open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deens

**Deens** kin verwieze nao versjèllende beteikenisse:

* **[[Deens (taol)]]**: 'n Germaonse taol die de officieel landstaol vaan Denemarke is en regionaal ouch erkènd is in 't grensgebeed mèt Duitsland
* 'n **[[Sjiech]]** of 'nen **deens**: 'n Ikkenomische transactie boebij e neet-fysiek gooj weurt geleverd door middel vaan arbeid (wèrk)
* 'ne **[[Kèrkdeens]]**: 'nen Ieredeens binne 't Christendom die weurt oetgeveurd in de kèrk en meistes riffereert nao de kèrkeleke bijeinkoms vaan Prottestante. In 't Kathelicisme en de Oosters-Orthedoxie riffereert me meistes nao de Mès
Witte Zieë

De **Witte Zieë** (Russisch: Белое море, Béloje Móre; Karelisch en Fins: Vienanmeri; Nenets: Сэрако ямʼ, Serako yam) is 'n randzieë van de Barentszzieë binne de Naordelike Ieszieë mit 'n oppervlakde van 90.000 km². De zieë leet ingeklemp tösse de schiereilande Kola (det deil oetmak van Lapland) en Kanin (in 't oeëste). De baojem van de zieë leet gemiddeld 60 maeter  ónder de zieëspegel mit 'n maximum van 314 maeter. De verbinding tösse de Witte Zieë en de Barentszzieë is óndeep, waodoor de wateroetwisseling tösse beide zieë beperk is. 't Verschil tösse eb en vlood is dan ouk rilletief klein. Dit is gemiddeld maar eine maeter. In de bóchte kint 't verschil tösse hoeëg en lieëg water aevel oploupe tot tieën maeter. De saliniteit van de zieë ligk tösse de 27 en de 30‰. Dit is geliek aan 27 of 30 gram zalt per liter water, maar dao wao de revere oetmónde is 't zaltgehalte lieëger.

De Witte Zieë vreert gewoeënlik van oktoeëber wies mei toe. 't Ies is meistal zo'n 40 centimaeter dik, maar in kalde periodes kint dit oploupe tot 150 centimaeter. 

In de zieë guuef 't robbe en 57 vissaorte. Vuulveurkómmende saote zien d'n hiering, kabbeljauw, zalm, forel en mossele. 

De stad Archangelsk is 'n wiechtige haveplaats. Ander groeëte staej zien Severodvinsk, Belomorsk, Kandalaksja, Kem en Onega.
Labradorzieë

De **Labradorzieë** (Ingels: Labrador Sea, Frans: Mer du Labrador; Daens:  Labradorhavet) is 'n zieë tösse 't Canadese schiereiland Labrador en Greunland. 't Is ónderdeil van de Naordelike Ieszieë en eur oppervlakde bedruueg óngevier 841.000 km². Smeis wuurt ze beschouwd as randzieë van d'n Atlantischen Oceaan. De baojem van de zieë leet gemiddeld 1.800 maeter ónder de zieëspegel mit 'n maximum van 4,3 kilomaeter. Eur breidte en lingte bedruueg 900 en 1000 kilomaeter. De Straot Davis verbingk de Labradorzieë mit d'n Baffinbóch. 

De kösstrook wuurt bewoeënd door de Inuit. 

In de zieë guuef 't ónder ander hiering, schelvis, platvisse en verschillende krabechtige.
Óntkeersjtening

**Óntkeersjtening** of **de-christianisatie** ies 't sociologisch proces binne e land mit 'n lang christelikke-religieuze traditie woa-in de luuj die veurhaer praktiserend christelik waore, ziech ummer minder daonao gedrage. 'n Praktisch veurbeeld daovan ies 't aafnumme van kèrkvisites (**óntkirkelikking**), 't ummer minder populair weurende vaste (en daomit de aafnummende christelikke beteikenis van anger tradities, wie Vastelaovend) en de aafnummende kinnes van Biebelse tekste bie luuj. 't Tegeneuvergesjtèlde proces ies keersjtening.

De óntkeersjtening in Europa haet d'r veur gezörg dat 't 'n groat toename van ongeluivege goof sinds 't ind van de Twiède Waereldoorlog. Binne de Europese Unie (EU) goof anno 2012 23% van de Europese börgers aan neet in 'ne God te geluive en nömde 7% ziech 'nen atheïs.

## Secularising en óntkeersjtening
Secularising ies 't proces woa-in ummer miè luuj binne e maatsjappie 't bezej umerme dat religie nimmiè de houfzakelikke factor ies in 't vörme van de algemein ethiek en moraliteet van 'n publiek ruumte. In de Nederlandstalege en Duutsjtalege sociologie weure óntkeersjtening en secularisering dieks doormekaar gegooid. In de Franstalege traditie weurt dit versjil ivvels sjtrik van mekaar gesjeie. Zoa sjtilt de Franse socioloog-theoloog Olivier Roy dat allein in Wes-Europa 't óntkeersjteningsproces en 't secularisingsproces min of miè hand in hand höbbe plaatsjgevonge. In de VS zuut me ivvels dat secularising euver 't algemein väöl eerder óntsjtong (de late 18e ièw) mer dat de óntkeersjtening noats zoa fel ies gewaes aldao vergeleke mèt Wes-Europa. Ouch in sommege Oas- en Middel-Europese leng zuut me dit versjiensel. 't Modern Pole ies beveurbeeld groatdeils geseculariseerd mer óntkeersjtening gief 't dao neet. Anno 2020 identificeerd miè es 95% van de Pole ziech es geluivige Kathelieke. Dat ies 'n hoager percentaasj es wat 't waor in 1989 in Pole.
Simon Vestdijk

**Simon Vestdijk** (Harlingen, 17 oktober 1898 - Utrech, 23 miert 1971) waor 'ne Nederlandse romansjriever. Heer wèrkde in 't begin es dokter, meh gaof in 1932 zie werk op um ziech gans aon de literatuur te wije. Vaanaof daan woort heer eine vaan de mies geleefde en productiefste sjrievers vaan Nederland, mèt dèks miejer romans per jaor. Heer wèrkde in 't gemein ouch aon diverse romans doorein: ei book kós 'm oondaanks zien hoeg productie jaore koste. Nao 'n oonderbreking door d'n Twiede Wereldoorlog góng heer dao gewoen mèt wijer. Neve romans sjreef Vestdijk ouch verhaole en poëzie. In de jaore viefteg kaom heer op de top vaan zien carrièr, meh daonao kaom heer sterk in concurrentie mèt de nui generatie sjrievers. Bij zienen doed in 1971 waor zie werk sterk oet de mode; e perces wat daonao doorgóng. Väöl vaan zien beuk gónge vaan d'n drökpeers, al woorte sommege oongepubliceerde werke en fragminte ouch postuum oetgegeve. Allewijl is heer nog veural bekind um ziene roman *De koperen tuin* en um d'n *Anton Wachter-cyclus*.
Spontaan palatalisatie

**Spontaan palatalisatie** is e taolkundeg versjijnsel boebij 'n achter in de moond gelege vocaol veraandert in eine dee mie veur in de moond ligk, zoonder tot dao 'n dwingende oerzaak veur is. Dao-in versjèlt 't vaan umlaut, wat ummer 'n morfologische en/of fonetische oerzaak heet (gemeinelek 'n al of neet historische *i* in de lèttergreep die denao kump).

## In 't Limbörgs
Spontaan palatalisatie kump in 't Limbörgs wieneg veur. Wäörd wie *euver* en *veur* kinne oet echten umlaut verklaord weure.

't Besteit evels wel in 't Hessels. De Oergermaonse ''*ū'' weurt dao gerealiseerd es [œː]: *(h)èûs* 'hoes' en *mèûs* 'moes'. Dees wäörd stoon tegeneuver *haus* en *maus* in de umgeving. Ouch de weiklang ''oo'' kin weure gediftongeerd, tot [øː]: *veugel* 'vogel'.

Allewel tot die wäörd doen dinke aon de westeleke dialekte, hèlt 't Hessels wel versjèlle in iere die in 't Hollands of Braobants neet mie bestoon. Door umlaut getroffe klinkers zien naomelek al iejer veraanderd door de oontrunding die in 't Hessels besteit. Zoedoende rijmp *(h)èûs* neet op *krèès* 'kruus', en tegeneuver *veugel* steit 't verkleinwoord *veegelke*.

## In de westeleke dialekte
Frequinter is spontaan palatalisatie in 't weste. Dao is 't consequent gebäörd bij de Oergermaonse ''*ū'': oet Aajdnederlands *hus* (oerspraok *hoes*) woort *huus*. (De oontwikkeling nao *huis* gebäörde nog weer later). Mer e gans inkel woord deeg dao neet aon mèt ('t woord *būr* splitsde ziech op in *boer* 'landmaan' en *buur* 'naober').

Ouch bij de weiklang ''oo'' huurt me in 't weste dèks spontaan palatalisatie. In 't Standaardnederlands gebäört dat mer in e paar wäörd (*neus*, *kreuken*, *heup*, *deur* [meh 't veurzètsel blijf *door*]), meh in väöl Hollandse en Ziewse dialekte is 't zoeget de regel: *veugel, zeun, zeumer* etc. Aon 't veurbeeld vaan *veugel* zuut me 't versjèl tösse spontaan palatalisatie en echten umlaut. In 't Hollands en Ziews beteikent dit woord gewoen 'vogel' in 't inkelvoud. 't Limbörgs heet *vogel* in 't inkelvoud en *veugel* in 't mievoud; dit is functioneel en daodoor e geval vaan umlaut.

In 't Wes-Vlaoms, boe dit versjijnsel zier sterk is, huurt me ouch dèks spontaan palatalisatie in de korte *o*: *buk* 'bók'. 't Frans-Vlaoms, wat zier conservatief is, deit dao minder aon mèt; dit wijs trop tot dit versjijnsel nog neet hendeg aajd is en tot veur kort nog productief waor.

Väöl Hollandse en Ziewse dialekte höbbe ouch palatalisatie in de lang *aa*; soms allein in de aajdlang *aa*, soms in allebei (Wes-Fries *jeer*, Ziews en conservatief Zuid-Hollands *jaer*). Dit is oetindelek nog trök te veure op 't Fries (Aajdfries *gēr*, Nuifries *jier*), en naovenant ouch 't Ingels.

Ouch in aander taole kump dit versjijnsel noe en daan veur. Zoe veraanderde de oetspraok vaan de Aajdgriekse υ in de Klassieken tied vaan /u/ nao /y/. Ouch in 't Aajdfrans gebäörde zoeget, oongeveer t'rzelfdertied wie dat in 't Nederlands gebäörde.
Agnosticisme

**Agnosticisme** of **Agnostizisme** is de filosofische en religieuze opvatting tot veroonderstèllinge euver de woerheid - veural 't bestaon vaan 'ne God - neet mèt zekerheid kin weure vasgestèld of opgelos. Iemes dee 't agnosticisme aonhink weurt 'nen **agnos** of **agnostiek** geneump. 't Pluralisme is **agnostici** of **agnostike**. 

't Agnosticisme is e wereldbeeld wat in 't bezunder de naodrök ligk op de fundamenteel beperkinge vaan minseleke kinnes, bezej en ideeë. De meugelekheid vaan 't bestaon vaan 'n spiritualiteit, 'ne God of - nog breier - 'n ginneraol woerheid mèt vasgestèlde prinsiepes weurt neet oontkint in 't agnosticisme. Tegeliekertied oontkint 't agnosticisme ouch neet de meugelekheid tot 't gaaroet geine God, gein spiritualiteit of gein ginneraol woerheid gief. Agnosticisme is damèt euvereinstummend mèt 't theïsme (religie in 't algemein dus) wie 't atheïsme. Eveneins kin 'nen agnos stèlle tot ein vaan de twie opvattinge, de theïstische of de atheïstsiche, woersjijneleker is es de aander. 

't Woord is e neogolisme vaan de Aajdgriekse wäörd ἀ-, wat "neet" meint, en γνωστικός of *gnostikós*, wat "kinnes" meint; dus 'nen agnos is iemes dee de kinnes neet zeet te weite.

## Bekinde agonstike
In de 18e en 19e iew vaan Wes-Europa prizzentierde de filosofe David Hume, Immanuel Kant en Søren Kierkegaard kritisch tegegestèlde standpönte te aonzien vaan de versjèllende bewieze vaan God, boe-in zie hunnen tiwefel oette euver of 't 'n diffenetief, oonaontasbaar bewies pro of contra 't bestaon vaan 'ne God zou geve. D'n Amerikaansen intellectueel Robrt G. Ingersoll stoont bekind es "de Groeten Agons" um wèlle vaan zien gooj geformuleerde tekste euver 't subjek. Ouch Charles Darwin neumde ziechzelf 'nen agnos, al had zien ivvelutietheorie 'n groet invlooj op 't atheïsme.

In de 20e iew woort 't agnosticisme hendeg beïnvloojd door de Britse filosoof Bertrand Russells, dee in 1927 mèt *Why I Am Not a Christian* (*Boerum iech geine [[christendom|christen]] bin*) e klassiek documint euver 't agnosticisme publicierde. e Later wèrk vaan deezelfden autäör had de naom *Am I an Atheist or an Agnostic* (*Bin iech 'nen atheïs of 'nen agnos?*). 

## Agnostike in Europa
Op 1 december 2018 waor 17% vaan de Europese Unie (EU) ofwel agnos ofwel "neet-religieus". 't Filosofisch versjèl tösse de twie is neet altied klaor mer me zou kinne stèlle tot 'nen agnos bewös zeet neet te weite of God besteit, wijl 'ne neet-religieuze daoneve ouch zou kinne stèlle tot zie/heer ziech noets bezeg hilt mèt dit vraogstök. Agnostike zien daomèt altied neet-religieus, mer neet alle neet-religieuze zien per se agnos of atheïs. In 'tzelfde oonderzeuk oet 2018 bleek 9,3% vaan de Europese börgers atheïs te zien. Binne de EU is agnosticisme 't groets in Fraankriek (40%). Ouch Nederland (30%), Duitsland (27%) en Belsj (27%) höbbe 'n agnostisch persentaasj wat wiet bove 't EU-gemiddelde ligk. Dit zeet evels niks euver de groetere neet-geluivege gróp boe agnoste, atheïste en neet-religieuze touwbehure. Op basis daovaan zien Tsjechië en Nederland de mins religieuze lidstaote vaan de EU.

## Rifferenties
* Brón: Duitstaolege Wikipedia
Gabriël

**[[Ingel]] Gabriël**, **Gabrièl** of **Gabriel** (Hebreeuws: גַּבְרִיאֵל‎; Aajdgrieks: Γαβριήλ; Arabisch: جبريل‎, *Jibrīl/Jebriel *of جبرائيل‎, *Jibrā'īl*) is 'nen eerstingel binne alle Abrahimistische religies, dus in 't geluif vaan de Jude, de Christene en de Mohammedaone, mer ouch kleiner religies wie die vaan de Jezidi's.

In de Juudse Thora versjijnt Ingel Gabriël in 'nen droum vaan profeet Daniël um zien ierder druime oet te lègke. Same mèt d'n eertsingel Michaël weurt Gabriël in de Torah besjreve es de besjermingel vaan Israël mèt es opdrach um 't Juuds volk te besjerme contra ingele vaan aander volker.

In Lucas, ein vaan de belaangriekste gesjrifte vaan 't Christelek Nui Testamint, weurt Gabriël in verband gebrach mèt de Annunciatie (of Aonkondeging). Hei versjijnt Gabriël veur Zacharias en Maria en veurspeld aon hun respectievelek de geboortes vaan Johannes d'n Duiper en Zjezus Christus. Binne väöl Christeleke tredities weurt Gabriël gezien es 'nen Heilege, wie de Oosters-Orthedoxie, 't Roems-Kathelicisme en versjèllende struiminge binne 't Prottestantisme. In de Kathelieke kèrk is 29 september zienen Heilegedaag. Väöl Kathelieke Roezekranse rifferere nao Ingel Gabriël. In 'ne kribstal, traditioneel veur väöl Christene tijes Keersmis, weurt dèks Gabriël aofgebeeld.

In d'n Islam weurt Gabriël (*Jibril*) gezien es d'n eertsingel dee gesjik is door God (*Allah*) nao versjèllende profete touw, oonder mie Mohammed. De ierste vief veerse vaan de *[[Al-Alaq]]* ('t 96e hoofstök vaan de Koran) weurt door Mohammedaone gezien es de ierste veerse die door Gabriël zien getoend aon Mohammed.

De Jezidi's zien Gabriël es ei vaan de Zeve Raodsels, 't Heileg Raodsel wat door God de touwstömming heet gekrege um veur de Minseleke Wereld te zörge. Soms weurt Gabriël gezien es sömpelweeg ein vaan de versjèllende versjijnsele die Melek Taus (ein vaan de centraol figure vaan de Jezidi-religie) aonnömp.

## [[Euregio Maos-Rien]]
* Op 't *[[Amerikaanse kèrkhof Henri-Chapelle|Cimetière américain]]* in Henri-Chapelle steit e beeld vaan Gabriël, boe-in heer 'ne lauwerekrans touwwerp
* 't kloester Rolduc in Kèrkraoj is touwgeweid aon Gabriël

## Brón
* Ingelstaoleg Wikipedia-artikel: *Gabriel*
Wèt

'n **Wèt** of 'n **lex** riffereert nao 'ne reigel boe me ziech aon zou motte hawwe. 't Ligk evels hendeg aon de konteks wie me 't begrip wèt zou motte interpretere.

* Wèt (juridisch): De gesjreve reigels vaan 't rech. 't Neet volge vaan zoe'n jurdisische wèt zal woersjijnlek oetloupe tot straof binne 'n maotsjappij
* Wèt (weitesjappelek): Vasgestèlde fenoneme es gevolg vaan bepaolde versjijnsele die es universeel en oonveraanderlek weure besjouwd. 't Volge vaan zoe'n wèt is dus neet de vraogstèlling. 't Idee vaan 'n weitesjappeleke wèt is tot alles in de natuur ziech al hilt aon dees wèt.

## Religie
'n Wèt kin ouch rifferere nao 'ne reigel binne 'n bepaolde religie. Boete die religie weurt zoe'n wèt meistes neet erkènd en gevolg, tenzij de specifieke religie genog polletiek mach heet um ouch aanders- en neet-geluivege te euverhierse. Religieus wètte weure door de religies zelf meistes gezeen es vasgestèlde wètte vaan God die, zjus wie 't begrip in de weitesjappe, universeel en onveraanderlek zien:
* Veur de Joedse wèt, zuuch Thora
* Veur de Christeleke wèt, zuuch de Biebel en mèt naome de Tien geboje wie geneump in Exodus en Deuteronomium
* Veur de Islamitische wèt, zuuch de Sharia es intrensiek deil vaan de Koran

't Idee tot religieuze wètte allein binneshoes mage weure touwgepas mer neet vaanoet de polletiek mage weure touwgepas op de gans maatsjappij, steit centraol in 't secularisme. Allewijl is 't secularisme, in minder of groeter maote, touwgepas in Noord-Amerika, Europa, Oceanië en bepaolde len in Afrika en Azië. Secularisme - 't begrip tot de polletiek wèt los vaan de religieus wèt steit - weurt allewijl gezeen es centraol veur modern democratieë mer weurt ouch in versjèllend aander systeme touwgepas, wie 't communisme en in versjèllende vörm vaan 't fascisme.

## Rifferenties
Oas-Afrika

**Oas-Afrika** of **Oastelik Afrika** ies 'n regio binne 't kontinent Afrika. 't Geuf, wie dat meistes 't geval ies veur geografische benaminge, versjille definities veur wat Oas-Afrika exak ies. De volgende leng die hie diekgedrök sjtoon mèt e sjterreke (*) debie weure in bienao alle definities van de geografische indeiling van Afrika mètgetèld es Oas-Afrikaans: 't geit hie dan um de leng die bie de Hoorn van Afrika en de Oas-Afrikaanse Gemeinsjap huère.

Leng die neet diekgedrök zin, zonger sjterreke (*), huère daoneve nog bie de breier definitie van Oas-Afrika, die onger angere door de Vereinegde Naties en de Amerikaanse regering weure gehanteerd. Hie geit 't dan, neve de Hoorn van Afrika en de Oas-Afrikaanse Gemeinsjap, ouch um de Nielvallei, de Eileng van de Indische Oceaan en Zuudoas-Afrika.

Historisch gezeen weurt Oas-Afrika gekenmerk door häör sjterk Europees-koloniaal verleie mèt de Britte, Duutsjers en Portugeze (en in minger mate ouch de Sjpanjole, Portegeze, Italiane en Franse). Wes-Afrika weurt zjuus miè getypeerd door häör dominant Frans-koloniaal verleie. Dit ies nog altied huèrbaar in de twiè regio's. Wiel me in 't Weste nog veural wiet kin komme mèt de Franse taal, ies dat in Oas-Afrika ingewikkelder en liegk de neiging allewiel ummer miè nao 't kalle van Ingelsj.

* **[[Burundi]]***
* Comore
* **[[Djibouti]]***
* **[[Ethiopië]]***
* **[[Eritrea]]***
* Franse Zuujelikke Gebeeje (Frankriek)
* **[[Kenia]]***
* Madagaskar
* Malawi
* Mauritius
* Mayotte (Frankriek)
* Mozambique
* **[[Oeganda]]***
* Réunion (Frankriek)
* **[[Rwanda]]***
* Seychelle
* Soedan
* **[[Somaliland]]***
* **[[Somalië]]***
* **[[Tanzanië]]***
* Zambia
* Zimbabwe
* Zuud-Soedan

Leng mèt e sjterreke (*) weure altied mètgetèld es Oas-Afrikaans. Anger leng dieks ouch neet; dat hink aaf van de geografische definitie.
1536

1534 - 1535 - **1536** - 1537 - 1538

't Jaor **1536 nao Christus** is 't zèsendaartegste jaor in de 16e iew op force vaan de christeleke jaortèlling.

## Gebäörtenisse
* D'n eerappel weurt door de Spaonse kolonialiste geïntroduceerd in Europa.
* Johannes Calvien publiceert zien *[[Institutio Religionis Christianae]]*: daomèt splits 't Calvinisme ziech vaan 't Lutheranisme en raak 't Prottestantisme zien uniformheid contra 't Kathelicisme kwiet.
* Denemarke, Noorwege en Zwede goon euver op 't Lutheranisme. Iesland, es deil vaan 't Deens Keuninkriek, kraog langer d'n tied um ziech te bekiere, meh nao e paar jaor woort dao wel serjeus werk vaan gemaak.
* Drenthe en Greuninge (ofwel 't groetse gedeilte vaan 't allewijl Noord-Nederland) weure deil vaan de Habsburgse monarchie oonder Sjarel V.
* Wales weurt geannexeerd door Ingeland. Mer 't zal nog bis 1707 däöre bistot 't de *[[Act of Union]]* gief die 't begin vaan 't Vereineg Keuninkriek beliechaomp.
* Mèt de opkoms vaan 't Osmaans Riek in 't noorde vaan de Balkan, versjuif 't polletiek centrum vaan 't Keuninkriek Hongarije ouch noordweerts nao *Pressburg* ('t allewijl Bratislava). Bis 't ind vaan de 18e iew zou de Slowaokse polletiek invlooj veulbaar blieve binne Hongarije.
* 'ne Groete stadsbrand verneteg 't groetse gedeilte vaan 't Zuid-Hollandse Delft.
* De lèste trök te vinde bronne vaan 't "Hoes boete de mäör" vaan kestiel Hoes Witham in De Nuujsjtadt, wat allewijl oetmaak vaan Ech-Zöstere.
* Nicaragua weurt deil vaan 't koloniaol oonderriek Nui-Spanje.
* De kriege oonder Karel vaan Gelder (begos in 1500) sjeie oet bij Appingedam.

## Gebore
* *datum oonbekind* - Francisco Verdugo, de lèste Spaonse stadhawwer vaan Friesland, Greuninge, Drenthe en Euveriessel 
* 24 fibberwarie - *Ippolito Aldobrandini*, ofwel Paus Clemens VIII

## Gehiemeld
* *datum oonbekind* - Hector Boece, Sjotsen historicus, sjriever en filosoof
* 6 jannewarie - Baldassare Peruzzi, Italiaansen arsjitek en sjèlder
* 7 jannewarie - Catharina vaan Aragón, keuningin vaan Ingeland
* 22 jannewarie - Jan vaan Leiden, Hollandse Wederduiper
* 19 mei - Anne Boleyn, twiede vrouw vaan Hendrik VIII van Ingeland
* 26 juni - Petrus Alamire, Nederduitse muzikant, diplomaot en spion
* 12 juli - Desiderius Erasmus: humanis, sjriever, filosoof
* 25 september - Janus Secundus, Hollandsen diechter
Doedelzak

D'n **doedelzak**, ouch wel **zakpiep**, is e blaosinstrumint mèt rete boe de speuler de rete neet direk aonbleus, meh boe de loch via 'ne zak door de rete geit. De speuler bleus door de blaospiep, en de loch geit door diverse aander piepe. Zoe kinne miejer toene tegeliek klinke, wat bij direk aongebloze instruminte neet zoe is. 'nen Doedelzak heet eine späölpiep, boe de speuler mèt zien vingere 'n melodie op späölt, en ein of mie bourdonpiepe, die ummer dezelfden toen geve. De rete in de späöl- en bourdonpiepe kinne zoewel inkelreet (wie bij 'n klarinèt) es dobbelreet (wie bij 'n hobo) zien.

D'n doedelzak waor in d'n einen of aander vörm al bij de Romeine bekind. In de middeliewe verspreiden 'r ziech ouch nao 't noorde. Nao iewe vaan populariteit, veural oonder de volksklasse, kraog 'r 't vaanaof d'n achtienden iew ummer meujeleker. Zjus wie de drejlier waor de doedelzak, es bourdoninstrumint, neet gesjik veur hermenieë en akkoorde op te speule. Op sommege plaotse bleef 't instrumint evels langer bestoon. Zoe is 't pas begin twintegsten iew oet 't Belsj verdwene. Hei en dao kint me d'n doedelzak noe nog. Veural Sjotland steit drum bekind, meh ouch Ierland, deile vaan Fraankriek en diverse plaotse in Oos-Europa höbbe 'n oonverbroke doedelzaktraditie. Op väöl aander plaotse, zeker ouch in 't Belsj, is 't instrumint mer eve weggewees en gief 't 'n oetgebreide revivalbeweging. Wijer kump 't instrumint väöl veur in neo-folk en minggenres wie folkpunk en folkmetal.

D'n einen doedelzak is d'n aandere neet. 't Gief diverse oetveuringe, die in stumming, klaankkleur en volume sterk kinne versjèlle. 't Bekindste typ is de Great Highland Bagpipe, dee in Bes is gestump en e hel, penetrant geluid heet. Gans anders zien de uilleann pipes oet Ierland, die weiker klinke, e groeter bereik höbbe en in D zien gestump. De Lieglandsen doedelzak, die me in Nederland en 't Belsj iewelaank gebruukde, vèlt op doortot de twie bourdonpiepe aonein vaszitte.
Ikkenomische en Monetair Unie

De **Ikkenomische en Monetair Unie** (ouch-wel, de **Europese Ikkenomische en Monetair Unie**; Ingels: **Economic and Monetary Union**, **EMU**; Duits: **Wirtschafts- und Währungsunion**; Frans: **Union économique et monétaire**) is 't projek wat gemeind is um in de Europese Unie (EU) 'n monetair unie mèt 'n geharmonisierde ikkenomische polletiek in te riechte. 't Projek vaan de **EMU** (zoewie ze weurt aofgekort op 't Ingels) woort in de 1990 mèt e plan vaan drei fases gelanceerd. De EMU woort ingestèld op basis vaan 't Verdraag vaan Mestreech in 1992. In 1999 woort de EMU wèrkelek gerealiseerd. Allewijl participere 19 vaan de 27 EU-lidstaote in de daarde en lèste fase vaan de EMU. Zie gebruke d'n Euro es munteinheid en betaolsmoyen en coördinere hun ikkenomische en financieel polletiek binne de vènster vaan d'n Eurogróp. Dees gróp vaan len staon bekènd es de Eurozone. De euvereg ach EU-lidstaote zien (nog) neet euvergegaange tot de inveuring vaan d'n Euro. Toch nömme zie in zoewiet deil aon de EMU tot ziech ziech höbbe verpliech um ziech aon bepaolde fundeminteel reigels te hawwe, zoewie de oonaofhaankelekheid vaan hun nationaol centraol baanke en de verpliechting um op bepaolde gebeeje hun ikkenomische en monetair polletiek mèt de lede vaan d'n Eurogróp te coördinere.

De EU-lidstaote die deilnömme aon de daarde fase vaan de EMU höbbe hun monetair bevooghee euvergedrage aon 't Europees Systeem vaan Centraol Baanke (*European System of Central Banks*, ESCB). Heivaan make de centraol baanke vaan alle EU-lidstaote deil oet. Bij cruciaol vraogstökker höbbe evels inkel de centraol baanke vaan de Eurozone-lidstaote inspraokrech (die ouch es 't Eurosysteem bekèndsteit). Aon d'n tóp vaan 't ESCB steit de Europees Centraol Baank (ECB) die veur de lidstaote vaan de Eurzone de verantweurdelekheid op ziech nömp veur 'n centraol polletiek in de geldmerret en wisselkoers.

't Groetse buut vaan de EMU waor um de Europese binnemerret door 'ne gemeinsjappeleke munt mèt hoeg priesstabiliteit te realisere. 't Besluut um 't drei-stappe-plan in geng te zète woort al in december 1989, vlak nao *[[Die Wende]]* (de val vaan de Berliense Maor) door d'n Europese Raod genomme; de belaangriekste bepaolinge woorte in 1992 vasgelag in 't Verdraag vaan Mestreech. 't Idee vaan 'n EMU kump oet de polletiek debatte oet dezen tied en weurt allewijl nog ummertouw gehanteerd. In 't Europees primair rech weurt dees term evels bekans noets gebruuk: in artikel 3, paragraof 4 vaan 't Mestreechs Verdraag weurt de opriechting vaan 'n "Ikkenomische en Monetair Unie, boevaan de munt d'n Euro is" es buut vaan de EU geneump. In 't Verdraag rakende de wèrking vaan de Europese Unie (ofwel 't Wèrkingsverdraag) oet 2009 spreek me dao-intege meistes allein meh vaan 'n "ikkenomische en monetair polletiek" vaan de EU. De EMU-lidstaote weure hei aongeduid es "lidstaote, die d'n Euro es munt hantere" (artikel 136 vaan 't VwEU-verdraag), de euvereg lidstaote es "lidstaote, boeveur 'n oetzoonderingssituatie vaan touwpassing is" (artikel 139).
Munteinhede vaan de Europese Unie

De **[[munteinheid|munteinhede]] vaan de [[Europese Unie]]** (EU) zien alle oficieel munte gebruuk in de lidstaote vaan de EU. De 2021 gief 't d'rs nege. D'n Euro is de munteinheid veur de mierderheid vaan dees lidstaote mèt de euverege ach opererend in oonaofhaankelek monetair polletiek. De EU-lidstaote die d'n Euro höbbe aongenomme staon bekind oonder de naom Eurozone en deile de Europese Centraol Baank (ECB) en de Ikkenomische en Monetair Unie. De ECB en de nationaol centraol baanke vaan alle EU-lidstaote, dus ouch die nog hunnen eige munt höbbe, make deil oet vaan 't Europees Systeem vaan Centraol Baanke. 

In prinsiep motte alle EU-lidstaote lid weure vaan de Eurozone op Denemarke nao, die 'n oetzoonderingspositie heet verkrege in 't Verdraag vaan Mestreech (1992). Door evels neet lid te weure vaan de Europees Wisselskoersmechanisme, get wat nudeg is veurtot me d'n Euro kin euvernömme, weite hiel väöl EU-lidstaote die verpliechting juridisch te oontwieke. 

't Geit in totaal um vief lidstaote die heidoor hun verwachte deilnaome aon d'n Euro toch veuroet kinne sjuive: Tsjechië (Tsjechische kroen), Hongarije (Hongaarse florint), Pole (Poolse zloty), Roemenië (Roemeense leu) en Zwede (Zweedse kroen). Twie EU-lidstaote zien wel deilnömmers vaan 't Wisselkoersmechanisme gewore en zalle dus op de kort of lang termien Euro-lidstaote weure: Bölgarije (mèt de Bölgaorse lev) en Kroatië (mèt de Kroatische koena). Wijers gief 't twie drei regio's in de EU die officieel binne de Eurozone valle mer um hun aofhenkelekheid aon bepaolde len boete de EU in de praktiek dèks d'n Euro neet gebruke. Veur 't Duits Büsingen am Hochrhein en 't Italiaans Campione d'Italia geit 't um de Zweitserse fraank (Zweitserland). Veur Noord-Cyprus geit 't um de Törkse lira.
Frang

'ne **Frang** (Frans en Duits: **Franc**, Nederlands: **Frank**, Luxembörgs: **Frang**) is de naom vaan versjèllende munteinhede in Europa en de Francophonie. 't Pluraol vaan 'ne frang is **frangs**, 't diminutief is e **frengske**. Soms weurt de frang ouch op 't Mestreechs 'ne **fraank** geneump. De Franse frang, de Belzje frang en de Luxembörgse frang woorte bis 1999 gehanteerd es munte vaan, respectievelek, Fraankriek, Belsj en 't Land Luxembörg wie die alledrei woorte vervaange door d'n Euro. De Zweitserse frang is 'nen hendeg belaangrieke globaole munt door de aonwezegheid vaan belaangriek financieel institute in Zweitserland. In de Franstaolege ex-kolonië vaan Fraankriek woort allewijl ouch nog dèks munte gebruuk die verneump zien nao de Fraank, wie de *[[franc CFA]]* in Wes-Afrika. 

De naom zou op force vaan versjèllende historici zien geliend aon 't Latien *francorum rex* (*Keuning vaan de [[Fraanke]]*) wat gehanteerd woort op Franse munte bis de 18e iew. Aander historici stèlle tot de naom te daanke is aon 't Frans woord *franc*, wat zoeget wie "openherteg" meint mer in versjèllende kontekse ouch "vrij" kin meine.

Eine frang weurt meistes verdeild in 100 centiem. 't Frans frang-symbool waor de F or Fr.; 't symbool **₣** woort gesuggereerd in Fraankriek door premier Édouard Balladur mer 't woort bekans noest gebruuk. Veur prakitsch reies gebruukde de baanke en financieel merrete de abbreviatie **FF** veur de Franse frang, **FB** veur de Belzje frang, **FL** (of soms **Flux**) veur de Luxembörgse frang, enzoewijer.
Drejlier

De **drejlier**, soms kort-eweg **lier**, is e striekinstrumint boevaan de snaore weure aongestreke mèt e drejjend raad in plaots vaan mèt 'ne striekstek. 't Raad kinne alle snaore tegeliek bereure; miestens is 't ouch meugelek um de snaore à volonté aof te koppele. De speuler drejt mèt de rechterhand aon 'ne kruk dee 't raad in beweging bringk; mèt de linkerhand bedeent 'r e klaveer veur de melodie op te speule.

Drejliere höbbe ummer ein of mie melodiesnaore, die door zoegeneumde tangente, verboonde mèt de knöp op 't klaveer, kinne weure verkort, en ein of mie bourdonsnaore, boe-op ummer dezelfden toen klink. Väöl modèlle höbbe ouch nog 'n zoegeneumde trommel- of trompötsnaor, 'n bezunder bourdonsnaor die veur percussief effecte kin weure gebruuk.

De drejlier kaom in de middeliewe op oonder de naom *organistrum*. 'n Paar iewe laank woort 't väöl gebruuk, zeker ouch in de kunsmuziek. Daonao raakden 't oet de mode, wie de gelierde meziek ummer mie mèt akkoorde góng wèrke. In de volksmeziek evels bleef 't nog iewe bestoon. Pas in d'n achtienden iew begós ouch dao 't gebruuk ech trök te loupe: ouch in de volksmeziek voonte hermenieë hunnen ingaank en bourdoninstruminte wie drejlier en doedelzak waore dao neet veur gesjik. Dit perces góng in de negentienden iew door. De drejlier bleef in Midde-Fraankriek en in groete deile vaan Midde- en Oos-Europa, dewijl in Zwede e verwant instrumint, de nyckelharpa, euverleefde. In 't Belsj is 't dink tot begin twintegsten iew hei en dao nog gehuurd.

't Instrumint weurt allewijl in allerlei vörm gebouwd en in diverse soorte volksmeziek gebruuk, zoewie in minggenres wie folkrock. Veur dat lèste doel kin me 't instrumint elektrisch versterke; me kin e piezo-elemint inbouwe meh ouch gans elektronische liere (zoonder snaore) weure gebouwd.
Johann Christian Bach

**Johann Christian Bach** (Leipzig, 5 september 1735 - Londe, 1 jannewarie 1782) waor 'nen Duitse componis. Heer waor de joonkste zoon vaan Johann Sebastian Bach, en eine vaan neet minder es veer die componis woorte. Heer kraog zien ierste oonderwies vaan ziene pa, en nao dee zienen doed vaan ziem awwer haafbroor Carl Philip Emanuel Bach. In 1754 reisde heer nao Milaan, boe heer tot 1762 zouw blieve en väöl opera's en kèrkmeziek zouw sjrieve. Daonao góng heer nao Londe, boe heer same mèt Carl Friedrich Abel es vrijgevestegde musicus konzèrs góng geve. Daoveur sjreef heer väöl symfonieë, concerte en aander instrumentaol werke. De Bach-Abelkonzèrs waore de ierste commercieel konzèrs op deze sjaol en waore oongeluifelek belaankriek veur de oontwikkeling vaan 't meziekleve in de iewe die volgde.

Es insegste vaan de Bachzone steit heer mèt twie bein in de galante stijl (rococo). In tegestèlling tot Carl Philip Emanuel, dee 'nen deep persoeneleke stijl (de Empfindsamkeit) hanteerde, sjreef heer veural touwgenkeleke, veur gewoen lui begriepeleke meziek. Oondaanks 't stigma vaan oppervlekkegheid wat 'm aonkleef, is heer vaan hendeg groeten invlood gewees op de meziekhistorie, gans in 't bezunder op de stijl vaan Mozart, deen heer es keend in Londe had getroffe.
Sjpaorweeg

'ne **Sjpaorweeg**, **sjpaorlien** of **iezerbaan** (in de Ripuarisch-Limbörgse euvergengsdialekte ouch-waal **Gleis**) ies 'ne weeg veur verkièr euver rails. 't Pluraal veur sjpaorweeg ies ouch sjpaorweeg. Wat betröf sjpaortransport geit 't meistes euver treine en metro's. 'ne Sjpaorweeg haet euver 't algemein twiè sjpaore. 'n Sjpaor besjteit oet twiè evewiejeg sjtale sjpoorsjtave of rails. Sjpoorsjtave zin dieks op dweersjliegkersj gemonteerd. De dweersjliegkersj liegke in e bellasbèd, 'n bèdding of 'ne balas.

De aafsjtand tusje de binneziej van de sjpaorsjtave (de sjpaorwiedte) ies in väöl gevalle 1435 milimeter. In dit geval sjprik me van e normaalsjpaor.

Per 2009 liegk in Belsj 3518 km normaalsjpaor, woavan 2934 km ies geëlektrificeerd. 2563 ies dubbelsjpaorig. De Belzje sjpaorweeg behuère tot Infrabel. Per 2013 liegk in Nederland 3013 km normaalsjpaor, woavan 2061 km ies geëlektrificeerd en 931 km inkelsjpaorig ies. Die behuère tot ProRail. In Duutsjland guuf 't in 2020 ong. 33400 km aan sjpaorweeg, behièrd door Deutsche Bahn. Dat ies 'n fors daling: in 1994 haw 't land nog 44600 km

## Rifferenties
Meridiaon

'n **Meridiaon** is in de eerdweitesjappe 'n dinkbeeldeg lijn euver 't eerdsoppervlaak vaan pool bis pool, die contra d'n eveneer ingeit. Dees lijn verbint alle pönte mèt 'ne bepaolde lengdegraod. Daomèt vörmp dees lijn 'n haaf vaan 'n groetcirkel.

## Meining

'n Meridiaon verbint alle pönte boe de Zon tegeliekertied op häör hoegsde pönt steit. Roond d'n eveneer is d'n Eerd verdeild in 360 graode, die vaanaof 'n rifferentielijn (of nulmeridiaon) weure oetgemete en aongestèld weure in graode (vaan 0 bis 180) oesterlengde, respectievelek westerlengde. In 't verleie is ouch wel 'n inkelzijeg tèlling gehanteerd - van 0 bis 360. Same mèt de positie in graode tegeneuver d'n eveneer (de breiddegraod) en meugelekerwieze de hoegte kèn eder plaots op eerd einduieg weure aongegeve. Sinds d'n 20e iew make dees coördinaote meistes deil oet vaan e groeter gehiel aon standeerde en rifferentieparameters, wat me gans en al e geodetisch coördinatesysteem nömp.

De 360° vaan d'n umtrèk vaan de planeet kèn verdeild weure in 24 zones vaan 15° eders, die door de dreiing vaan d'n Eerd euverienkomme mèt kier ein aor tiedsversjil. Umgedrejd meint ein aor geappercipieerd tiedsversjil dus ei lengdeversjil vaan 15 graode. De oonderling rillatie vaan dees twie groethede späölde bis in de 19e iew 'nen hoofrol bij oonder mie navigatie: mèt ummertouw persieze vasstèllinge vaan tiedsversjille kos de geografische lengde weure bepaold. 

Daonao goof 't ne nuie rol veur de meridiaon: dee vaan "rifferentiepönt in d'n tied". 't Nulmeridiaon woort veurtaon geriffereerd aon d'n tied in Greenwich Mean Time.
Hubert Bruls

**Hubertus Maria Franciscus (Hubert) Bruls** (Nut, * 6 fibberwarie 1966) is 'ne Nederlandse besjtuurder en politicus van 't CDA. Saeër 21 mei 2012 is haeë d'r börgemeister van Nijmege. Van 2005 bis 2009 en van 2010 bis 2012 waoër hae ouch d'r börgemeister van Venlo. 

Naoë 't vwo (gymnasium B) aan 't Bisjoppelik College in Zitterd volgde haeë de sjtudie politicologie aa g'n Kattelieke Universiteit in Nijmege. Daoë begós e zien loupbaan bie Abvakabo FNV, wat noe is gefuseerd mèt vakbond FNV. Bruls woert in 1986 lid van 't CDA. Naoë 'n kórte periode es gemeinteraodslid in 1998 woert haeë in 1999 wethówwer i Nijmege.

Bruls waoër van 23 mei 2002 bis 11 oktober 2005 Twieëde Kamerlid vuur 't CDA. Daoë besjeftigde e zich mèt thema's wie de arbeidsmaat, wèrkgelaeëgeheid, arbeid en zörg, 't groeëtesjtaejbeleid en infrastructuurprojèkte i g'n provincie Gelderland. Op 1 oktober 2005 woert haeë d'r börgemeister van Venlo. Naoë de fusie van Venlo mèt de gemeinte Arse en Velde waor e waoërnummend börgemeister en naoë juli 2010 weer börgemeister. 

Op 2 mieërt 2012 woert haeë doer d'r gemeinteraod va Nijmege vuurgedrage es nuje börgemeister. In 'n persconferentie leet haeë weite dat e de aoëpening van de Floriade wool mitmake. Bruls troon op 21 mei 2012 aa. 

Es börgemeister van Nijmege is Bruls ouch d'r vuurzitter va g'ne veiligheidsregio Gelderland-Zuud. 

D'r Bruls is gehuwd en hat twieë dochtesj.
Amstel Gold Race 2021

D'n **Amstel Gold Race 2021** woort gehawwe op 18 aprèl 2021. 't Waor de 55e editie vaan d'n Amstel Gold Race. Naotot de race in 2020 neet kós weure gevare um de COVID-19-pandemie, gaof 't 't jaor dao-op um dezelfde rei 'ne zwoer aongepasde vörm.

## Parcours
Umtot bij de race gei pebliek welkom waor, mós me 't parcours aofzètte. Dit maakde e doorloupend parcours vaan 260 kilometer zoe good wie oonmeugelek. Me zat daorum e rundsje oet vaan 16,9 kilometer tösse Valkeberg en Mestreech. De manslui fietsde dit daartien kier, de vrouwlui zeve kier. In eder rundsje gaof 't drei beklumminge: de Cauberg, de Geulemerberg en de Biemelerberg.

## Race vaan de vrouwlui
### Verluip
In de loup vaan de race vörmde ziech e kopgrupke. Vlöchte vaan oonder mie Grace Brown en Pauliena Rooijakkers mislökde. Bij de lèste beklumming vaan de Cauberg fietsde Katarzyna Niewiadoma en Elisa Longo Borghini oet dat grupke weg. Zij leke same te goon aonkoume, meh dorste in de slotkilometer neet es ierste aon te goon. Heidoor kóste de achtervolgsters ze achterhole. Marianne Vos waor vaan hun de sterkste; ouch de res vaan 't podium woort Nederlands.

### Podium
# Marianne Vos (NED)
# Demi Vollering (NED)
# Annemiek van Vleuten (NED)

## Race vaan de manslui
### Verluip
Bij de manslui vörmde ziech al gaw 'ne kopgróp vaan tien maan, dee laank op zoeget vief, later veer menute veuroet bleef. Op zoeget tachteg kilometer veur de finish begós dee veursprunk trök te loupe. In 't lèste deil vaan de race woort de gróp ingerekend; heibij veel ouch 't peloton oeterein. Drei maan kaome noe veurop te ligke, de Belsj Wout Van Aert, de Brit Tom Pidcock en de Pruus Maximilian Schachmann. D'n aofluip waor 'nen oongemein inge fotofinish tösse Van Aert en Pidcock- zoe ing tot de renners zelf neet wiste wee gewonne had. Ouch op 't oonbewèrk tillevisiebeeld waor dat neet te zien. 'ne Bewèrkde finishfoto sjreef oetindelek de wins aon Van Aert touw.

### Podium
# Wout Van Aert (BEL)
# Thomas Pidcock (GBR)
# Miximilian Schachmann (GER)

## Rifferenties
Tsen Koa Pai

**Tsen Koa Pai** (baeter bekind as **Pienda Wullem**; * 13 juni 1892 - † 3 augustus 1965) waas 'ne Chinees-Limburgse handelaer en bekinde stadsfiguur oet Venlo. Waarschienlik woeënde hae al in de vreuge dertiger jaore in de gemeinte Blierik, wao in 1932 'ne man woort veroordeild veur 't mishandele van Pai. Op 25 fibberwarie 1937 vestigde hae zich in Venlo dao handelde hae op de mert in Sjinees aerdewerk en oeësterse kledjes. Wie d'n Twieëde Waereldoorlog oetbrook en schaarste óntstónd, verlag hae zienen handel nao sloek, sjoklaad en gebrande aolieneutjes en zoeë zoel hae aan zienen beejnaam zien gekómme. Mit ziene groeëte draagbak veur d'n boek, zien Aziatische oeterlik, gedronge postuur en zien joeksige karakter waas Tsen Koa Pai 'n opvallende verschiening in de Venlose straote.

In 1963 verleet hae Venlo um in Elberfeld beej Wuppertal te woeëne, wao hae in 1965 euverleej.

Um de stadsfiguur te ieëre zal op de Joedestraot 'n beeldje van 'm waere ónthöld. 't Alde beeldje van bróns woort in 2016 gestaole en umgesmólte.

## Brónne
* ''Comeback Pienda Wullem''. Sef Derkx - Umroop Venlo, 20 fibberwarie 2021
* ''Pienda Wullem - Tsen Koa Pai''. Atelier Spoor Venlo, Venlose stadsfiguren

## Trivia
* Pinda Wullem is ouk de naam 'n parodiekwartet oet Venlo.
Achmat Kadyrov

**Achmat-Haji Abdulchamidowitsj Kadyrov** (Rössisch: **Ахмат-Хаджи Абдулхамидович Кадыров** of **Ahmat-Hadži Abdulhamidovič Kadyrov**) (Karaganda (Kazachstan), 23 augustus 1951 – Grozny, 9 mei 2004) waor de prizzedent vaan Tsjetsjenië.

Heer woort op 5 oktober 2003 verkoze veur 'n termien vaan veer jaor. Es prizzedent waor heer nao veure gesjove door Moskou; de Rössische polletieke elite oonder President vaan de Rössissche Fidderatie Vladimir Poetin woort Kadyrov es acceptabel compromisfiguur gezien.

Op 9 mei 2004 woort heer umgebrach in 't vootbalstadion vaan Grozny (de hoofstad vaan Tsjetsjenië) door e landmien oonder de VIP-tribute tijes 'n militair parade te iere vaan d'n Daag vaan de Euverwinning (Sovjet-Unie).

Achmad Kadyrov waor de pap vaan Ramzan Kadyrov, d'n allewijlen Tsjetsjeense president. Kadyrov junior leet eine vaan de groetse moskees vaan Europa bouwe in Tsjetsjenië en verneumde dee nao ziene pap: de *[[Achmat Kadyrov-moskee]]*.
Europadaag

**Europadaag** (Ingelsj: **Europe Day**, Duutsj: **Europatag**, Frans: **Journée de l'Europe**, Nederlands: **Europadag**) weurt in de Europese Unie (EU) saer 1985 op 9 mei geveerd um sjtil te sjtoon bie d'n daag 9 mei 1950, wie de Franse minister van boetelandse affaires Robert Schuman (eine van de *[[founding fathers]]* van de EU) 'n ambiteuze verklaoring aafloog: 't Schumanplan. Hie-in toande hae zien support veur 'n organisatie die de Franse en Duutsje produktie van kaol en sjtaal onger 'n gemeinsjappelik autoriteit te plaatse. Daes organisatie, de Europees Gemeinsjap veur Kaol en Sjtaal, woort op 18 april 1951 opgeriech bie 't Verdraag van Paries (1951) door Frankriek, Wes-Duutsjland, Italië en de Benelux. Ze trooj in wirking in 1952.

Europadaag is neet gans bekind in de EU. EU-ambtenere höbbe ivvels waal vriej op daeze daag. Saer 2019 ies Luxembörg 't ièrsjte land wat Europadaag erkind es nationale fièsdaag.
Ode an die Freude

**Ode an die Freude** ofwel **Ood aon de Vräög** is 'n ood gesjreve in de zomer vaan 1785 door de Württembergsen diechter, sjriever en historicus Friedrich Schiller. Ze woort gepubliceerd in 't jaor dao-op in 't Duits tiedsjrif *Thalia*. D'n teks weurt dèks besjreve es e typisch veurbeeld vaan de late Sturm und Drang.

*Ode an die Freude* geneet de meiste bekindheid door de mezikaal bewèrking vaan Ludwig van Beethoven in 't veerde en lèste deil vaan zien zier bekind *Negende Symfonie*, die heer aofmaakde in 1824. Beethovens teks is neet gans en al gebaseerd op Schillers gediech en introduceert 'n aontal nui secties. Beethovens melodie waor aongenomme es 't **Volksleed vaan Europa** door de Raod vaan Europa in 1972 en daonao door de Europese Unie. D'n teks vaan Schiller weurt oet geweente dèks mètgezonge mer officieel heet 't Europees volksleed geinen teks, umtot zoeget es te geveuleg woort ervare door 't feit tot Europees integratieprojekte oet zoeväöl versjèllende taol- en cultuurgróppe besteit. Ouch 't aajd volksleed vaan Rhodesië gebruukde vaan 1974 bis 1979 de melodie vaan Beethovens *Ode an die Freude*.

## Teks
Dit is 't ierste en bekènste complèt vaan *Ode an die Freude*, op 't origineel Duits en 'n vrij Limbörgse vertaoling:

Freude, schöner Götterfunken,

Tochter aus Elysium,

Wir betreten feuertrunken,

Himmlische, dein Heiligtum!

Deine Zauber binden wieder

Was die Mode streng geteilt*;

Alle Menschen werden Brüder

Wo dein sanfter Flügel weilt.


Vräög, sjoen Godevonke,

Dochter vaan Elysium,

Veer betrejje vuurzaat,

Hiemelse, dien Heilegdom!

Dienen touver bint weer

Welk geweunte streng verdeilde;

Alle minse weure breurs,

Boe diene zachte vleugel verblijf.
Apremont

**Apremont** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est, te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 117 inweunersj. Ze ies 12,86 km2 groat. Dao woonde dus zoan 9,1 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton van Attigny, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 137-247 meter (gemiddel genomme 180 m).

In daes gemeinte weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel is groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia
Guillermo Lasso

**Guillermo Lasso** (Guayaquil, Guayas, 17 november 1955) is 'nen Ecuadoraonse politicus. Heer is de leismaan vaan de Ecuadoraonse conservatische partij CREO en vervölt sinds 24 mei 2021 de functie vaan president vaan Ecuador.
Auge

Mèt **Auge** kin weure gemeind:
* Ouge - de orgaone veur 't ziech vaan bieste (zoe-ouch minse)
* Auge (Ardenne) - 'n gemeinte in 't Frans gedeilte vaan de Ardenne ('t departemint Ardennes, in 't noorde vaan de Grand Est)
* Auge (Creuse) - 'n Franse gemeinte in 't departemint Creuse, in de historische streek Limousin en de regio Nui-Aquitanië
.be

**.be** és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Europees laand Belsj. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1989 ónder de DNS Belgium en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Belsj. 't Hèt praktisch gin registratiebepirkinge, behaalve ónder bepaolde tweide-levels, zoë-as  sinds 2014 de subdomeine ".vlaanderen" en ".brussels". Gewoeënlik registreert me zich direct ónder 't iëste-level, dus ónder 'n ege subdomein baaj ".be".

## Website
* IANA's .be-WHOIS-informatie
Bouvet

**Bouvet** of 't **Bouveteilaand** (Noors: *Bouvetøya*) is 'n Antartisch eilaand wat ligk op de breiddegraod 54° 26' ZB, 3° 24' OL, in de zuieleke Atlantische Oceaon - te noorde van Antarctica en te zuidweste vaan Zuid-Afrika. Bouvet is 'n aofhaankelek gebeed oonder de soevereniteit vaan Noorwege. 't Korts bijziende stökske laand ligk hei 1700 km vaandan, op de Prinses Astridkös, 'n deil vaan 't ouch door Noorwege geclaimde Keuningin Maudland in Antarctica. 't Kortsgelege bewoende gebeed is 't eilendsje Tristan de Cunha wat 2260 km te noorde vaan Bouvet ligk. Zuid-Afrika ligk zoe'n 2600 km vaan Bouvet aof.

## Historie en polletiek
't Eilendsje woort oontdek in 1739 door de Fransen officier Jean-Baptiste Bouvet de Lozier, boe de plaots häöre naom aon te daanke heet. Op 10 december 1825 woort aongespraok gemaak op 't eilendsje door 't Vereineg Keuninkriek. De Britse regiering herneumde 't eilaand **Liverpool Island**. Op 1 december 1927 naom Noorwege 't gebeed euver oonder Lars Christensen boenao d'n awwe Franse naom woort trök gedreid. Wijl 't spanninge goof mèt de Britse regiering, zoog die aof vaan aonspraok. Wijl 't evenins door Noorwege-gelaimde Keuningin Maudland en Peter I-eilaand oonder 't Verdraag vaan Antarctica valle en daodoor betwis weure door 't Vereineg Keuninkriek, is dat neet 't geval mèt Bouvet.

Bouvet vilt officieel néét oonder 't Keuninkriek Noorwege (aanders dus es beveurbeeld Curaçao veur 't Nederlands Keuninkriek) mer vilt wél oonder de Noorse soevereiniteit: de Noorse regiering heet dus 't lèste woord op Bouvet, zoe-ouch de Noorse wèt. Dit meint ouch tot Noorwege op eder momint aofstand kin nömme vaan 't eilendsje zoonder tot daomèt de Noorse staot contra zien eige constitutie ingeit (die de oonveraanderlekheid vaan 't Keuninkriek belaof in stand te hawwe).

Allewel 't eilendsje Bouvet oonbewoend is, heet 't alle internationaal bevooghede um ziechzelf te prizzentiere es e land binne 'n euverkoepelend land, wie Curaçao dat deit binne 't kader vaan 't Nederlands Keuninkriek. Zoe heet Bouvet zien eige landcode (ISO 3166-1), naomelek BVT, en zienen Top-level domain, naomelek .bv. 'ne Landnómmer heet Bouvet nog neet, umtot 't dao gein tillefoonverbinding gief. In prinsiep zou Noorwege dat wel mage opeise.
Chia (cryptovaluta)

**Chia** (XCH) is ein cryptovaluta dae ontwikkeld is door Bram Cohen, dae 't BitTorrentprotocol haet oetgevonje. Vanaaf 3 mei 2021 zeen transacties meugelik.

## Functie
Chia is in 't laeve gerope om de verspilling van energie te veurkomme dae betrokken is biej op "proof-of-work" gebaseerde cryptocurrencies.. De cryptomunt is daorom gepresenteerd es 't ecologische alternatief veur de Bitcoin.

## Mienen
Chia kin gemiend weure door plots binne te haole. Plots, doorgoans bestenj van rojnd de 100 gigabytes, kinne daonao gedeild weure (farming). Op elk gedeilde plot kin ein pries valle.

## Kritiek
Aangezeen miene doorgaans op SSD-sjeive plaatsvingt, is d'er väöl kretiek gekomme op Chia. De levensdoor van ein SSD wörd namelik aanzeenlik verkort, volgens de critici.

Volges New Scientist kin Chia zelfs liejen tot ein tekort aan vaste sjieve.

## Referensies