open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martakert (regio)

**Martakert** (Armeens: Մարդակերտ; Ջրաբերդ, dzjrabèrd; Azerbeidzjaans: Tərtər) waar 'n provincie (մարզ, marz) in de *de-facto* Rippebliek Artsach (ouch wel Hoeëg- of Nagorno-Karabach). Det waar 'ne internationaal neet-erkènde sjtaat op 't grónkgebeed van Azerbeidzjan. De provincie had 'n oppervlakde van 1.795 km² en had 20.185 inwoeëners in 2013. Eur huidsjtad waar 't gelieknamige Martakert. De provincie Martakert had 43 gemeintes.

In de regio guuef 't veer groeëte kloeëstercomplexe. Wiejer ligk binne de grenze van de provincie de aaj sjtad Tigranakert, woeë ónger anger arsjeologisch óngerzeuk woort gedaon.

## Gesjiedenis
Tösse 1923 en 1991 loog 'n groeët gedeilte van de regio in de Nagorno-Karabachsen Autonomen Oblas (NKAO), 'n autonoom regio binne de grenze van de Azerbeidzjaanse Socialistische Sovjetrepubliek. Etnische Armene ware en zien heej nog altied in de mierderheid en woele zich aafsjeie van de res van Azerbeizjan. In d'n oorlog dae dao-op volgde (1988-1994) waas 't gebeed veur kórten tied in heng van Azerbeidzjaanse troepe, maar in juli 1993 veroverde Armeense milities 't gebeed mèt oetzóndering van de ömgaeving rónkum Maraga, woeë Azerbeidzjane zich e jaor ierder sjöldig hadde gemak aan oorlogsmisdade.

Tiedes 'ne kórten oorlog öm de regio Hoeëg-Karabach in 2020 woorte e paar dörpkes en bergtoppe rónköm de Mrav veroverd door Azerbeidzjaanse troepe. De sjtad Agdam, die boete d'n oeërsjpronkeliken oblas Nagorno-Karabach loog, woort nao 't sjaak-'t-veure truukgegaeve aan Azerbeidzjan. Russische troepe bewaakde saerdeen de res van de provincie en de facto woort dit gebeed tösse 2020 en 't Azerbeidzjaans offensief in 2023 nog altied besjteurd door Armeense separatiste. 

## Galerie

Plaetje:Martakert061.JPG|Zich op 't aad gedeilte van de sjtad Martakert
Plaetje:Sarsang_reservoir_P1090881.JPG|'t Sarsang-sjtuwmaer
Plaetje:DJI_-Gandzasar.jpg|'t Kloeëstercomplex Gandzasar
Plaetje:Tigranakert,_517design_(1).jpg|Moerreste van de aaj sjtad Tigranakert


## Literateur
* Denber, Rachel & Goldman, Robert K. ''Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh''. New York: Human Rights Watch/Helsinki, 1992
* De Waal, Thomas. *Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through War and Peace*. New York: New York University Press, 2003.
Martakert (sjtad)

**Martakert** of **Ağdərə** (Armeens: Մարտակերտ; Azerbeidzjaans: Ağdərə; Rössisch: Мардакерт ) is 'n sjtedje in 't Azerbeidzjaanse distrik Tərtər en de betwisde regio Hoeëg-Karabach. 't Waar wies 't Azerbeidzjaans offensief van 2023 'n sjtedje in de *de-facto* Rippebliek Artsach. Det waar 'ne internationaal neet-erkènde sjtaat op 't grónkgebeed van Azerbeidzjan. Martakert waar de huidplaats van de gelieknamige regio. 't Sjtedje ligk op 415 maeter huuegte en tèlde óngevier 4.600 inwoeëners (2015), woevan wiedoet de meiste etnisch Armeens waar. 

Tösse 1923 en 1991 veel Martakert binne de grenze van de Nagorno-Karabachsen Autonomen Oblas (NKAO). Tiedes d'n Oorlog in Hoeëg-Karabach (1988-1994) kwaam 't sjtedje ónger kontrol van Azerbeidzjan, maar saer 1993 huurde 't beej de Rippebliek Artsach. Nao 't Azerbeidzjaans offensief van 2023 kwaam 't weer in Azerbeidzjaanse heng en sjloge de etnisch Armeense bewoeëners van 't sjtedje op de vlöch.
Sfinx

'ne **Sfinx** is e mythisch waeze det in versjeie culture veurkump. Hae wuuert aevel neet euveral 'tzelvendje aafgebeeldj. In 't aad Griekelandj waas t'r half-vrouw (kop) en half-adelieër (lief), mer in Egypte waas t'r half-manskaerel (kop) en half-lieëw (lief).

'ne Sfinx woort in 't aad Egypte ónger angere gebroek es 'ne wachter (vanne zón). De aafbeelding vanne sfinx woort gebroek veur viejenj angs aan te jage. Hae woort vereinzelvig mit Horus, de farao enne zón zelf. Bekandj is de Sfinx van Gizeh.

Inne Griekse mythologie kwaam de sfinx veur inne mythe van Oedipus, wo d'r vleugelen haet en vrouwelik waas.
Mónkkepke

E **mónkkepke** is e maske oet textiel, pepeervezel of non-woven polypropyleen dat d'r mónk en de naas bedek en functioneert es e soat lóffilter. Mónkkepkes kanne eemoalig weëde gebroek of weëde hergebroek. Mieëtses weëd óngersjeed gemaak tussje medische en neet-medische mónkkepkes. Die versjille zuut me normaal neet direk, wiewaal 't vuur medische maske ummer sjtreng norme guëf. Bei correk gebroek besjerme dees kepkes beëter teëge infectiekrenkes es neet-medische. Wienieë 'ne zörgverlener zo'n kepke druëg, is d'r patiënt besjermd teëge micro-organisme die weëde oetgebloaze durch d'r zörgverlener. Angesjum besjermt 't kepke d'r arts teëge bloodsjpatte en zoeë bevordert 't gebroek van mónkkepkes óch de hygiëne. 

Mónkkepkes woeëde vuur 't ieësj groeëtsjalig igezat teëge de Sjpaanse Griep in 1918. Ieësjte sjtudies noa de effectiviteet van mónkkepkes woeëde gedoa in 1878, mar pas rónk 1918 woar sjproake van wetesjappelike consensus. Mónkmaskes zint evvel neet nui. In de ieëwe doavuur, wie d'r Zjwarte Doeëd regelmieësig hel um zich heer greep, droge pesdoktesj döks e maske dat 't ganse gezich bedekde en oetzoog wie 'ne sjnavel.

Tiedes de coronapandemie van 2020 goof 't in vöal leng op g'n welt 'n mónkkepkesplich.

De maskes weëde óch gedrage vuur te vuurkómme dat me te vöal sjtub of fiensjtub inoamt.
Piano

De **piano** is e snaorinstrumint wat weurt bespäöld door middel vaan e klaveer. De tósje vaan 't klaveer zien verboonde mèt hamers die de snaore aonsloon, zoetot de speuler de sterkde vaan de toen direk kin regele. Hei-aon daank 't instrumint ziene naom, dee 'n verkorting is vaan *pianoforte* (Italiaons veur 'zach-hel'). Bij 't loslaote vaan de tósj weurt de snaor in de regel gedemp. In de indeiling vaan Hornborstel-Sachs vèlt de piano oonder aofdeiling 33.8: snaorinstruminte die gein harpe of citers zien en mèt e klaveer weure bespäöld.

De piano is in 1700 oetgevoonde door d'n Italiaon Bartolomeo Cristofori en heet es direkte veurgengers 't klavecimbel en 't klavichord. 't Zouw evels nog jaore dore ietot 't instrumint veuj aon de groond kraog, en pas in de twiede hèlf vaan d'n achtienden iew won de piano 't defintief. De gansen achtienden iew en e groet deil vaan de negentienden iew woorte diverse technische veranderinge aon 't instrumint aongebrach, boebij 't volume groeter woort en d'n umvaank touwnaom tot oetindelek zeve octave en 'n klein terts (88 tósje). Pas nao 1850, wie de Amerikaanse firma Steinway & Sons ziene vleugel op de merret bringk, geit ein typ piano de merret euverheerse. In deenzelfden iew kump neve de vleugelpiano ouch de pianino op: e gojekouper en compacter model wat bij väöl lui in de kamer kump te stoon. In de late twintegsten iew koume ouch illektronische surrogaote op de merret.

De piano is presint, dèks zelfs euverheersend, in hiel väöl westerse meziekstijle, boe oonder de klassieke meziek (zuug ouch klaveermeziek), d'n amusemintsmeziek/salonmeziek, de jazz en de popmeziek, zoewel es solo-instrumint wie ouch veur akkoordbegeleiing. Ouch weure stökker mèt groeter bezètting dèks veur piano gearrangeerd, es die groete bezètting neet besjikbaar is (beveurbeeld in werke veur koer en orkes, boe de piano bij rippetities 't orkes vervingk). Mieljoene lui op de wereld lieren 't instrumint, dèks es keend, speule.
Thomas van Bommel

**Thomas van Bommel** (Meerse, 11 juli 2002) is 'ne Nederlands-Limbörgse voetballer dee es verdeidegende middevelder späölt. Anno 2020 kump heer oet in 't ierste èlftal vaan MVV. Heer is de zoon vaan ex-international Mark van Bommel en 'ne kleinzoon vaan Bert van Marwijk.

Van Bommel späölde in de jäög iers bij Fortuna Zitterd, de club boe ziene pa bij groet waor gewore, meh góng in 2013 nao de plaotseleke amateurclub SV Meerse. In 2016 woort heer in de jäög vaan MVV opgenome. Vaanaof 't sezoen 2019/20 zaot heer bij de selectie vaan 't ierste, meh ummer es reserf. Pas 't sezoen daonao moch heer noe en daan invalle. Zienen ierste goal maakde heer op 30 oktober 2020, in de match tege Helmond Sport. MVV stoont mèt 0-1 achter wie heer kort veur 't ind inveel; door ziene goal in blessuretied indegde de match in e geliekspeul.

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_van_Bommel&oldid=57307116 dees versie].*
Verdrage vaan Locarno

De **Verdrage vaan Locarno** zien 'n collectie aon internationaol verdrage die rizzelteerde oet de **Conferentie vaan Locarno**, die plaotsvoond vaan 5 bis 16 oktober 1925, te Locarno in 't polletiek-neutraol Zweitserland. 't Geit um 'n reeks aon aofspraoke tösse Duitsland, Belsj, Fraankriek, 't Vereineg Keuninkriek, Italië, Pole en Tsjechoslowakije. Veur 't groetse gedeilte gónge de verdrage euver 't erkènne vaan de landssjraome tösse de deilnömmende len: sjraome die door 't Verdraag vaan Versailles in 1919 waore oontstande. Daoneve oondersjreve de Verdrage de veurbereiing vaan 't touwtreije vaan Duitsland tot de Volkereboond.

In tegestèlling tot 't Verdraag vaan Versailles woorte de Vedrage vaan Locarno weldegelek nao oonderhandelinge mèt Duitsland geteikend. De **Locarno-Verdrage** woorte meugelek gemaak door de nui linkse regiering vaan Fraankriek, oonder leiing vaan Édouard Herriot, die de ierdere nationalistische regiering vaan Raymond Poincaré in 1924 opvolgde. Ouch waor belaangriek tot vaan de Duitse kant de minister vaan Boetelandse Affaires Gustav Stresemann sinds 1923 aon 't stuur stoond. Heer stoond minder nationalistisch en väöl mie internationaol-realistisch tegeneuver de gevolge vaan 't Verdraag vaan Versailles.

In d'n tied nao de Verdrage woort in de Europese polletiek en media dèks 't bezej **Locarno-geis** of de **geis vaan Locarno** gebruuk um 'n bepaolde liberaol-democratische en Euro-federalistische beweging binne Europa te oondersjrieve. Mèt de opkoms vaan 't fascime verloor dees meneer vaan dinke aon populariteit. Nao de Twiede Wereldoorlog en de ierste stappe nao 'n Europese Unie woorte gemaak, kraog dees beweging weer mie aondach.
Jimmie Johnson

**Jimmie Kenneth Johnson**, (El Cajon, Californië, 17 september 1975), is 'ne USA otocoureur. In 2006-2010, 2013 and 2016 woort heer kampioen in de NASCAR Cup Series.
Michael Schumacher

**Michael Schumacher**, (Hurth, Nordrhein-Westfalen, 3 january 1969), is 'ne German otocoureur. In 1994-1995 and 2000-2004 woort heer wereldkampioen in de Formule 1.
Kastiop

**Kacper Przybylski** (Hasselt, 12 oktober 1998 - bij Stein, oktober 2020) waor 'ne Belzje vlogger vaan Poolse aofkoms. Heer had sinds fibberwarie 2016 mie es hoonderddoezend abonnees op YouTube; op 't memint vaan zienen doed waore dat 'rs al 290.000.

Kastiop woort boete de krink vaan vlogvolgers bekind wie in 2019 'n parodistische naosynchronisatie vaan *[[Dora the Explorer]]* vaan YouTube woort eweggehaold, umtot die kinder zouw kinne sjaoje. Datzelfde jaor deeg heer ouch mèt aon de Nederlandse YouTube-serie *[[Legends of Gaming NL]]*, boe heer daarde woort, zoewie aon de TAGMAG-serie *The Express*.

Sinds 23 oktober 2020 woort Przybylski vermis, naotot heer al sinds 10 oktober niks mie op YouTube had gezat. Iers góng me zeuke in 't Albertkenaal, meh naotot zienen oto in Stein woort gezeen, begós me aon de Nederlandse kant te zeuke. De pelitie voont in ierste instantie niks, meh op 31 oktober voonte sportvèssers zie liek in 't Julianakenaal.

De pelitie leet niks los euver de doedsoerzaak, meh zag wel tot niks op betrokkeheid vaan aander lui wees. Me góng daorum devaan oet tot heer zelfmaord had gepleeg. Oonder mie ziene collega Acid (Nathan Vandergunst) spraok ziech in 'n ierbetuin oet um depressie bespreekbaar te make.

## Bronne
*Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kastiop&oldid=57443713 dees versie].*

### Rifferenties
Langs de Lijn

***Langs de Lijn*** is e Nederlands radioprogram wat gewijd is aon sport. 't Woort oetgezonde op NPO Radio 1 en verzörg door de NOS. 't Program löp al sinds 1 jannewarie 1967; 't vervóng toen diverse losse sportprogramma's vaan de verzuilde umrope.

't Program verzörg op daog mèt väöl sport, veural de zaoterdagaovend en de zondag, orelang oetzendinge boebij gewisseld weurt tösse versjèllende matche en koerse die op dat memint aon de geng zien. Tössedoor vinde discussies plaots en weurt meziek gespäöld. Die kinne weure oonderbroke wienie get bezunders te melle vèlt, beveurbeeld 'ne goal.

't Hoofbestanddeil vaan de oetzending is in 't gemein Ieredevisievoetbal, meh ouch aander potentieel veur luusterere intressante sporte (koers, cross, sjaatse, Formule 1) weure debij gehaold. Vaan 't boetelands voetbal weurt noe en daan 'ne nuitsflits gegeve.

Roond de Runde vaan Fraankriek en de Olympische Speule maak 't program speciaol oetzendinge oonder de naom *Radio Tour de France* en *Radio Olympia*.

Allewijl (2020) is de prizzentatie op de zondag in han vaan Henry Schut en Studio Sport.
Antisemitisme

**Antisemitisme** is de haat tege joede, in 't bezunder tege de joede es volk. 't Concep kaom op in de twiede hèlf vaan de negentienden iew en bouwt voort op iewenaw negatief ideeë en stereotiepe euver de joede. Boe me ziech iejer evels allein tegen 't joeds geluif had geriech, góng me noe ouch negatief trèkke touw te sjrieve aon neet-praktiserende en zelfs tot 't christendom bekierde joede. Hiel dèks had dezen aofkier 'ne raciaole groond: me meinde tot de joede, door iewelangen inteelt en door 't benaodrökke vaan bepaolde weerdes, waore verweure ('gedegeneerd') tot e gevierlek ras. Veur 't groetste deil evels riechden 't antisemitisme ziech op de groete riekdom die sommege joedse bankeers- en oondernummersfemilies hadde. Veural de femilie Rothschild waor frequint doel vaan aonvalle, die dèks de vörm vaan complottheorieë kraoge.

't Woord *antisemitisme* woort in 1860 bedach door de joedsen intellectueel Moritz Steinschneider meh woort al gaw umermp door de aonhengers vaan 't idee. Antisemitische ideeë sjote daonao snel wortel in ganse christeleke wereld, veural in de Duitstaolege len (es kernweerde vaan de 'volkse' ideologie) en in Fraankriek (boe 't dèks neet te sjeie waor vaan anti-Duitse sentiminte) en ouch neet wieneg in Rusland en de Vereinegde Staote. Nao d'n Ierste Wereldoorlog woort 't in Duitsland 'n ummer groeter beweging: complottheorieë hele de joede verantwoordelek veur 't verlere vaan d'n oorlog. Mèt de crisis vaan 1929 waor gein hawwe mie draon: de NSDAP vaan Adolf Hitler, die vaan 't antisemitisme ein vaan häör belaankriekste beginsele maakde, greep de mach en lag joede astrein enorm beperkinge op. Oetindelek verordonneerde heer tot alle joede in Duits gecontrolleerd gebeed móste weure vermaord. Zès mieljoen joede zouwe oetindelek d'n doed vinde in d'n Holocaust.

Oet aofgrijze euver d'n Holocaust is 't antisemitisme daonao noets mie zoe groet gewore. 't Leef evels nog sterk voort in extreemrechse milieus en in d'n islamitische wereld. Dao kump 't voort oet 't antizionisme, tegestand tege de staot Israël es rechmaoteg woengebeed veur alle joede. De grens tösse antizionisme en antisemitisme is dèks lesteg te trèkke en doorloupend oonderwerp vaan controverse.
Belo Horizonte

**Belo Horizonte** (Portugese oetspraok: [ˌbɛloɾiˈzõtʃi], lètterlek 'sjoenen horizont') is 'n stad in Brazilië. 't Is de hoofstad vaan de staot Minas Gerais, boe 't mèt zoeget 2,7 mieljoen inwoeners ouch de groetste stad vaan is. In de ganse agglomeratie woene zelfs mie es vief mieljoen lui.

De stad is ind negentienden iew gebouwd es nui hoofstad vaan Minas Gerais. De aw hoofstad Ouro Preto, gelege op 'ne berg, waor te slech bereikbaar en te zier beperk in meugelekhede tot wijere greuj. Zoedoende woort 't de ierste geplande stad in Brazilië. In 't centrum, wat door e loedrech wegepetroen weurt gedomineerd, stoon nog väöl historiserende gebouwe. In de jaore daarteg en veerteg woort de stad e centrum vaan modern arsjitectuur, wie d'n opkoumenden arsjitek Oscar Niemeyer de opdrach kraog tot 't oontwerp vaan de wiek Pampulha. Boeten 't centrum weurt 't terrein al snel minder vlaak, um oetindelek in bergechteg gebeed euver te goon.
Asiel in de Europese Unie

't **Asiel in de [[Europese Unie]]** (**EU**), ouch wel de **Gemeinsjappeleke Asielspolletiek** geneump, heet zien wortele in 't Verdraag rakende de status vaan vlöchtelinge (1951), 'n euvereinkoms gebaseerd op Artikel 14 vaan de Universeel Verklaoring vaan de Rechte vaan de Mins (1948). Es gevolg vaan de adoptie vaan de Akkoorde vaan Schengen, die eliminatie vaan de interne sjraome (landsgrenze) binne de EU en aander Europees len realizierde, en 't dao-op volgend Verdraag vaan Amsterdam, heet de EU 'n *Gemeinsjappelek Europees Asielsysteem* (*Common European Asylum System*, CEAS) opgezat um de minimumstandaarde gerilleteerd aon asiel te vereinege oonder ein euverkoepelend raomwèrk boe-in de EU-lidstaote nog altied de hoofverantweurdeleke zien in 't oetwèrke vaan procedures veur 't wel of neet inzètte vaan internationaole besjerming.

Sinds de Europese Migrantecrisis (2015-2018) weurt 'n groet deil vaan 't asielbeleid veur migrante aon de externe grenze vaan de EU (veural Griekeland) oetgeveurd door Frontex.

## Rifferenties
Judicieel mach

De **judicieel**, **justitieel**, **juridische** of **rechterleke mach** (vaan 't Franse * pouvoir judiciaire*) riffereert nao de mach vaan de persoene en institute die euver 't rech gaon in 'ne rechsstaot. Centraol in zoe'ne rechsstaot is 't idee tot de rechterleke mach oonaofhaankelek is vaan de polletiek. De rechterleke mach weurt daomèt dèks in modern staote, väölal modern democratieë, geplaots in de konteks vaan de sjeiing vaan machte, ouch wel de Trias Politica geneump: 'n theorie vaan Montesquieu (1689 - 1755) die allewijl weurt umermp door de ganse politicologie en rechsgelierdheid. De aander twie machte in dees dreihooksverhawwing zien de executieve of oetveurende mach (meistes de regiering) en de legislatieve of wètgevende mach (dèks 't Parlemint en de Senaot). 

De jucidieel mach is in 't allewijl Westers dinke e systeem vaan rechbaanke wat de wet in naom vaan de staot interpreteerd, verdeideg en touwpas. Ze kin ouch wie'e mechanisme veur rechterleke oplossinge of ooneinegheie weure gezien. Oonder de doctrine vaan de sjeiing vaan machte kin de jucidieel mach wette tege hawwe die door de executieve of legislatieve machte weure opgedrage. Dit deit 'ne rechter daan op basis vaan al bestaonde wètte die al daan neet in contradictie staon mèt de nui veurgestèlde wèt.

In Belsj is de hoegste rechbaank 't Hof vaan Cassatie. Dit geit euver 't sociaol rech, handelsrech, börgerlek rech en straofrech. Dees rechbaank geit euver gans Belsj en is daomèt 'n fidderaol liechaom wat veur alle Belzje gilt, of ze noe in Vlaondere, Wallonië of Breusel woene. Veur Duitsland is dit 't Bundesverfassungsgericht. De hoegste rechbaank in Nederland is d'n Hoege Raod. Integendeil tot de aander twie len, heet Nederland evels gein rechbaank die direkte autoriteit heet op de groondwet. De Nederlandse groondwet is daomèt 'n vrij groete oetzoondering in Europa, umtot zie veural symbolische weerde heet.

## Europees judicieel mach
In de Europese Unie (EU) is 't Europees Hof vaan Justitie (deil vaan 't Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie) verantweurdelek veur 't Europees rech. 't Hof heet 'n, veur EU-bezejje, groete maote vaan mach in de Unie: alle Europese wètgeving, inclusief de nationaal wètgeving vaan EU-lidstaote die op welke meneer daan ouch gelink kinne weure mèt intra-nationaal aofsprake tösse EU-lidstaote, valle oonder de verantweurdelekheid vaan dit Hof. Es 't Hof bewies tot de situatie of wètgeving op welke meneer daan ouch in aonraoking kump mèt Europees wètte, of wètte vaan aander lidstaote, heet 't Europees Hof 't lètse woord. Wat de nationaal rechbaanke dao ouch vaan mage vinde is daan irrillevant. Daomèt gief 't 'n vrij oetzunderleke situatie binne de verstandshawwinge tösse de EU en häör lidstaote: wijl in de executieve mach en legislatieve mach de EU minder te zègke heet es de lidstaote (die allemaol oonaofhaankelek veto-rech höbbe bij 't veur- of tegestömme vaan nui wètte), heet de EU in de judicieel mach via 't Europees Hof de euverhand. Heidoor weurt soms ouch wel gestèld tot 't Europees Hof 't mechtegste instituut is vaan de EU.
Pirahã (taol)

't **Pirahã**, ouch wel **Mura-Pirahã**, is 'n inheimse taol in de staot Amazonas in Brazilië. Ze weurt gesproke door de naoventrint 300 leie vaan de gelieknaomege stam, die verspreid euver ach dörper aon de revier de Maici woene. 't Is vaanajds e dialek vaan 't Mura, meh umtot de aander Mura-stamme hun taol höbbe laote valle zien *Mura* en *Pirahã* in de praktijk synonieme gewore. Ouch 't meugelek verwant Matanawi is oetgestorve en te slech bekind veur 't mèt zekerheid aon 't Pirahã te binde.

't Aontal taolkundege wat oersprunkelek oonderzeuk nao de taol heet gedoon is klein, umtot 't volk lesteg te bereike is en de taol ouch neet gemekelek vèlt te liere. Die paar die 't höbbe gedoon, höbbe aon de taol 'n paar oetzunderleke eigesjappe touwgesjreve, wie 'n extreem klein aontal foneme, 't gans oontbreke vaan getalle en 't oontbreke vaan wäörd veur verwante en kleure. Die lèste eigesjappe zouwe verband hawwe mèt hun cultuur en zoedoende de Sapir-Whorfhypothees oondersteune. Dees beweringe zien in de taolkundege gemeinsjap controversieel oontvaange.

De taol weurt neet acuut bedreig, umtot de Pirahã oonderein ummer hun eige taol spreke en hoegoet get rudimentair Portugees kinne.
Diego Maradona

**Diego Armando Maradona Franco** (Lanús, 30 oktober 1960 - Tigre, 25 november 2020) waor 'nen Argentijnse voetballer en traineur, dee algemein weurt gezeen es eine vaan de groetste voetballers oets. Heer späölde es centraolen aonvallende middevelder (speulverdeiler); op die positie had heer de mach um zelfs e minder team tot groete huugde te verluffe. Bijnaome waore *Pelusa* ('flöjske') en *El Pibe de oro* ('de joonk vaan goud').

Maradona greujde op in 'nen erme volkswiek in Lanús, 'n veurstad vaan Buenos Aires. In de jäög späölde heer bij Argentinos Juniors, boe heer tot 1981 bleef voetballe en astrein al oetbloonk en väöl scoorde. Nao nog e jaor te höbbe gespäöld bij Boca Juniors, ziene favoriete club, góng heer in 1982 veur e recordbedraag nao FC Barcelona. Twie jaor later woort dat record alweer verbroke wie S.S.C. Napoli häöm euverkoch. Bij Napels zouw heer zeve jaor speule; de club zouw in deen tied twie kier kampioen vaan Italië weure (in 1987 en in 1990). 't Huugdepunt vaan zien carrière waor 't WK vaan 1986 in Mexico, boeop heer mèt 't nationaol èlftal wereldkampioen woort. Dees prestatie woort gooddeils aon zien individueel klasse touwgesjreve; me rappeleert ziech veural de 2-0 tegen Ingeland, dee de historie ingóng es 'gool vaan d'n iew'. Veer jaor later waor heer oet vörm, al haolde Argentinië nog wel de finaal.

Nao 1990 góng 't mèt zien carrièr snel achteroet. Zien cocaïneverslaving, die heer al jaore had, góng opspeule, en op 't WK vaan 1994 woort heer mèt dopaasj gezeen. Nao de dropvolgende sjorsing späölde heer noets mie veur 't nationaol team. Zien clubcarrièr beïndegde heer in 1997 bij Boca Juniors. In de jaore drop perbeerde heer 't es traineur bij versjèllende clubs, mèt maoteg succes. Daobij oontwikkelde heer irnsteg euvergewiech. Ouch 'ne comeback es traineur bij 't nationaol èlftal, vaan 2008 tot 2010, waor neet zoe succesvol. Wijer kaom heer dèks in 't nuits mèt sjendaole en mèt zien extreemlinkse sympathieë.

Maradona kraog ind 2020 mèt irnstege gezoondheidsprobleme te make. Naotot heer begin november mèt succes 'n hersenoperatie had oondergaange, storf heer later dee maond esnog aon 'nen hartstèlstand. Bij zienen doed kundegde d'n Argentijnse president Alberto Fernández drei daog vaan nationaole rouw aof.
Daudebardia rufa

***Daudebardia rufa*** (Draparnaud 1805) in 'n slek oet de femilie Oxychilidae (Glansslekke). Ze kump veural veur in Midde-Europa en op de Balkan, meh weurt ouch daoboete gezeen. De slek heet nog geine triviaole naom in 't Nederlands of Limbörgs.

## Besjrieving
*Daudebardia rufa* is 'n haafnaaksslek, mèt e sterk geridduceerd huiske boe ze op gein stökker nao in pas. De lengde vaan 't huiske, wat drei kier umlöp, is zoeget 5,5 mm, dewijl 't bies zelf tösse de 16 en de 20 mm groet is. De kleur is blauwgries, in weerwèl vaan de naom (*rufa* 'roedbroen'). 't Bies leef deils oondergroonds en jaog dao op larve, kleinder slekskes en pieringe.

## Veurkoume in Limbörg
Allewel tot de soort goodddeils beperk is tot Midde-Europa, is ze al ins gezeen bij Aoke en zelfs in Groet-Brittannië (woersjijnelek es exoot). Op 11 november 2020 woort de soort veur 't iers in Nederland gezeen, en wel bij de Eyserbeek.

De slek kin op eige krach in Limbörg zien gekoume, meh 't kin ouch zien tot de eikes zien aongeveurd in bouwstein, beveurbeeld die zien gebruuk bij d'n aonlag vaan 't Mieljoenelijntsje. 't Is in eder geval geine 'klimaatopsjuiver' dee ziech door de opwerming vaan 't klimaot nao 't noorde verplaots, wat bij nui soorte in Nederland dèks 't geval is.

## Bron
* Ingelstaoleg artikel
* Nature Today
Jo Hansen

**Jo Hansen** (Remunj, 9 februari 1921 - Zittert, 26 juni 1984) waar 'ne Limburgse heimkundige, literator, folkloris en dichter.

Hansen sjtudeerde Franse taal- en lètterkunde in Nimwaege en waar leraar aan 't Sint Ursulalyceum in Remunj. Es óngetrouwde manskaerel wiejde d'r ziene vriejen tied aan 't gemeinsjapslaeven in Remunj, de bevordering van de Remunjse en Limburgse cultuur en taal, Rooms-Kattelieke devotie en de dichkuns. Tiedes zie laeve gruide d'r oet toet 'n in zien gebaortesjtad en in Limburg bekinde perseunlikheid die neet aaflaotend zien leefdje veur de Limburgse cultuur en 't Limburgs dialek oetgedrage haet.

Hae waar veurzitter, later moderator, van de Remunjse jeugbewaeging Eucharistische Kruistocht en organiseerde tal van cultureel evenemènte en reize. Hae sjpeelde 'n verbinjende rol in 't Remunjs vastelaoveslaeve es vórs van Remunj. Hae vierde ziene verjäördig neet, meh waal 't naamfees op 't fees van Sint-Jozef, op 19 meert, wobie 't Remunjs vereinigingslaeve massaal dao waar.

Jo Hansen ligk begrave oppe kèrkhaof "Tösse de Berge" in Remunj.

## Eerbetoon
Hansen óntvóng versjeie óngersjeijinge. Zo waerde d'r beneump tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau en Ridder in de Orde van Sint-Gregorius de Grote. Hae verkreeg de Benediktpries van de sjtad Mönchengladbach en de erepenning van de Culturele Raod Limburg. De samewèrkende Limburgse vastelaovesvereiniginge gove 'm de Orde van de Gulden Humor, de hoogste Limburgse vastelaovesóngersjeijing.

In Remunj is 'n Jo Hansensjtraot nao 'm verneump. In 't sjtadspark in de Voogdiesjtraot in Remunj hingk e brónze beeldj van Jo Hansen.

In 1987 waerde op gezamelik initiatief van de Vereiniging Veldeke Limburg en de Stichting EK/CS de Stichting Jo Hansenpries opgerich. De sjtichting geuf eine keer in de drie jaor de Jo Hansenpries veur volkscultuur aan 'n vereiniging, 'n insjtèlling of 'ne persoon dae zich biezunjer verdeenstelik gemaak haet op 't gebied van de Limburgse volkscultuur.

## Brónne
* Jo Hansen, Het recht van het Limburgs. De Vooruitgang, Zuidbroek, 1947.
* Jo Hansen, Doodsklokgebeier en Vriejheidszangk, dichtbundel https://www.genealogieonline.nl/bidprentjes-van-den-berg/I76750.php
* Euver Jo Hansen: Peter Nissen, De Eucharistische Kruistocht van het Bisschoppelijk College te Roermond, Stichting E.K./C.S. Roermond, 1985
* Stichting Jo Hansenprijs voor Volkscultuur
1681

1678 - 1679 - 1680 - **[[1681]]** - 1682 - 1683 - 1684 

## Gebore
### Miert
* 24 - Georg Philipp Telemann, Duutsje componis oet de laatbarok

## Gehiemeld
### Juni
* 9 - William Lilly (79), Èngelsjen astroloog en occultis

## Gebäörtenisse
### Zonjer datum
* De adele femilie De Brempt zu Itsenraedt nömp Hoes Houtem in Houtem (bie Bor; huuj Zitter-Gelaen) euver van de aevenins adel femilie Voss
### Fibberwarie
* 28 - De Britse keuning Karel II vaan Ingeland sjink 'n sjtök land in 't oaste van Noord-Amerika aan William Penn - woanao 't land later weurt verneump es d'n allewielen Amerikaanse sjtaot Pennsylvania.
### September
* 30 - Nao de oorloge tusje Frankriek en Pruusje van 1648-49, weurt Sjtraasburg door de Franse op de Pruusje herruiverd
Lodewijk Imkamp

**L.M.M.H. (Lodewijk) Imkamp** (Remunj, 5 november 1949) is 'ne Nederlandjse politicus van D66. Hae waar de letste börgemeister van de zelfsjtenjige gemeinte Kessel.
 
Lodewijk Imkamp volgde de gymnasiumopleiding aan 't Bissjoppelik College ('t Kleesj) in Remunj. Daonao ging hae nao de academie veur beeldende kunste Sint-Joost in Breda. Sins 1980 waar hae in Remunj es grafischen óntwerper wèrkzaam. Daonaeve waar hae heel actief in 't maotsjappelik laeve in dees sjtad. In 1985 brach hae 't book *De oorlog in kleur: Hustinx reist durch Nederland 1939-1946* oet, gebaseerd op 'n oetgebreide fotocollectie die hae èrfde van zienen ome, de fotograaf Alphons Hustinx.
 
Van 1991 tot 2002 waar Imkamp lid van de gemeinteraod van de gemeinte Remunj. Van 1999 tot 2006 waar hae wèthajer in Remunj. In januari 2009 waerde hae beneump tot waornummende börgemeister van de destiedse gemeinte Kessel. Dees gemeinte ging op 1 januari 2010 op in de nuuj gemeinte Pieël en Maas, womit zien opdrach es waornummende börgemeister vervöld waas.

Lodewijk Imkamp is 'ne broor van René Imkamp.
Zenne

De **Zenne** (Frans: *Senne*) ies 'n reveer die allein meh sjtruimp door Middel-Belsj, dweersj door de houfsjtad Breusel. Zie indig bie 'n monding van de Dijle in 't Antwerps dörpke Heffen (gemeinte Mechele). Daoveur haet ze gesjtruimp (vanaaf de mónding nao de bron toe) door de provincie Antwerpe, Vlaoms-Braobant, 't Breusels Hoofsjteielek Gewes, Waols-Braobant en sjtart ze in 't Henegouws dörpke Naast (gemeinte Soignies). Ze ies 103 km lank en haet 'n huegte van 123m bie häöre bron. Ze is veur häör groatse gedeilte gekanaliseerd en ónbevaarbaar.

De reveer ies op väöl plaatse industrieel en hoeshawwelik vervoelt, veural in de versjteielik gebeje van Zinnik, Halle, Breusel en Mechele.

Breusel is óntsjtange op 'n eilendsje in de Zenne rond 't jaor 979, in de allewiel deilgemeintes Vorst en Anderlech.

## Rifferenties
* Dit artikel is groatdeils gebasseerd op 't Neerlandstaleg artikel van de reveer en 't Limbörgs artikel euver Breusel
Main

De **Main** ies 'n Zuud-Duutsje reveer die dweersj door Beiere, Hesse en Baden-Württemberg geit. Ze ies 525 kilometer lang en daomit de langste reveer die gans en al in Duutsjland liegk.

De **Wiete Main** (*Weisse Main*) sjtruimp vanoet 't noorde door 't Beiers stedsje Kulmbach en de Roaje Main (*Roter Main*) kump vanoet 't zuuje en sjtruimp door Bayreuth. Bei bronne beginne in 't Fichtelgebergte en komme bie 't lièger gedeilte van die berg same. Daonao sjtruimp de Main es samegevoogde reveer door Lichtenfels en maak ze 'n sjerp boch zuudweerts totdat ze niet wiet van Bamberg same kump mit de Regnitz. Hie bweurt de Main dieker en sjtruimp 't wesweerts door de Hassberg en geit ze langs de sjtae Hassfurth en Schweinfurt. Nao Schweinfurt geit ze zuudweerts en maak ze groate kronkels - karakerastiek veur de Main, mer ongeweun veur revere in Wes- en Middel-Europa. Nao te höbbe gesjtruimp door Kitzingen (vlakbie 't Steigerwoud) maak de Main 'ne boch noordwesweerts door Würzburg en Karlstadt. Vlak daonao maak de revier weer 'ne zuudwesteleke totdat ze wesweerds door Wertheim en Miltenberg geit, woa zie 't noordeleke Spessart sjeit van 't zuujeleke Odewoud. Noordwesweerds geit ze riechting Afschaffenburg en geit dao doorhaer es-ouch door Hanau. In Hanau verangerd de Main nog eine lètse kièr van riechting, namelek zuudwesweerds, door de sjtae Offenbach, Frankfurt am Main en Rüsselsheim, en indeg bie Mainz, woa de Main euvergeit in de Rien.

## Cultuur
Cultureel gezeen sjpeelt de Main 'ne centrale rol. Historisch gezeen ies de Main de grens tösje 't noordeleke Pruusje en 't zuujeleke Beiere-Oasteriek.

't Vörmp ouch de linguïstische Spierse-linie, die de Middelduutsje dialekte (woa Limbörgs gooddeils ouch tot huèrt) van de Hoagduutsje dialekte. Zoa-waal bei groepe sjpreke van *i(e)ch* in plaats van *i(e)k*, mer te noorde van de linie kalle luuj nog euver *Appel* wijl ze te zuie kalle euver *Apfel*.

Ouch relizjie weurt beïnvloojd door de lijn. Te noorde zin de luuj dominant protestant (mit oetzundering van 't noordeleker gelege Rienland en de aangrenzede regio's van Belsj en Zuud-Nederland) en te zuuje zin de meiste luuj katholiek.
René Imkamp

**René Florent Marie Hubert Imkamp** (Remunj, 1 juli 1947 - Remunj, 1 november 2019) waar 'ne besjtuurder van vereiniginge op religieus, sociaal en cultureel gebied.

Tiedes ziene sjooltied op 't Biesjoppelik College in Remunj waerde René Imkamp actief in de Remunjse jeugbewaeging Eucharistische Kruutstoch (EK). Dao leerde d'r de promotor van Limburgse volkscultuur Jo Hansen kinne. Same vörmde zie de EK óm toet de Cultureel Sociëteit (CS). Dees is doorgezat es Sjtichting EK/CS. Imkamp zoog in Jo Hansen ziene leermeister.
 
Nao zien sjtudie econometrie aan de Kattelieke Hogesjool Tilburg vervölde Imkamp functies in 't bedriefslaeve, onder meer biej DSM en Spectrum Oetgaevers, en es finansjeel directeur biej Prinsen BV.

In Remunj en in Limburg kreeg Imkamp bekindjheid door 'n rits van besjtuursfuncties in 't vereinigingslaeve. Zo waar d'r veurzitter van de Remunjse Sjtichting 1880, die sociaal en cultureeel doele financieel óngersjteunt. Ouch waar d'r veurzitter van de Sjtichting Taptoe Remunj en veurzitter van de Sjtichting Vrienden van Huize Blankenberg. Hae waar penningmeister van de Sjtichting Munsterkerk 800 en (sinds 2016) van 't parochiebesjtuur St. Christoffel en H. Geest. Ouch waar d'r penningmeister in 't hoofbesjtuur van 't Keuninklik Limbörgs Gesjied- en Aadheidkundig Genootsjap. Op zien initiatief waerde de Sjtichting Jo Hansenpries veur Volkscultuur opgerich, 'n sjtichting wovan d'r van 1984 toet zie sjterve veurzitter waar.

René "Naad" Imkamp waar ouch 'n bekinde versjiening in de vastelaoveswaereld. Hae begós in 1971 es adjudant van grootvórs Jo Hansen. In 1980 waar d'r prins van vastelaovesvereiniging D'n Uul mit de sjpreuk "Waat meint geer det hiej te doon is?". Jaorelang waar d'r veurzitter en vórs van D'n Uul. Sins 1988 waar d'r besjermheer van K.V. Koelbertus.

Veur al zien maotsjappelike verdeenste waerde Imkamp in 2010 beneump tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Ouch waar hae ridder in de Orde van 't Heilig Graaf van Jerusalem. René Imkamp waar 'ne broor van aad-wèthajer Lodewijk Imkamp.

René Imkamp ligk begrave op 'De Aje Kirkhaof' in Remunj.
Estuarium-Ingelsj

Estuarium-Ingelsj ofwaal **Estuary English** ies 'n Ingelsj accent geassocieerd mit e bepaald gebeed in 't uutersj zuudoaste van 't Vereinig Keuninkriek (VK), namelek 't gebeed rondum de reveer de Theems en häören estuarium, woa-onger Londe. Foneticus John C. Wells sjtèlde veur um 'n bepaalde diffenitie te geve aan 't *Estuary English*, namelek 't "Sjtaanderd-Ingelsj wat gekalf weur mèt 't accent van Zuudwes-Ingeland".

De Ingelsje Estuarium-variant weurt soms vergeleke mit 't Cockney en 't gief väöl debat euver woa Cockney begint en woa *Estuary* aanvink. Euver 't algemein weure de twiè ongersjeie zoawie sociolekte weure ongersjeie van mekaar: namelek door middel van ikkenomische klasse. Cockney weurt geassocieerd mit de arbeidersklasse, Estuarium-Ingelsj mit de hoagereklasse.
Siegfried I vaan Luxembörg

**Siegfried I vaan Luxembörg** (922 - 15 augustus 998) waor d'n ierste graof vaan Luxembörg. Siegfried waor de zoon vaan Wigerik vaan Lotharinge en Kunigunde vaan de Ardenne en wis te regiere euver de door häöm gestiechte stad Luxembörg vaan 963 bis zien doed in 998. Ziene zoon Henrik I vaan Luxembörg naom 't graofsjap daonao euver.

Siegfried eerf vaan ziene pap Wigerik en zien breurs de functies vaan graof vaan de Moezelgouw en de Ardennegouw, boog vaan de Sint-Maximinusabdij te Trier en vaan de Abdij vaan Echternach en groet bezittinge in Opper-Lotharinge. Heer ruilde bezittinge bij Ettelbruck mèt de abdij vaan Sint-Maximinus tege 'n strategisch gelege plaots aon de Alzette, boe heer in 963 e kastiel bouwde. 't Kraog de naom *Lucilinburhuc* (*klein kastiel*) en greuide later oet tot de stad Luxembörg. In 964 bouwde heer ouch e kastiel in Saorbörg. Heer steunde de keuningsverkezinge vaan Keizer Otto III. Siegfried kaom in 985 ziene neef Godfried vaan Verdun te hölp wie de stad Verdun woort aongevalle door e Frans leger. Godfried en Siegfried woorte verslage en gevangegenomme. Nao d'n doed vaan keuning Lotharius vaan Fraankriek in 986 woorte zie weer vrijgelaote. Op 't ind vaan zie leve woort Siegfried geëxkommeniceerd wie heer de Bissjop vaan Verdun gevange had gezat. Bij zien doed in 998 woort Siegried opgevolg door zienen aajdste zoon Hendrik I vaan Luxembörg.
Kultuursjpraok

'n **Sjtanderdsjpraok** of **kultuursjpraok** is 'n sjpraokvariëteit woeveur 'n zoegenaampde 'pepere norm' gilt; wat nog bènne de sjeite van 'n dergelik variëteit gilt, hink neet aafzunjerlek aaf van 't sjpraokgeveul van de sjpraekers, mer sjteit ouch in diksjenaers, grammaerbeuk, sjpraoksjtielveurders en dergelikke besjreve. 'n Sjtanderdsjpraok weurt ouch waal 'n kultuurtaal geneump, ómdet 't de aldermeis geaksepteerde sjpraok is bènne 'n besjtömpde kultuur.

## Óngerbènjel
De Europees sjtanderdsjpraoke zeen gevörmp in dialekkontinua: gebeeje woe-in verwante veriëteite van plaats tót plaats klein differensies zich vertuine. Es veurbild deent bot 'n variëteit mit 'nen hoege sjtatus. Zoe is 't Sjtanderdnederlands gevörmp nao de variëteite van de in de 17e iew ikkenomisch en cultureel meis aanzeenlikke geweste Holland en Braobant, aangevöld mit Nedersaksische illemènte en zich geeigend aan vermeinde logica en aan Latien veurbild. Veur 't Sjtanderdfrans gold 't dialek van Paries es oetganspuntj.

In de Limburge waor lengs 't Frans de sjtanderdsjpraok (wie in Hesselt, Tóngere, Mestreech en Valkeberg). Soms waor det 't Duutsj (wie in Zitterd, Kirkraoj en in zeker zin nog altied in Vaols).
Streektaol

'n **Streektaol** of **Streekspraok** is 'n taol gesproke in 'n bepaolde streek die versjèlt vaan de taol die weurt gesproke in de euverkoepelende polletieke gemeinsjap (meistes 'n gemeinsjap die vertegeweurdeg weurt door 'ne staot, wijl de streek zoe'n vertegeweurdeging néét heet).

't Europees Handves veur regionaal taole en taole vaan minderhede verpliech Nederland um Limbörgs en Nedersaksisch te erkènne es streektaole, wijl Fries al neve 't Nederlands 'nen officiele status heet op staotsniveau. Veur Duitsland gief 't nog väöl mie streektaole die de staot verpliech is te erkènne: Deens, Nederduits, Nedersorbisch, Noord-Fries, Oppersorbisch en Saterfries.

De aander taole die de twie len motte erkinne zien minderheidstaole, gein streektaole. Veur Nederland is dat Jiddisch en Romani; veur Duitsland is datallein Romani.

Belsj heet 't Handves noets oonderteikend umtot de Vlaomse regiering weigerde. Dit zou oet angs zien tot dit de positie vaan de Nederlandse taol te opziechte vaan 't Frans zou verzwake in Belsj. Wallonië heet evels wel beslote 't Handves *de-facto* te volge, mèt es gevolg tot Limbörgs in Nederlands-Limbörg en Provincie Luik weurt erkènd, mer neet in Belsj-Limbörg.

Lobbyiste oet Zieland perbere al decennia Ziews te erkènne es streektaol. Bis noe touw is dat evels neet gelök. De Nederlandse regiering heet dit nog expliciet laote weite in 2005.

## Streektaol of dialek
't Versjèld tösse 'n streektaol en e lokaol dialek is neet goed te diffiniëre. In princiep besjouwd de taolweitesjap 't dialek en de taol es synonieme vaan mekaar. Wat get 'n (streek)taol maak, en neet 'n dialek, kin me daorum beter zien es 'n polletieke kwestie. 't Begrip taol heet väöl mie aonzien es 't begrip dialek. Soms weure ouch wel de versjèlle binne 'n streektaol es 'n dialek gezien. Es me zoe riddeneert is, beveurbeeld, Limbörgs 'n streektaol en Mestreechs e Limbörgs dialek. Ouch hei kin me evels neet op weitesjappeleke basis 'n versjil make. Ummertouw mie taolweitesjappers verwere daorum 't begrip dialek zoeväöl meugelek en spreke dus vaan, beveurbeeld, "variëteite" binne 't Limbörgs. 

## Streektaole en minderheidstaole
't Versjèl tösse 'n streektaol en 'n minderheidstaol is noets gans klaor, umtot lui oet 'n bepaolde streek ziech ouch kinne identificere wie 'n minderheid. 'n Good veurbeeld daovaan is de Koerdische taol in Törkije. Zoe is die taol de streektaol vaan e groet deil vaan Oos-Törkije ('t historisch westelek gedeilte vaan Koerdistan) mer is zie ouch de minderheidstaol vaan de Koerdische minderhede vaan in westelek en zuielek gelege groete Törkse stei (wie Istanboel, Izmir en Ankara).
Minderheidstaol

'n **Minderheidstaol** of **minderheidsspraok** is 'n taol gesproke door 'n linguïstische, en meistes ouch ethnische of relizjieuze minderheid in 'n bepaolde polletieke gemeinsjap (meistes 'n gemeinsjap die vertegeweurdeg weurt door 'ne staot). De taol is dus neet streek-geboonde, zoewie de streektaol Limbörgs. In plaots daovaan is 't grópsgeboonde, zoewie 't Jiddisch veur väöl Europese Jäö dat is.

't Europees Handves veur regionaal taole en taole vaan minderhede verpliech Nederland um Jiddisch en Romani te erkènne es minderheidstaole, wijl dat veur Duitsland allein Romani is. De aander taole die de twie len motte erkinne (wie 't Limbörgs in Nederland) zien streektaole, gein minderheidstaole. Belsj heet 't Handves noets oonderteikend umtot de Vlaomse regiering weigerde oet angs tot dit de positie vaan de Nederlandse taol te opziechte vaan 't Frans zou verzwake.

## Minderheidstaole en streektaole
't Versjèl tösse 'n minderheidstaol en 'n streektaol is noets gans klaor, umtot lui oet 'n bepaolde streek ziech ouch kinne identificere wie 'n minderheid. 'n Good veurbeeld daovaan is de Koerdische taol in Törkije. Zoe is die taol de streektaol vaan e groet deil vaan Oos-Törkije ('t historisch westelek gedeilte vaan Koerdistan) mer is zie ouch de minderheidstaol vaan de Koerdische minderhede vaan in westelek en zuielek gelege groete Törkse stei (wie Istanboel, Izmir en Ankara).

## Minderheidstaole in Limbörg/Euregio
Data vaan welke minderheidstaole weure gesproke in de Limbörge en de Euregio Maos-Rien is lesteg te vinde. Wel is 't klaor welke minderheidstaole d'r weure gesproke in de desbetröffende len (Nederland, Belsj en Duitsland).

### Nederland
Neve de officieel landstaole Nederlands en Fries (453.000 sprekers), spreek me hei ouch de streektaole Limbörgs (825.000 sprekers) en Nedersaksisch (oonbekind aontal). De volgende taole zien de groetste minderheidstaole:

# Törks (400.000)
# Arabisch (220.000)
# Berbers (90.000)
# Koerdisch (40.000)
# Kaapverdisch (20.000)
# Vietnamees (16.000)
# Papiements (13.000)
Metropolis

'n **Metropolis**, 'n **metropole** of **metropool** (vaan 't Aajdgriekse μήτηρ mētēr = mojer, πόλις pólis = stad) is 'n agglomeratie die besteit oet 'n zier groete stad mèt bijgelege urbaon gebede, boe-oonder ouch veurstei. Ouch bevat zie de umligkend periferie die neet per se verurbaoniseerd is mer boevaan de inwoeners wel verboonde zien aon de metropolitische stad (door beveurbeeld wèrk of winkels). Dees umgeving weurt ouch wel 't forensegebeed geneump. 't Aontal inwoeners vaan 'n metropolis kin door al dees typeringe opvallend groeter zien es dat vaan de stadskern zelf. Dèks weure sommege stei es megapolis getypeerd, dus es groeter es metropolis. Dit begrip weurt evels minder dèks gebruuk es metropolis en groete stei (wie Paries, Shanghai en New York City) weure meistes aongeduid wie metropolis.

Metropolis is aofgeleid vaan 't Aajdgrieks en meint zoeväöl wie **moojerstad**. Zoe'n stad vörmp daomèt dèks 't middelpönt vaan 'n regio op polletiek, weitesjappelek, cultureel en sociaol niveau. Bekènde veurbeelde vaan metropole zien Londe, Paries, Tokio, Shanghai en New York City.

't Begrip metropolis en 't begrip wereldstad weure dèks synoniem aon mekaar gebruuk. 'n Metropolis is euver 't algemein e steielek gebeed mèt mie es 1 mieljoon inwoeners. Op force vaan de Europese Unie en häör statistiek bureau EuroStat is 'n stad evels pas 'n metropool es zie mie es 2,5 mieljoon inwoeners hoesves. Umtot edere lidstaot evels 'n aander meneer vaan gemeintes indeile heet, zörg dit veur 'n verwarrend pleetsje. Wijl 't Roergebeed wel es metropolis weurt gezien, weurt de Randstad dat neet. 't Roergebeed weurt naomelek euverkoepeld door 'n gezaomelek instituut, wijl de Randstad dat nog neet heet. Dees 12 stei zien (alfabetisch): Barcelona, Berlien, Frankfurt am Main, Hambörg, Katowice, Milaon, München, Paries, Roeme, Roergebeed, Stuttgart en Warschau. Sinds Brexit tèlle Londe en Manchester neet mie mèt.

't Woord metropolis weurt evels, in contraire bis 't woord wereldstad, wat internationaol es absoluut begrip weurt gebruuk, soms ouch rillatief gebruuk um de rillatie vaan 'n stad mèt de umligkende umgeving aon te geve, zoewie Mestreech kinne weure gezien es 'n metropolis veur Zuid-Limbörg of zelfs de Euregio Maos-Rien. 't Begrip metropolis weurt gebruuk um stei aon te geve boe 'n bepaolde activiteit of bedrievetak väöl veurkump, zoewie könsmetropool (bev. Berlien) of financieel metropool (bev. Frankfurt am Main).

Metropolisering is de stijging in de concentratie vaan weitesjap, polletiek of cultuur binne e gebeed of stad, zoewie de polletieke metropolisering vaan Breusel. Mèt dit begrip weurt ouch soms gewoen *versteieleking* gemeind, zoewie de urbaonisering vaan 'n metropolitische Randstad.
Colmar

**Colmar** (Elzassisch: *Colmer*, Duutsj: *Kolmar*) ies 'n sjtad en gemeinte in 't Oas-Franse departemint Haut-Rhin, in 't noordoaste van de Franse regio Grand Est en 't noorde van de historische regio de Elzas. Ze ies de driede groatse gemeinte van de Ezlas, nao Sjtraasburg en Mulhouse, en ies de houfplaats (*[[prefecture]]*) van 't departemint Haut-Rhin en (*[[subprefecture]]*) vaan 't Arrondissemint Colmar-Ribeauvillé.

Ze haw in 2017 69.105 inweuners op 'n oppervlaak van 66,57 km2. Daomit haw 't 'n bevoukingsdeechte van 1000/km2.

De sjtad woort hie gesjtiech in de 9e ièw. Op 'n oarkonde oet 823 sjteit de sjtad vermild wie **Columbarium**, wat op 't Latien *doevetore* beteikent.

De sjtad ies bekind um häör goodbewaarde binnesjtad (some nao geriffereerd es *Klein Venetië*) en häör musea (woa-onger 't Unterlindenmuseum, wao 't Isenheim-altaar sjteit).

Zoawie 't groatse gedeilte van de Elzas, ies Colmar (door constant te wissele tusje Duutsj en Frans hièrsjap, 'n cultureel misjmasj tusje Oas-Franse en Wes-Pruusje cultuur. Väöl belangrieke Duutsje historische figure, wie de 15e ièwse kunsteneer Albrecht Dürer, höbbe in Colmar gewoond. Door häör Duutsje culturele insjlaag weurt d'r allewiel nog altied door 'n deil van de bevouking Duutsj gekald neve Frans. 't Plaatselek dialek ies, zjuus wie in Sjtraasburg, Elzassisch: 'n variant van 't Allemanisch. 

Colmar ies gesitueerd op de Elzassische Wienroute en prizzenteert ziech in de toeristische sektor diks es de "Elzasser wienhoufsjtad" (*capitale des vins d'Alsace* of *Elsässer Weinhauptstadt*).


ColmarFrance.jpg|'t "Klein Venetië" van Colmar
ColmarStatueLibertérRéplique.jpg|Replica van 't Vrieheidsbeeld. 't Origineel waor ontworpe door Fréderic Bartholdi (gebore in Colmar)