open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oceanië

## Besjrieving

Oceanië is de collectieve naam veur eine grote groep eilandje in de Sjtille Oceaan. Meistal waert de regio etnologisch óngerverdeild in drie (eiland)groepe:

*tösse häökskes de beteikenis vertaald oet 't [[Grieks]].*

* Polynesië (Meerdere eilandje)
* Melanesië (Zjwarte eilandje)
* Micronesië (Klein eilandje)

In ein ruumere opvatting waere ouch Australië en Nuuj-Zeelandj geraekend toet 't continent Oceanië. Dees lenj zeen óngerdeil van ein veerde groep Australasië waat Latien is veur 'Zuid Azië'.
Meistal haet me 't euver dees veer groepe es me 't euver Oceanië haet. Dit gegaeve waert door angere weer es foutief gezeen omdet ziej inkel 't continent Australië erkinne.

't Dreijt allemaol om de wiej me 't definieert. Me kan sjtèlle det Oceanië ein aafzónjerlik waerelddeil is, wiejwaal 't dudelik gein continent is. De Molökke en Celebes zeen twee eilandjgroepe diej gein deil oetmaakde van Azië óngerwiel de lèste iestied en kinne dus meugelikkerwies toet 't groere Australide eilandjegroep geraekend waere.

## Lenj in Oceanië
Indeiling volges de Verenigde Naties. Sjuunsgesjreve zeen de aafhankelikke lenj, mit tösse häökskes 't landj wovan ze aafhankelik zeen.

### Australasië
*Australië
*Indonesië*
**Norfolk (Australië)*
*Nuuj Zeelandj 
*Oos-Timor*

### Melanesië
*Fiji 
*Nuuj-Caledonia
*Papua Nuuj-Guinea 
*Solomon Eilandje 
*Vanuatu

### Micronesië
**Guam (Verenigde Sjtaote)*
*Kiribati
*Marshall Eilandje
*Micronesië
*Nauru
**Noordelikke Mariane (Verenigde Sjtaote)*
*Palau

### Polynesië
**Amerikaans Samoa (Verenigde Sjtaote)*
**Cook Eilandje (Nuuj-Zeelandj)*
**Frans Polynesië (Frankriek)*
*Samoa
**Wallis en Futuna (Frankriek)*
*Tuvalu
**Tokelau Eilandje (Nuuj-Zeelandj)*
*Tonga
**Niue (Nuuj-Zeelandj)*
**Pitcairneilandje (Verenigd Koninkriek)*

**Indonesië en Oos-Timor kinne sjtaotskundig gezeen zowaal biej Azië es toet Oceanië geraekend waere ómdet ze qua ligking toet Oceanië beheure.*

Taegewäördig waert Oceanië sjteeds meer óngerverdeild in "Near Oceania" (Australie, Papua Nuuj-Guinea en de Solomon Eilandje) en "Remote Oceania" (Polynesië inklèsief Nuuj-Zeelandj, Micronesië en Melanesië.

## Referenties
Sjtille Oceaan

De **Sjtille Oceaan**, **Sjtille Zuudzee** of **Grote Oceaan** (Ingels: *Pacific Ocean*), aafgeleid van de Latiense naam Tepre Pacificum, "Vreedzaam Zee", is 'nen oceaan dae lik tösse Oos-Azië, Noord-Amerika, Zuud-Amerika en Australië. D'n oceaan grens in 't noorde aan de Noordelike Ieszee en in 't zuje aan de Zudelike Oceaan. 
De Sjtille Oceaan is de grótsten oceaan op aerd. Hae haet 'n gemiddelde deepde van 4,280 m. en 't deepste puntj lik op 10.924 maeter. Hae haet 'n oppervlakte van 165,2 miljoen km², ofwaal 32% van 't aerdoppervlak. Inclusief randjzeeë bedreug de watermassa zelfs 35% van 't totaal aerdoppervlak, twee keer zo groot es d'n Atlantischen Oceaan. De watermassa is óntsjtange nao 't opbraeke van 't supercontinent Pangea.

## Gesjiedenis
D'n oceaan is veur 't eers door 'nen Europeaan gezeen door de Sjpaanse óntdekkingsreiziger Vasco Núñez de Balboa in 1513. Van 1519 toet 1522 bevoor de Portugeese óntdekkingsreiziger Ferdinand Magallan d'n oceaan.
In 1642 óntdekde Abel Janszoon Tasman Tasmanië and Nuuj-Zeelandj en in d'n 18de eew zörgde Franse excursies in Polynesië en de Ingelse mit de drie tochte van James Cook veur 't wiejer óntdekke van d'n oceaan.

## Water
D'n temperatuur van 't water in d'n Sjtille Oceaan löp oetein van ónger 0&nbsp;°C in de poolgebiede toet óngeveer 29&nbsp;°C róndj de aeveneer. 't Zaltgehalte löp ouch oetein op de versjillende breitegraode. Naobiej de aeveneer is 't water neet zo zalt es op anger plaatse. Dit kump door euvervleudige equatoriale raege. Biej de pole is 't water ouch minder zalt, doordet dao neet väöl verdamping van 't water plaatsvinjt.
De sjtroumrichting van 't water van d'n oceaan löp euver 't algemein mit de wiezers van de klok mit op 't noordelik halfróndj, en taege de wiezers in op 't zujelik halfróndj.

## Vervoeling

D'r bevinjt zich ein gans groot gebeed mit 'n hoog concentratie zee-aafval in de Sjtille Oceaan, det ouch waal kunssjtófarchipel waert geneump.

## Referenties
Constellation program

't **Constellation program** is e program vaan de NASA. Oonderdeil vaan 't program is 't oontwikkele vaan ruimtevaartuige um de Space Shuttle te vervaange en astronaute nao de Maon en meugelek zelfs nao Mars te sjikke. Op dit momint is de NASA bezig mèt 't oontwikkele vaan de Ares I-rakèt, 'n rakèt um lui mèt de ruimte in te sjikke. Es oonderdeil daovaan is in 2009 'n tesvlöch gedoon mèt de Ares I-X-rakèt. Later in de planning steit de oontwikkeling vaan de Ares V-rakèt, die bedoeld is um vrach te lancere. Daoneve weure nog 'n aontal ruimtevaartuige oontwikkeld.

't Program woort aongekondeg door president George W. Bush op 14 jannewarie 2004 in 'ne touwspraak.. Deze *New Vision for Space Exploration* weurt gezeen es 'n antwoord op de ramp mèt de Space Shuttle Columbia, de touwstand vaan de minseleke ruimtevaart en 'n meneer um 't enthousiasme veur ruimteverkinning groeter te make. 't Gaof evels väöl kritiek, oonder aandere tot 't allein mer geld kosde en niks opleverde veur publiek nut. Op 1 fibberwarie 2010 stèlde president Barack Obama veur um 't program te stoppe in verband mèt bezuiniginge, mer dat moot nog weure goodgekäörd door 't Congres. Oondaanks de bezuiniginge weurt wel 6 miljard dollar extra oetgetrokke veur de NASA veur de koumende vief jaor veur aander programme.

## Ruimtevaartuige
Veur 't vervoer vaan de bemanning is de Orion capsule bedoelt, die besteit oet twie deile: een capsule (de Crew Module) zoewie ouch in 't Apollo-tiedperk gebruuk woort, mer daan veur 4 tot 6 astronaute, en 'n Service Module veur de aondrieving. Eder capsule moot zoe'n 10 kier gebruuk kinne weure.

Veur de landing op de Maon is de Altair bedoelt. Deze maonlander is wel vief kier zo groet es de landers in 't Apollo-projek en kin 4 astronaute vervoere. De Altair besteit ouch oet twie deile, 'n landingsdeil mèt 't landinggestèl en 'n *crew*-deil. De Altair is neet herbruukbaar.

Veur de reis nao de maon moot de Earth Departure Stage of EDS oontwikkelt weure. Deze rakèttrap bestaond oet 'ne rakètmotor en de Altair weurt mèt 'n Ares V-rakèt gelanceerd in 'n baon um de Eerd. De Orion zal via 'n apaarte lancering mèt 'n Ares I-rakèt de EDS oppikke, en mèt de rakètmotor daovaan zal de reis weure veurtgezat.

## Referenties
Nord

**Nord** ies de naam van 'n departement, nummer 59,  in 't noorde van Frankriek in de regio Hauts-de-France, gelege tege de Noordziè en tege de Belzje grens aan. 't Grens in 't oaste aan de Aisne en in 't zuje aan Pas-de-Calais. De hoofplaats ies Lille. 

## Landsjtreke
'n Landsjtreek in 't noorde ies Frans Vlaandere. Dao weurt vanouds Frans-Vlaams gekald en ouch in ander aspecte ies 't gebeed Vlaams van cultuur. Wiejer bevinge ziech Hainaut en Cambrésis in 't weste, mèt leimgrónd, krote- en korevelder en miene. De Thiérache en de Avesnois zint heuvelechtige sjtreke en veurluipersj van de Ardenne.

## [[Arrondissement]]e
* Avesnes-sur-Helpe (sous-préfecture)
* Cambrai (sous-préfecture)
* Douai (sous-préfecture)
* Duinkerke (sous-préfecture)
* Lille (préfecture)
* Valenciennes (sous-préfecture)

## Bezeenswaerdig
Bezeenswaerdig zint: de abdie van Vaucelles, Lewarde,  Lille, Roubaix, Tourcoing, Armentières, Vert-Bois, Belle, Kassel, Sint-Winoksbergen, Gravelines, Duinkerke, Hondschoote, Valenciennes, Avesnes-sur-Helpe, Bavais mèt Gallo-Romeinse reste.

In Le Cateau-Cambrésis, gelege bie Cambrai, woort in 1869 de fauvistische kunssjilder Henri Matisse gebore. De plaats haet häöm ge-ièrd mèt 'n eige "Museum Matisse".
Maria-Leechmès

**Maria Leechmès** ies ’ne kèrkelike fièsdaag bie de Katholieke, dae gevierd weurt op 2 fibberwarie. Daen daag vèlt fièrtig daag nao kaersjmes. ‘ne Andere naam ies vrouwedaag.
De naam leechmès kump van de leechprocessie, die veur de Mès plaatsvingk, ter ière van Jezus dae 't leech zal bringe (ofwaal de kerstening van de viering van 't lenge van 't daagleech) en van ’t leech van de keertsewiejing in de Mès. 

Volges de Juudse wèt moos Maria ziech reinige nao de geboorte van häöre zoon Jezus en ’n zuveringsoffer bringe, besjtaonde oet 'n koppel doeve. Dit sjteit te leze in 't evangelie van Lucas (2:22-24). 

## Kèrkegank
Zoan zuveringsritueel, de kèrkegank geneump, waor in vreuger jaore bie katholieke vrouwe, die bevalle waore, ouch gebrukelik.

## Opdrach van Jezus in de tempel
Teves weurt op dezen daag de "opdrach van Jezus in de tempel" (de tempelgank) herdach. Maria en Jozef brachte Jezus nao de tempel um häöm aan de Hièr op te drage. Nao de liturgische vernujing van 1970 weurt deze term miè toegepas es Maria-Leechmès.

## Keertsewiejing en gebruke

Kèrkgengersj naome nao de Mès de gewiejde keertse mèt nao heim um ze te gebruke in tied van noad. Sóms deeg me dröppele keertsevèt mètgeve in ’n doadskies. De gewiejde kèertse zouwe ouch geneeskrachtig zin. Boere lete daorum get dröppele keertsevèt op ’t zaodgood valle en ginge in de sjtal rónd mèt ’n keerts um ’t viè tege krenkdes te besjerme. Mèt ’n aangesjtoke keerts woort ouch ’n nuuj hoes ingegange um alle veer de heuk te dröppele veur ’n gooj toekóms in ‘t geboew. Bie hommelswaer waor ’t ouch ’n besjermingsmieddel. 

## Ander gebruke
In Vlaandere were op sommige plaatse pannekeuk gebakke of were Maria-leechmèsbruèdsjes oetgedeild.

## Waersjveursjpelling
2 Fibberwari sjpeelt 'n groate rol in de waersveursjpelling. 
Es de zón sjeen, waor de boer neet blie. Es 't duuster bleef dan lachde hae en es 't waer helder waor dan kreeg hae väöl ougs in de kelder.
1913

1910 - 1911 - 1912 - 1913 - 1914 - 1915 - 1916
**1913** (MCMXIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 2 fibberwarie - In New York wirt 't groatste sjtation geäöpend, 't Grand Central Station.
* 23 fibberwarie - De Mexicaanse president Madero wirt aafgezat en doad gesjaote.
* 4 miert - Woodrow Wilson wirt beëdig es 28e President van de Verenigde Sjtate.
* 18 miert - Keuning George I van Griekelandj wirt vermaord in, de net op de Turke veroverde sjtad, Thessaloniki.
* 30 mei - 't Eindj van de Balkanaorlog.
* 31 juli - De tweëde Balkanaorlog bruk oet es Bulgarije Servië aanvilt.
* 10 augustus - Mèt 't verdraag van Boekarest wirt de tweëde Balkanaorlog beëindig. 
* 24 augustus - In Kopenhage wirt 't beeldje van de Klein Zeëmeermin ónthuld.
* 29 september - Rolf Diesel de oetvènjer van de dieselmotor euverliejt.
* 7 oktober - Henri Ford introduceert de loupende bandj.
* 10 oktober - 't Lètste rotsobsjtakel veur de aanlègk van 't Panamakanaal wirt opgeblaoze.
* 10 december - De Nederlander Heike Kamerlingh Onnes kriet de Nobelpries veur natuurkunde.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: Heike Kamerlingh-Onnes "um zien oonderzeuk nao de eigensjappe vaan materie bij lieg temperature die oonder aandere tot de productie vaan vleujbaar helium leide."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**: Alfred Werner "um zie werk euver de verbinding vaan atome in melocule (...), in 't bezunder in de anorganische sjemie."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: Charles Richet "[veur] zie werk umtrint anafylaxie."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**: Rabindranath Tagore "um zie deep geveuleg, fris en sjoen diechwerk, boedoor heer, mèt perfekte beheersing, zie poëtisch gedachtegood, oetgedrök in zien eige Ingelse wäörd, deil heet gemaak vaan de westerse literatuur."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**: Henri La Fontaine, "hoof vaan 't Internationaol Vreidesbureau".

## Gebore
* 27 jannewarie - Lodewijk Prins, Nederlandjse sjaker.
* 2 fibberwarie - Rosa Parks, Amerikaanse activiste.
* 15 fibberwarie - Willy Vandersteen, Belzje sjtripteikenaer.
* 2 miert - Godfried Bomans, Nederlandjse sjriever.
* 14 juli - Gerald Ford, 38e president van de Verenigde Sjtate.
* 8 augustus - Daan Wildschut, Nederlandjse sjilder.

## Gesjtórve
* 29 september - Rolf Diesel (55), oetvènjer van de dieselmotor.
1911

1908 - 1909 - 1910 - 1911 - 1912 - 1913 - 1914 
**1911** (MCMXI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 18 jannewarie - De Amerikaanse piloot Eugene B. Ely lanndj es eësjte oats mèt ein vleegtuug op ein sjeep, 't sjlaagsjeep USS Pennsylvania.
* 26 jannewarie - De eësjte oetveuring van de opera *Der Rosenkavalier* van Richard Straus.
* 30 mei - De eësjte Indy 500 race wirt gehawwe op 't circuit van Indianapolis in de Vereinigde Sjtate.
* 14 december - Ein Noorse expeditie ónger leijing van Roald Amundsen bereik de Zuidpool.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: Wilhelm Wien "um zien oontdèkinge euver de wètte roontelum de thermodynamica.
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**: Marie Curie "um de oontdèkking vaan de eleminte radium en polonium, door de isolatie vaan radium en de studie nao de aard en de verbindinge vaan dit merkweerdeg elemint."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: Allvar Gullstrand "veur zie werk euver de ougdiopteriek."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**: Maurice Maeterlinck "es waardering veur zien väölzijege literair activiteite, in 't bezunder veur zie theaterwerk, wat ziech oondersjeit door 'n riekdom vaan verbeelding en poëtische fantasie (die, soms in de versjijning vaan e speukske, 'n depe inspiratie vertuint), dewijl 't op 'n geheimzinnege wijs aon de lezer zien eige geveules appeleert en zien verbeelding stimuleert."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**:
** Tobias Asser, "e lid vaan 't Hoof vaan Arbitraasj zoewie d'n initiatiefnummer vaan de Conferenties euver Internationaol Privaotrech."
** Alfred Fried, "stiechter vaan 't Duits Vreidesgenoetsjap."

## Gebore
* 18 jannewarie - Danny Kaye, Amerikaanse acteur en komiek.

## Gesjtorve
* 18 mei - Gustav Mahler (50), Oasteriekse componist.
1914

1911 - 1912 - 1913 - 1914 - 1915 - 1916 - 1917 
**1914** (MCMXIV) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen doonderdag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 28 juli - Oasteriek-Hongarije verklaort de aorlog aan Servië. Aanzèt tot 't begin van de Eësjte Waereldaorlog.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: Max von Laue "um zien oontdèkking vaan de breking vaan röntgenstaole door kristalle, 'ne groete stap in de oontwikkeling vaan röntgenspectroscopie."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**: Theodore William Richards "veur zien zjuste bepaolinge vaan 't atoomgewiech vaan e groet aontal eleminte."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: Robert Bárány "um zie werk umtrint de fysiologie en pathologie vaan 't evewiechsorgaon."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**: *neet touwgekind*
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**: *neet touwgekind um 't oetbreke vaan d'n Ierste Wereldoorlog.*

## Gebore
* 24 aprèl - Lou de Jong, Nederlandsen historicus (gestorve 2005)
* 12 mei - Bertus Aafjes, Nederlandjse sjriever en dichter (gesjtorve 1993)

## Gesjtorve
* 28 juni - Franz Ferdinand van Oasteriek (50), troanopvolger van Oasteriek-Hongarije en zien vrouw Sophie Chotek (46), nao eine maordaansjlaag door de Serviesje nationalist Gavrilo Princip.
1916

1913 - 1914 - 1915 - 1916 - 1917 - 1918 - 1919 
**1916** (MCMXVI) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 13 jannewarie en 14 jannewarie - Watersjnoadramp róndj de Zuiderzeë. Väöl dieke braeke door wodoor väöl plaatsje en landj ónger water kumpn te sjtaon. Deze ramp zouw leije tot de Zuiderzeëwèt van 1918, diekverzjwaoring, en oetentelik tot de aanlègk van de Aafsjloetdiek.
* 19 jannewarie - De Britse óngerzeëboat HMS H6 löp vas in 't Friesche zeëgaat biej Sjiermonnikoag. Ómdat 't Verenigd Keuninkriek in aorlog is en Nederlandj neutraal is, wirt de H6 in besjlaag genómme.
* 1 juli - In de Ièrsjte Waereldoorlog begint de Sjlaag um de Somme.
* 5 september - De film *[[Intolerance (film)|Intolerance]]* kaom oet in de VS.
* 18 november - In de Ièrsjte Waereldoorlog indig de Sjlaag um de Somme.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: *neet touwgekind*
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**: *neet touwgekind*
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: *neet touwgekind*
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**: Verner von Heidenstam, "es erkinning veur zien beteikenis es de veuraonstoonde vertrejjer vaan e nui tiedperk in eus literatuur." 
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**: *neet touwgekind*

## Gebore
* 29 augustus - Leo Horn, Nederlandjse voetbalsjeidsrechter (gesjtorve 1995)
* 9 december - Kirk Douglas, Amerikaansen acteur (gestorve 2020)

## Gesjtorve
* 17 jannewarie - Arnold Aletrino (57), Nederlandstaolege sjriever
* 21 november - Franz Joseph I (86), Keizer van Oasteriek, keuning van Hongarije
1915

1912 - 1913 - 1914 - 1915 - 1916 - 1917 - 1918 
**1915** (MCMXV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 22 april - Duutsje troepe gebruke biej Ieper veur 't eësj 't doajelike chloorgaas es chemisch waope.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: William Henry Bragg en William Lawrence Bragg "veur hun deenste in de analyse vaan kristalstructuur door middel vaan röntgenstraole, 'ne groete stap in de oontwikkeling vaan röntgenkristallografie."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**: Richard Martin Willstätter "um zien oonderzeuk nao plantpigminte, in 't bezunder chlorofyl."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: *neet touwgekind*
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**: Romain Rolland, "es ierbetuin aon 't verluf idealisme vaan zien literair sjöpping en de sympathie en woerheidsleefde boemèt heer diverse soorte lui heet besjreve."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**: *neet touwgekind*

## Gebore
* 1 fibberwarie - Stanley Matthews, Èngelsje voetballer (gesjtorve 2000)

## Gesjtorve
* 10 juli - Hendrik Willem Mesdag (84), Nederlandjse sjilder en museum-oprichter
* 20 augustus - Paul Ehrlich (61), Duutsje chemicus en medicus
* 19 december - Alois Alzheimer (51), Duutsje neuropatholoog en psychiater

## Films
* The Birth of a Nation vaan D.W. Griffith
* Les Vampires vaan Louis Feuillade
1917

1914 - 1915 - 1916 - 1917 - 1918 - 1919 - 1920 
**1917** (MCMXVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 27 jannewarie - In Frieslandj wirt de derde Èlfsjtejetoch verreje. Coen de Koning wint veur de tweëde keër, op slech ies.
* 5 miert - Woodrow Wilson wirt veur ein tweëde termien ingezjwaore es President van de Verenigde Sjtate.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: Charles Glover Barkla "um de oontwikkeling vaan de karakteristieke röntgenstraoling vaan de eleminte, weer 'ne groete stap in de oontwikkeling vaan röntgenspectroscopie."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**: *neet touwgekind*
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: *neet touwgekind*
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**:
** Karl Adolph Gjellerup "um zien gevarieerde en rieke poëzie, geïnspireerd door verlufde ideaole."
** Henrik Pontoppidan "um zien othentieke besjrievinge vaan 't modern leve in Denemarke."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**: Roed Kruus, "mèt de oongeluifeleke taak um de rechte vaan de väöl kreegsgevaangene aon alle kante te besjerme, boe-oonder 't rech um contak mèt hun femilie te lègke."

## Gebore
* 25 aprèl - Ella Fitzgerald, Amerikaanse jazzzengeres (gestorve 1996)
* 28 juni - Wim Sonneveld, Nederlandse cabaretier (gesjtorve 1974)
* 18 augustus - Cor Deneer, Nederlands-Limburgse sjriever-dichter (gesjtorve in 1976)
* 19 november - Indira Gandhi, premier van India (gesjtorve 1984)

## Gesjtorve
* 8 miert - Ferdinand von Zeppelin (78), Duutsje boewer van lóchsjepe
* 22 augustus - Matthijs Maris (78), Nederlandse kunssjilder
* 26 september - Edgar Degas (83), Franse impressionistische sjilder
* 15 oktober - Mata Hari (41), Nederlandse danseres en sjpionne
* 17 november - Auguste Rodin (77), Franse beeldhouwer
Lies vaan Nederlandse gemeintes

Dees **lies** gief 'n euverziech **vaan alle [[Nederland]]se [[gemeinte]]s**. Per 1 jannewarie 2024 gief 't 345 gemeintes.

Boe d'n officiële naom vaan 'n gemeinte aofwiek vaan de hei gebruukde naom (de Limbörgse, of, in 't geval vaan Friesland, de Nederlandse) is d'n ierste tösse häökskes debij gezat.

__NOTOC__

## Alfabetische index

### A

### B

### C

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

### Q

### R

### S

### T

### U

### V

### W

### X

### Y

### Z

## Geweze gemeintes
Gemeintes verdwene es gevolg vaan gemeinteleke herindeiling in Nederland. Zuug heiveur de euverziechte per provincie:

*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Drenthe|Drenthe]]**
*   **[[Lies vaan geweze gemeintes in Euverijssel|Euverijssel]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Friesland|Friesland]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Gelderland|Gelderland]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Groninge|Groninge]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Nederlands Limburg|Limbörg]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Noord-Braobant|Noord-Braobant]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Noord-Holland|Noord-Holland]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Utrech|Utrech]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Zieland|Zieland]]**
*  **[[Lies vaan geweze gemeintes in Zuid-Holland|Zuid-Holland]]**

## Touwkumstege gemeintes
Diverse fusies zien gepland, diverse aandere weure euverwoge. Zuug heiveur Gemeinteleke herindeiling in Nederland.

## Bronne
*De gegeves zien oontliend aon de versjèllende gemeintartikele vaan de Nederlandstaolege Wikipedia.*

## Vootnote
Washington County (Oregon)

**Washington** is 'n in 1843 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Washington is verneump nao de opriechter vaan de Vereinegde Staote. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Hillsboro.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 1.882 km² boevaan 1.875 km² land is en 7 km² water.

### Aongrenzende graofsjappe
* Multnomah County - ooste
* Clackamas County - zuidooste
* Columbia County - noorde
* Yamhill County - zuie

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in **Washington County** 445.342.

## Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
* Beaverton
* Hillsboro

## Bron
* alles euver de Amerikaans graofsjappe
Jack Vinders

**Jack Vinders** ies 'ne zenger, cabaretier en acteur oet Kèrkrao. Hae zink in 't Kirchröadsj plat. Behalve es zenger ies hae bekènd van 't cabaretduo Sjwats Wies, dat hae vörmp same mèt Roger Lataster. 

Jack Vinders volgde de kweeksjoal in Heerle en de toneelacademie in Mestreech. Hae begoes zien zangcarrière mèt Nederlands- en Duutsjtalig repertoire. Vanaaf 1998 zink hae in 't Kèrkraods. Ziene ièrsjte single in 't plat waor *Ejelzer*, op de melodie van *België* van Het Goede Doel. Ander bekènde nummersj van häöm zint *D'r kloon*, *Dreumerij*, *Jool is jool*, *Sjaakie* en *Die va Limburg*.

## Discografie
**Intens* (album, 2000)
**Sjapoo vuur 't leëve* (album, 2002)
**Va Hatse* (album, 2005)
**SOLO (mar nit alling)* (album, 2007)
**Leefde* (album, 2009)

## Extern links en brónne
*Website Jack Vinders
*Jack Vinders op streektaalzang.nl
*Jack Vinders op KGV
Tiener Vastelaoves Konkoer

't **TVK** of **Tiener Vastelaoves Konkoer** ies 'ne leedsjeswedsjtried veur tienersj tösje 12 en 18 jaor. De opzat van 't konkoer ies um de jeug van dae laeftied gelegenheid te geve um ouch aan leedsjeswedsjtrieje te kènne mètdoon. De deilnummersj zint te oud veur 't KVL (Kinger Vastelaoves Konkoer) en te jónk veur deilname aan 't LVK (Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer). In 2010 vink 't konkoer veur 't ièrsjte kièr plaats in Sjènne en dan zint d'r 17 deilnummersj.
 

In 2010 winne Joske en Jori oet Haors mèt 't leedsje: 

## Externe link
Perzoeën

't Concept **perzoeën** haat mieë betekenisse:

**Perzoeën** in de *betekenis van alledaag* betekent 'ne bepaalde miensj dae in sociologische zin 'n bepaalde ról (vrów, vader), e ambt (bv rechter), e beroep (bv verpleegster) of 'n herkomst (bv Europeaan) haat, en an wae in juridische zin 'n vasgesjtèlde identitèèt mèt rechte en plichte toegekènd wert. 

**Perzoeën** in *filosofische zin* wert dör sommige, mèt es achtergroond 't Grieks-Romeins-Christeleke waeltbeeld, es 't waeze van 't miensjzieë besjowd: d'r miensj es perzoeën wert 'n bepaalde keuzevrieheed en verantwoordelekheed vör zie handele toegesjraeve. Mèt dit miensjbeeld zeunt bepaalde rechte, wie de miensjerechte, en plichte verboonde. Aander filosofische sjtrominge zeente 't concept perzoeën neet beperkt töt d'r miensj. Wer aander wieze dit concept ooch aaf vör d'r miensj, dae ze dan oonderbringe in de categorie van de aapechtige.

## Etymologie

D'r herkomst van 't waoërd *perzoeën* is neet gaans gekaand. 't Haat twieë groeëte theorieë. Vas sjteet dat 't waoërd in de middelieëwe oet 't Latiense *persona* „Maske van 'ne toneelsjpäöler“ in 't Duutsj övergenaome is. D'r oorsjprong van d'r Latiense term is evvel oonderwaerp van diskussie.

't Bekaandst is de aafleiding van 't Latiense *per-sonare*, „dörkleenke“ (namelek de sjtèm dör 't maske). 'ne Vergeliekbare verklaoringspoging vindt me in de aafsjtamming van *per-sônare, per-zônare*, „verklèjje“.

Sommige wetensjappers haowe 't concept vör 'n aafleiding van 't Griekse *prosôpon*, „maske“, „ról“, „miensj“. 'n Aander, en dör de mètste etymologe vör warsjiengleker gehaowe theorie zów d'r term aafsjtamme van 't Etruskische waoërt *phersu* „maske“. 
## Referentie
Cristal Alken

Cristal Alken is e pilsbier da in mei-je 1928 dor Jozef Indekeu uit Meeuwen voor de joste kèr in Alleke gebrouwd jo.nde. Toendertè-jt koste de Belgische brauwers nog gè bie-jr van leige giesting maoke. Da was dus heil revolutionèr. De familie Indekeu lit eigelek an ’t begèn van de Belgische pilsprodukie. Cristal is het bekandste bier van Bels Limburg en oech wè-jt doewe boawte. In 1989 kreig de broawerei in Londen de “gauwe medaole”

## De Broawerei van Alleke

Sinds 1988 behuurt de broawerei van Alken tot de groep Alken-Maes Sinds2008 is da de Hollandse groep “Heineke” gejo.ne. In  Alleke jo.nt nie allein cristal ma oech maespils gemaokt. Da gebu-jrt bè heil moderne messine vor bier te maoken en vor flesse en tonnen te vuelle.

## Cristal Arena

En da Alken-Maes nie allein beizig is bè bier te maoke, da huebbe ze in den opga.ng van 2007 loewte zin. Vanaof 1 juni 2007 huebbe ze hunne de naom van hunne pils gekoppeld an de voetbaltrè van KRC Genk. Zoe kreig die-je plè-jn nie allein nen a.ndere naom mao jo.nt doewe dus oech cristal innepla.k van jupiler getapt. Da is goed gezin van Alleke want op gebied va bierverbruek is de kantin van Genk de groitste “horecazaok” van heil Bels.

## Cristal Feste

Tot vor een paower joewer goenke op dein vanne zaumer in Alleke centrum de “cristalfeste” dauwer. Da bego-s op vrè-jedago.vend bè een “cristalparty”. Sueterdaogs en Sondaogs warre het da.n bierfeste met vaul meziek van bekante en minder bekante vedetten, bè wandelorkesten en stroewtanimaosse. Alles voel saome bè Alleke kermis, wa vorral sondaogs nen gezellige daog was. Sinds 2007 git het niemei dauwer. Moevuir is nie geweite.

## Mieverse Cristal Nacht.

Omwille van huer 80-joereg bestoin, is de broawerei op 241en 25 mei-je truk gegoin ne het centum van Meeuwen, moe da al vru.ger bego-s is. Teides da duerpsfest jo.nde truk gekikt ne de aa duerpsziechte van vruger. So.ves tevuerre jo.nde het 80-joerig bestoin gevierd teides de “Mievere Cristal Nacht”. In 6 cafeis van Meeuwen do-ste de minsec ristal dreinke en was doewe vaul meziek. Omwille van dit jubileum hèt de broawerei e speciaol bier gemaokt “1928”. Doewe jo.nde teides de Mievers Cristal Nacht 1928 flè-jskes van da bier vor niks oawtgedeild. Op 30 mei 2009 zèn dei feste vor nen twidde kèr, op dezelfde manier, dauwergegoin.
Solar Dynamics Observatory

't **Solar Dynamics Observatory** (SDO) is 'n NASA missie um veur 5 jaor de Zon te observere. De lancering moos op 10 fibberwarie 2010 plaotsvinde, mer woort oetgestèld in verband mèt helle wind. De lancering heet oeteindelek op 11 fibberwarie 2010, um 16:23 Nederlandsen tied, plaotsgevoonde. 't Doel is um de invlood vaan de Zon op de Eerd en de ruimte roondum de Eerd te bepaole door de atmosfeer vaan de Zon te bestudere. 

SDO geit bepaole wie 't magnetisch veld vaan de Zon oontsteit en gestructureerd weurt en wie die opgeslage magnetische energie umgezat weurt en terechkump in de heliosfeer en de ruimte in de naoventrint vaan de Eerd.

De SDO woort gelanceerd mèt 'n Atlas V-rakèt vaanaof Cape Canaveral Space Launch Complex 41, en drejt um de Eerd in 'n geosynchroon baon, op 36000 km huugde.

## Wetensjappeleke instruminte
De SDO heet drei wetensjappeleke instruminte aon boord:

### Extreme Ultraviolet Variability Experiment
Dit is 'n instrumint um de extreem ultraviolet straoling, of beter de variabiliteit dao-in te mete.

### Helioseismic and Magnetic Imager
De HMI bestudeert de binnekant vaan de Zon en de magnetische aktiviteit. 

### Atmospheric Imaging Assemby
De AIA maak opnames vaan de volledege zonnesjijf in versjèllende ultraviolet en extreem ultraviolet bandbreidtes.

## Extern link
* Website vaan SDO bij NASA
Goede tijden, slechte tijden

**Goede tijden, slechte tijden**, dèks gesjreve es **GTST**, is de langs loupende Nederlandjse soapserie. *Goede Tijden, Slechte Tijden* begoosj op 1 oktober 1990 om 19:30 op RTL Véronique. De serie wurt noe van maondaag bis vriedaag tössje 20:00 en 20:30 oetgezonde op RTL 4, behawve in de zomer. Allewiel (september 2019) löp 't 30e sezoon.

De serie wurt gans opgenome in Aalsmeer. Van de oorspronkelike acteurs is Jette van der Meij de einige die ouch noe nog mitsjpeelt. Inkel van de bekindst gewore acteurs zeen Reinout Oerlemans, Katja Schuurman, Georgina Verbaan en Angela Schijf.

Ederen daag kieke zoeget angerhalf miljoon luuj, woemit *GTST* ouch de populairste Nederlandjse dramaserie is. De lèste jaore loupe de kiekciefers aevel trök, dèks bis ónger de miljoon.

*GTST* woort oorspronkelik bedach door Joop van den Ende, dae zich onger mie baseerde op de Australische serie *The restless years*. D'n tekst veur de titelsong woort gesjreve door Bart van de Veer, woerop Hans van Eijck muziek componeerde. D'n intro is saer 't begin mièrder maole aangepas. 

De meiste verhaole sjpele zich aaf in ein fictief Nederlandjse plaatsj, Meerdijk. 

De serie woort op de hak genaome door de Heideroosjes in häör gelieknamige single.

## Externe links
*Website van GTST
Polk County (Oregon)

**Polk** is 'n in 1843 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Polk is verneump nao de 11e president vaan de Vereinegde Staote: James K. Polk. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Dallas.

## Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 1.927 km² boevaan 1.919 km² land is en 8 km² water.

### Aongrenzende graofsjappe
* Yamhill County - noorde
* Marion County - ooste
* Benton County - zuie
* Lincoln County - weste
* Tillamook County - noordweste

## Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in **Polk County** 62.380.

## Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
* Dallas
* Independence

## Bron
* alles euver de Amerikaans graofsjappe
Sjwats Wies

**Sjwats Wies** ies 'n cabaretduo oet Kèrkrao, dat besjteit oet Jack Vinders en Roger Lataster. Vinders en Lataster sjpele es Sjwats Wies dèks de zuustersj Mimi en Clara Zoerbier. 

Sjwats Wies besjteit sins 1993 en maak sins 1996 aovendvullende cabaretprogramma's. Sins 1997 sjpele ze jaorliks de keersjveursjtèlling *Kribkroame*. Ouch ies Sjwats Wies dèks te gas op vastelaovesziettinge in Nederlands Limburg. In 2010 geit Sjwats Wies sjtoppe; zie sjpele hun aafsjeidsveursjtèllinge *Sjloes* in juni van dit jaor in Kèrkrao. 

Sjwats Wies brach drie cd-singles oet. In 2004 versjeen 't sjtripbook *Mimi & Clara in Sjwats/Wies*. In 2009 kreeg Sjwats Wies de Sjwatse Kater oetgereik op 't *jalabal* van de Kirchröatsjer Vasteloavends Verain Alaaf Kirchroa 1936.

## Discografie
**'t Liettie Liettie* (single, 2002)
**Los d'r Laudie flöte* (single, 2004)
**Las va zin in sjpas* (single, 2007)

## Extern links en brónne
*Website Sjwats Wies
*Sjwats Wies op streektaalzang.nl
*Sjwats Wies op KGV
Geliënde

**De Geliënde** ies 'ne zankgroep oet Arensgenhout-Hölsberg, besjtaonde oet Maurice Pluijmakers en Roger Vliegen. 

De Geliënde heesje tot november 2009 "De Drie Geliënde", wie Jos Gijzen nog debie waor. 
Es muzikante van de  fanfare Sint Clemens van Arensgenhout woorte zie in 1995 gevraog um 'n ludieke act op te veure op 'ne jaorlikse fièsaovend. De naam ‘geliënde’ ies 'ne kniepoug nao de väöl geliènde muzikante, die fanfares en hermenieë inhure um op councourse hoag te score.

De lede van de groep sjrieve carnavalsleedsjes veur groepe en gruupkes van 't dörp. In 't naojaor van 2000 doon ze mèt aan 't LVK mèt 't nummer: "Es ich dien ouge zeen". Daomèt weurt de finale gehaold. Vanaaf dat moment sjteit 't trio gereigeld op 't podium van dees jaorlikse finale van 't carnavalsleed in Limburg. In 2017 höbbe ze 't LVK gewónne mit 'Code Road Gael Greun'.

Ze sjpele wiejer op carnavalsevenementen, zoa-es de 11e van de 11e in Mestreech (2006), De Zoepkoel in Venlo (2002, 2006, 2010) en De sjleting in Gulpe (2006 en 2009).

## LVK
Op 't LVK (Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer) haolde de groep diverse kière de finale mèt hun composities:
*In 2001 mèt 't leed: "Es ich dien ouge zeen"
*In 2002 woorte ze driede mèt 't leed: "De patsj"
*In 2003 mèt "De groate brook"
*In 2004 mèt "De vaer"
*In 2005 mèt "Es de sjpegel kós kalle"
*In 2006 woorte ze driede mèt 't leed: "'t Lètste laok"
*In 2007 mèt "Höb ich dat"
*In 2008 mèt "De waeg op heim aan"
*In 2010 woorte ze driede mèt 't leed: "Ónger dat läögske sjmink".
*In 2017 wónne ze mèt 'Code Road Gael Greun'

## Externe link
Pietsje

**Pietsje** is ein Limburgs woord dat sjteit veur meërdere beteikenisse. 

* Pietsje in de zin van *zich pien doon*, biejveurbeeld es me zaet: *ich höb mich de vinger gepietsj* of  *de sjeun pietsje mich*. 
Es me zich op 'ne vinger sjleit en daonao ein bloodblaor krit, dan wirt dat in Limburgse dialekte ein *pietjblaor* geneump.
Emes dae nogal kleinzeëlig is oetgevalle wirt dèks ein **peetsj** geneump.

* Pietsje in de zin van *kniepe, knipouge*, biejveurbeeld es me zaet: *hae pietsjde mich in miene erm* of *ich pietsjde mèt ’n uigske nao häör* of *ich pietsjde de lamp aan*. 
'n Zaklantaere wirt in Limburgse dialekte ouch waal ein *pietsjlamp* geneump.
’n Nieptang wirt in Limburgse dialekte 'n *pietsjtang* geneump.
'ne Drökknóp (Nederlands: drukknop) wirt in väöl Limburgse dialekte 'ne *pietsjknóp* geneump (biejveurbeeld eine leechsjakelaer), 'ne drökknoup (Nederlands: drukknoop) wirt dan ouch waal 'ne *pietsjknoup* geneump.

* Pietsje in de zin van (sjtiekem) ein glaeske drènke, biejveurbeeld es me zaet: *ich gaon mich eine pietsje*. Vergeliek mèt ’t Duutsje woord *pietschen* (= drènke).

* Pietsj(e) in de zin van *wènnig, ein klein hoeväölheid, ein bietsjke*, biejveurbeeld es me zaet: *ich doon mich ein pietsj sókker in de thee*. Anger vorme veur pietsje in dit verbandj zint: *bitteke* of *bieteke* en *vietske*.
Emes dae nogal eine pikkerd is mèt aete wirt in väöl Limburgse dialekte ouch waal ein *pietsjkónt* geneump. 

## Etymologie
Pietsje is ein vorm van *biete*. ’t Woord is aafgeleid van ’t Middenederlands en Middelnederduutsj woord *pitsen* (aafpitsen), dat weer aafgeleid is van ’t Latiens woord *petium*. ’t Frans woord hiejveur is *pincer* (vertaling = kniepe).

## Anger gezègdes
* *In de pietsj zitte* – Nederlands: In de penarie zitten, of slecht bij kas zijn.
Sven Kramer

**Sven Kramer** (Heerenveen, 23 aprèl 1986) is 'ne Nederlandse sjaatser, gespecialiseerd in de lang aofstande (5.000 en 10.000 meter). Heer is de zoon vaan Yep Kramer, dee ouch sjaatser waor.

## Carrièr
Kramer zouw zie debuut make bij 't Nationaal Kampiónsjap vaan 't seizón 2003/04, wat heer evels mós euversloon umtot heer twie daog teveure zienen inkel braok. Op 't Wereldkampioensjap veur juniore 2004 woort heer twiede achter de Canadees Justin Warsylewicz. In 't sezoen 2004/05 woort heer, nog junior, kampioen op 't seniore-NK. Door die prestaties moch heer, same mèt Ireen Wüst, 't volgend sezoen in de TVM-ploog goon sjaatse.

't Jaor denao verbeterde heer 't wereldrecord op de 5.000 meter. Op de Olympische Speule vaan 2006 in Turijn haolde heer op de 5.000 meter 'n zèlvere medalje, meh zien prestaties op de 1.500 en 10.000 meter vele (hendeg) tege. Op 't WK allround vaan 'tzelfde sezoen, boe heer de broonze medalje haolde, verbeterde heer nog 't wereldrecord op de 10.000 meter.

In de jaore dao-op wón heer haos alle tournoje boe 'r aon mètdeeg. In 2006/07 woort heer Nederlands aofstandskampioen op de 1.500, 5.000 en 10.000 meter en Nederlands, Europees en wereldkampioen allround (mèt op 't lèste tournooj obbenuits e record op 10.000 meter, en later in 't seizoen weer bij 'ne wedstrijd in Salt Lake City). Dat brach häöm de titels *Nederlandse sportmaan vaan 't jaor* en *Sjaatser vaan 't jaor* en de *[[Oscar Mathisen-trofee]]*. In 't sezoen dao-op woort heer mer eine kier op 'ne wereldbekerwedstrijd verslage door d'n Italiaon Enrico Fabris, wat heer es 'n boetegewoen nederlaog beleefde. In 2008/09 haolde heer zienen daarde wereldtitel; heer is nao Oscar Mathisen, Hjalmar Andersen, Ard Schenk en Eric Heiden pas de vijfde sjaatser dee dat gelök is. Ouch de titels op de 5.000 en 10.000 verdedegden 'r obbenuits mèt succes.

In 't jaor 2009/10 woort heer veur de veerde kier al Europees kampioen. De focus dit jaor ligk evels op de Olympische Speule in Vancouver. Op 13 februari 2010 haolde heer, in e nui Olympisch record (op 'n lieglandbaon!), 'n gouwe medalje op de 5.000 meter. Wie heer op 23 februari de 10.000 meter deeg, sjaatsde heer de winnenden tied, meh woort heer gediskwalificeerd um 'ne verkierde baonwissel.

## Persoenleke records
* 500 meter: 36,17 (27 december 2009, Heerenveen)
* 1.000 meter: 1.10,60 (19 december 2009, Heerenveen)
* 1.500 meter: 1.43,54 (11 december 2009, Salt Lake City)
* 3.000 meter: 3.40,51 (6 februari 2010, Richmond; baonrecord)
* 5.000 meter: 6.03,32 (17 november 2007, Calgary; wereldrecord)
* 10.000 meter: 12.41,69 (10 miert 2007, Salt Lake City; wereldrecord)
* groete veerkamp: 147.567 pt. (8 februari 2009, Hamar; Nederlands record)

## Persoenlek leve en bij-sportactiviteit
Sinds december 2007 heet Kramer 'n relatie mèt hockeyspäölster Naomi van As. In de zomer deit heer aon fietserenne, wie väöl aander sjaatsers; Kramer deit dit evels ouch op topniveau. In 2004 woort heer twiede op 't NK fietserenne veur juniore, achter Robert Gesink.

## Bron
*Gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg Wikipedia-artikel.*

## Externe link
* Officieel website
1542

1539 - 1540 - 1541 - **1542** - 1543 - 1544 - 1545
**1542** waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zondag volgens de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 2 fibberwarie - In de slaag bij Baçente pakke Portugese tróppe in deens vaan de Ethiopische keuningin Sabla Wengel e door moslims bezat fort trök.
* 13 fibberwarie - Catherine Howard, de vijfde vrouw vaan Hendrik VIII vaan Ingeland weurt um euverspeul t'r doed gebrach.
* 14 fibberwarie - Nao drei mislökde poginge um op dees plaots 'n kolonie te bouwe stiechte de Spanjole Guadalajara.
* 8 miert - De Fransen ambassadeur Antoine Escalin des Eymars kump oet Constantinopel trök mèt e boondgenoetsjap tösse Fraankriek en 't Osmaans Riek, tege Sjarel V.
* miert - 'n Gróp hoofdames perbeert keizer Jiajing te vermaorde. Ze weure geëxecuteerd door liching.
* aprèl - De Portugeze in Ethiopië (zuug bove) versloon de legers vaan Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi twie kier in de slaag bij Jarte.
* 19 mei - 't Keuninkriek Prome weurt door de Birmese Taungoedynastie ingelief.
* 12 juli - Keizer Sjarel V verklaort d'n oorlog aon Frans I vaan Fraankriek.
* 24 augustus - De Sjotte versloon de Ingelse in de slaag bij Haddon Rig.
* 27 augustus - De stad Hildesheim verklaort ziech lutheraans.
* 28 augustus - In de slaag bij Wolfa weurt 't Portugees hölpleger door de moslims verslage; hunne kaptein Christóvão da Gama weurt geëxecuteerd.
* 28 september - Juan Rodríguez Cabrillo, Portugesen oontdèkkingsreizeger in Spaonsen deens, stiech San Diego, daan nog noonder de naom *San Miguel*.
* 24 november - In de slaag bij Solway Moss versloon de Ingelse de Sjotte.
* 14 december - 't Pasgebore keend Mary Stuart weurt keuningin vaan Sjotland nao d'n doed vaan häöre pa Jacobus V.

### Datum oonbekind
* E Portugees sjeep oonder Fernão Mendes Pinto land in Japan. Dit is 't ierste contak tösse Japan en 't weste.
* Paus Paulus III stiech de Kónkergatie veur de Geluifslier, 'n instituut wat de Inquisitie regelt.
* Kestiel Terworm weurt door 'ne brand verrinneweerd.

## Gebore
* 24 juni - Johannes vaan 't Kruus, Spaonsen theoloog en mysticus
* 25 september - Elizabeth vaan Nassau-Dillenburg, zöster vaan Wöllem de Zwieger
* 1 oktober - Álvaro de Mendaña de Neira, Spaonsen oontdèkkingsreizeger
* 15 oktober - Akbar de Groete, heerser van 't Mughalriek
* 8 december - Mary Stuart, keuningin vaan Sjotland

## Gesjtorve
* 13 fibberwarie - Catherine Howard, Ingelse edele en keuningin-vrouw (ca. 19)
* 19 juni - Leo Jud, Zwitserse kèrkhervörmer (ca. 60)
* 15 juli - Lisa del Giocondo, Italiaanse edelvrouw, dinkelek model veur de *[[Mona Lisa]]* (63)
* 11 oktober - Thomas Wyatt, Ingelsen diechter en diplomaot (ca. 39)
* 14 december - Jacobus V vaan Sjotland (30)
1605

1602 - 1603 - 1604 - **[[1605]]** - 1606 - 1607 - 1608  

## Gebäörtenisse
* 1 april - Alessandro Ottaviano de' Medici volg Paus Clemens VIII op.
* 13 april - In Ruslandj begint de Tied der Troebele mèt 't sjterve van Tsaar Boris Godoenov.
* 16 mei - Paus Paulus V (Camillo Borghese) volg Paus Leo XI op.
* 11 juni - Moskou wirt veraoverd door de Valse Dimitri I, dae mèt sjteun van de Poolse keuning Sigismund III Wasa de kathelieke kirk wilt insjtèlle.
* 25 juli - In 's Heerenberg wirt Mechteld ten Ham waeges hekserie in 't aopebaar verbrend.
* 9 augustus - Biej 't Belègk van Oldenzaal wirt de sjtad, door mer 500 soldaoten verdedigd, door ein Sjpaanse euvermach ónger leijing van Spinola ingenómme.
* 18 augustus - Spinola nump Linge in.
* 23 augustus - Eësjte aanvalle op Bergen op Zoom door Du Terrail. De sjtad sjleit de aanval aaf.
* 21 september - Tweëde aanval op Bergen op Zoom. Du Terrail vilt de sjtad veur de tweëde keër tevergaefs aan, hae verlus hiebiej meë es hónderd man.
* 9 oktober - Sjlaag biej Mülheim tösje Maurits van Oranje en Ambrosio Spinola. Door ein kriegslis van Spinola trèk de winnende Maurits zich truk.
* 28 oktober - Spinola nump Wachtendonk in biej 't Belègk van Wachtendonk.
* 3 november - Prins Salim volg ziene euverleje vader Akbar de Groate op es vors van 't Mogoelriek. Hae geit regere es Jahangir.
* 5 november - Bösjkroetverraod ("Gunpowder Plot") in Londe (Èngelandj), ein poging tot sjtaatsgreep van óngerdrökte kathelieke o.l.v. Guy Fawkes.
* 8 november - Belaegering van kesjteël Krakau door laegers van Ambrosio Spinola.

;zónger datum
* Keuning Christiaan IV van Denemarke lègk eine claim op Greunlandj.

## Gebaore
* 8 april - Filips IV van Sjpanje, keuning van Sjpanje van 1621 pes 1665 (gesjtórve 1665)
* 18 april (geduip) - Giacomo Carissimi, Italiaanse componis (gesjtórve 1674)
* 19 oktober - Thomas Browne, Èngelsje arts en sjriever

;exacte datum ónbekènd
* Louys Trip, hanjelaer in iezer, waopes en munitie, en ein van de opdrachgaeversj veur de boew van 't Trippehoes (gesjtórve 1684)

## Gesjtórve

* 3 mieërt - Paus Clemens VIII (69), gebaore es *Ippolito Aldobrandini* (paus van 1592 pes 1605)
* 17 mieërt – Pieter Bast (ca. 35), Nederlandjse teikenaer, koperbewirker en cartograaf
* 6 april - John Stow (ca. 80), Britse historicus
* 13 april - Boris Godoenov (54), Russische Tsaar
* 27 april - Paus Leo XI (69), gebaore es *Alessandro de' Medici*, paus in 1605
* 24 september - Manoel Mendes (58 ?), Portugese componis
* 15 oktober - Akbar de Groate (63), keizer euver 't Mogoelriek

## Meziek
* Oetgaaf van *Gradualia I * van William Byrd
* Publicatie van 't *Viefde Book Madrigalen* van Claudio Monteverdi

## Literatuur
* Miguel de Cervantes Saavedra (1547-1616), Sjpaanse roman- en teneëlsjriever, geuf zien book Don Quichot van la Mancha oet.
1344

1341 - 1342 - 1343 - **1344** - 1345 - 1346 - 1347
**1344** waor e sjrikkeljaor wat begós op 'nen doonderdag volgens de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 26 miert - 't Belag vaan Algeciras löp aof. Dit waor ein vaan de ierste militair operaties in Europa boebij böskroet is gebruuk.
* 13 miert - In de zieslaag bij Pallene versleit 'n christeleke vloot de Turkse.
* 24 oktober - Christeleke legers pakke Smyrna (İzmir) trök vaan de Aydinidische Turke.
* 6 december - De vief jaor awwe prins Erik Magnusson weurt tot kroenprins vaan Zwede beneump. In Zwede, daan e keeskeuninkriek, is dat zier oongebrukelek.

### Algemein of datum oonbekind
* De Liefse Orde hingk d'n Estische rebelleleier Vesse op.
* In China heers hoongersnoed.
* Peter IV vaan Aragon versleit ziene neef Jacobus III vaan Majorca. Vaanaof noe kump 't keuninkriek Majorca oonder de kroen vaan Aragon.
* De Castiliaone vereuvere Algeciras op de More.
* 't Hertogdom Orleans weurt gestiech, mèt prins Filips vaan Orleans, daan nog e keend, es iersten hertog.
* De bouw vaan de Vituskathedraol in Praag begint.
* De Rotterdamse Schie kump veerdeg, zoetot Rotterdam mèt Schiedam es havestad kin concurrere.

## Gebore
* 9 fibberwarie - Meinhard III vaan Tirol
* 18 september - Marie Valois, Franse prinses, dochter vaan Jan II vaan Fraankriek
* 10 oktober - Mary Plantagenet, Ingelse prinses, dochter vaan Eduard III vaan Ingeland
* Beatrix vaan Beiere, keuningin vaan Zwede
* Parameswara, Maleise voors

## Gesjtorve
* 17 aprèl - Constantijn II vaan Armenië
* 16 juli - An-Nasir Ahmed vaan Egypte (26)
* 3 november - Adolf van der Marck, prinsbisjop van Luuk (56)
* Amda Seyon I, keizer vaan Ethiopië (ca. 30)
* Gersonides, Franse rabbijn en wiskundege (ca. 56)
* Simone Martini, Italiaanse sjèlder (ca. 60)
* Narinaga, Japanse keend-sjogoen
* Walter Burley, Ingelse scholasticus (jaortal oonzeker)
1288

1285 - 1286 - 1287 - **1288** - 1289 - 1290 - 1291
**1288** waor e sjrikkeljaor wat begós op 'nen donderdag volgens de Juliaans kalender.

## Gebäörtenisse
* 20 jannewarie - De Ingelse pakke de börg vaan Newcastle Emmlyn in Wales en breke daomèt d'n opstand vaan Rhys ap Maredudd.
* 22 fibberwarie - Nicolaas IV volg Honorius IV op es paus.
* aprèl - De Vietnamese generaol Trần Hưng Đạo stop de Mongools-Chinese vloot door spiese in d'n oonderluip vaan de Bach Dang te steke.
* 5 juni - In de slaag bij Woeringe versleit hertog Jan I vaan Braobant e Köls-Gelders leger en verkrijg zoe 't hertogdom Limbörg.
* 8 augustus - Paus Nicolaas IV kundeg 'n kruustoch aof tege keuning Ladislaus IV vaan Hongarije, dee nao zien smaak te väöl heiden is gebleve.
* 14 augustus - Dusseldörp kriet sjtadsrechte.
* De ajdste nog bestoonde klok weurt gegote. Ze hingk noe nog in de Pieterskèrk in Roeme.
* Kestiel Bethlehem weurt veur d'n ierste kier geneump, es *casteel Limale*.

## Gebore
* 5 aprèl - Go-Fushimi, keizer vaan Japan
* augustus - Adolf van der Marck, prinsbisjop van Luuk (gesjtorve in 1344)
* 26 november - Go-Daigo, keizer vaan Japan
* Gersonides, Franse rabbijn en gelierde
* Ivan I vaan Rusland

## Gesjtorve
* 24 aprèl - Geertrui vaan Oosteriek (ca. 62)
* 30 september - Leszek II de Zwarte, groethertog vaan Pole (ca. 47)
* Ibn al-Nafis, Syrische fysioloog, oontdèkker vaan de bloodsumluip (ca. 78)