open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naaksnaassjaermoestenrek

De **naaksnaassjaermoestenrek** (Letien: *Microgale gymnorhyncha*) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandj- en bergbusj. De saort wuuertj bedreig door 't verluus aan laefgebiede.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[Tenrecidae]]* (tenreks)
********** Óngerfemielje: *[[Oryzorictinae]]*
*********** Geslech: *[[Sjaermoestenreks|Microgale]]* (sjaermoestenreks)
Modernisme

't **Modernisme** is de verzaomelnaom veur diverse kunsstruiminge en oonderligkende filosofieë die e groet deil vaan d'n twintegsten iew höbbe bepaold. Allewel tot 't zier lesteg te definiëre vèlt, omdat hendeg versjèllende en dèks rechoet tegestrijege ideeë oonder de perrepluterm *modernisme* zien samegebrach, steit de dwingende noedzaak tot originaliteit en kunszinnege vrijheid centraol. De modernistische kunsteneer moot ziech iers en veural vaan zien gropsgenote en zien veurgengers oondersjeie en daobij zienen eige weeg volge, zoonder rekening mèt e pebliek te hawwe. Kunstenere perbeerde dèks gans nui vörm te sjöppe (abstracte kuns, atonale meziek, minimalistische arsjitectuur) allewel tot sommege ieder hun touwvlöch tot ironie naome (dadaïsme, surrealisme). De modernistische kuns kaom roond 1900 op en naom nao de versjrikking vaan d'n Ierste Wereldoorlog 'n groete vlöch (intellectuele wouwe mèt 't verleie breke). 'ne Nuien impuls kraog 't modernisme nao d'n Twiede Wereldoorlog (de Nao-oorlogsen Tied). Midde jaore zèsteg kaom 'n tegereactie op in de vörm vaan 't postmodernisme, 'n kunsriechting boe-in naodrökkelek materiaol oet awwer kuns en de massacultuur kós weure gebruuk. Modernistische ideaole wèrke tot op d'n daag vaan vaandaog door in de kunswereld.
Um d'r Paum

**Um d'r Paum** (Nederlandjs: *Paumstraat*) is ee gehucht ten oeëste van Bóches i de gemingde Zumpelveld i gen Nederlandse provincie Limburg. 't Gehucht liek vasgegreujd aa Bóches.
Kerkeveld

**Kerkeveld** is ing buurt in 't weste van Bóches in gen gemingde Zumpelveld in de Nederlandse provincie Limburg, in de richting va gen Bóchezerhei.
De Voort

**De Voort** is ein naoberschap van 't dörp Lóm in de Venlose stadsdeil Árse en Velde. De naoberschap leejt t'n zuudoëste va 't dörp Lóm. aan de oëstziej leejt de provinciale waeg de N271 en daorvan leejt de Schandelose heide en Schandelo oëstelik. Zuudoëst leejt Bong en zuudwestelik Hasselt. Westelik struimp de Maos. Wie de meiste rotte in de umgaeving, is De Voort lendelik en besteit 't oét ein paar straote en vreejstaonde hoezer.
't Vorst

** 't Vorst** (Nederlands: *Het Vorst*) is 'n wiek van 't dörp Velde in 't Venlose stadsdeil Árse en Velde. 't Leejt ingeklemd tösse 't dörp en de Maos. Vólges brónne van de gemeinte Venlo geit de naom 't Vorst truuk óp ein keuninklik jachgood. 't Dörp Velde zèlf waas in de veertiende ieëw in drèkte umgaeving d'r groeëtste kèrn mit 'n paar hoezer rontelum enne kèrk. Óp enne Tranchotkaart va begin neugetiënde ieëw bestónd 't gebeed beej 't Vorst veurnamelik oét akkerland en noa de Twieëde Waereldaorlog woort 't Vorst in de beboewde kèrn van Velde ópgenaome.
Echte góldmöl

De **echte góldmöl** (Letien: *Chrysochlorinae*) vörmen 'n óngerfemielje vanne góldmöl, bestäöndje oet èllef saorte. Alle saorte kómme veur in Afrika.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[góldmöl|Chrysochloridae]]* (góldmöl)
********** Óngerfemielje: *[[echte góldmöl|Chrysochlorinae]]* (echte góldmöl)

### Indeiling
De echte góldmöl waere wiejer es volg ingedeildj:
* Óngerfemielje: **echte góldmöl** (*Chrysochlorinae*)
** Geslech: *[[Carpitalpa]]*
*** Arendsgóldmol (*Carpitalpa arendsi*)
** Geslech: *[[Chlorotalpa]]*
*** Duthiególdmol (*Chlorotalpa duthieae*)
*** Sclatergóldmol (*Chlorotalpa sclateri*)
** Geslech: *[[Chrysochloris]]*
*** Kaapse góldmol (*Chrysochloris asiatica*)
*** Visagiególdmol (*Chrysochloris visagiei*)
*** Óngergeslech: *[[Kilimatalpa]]*
**** Stuhlmanngóldmol (*Chrysochloris stuhlmanni*)
** Geslech: *[[Chrysospalax]]*
*** Groeate góldmol (*Chrysospalax trevelyani*)
*** Roewhäörige góldmol (*Chrysospalax villosus*)
** Geslech: *[[Cryptochloris]]*
*** Wintongóldmol (*Cryptochloris wintoni*)
*** Zylgóldmol (*Cryptochloris zyli*)
** Geslech: *[[Eremitalpa]]*
*** Grantgóldmol (*Eremitalpa granti*)
Chlorotalpa

***Chlorotalpa*** is e geslech det deil oetmaak vanne góldmöl, bestäöndje oet twieë saorte die veurkómmen in Zuud-Afrika en Lesotho. 

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[góldmöl|Chrysochloridae]]* (góldmöl)
********** Óngerfemielje: *[[echte góldmöl|Chrysochlorinae]]* (echte góldmöl)
*********** Geslech: *[[Chlorotalpa]]*

### Indeiling
't Geslech *Chlorotalpa* wuuertj wiejer es volg ingedeildj:
* Geslech: ***Chlorotalpa***
** Duthiególdmol (*Chlorotalpa duthieae*)
** Sclatergóldmol (*Chlorotalpa sclateri*)

Vreuger achdje me d'n arendsgóldmol (*Carpitalpa arendsi*) ouch toet dit geslech.
Sclatergóldmol

De **sclatergóldmöl** (Letien: *Chlorotalpa sclateri*) is 'n saort aan zougdere vanne góldmolfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Zuud-Afrika en Lesotho en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapisch en troeapisch druueg en hoeaggelaenge struuklandj, gemaotig graaslandj, beboewbaar landj, weilenj, Mediterraansechtige struukplantjegreuj, lenjelike häöf en steielike gebiede. 

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[góldmöl|Chrysochloridae]]* (góldmöl)
********** Óngerfemielje: *[[echte góldmöl|Chrysochlorinae]]* (echte góldmöl)
*********** Geslech: *[[Chlorotalpa]]*
Hægebostad

**Hægebostad** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Vest-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 1.583 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 460,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.

De gemeintecode is 1034.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 5,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Convergente evolutie

**Convergente evolutie** is 'n vorm van evolutie wobie dere of plantje oet versjillige taxonomische gruup hièl sterke euvereinkómste kinne vertuène. Dit kump doordet ze zich allemaol aan dezelfdje ómgaeving of klimatologische factore höbbe aangepas, wodoor zich einzelfdje saort van aanpassinge haet óntwikkeldj.

E bekèndj veurbild van convergente evolutie is det vergeliekbaar liefsvörm waere aangetróffe bie hejje, dolfiene en ichthyosaurusse. Dit kump doordet mit dees vorm 'n optimaal stroumlien wuèrtj verkrege.

'n Anger veurbild is det van de tenreks die döks sterk lieke op otters en sjaermuus of de góldmöl die de echte möl sterk gelieke.
Erbium

**Erbium** is e sjemisch element mit es symboeal **Er** en 't atoeamnómmer 68. 't Is 'n zilverwit lanthanied.

Erbium is e vrie zaach en buugzaam metaal mit 'ne klaor metallieke glans det bie standerdtemperatuur en -drök minder snel wuuertj aangetas dore lóch es väöl anger lanthanide. In zichbaar, ultraviolet- en infraroeadleech vertuuentj erbium e karakteristiek spectrum. De meiste zalte van erbium höbben 'n raos kluuer.

Inne netuur kump erbium neet veur es e vrie element, mer 't kump veur in mieëder minerale worin ouch anger lanthanide waeren aangetróffe wie gadoliniet, monaziet en bastnäsiet. De wichtigste commercieel brónne veur erbium zeen de minerale xenotiem en euxeniet.

## Toepassinge
Erbium wuuertj väöl toegepas es 'ne fotografische filtjer enne vaerkreftige eigesjap maak 't e broekbaar additief in legeringe. Erbium wuuertj ouch väöl gebroek in fotonica, ómdet de band gap euvereinkump mitte golflingdje wobie glaasvaezel de hoogste transmissie haet. Anger toepassinge zeen:
* Es verstevigingsmiddel in vaezele;
* In nucleair installaasjes zörg 't neutronabsorberendj vermoeage van erbium d'rveur det 't kan waere gebroek es 'ne neutronvenger.

Inne glaasindustrie wuuertj erbiumoxied, det 'n raos kluuer haet, gebroek veur 't kluuere van glaas. Dit glaas wuuertj döks gebroek veur zónnebrillen en gojekoupe sieräöj.
Caribische Ziè

De **Caribische Ziè** of **Caraïbische Ziè** is 'n ziè die grens aan d'n Atlantischen Oceaan. De Caribische Ziè wuèrtj zelf ingeslaote door de eilenj Cuba, Hispaniola en Puerto Rico in 't naorde, de Klein Antille in 't oaste, de lenjer Venezuela, Colombië, Panama en Costa Rica in 't zuje en de lenjer Mexico, Guatemala, Belize, Honduras en Nicaragua in 't wèste. Same mit de Golf van Mexico vörmp de Caribische Ziè de Amerikaanse Middelziè, 'n randjziè van d'n Atlantischen Oceaan.

Eileng in de Caribische Ziè weure de Caraïbische eileng geneump.

De Caribische Ziè besleit 'n oppervlakde van 2.754.000 kmå en 't deepste puntj bevindj zich in de Kaajmantraog tösse Cuba en Jamaica, op 'n deepdje van 7,5 km.

Vreuger waas dees ziè veural beröch door de pirate die zich hie bevónje. Ouch waas 't gebied beröch óm de slavernie op de sókkerplantaazjes in de zevetièndje, achtièndje en neugetièndje ièw, wobie veural de plantaasjbezitters op Cuba, Haïti en Jamaica 'n rol speeldje.

't Ganse gebied van de Caribische Ziè, inclusief de väöl eilenj die zich inn en aan de randj daovan bevinje, wuèrtj 't Caribisch gebeed geneump. Bie 'n breier diffenisie kinne ouch de drie Guyana's, die neet aan de ziè ligke, tót de Caraïbe waere geraekendj.
Urienblaos

De **urienblaos** of meistes gewuèn kórtewaeg de **blaos** (Letien: *vesica urinaria*) is 't orgaan bie zougdere det de urien oet de nere vergaortj en opsleit tótdet 't organisme mót urinere (plasse).

De blaos kan bie 'ne vólwasse miens 300 tót 350 cl urien bevatte. Wen 't ech nuèdig is kan de blaos ouch väöl mièr urien ophaoje.

De urien kump de blaos in via de urienleiers en verluèt dem oetènjelik via de urienbuus.

E blaasóngerzeuk duit me door e cystrogram of 'n cystoscopie.

## Zuuch ouch
* Galblaos
Roentgenium

**Roentgenium** of **röntgenium** is e sjemisch element mit es symboeal **Rg** en 't atoeamnómmer 111. 't Element is verneump gewaore nao Wilhelm Röntgen. Toet 1 november 2004 waas dit element bekèndj es **unununium** mit es symboeal **Uuu**.

Röntgenium woort veuren ieës berèdj in Darmstadt in 1994. De bereijing vindj plaats door 't besjete van biesmoet mit niekkelione:
:\,^{209}_{83}\mathrm{Bi} + \,^{64}_{28}\mathrm{Ni} \, \to \,^{272}_{111}\mathrm{Rg} + \; ^1_0\mathrm{n}
't Röntgenium det daobie óntsteit vervèltj bao drek daonao toet meitnerium.

Door 't hoeag atoeamgewich van 272 raekentj me röntgenium toette superzwaor atoeame.

't Element kump, juus wie kaoper, zilver en góld, veur in groep 11, wodoor me 't toette euvergangsmetale raekentj. Anger euvergangsmetale zeen vaste metale; wersjienlik geldj det ouch veur röntgenium.
Urienleier

d'n **Urienleier** (Letien: *ureter*) is de buus die löp van 't neerbekke nao de urienblaos. dŋ Urienleier begintj bie 't neerbekke, löp retroperitoneaal (achter inne boek) en kruuts de bekkekamp (de plaats wo ouch neerstein óntstaont). d'n Urienleier löp den postero-inferieur (achter en baovenaan) langs de ziekantj van 't bekken en kump bie de vesico-ureteralen euvergank de urienblaos binne. Bie vrólje löp d'n urienleier door 't mesometrium en ónger de uterien slaagaore door richting de urienblaos. De ureter haet 'n peristaltische functie.

De lingdje van d'n urienleier is bie vólwasse luuj 25 tót 35 cm mit 'n doorsnit van 3 tót 4 mm.

d'n Urienleier wuèrtj behalve bie miense ouch aangetróffe bie al anger amniote. Bie vèsse en amfibieje guèf 't anger buze mit dezelfdje functie.
Urienbuus

De **urienbuus** of **urethra** is 'n lang cilindrische häöldje die de urienblaos verbindj mit de boetekantj van 't lief. In dees häöldje ligk 'n aorechtig vlees det 't weefsel besjurmp taenge de sjemische invleuje van de urien.

De urienbuus deentj zowaal bie manskaerele es bie vrólje veur de urien oet 't lief aaf te sjeie. Ómdet bie manskaerele ouch 't sperma dao doorhaer geit bie de ejaculatie neump me ze bie die ouch waal de **urogenitaal buus**.

Bie vrólje is de urienbuus 2,5 tót 4 cm lank en bevindj de móndj zich in de vulva tösse de clitoris en de vaginaal äöpening. De kórte lingdje van d'n urienleier zörg bie vrólje d'rveur det ze vatbaarder zint veur besmettinge van de urienblaos (cystitis) en d'n urienstreek. Zoa kump 'n blaosóntstaeking dökker veur bie vrólje es bie manskaerele. Bie manskaerele is de urienbuus óngevièr 20 cm lank en löp ze door de prostaat en geit ze ónger 't ungselste zwellief door en ènjig ze vervölges aan de veurkantj van d'n eikel van de penis.
Cryptochloris

***Cryptochloris*** is e geslech det deil oetmaak vanne góldmöl, bestäöndje oet twieë saorte die veurkómmen in Zuud-Afrika.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[góldmöl|Chrysochloridae]]* (góldmöl)
********** Óngerfemielje: *[[echte góldmöl|Chrysochlorinae]]* (echte góldmöl)
*********** Geslech: *[[Cryptochloris]]* 

### Indeiling
't Geslech *Cryptochloris* wuuertj wiejer es volg ingedeildj:
* Geslech: *[[Cryptochloris]]*
** Wintongóldmol (*Cryptochloris wintoni*)
** Zylgóldmol (*Cryptochloris zyli*)
Wintongóldmol

De **wintongóldmol** (Letien: *Cryptochloris wintoni*) is 'n saort aan zougdere vanne góldmolfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Zuud-Afrika en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapisch en troeapisch druueg struuklandj, Mediterraansechtige struukplantjegreuj en zenjerige waterkantje. De saort wuuertj bedreig door 't verluus aan laefgebiede.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Klaad: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[tenrekechtege|Afrosoricida]]* (tenrekechtige)
********* Femielje: *[[góldmöl|Chrysochloridae]]* (góldmöl)
********** Óngerfemielje: *[[echte góldmöl|Chrysochlorinae]]* (echte góldmöl)
*********** Geslech: *[[Cryptochloris]]*
Golf va Mexico

De **Golf va Mexico** (Ingelsj: *Gulf of Mexico* of *Gulf of America* (Verenigde Sjtate), Sjpaans: *Golfo de México*) is 'n zieë i Noard-Amerika die begrens weëd durch de leng Verenigde Sjtate (de sjtate Texas, Louisiana, Mississippi, Alabama en Florida), Cuba en Mexico (de sjtate Yucatán, Tabasco, Campeche, Veracruz en Tamaulipas). Via de Sjtroat van Yucatán is de Golf va Mexico verbónge mit de Caribische Zieë en via de Sjtroat va Florida mit d'r Atlantische Oceaan. 't Zudelig deel heesjt ooch waal d'r Golf va Campeche. Same mit de Caribische Zieë vörmt de Golf va Mexico de Amerikaanse Middelzieë. 't Deepste punt ligk um en noabei 4.384 meter. 't Oppervlak bedruueg 1.550.000 km² en 't volume is 2.500.000 km³.

De zieë hat 'n ovaal vorm en is rizzeltaat va plaattektoniek van 300 mieljoeën joar geleie. D'r Golf va Mexico is óntsjtange noa 't late Trias en d'r boam va g'n zieë besjteet oet sedimente. Ze weëd gevoed mit 't water va de revere d'r Mississippi en d'r Rio Grande. 

Durch 't werm zieëwater numme orkane hei döks in krach touw, mieëtstes tusje juni en december. Regelmieësig weëde golfsjtate wie Louisiana hel getroffe durch dit natuurgeweld. Zoeë hant orkaan Katrina in 2005 en Harvey in 2017 tot vöal sja en sjlachoffesj geleid.
Meteoor

'ne **Meteoor** of **vallendje ster** is e kórt leechspaor det wuuertj veroarzaak door klein stökskes stof en ies (meteoroïde) die mit enorm snelheje (inkel tièntal kilomaeters de sekónd) in d'n dampkrink van de aerd terechkómme en dao mit 'ne leechflitsj verbranje. E deilke mit de gruèdje van 'n ert guèf al 'ne biezunjer klaore leechstreep. 't Invalle van meteore gebeurtj de gansen daag door, meh de leecheffekte zeen meistes allein 's nachs te zeen en mit 't bloat oug allein wen 't hièl duuster is. Meteore kinne aafzunjerlik kómme, mer ouch in meteoorzwerme, wie de Leonide. Sómtieds is 'ne meteoor zoa groat det t'r neet gans verdamp in d'n dampkrink. Den vèltj e deil (in stökker) op de aerd, 'ne meteoriet. De brök van dees zeen hièl waerdevól veur de weitesjap, went me kan daomit óngerzeuk doon nao 't óntstaon van 't zónstèlsel.
Meteoriet

'ne **Meteoriet** is 't deil van 'n meteoroïed det op de aerd is belandj naodet zie oet de ruumdje door d'n dampkrink is gevalle.

Tiejes d'n trèk van de stein door d'n dampkrink wuèrtj 't matterjaal sterk aafgebrems en hièl heit; dae kan den es 'ne meteoor versjiene mit e leechspaor.

Weitesjappers kónne door óngerzeuk te doon nao meteoriete miè te weite kómme euver 't óntstaon van 't zónstèlsel. Sómmige meteoriete bestaon oet stein, anger oet iezer. Op sómmige plaatse, wie Antarctica, zint meteoriete in 't ies en de sniè gemaekeliker te vinje es op anger plaatse. Van sómmige van dees meteoriete wuèrtj aangenómme det ze aafkumstig zint van Mars; wersjienlik zint dees eweggeslingerdj door 'ne meteoorinslaag op die planeet.
Devoan

't **Devoan** is 'n geologische periood die óngerdeil oetmaak van 't Paleozoïcum. De periood löp van 419,2 ± 3,2 tót 358,9 ± 0,4 miljoen jaor trögk. Ze völg 't Siluur op en wuèrtj zelf opgevölg door 't Karboan. Väöl-veurkómmendje aafzèttinge oet 't devoan zint van kalkstein.

Dezen tied kènmirk zich door e rilletief werm klimaat en 'n hoag zièniveau. Hièl groate refe vörmdje zich in de óndepe zièje, dewiel op 't landj de primitief Silurische plantje en insekte zich wiejer óntwikkeldje. De ièste echte busj óntstinge, wo ónger anger de ièste zaodplantje greudje. Ouch óntstinge in dees periood de ièste gewerveldje bièster op 't landj: de amfibieje.

Deersaorte die veurkome in de ziè wore de zièsjorpioene, inkvèsse, de ièste ammoniete en de al-aafnummendje groep trilobiete.
Skinke

De **skinke** (Letien: *Scincidae*) vörme 'n femielje van aektese. 't Guèf zoaget fieftig geslechte mit gans biejein zoa 750 saorte.

Skinke waere gekènmirk door häör gledde sjöbbe en kórte puèt. Sómmige saorte höbbe gares gein puèt en geliekene hazelwörm (*[[Anguidae]]*). De 60 cm lange reuzeskink is de grótste saort. Bie gevièr kinne ze de stert aafwirpe en later weer laote aangreuje (autotomie).

Aangezeen skinke wurmdjeminnendj zeen kómme ze allein veur in get wermer gebejer. Ze kómme dus neet veur in gemaotigdje streke wie Limbörg.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabièster)
*** Klas: *[[Reptilia]]* (reptiele)
**** Orde: *[[Squamata]]* (sjöbreptiele)
***** Óngerorde: *[[Lacertilia]]* (aektese)
****** Femielje: *[[skinke|Scincidae]]* (skinke)
Vocatief

De **vocatief** (van 't Letien *vocare* "rope"), of viefdje naamval, is de naamval dae wuèrtj gebroek wen emes of get wuèrtj aangespraoke. 't Is eine van de ach oarsprunkelike naamvel van 't Proto-Indogermaans en me vindj 'm trögk in spraoke wie 't Letien, 't Roemeens, sómmige Slavische spraoke en ouch 'n aantaal Keltische spraoke.

't Limbörgs kèntj geine vocatief. Veurbiljer wie "Jan-e! Wo blief de kóffie?" en "Waat höbs doe gedaon, man-e!" zint veurbiljer van de paragogische sjwa en neet van 'ne vocatief.

Naamvalle gaeve normaal de relaasje aan binne 't zatsverbandj die tösse wäörd besteit; hie-op is de vocatief 'n oetzunjering. Deze naamval guuef namelik aan det de vorm van 't waord 'nen aanroop is en dus boete 't zatsverbandj steit.
Veldeke-Verhaolekonkoer

't **Veldeke-Verhaole-Konkoers** is in 't leve gerope in plaats van de Veldeke-literatuurpries in 2015.
De aanleiing ies um 't sjrieve in 't Limburgs 'ne nuje impuls te geve. Bie de Literatuurpries sjtong 't wedsjtriedelement veurop, bie 't verhaolekonkoer liek de naodrök op de kwaliteitsverbetering van 't Limburgs literair sjrieve.
 
Aan de deilnummersj weurt gevraog um ein, nog neet ièrder gepubliceerd, kort verhaol te sjrieve van minimaal 1.000 en maximaal 2.500 weurd, in 'n Limburgs dialek, mèt 'ne herkènbare Limburgse insjlaag.
 
De zes bèste verhaole were door 'ne jury, besjtaonde oet Pierre Bakkes, Colla Bemelmans en Silvia Weusten geselecteerd en daonao gepubliceerd in ein speciaal oetgaaf van Platbook. Daoneve kriege de sjrieversj 'ne workshop aangebao onder leiding van Benny Lindelauf, woa-in de toegepasde verhaoltechnieke centraal zulle sjtoon.

## 2015
De zes oetgekoze auteursj zint:
* Els Diederen, Valkeberg mèt *Druimtuin*
* John Hertogh, Zitterd mèt *Alles is muigelik*
* Wim Kuipers, Mestreech  mèt *Film ’t waeges*
* Koos Neijnens, Wieërt mèt *Vör ’t gevâl det*
* Marleen Schmitz, Oeësjbik met *Anne F.*
* Har Sniekers, Toear mèt *Absoute*

Same mèt 't Veldeke Jaorbook 2016, krege alle Veldeke-lede 'n apaart beukske debie: 'Veldeke Verhoale Katern' mèt alle zès de verhaole d'rin aafgedrök.
Axioma

'n **Axioma** of **postulaat** is in de wiskónde 'n stèlling die neet kan waere beweze, meh waal es gróndjslaag wuèrtj aanvaardj. E wiskóndig systeem geit oet van 'n aantaal axioma's en diffenisies en 'n aantaal logische aafleijingsregele. Alle stèlling die me bewies mótte dees logische regele oet de axioma's en diffenisies völge.

E veurbild van 'n axiomasysteem zint de axioma's van Giuseppe Peano, die de netuurlike getale diffeniëre:
* 0 is e netuurlik getaal;
* eder netuurlik getaal haet 'nen opvölger;
* 0 is neet d'n opvölger van ènnig netuurlik getaal;
* versjillendje nómmers höbbe versjillendje opvölgers;
* es 0 'n bestumdje eigesjap haet en kan waere beweze det es e getaal 'n eigesjap haet zienen opvölger die ouch haet, den höbbe alle netuurlike getale die eigesjap.
Archaea

De **archaea** vörmen e riek, dan waal e domien, van eincellige micro-organisme. De archaea zint prokaryote, det mèntj det ze gein celkaen of ènnig anger organelle höbbe in häör celle die waere ómslaote door e membraan.

Archaea woorte aanvenkelik es bacterieje geklassificeerdj en krege de naam *Archaebacteria* (in 't riek *[[Monera]]*), meh dees klassifikaasje is vereljerdj. Häör celle höbbe namelik unieke eigesjappe die ze doon sjeie van de anger twiè biologische rieke: de *[[Bacteria]]* en *[[Eukaryota]]*. 

Archaea woorte iès betrach es extremofiele die in uters óngónstige toestenj, wie wermwaterbrónne en zaltmaere, veurkómme, meh saer den is óntdèk gewaore det ze veurkómme in 'n groate versjeienheid aan laefgebejer; ónger anger in de miensjelike derm.

De archaea zint veural taalriek in de oceane; de archaea in plankton kinne waal 'ns ein van de grótste gruup aan organisme zeen. De archaea vörme e wichtig deil van 't laeve op de aerd en spele 'n rol in zowaal de kaolstof- es de stikstofkrink.
Prokaryote

**Prokaryote** zint alle organisme die bestaon oet 'ne cel zónger celkaen, det inhèltj det 't DNA zich neet in 'n apaart kómpartimentj bevindj binne de cel, meh loos door de cel zwaef. Veurbiljer van organisme die prokaryote zint, zint de bacterieje en de archaebacterieje. Alle prokaryote zint geplaats in de ómstreje groep *[[Monera]]*; dees groep is groat en diverse. De meiste van dees organisme höbbe chloroplaste. Sómmige prokaryote laeve in symbioos mit eukaryote, woveur ze innerzjie make, dewield e eukaryote veur besjurming zörge.
Micro-organisme

E **micro-organisme** of 'ne **microab** is e microscoapisch-klein organisme det zoawaal eincellig es miècellig kan zeen. De studie die zich besjeftig mit micro-organismes neump me de microbiologie; dit óngerzeuksveldj is óntstange naodet Antonie van Leeuwenhoek de micro-organismes in 1675 haet óntdèk ónger 'ne microscoap dae d'r zelf haw óntwórpe.

Micro-organismes zint hièl diverse en ómvatte alle bacterieje en archaea en ouch de meiste protozoa. Hie-ónger valle ouch sómmige van de sjummele, alge en bièster, wie de rajerdere. Väöl grótter bièster en plantje höbbe jóng stadia die ouch micro-organisme zint. Sómmige microbioloage tèlle ouch de virusse en prione mit, meh door anger waere dees es neet-laevendj betrach.

Micro-organisme kómme veur in alle biosfaere, worónger ouch in de gróndj, in wermwaterbrónne, op de baom van de ziè en in rots ónger de aerdkórsj. Ze zint uters wichtig veur de herwinning van voorstoffe in ecosysteme ómdet ze stoffe óntbinje. Aangezeen sómmige micro-organisme stikstof kinne fiksere, vörme ze e wichtig deil van de stikstofkrink.
Carboon (band)

**Carboon** woar 'n gróp oet Nederlangs Limburg die meziek makde in 't Limburgs. 't Hoofthema woar de koele.

Carboon besjtóng oet Ben Erkens, tekssjriever Jan Hendriks, Jean Innemee, Conny Peters en Henk Steijvers. De gróp woar verneump nao 't geologisch tiedperk Carboon, woeë-in de Limburgse sjteenkoal woeëd gevörmp.

Hun bekangste langsjpieëlplaat woar "Witste nog, koempel..." oet 1976. Die plaat woar binne veer moande good. Anger bekangde langsjpieëlplate/cd's zunt ó.a. "D'r letse koempel" oet 1979 en "De Bokkeriejers" oet 1994.

In 2015 ('t joar va de miene) koam de gróp (óp initiatief va Joep Pelt) trük bij-ee vuur 'n serie concerte. Hijbij woeëd de plaats va d'r inmiddels gehieëmelde Jean Innemee uëvergenoame durch zie broar René Innemee. Noa e concert óp 9 januari i g'n sjouwbörg in Zitterd woeëde óp 16, 17 en 18 december óppenüj vuursjtèllinge gegeëve i g'n sjouwbörg in Heële, die allemoal oetverkóch rakde. Óp 31 oktoaber 2015 woeëd de "Carboon Doeës" geprizzenteerd. Dit book besjteet oet 2 cd's ("Witste nog, koempel..." en "D'r letste koempel deet de lamp oet") en 2 dvd's.
Neutron

E **neutron** is e neutraol deilke zónger lektriklajing det veurkump in atoamkaene. Me sprèk van e subatomair deilke. Alle atoamkaene op eine nao (waterstof) bevatte naeven ein of mièder protone ouch ein of mièder neutrone. De massa van 't neutron is bao geliek aan die van 't proton, mer 't neutron mis de positieve lajing van 't proton.

De rösmassa van 'n neutron is 1,00894 atomair enheid. 't Deilke kan vriekómme bie kernsplieting, mer is in deze vriejen toestandj neet stabiel. De halfwaerdtied is 12 menuut en 't vervèltj tót 'n elektron, e proton en 'ne neutrino (bètaverval). Vriewaal alle massa wuèrtj daobie doorgegaove aan 't proton. 

E neutron is opgeboedj oet drie quarks: twieë downquarks en einen upquark.
Proton

E **proton** is e subatomair deilke mit positieve lektriklajing. De meiste atoame (mit oetzunjer van waterstof det slechs oet ei proton besteit) höbbe 'n atoamkaen mit neutrone en protone die biejein waere gehaoje door sterke atoamkraf. 't Aantaal protone van de kaen bestump de sjemische eigesjappe van 't atoam en welch sjemisch element det 't is.

E proton haet 'n rösmassa van 1,6726231×10-27 kg. Daomit is 't óngevièr 1800 kièr zwaorder es 'n elektron.

Protone waere geklassificeerdj es baryone en bestaont op häör beurt weer oet twieë oet drie quarks: twieë upquarks en einen downquark. Dees waere biejein gehaoje door gluone, de draegers van de sterke atoamkraf.

Ómdet lektromagnetische kraf väöl sterker is es zwaordjekraf mót 't aantaal protone in 't hièlal geliek zeen aan 't aantaal elektrone. Waar det neet den zów de netto aafstoating door 't euversjaot aan positieve of negatieve lajing (aafhenkelik of de protone of elektrone zówwe dominere) e mirkbaar effèk höbbe op de oetdiejing van 't hièlal en op alle materie ónger invlood van zwaordjekraf (wie planete en sterre).
Elektron

'n **Elektron** of **lektron** is e subatomair deilke mit 'n negatieve lajing en 'n massa van 9,11×10-31 kg. 't Elektron behuèrtj tót de klas van de leptone en me vermeudj det 't 'n elementair deilke is det neet wiejer kan waere opgesplete in anger deilkes.

Atoame bestaont oet 'n atoamkaen van protone en neutrone mit daorónjelóm 'n aantaal elektrone (in e neutraal atoam aeve väöl es 't aantaal protone in de kaen; wen 't mièr of minder elektrone guèf is 't atoam gelaje en neump me det 'n ion). De massa van 'n atoam wuèrtj vriewaal gans bestump door de protone en neutrone, die 1800 kièr zoa zwaor zint es 'n elektron.

't Elektron haet spin 1/2 en is dus e fermion. 't Antideilke van 'n elektron haet 'n positron.

Lektriciteit is 't struime van elektrone, vrie van de atoame. Statische lektriciteit óntsteit wen e veurwirp mièr of minder elektrone bevatj es nuèdig is veur de positieve lajing van de protone in de kaen op te löffe.
Atoamkaen

De **atoamkaen** vörmp 't centrum van 'n atoam, worómhaer zich 'n wouk mit elektrone bevindj. De kaen is, ouch t'n opzich van de gruèdje van 't atoam, biezunjer klein, meh positief gelaje en d'n drager van vriewaal de ganse massa van 't atoam. De kaen besteit oet twiè saorte elementair deilkes of nucleone: de protone en de neutrone.

De positieve lajing en daomit 't atoamnómmer van 't element wuèrtj bestump door 't aantaal protone in de kaen. De massa wuèrtj bestump door de som van 't aantaal protone en neutrone. Dees twiè deilkes höbbe bao dezelfdje massa. Meistes guèf 't get miè neutrone in de kaen es protone.

Positieve lajinge stoate einanger aaf en de zwaordjekraf womit protone einanger aantrèkke is hièl väöl kleinder. Daodoor is ouch nag 'n anger kraf die de atoamkaen biejein hèltj dao. Dees wuèrtj de sterke wusjelwirking geneump en is, allein op aafstenj in de orde van d'n diamaeter van de atoamkaen, sterker es de aafstoatendje lektromagnetische kraf.
Protozoa

De **protozoa** zint 'n neet-lenger erkandje resgroep van eincellige, eukaryotische micro-organisme, die neet behuère tót de plantje, sjummele, dere en *[[Chromista]]* (mit ónger anger de broenwiere en diatomeeje).

De protozoa woorte in veer gruup verdeildj nao de waeg worop ze zich veurtbewaege:
* *[[Flagellata]]* of zweepdere: dees bezitte zweepdräöj womit ze zich kónne veurtbewaege en veuje;
* *[[Ciliophora]]* of trilhaordere: dees höbbe klein trilhäörkes euver de ganse cel. Mit dees trilhäörkes kónne ze zich veurtbewaege en veuje, wie pantoeffeldere;
* *[[Amoebozoa]]*: dees höbbe gein vaste vorm en höbbe sjienveutjes. Mit dees sjienveutjes kónne ze zich veurtbewaege en veuje, wie amoebe;
* *[[Apicomplexa]]* of späördere: dit zint ingewikkeldje eincellige eukaryoate die veural es parasiete laeve, wie plasmodium, de veroarzaker van malaria.

De protozoa waere allewiel nao häör fylogenetische aafstamming verdeildj euver de versjillendje supergruup.
Carboon

't **Carboon** is inne geologisje tiedpèrk die óngerdeel oetmakd va de era Paleozoïcum. De periode löp va 359,2 ± 0,4 bis 299,0 ± 0,2 meljoen joar geleje. 't devoon geet vuuraaf en d'r tiedpèrk woeëd ópgevolgd durch 't Perm. Tiedes 't carboon koam in ind aa 't vörme va 't superkontinen Pangea. D'r naam *carboon* is aaf te leie va *carbon*, litterlig *(sjteen)koal*. Kinmarkend woar de rilletief hoeëge zieëspieëgel, e hoeëg O2-gehalte en werme tempereture. Groeëte deler va Europa woare bedek mit sub-tropisje zömper. Wermte, vöch en vöal O2 bevörderte sjnel plentegreuj. 't Gevólg va dees klimakinmerke woar dat 't CO2-gehalte óch hoeëger woar. Middelgebirgde die ieëder óntsjtónge (beivuurbild i 't Pruusj) woare toen lank en aa de köste koam 't verveningsprocès óp gang. Aa dees rank vink me beivuurbild va Kales i Noard-Frankriek bis de Oekraïne zölke koalegebeder. Hei vink óch de winning va broenkoale en sjteenkoale plaatsj. Zoeë vink me óch industrie en aw miene róngelum de Noard-Franzuësisje sjtad Lille en Luuk. In de Hoeëge Kempe woeëd sjteenkoale gedólve, zoeëwie óch i de Miensjtreek tusje Kirkroa en Geleën. Doa vóng óch broenkoalwinning plaatsj, zoeë óch i 't Rheinische Braunkohlerevier tusje Nederlands-Limburg en Kölle. Oeësteliger i 't Pruusj weëd óch nag broenkoale gedólve. De mietste koalevuurrader hauw 't karboon as oersjprung.

't Zoersjtófgehalde i d'r atmosfeer woar 36% hoeëger as hütse daag. Dit zörgte vuur nüj deersoarte zoeëwie nüj amfibiesoarte, de ieësjte reptiele en zoadplenter. Mitnaam insecter woare kinmarkend, deë good gedeie in 't werme klimaat. De umvang va besjtömte gevluëgelde insecter woar flink groeëter as die va de hütse, wie de *Meganeura*-libel mit 'ne umvang va bis tót 71 centimeter. 't Is óch aagenoame dat sómmige va die insecter jaagde óp kleiner gewervelde. Óch de mietste amfibieë woare groeëter as de hütse, zoeëwie de super-orde *labyrinthodontia*, die bis twieë meter lang kóste woeëde.  

I 't Geuldaal bei Ieëpe koame aafzèttinge va 't carboon aa de óppervlaak as insigste plaatsj in gans Nederlank.

## Zuuch óch
* Carboon (band)
Elementair deilkes

'n **Elementair deilke** is e deilke ('n klein wieväölheid aan materie) det neet wiejer te spliete vèltj in anger deilkes. In de hujige modelle zint de elektrone, neutrino's en quarks elementair deilkes, aevenes de zwaorder versie van 't elektron en de neutrino, de krafveurendje deilkes en häör antideilkes.

In de netuurkónde wuèrtj 'n elementair deilkes geach gein inwenjige structuur te höbbe, aangezeen 't neet is samegestèldj oet nag kleinder deilkes. Al de grótter deilkes zint samegestèldj oet elementair deilkes. In de modern theorie van de atoomfysica, 't standerdmodel, zint quarks, leptone en iekbosone (wie fotone) elementair deilkes.

In 't vergangene woorte hadrone (mesone en baryone wie 't proton en 't neutron) en ouch zelfs ganse atoame betrach es elementair deilkes. 

Elementair deilkes kinne in 't algemeint neet in stilstäöndjen toestandj aafzunjerlik waere waorgenómme. Allein bie snelheje kórt ónger de leechsnelheid kinne ze waere waorgenómme in e bellevaat es ioniserendje straoling, es kósmische straoling of kónsmaesig versneldj in 'nen deilkesversneller.
Ion

'n **Ion** is 'n atoam of molecuul det lektrisch is gelaje door e gebraek of euversjaot aan elektrone. Wen 't positief is gelaje (gebraek aan elektrone) sprèk me van 'n "kation" en wen 't negatief is gelaje (euversjaot aan elektrone) sprèk me van 'n "anion".

Stoffe die in water oplosbaar zint vörme dao döks ione, meistes in pare: ei positief-gelaje (metaal)ion en ei negatief-gelaje (zoerres)ion. E veurbild is keukezalt in water: de vaste stof NaCl vèltj oeterein in Na+ en Cl-.

Geïoniseerdje atoame kómme väöl veur in de netuur- en sterrekónde.
Nucleon

'ne **Nucleon** verwies nao e deilke det deil oetmaak van de atoamkaen, dus 'ne neutron of 'ne proton. 't Gans aantaal nucleone in de atoamkaen biejein neump me 't massagetaal. Bei nucleone höbbe 'n massa die kórtbie 'n atomair massa-einheid ligk.

In breier zin waere ouch 't antiproton en 't antineutron tót de nucleone geraekendj.

Eder atoam, mit oetzunjering van waterstof (eine proton) en 't isotoap helium-3 (twieë protone en eine neutron) haet mindestes aeveväöl neutrone es protone in de kaen. Wie zwaorder 'n atoamkaer is, wie grótter de verhaojing tösse 't aantaal neutrone en protone.

Nucleone zint gein elementair deilkes, ómdet ze 'n inwenjige structuur höbbe. Eder nucleon besteit oet drie quarks, die interaksje mit einanger höbbe via de gluone.
Subatomair deilkes

**Subatomair deilkes** zint deilkes (materie) die kleinder zint es 'n atoam. Ze kinne elementair deilkes zeen die neet wiejer op te deile zeen, meh det hoof neet.

In de deilkes- en kernfysica waere dees deilkes bestudeertj, esouch de wusjelwirkinge tösse die enne materie woroet ze bestaon. De meiste van de deilkes die zint óntdèk en die deil oetmake van 't standerdmodel kómme aevel neet veur ónger normaak ómstenjigheje.
Foton

E **foton** is 'n elementair deilke, 't quantum van leech en al anger vörm van lektromagnetische straoling en 't is ouch de krafdraeger veur de lektromagneetkraf. d'n Invlood van dees kraf kan gemaekelik waere gezeen op zowaal micro- es macroniveau, went e foton haet gein rösmassa, wodoor interaksje op lang aafstenj toegelaote wuèrtj. Wie al de elementair deilkes waere fotone allewiel 't bèste verklaortj aanhandj de kwantummechaniek en vertuène ze eigesjappe van zowaal golve es deilkes.

Fotone kinne op versjillige waeg waere gemaak, wie door emissie oet 'n elektron det trögkvèltj in 'ne liègeren innerzjiebandj. Fotone kónne ouch waere opgewèk oet nucleair euvergeng, de interaksje tösse e deilke en 'n antideilke en eder variaasje in e lektromagneetveldj die lektromagneetstraoling es gevolg haet.

Fotone waere beïnvleudj door de zwaordjekraf.
Gluon

E **gluon** is 'n elementair deilke det verantjwuèrdelik is veur 't euverbringe van de sterke kaenkraf. 't Waord kump van 't Ingels waord *glue* "liem". Zónger de sterke kaenkraf zówwe de positief-gelaje protone in de atoamkaen door häör óngerling lektrische aafstoating oeterein vlege.

Gluone zint bosone. Ze binje de quarks same zoadet ze protone, neutrone en anger hadrone vörme. De lektriklajing van de gluone is geliek aan nól; häöre spin is geliek aan 1. Me neump algemeint aan det gluone gein massa höbbe, allewel 'n hièl klein massa neet kan waere oetgeslaote.
Zwake bosone

De **zwake bosone** zint de krafdragendje elementair deilkes die optraeje es euverbringers veur de zwake kaenkraf. 't Guuef twieë versjillige saorte: W-bosone en Z-bosone. De W-bosone waere wiejer óngerverdeildj in de positief-gelaje W+ en de negatief-gelaje W- die antideilkes zint van einanger. 't Z-boson is lektrisch neutraol en is zien eige antideilkes. Al de drie bosone höbbe 'ne kórte laeftied.

De zwake bosone zint iekbosone. Ze zint óntdèk in e bellevaat.
Boson

E **boson** is e deilke det 'ne ganstalige spin haet (0, 1, 2, ...), in taengestèlling tót e fermion det 'nen halftalige spin haet (1/2, 3/2, 5/2, ...). De bosone kinne wiejer waere ingedeildj:
* de iekbosone die de veer fóndamenteel netuurkrafte drage:
** fotone veur 't lektromagnetisme;
** W- en Z-bosone veur de zwake kaenkraf;
** gluone veur de sterke kaenkraf;
** gravitone veur de zwaordjekraf (nag neet aangetuèndj);
* samegestèldje deilkes mit 'n aeve aantaal fermione, wie de mesone.

Wiejer kèntj me nag 't biezunjer higgsdeilke det óngerdeil is van 't standerdmodel en verantjwuèrdelik zów zeen veur de massa van elementair deilkes.
Iekboson

'n **Iekboson** (ouch waal 'ns op 't Ingels aangeduudj mit *gaugeboson*) is e boson det fóngeertj es d'n drager van ein van de fóndamenteel netuurkrafte. Elementair deilkes ube krafte oet op einanger door de oetwusjeling van iekbosone.

In 't standerdmodel kómme drie beweze tupe aan iekbosone veur: de fotone (veur de lektromagneetkraf), de W- en Z-bosone (veur de zwake kaenkraf) en de gluone (veur de sterke kaenkraf). Wiejer guèf 't de nag neet aangetuèndje graviton, dae verantjwuèrdelik zów mótte zeen veur de zwaordjekraf.
Graviton

E **graviton** is 'n hypothetisch elementair deilke det de zwaordjekraf euverbringk. 

Drie van de veer bekandje fóndamenteel netuurkrafte waere bewirkstèllig door elementair deilkes (zuuch ouch: *[[iekboson]]e*): lektromagneetkraf door de fotone; de sterke kaenkraf door de gluone en de zwake kaenkraf door de W- en Z-bosone. De theorie is det de veerdje fóndamenteel netuurkraf, de zwaordjekraf, ouch wuèrtj bewirkstèlling door e tót op noe aan ónóntdèk elementair deilke, det me dus de graviton neump.

Veur de zwaordjekraf te kónne veroarzake mótte gravitone ummer aantrèkke en noatj aafstoate (went zwaordjekraf stuètj ouch noatj aaf), mótte ze euver ederen aafstandj aantrèkke (went zwaordjekraf is universeel) en mótte ze gein massa höbbe (went zwaordjekraf haet 'n ónbepirkdje reikwiedje). 

Gravitone zówwe zoa de laeg ruumdje in 't hièlal innumme en meugelik ouch verantjwuèrdelik kinne zeen veur de duuster materie. Tót noe aan zint gravitone aevel neet waorgenómme. De stringtheorie of snaortheorie veurspèltj waal häör bestaon.
Hadron

'n **Hadron** is e subatomair deilke det besteit oet quarks. Dees quarks waere door óngerling oetwusjeling van gluone biejein gehaoje. Dees glueone vertaengewuèrdige de sterke kaenkraf.

't Guèf twiè kattegorieje aan hadrone:
* De baryone (wie protone en neutrone) die bestaont oet drie quarks en 'nen halftalige spin höbbe (fermione);
* en de mesone (wie pione en kaöne), die bestaont oet 'ne quark en 'nen antiquark en 'ne ganstalige spin spin höbbe (bosone).

Veer percent van de massa van 't hièlal besteit oet hadrone, 23% oet duuster materie en 73% oet duuster innerzjie.
Fermion

E **fermion** (verneump nao Enrico Fermi) is e deilke det zich kènmirk door 'nen halftalige spin (1/2, 3/2, 5/2, ...). Det in taengestèlling tót bosone, die ummer 'ne ganstalige spin höbbe. Eder subatomair deilke van 't standerdmodel vèltj in te deile bie ein van dees twiè saorte.

Elementair fermione (fermione die neet wiejer oet anger subatomair deilkes bestaont en dus elementair deilkes zint), zint zelf wiejer ónger te verdeile in leptone (wie elektrone en muone) en quarks (de elementair boewstein van hadrone). Ómdet fermione 'ne ganstalige spin höbbe vóldoont ze aan 't oetsloetingsprincipe van Pauli, det wil zègke det twiè fermione neet próntj dezelfdje kwantumgetale kónne höbbe. Dit princiep zörg veur ónger anger de stabiliteit van elektronsjèlle. 

Elementair fermione zint de boewstein van materie. Elementair bosone bringe krafte euver tösse de elementair fermione.
Lepton

E **lepton** is 'n óngelaje elementair deilke oet 't standerdmodel det neet is opgeboedj oet quarks. E lepton is 'n elektron, e muon of e tauon, of eine van häör neutrino's.

Al de bekandje leptone höbbe 'n negatieve of neutraol lajing. Van de zès leptone zint drie negatief en drie neutraol:

Daonaeve haet eder lepton ouch nag 'n antideilke mit taengestèldje eigesjappe.
Tau (netuurkónde)

E **tau**, **taulepton** of **tauon** is 't derdje generatie-equivalent van 'n elektron en e muon. 't Is e subatomair deilke det ouch elementairt is en 'n plaats haet in 't standerdmodel. 't Haet 'n lektriklajing van -1 en 'ne spin van 1/2 en is dus e fermion.

't Behuèrtj tót de femielje van de leptone en zien massa is geliek aan 1777,1 MeV/c² (óngevièr 3477 kièr zoaväöl es 'n elektron). De weitesjappelike notaasje is τ- en van 't antideilke is det τ+. 't Is 'n instabiel deilke mit 'ne gemiddeldje laevesdoer van 2,9×10-13 sekónd.
Muon

E **muon** is 'n elementair deilke van 't standerdmodel. 't Is de twièdje generatie-equivalent van 't elektron. Bei behuère ze tót de femielje van die fermione die me leptone neump. De massa van e muon is 207 kièr die van 't elektron, 105,6 MeV) en e muon haet 'ne spin van 1/2. E muon wuèrtj aangeduudj mit 't symboal μ- en zien antideilke haet 't symboal μ+.
Baryon

E **baryon** is e subatomair deilke det besteit oet drie quarks; bekandje veurbiljer hievan zint e proton en e neutron.

Baryone versjille van de mesone die bestaont oet eine quark en 'nen antiquark. De baryone en de mesone vörme same de femielje van de hadrone, 'n vergaoring van deilkes die oet quarks bestaont (loos quarks lieke neet veur te kómme). Baryone zint fermione en vóldoont aan 't oetsloetingsprincipe van Pauli. Mesone daotaenge zint bosone.

Aangezeen baryone zint opgeboedj oet quarks numme ze deil aan de sterke kaenkraf, in taengestèlling tót leptone, die neet oet quarks bestaont. De bekandjste baryone zint de protone en de neutrone, die same 't grótste deil van de massa van de zichbaar materie in 't hièlal vörme, dewiel elektrone, de angere wichtige kómponentj van atoame, leptone zint. Eder baryon haet e corresponderendj antideilke, wobie de quarks sumpelewaeg zint vervange door häör antiquarks. E proton besteit beveurbeildj oet twiè upquarks en einen downquark en 't antideilke, antiproton, besteit oet twieë antiupquarks en einen antidownquark.
Cambrium

't **Cambrium** is inne geologisje tiedpèrk die óngerdeel oetmakd va de era Paleozoïcum. De periode löp va 541 ± 1,0 bis 485,4 ± 1,9 meljoen joare geleje. 't Tiedpèrk is d'r ieësjte binne de era Paleozoïcum en weëd ópgevolgd durch 't Ordovicium. 't Woad Cambrium is vuur 't ieësj gevalle in 1835, toen de Britse wetesjapper Adam Sedgwick. Heë benumte 't gesjteente dat heë óngerzócht noa 't gebeed *Cambria*, de auw Romiense benaming vuur Wales (en durch de Welsje óch zoeë genömt: *Cymru*). I 't Cambrium woeëde óp groeëter sjaal de ieësjte mieëcellige dere gevörmt (de Metazoa). Doa vuur, i de era Ediacarium dat vilt ónger 't Proterozoïcum, besjtónge inkel zjwemme, meh óch al incellige (wie *[[Heteronema medusae]]*). I 't begin va 't Cambrium versjint zikker de helf va alle bekangde soarte (mieëcellig) leëve, oane (noasjpöarbare) vuurawwesj. Dit weëd aagedoed mit Cambrisje explosie. Plenter góf 't nag alling i water en alge woare talriek. Óp lank besjtónge inkel köame en bacterieje.

Durch de Cambrisje explosie óntsjtónge óch de ieësjte fossileerbare dere, mietstes mit kalkachtige sjaal. Óch trilobiete (en anger kreefachtige) woare vöalvuurkómmengd. Dit makd gesjteente oet 't Cambrium beëter te óngersjeie va awwer gesjteente. Pas in 1991 woeëd de persesie definitie va Cambrisj en awwer gesjteente, boete 't Fanerozoïcum (va Cambrium bis noe) aa de hank va gesjteente va 't Canadese eilank Newfoundland bepoald. 't Cambrium is óntsjtange noa 't öapebreke va 't superkontint Pannotia. Noard-Amerika en Europa mit Afrika zótte toen nag aaneen vas. Oet ieëder tiëde vóng er gebirgsvaawing plaatsj, oeë durch 't noa gebirgdes guëf mit Cambrisj gesjteente i Scandinavië, Groeët-Brittannië en aa d'r anger ziej ligke de bergkete va de Appalache en óch anger gesjteente aan de Amerikaansje oeëskös herinnere aa 't Cambrisj geologisj verleje. Óch i d'r Belsje Condroz en aa 't aangrénzengde, noardelige rank va de Ardenne kumt Cambrisj gesjteente aa d'r óppervlaak. Dit gebeed ligk aa de gréns mit 't jungere Massief va de Ardenne en d'r Eifel. Durchdat i 't sjpieër era va 't Devoon de naobei geleëge Ardenne óngerhevig woar aa gebirgsvaawing en d'r Condroz aa d'r anger kank al grénste aa 't nog groeëtere Cambrisje massief va Noardwes-Europa, koam 't ónger zölke drök te sjtoa, dat 't awwer Cambrisj gesjteente verticaal umhoeëg sjót. Zölke geologisje fermasies zint zildzaam in Europa.
Neutrino

'ne **Neutrino** is e lektrisch óngelaje, subatomair, elementair deilke. 't Haet 'ne spin van 1/2 en is daomit e fermion.

'ne Neutrino is e lepton; de veurnaamste wusjelwirking die neutrino's vertuène is de zwake kaenkraf: neutrino's zint óngeveulig veur de sterke kaenkraf of lektromagneetkraf. Doordet neutrino's zoa weinig wusjelwirking vertuène mit materie, gaont ze bao óngehinjerdj door gewuèn materie haer. Veur neutrino's taenge te haje zów e blok load ei leechjaor (zoaget 9,5 biljoen km) diek mótte zeen veur de helf van ze taenge te haje.
Farsund

**Farsund** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Vest-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 9.446 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 268,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 35,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.

De gemeintecode is 1003.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 5,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.