open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aventurien

**Aventurien** is e greun toet ruuetsig broen-gekluuerdje variantj van 't mineraal kwarts. Meistes kump dezen aedelstein veur inne greune variantj en wuuertj t'r geslepe.

Aventurien haet de helheid 7 en kump ónger anger veur in Röslandj innen Oeral en in Sjina. Aventurien wuuertj wie väöl anger variantje van kwarts (wie amethis en roeazekwarts) geslepe zoeadet 't matterjaal kan waere gebroek in sieräöj. De sjemische samestèlling van aventurien is SiO2 + KAl2(OH,F)2 / AlSi3O10 + Cr.
Lup

De **luppe** (Letien: *labia oris*) zeen de geveulige en vleisjige butelste deiler vanne móndj of de bek.

Ze zeen ane binnekantj middels luppebendjes (of luppereemkes of frenula) verbónje mit 't tandjvleis vanne kake. Sómtieds is 't bäövelste luppebendje te lank en reik 't toet tösse de veurtenj. Hiedoor óntsteit e frontaal diasteem (spleet tösse de tenj). In det val mót 't luppebendje waeren ingekortj. Dezen ingreep neump me frenulectomie.

De luppe spelen 'n wichtige rol bie 't spraeke, mer ouch bieje oetdrökking van 't gezich (wie lache). Ouch bie 't kösse spele de luppe 'n wichtige rol. De luppe zeen den ouch hieël geveulig, doordet de hoed hieël dón is. Det haet ouch es gevolg det 't blood zichbaar is dore luppe, wodoor de luppe 'n roeaj kluuer höbbe. Bie druueg of sjraal luppe kan me luppebalsem broeke.

Bie 't spele van e meziekinstrument wie 'n träöt wuuertj de toean gevörmp dore luppespanning, ouch waal de ammezjuur geneump.

Väöl vrólje broeke luppestif, 'n saort aan cosmetica veur kluuerstof aan te bringe oppe luppe.

## Zuuch ouch
* Sjaamlup
Parsec

'ne **Parsec** (aofkorting *pc*) is 'n lengtemaot die gebruuk weurt um lang aofstande boete eus zonnestèlsel te mete. 'ne Parsec kump euverein mèt oongeveer 3,261631 leechjaor. 't Woord is 'n sametrèkking vaan de wäörd '''''par'''''allax en baog'''''sec'''''onde.

## Definitie

'ne Parsec is d'n aofstand dee me vaanoet de zon de ruimte in moot goon um de gemiddelde aofstand tösse de Eerd en de zon oonder 'ne hook vaan ein baogseconde te zien.

Vaanaof de bewegende Eerd gezeen zal 'n staar oscillere aon d'n hiemel. Eder zès maond 'beweeg' 'n staar op 'nen aofstand van eine parsec ziech sjijns euver 'ne hook vaan twie baogseconde. Wat veur zès maond dat zien varieert mèt de plaots aon d'n hiemel. Veur stare die op 'n lijn loedrech op 't umwentelingsvlaak stoon vaan de Eerd um de zon, maak 't neet oet wat veur zès maond gekoze weure, eder periood vaan zès maond zal 'n versjuiving vaan twie baogseconde oplievere (allein in 'n aander riechting).

Vaan dit versjijnsel, wat parallax weurt geneump, make astronome gebruuk um d'n aofstand tot de diechsbijzijnde stare te bepaole. Me kint 't rizzeltaot vaan de meting, in baogseconde, dus direk herleie nao 'nen aofstand in parsec. D'n aofstand in parsec is naomelek de reciproke (umgekierde) weerde vaan de parallax in baogseconde.

In augustus 2015 naom de IAU Resolutie B2 aon, boe-in es oonderdeil vaan de definitie vaan e deil vaan de definitie vaan de gestandaardiseerde absolute en sjijnbaar bolometrische helderheidssjaol 'n expliciete definitie vaan de parsec waor opgenome, naomelek perceis
:\frac{648000}{\pi} astronomische einhede,
of oongeveer 3,08567758149137×1016 meter (oongeveer 31 bieljoen kilometer).

## Gebruuk
Astronome gebruke um historische reies dèkser de parsec es 't leechjaor, wat in de populair literatuur weer mie gebruuk weurt. De kortsbijzijnde staar Proxima Centauri ligk beveurbeeld op 1,3 parsec (4,2 leechjaor). Wie wijer weg de staar ligk, wie *kleiner* de parallax en d'n hook in baogseconde en dus wie *groeter* d'n aofstand in parsec.

Veur groeter aofstande weurt de kiloparsec, de megaparsec en de gigaparsec gebruuk:
* 1 kiloparsec = 1 kpc = 1000 parsec
* 1 megaparsec = 1 Mpc = 106 parsec
* 1 gigaparsec = 1 Gpc = 109 parsec

Groeter einhede zien neet nudeg in de astronomie. Mèt 'ne leeftied vaan oongeveer 13,7 mieljard jaor heet alles in 't ziechbaar heelal 'ne woernummingshorizon vaan oongeveer 46,5 leechjaor, wat euverein kump mèt oongeveer 15 gigaparsec.
Lóchvaart

**Lóchvaart** is 'ne term dae verwies nao 't vlege mit e lóchvaartuug, wie 'ne vleger of 'nen helikopter. Dit lóchvaartuug verplaats zich doren dampkrink. 't Besjrief ouch de aktiviteite, deenste, infrastructuur en industrieje die verwantj zeen aan vlege, wie lóchverkieërsleijing. De wichtigste gebroeke waat betruf lóchvaart zeen vleegreizen en militair doelènj.

De lóchvaart haet 'n internasjenaal karakter, wodoor lenjer aafspraoke mótte make euver veiligheidsaspekte, aanbód en kwaliteit van 't vlege.

De weitesjap die zich besjeftig mitte lóchvaart hètj de lóchvaartkónde of de aëronautiek.
1452

1451 - **1452** - 1453

**1452** waas e sjrikkeljaor det volges de Juliaanse kalender op 'nen dónderdig is begós.

## Gebäörtenisse
* 16 mieërt - Keizer Frederik III troedj in Roeame mit Eleonore van Portugal.
* 19 mieërt - Paus Nicolaas V kruuentj Frederik III es de keizer van 't Heilig Roeams Riek.
* 18 junie - Paus Nicolaas V bringk de bul *Dum Diversas* oet worin slavenhanjel wuuertj goodgekäördj.

## Gebaordjes
* 15 april - Leonardo da Vinci, weitesjapper, wiskóndige, ingenieur, oetvinjer, sjiljer, bildjhawwer, arsjitek († 1519)
* 2 oktoeaber - Richard III van Ingelandj, keuning van Ingelandj († 1485)
* *ónbekèndj* - Diogo Cam, 'ne Portugese zieëvaarder en óntdèkkingsreiziger († 1486)
Tèlraam

'nen **Tèlraam**, 'ne **raekenrèk** of 'nen **abacus** is e raekenkóndig apparaat, meistes bestäöndje oet 'n veerkentjige, houtere kónstruksje mit kraole die euver dräöj of stave kónne waere versjaove. d'n Tèlraam woort ieëve veure gesjreve Arabische ciefers al gebroek en wuuertj allewiel nag väöl gebroek door hanjeleers en religieus luuj in Sjina, aevenes inne lieëgere sjoeal.

't Oetvinje vannen tèlraam wuuertj döks toegesjreven ane Sjineze, mer 't is gebleke det d'n tèlraam róndj 2400 v.Chr. is oetgevónje dore Babyloniërs. d'n Ieësten tèlraam is hieël wersjienlik gebaseerdj gewaoren op 'ne platte stein bedèk mit zandj of staof. Liene woorte den inne zandj getróch en steinkes waerdje gebroek veur te helpe mitte beraekeninge. 'n Groeate versjeienheid aan tèlramen is vanoet dit beginsel óntstange. De bekandjsten tèlraam is gebaseerdj op 't twieë-viefdeilig stèlsel det gebroek maak van 'n kómbinaasje van twieë basisse (basis-2 en basis-5) veur decimaal getale te vertaengewuuerdige. d'n Tèlraam daen me broek oppe lieëgere sjoeal is aevel väöl sumpelder.


File:Abacus school.JPG|'ne Sjoealtèlraam mit versjillige kluueren aan kraole die eder häör eige waerd höbbe.
File:Telraam.JPG|'ne Sumpelen tèlraam.
Po (reveer)

De **Po** (Latien: *Padus*; Duuts (veralderd): *Pfad*) is 'n reveer in 't naorde van Italië. Ze óntspringk in de Cottische Alpe, op de Franse grens, stroumt in de regio's Piëmont, Lombardieje, Emilia-Romagna en Veneto, waonao ze kórtbeej de stad Adria oetmónd in de Adriatische Zieë. Ze is mit 'n lingde van 652 kilomaeter de langste reveer van hiel Italië; 't stroumgebeed is 75.000 km² groeët. Ze is baovedeen naamgaefster van de Povlakde (*Pianura Padana*). Doordet de reveer vuul vröchbaar slib aafzet, is de grónd in häör vlake stroumgebeed hiel geschik veur intensieve landboew. Veural de bereumde risottories wuurt heej vuul geoogs. 

## De Podelta
De delta van de Po is ein van de groeëtste in Europa. In de regio's Emilia-Romagna en Veneto, wao de reveer oetmónd in zieë, zien d'r nationaal parke en in 1999 woort 't park beej Ferrara, in Emilia-Romagna, toegeveug aan de UNESCO-waerelderfgoodlies. Dit deil van 't park haet dune, zaltpanne, brookbös en "wetlands". De biodiversiteit in dit park is hiel hoeëg. Door de groeëten aanveur van sediment greujt niej land beej. Daodoor verschoefde de actieve delta zieëwaerts, tösse de plaatse Chioggia en Comacchio. 

## Scheepvaart
De Po kint wies aan de mónding van d'n Ticino bevare waere (389 kilomaeter). Commerciële scheepvaart geit van Cremona wies zieë. Det is 'nen aafstand van 292 kilomaeter.

## Ziejrevere
* Pellice (L)
* Varaita (R)
* Maira (R)
* Dora Riparia (L)
* Stura di Lanzo (L)
* Orco (L)
* Dora Baltea (L)
* Sesia (L)
* Tanaro (R)
* Scrivia (R)
* Agogna (L)
* Ticino (L)
* Versa (R)
* Lambro (L)
* Trebbia (R)
* Nure (R)
* Adda (L)
* Arda (R)
* Taro (R)
* Parma (R)
* Enza (R)
* Oglio (L)
* Mincio (L)
* Secchia (R)
* Panaro (R)

## Galerie

Plaetje:SorgentePo.jpg|De brón van de Po
Plaetje:HauteVallePo.JPG|De baoveluip
Plaetje:View_of_the_Po_from_Turin.jpg|In Turien
Plaetje:Po_Mantua_Oktober_15.jpg|Beej Mantua
Plaetje:Po_River_Destra_Po_2.jpg|Beej Ferrara
Plaetje:Ippovie_Delta_Po.JPG|Paerdrieje in de Podelta


## Brón
*Dit artikel baseert zich op 't corresponderend [https://en.wikipedia.org/wiki/Po_(river) Ingelstaolig artikel].*
Rod Stewart

**Roderick David "Rod" Stewart**  (Lónje, 10 jannewarie 1945) is 'ne Britse rockzenger dae bekèndj steit veur zien roew stum. Inne sèstiger jaore trooj d'r al väöl op, mer hae bleef rilletief ónbekèndj toetdet t'r zich in 1967 aansloot bieje Jeff Beck Group, det besting oete gitaris Jeff Beck, de bassis Ron Wood ennen drummer Aynsley Dunsbar.

In 1971 verleet t'r de Jeff Beck Group naodet t'r haw samegewirk mit The Faces. Hae brach in 1971 e solo-album oet, *Every Picture Tells a Story*, en vanaaf det moment genoot t'r nasjenaal bekandjheid. Doe de B-kantj *Maggie May* dök oppe radio woort gedrejdj kreeg t'r 'ne nómmer 1-hit inne Vereinigdje Staote en in 't Vereinig Keuninkriek. The Faces kregen in dezen tied häör einigen toep 10-hit inne Vereinigdje Staote mit 't nómmer *Stay with me*.

Anen ènj vanne jaor sevetig haw d'r nag 'ne nómmer 1-hit mit 'n nómmer *Do Ya Think I'm Sexy?* (1978). Daonao noom zien productiviteit aaf. In 1991 noom d'r same mit Sting en Bryan Adams d'n hit *All for Love* op veure film *The Three Musketeers*.

Van Rod Stewart zeen ruum 100 miljoen plate verkóch gewaore.
Sjaerekus

**Sjaerekus** of **sjaerekös** is de benaming veur kusgebied mit óndeep en döks braakwater en taalrieke, meistes klein, rotsechtige eilenj, die me-n owwel **sjaere** neump.

Dees kusvorm kump veur langs 't Skagerrak, de Oeaszieë, de Botnische Golf en veure kus van 't Rössisch Tajmyr-sjiereilandj. Bekandj zeen ónger anger de sjaerekuste van Bohuslän ane Zweedse wèskus, van Stockholm ane Zweedse oeaskus en van Turku en Ålandj ane Finse zuudwèskus. Ouch in Nórwaeg, det veural bekandj is veure groeate fjorden ane wèskus, zeen sjaere te vinje langs de ganse kus mit oetzunjering van gebiede bie Rogaland, Stavanger en 't oeastelik deil vanne pervinsje Finnmark. 't Bekandjste is de sjaerekus van 't gebied Sørlandet, worónger de pervinsjes Aust-Agder en Vest-Agder valle. In Röslandj bevindje zich de rilletief ónbekandje Mininasjaeren inne Karazieë.
Eckerö

**Eckerö** is 'n eilandj en gemèndje in Ålandj, Finlandj. 't Eilandj ligk 't wèstelikste van alle gemèndjes van Finlandj. De gemèndje haw 942 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 107,72 km², van 'n totaal (inclusief water) 752,67 km². De bevoukingsdiekdje is 8,59 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Storby (de houfplaats), Hummelvik, Marby, Överby, Kyrkoby, Torp, Eckerö, Björnhuvud, Skeppsvik, Söderlund en Skag. Middels 'n korte brögk is Eckerö verbónje mit Hammarland (op 't houfeilandj van Ålandj).

Eckerö is 'n echte toeristebestumming mit väöl restaurants, hotels, pensions, campings, kaffees en verkansjeparke. De gemèndje besjik euver zandjstrenj, e pos- en doeaanmuseum, e jach- en vèsjeriemuseum, 'n historisch aopelóchmuseum, 'ne meiboum enne steine St.-Larskirk oete veertieëndjen ieëf; dees haet 'n klein kirkklok, die ouch de aadste van Finlandj is.

De naam van 't eilandj mèntj "akkereilandj".

Toete gemèndje behuuertj 'n aantaal aan sjaeren en eilenj, en ouch e bewóndj sjiereilandj det toete middelieëve oet drie apaarte eilenj besting, meh dore posglaciaal ophöffing allewiel aaneingegreudj zeen.

De bewóndje eilenj van de gemèndje zeen: Emskär, Högsten (mit baken), Skarven en Torpön. Wiejer bevindj zich inne gemèndje 't óndeep Storbrotten, 't netuurrizzervaat Träsket same mitte waterstraot Käringsund. Finbofjärden en Marsund sjeien 't eilandj Eckerö van Hammarland.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 043.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 12,9%
* 15 toet 64: 60,2%
* 65 en ajer: 25,1%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 90,3% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 4,8% haw 't Fins es ieëste spraok en 4,9% haw 'n anger ieëste spraok.
Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Meiboum

'ne **Meiboum** is 'nen ómgezaegdje boum dae me herpaotj (of duit oprichte) es 'n vorm van traditie. Dit kump veur in groeate deiler van Europa, worónger in Limbörg. 
't Guldj van aadshaer oet es 'n traditie veur vröchbaarheid veur ane begin vanne zomer de netuur te höljige. Me geluifdje det 't paote vanne boum lèdj toet vröchbaarheid veur 't vieë, de akkeren enne luuj. 't Paote vanne meiboum is in sómmige plaats nag ummer 'n hieël laevendj ritueel det gepaardj geit mit fieëstelikheje.

'ne Meiboum hoof neet extra 'ne boum te zeen, mer hae kan ouch 'ne versierdje paol zeen. Bie 't oprichte vanne boum guuef 't versjillige rituele, die versjille de gebied. De boum wuuertj döks gepaotj op 1 mei; in Mofert waere de meibuim meistes de litste zóndig van april opgezatj.

In sómmige plaatse, wie Mofert, waere mieëder meibuim opgezatj op versjillige plaatsen in 't dörp en neet slechs eine. De meibuim in Mofert zeen ummer dennebuim. Wen 't aafhaole vanne boum in begin junie beurtj, den vindj 't meiboumzaege plaats. Dit hèltj in det versjillige gruup taengenein strieje veur mit 'ne gemiddeldjen tied 't flotste de stökker vanne meiboum aaf te höbbe gezaeg.

In Zuud-Limbörg wuuertj in väöl dörper nag eder jaor 'nen den gepaotj (juus wie innen Eifel). Dit beurtj döks dore plaatselike sjötterie, dae meistes paotj bie wo de sjöttekeuning wóntj. In Valkeberg wuuertj d'n den daobie gestaole ofwaal *geklawdj* oete bós dore jónkheid ('n verein van óngetroedje manskaerele) "Boete de Paort". Hae wuuertj good bewaak zoeadet anger jónkheje dem neet staelen en op 30 april wuuertj de meiboum rechgezatj op 't Grendelplein, óngerane Cauberg. Op daen daag waeren ouch de "meikeuningin" en 't "meipaar" oetgerope. Ouch in anger plaatse wuuertj 'ne meiboum gepaotj, wie in Sjilvend, wo gedoerendje twieë waeke 'ne stried plaatsvindj tösse de meivereine "De Jonkheid"en "De Getrouwden" veur 't bezit vanne dennestaak.
Vestlandet

**Vestlandet** is 'nen historische regio in 't wèste van Nórwaeg langs de kus van de Atlantischen Oceaan. Deze regio besteit oet de provincies Rogaland, Hordaland, Sogn og Fjordane en Møre og Romsdal. In Vestlandet wone zoget 1.300.000 luuj. De grootste plaats Vestlandet is Bergen, gevolg door Stavanger.

## Zeen ouch
* Nord-Norge
* Sørlandet
* Trøndelag 
* Østlandet
Trøndelag

**Trøndelag** is 'nen historische regio en provincie inne midde van Nórwaeg en besteit oet betrèkkelik vlaken en vröchbare gróndj. 't Gebied vörmp 'nen euvergank tössen 't zujen en 't minder-bevoukde naorde. Deze regio besjting oet de provincies Nord-Trøndelag en Sør-Trøndelag, die op 1 jannewarie 2018 fusioneerde toet ein provincie Trøndelag. In Trøndelag wone zoget 440.000 luuj. De grootste plaats in Trøndelag is Trondheim.

## Zeen ouch
* Nord-Norge
* Sørlandet
* Vestlandet
* Østlandet
Nord-Norge

**Nord-Norge** is 'nen historische regio in 't naorde van Nórwaeg en ligk langs de Noorse Zee. 't Gebied is 't mins-bevoukde deil van gans Nórwaeg. Deze regio besteit oet de provincies Finnmark, Troms en Nordland. In Nord-Norge wone zoget 460.000 luuj. De grootste plaats in Nord-Norge is Tromsø. Anger bekinde plaatse zeen Bodø, Narvik en Hammerfest.

## Zeen ouch
* Sørlandet
* Trøndelag
* Vestlandet
* Østlandet
Skagerrak

't **Skagerrak** is e deil van de Naordziè det wuèrt begrens door Jutlandj (Denemarke) in 't zuje, Noorwaeg in 't naorde en Bohuslän (Zwede) in 't oaste.

In 't zuudoaste steit 't Skagerrak in verbinjing mit 't Kattegaat, wolangs de Sont en vervölges de Oasziè kanne waere bereik. Bie de plaats wo 't Skagerrak en 't Kattegaat zich truffe (Grenen, ouch 't naordelikste puntj van Denemarke) ligk de vèssersplaats Skagen, woraan de ziè ziene naam óntlièntj.

Op de Naordziè t'r huègde van 't Skagerrak waerdje op 31 mei 1916 door de Britsje en d'n Duutsje vlaot 'ne zièslaag oetgevochte dae historici de zièslaag bie Jutlandj neume.
Noorse Ziè

De **Noorse Ziè** is 'n ziè in Naord-Europa. de Noorse Ziè is 'n randjziè van d'n Atlantischen Oceaan en maak in taengestèlling toet de aangrenzendje Naordziè en de Barentszziè gei deil oet van e continentaal plat, meh bereik 'n deepdje van 3.970 maeter.

Mit de wiezers van de klok mit ligke de volgendje gebeje róndj de ziè: de Greunlandjziè, Jan Mayen, Spitsberge, de Barentszziè (inclusief 't Baereneilandj), Noorwaeg, de Noordziè, de Shetlandjeilenj (Vereinig Keuninkriek), de Faeröereilenj, d'n Atlantischen Oceaan en Ieslandj.

De groatste stad die min of mièr aan de Noorse Ziè ligk in de Noorse stad Trondheim.
Sørlandet

**Sørlandet** is 'nen historische regio in 't zuje van Nórwaeg langs 't Skagerrak. Deze regio besteit oet de provincies Aust-Agder en Vest-Agder. In Sørlandet wone zoget 290.000 luuj. De grootste plaats in Sørlandet is Kristiansand.

## Zeen ouch
* Nord-Norge
* Trøndelag 
* Vestlandet
* Østlandet
Østlandet

**Østlandet** is 'nen historische regio in 't oeaste van Nórwaeg tösse de Scandinavische berg en 't Kattegaat. Deze regio besteit oet de provincies Akershus, Buskerud, Hedmark, Oppland, Oslo, Østfold, Telemark en Vestfold. In Østlandet wone zoget 2.500.000 luuj. De grootste plaats in Østlandet is Oslo.

## Zeen ouch
* Nord-Norge
* Sørlandet
* Trøndelag 
* Vestlandet
Jutlandj

**Jutlandj** (Deens: *Jylland*; Duutsj: *Jütland*) is e sjiereilandj van 't Europees vastelandj. 't Naordelik deil behuèrtj toet Denemarke en 't zujelik deil toet Duutsjlandj en vèltj ónger de deilstaot Sleeswiek-Holstein.

Jutlandj grens in 't wèste aan de Naordziè, in 't naorde aan 't Skagerrak en in 't oaste aan 't Kattegaat en de Kleine Belt.

't Naordelikste deil van Jutlandj weurt gevörmp door 't eilandj genaamp Vendsyssel-Thy. Dit weurt van de res van Jutlandj gesjeie door de Limfjord. 't Eilandj is aevel pas in 1825 óntstange en is op mièrder plaatse euver de waeg vanaaf de res van Jutlandj te bereike.

Jutlandj is tièmelik vlaak mit lièg heuvele en vièngrunj. 't Deens deil haet 'n oppervlaakdje van 29.775 km² en 'n bevölking van 2.500.000 (2007) luuj.

't Zujelik deil, Sleeswiek-Holstein, waas aafwusjelendj in Deens en Duutsj bezit. De litste bezitsverangering vónj plaats nao d'n Ièrste Waereldkrieg, doe bie vouksstumming e deil van Sleeswiek nao Denemarke is euvergegange.

Jutlandj dank ziene naam aan de Jute, 'ne Germaansje vouksstam dae zich in de viefdjen ièf in 't gebeed dièj vestige.

Groate stej in Jutlandj zeen Aalborg, Aarhus, Esbjerg, Flensburg, Horsens, Kiel, Kolding, Randers, Ribe, Tønder en Vejle.
Sjiereilandj

E **sjiereilandj** of 'n **haafeilandj** is e stök landj det mit 'n landjingdje aan 'n anger landjmassa is verbónje en daodoor net gein eilandj vörmp. Me sprèk van e sjiereilandj es de landjingdje smaal is vergeleke bie de gruèdje van 't sjiereilandj. Boetedet mót 't sjiereilandj klein zeen in vergelieking mit de anger landjmassa woraan 't is verbónje. 't Groatste sjiereilandj van de waereld is 't Arabisch Sjiereilandj mit 3.237.500 km².

Spanje en Portugal vörme same 't Iberisch Sjiereilandj. De landjingdje, via de Pyreneeje, is nag 430 km breid, mer det is min vergeleke mit de oppervlaakdje van Iberië zelf. Europa, mit 'n landjingdje van 2000 km, weurt ouch waal es e sjiereilandj van 't väöl groater Eurazië betrach. Oas-Frieslandj is e twievelval, ómdet de oppervlaakdje van Oas-Frieslandj klein is vergeleke mit de brèdje van de landjingdje, de lien van de Dollard nao de Jadeboezem.
Kattegaat

't **Kattegaat** (Deens: *Kattegat*; Zweeds: *Kattegatt*) is de zièstraot tösse Hallandj in Zwede en Jutlandj in Denemarke, die deil oetmaak van de verbinjing tösse de Naordziè en de Sont, in de richting van de Oasziè. Dees verlöp via 't Skagerrak, 't Kattegaat en de Sont, Groate Belt en Kleine Belt. De naam *Kattegaat* is aafkumstig van Nederlandjse zièmen en mèntj nejjen doorgank. Dezelvendje naam weurt ouch gebroek in 't Duutsj, 't Deens en 't Ingels. De Vikinge neumdje de ziè vreuger *Jótlandshaf* "Jutlandjse Ziè". 't Kattegaat haet väöl reef en óndeepdjes.

In 't Kattegaat mundj de reveer de Göta älv oet, aafkumstig vanoet 't groatse maer van Zwede, de Vänern.

De groatste eilenj die in 't Kattegaat ligke zeen Samsø, Læsø en Anholt. De litste twiè daovan staont bekandj es de Deense weusdjereem, door häör druèg zomerklimaat.
Baereneilandj

**Baereneilandj** (Noors: *Bjørnøya*) is 'n eilandj det óngevièr hauverwaeges van Spitsberge en de Naordkaap ligk; tösse de Noorse Ziè en de Barentszziè. Administratief maak 't deil oet van Spitsberge, det ónger Noorwaeg vèltj. Me mót dit eilandj neet verwarre mit de Rössische Baereneilenj, die wiejer nao 't oaste ligke.

De awdste deiler van 't eilandj, in 't zuje, zeen 600 toet 1.000 miljoen jaor awd. De jungste deiler datere oet 't Trias, 210 toet 245 miljoen jaor trögk. De baom besteit oet sedimentaire stein. Väöl rotse bevatte fossiele. Op hoager deiler aan de zuudkantj bevindj zich 'n törflaog van inkel maeters diek, die zoa 9000 jaor awd is. 't Zujelik deil van 't eilandj is bergechtig. Anges es op Spitsberge kómme hie gein gletsjers veur. De kus is gemeinelik vrie stiel mit hoag kliffe. Op 'n paar plaatse geuf 't zandjstenj. In 't zuje zeen divers grotte en óngergrundjse reveerkes.

't Eilandj haet e gemaesig poalklimaat mit 'n rilletief gemaesigdje temperatuur in de wintjer. De poalnach begintj op 8 november en doertj toet 3 fibberwarie; de middernachzón sjientj van 2 mei toet 11 augustus.

't Baereneilandj haet e vrie kaal landjsjap. 't Geuf koum plantjgreuj dao. Zoa 150 saorte aan mos en 54 hoager plantjsaorte greuje dao, mer gein buim of struuk.

't Eilandj is vreuger gebroek gewaore veur de jach op waalrösse, esouch veur de waalvèsjvaart.
Barentszziè

De **Barentszziè** (Noors: *Barentshavet*; Rössisch: Баренцево море *Barentsevo More*) is 'n ziè t'n naorde van Röslandj en Noorwaeg. De bei lenj betwösjte de ligking van de ziègrens, wobie de Nore de veurkäör höbbe veur de mediaan ('t midde tösse de landjsgrenze) en de Rösse veur de meridiaan (gelink aan de poale).

De ziè is geneump nao de Nederlandjse zièvaarder en óntdèkkingsreiziger Willem Barentsz dae in 1596 strandje op Nova Zembla. Vreuger neumdje me de ziè ouch waal de **Moermanskziè**.

t'n Zuje van de ziè bevinje zich Laplandj (mit de Naordkaap) mit 't sjiereilandj Kola en 't wiejer vastelandj van Röslandj (worónger 't Kanin-sjiereilandj), es ouch 't Rössisch eilandj Kolgoejev. Aan de oaskantj weurt de ziè begrens door de archipel Nova Zembla, in 't naordwèste door Spitsberge, in 't wèste door 't Baereneilandj en in 't naordoaste door Frans Jozeflandj.

t'n Wèste geit de ziè euver in de Greunlandjse Ziè en de Noorse Ziè, in 't oaste in de Karaziè (gesjeie vanein door Nova Zembla), in 't zuje in de Witte Ziè en in 't naorde in de Naordelike Iesziè.
Klif

'ne **Klif**, **klip**, **kleef** of **klimp** is in de geografie 'n biezunjer verticaal rotsverhöffing. Kliffe waere meistes gevörmp door erosieprocèsse en verwaering. Kliffe kómme veur langs kuste, in bergechtige gebeje en langs revere. Gemeinelik bestaont kliffe oet rotse die bestenjig zint taenge erosie en verwaering. Aafzèttingsstein die kliffe vörme zint ónger anger zandjstein, kalkstein, krietstein en dolomiet. Ouch stollingsstein wie graniet en basalt vörme kliffe.

De meiste kliffe höbbe 'ne puunkegel aan de basis. In druèg gebeje of ónger hoag kliffe zint dit gemeinelik loosligkendje brök gevalle rots. In vöchtige gebeje weurt deze döks door gróndj bedèk.

Väöl kliffe vertuène watervel of häöldjes ónger de randj van de rots. Sómtieds löp 'ne klif geleielik doad aan d'n ènj van 'n kitting, wobie taofelvörmige rotse of anger rotsformaties achterblieve.
Bergkitting

'n **Bergkitting** is 'n lankgerèkdje groep aan berg. Bergkittinge óntstaont doordet twiè continentaal plate taenge einanger aanboetse of doordet 'n oceanische plaat ónger 'n continentaal plaat sjuuf. 't Lits-geneumdje procès hètj subductie. Ouch kónne bergkittinge óntstaon doordet twiè oceanische plate oeterein drieve. Den óntsteit 'n lankgerèkdje rie vulkane ónger de ziè, die in 't val van Ieslandj, de Azore, de Canarische Eilenj en de Falklandjeilenj baove water kónne kómme.

De meiste berggruup höbbe door häör óntstaon de vorm van 'n bergkitting.

De lengste bergkitting op de waereld is de Mid-Atlantische Rögk; deze haet 'n lingdje van zoaget 16.000 km.

Euver 't landj door Naord-Amerika en aan de wèskus van Zuud-Amerika strèkke de Rocky Mountains en de Andes zich oet es ein aaneingeslaote bergkitting.

## Zuuch ouch
* Lies van bergkettes
Waterval (netuurversjiensel)

'ne **Waterval** is 'n geologische formatie die óntsteit doordet water struimp euver 'n steinlaog die helder en dus erosie-bestenjiger is es de laog die dao-ónger ligk. Wen de baovelaog door 't water weurt doorbraoke óntsteit e plötselig huègdjeversjil.

Sómmige watervel óntstaont in bergechtige ómgaevinge mit snel erosie en struimbèddinge die óngerhaevig zint aan snel verangeringe. In dees vel is 'ne waterval neet 't gevolg van 't lankzem oetsjoere van 'n bèdding door 't water, meh van e betrèkkelik snel geologisch procès wie 't versjuve van plate in d'n óngergróndj of vulkanische aktiviteit.

De meiste watervel zeen 't rizzeltaot van 't oetsliepe van 'n reveerbèdding door väöl jaore haer. Meistes is d'n óngergróndj 'n bès hel steinsaort mit dao-ónger 'n zaachter. 't Euvere randj stortendj water zal de zaachter óngerlaog ónger de hel laog ewegsliepe. De hel baovelaog zal väöl lankzemer aafbraeke. Hiedoor blief ummer 'ne sjerpe randj bestaon dae zich aevel lankzem stroumopwers verplaats.

De meiste reveer waere kort veur 'ne waterval meistes breier en óndeper en óngeraan óntsteit meistes 'nen depe pool door de kinetische energie van 't vallendj water.

Watervel zint hinjerpäöl veur de sjeepvaart. Daoveur waere döks kenale aangelag veur 'ne waterval te ómzeile.

## Zuuch ouch
* Waterval (veur anger beteikenisse)
Rots

'n **Rots** of **róts** is 'n groate samehangendje steinmassa die döks opvallendj hoag baove 't mejveldj oetstèk. 'n Bekandje rots is Ayers Rock in de midde van Australië.

Ein van de groate rotsberg op de aerd zint de Rocky Mountains. In Monument Valley bevinje zich veurbiljer van rotsmassa's, wie zule en taofelberg, die nao 'n lankdoerige erosie es huègdje in 't landjsjap zint achtergebleve.

Ouch vulkane producere rotsklimp die bie 'n haevige eruptie wie "bómme" waere oetgeworpe.

In versjillendje lenjer zint rotsformaties wie in:
* Frankriek (De Cevenne, wie Chaos de Montpellier-le-Vieux);
* Tsjechië (Boheems Zwitserlandj, wie Pravčická brána en Panská skála, en 't Boheems Paradies, wie Prachovské skály);
* Luxembörg (Mullerthal).

Rotse zint geleefdje objekte veur bergklummers veur te bestiege. Ze kónne in drie houfgruup waere ingedeildj: kalkstein, zandjstein en graniet.
Gich

**Gich** is 'n pienlike reumatische óntstaeking gekènmirk door gekristalliseerdj urienzoer in e gewrich. In 't werm blood los urienzoer mekkelik op, meh bie 'n te hoeag kóncentraasje hievan kan dit zoer neerslaon inne vorm klein naoljvörmige kristalle. In 'n betrèkkelik kaaj ómgaeving, wie de henj en de veut, beurtj dit 't snelste. In 60% vanne vel is 't basisgewrich vanne groeate tieën aangedaon. In dergelieke vel wuuertj gich owwel *podagra* geneump. Anger plaatse wo gich snel óntsteit zeen de gewrichte vanne veurvoot, d'n inkel, 't kneen, de pols enne vingere. Gewuuenlik wuuertj slechs ei gewrich aangetas door gich (monoarticulair), meh bie 't ajer waere truf gich meistes mieë gewrichte (polyarticulair).

Gich lèdj toet 'n dök snel-opkómmendje haevige óntstaekingsreaksje mit roeadheid, zwölling, väöl pien en wurmdje. Patiënte waere 's nachs inèns wakker vanne pien en kónne döks koum loupe. Boeten inne tieëne kan neerslaag van uraat ouch op anger plaatsen óntstaon, wie inne vingeren of inne oearsjelp.

Risicofactore van gich zeen:
* Slech aetpetroean: väöl vleis, mit naam väöl orgaanvleis;
* Aafbraak van 't eige waefsel (dökker 'ne gichaanval nao 'n tumorbehanjeling mit chemotherapie);
* Irfelikheid of neerfunctiestuuernisse;
* 't Broek van diuretica (plastablètte);
* Alcoholgebroek.
Mel Lisboa

**Mel Lisboa Alves** (Porto Alegre, 17 jannewarie 1982) is 'n Braziliaonse actrice.

## Filmografie
### TV
* *Presença de Anita* (Anita, 2001)
* *Desejos de Mulher* (Gabriela, 2002)
* *Como uma Onda* (Lenita, 2004)
* *Sete Pecados* (Carla, 2007)
* *Sansão e Dalila* (Dalila, 2011)
* *Os Dez Mandamentos* (Henutmire (1° fase), 2015)
* *Lili, a Ex* (Nadine, episodio: "Fantasma!", 2016)
* *A Herança* (Luciana Ferreira Reis 2017) 
* *Pacto de Sangue*, (Gringa, 2017)
* *Prata da Casa* (Marina Sampaio, episodio: "Fama", 2017)

## Referenties
Tássia Camargo

**Maria Aparecida Pereira Anastásio**, beter bekènd oonder d'n artiestenaom **Tássia Camargo** (Guarulhos, 29 jannewarie 1961) is 'n Braziliaonse actrice.
Danzig

**Dan(t)zig** (Pools: *Gdańsk*; Kasjoebisch: *Gduńsk*) is 'n Poolse stad. Ze haet 486.492 inweuners (in 2023) en is de houfstad vanne woiwodsjap Pommere. De stad ligk ane Oeaszieë, oppe plaats wo de wèsteliken erm vanne reveer de Wiessel (*[[Wisła]]*) de Bóch van Danzig bereik. Danzig vörmp same mitte badplaats Sopot enne havestad Gdynia de zoea-geneumdje "Driestad" (*Trójmiasto*). De stad is 'n aaj Hanzestad en guldj es 't centrum vanne regionaal Kasjoebische cultuur.

Van ieëre oet is Danzig 'n wichtige hanjelsstad die van 1807 toet 1814 en van 1920 toet 1939 'n ónaafhenkelike vriestad waas.

## Staejebenj
* Palermo (Italië)
* Rotterdam (Nederlandj), saer 1977
* Sintj-Pieëtersbörg (Röslandj), saer 1997
* Turku (Finlandj), saer 1958

## Nao-oorlogse historie
In 1945 woort Danzig bij de Conferentie vaan Potsdom ingelief door Pole. De meiste Duitstaolege zien toen verdreve oet de stad. De minderheid die ziech Kasjoebe numme, bleve evels wel veurtleve in stad en regio. De Poolse premier Donald Tusk is 'ne Kasjoeb. Heer is neve premier vaan Pole ouch de veurzitter vaan d'n Europese Raod gewees. Tusk is gebore en getoge in Danzig. 'n Zier klein deil vaan de Kasjoebe sprik vaan hoesoet 'n Duits dialek. Tusk sprik evels de meis gengbaar mojertaol oonder de Kasjoebe: 't Kasjoebisch. Allewijl spreke, nao sjatting, nog meh 50.000 lui de taol.
Gewes Banská Bystrica

't **Gewes Banská Bystrica** (Sjlowaaks: *Banskobystrický kraj*) is 'nen administratieve regio van Sjlowakieë, die besjteit oet derteen *okresy* (distrikte). De houfsjtad is Banská Bystrica. De sjtrook langs de zuudgrens weurt bewoond door de Hongaarse minderheid van Sjlowakieë.

't Gewes haet 'n oppervlakde van 9455 km².

## Bevolking
Volges de volkstèlling van 2011 woonde in 't gewes 660.563 luuj. 't Grótste deil daovan weurt gevörmp door de Sjlowake (505.528; 76,5%), gevolg door de Hongare (67.596; 10,2%), de Zigeuners (Roma) (15.252; 2,4%) en de Tsjeche (2.914; 0,4%). De anger etniciteite vörmde 0,4% (2.859 luuj) van de bevolking, dewiel 66.114 inweuners (10%) gein opgaaf deje van häör etniciteit. De grootste sjtaej zeen Banská Bystrica, Zvolen, Lučenec en Rimavská Sobota.

## Distrikte
Gewes Bratislava

't **Gewes Bratislava** (Sjlowaaks: *Bratislavský kraj*) is 'nen administratieve regio van Sjlowakieë, die besjteit oet ach *okresy* (distrikte). De houfsjtad is Bratislava. De distrikte höbbe gein eige besjtuur. Binne de distrikte ligke waal gemeintes die eder waal 'ne eige raod en 'ne gekaoze börgemeister höbbe.

't Gewes haet 'n oppervlakde van 2053 km².

## Bevolking
Volges de volkstèlling van 2001 woonde in 't gewes 599,015 luuj. 't Grótste deil daovan weurt gevörmp door de Sjlowake (91,2%), gevolg door de Hongare (4,6%) en de Tsjeche (1,6%). De versjtaejelikingsgraod van 't gewes is oetzunjerlik hoog veur Sjlowaakse sjtanderd, namelik 83.2%.

## Distrikte
Gewes Nitra

't **Gewes Nitra** (Sjlowaaks: *Nitriansky kraj*) is 'nen administratieve regio van Sjlowakieë, die besjteit oet zeve *okresy* (distrikte). De houfsjtad is Nitra. 't Gebeed langs de zuudgrens van 't gewes die grenze aan Hongarieë waere bewoond door de Hongaarse minderheid van Sjlowakieë.

't Gewes haet 'n oppervlakde van 6343 km².

## Bevolking
Volges de volkstèlling van 2001 woonde in 't gewes 713.422 luuj. 't Grótste deil daovan weurt gevörmp door de Sjlowake (68,3%), gevolg door de Hongare (27,6%), en de Zigeuners (Roma) en de Tsjeche (<1%). De grótste sjtaej zeen Nitra, Komárno, Nové Zámky en Levice. In 't Komárno-distrik vörme de Hongare 'n meerderheid.

## Distrikte
Gewes Prešov

't **Gewes Prešov** (Sjlowaaks: *Prešovsky kraj*) is 'nen administratieve regio van Sjlowakieë, die besjteit oet derteen *okresy* (distrikte). De houfsjtad is Prešov. 

't Gewes haet 'n oppervlakde van 8993 km².

## Bevolking
Volges de volkstèlling van 2001 woonde in 't gewes 814.527 luuj. 't Grótste deil daovan weurt gevörmp door de Sjlowake (90,7%), gevolg door de Zigeuners (Roma) (4,0%), en de Roethene (2,7%) en de Oekraïners en de Tsjeche (<1%). De grótste sjtaej zeen Prešov, Poprad, Humenné, Bardejov and Snina. 

## Distrikte
Zieë van Marmara

De **Zieë van Marmara** (Törks: *Marmara Denizi*) is 'n binnezieë tösse Europa en Azië. Ze is de verbinding tösse de Middellandse Zieë en de Zwarte Zieë. De veurnaamste stad is Istanbul. Heej leejt de Bosporus, mit de verbinding nao de Zwarte Zieë. In 't zuje vörme de Dardanelle 'n verbinding mit de Egeïsche Zieë, die waer ónderdeil van de Middellandse Zieë is. De zieë leejt geheel op Törks gróndgebeed. 

De oppervlakde van de zieë bedraag 11.500 km². De maximaal deepde is 1.261 maeter.
In de aldheid woort de zieë *Propontis* geneumd. De hujige naam is óntleend aan 't eiland Marmara, wao marmer gewónne wuurt.
Dolk

'nen **Dolk** of **dolch** is e twieësniejendj mets det miense ieëre döks bie zich droge veur zichzelf te besjurme. d'n Dolk woort bie 't aete ouch gebroek veur 't aetes mit te snieje. 't Gebroek van 'nen dolk ane taofel ènjigdje doe de Franse Kardinaal de Richelieu 't gebroek daovan verbooj ane taofel. Daoveur woort inplaats 't taofelmets ingeveurdj. Biejen dolk ligk de puntj van lemmet in 't verlingdje vanne as van 't höf. 't Lemmet is dus symmetrisch, in taengestèlling toet e dolkmets. 't Waope wuuertj gebroek veur te staeke, stoeate of es e sekóndaer verdaejigingswaope in man-de-mangevechter. Allewiel broek me dit waope nag min.

Juus wie de striedaaks of striedbiel is d'n dolk óntwikkeldj oet prehistorisch gereidsjap. Oearsprunkelik woorte dölk gemaak van vuurstein, ivoear of bein. Saeren aanvank vanne miensjelike besjaving zeen dees in gebroek. De ieëste dölk versjenen inne brónstied, in 't derdje millennium veur Christus. 't Zwaerd is óntwikkeldj gewaoren oet groeate dölk, ómdet 'nen dolk e te klei bereik haw veur effektief te kónne zeen taenge biele, spaere en goedendage.

## Plaetjes

File:Fischschwanzdolche.jpg|Prehistorische vèsstertdölk.
File:Fs-dagger.jpg|'ne Modernen dolk.
File:Celtic_dagger,_scabbard_and_buckle.JPG|'ne Keltischen dolk mit sjede en gesp.
Knón

E **knón** is e stök gesjöt det e projectiel in 'n bekans rechte baan op 't doel kan aafsjete. 't Mieëvaad van *knón* is *knóns*. 't Knón is róndj 1450 oetgevónje gewaoren in Italië. Dees óntwikkeling koom doere oetvinjing van pólver in Sjina, det door óntdèkkingsreizigers nao Europa woort mitgenómme. Politisch gezeen haet de oetvinjing van 't knón 'n wichtige beteikenis gadj: forte en vestinge wore nao de inveuring van 't knón gein veilige sjoelplaatse mieë veur ridders en lokaal hieërsjers. 't Knón haet daomit ouch biegedragen aan 't ènj vanne middelieëve in Europa.

E knón besteit oet 'n sjeetbuus, 'n óngerstèl (affuit) en richmiddele. E knón is 'ne vuurmóndj: 't projectiel wuuertj aafgesjaote middels kroet det mót waeren óntstaoke. Aafhenkelik vanne meneer worop 't knón wuuertj gelaje sprèk me van veurlajers of van achterlajers. De ajer knóns zeen veurlajers; pas róndjen ènj vanne neugentieëndjen ieëf waas me in staot veur e sloetmechanisme anen achterkantj vanne sjeetbuus te make det in staot waas de krafte te doorstaon die optraeje tiejes 't aafvure.

Knóns zeen inne loup vannen tied in väöl oetveuringe vervaerdig gewaore, zowaal veuren aanval es veure verdaejiging. Aafhenkelik van 't doel woveur 't knón is óntworpe kan de sjeetbuus ane binnekantj gled zeen of getróch. In 't litste val is de luip verzeen van greuf die 't projectiel ómme as doon drejje, wodoor de baan die 't projectiel aaflègk veurspèlbaarder wuuertj.

Es projectiele broek me ónger anger zwaor metale böl, haol projectiele mit 'n explosief lajing, sjrapnel (vergeliekbaar mit haachel).

Verwantj aan 't knón is de houwitser.

## Zuuch ouch
* Kanon
Kanon

:*Dit artikel geit euver 't hymne; veur 't waopetuug, zeen: [[knón]].*
----
'ne **Kanon** (mit de klemtoon op de eerste littergreep) is 'n gesjtructureerde hymne det weurt gebroek in 'n aantal oosters-orthodoxe deenste. 't Besjteit oet nege odes, soms lofgezange of leedjes, aafhenkelik van de euverzètting, gebaseerd op 't Biebels Canticum.

De tekste van de Byzantiense kanones wore neet gans oorsjprunkelike creaties, mer samesjtèllinge van archetype frase. Ouch de melodieje wore neet gans oorsjprunkelik.
Houwitser

'nen **Houwitser** is e stök artillerie det wuuertj gebroek vanaaf d'n Ieëste Werreldkrieg. 'nen Houwitser is e wórpgesjöt det 't projectiel neet in 'ne rechte lien aafvuurtj, wie e knón, mer in 'n baan mit 'n krómming. Houwitsers kónne projectiele toet 30 km wied aafsjete. E veurbild van 'ne groeate, bekandjen houwitser is de Diekke Bertha.

d'n Houwitser is anen ènj vanne neugentieëndjen ieëf óntwikkeldj gewaore toet e waope womit de vieëndj vanaaf 'nen aafstandj kan waere besjaote. d'n Houwitser wuuertj veural ane begin van 'ne veldjslaag ingezatj. Snel-optrèkkendje aanvallendje legers kónne dore verdaejigers mit houwitsers waere gebombardeerdj, nag veurdet dees häör stèllinge höbbe betróch. Aanvallendj kónne houwitsers ouch waere gebroek veure stèllinge vanne vieëndj te besjete, veurdet zie toeten eigentliken aanval euvergaon.

'nen Houwitser haet 'ne rilletief korte luip of sjeetbuus (5 toet 15 kieër 't kaliber), wodoor de munjingssnelheid lieëg is. De lieëg munjingssnelheid rizzelteertj in 'n króm ballistische baan, wodoor 't aafgesjaote projectiel euver hinjernisse haer kan waere gesjaote. Houwitsers kónne vieënjlike troeppe vanaaf 'ne groeaten aafstandj besjete, euvere eige lienjes haer. E naodeil is det windjrichtig en windjsnelheid de baan kónne beïnvleuje, wodoor dit tuup aan gesjöt 'n aanzeenlike aafwieking haet. 'n Anger naodeil is det me döks gei drek zich haet op 't doel, wodoor me mót vertroewen oppe aanwiezinge van waornummers op kilomaeters aafstandj. Hiedoor koom 't in 't vergangene waal veur det me regelmaesig óngemèndj de eige troeppe besjoot door foutief (verstange) aanwiezinge.

'nen Houwitser is e temmelik groeat waope. Dore óngenewwigheid van 't waope mót de lajing zwaor zeen, det meistes 't gebroek van e faors kaliber inhèltj. Modern houwitsers waeren op pantserveurtuug geplaats, wobie de sjeetbus döks einveljig inne huuegdje es inne brèdje kan waere gerich; dit is anges es bie 't knón wo dit juus angesóm is.
Bergkristal

**Bergkristal** is de kluuerloeaze en meis-veurkómmendje variantj van 't mineraal kwarts (siliciumdioxied, SiO2). De naam is aafgelèdj van e Grieks waord det "ies" beteikentj; me geluifdje namelik det bergkristal ies woor det waas vormgegaove dore gaoje.

Bergkristal is wied-verbrèdj inne netuur, meh neet ummer inne kwaliteit van aedelstein. Historisch wichtige vindjplaatse zeen India en Sri Lanka. Iriserendj kwarts oet 't gebied vanne Poona in India en oet Birma is 'n zeldjzaamheid. Fraai kristalle kómmen oet Kenië en Madagaskar, mer ouch oet Breziel en Frans-Guyana. Inne Vereinigdje Staote kump bergkristal veur in pegmatiete, ónger anger in Maine, Naord-Carolina, Arkansas en Californië. Vanne biezunjer beteikenis zeen de plaatse wo bergkristal veurkump inne Alpe. Hie waere ze gevónje in Zwitserlandj en in Oeasteriek, wo me bieje Großglockner in 'n häöldje e kristal van bao 1000 kg haet gevónjen in 1965. Wiejer kómme bergkristallen ouch veur in Duutsjlandj, Tsjechië, Pole en Frankriek.
Iridiscensje

**Iridiscensje**, **iridiscentie** of **iri(di)sering** (vanoet 't Grieks *iris* "raengerbaog") is 't netuurkóndig versjiensel van hook-aafhenkelike kluuer en kump allein veur bie structureel kluuere. Iriserendje kluuere zeen 't gevolg van leechbraeking en interferensje van leech in of ane oppervlakdje van e veurwirp det besteit oet versjillige laoge mit versjillige braekingsindekse. De kluuerrieke oetstraoling wuuertj döks besjreven es "de kluuere vanne raengerbaog". 'n Aantaal veurbiljer wobie iridiscensje veurkump zeen: aolje op water, paerelmoor of zeipbeilkes. 

Iridiscensje wuuertj veroearzaak door mieëveljige refleksjes in (semi-)transparantj matterjaal. Hiedoor óntstaon faseversjuvinge inne golve die oettraeje nao de refleksje. Door óngerling interferensje van dees golve, die t'n opzich van einanger in fase zeen versjaove, óntstaon daonao modulaasjeversjille, wobie sómmige golflingdjes waere versterk en anger juus verzwaak. De refleksjes die verantjweurdelik zeen veure iridiscensje óntstaon beveurbeildj in bergkristal dore braeking door klein sjäörkes in 't matterjaal en in paerelmoor doordet 't matterjaal is opgeboedj oet väöl dón läögskes.

Ómdet 't effèk aafhenkelik is vanne kiekhook kan 't dynamisch karakter van iridiscensjes neet waere vasgelag mit fotografie.
Raengerbaog

'ne **Raengerbaog** is 'ne baog van gekluuerdj leech dae óntsteit wen de zón taengen 'ne waterdroep sjientj en 't wit leech wuuertj den middels leechbraeking in 't volstenjig kluuerespectrum opgebraoke. 't Middelpuntj vanne raengerbaog steit rech taengeneuver de zón en daobie óngere horizon. De waornummer enne baog vörme samen 'ne dinkbiljige kegel mitte waornummer oppe puntj vanne kegel enne raengerbaog langs de baograndj van 't gróndjvlak vanne kegel. De baog haet binne de kegel 'nen halven toephook van zoeaget 42 graoje; de brèdje vanne kluuerebandj van roead toet violetpaars is zoeaget 2 graoje.

Van binne nao boete zeen de kluuere vanne raengebaog: roead&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, oranje&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, gael&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, greun&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, blaw&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, indigopaars&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; en violetpaars&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;.

De raengerbaog wuuertj veroearzaak dore leechbraeking van zónleech det door 'ne waterdroep sjientj. 't Leech brèk wen 't de waterdroep ingeit en nas wen 't de waterdroep verluuetj, juus wie bie e prisma. De versjillige kluuere in 't wit zónleech braeke mit versjillige heuk, det e spectrum oplieëvertj. d'n Hook worónger 't leech brèk is ónaafhenkelik vanne gruuedje vanne droeppel, meh waal aafhenkelik vanne braekingsindeks van dem. Zoea haet zieëwater 'ne gróttere braekingsindeks es zeutwater; daoveur haet 'ne raengerbaog baove zieëwater 'n klènder straol es 'ne raengerbaog door raengerwater. De raengerbaog is ouch zichbaar in 'n fontein of in 't water det oete tuinslang spötj.

## Cultuur
Inne Biebel wuuertj gestèldj det de raengerbaog e teike van 'n belofte van God ane miensjheid is. Nao de zindvlood belaofdje God noeatj mieë zónne vlood te sjikke womit t'r de werreld kepót zów make. Mitte raengerbaog zów God dees belofte bevestige.

Inne vouksverhaole zaet me det ane begin en anen ènj vanne raengerbaog 'ne pot mit góld kan vinje. 't Begin en 't ènj vanne raengerbaog zeen aevel ónbereikbaar, doordet de raengerbaog mitwaeg mitte waornummer. Ane pot mit góld kan me dus noeatj kómme.

## Plaetjes

File:Rainbow formation.png|De kegel vanne raengerbaog.
File:Double-alaskan-rainbow.jpg|'nen Dóbbele raengerbaog.
Aragoniet

**Aragoniet** is e mineraal. 't Is e calciumcarbonaat mitte sjemische formuul CaCo3. 't Is 'ne metastabiele polymorf van calciet en is daodoor lestig te óngersjeie van calciet, ómdet de sjemische eigesjappe min versjille. Middels 'ne kluuertes kan 'n óngersjied waere gemaak wobie de aragoniet zwart wuuertj, dewiel calciet kluuerloeas blief. Boetedet is aragoniet get helder es calciet en kan via 'ne kratstes waere bepaoldj óm welch mineraal 't zich geit. 'n Derdje óngersjeijingsmethood is de habitus: aragoniet greutj meistes in naoljvörmige kristalle (aciculair), dewiel calciet 'ne blaadvörmigen habitus haet. 

Aragoniet wuuertj ummer gevörmp bie lieëg temperaturen en kort ane aerdoppervlakdje. Aragoniet kan me vinje in geisers, wermwaterbrónne, grotte, wie oöliete in óndeep zieëje, in sjelpe en in paerele.

Vinjplaatsen in Europa zeen Aragón (Spanje), wohaer 't ouch is verneump gewaore, Limousis (Frankriek), Girgenti (Sicilië), Bilib (Boheme) en Eisenertz (Oeasteriek).
Paerel

'ne **Paerel** is 'n hel, róndj veurwirp det door bepaoldje weikdere (houfzakelik oesters, meh sómtieds ouch slekke) wuuertj gemaak en det wuuertj opgevèsj en deentj es e sieraod.

De glans van paerele hèngk aaf vanne refleksje enne leechbraeking inne doorzichtige laoge (zuuch hieveur ouch: paerelmoor). Wie dunder en taalrieker de läögskes zeen, wie fiender de glans is.

Paerele waere verkrege door paereldukers en paerelkwieëkers. Paerele zeen döks róndj, meh sómtieds ouch ónregelmaesig kwa vorm. Traonvörmige paerele gebroek me döks es nakhengers; ónregelmaesig-gevörmdje paerele waere döks verwirk in kittinge.
Muibel

E **muibel** (vergaoringsterm: **muibelaer** of **muibulaer**) is e perduk det is gemèndj veuren inrichting vanne ruumdje binnen of boeten 't hoes, wo 't kan fungeren es zit- of ligkplaats, opslaagplaats, en ouch 'n horizontaal oppervlakdje veur dinger vanne gróndj aaf te haje of veur bepaoldje veurwirpe op 'n handjzaam huuegdje te haje (wie bie 't aete of bie 't wirke). 

Inkel veurbiljer van muibelaer zeen:
* 't bèd: e muibel veur in te ligke slaope;
* 'n bank: e muibel mit rögkleuning gemèndj veur mieëder persoeane veur op te zitte;
* e bureau: e muibel veur en te sjrieven en te laeze;
* 'ne kas: e muibel veur 't opslaon van gebroeksveurwirpe;
* 'n kis: e muibel veur veurnamelik kleier en anger linnen in op te slaon;
* 'n krök: e muibel zónger rögkleuning gemèndj veur eine persoean veur op te zitte;
* 'ne stool: e muibel mit rögkleuning gemèndj veur eine persoean veur op te zitte;
* 'n taofel: 'n verhuuegdje plank op kneen- of heuphuuegdje wo gebroeksveurwirper op kónne waere gelag.
Parasiet

'ne **Parasiet** of **parresiet** is 'n organisme of e virus det zich in standj hèltj en vermeinigvöljig t'n koste van 'n anger organisme womit t'r samelaef (de gashieër). De sjaaj ane gashieër is aevel neet zoea groeat det dezen t'n ónger geit aan dees relaasje. Wen det waal 't geval is sprèk me van 'n parasitoïed.

De vakgebiede die zich besjeftige mit parasiete zeen de parasitologie, de microbiologie, de fysiologie enne plantjefysiologie.

'ne Parasiet kan binneninne gashieër laeve (endoparasiet) of boeten 't lief vanne gashieër (ectoparasiet).

Parasiete kónne zoeawaal groeat es hieël klein zeen.

Bekèndje parasiete bie miense zeen: lintjwörm, vluue, teke, miete en luus.