open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slikke

**Slikke** of **sjlikke** (Latien: *deglutitio*) is 't proces bij lui en bieste boebij de veujing vaan de moond via de keelholte (farynx) nao de slókderm (oesofagus) gebrach weurt. Nao 't veujing fien en soepel te höbbe gemaak (door te knawwele en de touwveuging vaan spei mèt spijsverteringsenzyme) kinne veer 't beter doorslikke. Dit proces weurt bij väöl bieste euvergeslage, zie slikken de veujing gaans door. 

De achterkant van de tong en 't zach verhiemelte hawwe de veujing väörin de moond totdat deze good is um door te slikke. Op dat momint zal de veujing nao achter in de moond goon boenao 'n umhoeggaonde beweging vaan 't achterste deil vaan de tong en 't zach verhiemelte, um de neusholte aof te slete, zörg veur verplaotsing vaan de veujing nao de orofarynx. 't Aofslete vaan de neusholte zörg ouch veur 't stèllègke vaan 't aosemcentrum in de hersene, want aoseme en slikke geit neet tegeliek.

Heinao zal 't strottehoof en 't tongbein ziech nao bove en nao väöre bewege. Dit zörg deveur tot 't strootklepke ziech slut um te zörge tot gein veujing in de lochpiep terech kump. 't Boveste deil vaan de slókderm oontspant ziech um de veujing door te laote en peristaltische beweginge vaan de weiere slókderm zörge veur verplaotsing vaan de veujing nao de maog.
Harry Bordon

**Harry Bordon** (Venlo, 14 september 1921 - Amsterdam, 3 november 1980) is veurnamelik bekènd es zanger, mèr haet tiedes zien laeve völ anger baantjes gehad. 

Hae woonde ónger angere in Mesjtreech en Gelaen en waas van oarsjpróng bekkesjleërling. Pès nao de Tweëde Waereldaorlog wirkde Harry es bekkesjknech en in de biej de bèkkerie beheuërende lunchroom aan de Riekswaeg in Gelaen van Horstermans. Hae trooj toen al mènnig maol op in de zaak. Hae woort door de Duutsjers aangeweze óm in Duutjslandj te gaon wirke, mèr ziene baas wis häöm es ónmisbaar hiejvan vrie te kriege. 

Nao de aorlog genaot hae in Remscheid (Duutsjlandj) 'n muzikaal opleiding, wómit hae cabaretier woort. Hae sjreef zien eige tekste. Mèt de Gelaense Dizyband trok hae door Limburg mèt zien sketches en leedjes. Hae waas 'ne sjnelle tekssjriever, 't bekènde **' zou tiedes de nachmès in [[1949]] zeen óntsjtaon. De meiste van Bordons leedjes zint in die periood gesjreve. 

De zanger sjtapte euver nao 't Zuud-Nederlands Óntsjpanningsgezelsjap van Emile Feyten, dat mèt 'n revue-achtig program waekeliks oetverkochde zale trok. 't Orkes woort óngersjteund door 't [[Fonds voor Sociale Instellingen]] van de [[Sjtaatsmien]]e dat heël actief waas in 't organizere van óntsjpanning veur de doezende [[óngergrónjer]]s en [[beambte]]. 

Via Feyten, dae contacte hèj in Amsterdam, kaom Bordon in [[1951]] in de hoofsjtad terech wo hae ging optraeje es conferencier en zanger. Dao waas toen ouch [[Toon Hermans]] net aan zien carrière begoosj en hèje revues, zoa-es die van Snip en Snap, völ succes. Hae trouwde in Amsterdam mèt chansonnière Conny Renoir die al 'n kèndj haw oet 'n ieëder huwelik, [[Jenny Arean]].

Bordons eësjte plate, ''Wie sjoeën'' en '' 't Kapelke'' van begin [[1954]] en kort daonao ''Marieke'' en '' 't Zude'' woorte oetgebrach door de Belsje platenmaatsjappie Omega, de opnames vónje waarsjienlik plaatsj in de sjtudio in [[Brussel]]. 't [[KRO]]-Amusementsorkes, 'ne 26-koppige groep ónger leiding van Klaas van Beeck, verzörgde de begeleiding. De plate woorte völ gedraejd biej de Limburgse Regionale Ómroop Zuid (ROZ), mèr veural in 't lanjelike program [[Arbeidsvitaminen]] mèt 't succes van ''Wie sjoeën ós Limburg is'' es gevolg.

Van de zanger zint mèr 16 leedjes op geluidsdrager bekènd. De letste jaore van zien laeve wirkde de zanger in Amsterdam.

==Repertoire==
Ènnige van zien leedjes zint:
* ''[[Wie sjoeën ós Limburg is]]''
* **t Kapelke*
* *Daar waar een zoen een muulke is*
* *Sjei oet!*
* *Marieke*
* *'t Zude*
* *Es de weareld zoe vergoan*
* *Do drinke wee ein elske op*

==Literatuur==
*Ine Sijben en Jos Meuwissen, Wim Kuipers, Leo Hauben: *Voorlopig zijn wij onder ons...'' Euver dialek, identiteit en de Limburgse publieke ómroop (1945 - 2005), Remunj 2006

## Brón
* Euvergezat oet Wikipedia NL.

## Externe link
* New Folk Sounds, Harry Bordon
* limbo-music.nl
Quentin Tarantino

**Quentin Jerome Tarantino** is 'ne Amerikaanse regisseur. Heer is gebore in Knoxville, Tennessee, op 27 miert, 1963.

## Zien films
Tarantino's films zien Arthouse-films. Oftewel alternatief, en miestal neet zoemer veur 't groete pebliek bedoelt. Bekans al zien films zien erg gewelddaodeg, op Jackie Brown nao, wat oeteindelek ouch ein vaan de minst populaire films woort. Toch zien ze oondaanks 't geweld, altied hiel fóffeg, meugelek zjus omtot ze zoe gewelddaodeg zien. Dit soort films valle oonder de term *Nouvelle Violence*. 'n Deil vaan de films die geregisseerd zien door Tarantino zien:

* Reservoir Dogs (1992)
* Pulp Fiction (1994)
* Jackie Brown (1997)
* Kill Bill, Deil 1 & 2 (2003)
* Death Proof (2007)
* Inglourious Basterds (2009)
* Django Unchained (2013)
* The Hateful Eight (2015)
* Once Upon a Time... in Hollywood (2019)

## Neve 't regissere
Heer regisseert neet allein zien films, miestal sjrijf heer ze ouch hielemaol allein ('t gief gein films boe heer neet aon 't verhaol heet gewèrk) en heer acteert ouch dèks in de films die heer regisseert, al zien de rolle soms erg klein. In Reservoir Dogs späölt heer beveurbeeld ein vaan de hoofrolle, mer in Inglourious Basterds späölt heer mer e liek wat op de achtergroond lègk. Hei 'n lies vaan de "rol" (al zien neet al zien rolle ech "rolle" te neume) dee heer späölt in die films.
* *Reservoir Dogs*, ein vaan de "dogs": Mr. Brown (Relatief groete rol)
* *Pulp Fiction*, maan dee de garaasj laot oetliene aon de gangsters: Jimmie Dimmick (Relatief groete rol)
* *Jackie Brown*, stum vaan de antwoordmesjien (Allein bekind bij fans)
* *Kill Bill*, veurbijgenger in 't hospitaol (Paar sekondes te zien)
* *Death Proof*, de barmaan dee *Stuntmaan Mike* good kint: Warren (Bijrölleke)
* *Planet Terror* (heet heer neet gerezjisseerd, mer waor wel regisseur-assistent en producer), gemuteerde verkrachter (Bijrölleke)
* *Inglourious Basterds*, deit heer drei dinger die allemaol allein bekind zien bij de fans: 't ierste nazi-liek in de film, de hen vaan Hans Landa in de wörgscène en 'ne Amerikaanse soldaot in de Duitse propaganda film
* *Django Unchained*, 'ne slavehandeleer mèt 'n Alaskaons accent: geine naom (Bijrölleke)
Frans Theunisz

**Frans Theunisz** (Mestreech, jannewari 1946) is ein vaan de bekindste volkszengers vaan Limburg. Heer kump oet de Mestreechse wiek Lummel.

Theunisz haw landelik succes mèt de hit Sjeng aon de geng vaan de Nachraove boe mèt de viefde plaots woort gehaold in de Nationale Top-40 en hei 21 weke in bleef stoon. In 1996 kaom de plaat nog ins drei weke in de Top-50 op 'ne 33se plaots. Dit nummer is 'ne cover vaan de Duitse plaat *Slavko spiel uns eins* vaan Slavko en Vilko Avsenik.

Biej TV Limburg presenteert Frans al e aontal jaore 't program 
*Aon de geng*, boe in heer alledaagse oonderwerpe veursjotelt aon d'n kieker.
Dit varieert vaan items euver de gewoene maan op straot tot speciaole oetzendinge euver bekinde en minder bekinde Limburgers.

## Beknopte discografie
* 5 LP's (o.a. De Nachraove, Ammesasie, Rundsje Roontelum)
* 7 album-cd's (o.a. Hoppa, Oan de geng, Best of the Nachroave, nieuw, polonaise)
* 3 LP-singles (Venile, Sjoghel, Nachroave)
* 20 cd-singles
* 2 dvd's (o.a. Nachroave op volle toeren)
* 6 videoclips (Tirol, Sjeng oan de geng, Deej Zomeroavond, Polonaise Nachroave, Zing ‘ns even spring ‘ns even, de Beer is los, heimwee naar me stamcafé)

## Beneuminge
*Ridder in de orde van de Tempeliers
* mèt de Bessem Lanaken
* mèt de Handdruk Maasmechelen
* Ridder in de Orde van Oranje Nassau
* Nachtburgemeester vaan Mestreech
* Cultureel Ambassadeur vaan Mestreech

## Iereburger vaan
* Tongere (B)
* Genk (B)
* Pineda (ES)
* Mestreech (NL) (Heer óntving *De Treechter penning*' van de stad Mestreech)

## Records
* langste en hoegst genoteerde Limburgse arties op nr.3 in de Mega top 100: 26 weke laank, in 1995/1996
* hoegs genoteerde Limburgse arties aller teije
* langste receptie (Guinness Book of records)
* langste polonaise (GB records)
* Gouwe Plaat (single-cd ) veur *Sjeng oan de geng*
* Gouwe Plaat veur 20 jaor arties Frans Theunisz

In e duet same mèt zangeres Tamara Hoekwater brach Platemaatsjappie Telstar in 2005 de biezonder succesvolle CD 'Die Zomeravond' oet. De videoclip woort in Mallorca opgenoome.

## Externe link
*Officiële website

## Bron
* Gedeiltelik euvergezat oet Wikipedia NL, mèt towvoginge.
Putto

'ne **Putto** (meërvoud: *putti* of *putto's*) of **amoretto** is in de beeldhouw- en sjilderkuns 'n mollig kènjerfiguurke, bienao altied mannelik en meistal naaksj. Es 't kèndj vleugelkes haet, sjpruk me ouch van 'n cherubijntje. Putti kómme veural veur in de renaissance-, barok- en  rococokuns.

't Woord *putto* kump oet 't Italiaans en waas oarsjprónkelik 'ne sjeldnaam veur 'ne kleine jóng. 

De veurloupers van de putti ware de *eroten* oet de awdheid, minnegödjes die bieveurbeeld waere aangetróffe op kènjersarcofage, dansend, sjtriejend, musicerend of angerszins. 't Geit dan euver naaksje kènjerfigure es begeleiders van de leefdesgod Eros. De herlaeving van dees figuurkes wirt toegesjreve aan de Florentijnse renaissance-beeldhouwer Donatello (1386-1466). 

Putti hèje behalve 'n decoratieve functie dèks ouch 'n allegorische beteikenis. 
## Limburgs
In 't Plat neumt me oondäögende keender ooch poete.
## Brón
* Euvergezat oet Wikipedia NL.
Kroanlies

De **kroanlies** of **dèklies** is 'ne horizontale bandj in 'n (meistal klassiek) boewwerk, meistal oetsjprèngend en geprofileerd of van verseringe veurzeen en is de aafwirking van de baovekantj van moere, vinstere, portieke of lambriseringe.

In de klassieke boewkuns vörmp de kroanlies de bekroaning van 't hoofgesjtèl dat wiejer besjteit oet 'n architraaf en 'n fries. Ouch is ’t dèks toegepas es 'n geprofileerde horizontale lies gedrage door pilasters bie Griekse tempele en waas oarsjprónkelik bedoeld óm de balke (metopen) die dao ónger ligke te besjerme taenge raege. Aanvankelik woorte de tempele in Griekelandj namelik van hout gemaak.
 
Ónger de kroanlies raekent me geweunlik zoawaal 't geison of corona mèr ouch de aafsjlutende gäötlies of sima. Ómdat 't Latiense *corona* ouch lètterlik mèt kroanlies kent waere vertaald, kan de term kroanlies sóms verwarring oplevere.

Tiedes de Italiaanse renaissance woorte kroanlieste völvöldig toegepas op consoles. In de 19de eëuw woort de liesgevel heël populair, de kroanlies is dan meistal neet meë oetgeveurd in zandjstein mèr in hout es gäöt.

## Brón

* http://www.joostdevree.nl/shtmls/kroonlijst.shtml
* Wikipedia NL.
1988

1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991
**1988** (MCMLXXXVIII) waor e sjrikkeljaor wat begós op vriedig op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
; fibberwarie
* 28 – De Nederlandse Yvonne van Gennip wint häör derde gouwe medajje biej de Olympische Winterspelen in Calgary (Canada).
; april
* 14 - D'r kump 'n ind aon de Russische bezètting vaan Afghanistan.
; mei 
* 25 - PSV wint in Stuttgart de Europa Cup veur Landjskampioene door 't Portugese Benfica te versjlaon nao penalties sjeete.
* 29 - De treindeens vaan Kèrkrao nao Sjin op Geul weurt opgeheve.
; juli
* 3 - De Amerikaanse kruser Vincennes sjeet per óngeluk 'n Iraans verkièrsvleegmesjien neer. De bemanning en 290 passagiers kómme um.
;augustus
* 8 - Bie 't neersjloon van sjtudenteproteste in Burma valle 3000 doaje.
* 28 – Biej ein lóchshow op Ramstein Air Base kómme biej ein vleegtuug-óngelök 67 luuj óm 't laeve.
;september
* 29 - De Space Shuttle Discovery weurt gelanceerd.

;oonbekind
* In Mestreech weure de Limburgse Beginsele opgestèld.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: Leon Max Lederman, Melvin Schwartz en Jack Steinberger "um 't neutrinostraolmethode en de aontuining vaan de dobbelsctructuur vaan leptone door de oontdèkking vaan 't muonneutrino."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**: Johann Deisenhofer, Robert Hubert en Hartmut Michel "um hun bepaoling vaan de dreidimensionaol structuur vaan e fotosynthetisch reactiecentrum."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: James W. Black, Gertrude B. Elion en George H. Hitchings "um hun oontdèkkinge vaan belaankrieke beginsele vaan medicijnbehandeling."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**: Naguib Mahfouz "dee, mèt riek genuanceerde werke - noe sjerpziend realitisch, daan suggestief dobbelzinneg - 'n Arabische vertèlkuns heet gevörmp die me op de ganse minsheid kin touwpasse."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**: Vreidesmachte vaan de Vereinegde Naties "[um] hun inspanninge [die] belaankrieke bijdrage höbbe gelieverd aon de realisering vaan ein vaan de groonddoele vaan de Vereinegde Naties."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (economie)|Economie]]**: Maurice Allais "um zien baonbrekende bijdrage aon de theorie vaan merrete en efficiënt gebruuk vaan hölpbronne."

### [[Persoen vaan 't Jaor|Planeet vaan 't Jaor]]
De bedreigde Eerd

## Gebore
* 21 jannewarie - Pieter Timmers, Belsj-Limbörgse zwummer
* 20 fibberwarie - Rihanna, 'n zangeres oet Barbados
* 13 april – Dirk Marcellis, Nederlands-Limburgse voetballer
* 16 december - Anna Popplewell, 'n Brits actrice

## Gesjtorve
* 30 jannewarie – Kees Pellenaars (74), Nederlandse fitserenner en ploogleijer
* 13 mei - Chet Baker (58),Amerikaanse jazz-trompettis
* 14 mei - Willem Drees (101), Nederlandse minister-president
* 14 augustus - Enzo Ferrari (90), Italiaanse wageboewer
* 6 december – Roy Orbison (52), Amerikaanse zenger

## Films
* Rambo III
Queensday Maastricht

**Queensday Maastricht** is e Mestreechs festival dat eder jaor gehawwe weurt in 't Stadsperkske vaan Mestreech. In 2009 woort 't veur d'n achste kier gehawwe. 

Zier kennemerkend is tot dao väöl podia zien mèt versjèllende muzieksoorte.
Leeve

**Leeve** (Nederlands: *Leeuwen*) is e veurmalig dörp inne gemeinte Remunj. Tot 1959 veel 't ónger de gemeinte Neel.

In Leeve zeen nog ei paar veurzieninge maar veur 't grótste gedeilde mót me toch nao Remunj zèlf.
d'r Zeen nog sjportvereiniginge, ein sjool, en ein fanfare waat ins in de twee jaor e promsconcert organiseert.
Waerboer

'ne **Waerboer** is 'ne vrieje boer dae neet geboonde is an 'ne lieënhieër.

## Herkomst
Waerboere zeunt oontsjtande nao d'r val van 't Romeins Riek in d'r 5de ieëw. E groeët aantal boere goof, dör de oonveilige situatie in Europa, hun vrieheed en bezit över an gewapende lieënhieëre in ruil vör besjerming. E klee aantal boere wis hun vrieheed en hunne ege haof te behouwe en zörg te drage vör de ege besjerming. Dis boere werre waerboer geneumd, wat maanboer betekent. Eenkel waerboere lukde 't öm e paeërd en e harnas aan te sjaffe en sjtaege óp die meneer in de range van d'r lieëge adel es ridder ofwaal miles. Aander waerboere vergruëde hun boerebedrief dör pachte van groond en 't aannaeme va knaeëte en kieëme in deens van 'ne lieënhieër es sjout of es villicus (meier).
Curtis

'ne **Curtis**, *Curia* of *haof* waas 'n middeleëuwse (Karolingische tied) benaming veur 'n centrum van 'n groatgróndjbezit mèt agrarisch bedrief, meistal in eigedóm van 'ne landjheër of haofheër, 'n kloaster of 'n kapittel. 't Besjtóng meistal oet 'ne haof en de daobiej beheuërende lanjerieje (mansi) die door heuërige woorte beboewd. 

## Eigenaere en hunne vertaengewoordiger
Op dezen haof zetelde de haofheër of daene ziene vertaengewoordiger. Deze woort aangeduud es haofmeier of villicus (in sómmige sjtreke ouch waal es amptman, schult, scholt of meier). Völ gróndjeigenaere, zoa-es landjsheëre, kloasters en kapittelkirke, die versjeije haove in bezit hèje en die 't beheër neet zelf koosjte veure, ware genoadzaak dit saort vertaengewoordigers aan te sjtèlle. Oarsjprónkelik hele dees vertaengewoordigers de haof völal ten horige rech. Zie droge, ónger gebruukmaking van de dao-aan versjöldigde heëredeenste door de heuërige, zörg veur beboewing van de haof, dae dèks völ groater waas es de gewoon boerebedrieve. Ouch hèje zie in hunne hoedanigheid van vertaengewoordiger van de örges angesj verblievende haofheër de dagelikse leiding in de haofrechtkrink. Es rentmeisters zörgde zie veur 't beheër van de ónger de haof beheuërende goedere.

## De heuërige
De heuërige ware aan 't landj gebónge en moosjte ein deil van hun opbrèngste aafdrage aan de eigenaer van de haof of aan daene ziene plaatsjvervanger. Teves moosjte zie deenste verrichte op ’t landj, zoa-es ploge,  ègge en 't bènnehaole van de oags. Op hun rösde sóms baovendeen de plich óm de aaf te drage producte aaf te levere biej de (meistal) op groate aafsjtand wonende eigenaer. De heuërige vele ónger 't haofrech en koosjte veur 't haofgerech waere gedaag. Daonaeve ware zie gehawwe aan de regel óm op gezètte tieje aan hunne heér bepaolde betalinge te doon, zoa-es de jaorlikse hoofcijns. Ze ware erfelik ónvrie en óngerwórpe aan oeteinloupende beperkinge. Dao sjtóng taengeneuver de garantie dat zie neet van hun landj koosjte waere gezat. 

De curtis of haof dateert in zien "klassieke" beteikenis es sjtèlsel oet de Karolingische tied, mèr sins 't eindj van de 12e eëuw woorte geleidelik aan ouch waal groate boerderieje zónger meë, al dan neet heuërig, es curtis aangeduud. Veur zoaver vilt nao te gaon, kènne de haove van de kesjteële Kertiels en Eijsde es 'ne klassieke curtis waere besjouwd.

## Brón
*  Curtis of haof volges de Monté en Spruit
Salische wèt

De **Salische Wèt** (in 't Latien *Lex Salica*) dateert oet 't begin van d'r 6de ieëw, oet d't tied van de Merovingische koning Clovis, dae töt d'r sjtam van de Salische Franke huërde. In zie riek laefde versjèjje sjtamme same en e leet 'n wèt óptekene öm de orde te kènne haandhave. De Salische Franke laefde vör de vólksverhuzinge rond de IJssel, ze verplaatsjde zich an 't èng van 't Romeins Riek nao Brabant, doe Toxandrië geneumd, en veroverde van dao-oet Gallië en nao vereniging mèt de Ripuarische Franke waoërte oonder Karel d'r Groeëte sjtamme in Duutjsland, Zjwitserland en Noord-Italië oonderwórpe. Hiedör kieëm e groeët deel van West-Europa oonder de Salische Wèt.
## De Franke
De Salische Wèt waor èng van de örsj gesjraeve wètte saer d'r Romeinse tied. Ieëder lete de Bourgondiërs en de Visigote ooch al wètte mèt betrèkking töt hun Aodgermaans gewuënterech óp papier vervatte. De wèttekste gonge vöral över erfeniskwesties, klowweriej, moord en gewaeld. De sjtraove waore bekaans allemaol gaeldsjtraove. Openbaar aanklagers besjtónge neet, allèng de benaodeelde of hun familie (bie bieväörbeeld moord) koesse 'n klach indene. De doeëdsjtraof waoërt in driej gevalle oetgesjpraoëke: es me 'ne moord pleegde zoonder ènnige aanleiding, es me ieëmes verkrachde, of es me de vrów van ziene vader trówde.

Zoe waor de boete vör 'ne moord 200 solidi. Es d'r beklaagde dis sóm neet koes betale an de familie, moes zieng familie 'm helpe an dis sóm te kaome. Lukde dit neet, dan waoërt d'r beklaagde verbanne of waoërt e 'ne sjlaaf van de familie van d'r vermoorde.

De Salische Wèt waor 'n gaanse verbaeëtering es gesjraeve wèt, die de daovör gebroekde oongesjraeve wèt vervóng. Vór de Salische Wèt gól 't personaliteitsbeginsel, dat wilt zègke dat edere misdaod waoërt berecht dör de regels van d'r ège sjtam, ooch al waor d'r daad örgens aandersj gepleegd. De Salische Wèt zörgde vör 'n mieë uniform rechtsjpraak. Geleidelek aan waoërt de Salische Wèt evvel vervange dör moderner rechtssysteme. In de later middelieëwe zów ze zoe good es vergaeëte zieë.

Ópvallend is waal dat de Franke nog lang bie d'r doeëd van d'r köning zie riek geliekelek blaeve verdele oonder dem zieng zone. Dit zów ieëwelaank töt beurtelings versjnippering en wer hereniging van 't Frankeriek leide. Pas naodat de Karolingers vörgood oet d'r politiek verdwene waore góng me över óp erfrecht vör allèng d'r odste zoon (primogenituur).

## Aodnederlands
In d'r Lex Salica kaome Frankische wäöërd vör en zelfs e eenkel gaans zinneke, dat es odste zin in 't Aodnederlands besjoewd wert:

"Maltho thi afrio lito" 
('Ich zèk (*maltho*) dich (*thi*): ich maak (dich) vrie (*afrio*), haofvrieje (*lito*)')

Dis formule waoërt gebruukt bie de vrielaoting van liefegene. Taalkundig zeunt dis reskes van de Frankische taal biezoonder belangriek ömdat de sjrieftaal oonder de Franke namelek bekaans oetsjletend Latien waor. 

## Japan
Japan noom in 1889 in naovolging van de groondwèt van 't Koninkriek Pruise de Salische erfopvolging óp in de groondwet. Ieëder waore d'r ach vrówweleke keizers.
Uulverbranje

**Uulverbranje** is 'n aljaors trökkómmendj óngerdeil vanne vastelaovendj in Mofert. 't Aevenement is sieër jaor en daag de vaste symbolische aafsloeting vanne Moferse vastelaovendj.

Innen aovendj van carnavalsdinsdig tröf m'n oppe Bek veur 't aad gemèndjenhoes 'ne groeaten uul aan baovenop 'n houp hui. Óm 11 oere en 11 menuut persies wuuertj dae traditioneel in brandj gestaoke.

### D'n Uul
*`De Ule`* is de carnavalistische naam veur Moferter. De Moferse vastelaovesvereiniging hètj d'n Uul vannen Grawwert.

## Zeentj ouch
* Den Uul van den Grauwert
Fort Sint Pieter

**Fort Sint Pieter**, ouch waal *Sint Pieters Sjans* geneump, is 'n fort dat in 1701-1702 tot sjtand kaom op de noordflank van de Sint-Pietersberg in Mesjtreech.

't Fort woort in opdrach en nao 'n óntwerp van van de militaire gouverneur van Mesjtreech Daniël Wolff, baron van Dopff geboewd in 'ne viefhook ter verdediging van de zudelike vestingmoere van Mesjtreech. Dit woort noadzakelik gevónje naodat de Franse in 1673 de Sint-Pietersberg hèje ingenómme óm van dao-aaf mèt kanónne bresse te sjlaon in dees zudelike vestingmoere. Vanoet dit fort zouw vanaaf noe jedere zudelike aanval aafgesjlage kènne waere. 't Fort woort geboewd op Luuks gróndjgebied 'tgeen tot protes van de Lukenaere leijde. In 1717 woort gesjil tösje Luuk en de State Generaal biegelag door toedoon van de Duutsje keizer. 

Ouch in 1717 bezoch tsaar Peter de Groate de sjterkde. Hae woort natuurlik feëstelik óntvange door gouverneur von Dopff.

't Fort haet 't in de gesjiedenis neet altied aeve gemekkelik gehad; zoa woort 't in 1794 door de Franse in de rögk aangevalle biej ein van de völe belegeringe van Mesjtreech. In 't begin van de neugetieënde eëuw is 't nog ingriepend gemoderniseerd óm aan de eise van daen tied te kènne laote voldoon. De sjterkde verloor zien verdedigingsfunctie nao 't opheffe van de vesting Mesjtreech in 1867. 

Saer 1936 is veur 't fort 'n oetsjpanning; 'ne café, 'n resterant en 'n feëslocatie aangelag tiedes de 1930-er crisisjaore in ’t kader van werkversjaffing. Op 't terras bie 't fort drónk mènnig pieterpadwanjelaer 'n pilske op de gooje aafloup.

## Brón
* Euvergezat oet Wikipedia NL.
Prosodie

**Prosodie** is 'n oonderdeil vaan de taolweitesjap, en mèt naodruk op de fonologie. In de prosodie is 'n dudelek neiging de kleinste eintheje es oetgaankspunt te numme in de besjrijving vaan klaankvörm. 't Is mer zier gedeiltelek in euvereinstumming mèt de resultaote vaan fonetisch oonderzeuk nao de productie en perceptie vaan gesproke taol. 't Steit vas tot in de organisatie daovaan groeter einheje 'ne belaankrieke rol speule, en ouch aandere aspecte vaan de klaankstructuur daan miestal weurt besproke in de taolweitesjap. Fonetisch gezeen geit 't daobij veural um versjille in *lengte* of *duur*, in toenhoegte en in intensiteit. Dees en aander aspecte vaan de klaankstructuur dee neet segmenteel zien numme veer Prosodisch Versjijnsele.
Riechtingscoëfficiënt

De **Riechtingscoëfficiënt** (dèks aofgekort tot *Rico* of *RC*) gief aon wieväöl stappe omhoeg gegaange weurt es me eine stap opzij deit in 'n rechhokeg assestèlsel.

## Formule
De algemein formule vaan 'ne RC in 't assestèlsel is:
:y = ax + b,

boebij a = RC en b = startciefer, dao boe de lijn de y-as snijt. RC = a beteikent eine stap nao opzij en a umlieg. Lijne mèt 'ne zelfde RC zien evewijdeg.

## Startciefer
't Startciefer kint me aofleze oet de formule. 't Is 't snijpunt mèt de y-as. Es me x=0 invölt, krijg me y=b oet de formule.
Mariner 10

**Mariner 10** is de naom vaan 'n robotisch ruimtevaartuig wat op 3 november 1973 gelanceerd woort. 't Waor de lèste missie vaan 't Marinerprogramma. 't Doel vaan de missie waor 'n vlöch langs Venus en Mercurius te make ('n zoegenaomde flyby-missie). 

Tijdes de vlöch langs Venus woort getest of meugelek waor um gebruuk te make van 'ne zwoertekrachslinger: gebruuk make vaan de zwoertekrach vaan in dit geval 'n planeet um de baon vaan de sonde te wijzige. Daobei maakte de sonde gebruuk vaan de straolingsdrök op häör zonnepanele um te kinne sture. Vaan dezelfde techniek is ouch gebruuk gemaak tijdes 't Voyagerprogramma um de boeteplanete te bereike.

Op 29 miert 1974 woort Mercurius bereik op 703 km aofstand. Nao nog 'ns twie runnekes um de zon woort Mercurius nog 'ns aongedoon op 21 september 1974 op 'ne groetere aofstand vaan 48.069 km en 'nen daarde kier op 13 miert 1975 op 327 km aofstand. In totaal woort 45% procent vaan de planeet in kaart gebrach.

Op 24 miert 1975 woort de lèste veurraod stikstof gebruuk in 'ne neet geprogrammeerde drejjing vaan 't vaartuig. Vrijwel oonmiddelek woorte commando's gesjik um de zender vaan 't vaartuig oet te sjakele boenao 't radioverkier stopde. 

Mariner 10 drejt noe nog steeds zien runnekes um de zon, mer de instruminte zien zier woersjienelek besjadeg door de straoling vaan de zon.

## Bronne
Veur deze teks is oonder aandere gebruuk gemaak van :nl:Mariner 10 en :en:Mariner 10.

## Referenties
Lies vaan counties in Californië

De Amerikaanse staot Californië is oonderverdeild in 58 counties.

Ouch heet eedere county in de VS e countynómmer. Get wat officieel in 't Amerikaanse systeem is aongebrach, toen eind jaore 80 väöl groete counties stökker moste aofstaon, um kleinere counties vaan te make.

## Referenies
Alameda County

**Alameda** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Oakland

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totale oppervlakte vaan 2127 km² (821 mijl²) boevaan 1910 km² (738 mijl²) land is en 216 km² (84 mijl²) of 10.18% water.

### Aongrenzende graofsjappe
* Santa Clara County - zuie
* San Mateo County - weste
* San Francisco County - weste
* Contra Costa County - noorde
* San Joaquin County - ooste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid  756/km² (1957/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 1.443.741 dat bestoont oet:
* 48,79% blaank
* 14,93% zwart
* 0,63% inheemse Amerikane
* 20,45% Aziate
* 0,63% luj aofkomstig vaan eilande in de Stille Oceaan
* 8,94% aandere
* 5,63% twie of mie rasse
* 18,97% Spaons of Latino
't Gaof 523.366 gezinne en 339.141 femilies in **Alameda County**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,71.

## Plaotse
* Oakland
* Fremont
Oakland (Californië)

**Oakland** is 'n stad in Alameda County in de Amerikaanse staot Californië en tèlt 399.484 inwoeners, en is daomèt de 44ste stad vaan de VS. 

De stad lègk ten zuije en ten ooste vaan San Francisco. Oakland is de hoofplaots vaan Alameda County.

## Plaotse in de naobij umgeving
* Alameda - *4 km, nao 't zuie*
* Fremont - *35 km, nao 't zuidweste*

## Gebore
* Kamala Harris, viceprizzedent
Alpine County

**Alpine** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Markleeville.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totale oppervlakte vaan 1925 km² (743 mijl²) boevaan 1913 km² (739 mijl²) land is en 12 km² (5 mijl²) of 0.61% water.

### Aongrenzende graofsjappe
* Mono County - ooste
* Tuolumne County - zuie
* Calaveras County - zuidweste
* Amador County - weste
* El Dorado County - noordweste
* Douglas County in Nevada - noorde

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid  1/km² (2/mi²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 1208 dat bestoont oet:
* 73,68% blaank
* 0,58% zwarte Amerikane
* 18,87% inheemse Amerikane
* 0,33% Aziate
* 0,08% lui aofkomstig vaan eilande in de Stille Oceaan
* 1,41% aandere
* 5,05% twie of mie rasse
* 7,78% Spaons of Latino

't Gaof 483 gezinne en 295 femilies in **Alpine County**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,50.

## Plaotse
* Alpine Village 
* Markleeville

## Bron
* alles euver de Amerikaanse graofsjappe
Amador County

**Amador** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Jackson.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 1566 km² (605 mijl²) boevaan 1536 km² (593 mijl²) land en 30 km² (12 mijl²) of 1.94% water.

### Aongrenzende graofsjappe
* Calaveras County - zuie
* San Joaquin County - zuidwest
* Sacramento County - weste
* El Dorado County - noorde
* Alpine County - ooste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 23/km² (59/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 35.100 dat bestoont oet:
* 85,79% blaank
* 3,87% zwart
* 1,87% inheimse Amerikane
* 1,00% Aziate
* 0,10% lui aofkomstig vaan eilande in de Stille Oceaan
* 5,04% aandere
* 2,41% twie of mie rasse
* 8,91% Spaons of Latino

't Gaof 12.759 gezinne en 9071 femilies in **Amador County**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,39.

## Plaotse
* Amador City 
* Jackson

## Bron
* alles euver de Amerikaanse graofsjappe
Butte County (Californië)

**Butte** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Oroville.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 4344 km² (1677 mijl²) boevaan 4246 km² (1639 mijl²) land is en 97 km² (38 mijl²) oftewel 2.24% water.

### Aongrenzende county's
* Yuba County - zuie
* Sutter County - zuie
* Colusa County - zuidweste
* Glenn County - weste
* Tehama County - noorde
* Plumas County - ooste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 48/km² (124/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 203.171 dat bestoont oet:
* 84,52% blaank
* 1,39% zwart
* 1,90% inheemse Amerikane
* 3,32% Aziate
* 0,15% lui aofkomstig vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 4,82% aandere
* 3,90% twie of mie rasse
* 10,50% Spaons of Latino

't Gaof 12.759 gezinne en 9071 femilies in **Butte County**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,39.

## Plaotse
* Chico 
* Oroville

## Bron
* alles euver de Amerikaanse graofsjappe
Calaveras County

**Calaveras** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Oroville.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totale oppervlakte vaan 2685 km² (1037 mijl²) boevaan 2642 km² (1020 mijl²) land is en 44 km² (17 mijl²) of 1.62% water.

### Aangrenzende county's
* Stanislaus County - zuidwest
* San Joaquin County - weste
* Amador County - noorde
* Alpine County - noordoost
* Tuolumne County - zuide, zuidoost

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 15/km² (40/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 40.554 dat bestoont oet:
* 91,19% blaank
* 0,75% zwart
* 1,74% inheemse Amerikane
* 0,85% Aziate
* 0,09% luj aofkomstig vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 2,07% aandere
* 3,31% twie of mie rasse
* 6,82% Spaons of Latino

't Gaof 16.469 gezinne en 11.742 femilies in **Calaveras County**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,44.

## Plaotse
* Chico 
* Oroville

## Bron
* alles euver de Amerikaanse graofsjappe
Colusa County

**Colusa** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Colusa.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 2995 km² (1156 mijl²) boevaan 2980 km² (1151 mijl²) land is en 14 km² (6 mijl²) of 0,48% water.

### Aangrenzende county's
* Yolo County - zuie
* Lake County - weste
* Glenn County - noorde
* Butte County - noordoost
* Sutter County - ooste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 15/km² (40/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 40.554 dat bestoont oet:
* 64,29% blaank
* 0,55% zwart
* 2,33% inheemse Amerikane
* 1,21% Aziate
* 0,39% luj aofkomstig vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 26,68% aandere
* 4,54% twie of mie rasse
* 46,54% Spaons of Latino

't Goaf 6097 gezinnen en 4578 femilies in **Colusa**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 3,01.

## Plaotse
De twie belaankrijkste plaotse vaan 't graofsjap zien:
* Colusa 
* Williams
Del Norte County

**Del Norte** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Crescent City.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 3185 km² (1230 mijl²) boevaan 2610 km² (1008 mijl²) land is en 575 km² (222 mijl²) of 18,05% water.

### Aangrenzende county's
* Humboldt County - zuie
* Siskiyou County - ooste
* Josephine County in Oregon - noordooste
* Curry County in Oregon- noorde

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 4/km² (10/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 27.507 dat bestoont oet:
* 78,86% blaank
* 4,30% zwart
* 6,43% inheimse Amerikane
* 2,32% Aziate
* 0,08% lui aofkomstig vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 3,92% aandere
* 4,08% twie of mie rasse
* 13,92% Spaons of Latino

't Gaof 9170 gezinne en 6290 femilies in **Del Norte**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,58.

## Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
* Crescent City 
* Klamath

## Bron
*  alles euver de Amerikaanse graofsjappe
El Dorado County

**Del norte** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Placerville.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 4631 km² (1788 mijl²) boevaan 4431 km² (1711 mijl²) land is en 200 km² (77 mijl²) of 4,32% water.

### Aongrenzende graofsjappe
* Alpine County - zuidooste
* Amador County - zuie
* Sacramento County - weste
* Placer County - noorde
* Douglas County in Nevada - noordooste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 35/km² (91/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 156.299 dat bestoont oet:
* 89,71% blaank
* 0,52% zwart
* 1,00% inheimse Amerikane
* 2,13% Aziate
* 0,13% lui aofkomstig vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 3,55% aandere
* 2,96% twie of mie rasse
* 9,32% Spaons of Latino

't Gaof 9170 gezinne en 6290 femilies in **El Dorado**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,63.

## Plaotse
De twie belaankrijkste plaotse vaan 't graofsjap zien:
* South Lake Tahoe 
* Placerville

## Bron
* alles euver de Amerikaanse graofsjappe
IJssel

:*Vör de gelieknamige reveer in West-Nederland zuug [[Hollandsen IJssel]].*

De reveer de **IJssel** (of **Gelderse IJssel**, Nedersaksisch: *Iessel(t)*) is 'n Nederlandse aftakking van d'r Rien. Ze takt bie Westervoort ten ooste van Arnhem aaf van d'r Rien en sjtroomt in noordoosteleke en later in noordeleke richting nao 't Ketelmeer respectievelek 't IJsselmeer. De lengde van de IJssel is oongeveer 125 km. D'r loop van de reveer volgt d'r vallei tösje de Veluwe in 't weste en d'r Sallandse Hövelruk in 't ooste, dat 't IJsseldal geneumd wert.

## Sjtroomgebied en geografie
Van Deventer töt wieër wie Hattem vörmt de reveer de grens tösje Gelderland en Överijssel. Dördat dele van 't traject gaans óp Överijssels groondgebied liegke (bie Deventer, Olst en Wijhe), is d'r ooch enig Överijssels groondgebied an d'r leenkeroever. 't Traject vanaaf Hattem is gaans Överijssels. Wieër wie Kampen en 't d'r taegenöver gelaege IJsselmuiden vörmde de reveer 'ne klènge delta, mae behalve 't Keteldiep, d'r hoofdtak, zeunt de aander erm afgedamd.

De voornaamste plaatsje an de IJssel zeunt Zutphen, Deventer en Kampen. Zwolle liekt sjtrikt genaome neet an de IJssel (mae an 't Zjwart Water), mae wert mètstens tóch es IJsselsjtad bezieë. Historische sjtedsjes an de IJssel zeunt ooch Doesburg en Hattem.

Överijssel is (via de Hieërlekheed Överijssel) verneumd nao de IJssel en plaatste in 1948 'n symbolische weergave van de reveer in de Överijsselse provincievlag.

## Historie
De IJssel is 'n aaftakking van d'r Rien die tösje 1000 en 2000 jaor gelaeje is oontsjtande. De IJssel is dus 'n betrèkkelek jóng reveer, mae volgt e al väöl langer besjtaond dal tösje Veluwe en Salland. De Ow IJssel is 'n ziejreveer die bie Doesburg in de IJssel oetmondt. Aander ziejrevere zeunt de Berkel en de Schipbeek. Ten noorde van Kampen (Kampereiland) takt 't Ganzediep van de IJssel af.

'ne Owwe naam van de IJssel is "Isala", wat zjuus wie d'r sjtrieëk "Salland" is afgeleid van de Salische Franke of Saliërs. Dit waor e belangriek sjtammeverboond van Germane in 't IJsseldal en Salland, dat zich in reactie op de mach van 't Romeins Riek gevörmd how. Later breidde ze hun gebied oet nao 't zuide en waoërte ze oonder d'r naam Merovinger de heersers 't Frankisch Riek. 

Al in de middelieëwe kieëme de sjtaej Zutphen, Deventer en Zwolle dör hun liegking bie de IJssel töt groeëte bleuj. Ooch de Vikinge koesse de nederzettinge via de IJssel bereike en plundere. Mèt de toetraejing van daartieën Nederlandse sjtaej töt de Hanze in d'r 15e eeuw, waoërt de IJssel 'n belangrieke handelsroute.

Om de sjeepvaart richting de IJssel te waarborge wert de geul allewiel keunsmatig verdeept mèt sjtrekdamma. Bie lieëge aafveur zörgt dit vör 'n sjmaal, mae tóch nog flót sjtreumende en daordeur relatief depe IJssel. 
## Externe link
*Rijkswaterstaat - Actueel informatie
*De IJssel oeë cultuur en natuur samesjtreume
Hoofplaots

'n **Hoofplaots** is meistal 'n bestuurlek en administratief centrum van 'n  gemeinte, 'ne regio of distrik.

De hoofplaots van 'n gemeinte is de plaots boe 't gemeintehoes steit of boe de gemeinte nao is geneump. De hoofplaots vaan 'n provincie, deilstaot of land weurt meistens hoofstad geneump.

De hoofplaots (Ingels: *county seat*) is de plaots die, zoe es de naom als zeet, es zetel vaan 'n Amerikaanse graofsjap deent. In de plaots is gewoenelek 't *county court* gevesteg, de districtsrechtbank. In Ingeland en Ierland gebruuk me de term *county town*. In dele van Nui Ingeland (e gròp kleine staote vaan de oostkust in de VS) heet 'n hoofplaots es enige vaan 't hiele land allèng 'n symbolische beteikenis.
Hollywood

Hollywood (IPA: /ˈhɒlɪwʊd/) is e distrik in 't noord-weste vaan Los Angeles, in Californië. 't Is gestiech es 'n onaofhenkeleke stad in 1857, en steit al mie es 'ne iew bekind es 't geziech vaan de Amerikaanse filmindustrie. De beteikenis vaan 't woord is duuster.

Es begrip weurt *Hollywood* ouch gebruuk um te verwieze nao de filmindustrie in en roond Hollywood, of soms zelfs vaan de gaanse VS. Dit is veural zoe in Europa en India, boe de zoegenaomde *Hollywood*-filmindustrie weurt gezeen es hunne belaankriekste concurrent. Door Hollywoods groete filmaontrèkkingskrach verhojze väöl filmstare daan ouch nao de wiek, en zoe zien d'r ouch al väöl hei gehiemeld, wie de Amerikaanse regisseur D.W. Griffith.

## Wieke
Alle districte in Los Angeles höbbe wieke, zoe ouch Hollywood.
* Aajd Hollywood 
* Beachwood Canyon
* Cahuenga Pass
* East Hollywood
* Hollywood Dell 
* Hollywood Hills 
* Hollywood Heights 
* Laurel Canyon 
* Little Armenia 
* Melrose District 
* Melrose Hill 
* Nichols Canyon 
* Outpost Estates 
* Spaulding Square 
* Sunset Hills 
* Thai Town 
* Virgil Village 
* Whitley Heights 
* Yucca Corridor
Contra Costa County

**Contra Costa** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Martinez.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 2078 km² (802 mijl²) boevaan 1865 km² (720 mijl²) land is en 213 km² (82 mijl²) of 10,25% water.

### Aangrenzende county's
* Alameda County - zuie
* Marin County - weste (via de Richmond-San Rafael Bridge)
* Solano County - noorde
* Sacramento County - noordooste
* San Joaquin County - ooste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 509/km² (1318/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 948.816 dat bestoont oet:
* 65,50% blaank
* 9,36% zwart
* 0,61% inheimse Amerikane
* 10,96% Aziate
* 0,37% lui aofkomsteg vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 8,06% aandere
* 5,13% twie of mie rasse
* 17,68% Spaons of Latino

't Gaof 344.129 gezinne en 242.266 femilies in **Contra Costa**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,72.

## Plaotse
De twie belaankrijkste plaotse vaan 't graofsjap zien:
* Martinez 
* Mountain View

## Bron
* alles euver de Amerikaanse graofsjappe
Toxandrië

**Toxandrië** (**Texandrië**, soms ooch **Taxandria**) waor e gebied dat zich oetsjtrekde van de Kempe in 't zuide bies de Maas in 't noorde. In 't ooste grensde 't an de Maasgouw, in 't weste an de Sjelde en de Dijle.

't Gebied zów dör de Romeine Taxandria geneumd zieë ömdat d'r väöl taxus greujde, die van gooj kwaliteet waore. Ze gebruukde 't hoot van de taxussen oonder aandere öm bäög van te make. Get oosteleker, oongeveer in 't Limburg van allewiel, wónde in d'r örsjte ieëw vör Christus de Eburone wat 'Taxusboere' zów betekene. Wie in de örsjte ieëwe n.Chr. Wes-Germaanse sjtamme zich in 't gebied kieëme vestige, waoërte dis es Toxandriërs (of Toxandri) gekaand. In d'r vèrde ieëw n.Chr. vestigde zich Salische Franke in Toxandrië en die zówwe oonder d'r naam Merovinger van hieoet hun mach oetbreide över groeëte dele van Europa.
Taxus

D'r **taxus** (*Taxus baccata*) is 'ne conifeer oet de taxusfamilie (*Taxaceae*). De plaant keumt van nature vör in d'r Benelux. 
D'r taxus is 'ne langzaam greujende boom en kan 12-20 m hoeëg waeëre. E is twieëhoezig (dus manneleke en vrówweleke plaante). D'r boom kan hieël aod waeëre; in Ingelaand zeunt beum belaand van vör ós jaortèlling.

D'r taxus is ernorm giftig; 't aeëte van èng bes, en da mèt name d'r kaeën of pit zów e paeërd noodlottig zieë. Ooch bie 't zaege en verwèrke van 't hoot mót me raeëkening haowe mèt giftige besjtaanddele wie taxine. 't Zów e besjtandeel zieë van gifpiele en veroorzaakt hartritmesjtoornisse en - sjtilsjtaand, laever- en neerbesjadiginge.
D'r taxusboom wert gebroekd in hage; e lèt zich gemekkelek sjnoeje en löpt gemekkelek wer oet. 't Hoot van d'r taxus is hieël buigzaam en sjtaerk en d'r waoërte en werre dan ooch bäög van gemakd.
## Ow taxusse in Nederland en Belsj
*In Arboretum Trompenburg Rotterdam sjteet 'ne taxus oet 1870.
*D'r Caesarsboom in Lo. 

## Extern leenke
*Boom in Fortingall (Schotland), oudste boom van Europa?
*"1000-Jährige Eibe" in Flintbeck bij Kiel (Duitsland)
John Bröcheler

**John Bröcheler** (Vols, 21 fibberwarie 1945) is 'ne Nederlandse bas-bariton operazenger.

## Biografie
Bröcheler sjtudeerde aan 't Conservatorium Mestreech biej Leo Ketelaars en later in Paries biej Pierre Bernac. In 1969 behaolde hae de eësjte pries biej 't Lanjelijk Concour van Nederlandse Vocaliste in Hertogenbosch.

Op 8 juni 1970 sjlaagde Bröcheler mèt drie tieëne veur vocalises, aria's en partieje, en veur liedere aan 't Mesjtreechs Conservatorium veur solozank akte C. Hae kreeg 'n aansjtèlling es lieëraar solozank aan de Sjtedelike Mezieksjoal in Mesjtreeh.

In maart 1972 woort häöm de Prix d'Excellence toegekènd es bekroaning op zien topprestaties aan 't Mesjtreechs Conservatorium. In 1974 debuteerde hae, mèt völ succes, biej de Berliner Festwochen (*Die Erprobung des Petros Hebraicus* - Henry Pousseur). Nao aanleiding hievan neuëdigde Maurizio Kagel häöm oet veur de waereldpremières van *Mare Nostrum* (Berlien, Paries, Avignon) en *Die Umkehrung Amerika's* (Prix Italia). Intendant Hans de Roo (Nederlandse Opera Sjtichting) hèj 'n belcantorol (Maria Stuarda - Gaetano Donizetti) veur de 'avantgardist' in petto. Naeve ónger angere Joan Sutherland (titelrol) zóng hae de rol van de biechvader Talbot. 

't Jaor 1977 woort 't begin van 'n glansrieke operacarrière. Nao zien *American Debut* in San Diego (Verdi's *Falstaff*, regie: Tito Capobianco), volgde New York City Opera (Menotti's - *La Loca* mèt Beverly Sills), *Don Giovanni* en Verdi's *Nabucco* mèt Grace Bumbry es Abigaile). Via Los Angeles en Toronto (Ambroise Thomas - *[[Hamlet]]* mèt Joan Sutherland es Ophelia), boewde hae aan zien zangersloupbaan. 

Bröcheler zien eësjte lp mèt ónger angere Schumann's *Dichterliebe* (Tan Crone op de piano), woort bekroand mèt de Preis der Deutschen Schallplatten Kritik. Nao aanleiding hievan woort hae euverlaje mèt Europese opera- en concertaanbejinge.

Heël recentelik belaefde hae triomfe ónger leiding van Edo de Waart mèt 't Hong Kong Philharmonic Orchestra, in 'n concertante-oetveuring van *Salomé* (Richard Strauss).

## Óngersjeijing
Op 16 mei 2005 haet börgemeister mr. W. Geraedts van de gemeinte Gulpe-Wittem in 't Theater aan 't Vriethof in Mesjtreech, names de H.M. de Keuningin, John Bröcheler  beneump tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

## Nao zien carrière
Nao 'n succesvol carrière van ruum 40 jaor geit de operazanger 't röstiger aan  doon. John wilt de kómende jaoreen waal nog hoesconcerte verzörge in ziene sjtudio en woonhoes in Eperheide. Ouch loupende projecte waere afgemaak, zoa-es 'n tv-serie van programmamaker Maurice Nijsten wo-in Bröcheler door de ganse provincie löp en zunk.

## Book
**Levenslang zingen* (Hans Toonen (2006).

## Brónne
* Wikipedia nl.
* Website John Bröcheler
Jackson (Californië)

**Jackson** is 'n stad in Amador County in de Amerikaanse staot Californië en tèlt 4.405 inwoeners. Daoneve is de stad de hoofplaots vaan 't graofsjap. De stad is verneump nao de gelieknaomege kolonel, dee aonwezeg waor bij de opriechting vaan de stad.

## Demografie

Jackson heet 'n bevolkingsdichtheid vaan 438,8/km² (1135,8/mijl²). D'r waore in 't jaor 2000 1746 gezinne en 1023 femilies in Jackson. De gemiddelde gezinsgruute waor 2,13.

## Plaotse in de naobij umgeving
* Amador City
Pieterpaad

't **Pieterpaad** (LAW 9) is de bekèndste lange-aafsjtand-wanjelroute van Nederland. 

## Besjrieving
De route veurt van Pieterburen aan de Groningse Waddekus nao de Sint Pietersberg biej Mesjtreech en haet 'n lengde van óngevieër 490 kilomaeter, óngerverdeild in 27 etappes. De route veurt door de meis oeteinloupende landjsjappe. Op jeder etappe kómme vriewaal dageliks wanjelaers van 't Pieterpad langs.

Op de Sint Pietersberg sjlut 't Pieterpaad aan op de Europese GR5, dae teves óngerdeil is van wanjelroute E2. De GR5, dae via de Ardenne en de Franse Alpe nao Nice löp, is ein van de populairste internationale wanjelpaje veur Nederlandse wanjelaers.

't Paad besjteit sins 1983 en is óntwórpe door de Tilburgse Toos Goorhuis-Tjalsma en häör Groningse vriendin Bertje Jens. Op 21 april 2006 is d'r in Vorden, hauverwaege 't Pieterpaad, 'n bronze plaquette ónthuld es eërbetoan aan allebei de dames. Ouch in de bosjwachterie 't Sleenerzand bevundj zich 'n monument mèt plaquette ter eëre van de óntwerpers van de wanjelroute. 't Pieterpaad wirt óngerhouwe door 'n wirkgroep, ónger aanveuring van Maarten Goorhuis (zoon van Toos Goorhuis) en Wim van der Ende. 

't Pieterpaad is aangegaeve met de internasjenaal bekènde wit-roaj merkteikes van lange-aafsjtandswanjelpajer (LAW) en sjteit in detail besjreve in tweë Nivon-wanjelgidse.

## Verangeringe
In de loup van de tied zint d'r heël wat verangeringe in 't tracé van 't paad gekómme. Dees verangeringe kènne ’n gevold zeen van verangeringe in 't landjsap zelf, zoa-es de aanlègk van de A73. Belangrieker veur de wandelaer zint aevel die mutaties wobie nao sjoanere routes is gezoch, vanoet landjsjappelik oagpuntj. Door natuuróntwikkeling zint d'r tal van nuuj meugelikheje biegekómme. Belangriek daobie is dat d'r meë ónverhard wirt geloupe. Zoa woort d'r biej de herdènking van 't 25-jaorig besjtaon van 't paad op 25 oktober 2008 in Vorden 'n vernuujd noordelik tracé (deel I) geprizzenteerd.

## Film
*[[Boven de Bergen]]* is 'n Nederlandse film die sjpeelt taenge de achtergróndj van 'n wanjelvakans langs 't Pieterpaad. De film is geproduceerd in 1992 en is geregisseerd door Digna Sinke.

## Thriller
In 2005 versjeen de thriller *Moord op het Pieterpad* van Gebr. Wagenaar (pseudoniem van 't sjrieversduo Gert Jan de Vries en Auke Leistra). 't Verhaol sjpeelt zich aaf róndj de etappeplaatsj Vorden, wo de biograaf van de dichter Staring wirt vermoord.

## Etappes

## Externe link/Brón
*officiële site
*Euvergezat oet Wikipedia NL
Fresno County

**Fresno** is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Fresno.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 15.585 km² (6017 mijl²) boevaan 15.443 km² (5963 mijl²) land is en 142 km² (55 mijl²) of 0,91% water.

### Aongrenzende graofsjappe
* Tulare County - zuie
* Kings County - zuie
* Monterey County - zuidweste
* San Benito County - weste
* Merced County - noordweste
* Madera County - noorde
* Mono County - noordooste
* Inyo County - ooste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 52/km² (134/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 799.479 dat bestoont oet:
* 54,30% blaank
* 5,30% zwart
* 1,60% inheimse Amerikane
* 8,05% Aziate
* 0,13% lui aofkomstig vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 25,90% aandere
* 4,73% twie of mie rasse
* 43,99% Spaons of Latino

't Gaof 252.940 gezinne en 186.669 femilies in **Fresno County**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 3,09.

## Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
* Clovis
* Fresno 

## Bron
* alles euver de Amerikaanse graofsjappe