Arizona

D'r sjtaat **Arizona** (aafkótting: *AZ*) litt in 't zuudweste va de Vereënigde Sjtate. Arizona grens aa New Mexico in 't oeëste, Utah in 't noarde, Nevada en Californië in 't weste en Mexico in 't zude. De wesgrens is óch d'r Colorado-reveer. 't Guëf twieë groeëte sjteëj: Phoenix (IPA: /fi:nɪks/), de hoofsjtad, en Tucson (IPA: /ˈtu:sɑn/). Wieër zint d'r nag 'n aantal kling sjtetjes. D'r wuëne ungeveër vóf miljoen lüj in Arizona, oeëvan 3 miljoen i Phoenix en 1 miljoen i Tucson. Dat betikkent dat meh relatief wenig lüj leëve i de res va d'r sjtaat.

## Sjpaanse taal
Umdat Arizona teënge Mexico aalitt, zint d'r gans get Mexikane hieë. Sjpaans is dan óch 'n wichtige umgangssjproak, en sommige lüj sjpreëke alling meh Sjpaans. De Sjpaans-Mexicaanse keltuur is hei neet vreëm. Hoeëzer wuure geboewd mit 'ne Mexicaanse insjlaag. Toch is de *Texmex*-cultuur, 'n cultuur die me vinge kan rónk 't grensgebeed va Mexico en de VS), hei lang neet zoeë sjterk as i Texas.

## Geografie
Umdat d'r sjtaat bes groeët is (295.254 km2), is dat gebeed hendeg dunbevolk. De aafkorting va dees sjtaat is **AZ**, d'r beinaam luujt *the Copper State*. Van 't noordweste noa 't zuudoeëste touw lup inne bergkamp. Dat is d'r *mogollon rim* en mieëtstes weëd dat gewoeën d'r Rim genumt. D'r Rim is egelig ing breuk. T'n noarde litt gewoeën e sjtök hoeëger dan t'n zude. T'n zude va d'r Rim is Arizona vuurnamelig weuste. Dat is 'n anger weuste as wat me i sjoeël lieërt. De weuste in Arizona besjteet oet rotse mit zank en drek d'r tusje. Wat 't ing weuste maak, is gebrek aa water. D'r vilt egelig meh twiee maal per joar get water in dees weuste. I januari vilt 'r get, en i juli en augóst de res. As 't doa regent, dan kump is 50 millimeter i e uurke normaal. Umdat d'r grónk keihel is, kin 't water neet good wuure opgenume, en 't mieëtste water versjwink dös in de revere. Dat geet gans rap. 't Guëf reveerbeddinge die 51 weke in 't joar druug sjtoa, meh as 't regent, zint dat wuusjte revere. Umdat de lüj i de sjteëj toch mótte drinke, weëd dat water hüts ópgesjlage achter sjtuwdamme. Dat water weëd gebroek i de sjteëj en óch durch de boere in 't gans zuudweste va g'ne sjtaat. In de weuste is 't óch gans warm. Midde in de zomer sóms waal e graad of 45 en mieë. In de wengter is 't 'r kawwer, en weëd 't uëverdaag e graad of 15 tót 20, en sjnachs kuult 't  aaf bis ungeveër 5 graad. 
Róngelum d'r Rim is 't greun: vuural conifere. Dat gebeed is erg geleef vuur vakantie- en weekendhuuskes. T'n noarde van d'r Rim is 't hoeëger, en doa greuje bekans geë buim, get kling sjtruuk en get graas. Óch hei vilt wenig rege, en 't is dös officieel óch 'n weuste. 't Weëd dan óch de *high desert*, oftewaal *hoeëge weuste* genumt.

### D'r Grand Canyon
In g'ne high desert litt óch nag 't waarsjinlig bekindste dink va Arizona. D'r Grand Canyon, eglig ing depe reveerbedding. Deë reveer, d'r Colorado, litt ruum angerhalve kilometer lieëger as 't plateau. D'r canyon is egelig inne gans groeëte trap, oeë bei de trappe eder 'ne paar hongerd meter hoeëg zint. As te baoveaan sjtees, is 't oeëtzig enorm. Aan de weskant van d'r Canyon is inne dam geboewd, d'r Hoover dam. Heiachter is e enorm stuwmeer ontsjtoa, Lake Mead. Durch d'r sjtruim is Las Vegas (kótbei) groeët geweëde. Alle lempkes brenne durch sjtruim va d'r Hoover dam. Hei is óch d'r "Hoover Dam bypass", ing brök die d'r vuur zurgt dat auto's neet mieë uëver de dam mótte rieje. Me mós waal geë hoeëgtevrees han as se doa uëver wils. Hei ing foto wie ze um nag aan 't boewe woare.

### D'r Monument Valley
Óch in 't noarde is Monument Valley. Dat is ing groeëte zankvlakte. Allemoal rooëd zank, en doa sjtoa dan enins ing aantal gans groeëte rotskolomme. Die zint waal 50 bis 100 meter hoeëg en zint loeëdrech te zin i *John Wanye* filme en anger western films. Monument Valley is ing reservaat, en um die indiane get geld te loate verdene weëde zie gevraag mit te sjpieële. Dit park is officieel óch nag va de indiane en dus geë sjtaatpark. Hei woeëne óch nag echte indiane die meh gans wenig Ingelsj kalle.

### Phoenix
Umdat 't groeëtste deel van Arizona amper broekbaar is (weuste) weëd 'r bei 't boewe vn hoeëzer neet umhoeëg geluëd. Bekans alles is alling begane gronk of een verdeping. De mieëtste hoeëzer hant óch 'ne redelige gaaëd. Doadurch is ing sjtad wie Phoenix gans groeët, waat oppervlak betrèf. G'n sjtad Phoenix is ca. 7000-8000 veerkante kilometer. Phoenix zelver is neet zoeë groeët, meh 't guëf flink get sjtedjes róngelum Phoenix, die bei Phoenix geteld weëde. 

## Counties
Arizona is ongerverdeelt in 15 counties, oeë van 't groeëtste Coconino is, en d'r sjtaat mit de mieëtste inwuënesj Maricopa.

## Indianereservate
In Arizona zint gans get indianesjtamme, en die leëve noe óp reservate. De kins doa goan loeëre en soms hant ze fieëste oeë ze danse, meziek make en traditioneel eëte make. Ze leëve neet meh i tente, en ze hant geë vere op dön kop, meh d'r zint 'r nag flink get die de aw tradities in ieëre hote.  't guëf boavedeen ing aantal plekke oeë se kins goan loeëre noa wie de indiane vreuger leëfde, in hoeëzer die ze in inge rotswank hant gemak.

### Bosbrenge
Al dat gebrek aa water vuur lang periodes, maak 't in Arizona hieël veurgeverlig. Vuurdat de rege in augóst vilt is 't hei óppasse vuur bosbrenge. Jieëker joar is d'r waal inge groeëte bosbrank en dan kint d'r tot bekans doezend veerkante kilometer verbrenne. Die bosbreng zint vuural bei d'r Rim. Doa sjtoa buim (en vakantiehuuskes).

## Zilver en koper
Arizona woar neet erg wichtig bis zilver weëd gevonge. Ing van die plekke waor Tombstone. Dat is oeë d'r OK Corral is, en doa hat e vuurgevech tusje versjillende bekinde cowboys plaatsjgevonge. Doa zint óch films va gemak. I Tombstone is d'r awwe sjtieël nag bewaard, en kins se ing aw saloon i goa. Óch *the OK corral* besjteet nag en dat gevech weëd nag noagesjpieëld. Sjpieër hant ze óch nag koper gevonge. Dat weëd nag sjteeds oet d'r eëd gehaald. Dat is óch oeë d'r beinaam va d'r sjtaat va kunt.

## Gebroek van de weuste
't Guëf hei gans get bedrieëve die va g'n weuste gebroek make. Alle groeëte automakers hant örgesj in de weuste 'ne lap grónk om höar nüj wages te teste as 't richtig werm is. De kins dus dök aafgeplekde autos zin. Die weëde aafgeplek, weil 't nüj modelle zint die nag neet te kope zint. Durch dat aafplekke zint de wages neet herkinbaar. 

## Nuët