open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paerelmoor

**Paerelmoor** of **paerelmót** (Nederlands: *parelmoer* of *paarlemoer*) is 'n óngerdeil vanne sjelp van weikdere. 't Matterjaal wuuertj in väöl culture verwirk in gebroeksveurwirper of kónsobjèkte.

Paerelmoor is opgeboedj oet hexagonaal aragonietplaetjes (calciumcarbonaat (CaCo3)) die 10 toet 20 µm wied en 0,5 µm diek zeen. Ze zeen geplaats in 'n ónóngerbraoke parallel, dón laog. De laoge waere van einanger gesjèdj door blajer van organische matrixe die zeen samegestèldj oet elastische biopolymere, wie chitien, lustrien en ziejechtige proteïne. Dit mingsel maak 't matterjaal sterk en vaerkreftig, det me ouch kan verbinje mitte adhesie die is veroearzaak dore metselstructuur vanne plaetjes. Dit petroean det ummer trögkkump verhuueg de helheid van 't matterjaal aanzeenlik, wobie 't bao euvereinkump bie silicium.

De iriserendje versjiening van paerelmoor kump dore diekdje vanne aragonietplaetjes; dees zeen 0,5 µm diek, det 'n vergeliekbaar diekdje is es de golflindje van zichbaar leech. Dit rizzelteerdj in constructief en destructief interferensje van leech in versjillige golflingdjes, wodoor de versjillige kluuere van 't leech waere trögkgekets bie versjillige heuk worin me nao 't paerelmoor kiek. Dees iriserendje binnelaog wuuertj betrach es sjoean in väöl culture en daodoor döks gebroek bie 't vervaerdige van sieräöj, mer ouch es inlègkwirk in houtere muibele of bie gitare.

Paerelmoor wuuertj aafgesjèdj dore epitheelcelle van 't mantjelwaefsel van sómmige saorten aan weikdere. In dees weikdere wuuertj de paerelmoor kóntinu aafgezatj oppe inneroppervlakdje vanne sjelp van 't bieës, zowaal veur dees gled te make wie veur 't verdaejige taenge parasieten en sjajelik aafval. Wen e sjelpdeer wuuertj aangevalle door 'ne parasiet of wuuertj geïrriteerdj door 'n extern objèk det 't bieës neet kan oetwirpe, den stèltj e percès zich in wirking wobie 't objèk wuuertj ingekapseldj in opeinvölgendje concentrische laogen aan paerelmoor, wodoor 'ne paerel wuuertj gevörmp. Dit percès geit kóntinue wiejer toet 't sjelpdeer kepótgeit.
Lammezering

'n **Lammezering** is 'n wandjbetummering die inne regel besteit oet paneelwerk, aangebrach gewaore taengen 't ungelste deil van 'n binnemoer of 'n anger wandj. 

De betummering besteit oet houtere penieëlen of letjes die 'n besjurming vörme veure wandj of juus allein denen es 'n versiering.

Inne middelieëve waas 'n lammezering manshoeag, meh daonao is die gekrómpe toet rögkeleäönhuuegdje of nag leger. Allewiel kómme lammezeringe nimmieë zoväöl veur in gewuuen woonhoezer; waal truf me ze nag aan in historische penj en broen keffees.


File:Oetenbach Täfer.jpg|'n Aaj, hoeag lammezering.
Fontein

'n **Fontein** of 'n **springbrón** is 'n netuurlike of kónsmaesige installaasje die water spötj. Dit kan permanent zeen of variëre aafhenkelik vanne drök dore toeveur vanne vleujstof. d'n Oearsprónk vanne kraan enne wastaofel is te vinje bieje fontein. 'n Klein wastaofel (wie in 't sjiethoes) wuuertj nag ummer e *fonteinke* geneump.

Inne netuur kómme fonteins veur op plaatse wo water mit groeate kraf door 'n nej äöpening wuuertj gepaers. Wen 't water van óngere gróndj kump den is dees fontein ouch 'n brón en sprèk me van 'n *brónfontein*.

'ne Geiser is 'n netuurlike brónfontein mit kaokendj water, det in óngergrundjse percèsse wuuertj opgewurmp en dore ummer toenummendje drök zich op gezatje tieje oete gróndj kump es stoum.

E blaosgaat is e laok inne rotsen ane kus wie op 't eilandj Española vanne Galápagoseilenj, wo de golven 't water bie vlood döks toet 20 maeter hoeag doon opspuite.
Nevel

**Nevel** is e waerversjiensel wobie miniscuul waterdruupkes inne boetelóch hangen es 'n saort aan aërosol. Nevel kump 't ganse jaor veur, meh veural in 't vreugjaor of inne herfs. Me sprèk van "nevel" wen 't zich bepirk. Dees waterdruupkes of woukdruupkes zeen zoeaget 1 toet 10 µm groeat dewiel 'ne raengerdroep tupisch doezjendj kieër grótter is. 

d'n Dampkrink bevatj ummer 'n bepaoldje wieväölheid aan waterdamp, wovan meistes e deil is gekóndenseerdj op kóndensaasjekaene, wie fienstof, polle en veural zaltkristalle. Wie vöchtiger de lóch is, wie hoger de rilletief vöchtigheid, en wie mieë kóndensaasje optruuetj. Innen dampkrink kan al bie 'n rilletief vöchtigheid van zoeaget 35% vleujbaar water waeren aangetuuendj rónjelóm kóndensaasjekaene, veural wen väöl wateraantrèkkendje kaene (hygroscopische kaene) dao zeen. Wen mieë waterdamp dao is zal 't druupke greuje en los meistes de oearsprunkelike kóndensaasjekaen op. Inne meteorologie wuuertj 'n grens van 80% rilletief vöchtigheid aangehaje; daobaove sprèk me van "nevel".

Wen 't zich in nevel minder es 1000 m wuuertj, den sprèk me van mis. Bie mis is de rilletief vöchtigheid get ónger of oppe 100%
Geiser

:*Dit artikel geit euvere netuurlike waterbrón; veure waterkaetel, zuuch: [[geizer]].*
----

'ne **Geiser** (oetspraok mit sleiptoean: *gei~zər*) is 'n netuurlike heitwaterbrón die dore aerdwurmdje wuuertj verwurmp en op min of mieë gezatje tiejen e mingsel van heit water en stoum de lóch in spötj. 't Is e vólkanisch versjiensel. De term "geiser" kump oet 't Ieslandjs *geysir*.

Netuurlike geisers zeen hieël zeldjzaam. Häör bestaon kump door 'n kómbinaasje van geologie en klimaat die mer op 'n paar plaatsen oppe aerd veurkump. Geisers zeen van drie factoren aafhenkelik: 'n waterverzörging inne vorm van 'n waterhajendje gróndjlaog, 'n wurmdjebrón ('n mantjelpluum) en minstes ei rizzervwaar mit biebehuuerendj leijingssysteem.

't Aantaal aan geisers verangertj doordet zie snel inaktief kónne waeren en in zeldjzaam vel juus weer kónne waere geaktiveerdj door aerdsjóddele. Wiejer besteit 't gevaor det geisers inaktief waere door 't gebroek van geothermische energie, wodoor de besjikbaar wurmdje aafnump en 't waterpiel daaltj. Hiedoor wuuertj de geiser inaktief.

Verwantj aan geisers zeen de blaosgater. Dit zeen läöker inne rotse langs de zieë. De golve de grot ónger 't laok bereike, wuuertj 't water mit kraf ómhoeaggeduudj en spötj 't via 't blaosgaat nao boete.

## Verspreijing
Groeate clusters wo väöl geisers biejein veurkómme zeen:
* Yellowstone National Park inne staot Wyoming inne Vereinigdje Staote;
* Ieslandj;
* 't vólkanisch gebied Taupo op 't Naordereilandj van Nuuj-Zieëlandj;
* Kamtsjatka in Róslandj;
* El Tatio, Chili;
* Umnak Island, Alaska.

Boete dees clusters kómme individueel geisers nag op versjillige anger plaatse versprèdj euvere aerd veur.
Geizer

:*Dit artikel geit euvere waterkaetel; veure netuurlike brón, zuuch: [[geiser]].*
----

'ne **Geizer** (oetspraok mit stoeattoean: *gei\zər*) of 'ne **doorstruimverwurmer** is 'n apparaat det deentj veure bereijing van werm water. 't Water wuuertj hiebie meistes verwurmp middels aerdgaas, sómtieds mit propaan of butaan, mer 't guuef ouch geizers die gebroekmake van lektriciteit. De naam vanne kaetel is aafgelèdj van 'ne geiser, 'n wermwaterbrón inne netuur.

'ne Geizer is e wermwatertoestèl wobie 't water allein wuuertj opgewurmp wen 't nuuedig is en dus 't wuuertj opgevraog. Dit in taengestèlling toet 'ne builer wo 'n wieväölheid werm water op temperatuur wuuertj gehajen in e geïsoleerdj vaat. Me neump 'ne geizer daoveur owwel 'ne doorstruimverwurmer en 'ne builer 'ne wermwaterkaetel. De benaming "waterkaetel" is veur 'n geizer dus eigentlik neet krek, tródsdet die väöl wuuertj gebroek inne vouksmóndj.

In 't kaadwaterdeil van 'ne gaasgeizer zitj e membraan; bieje wermwaterkraan geslaoten is de waterdrök aan bèdskantje van 't membraan geliek. Wen me dees kraan aopdrejtj zal de drök ónger 't membraan grótter waere wodoor dit nao baove waeg en via 'n stif de houfgaasklep bedeentj. De waakvlam zal den de brenjer doon óntstaeke. Rónjelóm en baove de brenjer zitj de wurmdjewusjelieër worop ane boetekantj in 'ne spiraalvorm de waterleijing is gesoldeerdj. Dees doorstruimbuus lup onna op-en-aaf baove de branjer in e *lamèlleblok*, zodet 't water zoväöl meugelik verbranjingswurmdje kan opnumme.

Allewiel is de geizer gooddeils verdrónge dore cv-kaetel.
Taliban

**Taliban** (Pasjtoe: طالبان) is 'n islamitische, terroristische guerrillabewaeging in Afghanistan en Pakistan. In dees bei lenjer behieërtj de Taliban groeate bevölkingsgebiede. In Afghanistan haet de Taliban 'nen tied lang de mach in Kaboel en 't grótste deil vanne res van 't landj gadj, wonao ze 'n emiraat hawwen oetgerope. De naam "Taliban" is 't mieëvaad van 't waord *talib* det "theologiestudent" mèntj.

De Taliban is in 1994 in 't zuje van Afghanistan gevörmp gewaoren en woort door Pakistan en Saoedi-Arabië óngersteuntj. Tiejes häör bewindj woorte extremistische islamitische wètte, zelfs in vergelieking mitte res vanne islamitische werreld, ingestèldj. Vanaaf islamologe koom väöl kritiek taenge häör.

Nao de aanslaeg van 11 september 2001 haet de Vereinigdje Staote de Taliban-regering eweggehaoldj, ómdet ze weigerdje Osama bin Laden en 'n aantal wichtige al-Qaeda-leje op te pakke. 

De Taliban vech nag ummer taenge de regeringe van Afghanistan en Pakistan.
Builer

'ne **Builer** of 'ne **boiler**, owwel 'ne **wermwaterkaetel** geneump, is e toestèl veur water mit op te wurme, op te slaon en werm te haje. 

In taengestèlling toet 'ne geizer, wo 't water allein wuuertj opgewurmp wen dao vraog nao is (door 't äöpene vanne wermwaterkraan), wuuertj bie 'ne builer 'ne veurraod aan water in e thermisch geïsoleerdj vaat kónstantj op temperatuur gehaje. 't Water kan drek (op aerdgaas of op lektriciteit) of indirek (door 'ne cv-kaetel op aolje, gaas of pellets of via 'ne zóncollector) waere verwurmp. 

Bie 't tappe van werm water wuuertj 't verbroekdje water inne builer automatisch aangevöldj en op temperatuur gebrach. De builer in 'n hoeshaje maak gebroek van 't princiep det kaad water zwaorder is es werm water. De waterveurraod inne builer wuuertj anen óngerkantj via 'nen inlaot aangevöldj mit kaad water wen werm water via 'nen oetlaot ane baovekantj wuuertj aafgenómme. De aansloeting veure kaadwateraanveur zitj ane baovekantj, mer 't water wuuertj via 'n piep toet ónger in 't waterrizzervwaar gelèdj. Zoea wuuertj de waterkolóm es 't woor ómhoeaggeduudj. 't Water waeg dus van ónger nao baoven inne builer.

Inne builer mingk 't kaad water zich neet of koum mit 't werm water, ómdet kaad water zwaorder is es werm water en dus óngerin blief. 't Waterpiel inne builer is ummer kónstantj; 't water raak duus neet "op" wie me döks zaet, meh de builer kan de wermwatervraog op det moment neet aan. d'n Opwermtied van 't kaad water is dus te lang veure temperatuur op det moment op piel te haje. Dit kump doordet water 'n hoeag wurmdjecapaciteit haet en dus väöl innerzjie nuuedig haet veur op temperatuur te kómme.
Artillerie

**Artillerie** of **gesjöt** is bie de kriegsmachte 't óngerdeil det vuursjteun geuf aan de eige troepe. In breiere zin is 't de verzamelnaam veur alle vuurmunj die gein handjvuurwaopes zeen.

Me óngersjied krómbaan- (houwitsers en mortiere) en vlakbaangesjöt (knónne) en angerszins ouch getróchte en gemechaniseerde artillerie. Getróchte artillerie weurt verplaats mit behölp van trèkkers (vrachwages of pantserveurtuge), gemechaniseerde artillerie besjteit oet 'ne vuurmóndj op 'n (gepanserd) óngersjtèl. 

Mortiere zeen 'ne lichtere vorm van artillerie, döks in gebroek bie de óngersjteuningseinheje van (pantser)infanterie-einheje. Gedemonteerd kan 'ne mortier door inkel infanteriste in 't veld waere verveurd en sjnel waere opgezatte. Zwaorder mortiere waere meistal verveurd mit trèkkers.

Tot de artillerie waere ouch de rakètte geraekend, zowaal geleid es óngeleid, die in 't veld waere gebroek.
Impotentie

**Impotentie** of 'n **erectiesjteurnis** is 'n sjteurnis wobie me 'n ónvermeuge haet óm 'n erectie te kriege of te behaje tiedes de gesjlechsgemeinsjap. Dit sjteit los van 't vermeuge tot 't höbbe van 'n zaodlozing en ouch van de vröchbaarheid van de man. 'n Erectie is 't hydraulisch effèk van blood det in de sjpónsechtige deile van de penis weurt opgenómme en vasgehaje. Dit procès weurt geweunlik tewaeggebracg door seksueel sjtimulatie, wienee prikkels van de hersene nao de nerve in de penis waere gesjik.

De belankriekste oorzake van impotiente zeen hert- en vaatkrenkdes en diabetes, neurologische probleme (wie trauma door chirurgie), hormonaal tekorte en de naeve-effèkte van drugs. Pychologische impotentie of 't ónvermeuge te penetrere is eder door gedachtes of geveules es óm daodwirkelik fysische raejen; dit kump aevel minder veur, mer kan behanjeld waere. Impotentie in 't algemein kan grote psychische probleme veroorzake ómdet dit implicaties inhèlt veur relaties en 't mannelik zelfbeeld.

Naeve 't behanjeling van de óngerligkendje oorzake wie e kaliumtekort of arseenvergieftiging van drinkwater is d'n eerste sjtap medicatie, mit inbegrepe de viagra. In sommige geval sluit de tabbelèttebehanjeling euver in anger ingrepe, wie injecties, proteses, de penispómp of chirurgische vaatreconstructie.
Transsylvanië

**Transsylvanië** of **Zevebörge** (Roemeens: *Transilvania* of *Ardeal*; Hongaars: *Erdély*; Duutsj: *Siebenbürgen*) is 'ne historische regio dae e groot deil van 't hujig noorde en wèste van Roemenië besjleit.

Transsylvanië waas langen tied óngerdeil van 't Keuninkriek Hongarieje en waas vanaaf de Sjlaag bie Mohács (1526) tot ane begin van de negenteende eew feitelik 't insigste deil van Hongarieje det zien autonomie had weite te behaje. Transsylvanië waas in daen tied namelik 'n autonoom deil van 't Ottomaans Riek en waas dus neet wie de res van Hongarieje bezatte door de Törke wie waal de Habsburgse Oosteriekers. Dees historische positie haet biegedrage aan e Transsylvaans bewöszeen det allewiel nag bie väöl Transylvaniërs 'n rol sjpeelt.

Nag altied laef in Transsylvanië 'n grote Hongaarse minderheid die örges tösse de 1,6 tot 2 miljoen luuj ligk. Óngeveer ein derdje van de Hongaarse minderheid vèlt ónger de apaarte etnische groep de Székely. Allewiel zeen de Hongare in de meerderheid in de distrikte Covasna en Harghita in de historische regio Szeklerland, de veurmaolige grenssjtreek van 't Hongaars Keuninkriek. Ouch in de res van Transsylvanië zeen grote gruup Hongaarse minderheje te vinje. E veurbeeld hievan is de zo-geneumde Transsylvanische Vlaakde. Daonaeve bevindj zich in Transsylvanië totte ènj van de twintjigste eew 'n grote minderheid Duutsjtalige, de Sakse: ein teende deil van de bevolking en in inkel zujelike provincies zelfs de meerderheid. Anges es de naam zów vermeuje zeen ze wersjienlik oorsjprunkelik aafkumstig oet Lotharinge, 't Rienlandj en veural oet de Moezelsjtreek, Vlaondere en Braobantj, en höbbe ze dus geine Saksische oorsjprónk.

Transsylvanië beteikent 't landj aan d'n angere kantj (*trans-*) van 't waad/de bós (*silva*). Gemènd waere de bósrieke Apuseniberg die de Grote Hongaarse Leegvlaakde sjeie van de Transsylvanische Vlaakde. De naam Zevebörge verwies vermeujelik nao de zeve door de Sakse gesjtichte sjtaej:
* Bistritz (Bistrița, *Beszterce*)
* Hermannstadt (Sibiu, *Nagyszeben*)
* Klausenburg (Cluj-Napoca, *Kolozsvár*)
* Kronstadt (Brașov, *Brassó*)
* Mediasch (Mediaș, *Medgyes*)
* Mühlbach (Sebeș, *Szászsebes*)
* Schäßburg (Sighișoara, *Segesvár*)

't Gebied det allewiel Transsylvanië weurt geneump kump neet gans euverein mit 't historisch Transsylvanië. Hujig Transsylvanië ómvat ouch deile van Maramureș, Crișana en 't Banaat.

De landjssjtreek is bekindj door de roman *[[Dracula]]* van Bram Stoker dae dit verhaol deils baseerde op de mythe róndj Vlad Țepeș, aafkumstig oet de buurt van Sighișoara.
Balafoon

'ne **Balafoon** is e slaaginstrument, aafkumstig oet Wès-Afrika. 't Instrument liek op 'ne marimba. Fleskalebasse, hangendj ónger de houtere letjes, denen es 'ne rizzenater. In Guinee wuuertj meistes d'n diatonische balafoon bespeeldj (diatoniek); in Burkina Faso speeltj me de pentatonische (pentatoniek).

Inne Malinké (Maninka, Bambara) spraoke hètj 't instrument *bala*. De toeveuging *-foon* is wersjienlik 'n wèsterse toeveuging analoog ane instrumentname xylofoon en vibrafoon.
Elovsdottir

**Elovsdottir** of **Ingrid Elovsdotter** (róndj 1220 in Östergötland - 2 september 1282, Skänninge) waas 'n Zweedse dominicaan en is 't kattelieke zelige. Zie stamdje oet ei vanne minne groeate adelsgeslechte van Zwede den d'r tied en guldj es 'ne veurluiper vanne Hèlge Birgitta van Zwede.

Es witvrouw richdje Ingrid 't ieëste dominikanerinnekloeaster van Zwede op, det 't nao 'n baevaart nao Roeame en Jeruzalem zelf ouch betrooj. Ingrid waas toet inne zèstieëndjen ieëf 'n hieël populair figuur in Zwede en woort verieërdj wie 'n Hèhle, tródsdet zie nag ummer neet es Hèlge is verklaordj gewaore. Ingrid zien zeligverklaoring koom op 16 mieërt 1499, mieër es tachetig jaor nao 't aandrage van zien zeligverklaoring bie 't Concilie van Konstanz. Saer 30 juni 1507 waere Ingrid zien relikwieje bewaardj in Skänninge.

Elovsdottir wuuertj es dominicanernón mit e kruuts aafgebildj. De gedinkdaag is 2 september.
Haorvaat

'n **Haorvaat** (Letien: *vas capillare*) is e bloodvaat det spraekwaordelik zoea dón is wie 'nen haor, meh feitelik zeen haorvater zoeaget vief toet tieën kieër dunder; ze zeen 5 toet 10 µm groeat. De haorvater make deil oet vanne bloodsómloup.

Door sómmige haorvater passe slechs einen of inkel bloodcelle naevenein tróds häör klein aafmaeting is d'n dwaersjdoorsnit van alle haorvater biejein väöl grótter es dae van alle anger bloodvater wie de aoren enne slaagaore biejein. Euveriges kónne haarvater ónger invlood van hormoeanen oetgreuje toet 'nen aor.

Sómtieds wuuertj 't bindjwaefsel det de haorvater elastisch maak slapper. Dit kump mit naam veur bie ajer luuj. De vater rake den euvervöldj van blood, wodoor ze zichbaar waeren es roeaj vlekke, meistes in 't gezich. Dees huudaandeuning, die eigentlik dus 'n vaataafwieking is, wuuertj couperose geneump.

Väöl óngerzeuk wuuertj gedaon nao de inductie vanne greuj van haorvater ónger anger mit 't oug oppe óntwikkeling van genaesmiddele die dit percès bie kankergezwelle zówwe kónne taengegaon en zoea de tumorgreuj kónnen aafbremze.
Bloodvaat

E **bloodvaat** (Letien: *vas sanguineum*) maak deil oet vanne bloodsómloup en same vörme de bloodvater e nètwirk van buze wodoor 't blood nao de res van 't lief wuuertj verveurdj. Bloodvater kómme veur bie zougdere (worónger de miens), vèssen en veugel.

't Guuef versjillige saorten aan bloodvater:
* Slaagaore of arterie: Dit zeen de bloodvater die drek vanaf 't hert kómme. 't Blood inne slaagaore kan me veule kloppe, wie inne polsslaagaor. De meiste slaagaore zörge veur 't verveur van zoerstofriek blood door 't lief. Allein de lóngslaagaor, dae van 't hert nao de lónge löp, verveurtj zoerstoferm blood;
* Aore of vene: Dees zörge veure trögkveur van 't blood richting 't hert. 't Blood struimp hie roewiger. De aore höbbe trögkslaagklappe die d'rveur zörge det 't blood neet de verkieërdje kantj oet struimp. De aore, bahuve de lóngaor, zörge veur 't verveur van zoerstoferm blood door 't lief;
* Arteriole: Dit zeen klein bloodvater mit kringspierkes inne wandj die kónne sametrèkken of óntspanne. Op dees meneer zörge ze veur 't vernejjen of 't verwieje van 't lume van dees bloodvater en regele ze zoea de wieväölheid aan bloodaanveur inne waefsele;
* Spiraalaore: Dit zeen slaagaore die zich óntwikkelen inne baarmoderwandj tiejes de zwangersjap. Ze zeen spiraalvörmig en zörge veuren aanveur van voorstoffen en zoerstof veur 't zich óntwikkeldj óngebaore kindj inne baarmoder;
* Haorvater: Dit zeen hieël dón bloodvater die toet deep in 't waefsel doordringe. Juus hie vindj de oetwusjeling van zoerstof, voorstoffen en aafvalstoffe plaats;
* Paortaore: 
** d'n Ieëste löp vanaaf 't dermkenaal rechstreeks nao de laever wo 't blood oppernuuj 'n haorvaatstèlsel taengekump. Inne laever waere voorstoffen en aafvalstoffe vanne spiesvertaering achtergelaote. 't Sókkergehaldje inne paortaor wusjeltj hiedoor hieël sterk, in taengestèlling toet 't sókkergehaldje in 't blood inne res van 't lief, det dore wirking van insulien op e kónstantj niveau wuuertj gehaje;
** d'n Twieëdje bevindj zich t'r huuegdje van 't herre en zörg veur 't rechstreeks verveur van hormoeane tössen 't herre enne hypofyse.
Arteriool

**Arteriole** zeen klein sjlaagaore mit glaad sjpierwaefsel in de wandj det d'n diamaeter daovan kan beïnvleuje. Op dees meneer zörge ze veur 't vernejje of verwiej van 't lume (vaatholte) van dees bloodvater (vasoconstrictie en vasodilatatie) en regele zo de doorblojing van de waefsele wonao ze blood verveure. Ouch vervölle ze 'n wichtige rol in de regulaasje van de blooddrök. Arteriole waere ouch waal waersjtandsvater geneump.
Argyrodiet

**Argyrodiet** is 'n mineraal en 'n betrèkkelik zeldjzaam zilver-germanium-sulfied mitte sjemische formuul Ag8GeS6. Argyrodiet vörmp 'ne mingrits mit canfieldiet, worin germanium wuuertj gesubstitueerdj door tin.

't Zwart toet staolgries argyrodiet haet 'n orthorombisch kristalstèlsel, 't Kump veur es octaëders, dodecaëders, in bothryodaal koosjte en in radiaal kristalaggregate. 't Breukvlaak is sjelpvörmig (conchoïdaal). De helheid is 2,5 oppe sjaol van Mohs enne rilletief dichheid bedruueg 6,1 toet 6,3 g/cm³.

Argyrodiet wuuertj geraekendj toete sulfozalte. 't Mineraal is zowaal neet magnetisch es neet radioaktief.
Canfieldiet

**Canfieldiet** is 'n mineraal en 'n zilver-tin-sulfied mitte sjemische formuul Ag8SnS6. Canfieldiet vörmp 'ne mingrits mit argyrodiet, worin tin wuuertj gesubstitueerdj door germanium. Canfieldiet wuuertj geraekendj toete sulfozalte. 

't Metaalgries canfieldiet haet 'ne metaalglans en 'n grieszwarte streepkluuer. 't Kristalstèlsel is orthorombisch-piramidaal. Canfieldiet splietj neet en haet 'ne conchoïdale breuk. Canfieldiet vörmp gemeinelik twieërlinge langs 't kristalvlaak. De gemiddeldje dichheid is 6,287 enne helheid is 2,5 oppe sjaol van Mohs.

Canfieldiet is meistes ei vanne litste minerale det oetkristalliseertj in hydrothermaal aore. Canfieldiet is weltwied te vinjen op plaatse die döks riek zeen aan (euvergangs)metalen en es mien waeren óntgónne. 't Mineraal wuuertj sómtieds es zilver- of tinerts óntgónne.
Aor (geologie)

'nen **Aor** is inne geologie 'n planair (vlaak) intrusie in stein dae daagzoump es 'ne bandj inne stein.

De benaming "aor" wuuertj meistes gebroek veur intrusies die klènder zeen es eine maeter diek, meh dees diffenisie ligk neet vas. Väöl-veurkómmendje aore zeen kwartsaore in metamorf stein en calcietaore in marmer en kalkstein.

Aore zeen döks riek aan ertsen en daoveur economisch-gezeen intersant. Veurbiljer van ertse die veur kónne kómmen in aore zeen góld, loead of tin.

## Zuuch ouch
* Aor
Federatie van Katholieke Muziekbung ien Nederland

De **Stichting Federatie van Katholieke Muziekbung ien Nederland** (FKM) is neive de Keuninklijke Nederlandse Fedratie van Muziekverejniginge (KNFM) en de Nederlandse Federatie van Christelijke Muziekbung (NFCM), 'n belangrieke belangenorganisatie vuur blaos- en sjlagwerkmuziek en daomit eine van de drei uuverkoepelende bloasmuziekorganisatie ien Nederland. 'T administratief kantoer is ien de Sjaolsjtraot (Schoolstraat) 27 ien Thorn.

## Bongde die aongesjloete zien bie de FKM
Bie de FKM zien de volgende vijf bongde aongesjloete:
* Hollandse Bongd van Muziekverejniginge (HBM)
* Muziekbond vuur Midden- en Oost-Nederland ST-WILLIBRORD
* Braobantse Bongd van Muziekverejniginge (BBM)
* Limburgse Bongd van Muziekgezelsjappe (LBM)
* Limburgse Bongd van Tamboerkorpse (LBT)

## Activiteite
De activiteite van de FKM en de aongesjoete bongde besjteun oet:

* Bongdsconcourse: dizze wurre georganiseerd doer de aofzongderlijke bongde; de doer de deilnummers behaolde resultate zien bepaolend vuur hun iendeiling ien 't divisiesysteem
* Kampioenswedstrijde Concertconcourse
* Kampioenswedstrijde Drumbands (Marsj) en Majorettegroepe
* Kampioenswedstrijde Drumbands (Podium)
* Kampioenswedstrijd vuur soliste en klenge ensembles drumbandmuzikante.
* Kampioenswedstrijd vuur soliste en klenge ensembles blaozers
De sjtichting prebeert häör doel te bereike doer ongder mier ut oetveure van landelijke en regionale boevegenumde activiteite.

## Doelsjtellinge
De sjtichting FKM sjtelt zich es doel:
* 'T op landelijk niveau bevordere van werkzaamhede en bleuj van de amateur-meziekgezelsjappe;
* 'T op landelijk niveau behartige van de belange van de bie de federatie aongesjloete bongde en hun verejnigingen;
* 'T ónderhawwe van conctacte mit soertgelieke organisaties ien binne- en boeteland.

## Uuverig
Soame mit de KNFM geift de FKM 'n maondblaod vuur häör lede oet mit de titel *Music & Show*.

Binne de FKM besjteun d'r twie ienhawwelikke commissies die 't besjtuur ien de ienhawwelikke zaoke van advees vuurzeet, de HaFaBra-commissie en de Drumbandcommissie.

## Externe link
* Officiële internetpagina
Dieudonné Akkermans

**D.A.M. (Dieudonné) Akkermans** (Kerkroaj, 21 december 1962) is 'n Nederlands politicus van 't CDA.

Akkermans, van oersjpronk 'ne bedriefskundige, waor withawwer en locoburgemeasjter van de Limburgse gemejnte Brunssum vuur hear ien februari 2005 benumd weert tot burgemeasjter van de naobiegeleage gemejnte Voerendaal. Dreij jaor laoter volgde z'n benumming tot burgemeasjter van Ech-Zöstere en waor van 2011 tot 2021 burgemeasjter van Èèsjde-Mergraote.
Banská Bystrica (distrik)

**Banská Bystrica** is e distrik (*okres*) in 't Sjlowaakse gewes Banská Bystrica. De houfsjtad is Banská Bystrica. 't Distrik besjteit oet ein sjtad (*mesto*) en 41 gemeinte (*obec*).

## Lies van sjtaej en gemeinte
Hie-ónger volg 'n lies mit alle sjtaej en gemeinte in 't distrik. Sjtaej sjtaon **diek**-gedrök.
Badín

**Badín** (IPA: /'badi:n/; Hongaars: *Erdőbádony*; Duutsj: *Badin*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 13 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf.

't Dörpke Badín ligk op 'n heugde van 374 m, meh de heugde van de ganse gemeinte varieert van 311 m tot 1.222 m baove zeeniveau. De oppervlaakde van de gemeinte is 34,38 km². De gemeinte Badín haet 1.694 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 49 luuj/km². Volges de volkstèlling van 2001 woor 96% van de bevolking Sjlowaaks en goof 't minderheje van Zigeuners (1,7%) en Tsjeche (0,9%). De poscode van de gemeinte is 976 32.

## Bezeenswaerdigheje
* Badín bevat 't oerbós *Badínsky prales* det saer 1913 weurt besjurmp taenge mienselike aktiviteite. De dennebuim in deze bós waere tösse de 350 en de 400 jaor aad en de beukebuim tösse de 210 en de 230 jaor aad. In deze bós kómme nag roufdere veur wie de lós, de vos en de broene baer;
* Aadklassicistische evangelische kirk oet 1865: dees is 'n zaalkirk mit 'n tupisch protestants emporium;
* Klassicistische kathelieke kirk die in d'n hujige vorm anen ènj van de negeteenden eew is ómgeboewd vanoet 'n gotische kirk oet 1397. Van dees middeleewse kirk zeen nag de waermoer, sjeetgater en 'ne nujere, houtere klokketore bewaard gebleve.

## Gesjiechte
Badín is veur 't eers vermeldj gewaore in 1232 toe 't door de Hongaarse keuninge aan Zvolen waerde gegaeve.
Baláže

**Baláže** (IPA: /'bala:ʒɛ/; Hongaars: *Balázs*; Duutsj: *Lipscherseifen*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 15 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf.

't Dörpke Baláže ligk op 'n heugde van 550 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 14,22 km². De gemeinte Baláže haet 193 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 14 luuj/km². De poscode van de gemeinte is 976 11.

't Plaetske ligk in de Karpate aan de Liptsch-baek (*Ľupčica*).

## Bezeenswaerdigheje
Op 't gróndjgebied van de gemeinte ligk 't veurmaolig dörpke Kalište det tiejes de Sjlowaakse Nasjenalen Opstandj plat waerde gebrandj door de nazi's en wovan de bevolking waerde oetgemaord. Dit plaetske loog 924 m baove zeeniveau in de heuvele t'n naordooste van 't dörp. Allewiel sjtaon nag sjlechs twee hoezer. Sjteine funderinge teune de plaatse wo de anger 36 hoezer sjtinge. Dees plaats is noe e museum wo-ouch infermasiebördjes sjtaon euver 't bloodblaad.

## Gesjiechte
Baláže waerde veur 't eers vermeldj in in 1529 (1529: *Huttae Lyptyczae*; 1531: *Lyptzcicz*; 1540: *Lypschersaifen*).

Róndj 4 oer 's middigs op 18 meert, 1945 kome de Nazi's aan in Kalište. De dörpelinge waerde doodgesjaote wiedet zie oet häör hoezer kome en 't dörp waerde gans plat gebrandj. Vief daag later waerde 't gebied bevriejd door 't oprökkendj Sovjet-leger.
Brusno

**Brusno** (IPA: /'brusnɔ/; 1960-1973: *Hronov*; Hongaars: *Borosznó* en (vreuger tot 1888) *Brusznó*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 20 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf en 23 km van de sjtad Brezno.

't Dörpke Brusno ligk op 'n heugde van 405 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 43,51 km². De gemeinte Brusno haet 2.114 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 49 luuj/km². De poscode van de gemeinte is 976 62.

Brusno ligk in d'n toeristische regio Horehronie.

## Bezeenswaerdigheje
* De kathelieke Andreaskirk, oorsjprunkelik oet de viefteenden eew, mer oetgebreid in de jaore 1744 toet 1946 in baroksjtiel;
* Geboewe oet 1910 in de boewsjtiel Jugendstil in 't lokaal kuuroord.

## Gesjiechte
Brusno is veur 't eers vermeldj gewaore in 1424. In daen tied wore tupische berope kremer, houtveller, sjaefer en arbeider.

't Plaetske Brusno waerde pas ech bekindj in de negenteenden eew. Saer 1837 sjteit hie namelik 't eerste kuurhoes.
Čerín

**Čerín** (IPA: /'tʃɛri:n/; Hongaars: *Cserény*; Duutsj: *Fanischhain*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 14 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf en 15 km van de sjtad Zvolen.

't Dörpke Čerín ligk op 'n heugde van 405 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 11,53 km². De gemeinte Čerín haet 437 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 38 luuj/km². Volges de volkstèlling van 2011 wore bao alle inweuners van de gemeinte Sjlowake. De poscode van de gemeinte is 974 01.

Čerín ligk in e bergechtig gebied in 't daal van de Zolná-baek.

## Bezeenswaerdigheje
De kathelieke Martinskirk, dees is in gotische boewsjtiel en sjtamp oet de eerste helf van de veerteenden eew. In de viefteende, zeventeenden en achteenden eew is de kirk verboewd gewaore. Bezeenswaerdig zeen de gotische moersjiljeringe en ouch 't vreugrenaissance houtdèk oet de late zèsteenden eew. Binne de in de late zèsteenden eew geboewde waermoer bevindj zich ouch nag 'nen houtere klokketore.

## Gesjiechte
Čerín waerde veur 't eers vermeldj in 1300 (es *Cheren*). 't Dörp beheurde doe tot 'ne zekere Paul, de broor van Demeter, de graof van Zvolen. Later beheurde 't dörp tot de sjtad Zvolen en tot 't kesjteel van Vígľaš.
Dolná Mičiná

**Dolná Mičiná** (IPA: /'dɔlna: 'mitʃina:/; Hongaars: *Alsómicsinye*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 10 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf.

't Dörpke Dolná Mičiná ligk op 'n heugde van 368 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 9,46 km². De gemeinte Dolná Mičiná haet 362 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 38 luuj/km². Volges de volkstèlling van 2011 wore bao alle inweuners van de gemeinte Sjlowake. De poscode van de gemeinte is 974 01.

Dolná Mičiná ligk in e bergechtig gebied in d'n traditionele regio Podpoľanie aan de Mičinský potok-baek.

## Bezeenswaerdigheje
't Landjsjlot van de Beniczky-femielie is geboewd in de renaissancesjtiel en sjtamp oet 't jaor 1667. 't Is óntsjtange oet e vestingssjlot det al van veur de zèsteenden eew sjtamde. Allewiel verkeert dit landjsjlot in 'ne vervalle sjtaot.

## Gesjiechte
Dolná Mičiná waerde veur 't eers vermeldj in 1402 (1402: *Alsowfalu*; 1565: *Inferior Mychyna*; 1572: *Mykefalwa*). In de zèsteenden eew beheurde 't dörp tot de lokaal feudaal femielie Micsinyei en later tot de Beniczky-femielie.
Dolný Harmanec

**Dolný Harmanec** (IPA: /'dɔlni: 'ɦarmanɛts/; 1927-1957: *Harmanec*; Hongaars: *Alsóhermánd*; Duutsj: *Niederhermanetz*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 13 km van de houfplaats Banská Bystrica en 22 km van de sjtad Turčianske Teplice aaf.

't Dörpke Dolný Harmanec ligk op 'n heugde van 486 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 44,29 km². De gemeinte Dolný Harmanec haet 247 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 6 luuj/km². De poscode van de gemeinte is 976 03.

Dolný Harmanec ligk in e bergechtig gebied tösse de Grote Fatra in 't naorde en de Kremnitzer Berg in 't zuje. 't Dörpke ligk in 't daal van de Bystrica-baek.

## Bezeenswaerdigheje
Op de waeg nao de bergpaas Malý Šturec bevindj zich de Hermaneckágrot (*Harmanecká jaskyňa*), 'n droepsteinhäöldje. Dees grot is 2.763 m lank, wovan e 720 m langer deil saer 1950 es 'n toeristische grot is ingerich gewaore. 

## Gesjiechte
Dolný Harmanec waerde veur 't eers vermeldj in 1540 es *Hermans*. In daen tied woor 't e mienwirkersdörpke det drek ónger Banská Bystrica veel.

In 1826 óntsjting aan de zuudrandj van 't dörp 'n pepierfebrik. In 1883 waerde 't dörpke Horný Harmanec, det waas bewoond door kaolebrenjers, ingelief door de gemeinde. In 1957 waerde 't gebeed róndjóm 't pepierfebrik aafgesjtange aan de nuuj politische gemeinte Harmanec en waat euverbleef van de gemeinte kreeg de naam *Dolný Harmanec*.
Donovaly

**Donovaly** (IPA: /'dɔnɔʋali/; tot 1882: *Donoval*; Hongaars: *Dóval*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 26 km van de houfplaats Banská Bystrica en de sjtad Ružomberok aaf.

't Dörpke Donovaly ligk op 'n heugde van 960 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 17,5 km². De gemeinte Donovaly haet 154 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 9 luuj/km². De poscode van de gemeinte is 976 39.

Donovaly ligk aan 'ne wichtige bergpaas tösse de Lege Tatra en de Starohorské-heuvele. 't Ligk prónt aan de route van Banská Bystrica nao Ružomberok.

## Bezeenswaerdigheje
* De plaats göldj es 'n wintjersjportoord. 't Skisezoen doert van november tot ènj meert of begin april. Hie vindj ouch hónjssjleerenne plaats;
* De hoezer van de plaats höbbe 'ne grote, glazere veranda en wieke dudelik aaf van de gewuuenlike boewwies in de ómgaeving en teune sterke invleuje vanoet de Alpelenj.

## Gesjiechte
De gemeinte óntsting tösse 1618 en 1820 oet zeve wied oeterein ligkendje koempelgehuchskes. Veur 't eers waerde in 1702 sjriftelik de naam *Donnovall* gebroek. De eerste gehuchskes, dend'rtied Duutsje grunjige, krege de name van de kaolemeisters. De hujige name zeen Donovaly, Hanesy, Sliačany, Mišúty, Mistríky, Polianka en de nao 1808 ingeliefde plaats Buly (*Bully*). De ómgaeving is bósriek en ane begin van d'n twintjigsten eew waerde de gemeinte 'n toeristische plaats, mit naam door de aanlag van de bergpaas.
Dúbravica

**Dúbravica** (IPA: /'du:braʋitsa/; Hongaars: *Dubravica*; Duutsj: *Dubrawitza*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 17 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf.

't Dörpke Dúbravica ligk op 'n heugde van 427 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 8,51 km². De gemeinte Dúbravica haet 365 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 43 luuj/km². Volges de volkstèlling van 2011 wore bao alle inweuners van de gemeinte Sjlowake. De poscode van de gemeinte is 976 33.

Dúbravica ligk in e bergechtig gebied in 't daal van de Zolná-baek en beheurt tot 't traditioneel landjsjap Podpoľanie.

## Bezeenswaerdigheje
* De kathelieke Soffiekirk oet de zèsteenden eew die is geboewd in laatgotische sjtiel;
* De rwien van e landjsjlot oet de zèsteenden eew, opgetróch in de renaissancesjtiel.

## Gesjiechte
Dúbravica waerde veur 't eers vermeldj in 1400 (1400: *Dubrauice*; 1424: *Dubrawyche*) toe 't beheurde tot 't kesjteel van Slovenská Ľupča. In 1540 waerde de miene op 't gróndjgebied verleend door de graof János Dubravicky aan Kremnica.
Harmanec

**Harmanec** (IPA: /'ɦarmanɛts/; Hongaars: *Hermánd*; Duutsj: *Hermanetz* of *Hermannsdorf*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 9 km van de houfplaats Banská Bystrica.

't Dörp  Harmanec ligk op 'n heugde van 446 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 7,76 km². De gemeinte Harmanec haet 918 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 111 luuj/km². De poscode van de gemeinte is 976 03.

Harmanec ligk in e bergechtig gebied aan de voot van de Grote Fatra en de Kremnitzer Berg. 't Dörp ligk aan de Bystrica-baek.

## Gesjiechte
't Dörp is officieel óntsjtange op 1 jannewarie 1957 door 'n aafsjplitsing vanoet de naobergemeinte Dolný Harmanec. De gesjiechte van de plaats begint aevel al ane begin van de negenteenden eew toe op 't gebied van de hujige gemeinte 'n pepierfebrik waerde aangelag.
Marija Gabriel

**Mariya Ivanova Gabriel** (20 mei 1979, Goce Delčev; Cyrillisch: **Мария Иванова Габриел**) is 'n Bölgaorse politica en lid vaan de partij GERB (*Börgers veur Europese Oontwikkeling vaan Bölgarije*). Dees partij is weer lid vaan de Europese Volkspartij (EVP) (zjus wie de Nederlandse CDA, de Vlaomse CD&V, de Duitse CDU en de Waolse CDH).

Gabriel waor verkoze tot Europarlemintariër in 2009. In 't Europees Parlemint haolde zie 'n zetel veur de Europese Volkspartij es GERB-lid. Op 19 jannewarie 2012 woort zie verkoze tot Eurocommissaris veur de EVP in de rechte vaan vrouwlui en genders. Op 19 oktober dat jaor woort zie viceprizzedent vaan de vrouwlui-aofdeiling vaan EVP. In juni 2013 woort zie verkoze tot *Europarlemintariër vaan 't jaor* in de categorie “Gender Equality”. Nao de recommendatie vaan Catherine Ashton, viceprizzedent vaan de Europese Kemissie in deen tied, woort Mariya Gabriel genommeneerd in november 2011 es Chef vaan de observatiemissie vaan de prizzedentiële verkiezinge vaan Congo. Zie is allewijl de Bölgaorse eurocommissaris in de Europese Kemissie, en nom dit euver vaan Kristalina Georgieva naotot zie op 10 mei 2017 woort genomineerd door Bölgaorse premier Bojko Borisov. Zie maak dei loet vaan de Juncker Kemissie, oonder leiing vaan de Luxembörger Jean-Claude Juncker. Ze is eurocommissaris vaan Digitaole Ikkenemie en Sameleving. Ze naom dit euver vaan d’n Es Andrus Ansip.

## Rifferensie
* Brón: Franstaolege Wikipedia
Sergej Udal'cov

**Sergej Stanislavovič Udal'cov** (**Серге́й Станисла́вович Удальцо́в**, spreek oet: *Syergkéí Stanislávavietsj Oedaltsóv*; 16 fibberwarie 1977, Moskou) is 'n Rössisch links-polletiek persoenlekheid, de leier vaan de beweging *Avangard Krasnoj Molodëži* (AKM, *de Roeje Jäög Avant-Garde*) en 'ne co-ordinator vaan *Levogo fronta* ('t *Links front*) en 't Moskous publiek initiatiefsorgaan *Moskovskogo soveta* (kin vertaold weure es *Moskoviets Adviesorgaan* mer ouch es *Moskovietse Sovjet*). Heer is eine vaan de polletieke leiers die deilnomme aon de Rössische proteste vaan 2011 bis 2013.

Udal'cov woort in 2012 sjöldeg gevoonde door 't Rössisch Gerechshof veur 't illegaal organisere vaan demonstraties op 6 mei 2012, kort veurtot Vladimir Poetin woort geïnaugureerd es nuie prizzedent vaan Rösland. In augustus 2017 woort heer vrijgelaote. Neet laank daonao reep heer alle linkse oppositiepartije op same te wèrke um 'n reëel kans te make in de aonkoumende prizzedentsverkiezinge.

## Rifferenties
Hiadeľ

**Hiadeľ** (IPA: /'ɦi̯adɛʎ/; tot 1880: *Hjádel*; Hongaars: *Hédel*; Duutsj: *Hedel* of *Hödlergrund*) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 20 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf.

't Dörpke Hiadeľ ligk op 'n heugde van 490 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 15,10 km². De gemeinte Hiadeľ haet 534 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 35 luuj/km². Volges de volkstèlling van 2011 wore bao alle inweuners van de gemeinte Sjlowake. De poscode van de gemeinte is 976 61.

Hiadeľ ligk in e bergechtig gebied in 't daal van de Vážna-baek, die nao de Hron sjtruimp, tösse de Lege Tatra en de Starohorské-heuvele. 

## Bezeenswaerdigheje
In 't dörp bevinje zich monumentaal hoezer die kènmirkendj zeen veur de regio.

## Gesjiechte
Hiadeľ waerde veur 't eers vermeldj in 1424 (es *Hedel*). 't Beheurde tot 't kesjteel van Slovenská Ľupča.
Horizon

d'n **Horizon** (klemtoean oppen ieëste littergreep; mieëvaad: **horizonte** mitte klemtoean op *-zon-*) is de lien in 't zichveldj wo de gróndj en d'n hieëmel zich treffe en daobie 't wiedaafste puntj vanne gróndj det me kan zeen.

Ieëre speeldje d'n horizon 'n groeate rol inne navigaasje oppe zieë. Veur exakte maetingen op 't landj, wo d'n horizon ónaeven is en daoveur ónslichtig es oetgankspuntj veur maetinge, broekdje me kónsmaesige horizonte die me döks maakdje mit 'ne waterpas. Bie 'n sextantmaeting maak me 'ne kónshorizon door 't spegelbild van 't geobserveerdje hieëmellief in 'ne kwikzilverdroep te benötte.

d'n Horizon wuuertj ouch euverdrachtelik gebroek wen me get mèntj det 't observeerbaart begrens.
Gróndj

**Gróndj** is e mingsel van verwaerdj vas matterjaal (sediment), water en lóch det ane oppervlaakdje vanne aerd of (kort) dao-ónger veurkump. 't Ónverwaerdje vas matterjaal neump me stein.

't Verwaeringspercès is e gevolg vanne inwirking van vros en doeaj (aafwusjelendj bevrerendj en óntdoeajendj water in rotssplete), en ouch van zón, raenger en windj op rotsstein, die oetènjelik leie toet breuken inne rotsstein. Stökker aan rots kómme hiedoor loos, rolle nao ónger en de klènder deile waere mitgeveurdj door revere richting reveerdelta's. Door wiejer slietaasj óntstaon ummer klènder deiler; achterein zeen det grindj, zandj en sladder (ouch slover of slib): de mineraal bestandjsdeiler vanne baom.

Veen óntsteit door 't aafsturve en verrotte van plantjen ónger water in zoerstoferm ómstenjigheje. Humus óntsteit door biologischen aafbraak van doeaj plantjen in zoerstofrieke, terrestrische ómstenjigheje (dus op 't landj). Veen en humus (mit inbegrip vanne streujsellaog) vörmen 't organisch bestandjsdeil vanne baom.

## Zuuch ouch
* Aerdbaom
Aerdbaom

d'n **Aerdbaom** is de bäövelste laog vannen aerdkoosj, meh de diffenisie inne baomkónde is specefieker, namelik de laog vannen aerdkoosj die door plantje wuuertj beworteldj (de rhizosfeer) of worin zich baomvörmendje percèssen aafspele.

Volges dees diffenisie make vaste stein en naten, óngeriepdjen óngergróndj van loos sedimente (worin zich geine baom haet gevörmp) gein óngerdeil oet vanne baom.

De baomvörmendje percèsse veroearzake verangeringen inne samestèlling vanne baom, die ónger anger zichbaar waeren inne vörming van baomhorizonte. De terme "baom" en "gróndj" waeren inne vouksmóndj döks doorein gebroek, meh de litste haet 'n rumer beteikenis.
Margrethe Vestager

**Margrethe Vestager** (Glostrup, 13 april 1969) is 'n Deens politika en allewijl d'n eurocommissaris veur Merretkompetitie in de Europees Kemissie sinds 2014 (iers oonder Kemissie-president Jean-Claude Juncker, daonao oonder Kemissie-president Ursula von der Leyen) en zie is vice-president vaan de Europees Kemissie sinds 2019 in 't Von der Leyen-kabbinèt. Vestager is lid vaan de Radikale Venstre, 'n Deense liberaole partij die op EU-gebeed deil oetmaak vaan Renew Europe, tot 2019 bekènd oonder de naom ALDE (boe ouch de Nederlandse VVD en D66, de Vlaomse Open Vld, de Waolse Mouvement Réformateur en de Duitse FDP en Freie Wähler aon zien geallieerd). Zie is allewijl veural bekind vaan de historisch groete boetes die zie in naom vaan de Europese Unie versjèllende, veural Amerikaanse bedrieve heet opgelag. De twie bekèndste veurbeelde vaan die boetes zien die vaan Google en Apple gewees .

In 1993 góng Vestager studere in Kopehage. Op 20 november 2001 trooj zie 't Deens parlemint binne. Op 3 oktober 2011 woort zie de vice-premier en minister vaan ikkenomische en binnelandse affaires oonder Helle Thorning-Schmidt. Op 1 november 2014 woort zie d'n Deensen eurocommissaris oonder 't kabbinèt vaan Jean-Claude Juncker en leet zie Kopehage achter veur Breusel. Zie góng deil oetmake vaan de Kemissie oonder Juncker, die op dat memint de Kemissie vaan de Portugees José Manuel Barroso verving. Zie nom daomèt 't Deens commissarissjap euver vaan Mariann Fischer Boel (Eurocommissaris vaan Agricultuur en Plattelandsoontwikkeling) en nom 't comissarissjap op Merretkompetitie euver vaan de Spanjool Joaquín Almunia.

## Boetes
Vestager oontving lof wie ouch kritiek veur de historisch hoege boetes die zie oetdeilde aon versjèllende bedrieve weges 't sjende vaan ierleke kompetitie op de financiële merret. Google oontving 'n boete vaan 2,4 mieljaard euro veur misbruuk vaan zien dominante positie op ein merret (zeukmesjienes) um veurdeile te bereike op 'n aander (priesvergelieking). Google heet dees keuze oonrechveerdeg geneump mer heet wel gezach de boete te gaon betaole. Wijers is Google door Margrethe Vestager aongeklaag veur misbruik vaan zien dominante merretpositie veur besturingssysteme vaan, beveurbeeld, smartphones en veur oetbuiting vaan de dominante positie binne reklaam die gelink is aon zeukopdrachde. Apple oontving 'n boete vaan 13 mieljaard euro, de hoegste boete die e bedrief heet oontvange vaan 'n Europese regiering. Dit waor umtot Apple staotssteun oontving vaan Ierland in de vörm vaan belastingveurdeile. Apple is recentelek in beróp gegaange. Ouch höbbe versjèllende vrachwagebedrieve 'n boete oontvange umtot zie zien aongeklaag door Vestager veur 't stiekem make vaan priesaofspraoke. Daoneve zien Amazon, Gazprom, McDonald's en Facebook ouch aongeklaag .

## Rifferenties
Classicisme

**Classicisme** is de verzaomelnaom veur stijle die naodrökkelek trökgriepe op 'n bewoonderde klassieke periood, gemeinelek es reactie op de ierder stijl die me mesjiens es 'excessief' of 'decadent' beoerdeilt. In de westerse wereld geit 't gemeinelek um imitaties vaan de kuns vaan de Aw Grieke en Romeine.

Stijle die deze naom höbbe gekriege zien oonder mie:

* De Griekse beeldhouw
* D'n 'helle kern' vaan de renaissance (zèstiende-zeventienden iew)
* 't Hollands classicisme (veural ind zeventienden iew)
* D'n dominante stijl, veural in de arsjitectuur, in de westerse wereld vaanaof midde achtienden iew; zuug neo-classicisme
* Later imitaties daovaan; feitelek dus 'dobbel-neo'
* De kunsmeziek oet dezelfden tied; zuug klassieke meziek