open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niers

De **Niers** is e reveerke in Duitsland en Nederland.

## Verloup
De bron vaan de Niers ligk bij Kuckum, e dörp wat vèlt oonder de stad Erkelenz (Kreis Heinsberg, Noordrien-Wesfale). Umtot me dit dörp de koumende jaore geit aofgrave veur broenkole (Broenkolewerk Jartzwiller), zal de bron dao verdwijne. Versjèllende nevebronne zien intösse al verdwene. Es compensatie veur 't waterpeil watert me de kojl noe al aof wijerop in de Niers. De reveer weurt wijer geveujd door versjèllende klein beekskes en keneelkes in de buurt; 't is 'n regereveer.

De Niers struimp door of veurbij Wanlo bij Jlabbach (Mönchengladbach), Veeëse (Viersen), Wachtedónk, Strale (Straelen, evels neet in de stad zelf), Geldere (Geldern), Kevelaer, Weeze, Goch, Kessel, kump bij 't Vèn aon de Nederlandse grens en drejt daan, euver de grens, sjerp nao 't zuie, struimp daan tösse Gennep en Otersóm door en kump kort bij De Milsbik in de Maos oet. Op die plaots vint me 't geboortehoes vaan d'n heilege Nobert vaan Sante.

't Gans trajek is 114 kilometer laank; 't stroumgebeed mèt 1348 km².

## Eigesjappe
't Stroumdaal vaan de Niers is hiel aajd: 't is zoe'n 200.000 jaor trök (in 't Saalien, de veurlèsten iestied) door de Rijn oetgeslepe. 't Daal is daan ouch mèt 500 meter breier es me aanders veur zoe e besjeie reveerke maag verwachte.

De Niers heet in ziene boveloup e verval vaan zoe'n 60 cm/km, in zienen oonderloup ieder 25 cm/km. Dit kump neer op e verval vaan zoe'n 70 meter euver de ganse loup. Veur 't klei reveerke wat 't is, is 't debiet vrij groet. Daorum woorte hei vreuger väöl watermeules gebouwd.

## Gebruuk
De Niers waor vaanajds riek aon iele, meh door sterke vervojling in d'n twintegsten iew is 't bestand hel achteroet gegaange. De lèste decennia weurt 't aofvalwater gezuverd. Daodoor kin de reveer ouch weer gebruuk weure veur 't winne vaan drinkwater. Ouch veur recreatie is ze in trèk. Door 't aonlègke vaan stouwe is ze evels neet bevaarbaar, veur zoewied ze dat vreuger al waor.
Graft

Mit ***graft***  kèn waere gemeind:

* 'ne **[[Graaf (landsjapselement)|Graaf]]**, e terrasvörmig plateau op 'n helling;
* E dörp in de gemeinte Graft-De Rijp (provincie Noord-Holland); zuug Graft (dörp).
Brisbane

**Brisbane** is de hoofstad van de Australische deilstaot Queensland. 't Is ók de groeëtste stad van de staot. Brisbane haet 1.676.389 inwoeënors en 'n dichheid van 353,8 inw/km².

## Stedebande
* Kobe (Japan), sins 1985
* Auckland (Nieuw-Zieland), sins 1988
* Shenzhen (China), sins 1992
* Semarang (Indonesië), sins 1993
* Kaohsiung (Taiwan), sins 1997
* Daejeon (Zuid-Korea), sins 2002
* Tsjoengking (China), sins 2005

## Links
* Brisbane oppe Brisbaneaustralia.com
Darwin (Australië)

**Darwin** is de hoofstad van de Australische deilstaot Nordelik Territorium, verneump nao Charles Darwin. 't Haet zon 124.800 inwoeëners en 'n dichheid van 35,1 inw/km². Darwin is ouk de groeëtste plats van 't Nordelik Terretorium.

## Stedebande
* Ambon (Indonesië)
* Anchorage (Vereinegde State)
* Dili (Oos-Timor)
* Haikou (China)
* Honolulu (Hawaï, Vereinegde State)
* Kalymnos (Griekeland)
* Milikapiti (Australië)

## Links
* Darwin's officiële website
* Verzamelgids vaan 't Nordelik Terretorium
Atmosfeer

d'n **Atmosfeer** is 't totaal van de gase die zich óm e bepaoldj, vas hieëmellichaam bevinje. d'n Atmosfeer van de Aerd wuuertj ouch waal d'n aerdatmosfeer of dampkrink geneump. Ouch al anger planete van ós zónnestèlsel höbben 'nen atmosfeer.

De gase in d'n atmosfeer waeren aangetróg door 't zwaordjekrachsvèldj van 't hieëmellichaam en waere zoea vasgehaje. De lichter gase, wie waterstóf, kinnen 'n snelheidsverdeiling höbbe die veur e deil groeater is es de óntsnappingssnelheid; dees gase zölle den lankzaam oet d'n atmosfeer verdwiene.

## Aerdatmosfeer
Ozen atmosfeer, dae dus ouch waal d'n dampkrink geneump wuuerdj, hèltj de planeet op 'n confortabel temperatuur (zoeaget vieftieën gräöj) doordet d'r de wörmdje vanne Zón toet oppe gróndj leet doordringen en 't veurkump det de oetgaondje wörmdje nao de ruumdje óntsnap. 't Daeke van lóch is hieël erg dön vergeleke mit de Aerd. Dees lèste haet namelik 'ne straol van róndje 6370 km, wie d'n atmosfeer "slechs" 1000 km diek is. d'n Dampkrink kin men in veer laogen opdeile: d'n troposfeer, de stratosfeer, de mesosfeer en d'n ionosfeer. 't Waer speeltj zich aaf in de laog dae 't kórts bie de Aerd ligk: d'n troposfeer. De diekdje vannen troposfeer varieertj van tieën km ane poeale toet zestieën km inne gebiede róndjen aevenieër en is de wermste en vóchtigste laog vannen dampkrink.
Hert

't **Hert** (Letien/medisch: *Cor*) is 'n haol spier die door zich same te trèkke blood door 't lief van 'n organisme pómp. E sumpel insektehert besteit oet ein haol buus die zich aaf en toe sametrèk en zoea 'n klein wieväölheid aan vleujstóf in bewaeging hèltj, mèn of mieër in ein richting, meh zónger geslaote vaatstèlsel. 'n Hert van e zougdeer is hieël gespecialiseerdj en haet veer afzunjerlike, door kleppe gesjeie, kamers die same twieë pump vörme die 'n in serie gesjakeldje, meh wiejer gesjeie, lóng- en liefscirculaasje ane gang haje.  

## Ligking
't Hert haet 'nen asymmetrische vorm (en dus neet wie e geteikendj hertje: ♥) en ligk in de thoraxhäöldje, zoeaget midden achter 't bórsbein, in 't mediastinum (de ruumdje tösse de twieë lónge). 't Hert ligk get mieër ane linkse kantj es ane rechse kantj van 't bórsbein; 't stèk zoea twieë centimaeter oet nao rechs. Inne linkse lóng daointaenge zörg 't hert veur 'n depe indeuking. 't Hert kan waere gezeen es 'n saort van keigel. d'n Toep daovan wuuertj d'n apex geneump en 't gróndjvlaak de basis.
Rouke

Mit **rouke** wuuertj 't nöttige van smöljerendjen tabak door middel van inaome gemèndj. 't Guuef ouch anger genotsmiddele en drugs die gerouk kinne waere, meh meistal bedoeltj me mit *rouke* 't rouke van tabak. Rouke is sjajelik veure gezóndjheid; de roukverslaving wuuertj veroearzaak door nicotien. 't "Zin" höbben in 'n sigaret is feitelik e signaal van 't lichaom richting de hersene det 't lichaom nicotien wiltj.
 
Tabak is euveral oppe waereldj vrie te verkriege, mer inne meiste lenj waere d'r hoeag accienzen op gehöffen en rouke wuuertj ouch op anger menere óntmeujig. In Nederlandj gebeurtj dit beveurbeildj via de Tabakswet die saer 1 jannewarie 2004 edere wèrknömmer 't rèch guuef op 'n roukvrie wèrkplaats, ouch inne horeca. In 't Belsj gebeurtj dit ouch saer juni 2011. 

Inne vouksmóndj sprèk me ouch waal van *pave*, *zwame* of *vlemme*.

## Inhaadj van tabaksrouk en gezóndjheidsgevolge
Rouke haet väöl naodeilige gevolge veure gezóndjheid door e groeat aantal aan giftige stóffe. De wichtigste giftige stóffen in tabaksrouk zeen:
* taer: veroearzaak roukershoos en is kankerverwèkkendj.
* nicotien: 'n verslavendje stóf die ónger angere 'nen hoeage blooddrök veroearzaak en bloodvater besjajig en vernejtj.
* koolmonoxide: zurg veur 'n slechte conditie en besjajig de vaatwandj.
* stikstofmonoxide: besjajig de vaatwandj èn zèt 'n fysiologisch mechanisme in gank det leidj toet vernejjing vanne bloodvate.

Tabaksrouk bevatj nag väöl mieër anger giftige stóffe. Sommige daovan zeen e gevolg vanne meneer woróp tabak verboewdj wuuertj (bv. bestriejingsmiddele), angere zitte van nature inne tabaksplantj

Tabaksrouk bevat nog talloze andere giftige stoffen. Sommige daarvan zijn een gevolg van de wijze waarop de tabak verbouwd is (bestrijdingsmiddelen), andere zitten 'van nature' in de tabaksplant of óntstaon door ónvólledige verbranjing. Get veurbeildje hievan zeen: nitrosamine, formaldehyde, arseen (e zwaor metaal), cyanide, aceton (ómme nagellak eweg te haole), ammoniak, aekzoer, DDT (e bestriejingsmiddel), polonium (radioactief) en benzeenverbinjinge. De wichtigste krenkdjes die gans of groeatedeils door rouke veroearzaak waere zeen lóngkanker, COPD en hert- en vaatkrendjes.

## Roukers in Nederlandj
27,5% vanne luuj in Nederlandj rouk. Dees luuj kómme de maotsjappie zoea 2,4 miljard euro. Dees koste ontstaon doordet roukers dökker krank zeen en 'n lieëger productiviteit höbbe. Daointaenge levere de accienzen op tabak de Nederlandjse sjatkies ruum 2,3 miljard euro op. Ouch is oet óngerzeuk gebleke det roukers, ómdet ze ieëder doead gaon, mènder koste ane gezóndjheidszurg make. Daobie bespaartj rouke de staat pensioenkoste, doordet ieëder doead gaon ouch mènder oet te kieëre pensioen beteikentj.

## Zuuch ouch
* Ruike
Grietenij

'n **Greetenij** waas 'ne vuurlouper van 'n gemeinde, in 't biezoonjer in Freeslanjd. In 1851 zin alle greetenijen ein op ein umgezat in gemeindes. D't oeëtdrukking "op zien elfendartigs" kump woarsjienlik van de Freese elf steej en de dartig greetenije. Ouch Gröninge kós einige greetenije.
Maasdune

**Maasdune** ken zien:

* 'n Natuurgebied ien 't noeërde van Nederlands Limburg, ien de gemieëntes Gennep en Baerge, zie Nationaal Park De Maasdune;
* 'n Op de lange baon gezatte fusiegemieënte ien de pannesteel van Nederlands Limburg, zie Maasdune (fusiegemieënte).
Hollands Kroon

**Hollands Kroon** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in de Kop van Noord-Holland. Ze woort op 1 januari 2012 gevörmp oet 't groondgebeed vaan de aw gemeintes Anna Paulowna, Niedorp, Wieringen en Wieringermeer. De veer gemeintes same hadde op 1 januari 2010 47.613 inwoeners; mèt 665 km² is 't ein vaan de nao oppervlak groetste (en dunsbevolkde) gemeintes vaan Nederland.

## Insignes
't Waope vaan de gemeinte is vaan goud (*geel*), mèt 'ne liew vaan keel (*roed*), geklawd en getóngk vaan lazuur (*blauw*) en 'ne keuningskroen op de kop. 't Sjèld gedèk mèt 'n dreiblaojege kroen.

Dit waope is sprekend: 't tuint 't waope vaan Holland, mèt dit versjèl tot de liew 'n kroen dreug.

## Historie en achtergroond
De veer gemeintes boe Hollands Kroon oet is gevörmp, zien oonderein hendeg versjèllend. Niedorp waor zelf 'n fusiegemeinte oet 1970, die ligk in 't eigelek Wesfriesland ('t gebeed binne de Wesfriese rinkdiek). Wieringen is e geweze eiland wat iewelaank in relatief isolatie vaan 't vasteland laog. Anna Paulowna is 'ne polder dee in 1846 druugveel. De Wieringermeer is ouch 'ne polder, en wel eine vaan de IJsselmeerpolders, en veel in 1930 druug; zienen opzat is belaankriek groetsjaoleger en moderner.

In de jaore 2000 kaome, gooddeils oonder drök vaan de provincie Noord-Holland, versjèllende herindeilinge in de provincie op gaank, boebij 't oetgaankspunt waor veur gemeintes mèt minstens 20.000 inwoeners te make. Gein vaan dees veer gemeintes kaom dao-aon. Daorum woort beslote, um oonder vaan bove opgelagte fusieplanne oet te koume, veur zelf tot 'n fusie euver te goon. Veur de naom woort gekoze veur *Hollands Kroon*, nao e watersjap wat vaan 1994 tot 2003 in de regio had bestande. De oersprunkeleke werknaom waor *Amstelmeer*, nao 't water wat westelek vaan Wieringe ligk.

## Kerne
De gemeinte umvat de volgende 22 kerne:

Daoneve kint de gemeinte e groet aontal naobersjappe.

## Politiek
### Samestèlling gemeinteraod
Op goonsdag 23 november 2011 woorte raodsverkezinge veur de touwkumstege gemeinte gehawwe, mèt de volgenden oetslaag:

Gans in d'n tiedgeis vaan ind 2011 presteerde hei 't CDA tegevallend; in twie vaan de veer gemeintes waor 't daoveur de groetste partij gewees. De opkóms waor 40,52%. Oet deze raod woort e colleesj vaan VVD, CDA en PvdA gevörmp.

### Börgemeister
Op 13 december 2011 zien twie lui veur de positie vaan woernummende börgemeister gekandideerd, boe de raod Theo van Eijk oet koos. In de zomer vaan 2012 kump daan 'nen defintieve börgemeister.

## Bevolking en cultuur
De bevolking is oonderling divers, wat ziech liet verklaore oet de versjèllende histories vaan de aw gemeintes. Euver 't algemein wèrk ze in de primaire sector; op Wieringen (veural in Den Oever) dèks in de vèsserij, in de res vaan de gemeinte in de landbouw.

In de plaotse vaan de geweze gemeinte Niedorp sprik me vaanajds Wesfries; in Anna Paulowna deit me dat ouch. Wieringen kint 'n archaïsch en sterk aofwiekend Wesfries dialek, 't Wierings. In de Wieringermeer spreke ze gein ech Wesfries, meh wel (sterk) regionaol gekleurd Nederlands.

## Bronne


## Externe link
* Website vaan de fusiegemeinte
Lèsbreef

'ne **Lèsbreef** ies 'n minibeukske wat handelt euver 'n bepaald thema wat toegepas kènt were in 't ónderwies. 't Betref hie ónderwerpe oet de Limburgse historie en volkscultuur, gesjreve op 't niveau van lièrlinge van de basissjoal oet de lètste groep (11- en 12-jaorige).
Veldeke Limburg haet in 2007 't initiatief genómme um lèsbreve oet te geve veur deze doelgroep um dae kènnis te laote make mèt die ónderwerpe. 'n Belangriek ónderdeil van de Limburgse volkscultuur ies ouch de Limburgse taal, daorum ies edere lèsbreef gesjreve in 't dialek. De exemplare, die tot noe toe zint versjene, zint allenei in 'n ander dialek gesjreve, umdat in Limburg neet euveral 't zelfde dialek gekald weurt. Veldeke besjteit oet 11 kring in gans Limburg en eder jaor ies 'ne andere krink, oet 'n ander plaats, verantwoordelik veur de invölling van 't thema. Alle basissjoale in Limburg kriege 'n exemplaar ter inzage toegesjtuurd en kènne daonao de lèsbreve besjtèlle bie 't Hoes veur de Kunste in Remung. Veur in 't documentatiecentrum en um te behandele in de klas in de gesjiedenis- of aardriekskundelès. 

## Lèsbreve vanaaf 2007
De ièrsjte lèsbreef oet 2007 ging euver Sint Maerte (Sint Maarten), woavan de fièsdaag vèlt op 11 november. Hae ies gesjreve in 't Echs. Daonao volgde in 2008 de Kirmis in 't Zittesj; de Schötterie in 2009 in 't Venloos; d'r Weg in 't Heëlesj in  2010. De lèsbreef Mergel oet 2011 sjteit in 't Valkebergs en vertèlt euver mergel, de roumgaele sjtein woamèt zoaväöl geboewe rónd Valkeberg en Mestreech opgetrokke zint.

## Euverziech lèsbreve in de Limburgse sjtreektaal
* In 2007 versjeen, in samewèrking mèt de Veldeke-krink-Ech, de lèsbreef: *Sint Maerte*, in 't Echs
* In 2008 versjeen, in samewèrking mèt de Veldeke-krink-Zitterd de lèsbreef:  *Kirmes*, in t Zittesj.
* In 2009 versjeen in samewèrking mèt de Veldeke-krink-Venlo de lèsbreef: De *Schötterie*, in 't Venloos.
* In 2010 versjeen de lèsbreef *d'r Weg* in samewèrking met de Veldeke-krink-Heële, in 't Heëlesj.
* In 2011 versjeen de lèsbreef *Mergel* in samewèrking mèt de Veldeke-krink-Valkeberg, in 't Valkebergs. 't Beukske vertèlt euver mergel, de roumgaele sjtein woamèt in en um Valkeberg en Mestreech väöl geboewd ies gewore, euver wie en woa de sjtein gewonne weurt, euver fossiele en fauna, euver depe mergelgrotte en wat dao-in allenei gebeurt.
* In 2013 versjeen, in samewèrking mèt de Veldeke-krink-Remunj de lèsbreef *Vastelaovend*, in 't Remunjs. Vastelaovend, carnaval in al zien facette mèt 't oug op gans Limburg.
Aldus Manutius

**Aldus Manutius** (de Awwere) (Latien veur Aldo Manuzio) (Sermoneta, 1449 - Venies, 5 fibberwarie 1515) waor 'nen humanis dee belaankriek is gewees veur de bookdrökkuns. 

Veurnaomelek zien rol bij de oontwikkeling vaan de interpunctie is veurnaom, zoe wie de puntkomma, de komma en de oetvinding vaan 't sjeif sjrif. Zienen invlood zörgde deveur tot de functie vaan de interpunctie versjuifde vaan hölp bij 't veurleze vaan 'n teks nao 'n hölp bij 't stèl leze en beter begriepe vaan dee teks.
Houw

**D'n Houw** is ein gehucht van Opotere, in de naober van 't Mariakapelleke, in de gemeint Mezeik. 't Ligk ten zuje van 't dörp. Vanawds waas 't 'n bestuurleke einheid mit Dorne.

## Externe link
* Historie van Opotere
Kathelieke Renaissance

Oonder ***Katholieke Renaissance*** versteit me in Nederland d'n tied vaanaof 1848, wie 'n nui groondwèt in wèrking traoj die godsdeensvrijheid veursjreef. Daomèt kaom 'n ind aon twie iewe boe-in 't roems-katholicisme officieel verboje waor gewees. Dit waor d'n tied vaan 't heropriechte vaan bisdómme, 't groetsjaoleg bouwe vaan katholieke (gemeinelek neogotische) kèrke, de stiechting vaan kloesters, de opkoms vaan katholieke politieke partije (te beginne mèt de RKSP) en de vörming vaan de katholieke zuil. De Katholieke Renaissance heet 't aonziech vaan veural Noord-Braobant en Limbörg sterk veranderd, meh waor ouch in aander deile vaan 't land boe katholieke woende good merkbaar.
2005 YU55

**2005 YU55**, ouch wel gesjreve es **2005 YU<sub>55</sub>**, is 'n meugelek gevaarleke asteroïed mèt 'nen doorsnei vaan 400 meter. 2005 YU55 woort oontdèk op 28 december 2005 door Robert S. McMillan vaan 't Steward-observatorium vaan de Universiteit vaan Arizona. 

2005 YU55 is op 8 november 2011 op 'nen aofstand vaan 324.600 km langs de Eerd gevloge. Dezen aofstand is minder es d'n aofstand tösse de Eerd en de Maon. 'nen Daag later is de asteroïed op 'nen aofstand vaan 239.000 km langs de Maon gekoume. Allewel d'n aofstand vrij klein is, gief 't gei gevaar veur de Eerd. D'n invlood op 't zwoerdekrachveld is verwaarloosbaar. De baon vaan de asteroïed is vrij perceis berekend en veur de koumende 100 jaor is oetgerekend tot 2005 YU55 de Eerd neet zal rake. 

De asteroïed is hiel lesteg te zien (ze is zwarter es kole); dit kin allein mèt gespecialiseerde verrekiekers of telescope. 

## Referenties
Secret Valley

**Secret Valley** woor ein Australische avontureserie vaör kinjer oet 1980. De producer woor de Grundy Organisation en de serie waerdje vaör het ieës oetgezonje door de Australian Broadcasting Corporation. Het idee vaör de serie waerdje aafgeleidj van 'n tillevisiefilm die al bestong. De serie waerdje in Nederlandj in 1982 en 1983 oetgezonje door de KRO.

## Plot
Secret Valley ging aöver ei verzonne vakantiekamp vaör kinjer. De kinjer die in het kamp verbleve of doa vakantiewerk ginge doon, waerdje doa geliek lestig gevalle door ein bende vervaelendje kinjer (eigelijk sjabbe), aangeveurdj door Spider McGlurk. De kinjer in het kamp takdje zich aaf en toe mit die bende. Doabiej waerdje maelbomme, spaghettibomme en anger viezigheid gebroektj as woapen.  Op het les woor het altied ein groeate smeerlapperie.

Spider McGlurk en zien bende woore neet de groeatste bedreiging vaör de vreej in Secret Valley. Secret Valley waerdje de gansen tied bedreig mit sloeting door de plaatselijke projectontwikkelieër (dae tegeliek in de gemendjeroad zoot) William Whopper (auch bekendj as WW).

## Productie
* De televisieserie woor ein co-productie van Australië, Spanje en Frankriek (Grundy, TVE en Telecip), mer d'r waerdje auch aan biejgedrage door Ingelandj, Nederlandj en Pruusses. 
* De serie waerdje opgenomme biej de Smokey Dawsons ranch in Terry Hills, Nuuj-Zuid-Wales en auch biej El Caballo Blanco.

## Referenties
*iF magazine online
*Inside Film

## Externe links
*IMDB listing for Secret Valley
*Secret Valley at the National Film and Sound Archive
Nederrien

**Nederrien** kin nao twie versjèllende eerdweitesjappeleke versjiensele roontelum Oos-Nederland en Noordrien-Wesfale beteikene:
* de Nederrien (revier) (Nederrijn), 'n zijrevier vaan de Rien, die urges in 't grensgebeed vaan Oos-Nederland en Noordrien-Wesfale ophilt
* 't Nederrien (regio) (Nederrhein), e gebeed in 't noordweste vaan 't Rienland, meistens 't platteland roontelum Dusseldörp gemeind, boe de Rienlandse heuvels euvergaon in de Lieg len
Waobig

**Waobig**, ouch wel **Waobich** gesjreve (Nederlands **Waubach**), is 'n aajd dörp in de gemeinte Lankgraaf. 't Ligk oostelek vaan Nuienhage en westelek vaan Rimburg. Kortbij euver de Duitse grens ligk Sjerpezeel. In 2007 had 't dörp 3070 inwoeners op 223 hektaar. 't Lauradörp is tege Waobig aongebojd.

## Historie
De naom *Waobig* liet ziech verklaore oet *wald-bach*, dus 'beek in de bos'. 't Dörp hoort in d'n tied vaan 't ancien régime bij 't Voorstedóm Toear. De naom vaan de Waobiger wiek Abdissebósj rappeleert dao nog aon. Naodeen hoort 't dörp bij de gemeinte Ubich uvver Worms, tot die in 1982 opgóng in de nui gemeinte Lankgraaf.

## Aonzien
Aon de Aw Merret vint me inkel bezeensweerdege boerderije. In 't dörp stoon twie negentienden-iewse kèrke: ei vreug-negentiende-iews kèrkske, boe-in intösse 't Theater Lankgraaf zit, en de parochiekèrk oet 1877 (zuug de foto), 'n neogotische kruuskèrk oontworpe door François van Schoubrouck.

## Extern links
* Waubach.nl
Neer

**Neer** kin beteikene:

* E lichaamsdeil, zuug neer (orgaan);
* De Nederlandse naam van Naer in de gemeinte Leudaal
Mosjtsjena

**Mosjtsjena** (Oekraïens: Мощена) is e dörp d'n oblas Volyn in 't noordwèste van Oekraïne. Mosjtsjena haet 581 inwoeaners (2010).

## Links
Mienwaeg (gehuch)

**Mienwaeg** (Nederlandsj: *Meinweg*) is e klei gehuch inne gemèndje Roerdale, vasgedrök ane grèns mit Pruusjes. In 't gehuch kaltj me d'n Ètsberger dialek. 't Plaetske ligk net baoven 't Nationaal Park De Mienwaeg en besteit oet get vèljer en e paar bórderieë. Kórt euvere grèns ligk de Pruusje plaats Meinfeld.
Waal

De **Waal** is 'n reveer in Nederland. 't Is de veurnaomste tak vaan de Rijn in zienen oonderluip en de groetste vaan de drei *[[Groete Revere]]* in 't Reveregebeed vaan Midde-Nederland.

## Trajek
Heer strèk ziech euver 82 kilometer oet en begint kort nao Millingen aan de Rijn, neet wied vaan de Duitse grens. Dao vertek ziech de Rijn in de Nederrijn (in de vörm vaan 't Pannerdens Kenaal) en de Waal. Heer löp door tot aon Woudrichem en Dalem (bij Gorinchem), boe heer mèt d'n Aofgedamde Maos samekump en Merwede geit heite.

Euver de ganse luip is de Waal, aanders es de Maos, vaan kribbe (steine demkes die de struiming mote regele) veurzeen. Twie groete kenale rake de Waal: 't Maos-Waalkenaal bij Nimwege en 't Amsterdam-Rijnkenaal bij Tiel. De reveer is euveral oongeveer 400 meter breid.

## Historie
De Waal bestoont al in prehistorische tije en waor in de Romeinsen tied al 'n reveer vaan belaank. De naom is vaan Germaansen oersprunk en liet zien aofleie oet **wôh* 'drej', nao de väöl meanders in de reveer. De Rijn (noe Nederrijn/Awwe Rijn) waor toen nog wel belaankrieker. Dit veranderde in de middeliewe sterk. In de zeventienden iew góng oetindelek 90% vaan 't de Nederlen inkoumend Rijnwater door de Waal. Dit zörgde veur probleme; daorum groof tösse 1701 en 1709 't Pannerdens Kenaal. Sindsdeen ligk d'n oersprunk vaan de Waal, die vreuger bij Tolkamer kort nao de grens laog, get wijer stroumaofwaarts.

## Sociaol geografie
De groetste stad aon de Waal is Nimwege, wat vaanaajds aon de linkerkant ligk meh sinds kort ouch bebouwing aon de rechterkant heet (de zoegeneumde *Waalsprong*). Aander stei en stedsjes zien Tiel (rechs), Zaltbommel (links) en Woudrichem (bij 't indpunt, links). Kort veur 't ind ligk aon de rechterkant, boetendieks, ouch 't Slot Loevestein. Versjèllende waarde (weerde) ligke aon de Waal: aon de linkerkant 't Riek vaan Nimwege, 't Land vaan Maos en Waal en de Bommelerwaard, aon de rechterkant de Betuwe. Tot veur kort laog de ganse reveer in de provincie Gelderland; sinds Dalem bij de gemeinte Gorinchem huurt, ligk 't lèste stökske rechterkant in Zuid-Holland.

Euver de Waal ligke brögke bij Nimwege (drei), bij Ewijk (gemeinte Beuningen), vaan Beneden-Leeuwen (gemeinte West Maas en Waal) nao Echteld (gemeinte Neder-Betuwe) en bij Zaltbommel (twie, 'n spoorbrögk en de Martinus Nijhoffbrögk). Wijer gief 't e groet aontal poontvere. Veur de binnevaart is de reveer vaan oetzunderlek belaank: de haves vaan Rotterdam en Amsterdam bedene hei-euver hun Europees achterland.
Nederrien (revier)

De **Nederrien** (Nederlands: **Nederrijn**) is 'n reveer in Nederland. 't Is ein vaan de tek vaan de Rien in zienen oonderluip. Mèt *[[Niederrhein]]* weurt in Duitsland dèkser 't deil vaan de Rien stroumaofwaarts vaanaof Dusseldörp gemeind.

## Trajek
De Nederrien is in Nederland evels noordtek vaan de Rijn, min of mie corresponderend mèt de oersprunkeleke hoofluip vaan de reveer, vaanaof de splieting mèt de Waal. Dees splieting vint plaots bij Millinge en Panningen (gemeinte Rijnwaarden), boe de Nederrijn nao rechs drejt en de Waal rechdoor struimp. De ierste paar kilometer stoon bekind es 't Pannerdens Kenaal. Zoe vaanaof Loo (gemeinte Duiven) vervolg de reveer zien oersprunkeleke bèdding. Bij Westervoort spliet ziech d'n IJssel vaan de Nederrien aof; dee struimp rechsaof nao 't noorde, dewijl de Nederrien linksaof nao 't weste geit. Bij Wijk bij Duurstede splits ziech de Nederrien. Wiedoet 't mieste water struimp wijer door de Lek, dewijl e bitteke 't oersprunkelek Rijntrajek volg door de Kromme Rijn.

Langs groete deile vaan de Nederrien zien kribbe aongelag.

## Historie
De Nederrien hètde aajdtieds gewoen *Rijn*; 'n gewoente die aonwoenende vaan de reveer trouwes höbbe aongehawwe. In de Romeinsen tied waor 't nog de hoofstroum vaan de Rijn, al waor de Waal ouch toen al 'n groete reveer. In de luip vaan de middeliewe woort de Nederrien ummer minder belaankriek, tot ze in de zeventienden iew nog mer tien percint vaan 't Rijnwater verwèrkde. Dit begós de sjeepvaart te hindere en zörgde veur euverstruiminge. Daorum verlag me de bèdding vaan de reveer. De oersprunkeleke splitsing vaan Rijn en Waal laog tösse Spijk (gemeinte Lingewaal) en Lobith (gemeinte Rijnwaarden); noe woort, get wijerop, 't Pannerdens Kenaal gegraove. Sindsdeen geit weer e daarde vaan 't Rijnwater door de Nederrien. De aw, aofgedamde bèdding weurt plaotselek *[[Awwe Rijn (Gelderland)|Awwe Rijn]]* geneump.

## Sociaol geografie
De groetste stad aon de Nederrien is Arnhem, wat mèt de Nederrien weurt geassocieerd wie Nimwege mèt de Waal. Aander stei aon de reveer zien Wageningen en Rhenen; alledrei ligke ze op de rechterkant vaan de reveer. Landstreke aon de reveer zien de Betuwe (linkerkant) en de Rijnwaarden, Veluwe, Gelderse Vallei, Utreisen Heuvelrögk en Krómme Rijnstreek (rechterkant). De provincie ligk gooddeils allein in de provincie Gelderland, meh heet vaanaof Rhenen ziene rechterkant in de provincie Utrech ligke.

Versjèllende brögke ligke euver de Nederrien: veer bij Arnhem (boe-oonder de John Frostbrögk), ein tösse Renkum en Heteren (gemeinte Overbetuwe) en ein tösse Rhenen en Kesteren (gemeinte Neder-Betuwe). Ouch gief 't poontvere bij Wageningen, Elst en Amerongen (allebei de lèste gemeinte Utrechtse Heuvelrug). Veur de binnevaart, in 't bezunder die op en vaan de Arnhemse industrie, is de reveer vaan groet belaank.
Helje

**Helje** kèn zeen:

* E dörp in de gemeint Pieël en Maas, zuug Helje (dörp);
* 'n Vreuger gemeint, in 2010 opgegange in Pieël en Maas, zuug Helje (gemeint).
Korfoe

**Korfoe** (Grieks: *Κέρκυρα*, spreek oet: **''Kaer**kieraa'') is 'n stad, departemint en eiland vaan Griekeland, in de Ionische Zie gelege. 't Ligk gelege tösse de Europese regio's Epirus (GR), Zuid-Albanië en Puglia (IT) in. 't Is de hoofplaots vaan de Ionische Eilen en 't gelieknaomeg departemint. Sinds 2011 steit Korfoe evels geliek aon 't departemint en besleit zoewel de gemeinte wie 't departemint 't gaans eiland. Volges de census vaan 2011 gief 't 101.080 inwoeners en 'n oppervlak vaan 606,581 km². 't Gief in Korfoe daomèt 'n inwoenersdeechheid vaan 167/km². Heidoor is Korfoe ein vaan de deechbevolkste stei vaan Griekeland, mer steit 't pas op de tiende plaots vaan de groetste stei vaan 't land. De stad is bekans jummers (evels minder good mèt nievel) te zien vaanoet Albanië. Mèt groete helderheid is de stad te zien vaanoet 't Italiaans Otranto. Korfoe weurt in aw beuk oet d'n Aajdgrieksen tied ouch wel 's geneump nao de Griekse godin Artemis. 'nen Tempel vaan dees godin is nog ummertouw te vinde in Korfoe.

## Herindeiling
Veurtot Korfoe woort gefuseerd tot ein gemeinte, bestoont 't oet väöl pläötskes:
*Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος)
*Achilleio (Αχίλλειο)
*Ereikoussa (Ερείκουσσα)
*Esperies (Εσπερίες)
*Faiakes (Φαίακες)
*Kassopaia (Κασσωπαία)
*Korfoe (Κέρκυρα)
*Korissia (Κορισσία)
*Lefkimmi (Λευκίμμη)
*Mathraki (Μαθράκι)
*Meliteieis (Μελιτειείς)
*Othonoi (Οθωνοί)
*Palaiokastritsa (Παλαιοκαστρίτσα)
*Parelioi (Παρέλιοι)
*Thinali (Θινάλι)

## Wieke

*Paleòpolis
*Nèo Froùrio
*Paleò Froùrio-Aghios Geòrgios
*Faliraki
*Aghios Vlàsios-Old Port
*New Port
*Platytèra
*Sarròko-Kostèlla
*Menekràtous
*Anàlipsi
*Aghia Triàs
*Neràtsicha
*Anemòmylos-Aghios Iàsson
*Figarèto-Kardàki
*Stratià
*Kyrà Chrysikoù
*Aghios Spyridon
*Spianàda-Listòn
*Aghios Antònios
*Aghios Iàkovos
*Mandràki
*Aghios Ioànnis
*Garitsa
*Kanòni
*Kanàlia
*Alepoù
*Potamòs
*Kontòkali
*Evropoùloi
*Gouvià
*Kommèno
*Templòni
Antoni Gaudí

**Antoni Gaudí i Cornet** (Reus of Riudoms, 25 juni 1852 - Barcelona, 10 juni 1926) waor 'ne Catalaanse arsjitek, dee noe veural bekind is door de Sagrada Família, 'n kathedraal in Barcelona.
Heer weurt gezeen es de groondlègker vaan de organische arsjitektuur. 

## Jäög en studie
Gaudí weurt gebore es zoon vaan 'ne kopersmeed. Al vreug weurt heer geplaog door krenkdes. Door reuma kós heer meujelek mèt leeftiedsgenote speule en waor väöl thoes. Artse sjreve häöm väöl liechte beweging en e vegetarisch dieet veur. De väöle wandelinge die heer maakde en de observaties die heer daobij kós make höbbe woersjijnelek bijgedrage aon zien meneer vaan dinke. 

Arsjitektuur had zien belaankstèlling al wie heer nog op sjaol zaot in Reus, en wie heer 17 jaor waor góng heer arsjitektuur studere in Barcelona. Um in zien levensoonderhaajd te veurzien wèrkde heer bij versjèllende arsjitekte in de stad. Sjijns waor geine bezundere student, mer 't waor good genóg es 'n gooj opleiding in de wezeleke kinnes vaan 't vak. Zien exame haolde heer neet zoonder hindernisse: zien eindwerkstök, 'n poort veur de kèrkhoof, gaof heer mie sfeer door 'ne liekwage te teikene, dee oetindelek mie detail leet zien es de poort zelf. D'n directeur vaan de opleiding twiefelde neet, Gaudí waor of gek of geniaal.

## Werk
Um oondudeleke reies kraog Gaudí al veur heer ech bekind woort 'nen groete opdrach. In Barcelona woort in 'n genootsjap opgeriech die 'n kèrk wèlde bouwe ter iere vaan de Sagrada Família (de Heilege Femilie: Jozef, Maria en Zjezus. Iers kraog Francisco de Paula del Villar, veur wee Gaudí wèrkde tijdens zien studie. De Paula trok ziech evels nao 't begin vaan de bouw trök. Joan Martorell zouw de leiing euvernumme, mer weigerde. Oeteindelek kraog Gaudí de leiing euver de bouw in 1883. De bouw vaan de Sagrada Família zaow häöm de res vaan zie leve bezeghawwe.

Intösse wèrkde Gaudí aon versjèllende projecte. De bouw vaan zien ierste woenhoes, de Casa Vicens, boeveur heer de opdrach kraog in 1878, startde in 1883. In datzelfde jaor begós ouch de bouw van Casa El Capricho, boevaan heer de bouwplaats euvereges noets bezeuk heet. 

Daonao kraog heer versjèllende opdrachte van wat ziene vreund en besjermer zouw weure, Eusebi Güell. Allerierst in 1884 Finca Güell, wat gerestaureerd mós weure. De aondach góng veural oet nao de boetekant, in dit geval 't porteersgebouw en de stalle. 

## Doed
Op 7 juni 1926 wandelt Gaudí, nao 't werk, nao de kèrk vaan St. Philip Neri um te beie. Oonderweeg kump heer oonder d'n tram, boe heer door weurt mètgesleip. Gaudí blijf bewusteloos ligke, mer weurt door geine herkint. Dat is ouch neet gek, want allewel bereump, kós bijnao niemes häöm vaan geziech. Taxichauffeurs weigere de sjebbeteg gekleide maan nao 'n hospitaol te bringe (hei weure zie later zwoer veur gestraof). Veurbijgengers neume daan de zörg veur de zwoer gewonde maan op ziech, mer drei daog later störf heer. Bij zien begraffenis op 12 juni stoon doezende lui langs de kant vaan de veer kilometer lang route dee de rouwstoet aoflag. De stoet waor 'ne kilometer laank. Gaudí ligk begraove in de crypte vaan de Sagrada Familía.
Kolonie

Mit ***kolonie*** kin waere gemeind:

* 'n Nuuj gemeinsjap gesjtich door leje van 'n anger, aw gemeinsjap wied eweg; zuug kolonie (expansiegemeinsjap);
* E territorium ónger control van 'nen angere sjtaot, mit gein of beperk zelfbesjtuur; zuug kolonie (modern imperialisme);
* 'n Sjtadswiek mit dörpechtigen opzat, oets geboewd veur arbeiers, in 't bezónger in d'n Oestelike Koel; zuug kolonie (arbeiersdörp);
** De Klonie in de gemeinte Èèsjde-Mergraote, ouch wel bekèndj as 't Mariadörp;
** De Kolonie bie Lommel;
* E dörp of gehuch in veengebeed, oets geboewd door törfsjtaekers; zuug veenkolonie en Veenkolonië;
* 'n Aafgesjlote gemeinsjap veur luuj mit 'n aansjtaekelike krenkde, zoewie 'n leprozerie;
* E banningsoord veur gesjtraafde, zuug sjtraafkolonie;
* 'n Concentratie van dezelfde organismes (bacterië, veugel etc.), zuug kolonie (biologie).

N.B. In 't Limburgs weurt de derde beteikenis dèkser mit de klemtoen op de lèste syllaab oetgesproke (*koloníe*), in de anger beteikenisse aevel mit de klemtoen op de veurlèste (*k(o)lónie*). 't Ierste woord haet as miervoud *kolonies*, 't lèste in principe *kolonië*.
René Magritte

**René François Ghislain Magritte** (Lesse, 21 november 1898 – Schaarbeek, 15 augustus 1967) waor 'ne surrealistische kunsteneer. Heer kin besjouwt weure es ein vaan de bekinste sjèlders vaan 't Belsj vaan de twintegsten iew. 

## Levesverhaol

Wie Magritte daartien is (1912) pleegde zien meer zelfmaord. Me voont häör mèt 'nen dook um häöre kop trök in de reveer de Samber. Dat heet väöl invlood gehad, op zien sjèlderije is deks iemes mèt 'nen dook um de kop te zien. Vaan 1916 bis 1921 góng Magritte nao de academie vaan Breussel. E jaor later trouwde heer mèt Georgette Berger. Zie zouw model stoon in väöl sjèlderije vaan Magritte. 

In 't begin es sjèlder wèrkde heer in de stijle vaan 't kubisme en 't futurisme. Nao 1925 begós heer mèt mie surrealistische werke. In 1927 had heer zien ierste expositie in Breussel. Vaan 1927 bis 1930 verbleef heer in Paries. Tösse 1940 en 1945 woende heer in Carcassonne (Fraankriek) en góng heer euver tot 'ne mie impressionistische stijl boenao heer trök kiert tot 't surrealisme. Bij zien trökkoms in 't Belsj woort heer lid vaan de communistische partij. 

## Werk

Magritte stoont bekind es 'ne gewoene maan vaan 't volk. Heer woende 't groetste deil vaan zien leve in Jette bij Breussel. Heer had gein atelier en wèrkde gewoen thoes aon de keuketaofel. Ein vaan zien bekindste werke is de serie dee bekind steit es *La trahison des images* ('t verraod vaan de veurstèlling) of *Ceci n'est pas une....* boevaan de *Ceci n'est pas une pipe* de bekindste is. Mèt dees sjèlderije zèt heer de kieker tot dinke aon euver wat heer zuut op e sjèlderij.
Le Corbusier

**Le Corbusier**, gebore es **Charles-Édouard Jeanneret-Gris** (La Chaux-de-Fonds, Neuchâtel, Franstaoleg Zwitserland 6 oktober 1887 - Roquebrune-Cap-Martin, Provence-Alpes-Côte d'Azur, Fraankriek, 27 augustus 1965) waor 'nen Zwitsers-Fransen arsjitek. Heer weurt zoewel gehaat es geleef in de kunswereld. Sommege vaan zien haters zien häöm zelfs es deginnege dee de arsjitektuur heet vermaord.

## Jäög
Le Corbusier greujde op op 't platteland vaan Wes-Zwitserland, 't Franstaoleg deil. In 1907, wie heer negetien jaor aajd waor, besloot heer Zwitserland te verlaote en reisde door Fraankriek, um oetindelek oet te koume in Paries. E jaor later verleet heer Paries um door gaans Europa te reize, lierde heer Duits en wèrkde heer mèt väöl bekinde arsjitekte wie de Pruus Peter Behrens. Al snel, in 1910, begós heer zien eige arsjitectebureau mèt ziene neef en bleef hei wèrke tot 1940, wie heer 43 jaor aajd waor. In d'n Ierste Wereldoorlog vlöchde heer trök nao Zwitserland, umtot dit 't einegste land in de buurt waor boe heer neet in deens hoofde te goon vaan 't leger. Dao góng heer wèrke in 't oonderwies. Later begós heer 'nen tegestender te weure vaan 't kapitalisme, allewel heer noets opelek communis is gewees.

## Kuns
Ziene naom beteikent op 't Limbörgs zoeget wie *iemes dee op geit in de meinegte*. Dizze naom leet nog mie lui dinke tot heer 'ne communis waor, umtot heer mèt dizze naom ziech zouw riechte op 't groet volk vaan Europa: 't erm volk. Dizze naom koos heer in 1920, wie heer 33 jaor aajd waor. Heer waor ein vaan opriechters vaan 'n nui kunsstruiming in 't modernisme: 't purisme. Zien gebouwe woorte ouch dèks bestempeld es kubisme. Dit kaom door de väöle euverdudeleke horizontaol en verticaol lijne. Ouch maakde de gebouwe 'ne naaksen indrök op de lui, umtot ze noets verseerd waore en me väöl nao binne kós loere. Daoneve had Le Corbusier 'nen enorme lies aon filosofie achter zien arsjitectuur. Dit waor typerend veur 't modernisme.
Surrealisme

't **Surrealisme** is 'n kunsstrouming oontstande in 't begin vaan de twintegsten iew.

## Stèlling
D'n term surrealisme kump oet 't Frans. Lètterlek beteikent 't *bove 't [[realisme]]* (sur-realisme). 't Doel vaan de kunsstrouming is daan ouch 'n nui *super*realisme te bereike door de logica te bespotte en 't oonderbewuste aon te spreke. 't Onderbewuste woar toen 'n nui begrip vaan psychiater Sigmund Freud dee väöl invlood heet gehad op de kuns. 

## Kunstenere
In de kuns gebruuk me dèks 'ne realistische stijl en beeldt me dèks alledaogse dinger oet, meh realistisch zien de aofbeeldinge neet. De dinger die weure aofgebeeld zien zoe geplaots tot ze onrealistisch zien. Op die meneer doen de sjèlderije ouch wel dinke aon 'nen druim. Bekinde kunsteneers zien René Magritte, Salvador Dalí, Joan Miró, Paul Delvaux, Max Ernst en Man Ray.
Literair Limburg

**Literair Limburg** ies de naam van 'n serie oetgaves die besjteit oet beuk die tegeliekertied (same in ein book) in twiè tale weurt oetgegeve: Nederlandse literatuur mèt daoneve de vertaling in 't Limburgs.

Op 18 mei 2011 weurt 't projek gelanceerd: 'n serie beuk van bekènde auteurs, die 'ne band höbbe mèt Limburg. 't Dialek wat gehanteerd weurt ies in principe 't dialek van de geboorteplaats van de sjriever of sjriefster.
Um de drie maond versjient 'r 'ne nujen titel

## Serie
* 2011 deil 1, Connie Palmen mèt *De psychiater*, vertaling in 't Bergs, 't dialek van Sint Odiliënberg door Pierre Bakkes.
* 2011 deil 2, Jacques Vriens mèt Moeder's knie, vertaling: *'t Kneen van mie moder* in 't Venloos door Gonnie Geurts en Frans van de Rijdt.
* 2011 deil 3, Paul van Loon mèt *Upior*, vertaald in 't Gelaens door Huub Clerkx. 
* 2011 deil 4, Twan Huys mèt *Over geluk*. De vertaling *Ouver geluk* in 't dialek van Sevenum ies van Nel Thijssen-Schouten.

## Externe link
BV Limburg - Literair Limburg
Twiede Prager Oetvinstering

De **Twiede Praoger Oetvinstering** (op 't Tsjechisch: Druhá pražská defenestrace, Duits: Zweiter Prager Fenstersturz) waor 'n oetvinstering (ouch wel defenestratie) en 'n belaankrieke gebäörtenis in Praag op 23 mei 1618, die gezeen kin weure es de aonleiing vaan d'n Daartegjaorege Oorlog. Bij dees gebäörtenis woorte kathelieke bestuurslui oet 't raom gegoejt door protestantse adel.

## Aonleiing

Groete deile vaan de Boheme waore protestant gewore. Keizer Rudolf II (regeerde vaan 1576 bis 1612) had de protestante de vrijheid vaan religieus expressie gegeve in 1609. In 1617 oonder 't bewind vaan d'n opvolger vaan Rudolf, Matthias (regeerde vaan 1612 bis 1619), lete kathelieke ambtenere de bouw vaan protestantse kèrke stèl lègke. De protestante zaoge dit es 'n sjenning vaan 't rech dat Rudolf ze gegeve had. Wie d'r 'ne nuie keizer moot weure oetgezeuk, ouch in 1617, koume de protestante in opstand tege de kathelieke Ferdinand II. 

De protestantse graof Thurn waor door bisjop Klesl, 'ne belaankrieken adviseur vaan de keizer, mèt 'ne breef vaan zien pos es kastelein (of rintmeister) benome. De graof zeumerde get protestantse adel bie-ein en same bestörmde ze de Prager Börch boe de regente zouwe vergadere. D'r waore meh veer regente en hun secretarisse present. Twie regente zagte tot ze d'r niks mèt te make hadde en ze mooste de kamer oet. De twie andere gaove touw tot zie de breef hadde gesjreve. Graof Thurn ziene vervaanger es kastelein,  katholiek Jarolslaw Martinitz, waor ouch dao. Me dach iers tot ze de regente zouwe arrèstere meh alle regente en hun secretarisse woorte oet 't raom vaan de derde etaasj gegoejd. 

Allemaol overleefde zie de val vaan umtrint 21 meter. De kathelieke ambtenere vaan de keizer zagte tot ze 't hadde euverleef vaanwege de genade vaan de ingele die veur de kathelieke zaak zien. De protestante zagte tot ze 't euverleef hadde vaanwege de peerdestroont boe-in ze terech kaome.
Lewie XIV vaan Fraankriek

**Lewie XIV vaan Fraankriek** (Saint-Germain-en-Laye, 5 september 1638 - Versailles, 1 september 1715), op z'n Frans *Louis XIV de France*, waor keuning vaan Fraankriek en Navarra vaan 14 mei 1643 tot zienen doed. Heer zörgde deveur tot Fraankriek gein feodaalstaot mie waor. Daomèt kraog heer ummertouw mie mach en woort heer oetindelek 'nen absolute vors. Umtot heer mèt goddelek rech regeerde zaog heer ziechzelf es centrum vaan de maotsjappij en neumde me häöm zonnekeuning (*le Roi-Soleil*) meh ouch Lewie de Groete (*Louis le Grand*). 

Lewie XIV woort gebore es lid vaan 't Hoes vaan Bourbon. Ziene vaajer waor Lewie XIII vaan Frankriek, zien meer Anne vaan Oosteriek. Zien awwers waore al 23 jaor getrouwd meh hadde nog gein kinder gekrege. Lewie XIV woort dus besjouwd es gaodskeend. Wie Lewie XIV mer vief jaor aajd is störf ziene pa. Anne, zien moojer, woort toen regentes, meh eigelek regeerde kardinaol Jules Mazarin tot zienen doed in 1661. In 1654 woort Lewie XIV gekroent in Reims. In zien leve veurde heer versjèllende oorloge, zoewie mèt de Republiek (in 't zoegeneump *Rampjaor*, in 1672) en Spaanje, en mèt de campagnes tege dat lèste land breide heer Fraankriek oet. Es absolute vors gaof heer väöl cent oet. 't Bekinste veurbeeld is 't Pelies vaan Versailles dat heer heet laote bouwe op e moeras es vervaanging vaan 't Louvre.

Zien kinder waore Lewie vaan Fraankriek, Anne-Élisabeth vaan Frankriek, Marie-Anne vaan Frankriek, Marie-Thérèse vaan Frankriek, Philippe-Charles vaan Frankriek en Louis-François vaan Frankriek. Heer euverleefde ziene zoon en kleinzoon; wie heer in 1715 storf, woort zie viefjaoreg achterkleinkind Lewie XV keuning.
Kilo

**Kilo** kin beteikene:
* es veurvoogsel in beveurbeeld maote en gewiechte, doezend (beveurbeeld *kilometer*, oftewel doezend meter)
* es algemein (in 't daogeleks leve) gebruukde term veur kilogram (doezend gram)
* in de informatica de (foutieve) term veur 1024, oftewel 210 (de eigeleke term is *[[Kibi]]*)
Slowake

De **Slowake** (Slowaaks: *Slováci*) zeen e Wès-Slavisch vouk det veurnamelik in Slowakieje (wo zie 81% vanne bevölking oetmake), Tsjechië, Vojvodjina en Hongarieë wóntj. Ouch guuef 't groeate aantaal aan Slowaakse immigrantjen inne Vereinigdje Staote en Canada. Slowake kalle gewuuenlik 't Slowaaks, meh de meiste ajer luuj in Slowakieje kallen ouch Tsjechisch. Óngevieër ei derdje van alle Slowake is Roeams-Katteliek (62%) en zón 10% is Protestantjs. Es e vouk zeen ze-n 't verwantjste ane Tsjeche.

Werreldwied guuef 't zoeaget 6 miljoen Slowake, wovan zoeaget 4,4 miljoen in Slowakieje, 810.000 inne Vereinigdje Staote, 150.000 in Tsjechië, 100.000 in Canada, 90.000 in 't Vereinig Keuninkriek en 53.000 in Servië. Naeve Slowake wonen in Slowakieje nag Hóngare (8,5%) en Ziguinders (2%).

De naam vanne Slowaken is, juus wie dae vanne Slovene, aafgelèdje vanne aaj beneuming veure Slavische luuj (*sloveni*). 

## Bekandje Slowake
* Štefan Banič - oetvinjer
* Anton Bernolák - spraokkundige
* Alexander Dubček - politieker
* Andrej Hlinka - aktivis
* Milan Hodža - politieker
* Gustáv Husák - politieker
* Pavol Országh Hviezdoslav - dichter en tonieëlsjriever
* Adam František Kollár - zjuris
* Jozef Miloslav Hurban - aktivis
* Milan Rastislav Štefánik - sterrekundigen en politieker
* Aurel Stodola - oetvinjer en weitesjapper
* Ľudovít Štúr - sjriever en spraokkundige
Salvador Dalí

**Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, markies de Dalí de Pubol** (Figueres, 11 mei 1904- Figueres 23 jannewarie 1989) waor 'ne kunsteneer oet Catalonië. In zien beginjaore beheersde heer bijnao alle stijle, meh kaom oetindelek oet bij 't surrealisme boe heer ouch 't bekindste mèt is gewore.

## Levesverhaol
### Jäög
Dalí woort gebore op Figueres, 'n stad in 't noorde vaan Catalonië. Heer kraog dezelfde naom es zien awwer broor dee nege maond veur zien geboorte doed waor gegaange. Op vreuge leeftied waor al dudelek tot heer good kòs teikene. Ziene vaajer, 'nen advocaot en notaris, waor neet enthousias euver 't talent vaan z'ne zoon. 't Waor zien meer dee häöm heet aongemoedeg um weier te goon mèt de kuns. 
Edere zomer góng de femilie mèt de femilie vaan kunskinner Ramon Pichot (dee dèks nao Paries góng) nao de kösplaots Cadaqués. Dao maakde heer kinnes mèt modernistische kuns. Wie heer 14 jaor aajd waor (1918) had heer al zien ierste expositie in de hal vaan de kemedie vaan Figueres. In 1921 storf zien meer, wat e groet effek op häöm had. 

### Studie
Iers wiegerde zien vaajer meh oetindelek kraog haer touwstumming um in 1922 nao de kunsacademie in Madrid te goon. Dao stoont heer al bekind es dandy. De academie lierde, tot Dali's teleurstèlling, veural de lui in de lètste sjèlderstijle zoe wie kubisme, imperialisme en pointilisme. Dalí beheersde dees stijle good, meh heer wouw liever lès in 't klassiek sjèldere. In 1923 woort Dalí daan ouch vaanwege astrantegheid gesjors vaan de academie. Later woort heer ouch gearrèsteerd in Gerona vaanwege radicaol politieke ideeë.

In 1926 bezeuk Dalí Paries. Dao tref heer de sjèlder Picasso. Ouch is Dalí daan permanent vaan de kunsacademie vaan Madrid aof. Zien sjèlderwèrk waor toen erg beïnvlood door Picasso en Miró.  In 1928 sjreef heer mèt aon 't *geel manifes* same mèt Lluis Montanya en  Sebastia Gasch. Dit manifes waor vaan groete invlood veur de futuristische, kubistische en Dada-beweginge in Spanje. Dalí leet 'ne knievel stoon geïnspireerd op dee vaan sjèlder Diego Velázquez.

### Paries
In 1929 wèrkde Dalí same mèt Luis Buñuel mèt aon de film *Un Chien Andalou* ('nen Andalusischen hoond). De homosexuele vrund vaan Dalí, Federico García Lorca (dee al versjèllende mislökde leefdespoginge bij Dalí had gedoon), zaog dat es 'n belediging en verbraok de vrundsjap. De surrealistische film maakde vaan Dalí 'n gerespecteerd kunsteneer, ouch bij de kunsteneers vaan Paries. Miro leidde Dalí roond in Paries, daobij trof heer ouch Helena Ivanovna Diakonova od Gala. De twie weure verleef wienie ze op verkantie gónge in Cadaques. Gala sjeide vaan häöre maan Paul Éluard en trouwde mèt Dalí in 1934.

### Amerika en later
In 1940 vertrok 't koppel nao de Vereinegde State van Amerika. Heer maakde toen werke die bekind woorte es werke oet zien klassieke periood. 15 jaor later kierde zie trök nao Spanje. In 1982 storf Gala. Zeve jaor later storf ouch Dalí aon 'nen hartstèlstand in 1989.

## Externe links
*Sjèlderije vaan Dalí