Mès opgedrage. 't Ken 'n ónderdeil zin van 'n groater geboew of kèrk.
Kesjtièle houwe vreuger sóms ouch 'n eige hoeskapel.

## Duipkapel

In 'n *duipkapel* were kinger geduip. In Italië geuf 't groate, apaarte geboewe, die dene es duipkapel (Veurbeelde Baptisteria in: Pisa, Pistoia, Roame, Siena en Florence.

## Sjtraolkapelle
Mièrdere kapelle, in 'n sjtraol rónd 'n preesterkoar were *sjtraolkapelle* geneump. Kump dèks veur rónd groate kèrke, kathedrale en basilieke.

'n Kapel (muziek) of kepel (muziek) ies ouch 'n muziekkorps.