open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Termaar (Klumme)

**Termaar** is 'n buurtsjap van Klumme in de gemeinte Voelender, gelaege op 't plateau in Zuud-Limburg.  In 1840 sjteit 't te book es *Maar en Straat* en in 1866 es *Maarshaal*. Tösje de ouw beboewing aan de hoofdsjtraot bevingk zich eine mergele haof oet de 18e ièw ('n anker geuf 't jaortal 1742)  mèt eine klokgevel. Ouch ligke d'r 'n paar vakwerkhoezer. 'n Waegkruuts mèt beeld sjtamp oet de 18e ièw. Same mèt de nuuj geboewde woonwiek, in terrasse aangelag, wone d'r 500 luuj in ca 200 hoezer. In 1526 laoge d'r 12 weuninge. De sjtasie van Klumme - Ranzel liek eigelek in 't del tösje Termaar en Ranzel. 

## Inwonersj
D'r sjriever Hub van der Maar (pseudoniem veur Huub Delahaye), zien zusters Net Frederix-Delahaye (sjriefster) en Maria Hoen-Delahaye (dichteres) en broor Albert Delahaye, archivaris en historicus, kómme hie vandaan. Huub, Net en Maj sjreve in 't dialek van Termaar. Dat dialek is (bekans) geliek aan dat van Klumme. Völ kinger oet dit gehuch ginge en goon nao de lièger sjoeël (basissjoal) in Klumme en de kinger vanne stationssjtraot loope nao de lièger sjoeël in Ranzel.
 
'n Ander Termaar bevingk zich in de gemeinte Mergraote.
10 april

**10 aprèl** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 110en daag vaan e gewoen jaor en d'n 101e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 265 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n
**heilegedaag vaan [[Magdalena vaan Canossa]]**.

## Gebeurtenisse
*1864 - De Oasteriekse aartshertog Maximiliaan weurt oetgerope tot keizer van Mexico. 
*1912 - De Titanic veurt weg oet de have van Southampton in Ingeland.
*1938 - In Oasteriek weurt e referendum gehouwte euver de aansjleting bie Duutsjland. 90% sjtump veur en de *[[Anschluss]]* ies e feit. 
*1957 - Nao 'n sjleting van drie maonde weurt 't Suezkanaal weer geëupend.
*1970 - Paul McCartney deilt mèt dat hae oet The Beatles sjtap.
*1972 - In Iran kómme bie 'n aardbeving mèt 'n krach van 7,2 op de sjaal van Richter 5300 luuj um. 
*1996 - Nederland geit euver op de tièncieferige telefoonnummersj.
*1998 - De Noord-Ierse parteje bereike op Goje Vriedeg e akkoord, dat 'n ing moet make aan daartig jaor geweld.
*2019 - E team astronome vaan d'n Event Horizon Telescope maak 'ne foto vaan de gaaswolk roond e zwart look in starestèlsel M87. 't Is veur 't iers tot 't lök veur e zwart look te fotografere.

## Gebore
*1512 - Jacob V, keuning van Sjotland
*1583 - Hugo de Groot, Nederlandse rechsgelièrde
*1783 - Hortense de Beauharnais, keuningin van Holland en mam van Napoleon III
*1847 - Joseph Pulitzer, Amerikaanse oetgever
*1870 - Vladimir Iljitsj Oeljanov alias Lenin, premier van de Sovjetunie
*1975 - Prins Floris, zoon van Prinses Margriet en mr. Pieter van Vollenhoven

## Gesjtorve
*1585 - Paus Gregorius XIII
*1813 - Joseph-Louis Lagrange, Italiaanse wiskundige
*1882 - Dante Gabriel Rossetti, Britse sjilder en diechter
*1966 - Evelyn Waugh, Britse sjriever
11 april

**11 aprèl** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 101en daag vaan e gewoen jaor en d'n 102e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 264 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n **heilegedaag vaan [[Stanislaus]]**.

## Gebeurtenisse
*1713 - In de Sjpaanse Successieoorlog weurt de Vrae van Utrech gesjlote.
*1814 - Napoleon traet aaf en weurt verbanne nao Elba.
*1888 - 't Concertgeboew in Amsterdam weurt geëupend.
*1934 - In de nach van 10 op 11 april were oet de Sint-Baafskathedraal in Gent twiè panele van 't Lam Gods gesjtole.
*1944 - SS'ers executere 24 Belsj Limburgse verzetssjtriejers in 't Fort van Breendonk, get ten zuje van Antwerpe. 
*1945 - 't Concentratiekamp Buchenwald weurt bevriejd.
*1961 - 't Proces tege Adolf Eichmann begint in Jeruzalem.
*1970 - De Apollo 13 weurt gelanceerd.
*1979 - D'n Oegandese dictator Idi Amin weurt aafgezat.
*2004 - Arjan Erkel, 'ne Nederlandse mètwèrker van Artse zónder grenze, weurt nao 20 maond gevangesjap bevriejd.
*2019 - D'n Australischen activis Julian Assange (bekind vaan Wikileaks) weurt in Londe gearresteerd.
*2019 - Nao wekelang proteste zèt 't leger president Omar al-Bashir in 'ne coup aof.
*2019 - *[[Beresjiet (ruimtetuig)|Beresjiet]]*, de maonlander vaan Israël zie ruimteprogram, stort nao 'ne fout neer op de Maon.

## Gebore
*145 - Septimius Severus, Romeinse keizer
*1357 - Sjang I, keuning van Portugal
*1930 - Anton Szandor LaVey, Amerikaanse opriechter van de Church of Satan
*1935 - Pierre Kartner, alias "Vader Abraham", Nederlandse zenger en leedsjessjriever
*1939 - Freddie Gorman, Amerikaanse songwriter, producer en zenger (gesjtorve 2006)
*1939 -  Eric Nordholt, Nederlandse hoofcommissaris van Amsterdam
*1953 - Guy Verhofstadt, premier van Belsj
*1987 - Joss Stone, Britse zangeres

## Gesjtorve
*1034 - Romanus III, keizer van Byzantium
*1915 - Maria Swanenburg, de *[[Leie (sjtad)|Leidse]] giefmengster*
*1917 - Scott Joplin, Amerikaanse pianis en componis
*1977 - Jacques Prévert, Franse diechter en chansonnier
*1987 - Primo Levi, Italiaanse sjriever
*2019 - Max van Weezel, Nederlandse journalis (67)
Ieëpe

**Ieëpe** (Nederlands: *Epen*) is e dörp in 't heuvelland va Zuud-Limburg in de gemingte Gulpe-Wittem. In 2015 wónde d'r 1.075 luuj.  Dur naam zow aafgeleid zieë van apa (=water) en betekent nederzètting an 't water (du Guel).

### Gehuchte
Gehuchte:
* Tippelder
* De Ieëperhei
* Kuttinge
* Kling-Kuttinge
* Kling-Kulle
* De Plaat
* Terpaote
* Terziet

## Historie
In de Middeleeuwe woar Ieëpe eegedóm va de Karolingesche Kuninge. In 'n akte oet 1049 is d'r naam *Alpine* vur de usjte kier te laeze. Later waed dat Apina. Tot an der Franse tied in 1794 vool de umgaeving, oe-ónder och Mechele en Wahlwiller, onder de abdi-j va Burtscheid.

## Bezeenswaerdig

In de tied tösje de 2 oorloge begint 't toerisme op te kaome en daodurch nemt och de welvaart toe. De umgeving is wereldkundig gemakt durch 't bukske *Uit ons krijtland* va Eli Heimans. Nao hem is 't *Heimansreservaat*, Ondersjte en baoveste bösj, de *Heimansgroeve* en de Heimanssjtroat genumt. Op dis plek an de Guel kumt d'r Carboonsjtee baove g'n aed. In de umgaeving zunt e paar vurbeelde te zieë va hoezer (gedeeltelek) gebowd mit dae sjtee.

De karakteristieke kirk van Ieëpe is gewiejd aan de heilige Paulus-Bekieëring.
In de umgaeving lient opvallend väöl ouw vakwerkhäöf en hoezer.

## Folkore
Op d'r usjte zóndig va de vaste wet 't *Burckbrêane* gehotte. De kinger van 't dörp gunt 't 's middigs mit tractors en kare durch gans Ieëpe brêanbaar matriaal ophaole en dat wet op inge groeëte hoop gekiept, *"De Burck"*. De kinger trikke 't 's ovvends vanaaf 't *Burckpleintje* mit fakkele onder begeleiding van de  hermeni-j Internos nao *De Burck* en sjtaeke dao de fakkele i. Daonao sjpelt de hermeni-j  nog ing aantal liedjes en de luj van 't durp werme zich bie *De Burck* en drinke ing tas zelf gemakte werme chocomel. Dan geet iekeringe langzaam nao d'r kafie in 't dörp.

De fakkele die tiedens d'r optocht waede gebroekt, waede op d'r zjoresjtig van te vuere zelf gemakt durch de kinger en volwassene van 't dörp in *<nowiki/>'t Burckhoes.*

## Fotogalerie

Plaetje:Epen-20060604g2.jpg|De Guel bie Ieëpe
Plaetje:Epen-20060604h.jpg|Landsjap rónd 't dörp
Plaetje:Epen-De Paulusborn (3).JPG|De Paulusborn 


## Dörpsvereniginge
* Harmonie *Internos*
* Carnavalsvereniging *d'r [[Voosesjtoets]]*
* Jongerenvereniging KPJ Epen
* * Carnavalsvereiniging de_koempels

## Sjrievers
* Rosalie Sproten, proza
*Houber Vluggen, proza

## Brónne
Mechele (Nederlands Limburg)

**Mechele** is 'n dörp in 't heuvelland van Zuud-Limburg in de gemingte Gulpe-Wittem. 

## Buurtsjappe
Gehuchte en buurtsjappe van Mechele zunt: 

Bie't punt woeë de Mechelbeek in de Geul sjtreumt is Mechele óntsjtange es 'n nederzètting rónd 'n landgood van grave van Limburg. In 2005 hat Mechele, same mèt de buurte, óngevaer 2000 inwoners.

## Bezeenswaerdig
* De kèrk oet 1810 is gewéjd aan Sint Jan dr Duiper. 't Óntwerp is van d'r architec Mathias Soiron oet Mastrich. In d'r toán, oet 1837, zunt neo-romaanse elemente toegepas. In de later jaore woát 't sjeep verlengd en in 1935 kreg de kèrk 'n haofrónd koardeel. In 't interieur is gebroek gemak van antieke vurwerpe. Vurbeelde zunt: 'n barok altaar, 'n 16e eeuws beeld van Sint Jan en 'ne rococo praeksjtool oet d'r 18e eeuw.
* D'r *Herenhof* sjtampt oet d'r 12 eeuw. 't Waor bezit van de grave van Limburg. 't Hudige gebouw dateert oet 1825. 
* In 't *Panhoes* waor oots 'n dwankbrouwerei gevestigd. Dwank wilt hèi zègke: verplich durch de uvverheed um hie 't beer te laote brouwe. 't *Panhoes* is óntworpe dör d'r Aokese barokarchitekt Laurenz Mefferdatis. Eine gieëvel haat rococo-elemente.
* De Mechel die markant langs de sjtraot sjtruimp mèt brökskes nao de hoezer.
* In en rónd 't dörp bevinge zich nog väöl ouw vakwerkhoezer.
* de Watermeule op de Geul en vakwerkhaof dr *Plei* ligke in de buurtsjap Euvergäöl.

## Historie
In 1215 gaof hertog Hendrik III van Limburg d'r Hièrehaof aan Johannieterorde. In 1588 vertrok de orde nao Aoke en is d'r haof verpach gewore tot aan d 'r Franse tied (1794). Vanaaf 1986 waor d'r 't gemeentehoes va Wittem i gevestig.

## Dörpsvereiniginge
* Carnavalsvereniging *de [[Breuzelaere|Breuzelere]]* 
* Jeugdcarnvalsvereniging J.C.V. De Breuzeleerkes
* Stichting Kindervakantiewerk KVWM
* Heuvelland Schlagerparade 
* Scouting St. Martinus
Bómmerig

**Bómmerig** (Nederlands: Bommerig) ies 'n buurtsjap van Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in 't heuvelland van Zuud Limburg.
In de 16e ièw weurt 't *Bamberg* geneump. *Bam* zou 'n verbastering zin van *ban*, dat same mèt *berg* de aan de gemeinsjap toebehuèrende berg zou beteikene. 't Woord *berg* in de naam wies op de heuvelechtige situering, hie bove de Geul en de Klitserbeek. 

't Gehuch, gelege aan de weeg van Mechele nao Camerig, besjteit oet óngevaer 40 häöf en hoezer mèt 110 inweunersj. Diverse daovan zint in vakwerk opgetrokke. 'n Gedeilte haet noe vakantiebesjtumming.

Tege de Elzetterbösj ('n gedeilte van de Vielenerbösj (Nederlands: Vijlenerbos) liek 'n geboew, dat oats 'n kloaster van de patersj Redemptoriste en hoes van de Emmaus-bewaeging ies gewaes.
Ingber

**Ingber** ies 'n buurtsjap van Gulpe in de gemeinte Gulpe-Wittem. 't Ies gesitueerd bove en aan eine holle waeg, de Ingbergrach geneump, die bergaaf oetkump in Gulpe. De naam Ingber kump van Ingberg. De buurtsjap De Hut ies wir 'n ónderdeil van Ingber. Same höbbe ze óngevaer 200 inweunersj. In vreuger jaore loog hie 't riddergood *Hommerig* (*Hoenberg*).

## Bezeenswaerdig
* De kapel van Sleve vrouw van Fatima, oet 1949, ies geboewd oet dankbaarheid dat inweunersj gesjpaard zin gebleve van 't oorlogsgeweld. 't Klökske loewt ederen daag um 12 oer 't Angelus.
* Aan 'n hoesmoer op 'n sjplietsing hingk 'n houte kruus mèt beeld. 
* Väöl vakwerkhäöf en hoezer en diverse boerderieje mèt sjpeklaoge liegke langs de krönkelige holle waeg.
* Kunsgalerie en beeldetuin *Deps*.

## Aad de Haas
In 't lètste oorlogsjaor, 1944, zoot hie kunssjilder Aad de Haas oet Rotterdam ónderdergedoke in 'n piepklein, oud vakwerkhuuske. Aad de Haas ies veural bekènd um zien, aanvankelik umsjtreje, kruusweegsjtasies in de kèrk van Wahlwiller. Naoderhand vóng de sjilder 'n ónderkómme in kesjtièl Sjtriethage in Sjaasberg-Landgraaf.

## Evenement
De buurtvereiniging van Ingber en De Hut organisere same mèt RKIVV de voetbalclub, 'n weiefiès aan de Wienwaeg (eind juni).

## Zuuch ouch
* Geimer (*Ingber* is e waord veur "gember" in sommige dialekte.)
Mechele

**Mechele** kènt verwieze nao:
*De gemeint Mechele in Belsj Limburg, zuug Mechele (Belsj Limburg)
*'t Dörp Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in Nederlands Limburg, zuug Mechele (Nederlands Limburg)
*De sjtad Mechele in de Belzje provincie Antwerpe, zuug Mechele (Antwerpe)
*'t Arrondissemint van de provincie Antwerpe mit Mechele es houfsjtad, zuug Mechele (arrendissement)
*E dörp in de Nederlandse gemeinte Oude IJsselstreek, zuug Megchelen
12 april

**Heiligedaag van paus [[Julius I (paus)|Julius I]]**

## Gebeurtenisse
* 467 - Anthemius weurt keizer van 't Wesromeins Riek.
* 1606 - De Union Flag (*Union Jack*) weurt aangenómme es vlag van Groat-Brittannië.
* 1633 - De formeel óndervraoging van Galileo Galilei door de inquisitie begint. 
* 1861 - Mèt de besjeting van Fort Sumter begint de Amerikaanse burgeroorlog.
* 1945 - Franklin D. Roosevelt sjtörf; Harry S. Truman weurt beëdig es president van de VS.
* 1945 - Kamp Westerbork weurt bevriejd door Canadese miltaire.
* 1946 - Syrië weurt ónaafhenkelik van Frankriek.
* 1961 - Joeri Gagarin weurt es ierste mins ter wereld in 'n baon um de Eerd gebrach.
* 1981 - De ièrsjte Space Shuttle, Columbia, weurt gelanceerd.

## Gebore
* 1743 - Thomas Jefferson, Amerikaanse president (gesjtorve 1826)
* 1885 - Robert Delaunay, Franse kunssjilder (gesjtorve 1941)
* 1903 - Jan Tinbergen, Nederlandse econoom (gesjtorve 1994)
* 1933 - Montserrat Caballé, Spaonse operazengeres (gestorve 2018)
* 1939 - Philippe Moureaux, Belzje politicus (gestorve 2018)
* 1948 - Joschka Fischer, Duutsje politicus
* 1954 - Steve Stevaert, Belsj-Limbörgse politicus (gestorve 2015)

## Gesjtorve
* 352 - Paus Julius I (laeftied ónbekèndj)
* 1945 - Franklin Delano Roosevelt, president van de Vereinigde Sjtaote (63)
* 1975 - Joséphine Baker, Amerikaans-Franse danseres, zengeres en actrice (68)
* 1981 - Hendrik Andriessen, Nederlandse componis (88)
* 2019 - Gaston van Erven, Nederlandsen acteur (75)
Mechele (Belsj Limburg)

**Maosmechele** (Nederlandse naam: **Maasmechelen**) is 'n gemeint in Bèlsj Limburg.
De gemeint haet 37.222 inwoener.
Ze bestuit oet de woenkèrne:
* Mechele (Mechelen-aan-de-Maas)
* Vuch  (Vucht)
* Luit  (Leut)
* Meeëzek (Meeswijk)
* Uukeve (Uikhoven)
* Aësde (Eisden)
* Grumme (Opgrimbie)
* Boorse (Boorsem)
* Kote  (Kotem)

't Groetste deil van 't Nasjenaal Park Hoege Kempe lik inne gemeint Maosmechele.

## Extern linke
Website vanne gemeint
't Roeët

't **Roeët** (Nederlands: **') ies 'n [[buurtsjap]] van [[Mergraote]], in de gemeinte [[Èèsjde-Mergraote]], in 't [[heuvelland]] van [[nederlands Limburg|Zuud-Limburg]]. De naam kump van 't woord ''rode'', dat gerooide plek in de bösj beteikent. 
In de aafgeloupe decenia ies hie väöl [[mergel]] afgegrave t.b.v. de cementindustrie. Van de 24 [[haof (boerderie)|häöf]] en hoezer in 1850 zint 'r in 2000 nog 15 euver. De mergelgroeve **t Roeét* ies noe gedeiltelek ingeriech es natuurgebeed mèt druègdale en hellingbösj.  In 't deil dat neet geëxploiteerd weurt maoge bezeukersj, die ziech ièrsj moete aanmelle, nao [[fossiel|fossiele]] zeuke.

Mieddenin 't gehuch aan de krusing mèt de waeg [[Gastes]] nao [[Cadier en Keer]] sjteit saer 1970, 'n groate [[devotie]][[kapel]] gewiejd aan [[Maria]] Sjterre-der-Ziè. Ze ies opgetrokke van 't sjloopmatriaal van 't veurmalig *Hièregood''. 't Mariabeeld ies gemaak door Fr. Lommen oet Beesel en 't glaas-in-loadvènster mèt 'n aafbeelding van sint Hubertus en zien jaegersj kump van glazeneer Felix oet Mesjtreech.

In de buurt, tösje 't Roeët en Groeët-Welsde sjteit 'n groate ouw Ling (Lindenboom) geseerd mèt 'n houte waegkruus. Dees Ling zou geplant zin door troepe van Napoleon es weegwiezer. Vanaaf diet punt ies d'r 'n wieds oetziech euver de umgeving en bie helder waer kènt me neve de 9 kèrktores van de umliegkende dörper ouch nog de silhouette zeen van kolemiene op 't Belsj-Limburg en bie Luuk en van DSM in Gelaen.
14 april

**Heiligedaag van [[Lidwina]]** 

## Gebeurtenisse
*1865 - De Amerikaanse president Abraham Lincoln weurt neergesjote door John Wilkes Booth.
*1912 - De Titanic boets op 'ne iesberg en zink. 
*1914 - In de Mexicaanse Revolutie weurt veur 't ièrsj in de historie e lochbombardement oetgeveurd.  
*1931 - In Sjpanje weurt keuning Alfonso III aafgezat en weurt de republiek oetgerope.
*1953 - Invasie van de Viet Minh in Laos.
*1979 - Jan Raas wint veur de driede opeinvolgende kièr de Amstel Gold Race.
*1988 - D'r kump 'n ing aan de Russische bezètting van Afghanistan.
*1999 - Berlien weurt obbenuujts de hoofsjtad van Duutsjland.
*2004 - Óngevaer 80 beweunersj van 't woonwagekamp Vinkesjlaag in Mestreech blokkere e kruuspunt op de A2 oet protes tege controles op illegaal activiteite op 't kamp door de gemeinte.

## Gebore
*1527 - Abraham Ortelius, Nederlandse geograaf en kartograaf
*1578 - Filips III, keuning van Sjpanje en Portugal. 
*1629 - Christiaan Huygens, Nederlandse astronoom, wis- en natuurkundige
*1815 - Clara Fey, sjtichteres van de Orde van 't Erm Kind Jezus
*1935 - Erich von Däniken, Zjwitserse sjriever ("Waren de goden kosmonauten?")
*1950 - Péter Esterházy, Hongaarse sjriever
*1980 - Nynke Laverman, Nederlands, Friestaolege fadozengeres en actries
*1982 - Paolla Oliveira, Braziliaanse actries

## Gesjtorve
*1433 - Heilige Lidwina, petroan van de kranke
*1574 - Graaf Lodewiek van Nassau
*1759 - Georg Friedrich Händel, Duutsje-Brits componis
*1917 - Ludovich Zamenhof, Poolse ougarts, bedènker van de kunstaal Esperanto
*1928 - Harie Meijers, fitserenner oet Mestreech
*1986 - Simone de Beauvoir, Franse sjriefster en filosofe
15 april

**Heiligedaag van de Zalige [[Pater Damiaan]]** 

## Gebeurtenisse
*1246 - Delf kriet sjtadsrechte.
*1450 - Tege 't ing van de Hónderdjaorige Oorlog maak 't Frans leger bie de Sjlaag van Formigny 'n ing aan de Ingelsje euverheersing van 't noorde van Frankriek. 
*1632 - In de Daartigjaorige Oorlog versjloon Zjweedse troepe 't Heilig Roams Riek bie de Sjlaag van Rege.
*1912 - De Titanic zink um 2:20 oer; 1496 luuj kómme um. 
*1945 - 't Concentratiekamp Bergen-Belsen weurt bevriejd.
*1955 - De fastfood-kete McDonald's weurt opgeriech.
*2019 - De Slevrouwekèrk in Paries brent bekaans compleet oet. Allein de boetemör en de twie klokketories blieve gespaord.

## Gebore
*1452 - Leonardo da Vinci, Italiaanse sjilder, arsjitek, oetvinger, ingenieur, beeldhouwer en sjriever
*1646 - Chtistiaan V, keuning van Denemarke en Noorwege
*1707 - Leonhard Euler, Zjwitserse wiskundige
*1875 - Ina Boudier-Bakker, Nederlandse sjriefster
*1907 - Nikolaas Tinbergen, Nederlandse bioloog en winnaer van de Nobelpries
*1912 - Kim Il Sung, leijer van Noord-Korea
*1921 - Karel Appel, Nederlandse sjilder
*1935 - Miel Cools, Vlaamse zenger ("Boer Bavo", "Soldaat")
*1936 - Raymond Poulidor, Franse fitserenner
*1938 - Claudia Cardinale, Italiaanse actrice
*1949 - Alla Poegatsjova, Róssische zengerin
*1960 - Prins Filip, kroanprins van Belsj

## Gesjtorve
*69 - Otho, Romeinse keizer
*1446 - Filippo Brunelleschi, Italiaanse arsjitek
*1719 - Madame de Maintenon, twiède vrouw van Lowie XIV van Frankriek
*1764 - Madame de Pompadour, maitresse van Lowie XV van Frankriek
*1828 - Francisco Goya, Sjpaanse sjilder
*1865 - Abraham Lincoln, president van de Vereinigde Sjtate
*1888 - Pater Damiaan, Belzje missionaris
*1942 - Robert Musil, Oasteriekse sjriever
*1980 - Jean-Paul Sartre, Franse filosoof en sjriever
*1984 - Tommy Cooper, Britse komiek
*1990 - Greta Garbo, Zjweeds-Amerikaanse actrice
*1998 - Pol Pot, dictator van Cambodja
*2017 - Emma Morano (117), Italiaanse leeftiedsrecordhèlster
16 april

**16 aprèl** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 106en daag vaan e gewoen jaor en d'n 107e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 259 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n Heiligedaag vaan Bernadette Soubirous.

## Gebeurtenisse
* 1850 - De hangbrök van Angers (Frankriek) sjtort in vanwege de resonantie die 730 in de maot marcherende soldaote veroorzaakde. 226 luuj kómme um. 
* 1909 - Jeanne d'Arc weurt door paus Pius X zalig verklaord.
* 1917 - Vladimir Lenin kièrt truuk oet ballingsjap in Finland.
* 1938 - Groat-Brittannië erkènt de Italiaanse annexatie van Abessinië.
* 1940 - 't Duutsj sjeep Goya zink; hiebie sjterve 7000 luuj.
* 1972 - De Apollo 16 weurt gelanceerd veur 'n reis nao de maon.
* 1974 - Bie 'n militair coup in Niger weurt president Hamani Diori aafgezat. 
* 1975 - De Roaj Khmer verovert de Cambodjaanse hoofsjtad Phnom Penh.
* 2019 - Op 't Kivumeer veur de kös vaan oostelek Congo-Kinshasa vergeit 'ne veerboot. Mie es hoonderd lui verdrinke of weure vermis.

## Gebore
* 1319 - Sjang II, keuning van Frankriek
* 1646 - Jules Hardouin Mansart, Franse arsjitek
* 1867 - Wilbur Wright, Amerikaanse vleegtuugpionier
* 1889 - Charlie Chaplin, Britse acteur, sjriever en filmproducent
* 1918 - Fanny Blankers-Koen, Nederlandse atlete 
* 1922 - Leo Tindemans, premier van Belsj
* 1927 - Joseph Ratzinger, de latere paus Benedictus XVI
* 1939 - Dusty Springfield, Britse zangeres 
* 1939 - Margreeth de Boer, Nederlandse politica (PvdA) en Commissaris van de Keuningin in Drenthe
* 1940 - Margrethe II, keuningin van Denemarke
* 1955 - Groathertog Henri van Luxemburg
* 1967 - Bart de Graaff, Nederlandsen tillevisiemeker (gestorve 2002)

## Gesjtorve
* 1850 - Marie Tussaud, wassebeelde-artieste
* 1879 - Bernadette Soubirous, Franse heilige
* 2019 - Jörg Demus, Oosteriekse pianis (90)
13 april

**Heiligedaag van [[Martinus I]]**
## Gebeurtenisse
*1204 - In de veerde kruustoch verovere de christene Constantinopel.
*1598 - Keuning Hendrik IV van Frankriek ónderteikent 't Edik van Nantes. 
*1625 - Johannes Faber gebruuk es ièrsjte 't woord "microscoop".
*1849 - Hongarije weurt 'n republiek.
*1970 - 'ne Zuursjtoftank van 't ruumdesjeep Apollo 13 óntplof. De missie weurt aafgebroke. De drie astronaute höbbe nieks en kière nao de aarde truuk. 
*1974 - Gerrie Knetemann wint de Amstel Gold Race.
*1987 - Portugal en China teikene e akkoord euver de truukgaaf van Macao. 
*1992 - Bie Remung vink 'n aardbeving plaats mèt 'n sjterkde van 5.5 op de sjaal van Richter.

## Gebore
*1519 - Catharina de' Medici, keuningin van Frankriek
*1743 - Thomas Jefferson, de derde president van de Vereinigde Sjtate
*1860 - James Ensor, Belzje sjilder
*1885 - Pieter Gerbrandy, Nederlandse sjtaatsman
*1906 - Samuel Beckett, Ierse toneelsjriever en diechter
*1943 - Tim Krabbé, Nederlandse sjriever en sjaakkènner
*1963 - Garri Kasparov, Russische sjaker
*1969 - Margrethe Vestager, Deense politica
*1970 - Rintje Ritsma, Nederlandse sjaatser

## Gesjtorve
*1377 - Guillaume de Machaut, Franse componis
*1605 - Boris Godoenov, Russische tsaar
*1695 - Jean de la Fontaine, Franse sjriever, bekènd veur zien fabels
*1868 - Tewodros II, keizer van Ethiopië
*1956 - Emil Nolde, Duutsje sjilder
*2018 - Miloš Forman, Tsjechisch-Amerikaanse rezjisseur (86)
Gastes

**Gastes** (Nederlands: *Gasthuis*) ies 'n buurtsjap van 't dörpke Bieëmele (Nederlands Bemelen) in de gemeinte Èèsjde-Mergraote in Nederlands Limburg. 't Gehuch liek op 't plateau aan de ouw route Mesjtreech - Aoke. De weeg van Keer nao Terbliet kruus die baan en op die sjplietsing bevingk ziech 'n waterpöthuuske mèt 'n zaaldaak en 'ne haof mèt 'n klokketeurentsje.

Waarsjienlik haet Gastes ziene naam te danke aan 't Sint Servaos- gashoes dat hie waor gevestig um vermeujde reizigersj gasvrieheid te beje. 't Gehuch tèlt óngevaer tachtig inweunersj. De hoezer en boerderieje liegke versjpreid langs de weeg. 
Gastes ies besjermp buurtgeziech. 

Op 'n aantal kruuspunte sjtoon veldkruzer. Eint mèt 't opsjrief *groet mich.*
Hessels

't **Hessels** is 't Limburgs dialek wat in Hasselt vaanajds gesproke weurt. 't Is ein vaan de Weslimburgse dialekte.

Hasselt ligk zjus te weste vaan e paor veurnaom isoglosses, en zien taol oondersjeit ziech daodoor hiel dudelik vaan beveurbild 't Genks. Zoe loupe de Panninger Seitenlinie en de doe-gijlien vaan noord nao zuid tösse de twie stei door, en zeet me in Hasselt *schoên* (neet *sjoen*) en *dzjie, oech* (neet *doe* en *diech*). Ouch ligk Hasselt nog zjus in 't Belsj-Limburgs oontrundingsgebeed, wat es gevolg heet tot 't waord *dörp* dao es *dèrp* gerealiseerd weurt, en *[[Luik]]* es *Lèèk*. Ouch ligk Hasselt in 't gebeed vaan de Aajdsaksische monoftongisatie: 't heet *eek*, *boom*, *rook* en *zweet* tegeneuver *eik*, *boum*, *rouk* en *zweit*. Hasselt ligk ouch te weste vaan de ie-ij en oe-ui grènze, meh dees klaanke zien veranderd in *èè* en *öö* (welke lèste klaank tenao dèks weer oontroond is). Teslotte kump in 't Hessels h-deletie veur, meh dit gebäört neet consequint en 't versjijnsel verdwijnt dudelik mèt d'n tied.

't Hessels heet wie alle Belsj-Limburgse dialekte probleme ziech stoonde te hawwe en 't gebruuk devaan löp stèrk trök. Bovedeen spreke väöl Limburgstaolege in Hasselt 'n aander dialek, umtot 'n stad ummer plattelandsimmigrante aontrèk. Heidoor is 't Hessels de lèste vijfteg jaor dudelik veranderd.

Literatuur in 't Hessels is sjaars. 

De spelling vannen "Dieksjenèèr van't (H)essels", 1989, drèède verbieëterde éûtgaaf ès'n wetenschappeleke spelling van 't Hessels. Vir wieë gewóéën Hessels wielt schrèève, ès dee spelling nogal gekompliekeerd en doabèè braa lestig vir te gebrèèke bè'n tipmesjin of nen teksverwèrreker. Vir doa-an ewa te verhèllepe hèt Marco Clerinx - bè de mejwèrreking van Xavier Staelens zellef - 'n versimpelde spelling vir't Hessels éûtgewèrrek. Doa's e biekske (ne spellinggids) va gemaak (kiek hèè-onder).

Alle stroate vanne bènnestad van Hasselt hèbbe néû, wèè dee va Mestriech, twejtâlige stroatplieëtsjes. De Hesselse versie ès al èn dee "Vereenvoudigde spelling-Staelens". Èn 2009 koam d'r 'n vertaaleng van 't klassiek stripverhoal *On a marché sur la lune/Mannen op de maan* van Kèèfke éût onder d'n titel *Manne obbe Moan*. De vertaaleng is gemaak deer Jos Ghysen.

## Externe link

Versimpelde spelling-Staelens
Oos-Timor

**Oos-Timor** (officieel *Portugees* **República Democrática de Timor-Leste**; *Tetun* **Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e**) is e land wat 't ooste (en de westeleke enclave Oecussi-Ambeno) van 't eiland Timor besleit. Hoofstad is Dili. 't Weste vaan dat eiland is in han vaan Indonesië. Vaan 1975 tot 1999 heelt dit land Oos-Timor bezat wat 't 't middelpunt vaan 'n internationaol gesjèl maakde. Oetindelek duide de Vereinegde Naties de tröktrèkking vaan 't Indonesische leger door en woort Oos-Timor 'n zelfstendege staot.

## Bestuurleke indeiling
Oos-Timor is ingedeild in 14 bestuurleke districte.

## Demografie
De Timorese bevolking is taomelek divers. De belangriekste gróp, en ouch de gróp die gooddeils d'n deens oetmaak op Oos-Timor, zien de Tetuns (zeker 100.000 vertegewoordegers, veural aon de noordkös vaan 't land); wijer zien d'r de Mambaes (in 't bergland), de Tukudedes (roond Maubara en Liquisa), de Galoli's, de Kemakke, de Bunakke (e Papoeavolk), de Fataluku's (ouch e Papoeavolk), de Baineko's en de Mestieze (die dèks Portugees praote). Al volke höbbe 'n eige taol; oonderein communicere ze dèks in 't Portugees of Indonesisch. 't Indonesisch en 't Ingels weure trouwes door de groondwèt erkind es "werktaole". Good 90% vaan de bevolking is katholiek, de res weurt oetgemaak door moslims (5%), prottestante (3%) en klein gróppe hindoes, boeddhiste en animiste.

## Historie
In de zestiende iew bezatte de Portugeze 't oostelek deil vaan Timor um handelsgroonde, mèt e paar aander eilen in dit gebeed. De Hollenders veroverde in 't begin vaan de zeventiende iew de Banda-eilen op Portugal meh lete Timor oongemeujd. Portugal breide zien bezittinge neet oet en de res vaan de Indonesische arsjipel kaom gedorende de volgende iewe oonder Nederlands bestuur.

In d'n Twiede Wereldoorlog vele de Japanners ouch Oos-Timor binne, en in 't binneland woedde 'ne hevege guerilla. Nao d'n oorlog woort 't Portugees besteur herstèld. Intösse verkraog Indonesië tösse 1945 en 1949 de oonaofhenkelekheid, en Oos-Timor oonder Portugees bestuur pareerde neet mèt 't pan-Indonesisch ideaol wat toen hiersde. Wie de Portugeze in 1974 en 1975 begóste mèt dekolonisatie veel 't Indonesisch leger binne. Ze woorte neet gehinderd door groetmachte; zoe zag d'n Amerikaanse president Gerald Ford Soeharto expliciet tot heer dit punt zouw laote röste. Oos-Timor woort de zesentwintegste provincie vaan Indonesië, al erkinde de VN dees annexatie neet.

Oonderwijl veurde e paar verzètsgróppe 'n guerilla tege de Indonesische armee. In de jaore negeteg naom de pressie op de Indonesische regering touw, en nao 't (gedwónge) aoftrejje vaan Soeharto in 1998 leet de regering oetindelek 't territorium los. E rifferendum op 30 augustus 1999 had ganse oonaofhenkelekheid vaan Indonesië es oetslaag. Op 20 mei 2002 woort dees oonaofhenkelekheid geïmplementeerd. Later dat jaor trooj 't land ouch touw tot de Vereinegde Naties.
Partei

**Partei** (Nederlands **Partij**) is ing groeëte kern van Wittem in de gemingde Gulpe-Wittem in Zuud Limburg. Partei waor vreuger d'r woeënkern van Wittem, woeë zich 't kloster, de klosterkèrk, 't kesjtieël en de watermeule bevinge. Ouwer name zunt: dae Torteyde (14e ièw), de Tyrtei (15e ièw), op ter Tey (16e ièw), Partheij, Partey.  D'r naam is te verklaore vanoet 't Latiense *tortus* wat *boch* betekent. Partei liekt aan inge flinke boch in d'r waeg. Dat waor de vreuger Heerbaan van Mestrich nao Aoke. De Geul en de Sinselbaach sjtreume langs.

## Bezeenswaerdig
* Hof 't Wienhoes (aan de Ouw Heerbaan) is 'ne vurmalige herberg bie 't tolhoes van de Hieëre van Wittem aan de Heerbaan van Mestrich nao Aoke. D'r linkervleugel dateert oet d'r 17e ieëw. D'r rechtervleugel, oet d'r 18e ieëw, deende es parkeerplaatsj vur d'r poskoetsj. Naoderhand loog hie 'n possjtasie tot in 1865. Toen waoët die teväöl bie der aalik van de sjpoorbaan Mestrich - Aoke.
* Nonnekloster mèt 'n neogotische kapel
* Vakwerkhäöf en hoezer
* Hof Hommerich.
* Haof De Bek (oet 1636) (baksjting mèt helsjtinge dörpele) aan d'r ouwe hieërwaeg nao Aoke. Tot 1858 'n posterie.
* Veldkruzer

## Evenemente
* Galaconcerte van fanfare Kunst en Vriendschap in november jiddes jaor

## Dörpsvereiniginge
* Carnavalsvereiniging de Ülle
* Fanfare Kunst en Vriendschap
* Voetbalkloep V.V. Partij '33
Jan Diederen

**Jan Diederen** (Oud-Valkeberg, 22 mei 1936) sjrief, componeert en zingk leedsjes in 't Valkebergs dialek. Hae waor journalis bie 't Limburgs Dagblad en ies wiskundige.
Jan ies 'ne ouwere broor van Els en Bert Diederen, die ouch in 't Valkebergs sjrieve.

## Discografie
* Dialekleedsje in 1979 op de LP *Ós Limburgs Plat*
* *Va'n Ja'n*, cd mèt vièrtièn Vallekebergse leedsjes 2006

## Publikaties
* Dialekleedteks in de bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg in 1992
* Dialekleedsjes in de bundel *Vallekebergse leedsjes en karnavalssjlagersj* in 2002 
* Diverse artikele in 't weekblaad 't Land van Valkenburg ('t Gezètsje) en in 't Limburgs Dagblad (Nederlands) en 'Kijk op Valkenburg'.
* *DIEDEREN van Puth 1600-2000* (genealogie, 4 deile) (Nederlands)
* *Valckenborg in 1777*, de legger van de stad en vrijheid Valckenborgh, oetgegeve veurjaor 2013 (Nederlands)
* *42 Joodse Valkenburgers opgepakt en vermoord*, book oetgegeve in oktober 2014 (Nederlands)
* Het verhaal van de (L)eeuw, oetgegeve in 1986
* Mijn oorlog en bevrijding, oegegeve in 2019

## Bronnen
Sjeng Meijs

**Sjeng Meijs** (1901 - 1960) waor 'ne diechter in 't Valkebergs. Hae wèrkde es docent Frans aan de sjoal in Heerle. Meijs ies gebore en getoge op Sint-Pièter bie Valkeberg.
Ziene sjoelnaam (pseudoniem), dae hae af en toe gebruukde waor *Deraciné*.

## Publikaties
* in 't weekblaad *'t Land van Valkenburg*.
* in de bloomlezing Rierank van Veldeke-Valkeberg in 1992

## sjtäölke
"oet de waeg
sjtraote laeg
ram, pam, pam 
weg medam 
weestegroot
hièl devoot 
kinger kómme
sjtil get, trómme
wat 'n rieje
aan twiè zieje
kinger bae 
bae! veur wae?"

*oet: Valkeberger brónk 1937, Rierank 1992*

## Zuug ouch
Altaor

't **Altaor** ies in de Katholieke kèrk 'n sjteine of houte taofel woa-aan de Eucharistie of Heilige Mès weurt gevierd door de preester of veurgenger. Van te veure ies 't muibelsjtök door de biesjop gewiejd. Veur 't 2e Vaticaans concilie sjting de preester mèt de rök nao de luuj toe aan 'n altaor, dat meistal 'n hoage opboew houw, verseerd mèt altaarkaste, beeldegroepe of 'n retabel. In 't miedde bevingk ziech 't tabernakel. Dit hoofaltaor sjteit op 't koar. Op 't altaor liek 'ne altaordwaal, 'n liene taofellake woa-op 't altaorkruus sjteit.
Allewiel sjteit de veurgenger achter 'n taofel mèt 't geziech nao de luuj toe es'r de mès opdreug.

'n Zie-altaor sjteit in 'n ziekapel, die ziech meistal in 'n ziebeuk of achterin de kèrk bevingk. Zoan zie-altaor-kapel ies gewiejd aan 'ne bepaolde heilige.

## Links
Tabernakel

'n **Tabernakel** (in de Katholieke Kerk) ies 'n riek verseerd brandwerend keske (kluuske) op ’t hoofaltaor of zie-altaor. De ciborie woa-in ziech ’t Heilig Sacrament, de geconsacreerde hostie, bevingk, weurt hie in bewaard. 
Binne ’t kèrkgeboew nump ’t tabernakel de plaats in van de woonplaats van de aanwezige Jezus Christus in de gedaante van broad. (hostie). Vlakbie hingk ummer 'n godslamp.

Sóms weure de hosties bewaard in ‘ne sacramentstore, dae los sjteit van ’t altaor.
Godslamp

'n **Godslamp** ies in Katholieke Kèrk ’n meistal sjoan verseerd lempke, dat hingk in de buurt van ’t tabernakel, zoa-lang dao-in 't heilig sacrament, de geconsacreerde hostie aanwezig ies. Zónder ónderbreking brent 't leech op plantaardige olie of biejewas.
Ciborie

De **Ciborie** ies in de Katholieke kèrk 'n kelk woa-in de geconsacreerde hosties bewaard weure. 
Dees kelk weurt bedek mèt ‘ne koepelvörmige dèksel woa-op ’n kruuske sjteit (es handvat). De binnekant ies meistal verguld.

De **pyxis** ies ’n verseerd duèske van goud of zilver woa-in zoan hostie weurt verveurd op weeg nao ‘ne kranke, dae de communie wilt óntvange.

De altaarciborie ies 'n baldakijn euver 'n altaor.


image:Ciborie1.jpg
image:Ciborie2.jpg


## Zuug veur miè foto's
Sacristie

**Sacristie**, van Latiense *sacristia* dat *kèrkbewaarder* beteikent en van *sacer* dat *heilig* of *gewiejd* beteikent, ies in de Katholieke Kèrk 'n ruumde in 'n kèrkgeboew of 'n aangeboewd gedeilte, woa ’t liturgisch vaatwerk (bv kelk, ciborie, monstrans), kruus, keertseluuchtersj, wierouksvaat en beursjtel, kèrkbeuk of missale, lezenaere, örgelke (piano) en de paramente ( ’t liturgisch textiel, bv kazuivel, toga) bewaard were. 

Preestersj, diakes, misdenersj en acoliete kleie ziech hie um veur en nao de ièredeens (Eucharistieviering of Heilige Mès), biech of boeteviering.

De, sóms fraai geborduurde of geapplikeerde mèskleier were, gehange, bewaard in 'n garderobekas of sacristiekas. 
De sacristiecredens deent veur 't opsjloon van kleiner en platte mèsbenuèdighede: altaorkleier, taofelklèdsjes, taofelluipersj, kaorde etc.
Léon Pluymaekers

**Léon Pluymaekers** (1924-1988) waor sjriever en diechter in 't Valkebergs.
Hae waor van 1948 bies 1981 hoofredakteur en oetgever van *'t Land van Valkenburg* ('t Gezètsje) en naoderhand van 't kwartaalmagazine *Geulrand*. Daoneve waor hae co-auteur van de *Geschiedenis van Valkenburg-Houthem* in 1979. Pluymaekers sjreef verhaole, gediechte en 'n groat aantal leedsjes (o.a. *De ode aan Valkeberg*).

## Publicaties
* De revue *Aan de Geul zint veer gebaore*, same mèt Roep Lambriks in de jaore 50.
* in 't weekblaad * 't Land van Valkenburg*
* in 't *Veldeke-orgaan* van Veldeke-Limburg
* in de bloomlezing oet de Limburgse dialekliteratuur *Mosalect* in 1976
* in 't kwartaalmagazine *Geulrand*
* 't Book "Ransdaal, drie heren een gemeenschap" in 1982. 
* in de bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg in 1992
* in de bundel *Vallekebergse leedsjes en karnavalssjlagersj* in 2002

## Sjtäölke
"Dao ies mie Valkeberg, dao aan de Geul
woa bie rewien en berg iech miech zoa gelukkig veul
es iech mie Valkeberg, diech verlaote moot
dan dink iech altied aan diech, iech weit 't in miech
mien hart klop veur diech
want dan ièrsj veul iech pas good, mie Valkebergs blood"

 oet: *Ode aan Valkeberg*, Rierank 1992 

## Allerhand
In 't plat weurt de naam Pluymaekers oetgesjproke wie Plumekersj. Zoawie in Valkeberg gebrukelik bie luuj woort hae ouch waal *Léon van de Plumeker* geneump.

## Zuug ouch
Roep Lambriks

**Roep Lambriks** (1918 - 1977) waor 'ne sjriever en diechter in 't Valkebergs. 
Wiejer waor hae regisseur en toneelsjpeler bie de zank van Walram en 't Klokkenkoor.
Lambriks sjreef ouch dialekleedsjes. Marjon Lambriks ies 'n dochter van häöm.

## Publikaties
* de revue *Aan de Geul zint veer gebaore*, same mèt Léon Pluymaekers, in de jaore 50.
* in 't weekblaad *'t Land van Valkenburg*.
* in 't Veldekeorgaan van Veldeke-Limburg
* in de bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg in 1992
* in de bundel *Vallekebergse leedsjes en karnavalssjlagersj* in 2002

## sjtäölke
Dao maak ziech e truupke oet 't duuster van de nach los. Veurop twiè jónge, achter hun drie, veer Pruusje. Hun geziechter ziete vol mèt vaege blood, de kleier hange aan flarde langs 't lief. Mèt 'ne electrische draod, dae  door hun polse sjniet, zint ze aaneingebónge. Sjtrómpelentaere kleddere ze de Cauberg op. 't Geit de Pruusje neet vlot genoeg. Ze höbbe sjtrank veur de Amerikaan, dae waal kort bie liek, meh veur de jónge te laat zal kómme... "Schneller Schweinhunde! Weiter! Weiter!" De kleinste van de twiè krieg 'ne sjlaag op zien sjouwer, vilt  en trèk ziene kómpel mèt... Dat is 't woa de Pruusje  op höbbe gewach. Wie bloodrukende wuive sjmiete ze ziech op de twiè jónge, die ocherm, haos neet miè kènne. 
Eine versjriekde vogel fladdert oet de sjtruuk weg.. en dan... eine roefel en oos twiè helde valle mèt 't geziech veureuver op d'n helle sjtein...
 oet: *De Cauberg op*. Rierank 1992

## Zuug ouch
Marc Didden

**Marc Didden** (Hamont 28 juli 1949) is 'ne Vlaoms-Bèlsje
rockjoernalis en filmrégesseur.

Hae is gebore in 't Bèlsj Limburgs dörp Hamont, me zen femilie verhoest
nao Brössel es hae twie jaor aut is. Hae studeerd ter tejater en regie aan 't RITCS.

Hae weurt iest bekènd es meziekjournalis bie 't waekblaat Humo.
Daonaeve wèrkde hae ouch freelance veur óngerangere Muziekkrant Oor.
Sómmige van zen interviews zeen later in twie beuk verzameld.

In 1983 régesseert hae zien ieste langspeulfilm, *Brussels By Night* mèt 
soundtrack van Raymond van het Groenewoud. 

## Filmografie
* *Cheb* (2000), 'n kórtfilm veur 't *Bruxelles mon amour* prejék
* *Mannen Maken Plannen* (1993)
* *Sailors Don't Cry* (1988)
* *Istanbul* (1985)
* *Brussels By Night* (1983)

## TV
* *Tip Toe Thru The Tulips* (1994), e pertrèt van Hugo Claus
* *'t Bolleken* (1988)

## Beuk
* *May I Quest You an Askion* (2000)
* *Enkele Interviews* (1980)

## Extern linke
*
Zjweikese

**Zjweikese** of **Sjweikese** (Nederlands: *Sweikhuizen*) is e bergdörpke in de gemeinte Baekdale. 't Lik tösse Gelaen en Pöt in. (Zuud Limburg). De naam zou kómme van de samevoging: zwei (2) en huize. De beboewing in 't begin haet gelege tösje twiè hoezer, waarsjienlik de Sjtammenhaof en de Biessenhaof. De lètste liek op Gelaens gebeed. 't Gebeed waor toen eigendóm van de Hière van Sjènne en waor groater dan tegenwoordig; allewiel weurt dees verklaoring neet mièr aangenómme. 'n Ander en baeter verklaoring van 't ièrste gedeilte van de naam kèn zin *sweyck*, dat *zwaag* of weiland beteikent.
In 2020 wone d'r 585 luuj.

## Gesjiedenis
* Bie opgravinge zint reste gevónge van 'n kamp van jagersj oet de Midde-Sjteintied (8000-5000 v. Chr.) en 'n nederzètting oet 't Magdalénien (12000-10000 v.Chr).

## Bezeenwaerdig
* De Katholieke kèrk gewiejd aan de heilige Dionysius en Odilia sjteit miedde in 't dörp. Ze ies in 1739 (in de veurgevel sjteit 't jaortal oetgebeeld in mergelblökskes) opgetrokke oet baksjtein. Op de heuk ies 't geboew verseerd mèt mergelblök. Ouch de nao veure sjpringende inganksrisaliet ies zoa verseerd. De deur en vènstere höbbe rón bäög. Op 't daak sjteit 'ne daakruter es tore. In 1953 ies de kèrk oetgebreid. Binne bevingk ziech 'n barok altaor oet 1740, aafkómstig oet de kèrk van Munstergelaen. De praeksjtool dateert oet de 15e ièw en haet tièn gesjneje houte panele. Odila, haet 'n eige kapel. Zie ies de petroanheilige van de blinne. Rónd häör óntsjteit in 1929 'n speciaal devotie, die ziech uut in jaorlikse baevaarte op de veurlètste zaoterdig en zóndig in juni.
* Bekind oet Sjweikese zunt de Sjweikeser rèngeloate(Reine Claude).
* De Sjtammenhaof liek in 't veld aan de rand van de Sjtammenderbösj. Zie sjtamp oet de Mieddelièwe en ies van 't gesjlote type, dat in Limburg en Belsj väöl geboewd ies gewaes. In 1696 ies ze aafgebrand en daonao wir opgeboewd. D'n haof ies eigendóm van de familie Riga aan de Stammen. Ze ies nog ummer in functie (landboew).
* Ein aantal vakwerkhoezer en boerehäóf.
* Hellingbösj, velder en hol waeg in de umgeving.

## Markante luuj
In Sjweikese woordt ouch Pierre Meels gebaore. In Limburg bekènd es Sjuul Pukkel de dichtende bekker.

## Evenemente
* Aspergefiès op Twiède Pinksterdaag.
* de *Klauterkoers* veur fietsrennersj tot 2006.
Sjuul Pukkel

**Sjuul Pukkel** (* 9 januari 1943 in Sjweikese + 9 november 2025 in Nuth) woar de sjoelnaam va de 'dichtende bekker' Pierre Meels oet Sjènne.

Sjuul Pukkel trèk al gans get joare ten sjtriede taege de in zien ouge groate volksjverlakkerie en missjteng door de euverheid. Ouch trèk 'r ten sjtriede taege de gevestigde orde. Ein groat aantal gedichter haet hae gebunjeld in eine dichbundel getitelt "Monoloog en Chronologische gedichten van Sjuul Pukkel" (eige oetgaaf, 1988). In 1998 tensjlotte kaom nao zös jaor sjrieve zien eige book oet mèt de titel *Wij, Maffia B.V. Nederland Ons aards paradijs*. Meh omdat 'r geine oetgaever kos vinge, haet 'r alles gans zelf motte betale. 

## Pukkel
Sjuul Pukkel haet ziene naam te danke aan ziene pukkel dae 'r op zien gezich haw. Dèzze pukkel haet 'r begin 2006 loate weghaole.

## Lubbers
Sjuul Pukkel haet in het verleje genog vläög oetgehaold en op versjillende wies 't nuujts gehaold. 't Meis ruchtmakende waor wie 'r 'n toesjpraok van de oud-minister-president Ruud Löbbesj versjtuèrde in de sjouwburg in Haelder in 1991. Langs ein aopesjtaonde, meh neet bewaakde ingangk wis hae de foyer in de sjouwburg te bereike en wachde dao op ein good moment om Löbbesj op zien meneer van repliek te dene. Wie Löbbesj zou gaon kalle, sjus op dat moment sjnoorde Sjuul Pukkel dem de moel mèt ein sjus ter plekke sjnel geïmproviseerd gedich. Mèt dèze daad how Meels neet allein zien doel bereik, meh kreeg hae ouch nog ins landelijke aandach. 't Veurval in de sjouwburg woort namelik oetgezonje door 't NOS Journaal en 't RTL nuuts.

## literatuur
* Sjuul Pukkel - Wij, Maffia B.V. Nederland Ons aards paradijs: Uitgeverij het Hogere 1998
* Sjuul Pukkel - Monoloog en Chronologische Gedichten: Eigen uitgave 1988
Dominique Deruddere

**Dominique Deruddere** (Turnhout 15 juni 1957) is 'n Vlaoms-Bèlsje filmrégesseur. Hae greujdje op in Léopolsbörch.

Es sjtudent maak er al versjillige kórtere films, óngerangere same met zien
jeugvriend Marcel Vanthilt. Hae sjtudaert in 1980 aaf aan 't
Hoeger Sint-Lucas Instetuut veur Beeldjende Kuns in Brössel mètte kórtfilm *Killing Joke*.

Hae begènt zien karjaer es assestent bie versjillige Bèlsje régesseur
wie Hugo Claus en Marc Didden,
es scenaris veur *Brussels By Night*, ne film oet 1983
van Marc Didden, en in 1985 es aktäör in *Istanbul*, weer van Marc Didden.

In 1987 régesseert hae zien ieste langspeulfilm, *Crazy Love*, nao de verhale van
Charles Bukowski. Zien twiede langspeulfilm, *Wait Until Spring, Bandini*, nao
de roman van John Fante, haet al 'n internasjenale rolbezètting mèt Joe Mantegna, 
Ornella Muti en Faye Dunaway.

## Filmografie
* Will Tura, hoop doet leven (2018)
* Flying Home (2014)
* Firmin (2007)
* Die Bluthochzeit (2005)
* Pour Le Plaisir (2004)
* Iedereen Beroemd! (2000), genommeneerd veur de Oscars in 2001
* Firmin (2007)
* Hombres Complicados (1997)
* Suite 16 (1994)
* Wait Until Spring, Bandini (1989)
* Crazy Love (1987)
* A Foggy Night (1985)
* Wodka Orange (1982)
* Killing Joke (1980)
* Bedankt Ma (1979)
* Oranje Licht (1975)

## Extern linke
*
Sjeng

**Sjeng** is 'ne jóngesnaom dee veural in Nederlands Limbörg veurkump. De naom is aofgeleid van Johannes.

'ne (manneleke) Mestreechteneer weurt ouch wèl *Sjeng* geneump, zoewel door ziechzelvers es door Limburgers vaan boete Mestreech. Soms weurt ouch 't Mestreechs dialek *Sjengs* geneump. Sjeng weurt boete Mestreech ouch gebruuk es e sjeldwoord veur 'ne Mestreechteneer. 't Antoniem is *[[boer]]*, wat Mestreechtenere dèks gebruke es sjelnaom veur alle Limbörgers vaan boete Mestreech.

De vörm *Sjeng* is via 't Frans *Jean* in 't Limbörgs gekoume. *Jean* weurt in Limbörgse moond *Sjang*; 't verkleinwoord vaan Sjang is *Sjengske*. Es Sjengske groet weurt nump me häöm soms neet Sjang mèr Sjeng.

Vreuger numde ze boete Mestreech 'ne Mestreechteneer 'ne Pier. In en roond Kèrkraoj gebruuk me dit woord nog ummertouw. Allewijl is 't nog gebruuk in voetballeedsjes vaan Roda JC boe me in zingk tot Roda noets maag goon fusere mèt MVV: *Nooit FC Limburg. Fortuna onderaan, nooit met die Pieren samen gaan*.

## Bekinde Sjenge
* Sjeng de Belsj (echte naom Jean Paulussen), Belzje zenger (gebore in Veldtwezelt-Laoneke) dee leedjes in 't Mestreechs zingk, bekind vaan *"Es iech in dien auge kiek"*, *"De polonaise trein"* en *"De leefs mer eine kier"*.
* Sjeng Kraft, accordeonis en sjriever vaan vastelaovendsleedsjes
* Sjeng Kremers, tösje 1977 en 1990 Gouverneur vaan Limburg;
* Sjeng Meijs, Valkebergsen diechter;
* Sjeng Schalken, bekinde tennisser oet Weert;
* Sjeng Scheffers, waor veur 'nen tied de woordveurder vaan 't Mestreechse woenwagekamp Vinkenslag.
* Sjeng Tans, politicus en opriechter vaan de Universiteit Mestreech

## Boe 'Sjeng' nog mie weurt gebruuk
* *"Sjeng aon de geng"*, e leedje vaan Frans Theunisz, zenger vaan de "Nachraove". 't Nummer weurt veural mèt de karnaval gedrejd en kraog zèlfs landeleke bekindheid in 1995.
* *[[Sjeng & the Gang]]*, e bandje oet 't pläötske Rogkel.
* *[[Sjengske]]*, book vaan Bèr Hollewijn
* SjengGPT, Mestreechstaolege chatbot

## Rifferenties
Könsmès

Onger **könsmès** wurt doorgaons versjtange middele van neet-biologische oorsprong die veur bemèsting va gewèsje waere toegevoog. Dit in taegesjtèlling tot deerlike mès (oetwèrpsele va kui, vèrkes enz.). Patentkali is ein könsmès wat ouch in de biologische landjboew gebroek maog waere.

## Gebroek
De Pruus Justus von Liebig (1803-1873) wurt besjouwd es de oetvinger en aesjte gebroeker va könsmès. Von Liebig óngerzoch nauwkeurig welke elementen plante nuëdig howwe om te gruije. Daona sjtarde hae 'ne proof mèt könsmèsgifte. In 1845 waor zien landj ein va de vruchtbaarste plaatsje va Dutsjland gewore.

Es basis veur de aesjte könsmèster deende ónger angere chilisalpeter oet Chili en guano (vogelsjtrontj) (6%N + 8% P2O5) oet Peru of Argentinië. Allein waore dees natuurlijke veurraojer sjnel op.

## Hoofd- en sjpaore-elemente
Zoawaal deerlike mès es wie könsmès höbbe tot doel de bodem aan te völle mèt sjtoffe die veur de optimale grui van ein gewas nuëdig zeen. Ongersjeid kènt gemak waerde in hoof- en sjpaore-elemente. Van de hoofelemente wurt veur eine goje grui door 't gewas vuël opgenomme en van de sjpaore-elemente meh ien klein bietje, woordoor dees name.

### Hoofelemente
De hoofelementen zeen sjtiksjtof, fosfor, kalium, calcium, zwavel en in minder mate magnesium. Veur 't verkriege van eine goje zoergraad (pH) van de grondj wurt ouch calcium toegevoog.

### Sjpaore-elemente
Sjpaore-elemente zeen de metale iezer, zink, koper, molybdeen, borium en kobalt.

## Könsmèsfabrikage
In 1910 lökde 't Fritz Haber es aesjte om sjtiksjtof oet de loech om te zètte in ammoniak. Ammoniak vormp de basis van de modern sjtiksjtofmèsstoffe.

## Könsmèsstoffe
Könsmèsstoffe kinne besjtaon oet ein element, de inkelvoudige mèssjtoffe of ein mengsel van elemente, de maevoudige mèssjtoffe. Daonaeve kènne ze in vaste of vloeibare vorm veurkomme. In water opgelos ureum wurt ongeranger gebroek es blaadbemèsting in de fruitteelt. In de greunteteelt onger glaas wurt hieël väöl op water geteeld, woo alle benuëdigde mèssjtoffe waere opgelos. Omdat sommige mèssjtoffe reaksies mètein kènne aangaon en dan neet oplosbaar produkte gaeve, wurt hie gebroek gemak van ein zoagenaamde A-bak en eine B-bak.

### Inkelvoudige mèssjtoffe

### Maevoudige vaste mèssjtoffe
Inkele veurbeelde.
NPK mèssjtoffe: o.a. 12+10+18 bevat 12%sjtikstof, wovan 7% N-NH4 en 5% N-NO3, 10% P2O5 en 18% K2O of
15+20+25 kamerplantemès of 12+15+18 gaard- en gazonmès
Magnesamon: bevat 20% N (NH4NO3) en 10% MgO
Patentkali: bevat 30% K2O, 10% MgO en 42% SO3(17% S)

### Maevoudige vloeibare mèssjtoffe
Vloeibare maevoudige mèssjtoffe waere bieveurbeeld gebroek veur de voeding van kamerplante.
Ein veurbeeld van ein einvoudige NPK samesjtèlling is:

Ein veurbeeld van ein NPK samesjtèlling met sjpaore-elemente veur geraniums en fuchsia's is: