open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antoni van Leeuwenhoek

**Antoni van Leeuwenhoek** (Delf, 24 oktoeaber 1632 - Delf, 27 augustus 1723) waas 'ne Nederlandjsen hanjelieër en weitesjapper. Hae steit 't bèste bekandj veur zien verbaeteringen ane microscoop en es eine vanne gróndjlègkers vanne later celbiologie enne microbiologie. Hiebie borduurdje d'r door op 't werk van Jan Swammerdam.

Van hoes oet waas t'r 'ne lakekoupman; alles vanne weitesjap haw d'r zichzelf aangelieërdj. De verslaeg van zien waornumminge sjikdje d'r nao de Royal Society in Lónje. Hae waas d'n ieëste dae lenze van zón gooj stirkdje kós sliepe, wodoor d'r ouch es ieëste väöl nuuj waornumminge kós make. Van dem kómme de ieëste besjrievinge van bakteerje enne miensjelike zaodcelle (1679). Mit zienen eige-gemaakdje microscoop tróf t'r spiervezelen aan en ouch 't struime van blood en haorvaetjes.

De microscoop van Antoni van Leeuwenhoek woort wiejer óntwikkeldj door Christiaan Huygens dae dem gebroekdje veur zien eige vörsjing inne microscopie.
Napels

**Napels** (Italiaans: *Napoli*; Napolitaans: *Napule*; Letien: *Neapolis*; Aadgrieks: Νεάπολις "nuuj stad") is de grótste en riekste stad in 't zuje van Itaalje. 't Ligk taenge de naordelike waterkantj vanne Golf van Napels, tössen 't vólkanisch gebied vanne Campi Flegrei in 't wèste enne vólkaan de Vesuvius in 't oeaste. Napels deentj es 't bestuurlik centrum vanne streek Campanië enne pervinsje Napels.

Napels enne ómgaeving vörmp ei vanne verstejjelikste gebiede van Itaalje mit 'n bevölking van zón 960.000 inweuners. De ganse metropool haet 'n bevölking van ruum 3.000.000, waat 't nao Roeame en Milaan de grótste Italiaanse metropool maak. De inweuners vanne stad neump me de Napolitane.

Napels kèntj 'n lang en rieke gesjiechte, kóns en kultuur. 't Eige dialek, 't Napolitaans, wiek zoväöl van 't Standerditaliaans aaf det m'n 't es 'n eige spraok kan betrachte. Dore ligking, gruuedje en kultuur wuuertj Napels döks gezeen es 'n waerspegeling van 't laeven in Zuud-Itaalje.

De pizza kump van oearsprónk oet Napels.
Eilat

**Eilat** of **Elat** (Hebreeuws: אילת) is 'n stad in 't uterste zuje van Israël. Ze ligk ane Golf van Akaba, ane Roeaj Zieë, mer op drie kilomaeter aafstandj vanne Jordaanse haveplaats Akaba, aan 't oeaste vanne Sinaï en 't zuje vanne Negev. Ouch de Egyptische plaats Taba ligk kortbie Eilat. De stad is ómgaeve door berg en ligk próntj oppe grens vanne kóntinente Afrika en Azië.

Eilat is 'n aaj stad die al inne Biebel wuuert geneump. Zoea zów keuning Salomon dao veur zoea driedoezjendj jaor trögk in Etsion Geber, kortbie Eilat, e deil sjeper biejein höbbe gebrach veur góld te haolen in Ophir. Dit aad Eilat laag dinkelik aevel korterbie Akaba es 't hujig Eilat; archeologische vónjste oet 't neolithicum wiezen op 'n gesjiechte die nag väöl wiejer trögkgeit.

Inne Romeinsen enne Byzantiensen tied waas Eilat 'n wichtige plaats veure verdaejiging van 't zujelik deil van 't riek. Tiejes de middelieëve gólj de stad es 'n wichtige doorreisplaats veur moslims die op baejevaart nao Mekka woren 'nt gaon.

De hujige, modern stad Eilat woort gestif in 1949 en is veural 'nen toeristetrèkke. E good deil van 't jaor is 't dao zunnig. Ouch is óngerwaterduke populair, ómdet 't water hieël klaor is mit 'n gemiddeldje temperatuur van 20 graoje, en 't gebied 'n rieke óngerwaterfauna kèntj. Anger watersporte wie watersjieje, zwummen en surfe waeren ouch väöl gedaon. 't Koraalrif bie Eilat inne Roeaj Zieë is 't naordelikste koraalrif vanne werreld; inne zieë zwummen ouch väöl dolfiene.
Sigrèttenheljer

'ne **Sigrèttenheljer** is 'n attribuut veur bie 't roukes det veural vanne jaore 1910 toete jaore 1970 woort gebroek. 't Waas veural in zwang bieje vrólje. Sigrèttenheljers woorte gemaak van zèlver, jaad of bakeliet. In 't piepke zaat onne filtjer wodoor de rouk minder zwaor woort.

't Gebroek vannen heljer waas veur oetereinloupendje praktische inj, wie 't verkómme van 't valle van as oppe kleier, 't eweghaje van rouk oete ougen en óngeren hood, 't verkómme van gael naegel, tenj of hase door nicotien, 't verkómme det 't pepier vanne sigrèt ane luppe blief plekke, 't verkeulen en verzaachte vanne rouk en 't verkómme van stökskes toebak die inne móndj terech kónne kómme.

Mitte opkóms vanne filtjersigrèt inne jaore 1960 leep de populariteit vanne sigrèttenheljer trögk. Allewiel zuutj me sigrèttenheljers denouch bao nimmieë, al waere zie nag waal gemaak. In sómmige toebakszake kan me die nawwel vinje.
Mekka

**Mekka** (Arabisch: مكة) is de houfstad vanne pervinsje Mekka inne regio Hidjaz in Saoedi-Arabië; es de gebaorteplaats van Mohammed wuuert 't dore moeamedanen es 'n hèlge plaats betrach. De stad ligk op zoea 73 kilomaeter van Dzjedda, inne zenjetige Abrahamvallei, 277 maeter baove zieëspegel en op 80 kilomaeter aafstandj vanne Roeaj Zieë.

De moeamedane van euvere ganse werreld trèkken op Mekka aan, went edere moeamedaan dae 't zich kan veroearlouve mót mindestes eine kieër in zie laeven op baevaart gaon nao Mekka, de zoea-geneumdje hadzj. In Mekka ligk de groeate moskee de al-Masjid al-Haram mit dao-inne de Ka'aba. Veure moeamedane guldj det zie vief kieër d'n daag mótte baeje richting dit boewsel.

Toet 1924 woort Mekka regeerdj dore sjariefe, die euver gans Hidjaz regeerdj. De sjarief waas 'nen drekke aafstammeling vanne profeet Mohammed. De litste sjarief dae euver 't gebied regeerdj waas Hoessein Ibn Ali. Daonao woort 't landj 'n óngerdeil van Saoedi-Arabië.

## Trivia
* *Mekka* wuuert spraekwäördelik gebroek veur 'n ideaal plaats veur e bepaoldj get te doon, wie Las Vegas es **.
Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** (Stockholm, 21 oktoeaber 1833 - San Remo, 10 dieëtsember 1896) waas 'ne Zweedse sjemis en fabrikantj. Zien bekandjste oetvinjing is d'n dynamiet in 1867, ol haet t'r nag e deil anger ómploeffingsmiddelen oetvónjen en vervaerdig.

In zie testamènt leet t'r vaslègke det vanne rente van zie kapital van zoea 32 miljoen Zweedse kroean alsjaors vief Nobelprieze móste waeren oetgereik op ziene sterfdaag; dees prieze wore bestump veur die die "'t aafgeloupe jaor 't grótste nöt veure miensjheid höbbe gadj". Hieveur haet me de Nobelstifting opgerich.

Alfred Nobel woort gebaoren es d'n derdje zoon van Immanuel Nobel in Stockholm, meh verhoesdje op jónge laeftied mit 't gezin nao Sint Petersbörg, wo zie vader e torpedobedrief begós. In 1859 woort 't bedrief euvergedragen anen twieëdje zoon Ludvig Nobel, dae 't bedrief toet e succès wós te make. Hienao tróch Alfred mit ziene pap trögk nao Zwede wo d'r zich góng toelègken op explosieve, mit naam de veilige perduksje en gebroek vas nitroglycerine in vaste vorm. Versjillige ómploeffinge die valsj gónge woren hie e gevolg van inne febrik, worónger ein in 1864 wobie ziene broor Emil naeve nag e deil luuj ómkome.
Moes

**Moes** kan verwieze nao:
* Moesechtige of muus, e zougdeer;
* Moes, e deil vanne handj;
* Computermoes, randjapparatuur vanne computer;
* Moes, 'n middelieëfsje moerbaor;
* Muuskes, e saort belègk veur oppe wègk.
Sjinese Moer

De **Sjinese Moer** of de **Groeate Moer** is 'n moer in 't naorde van Sjina, die zoea 21.000 kilomaeter lank is. Ze wuuert owwel gezeen es ei vanne neet-klassieke werreldwónjere. De moer is opgetróch oet stein, mer ouch veur e groeat deil oet aerd. De fónksje vanne moer waas de verdaejiging van 't landj taenge nomadische invallendje stammen oet 't naorde.

De ieëste moer woort zoea 200 v. Chr. opgetróch door versjillendje stökker moer mit einanger te verbinjen en aerdwerk te vervange door stein. De hujige moer stamp veural oete Ming-dynastie (1368-1644). De moer haet tieëntalle paorten en ruum 1000 forts en oetkiektaores. De kómmunikaasje tösse dees kwaam toet standj middels rouksignale.

Bieje stej is de moer good restereerdj, mer op 't plattelandj is die väölal vervalle.

## Trivia
* Me zaet det de Sjinese Moer zoea groeat is det m'n 'm vanoete ruumdje kan zeen en det ze 't ènsigste boewsel is veur waat det guldj. Det is aevel neet waort: de moer is hieël lank, meh väölste smaal veur te kónne zeen vanoete ruumdje.

## Gallerie

Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg|E wachtershuuske.
Chinese Wall.JPG|'nen Oetkiektaore.
GreatWall 2004 Summer 2.jpg|De moer euvere berg haer.
The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|Zich baovenoppe moer.
ShanhaiguanGreatWall-end.jpg|'t Oestelikste puntj vanne moer, wo zie ènjig inne zieë.
明长城 - panoramio (1).jpg|De moer in 't wèste.
Great_Wall_at_Simatai_overlooking_gorge.jpg|De moer bie Simatai.
Lange Jan

D'r **Lange Jan** woar de 135 meter hoeëg sjouw van de Oranje Nassau I. Same mit de Lang Lies woar heë ee van de bekankste boewwirke va Heële. D'r toere woeëd in 1937 geboewd es sjoarsjtee van de elektriciteetscentrale van de Oranje-Nassaukoel. D'r binnekank woar oet baksjtee en d'r boetekank oet beton. De Lang Lies woeëd in 1953 doaneëve geboewd. Wie de koel óp d'r 31e december 1974 touwgóng verleer d'r toere zing functie. Óp d'r 21e augus 1976 woeëd e dan ópgebloaze. D'r sjloop verleep evvel neet gans wie geplaand. Zoeë woeëd 'ne hoeëgsjpanningsmas besjeëdig, oeëdurch e groeët deel van de sjtad oane sjtroom koam te zitte. 

Hüj herinnert zich wieënig mieë aan de ouw koel. Óp 't terrein sjteet 't Nederlands Koelmuseum, dat is óngergebrach i ge sjachgeboew van de Oranje-Nassau I. Óp g'n plaatsj oeë de toeres sjtónge, sjeet noe e deel van 't kantoer van 't Centraal Bureau vuur de Sjtatistiek.

## Trivia
* D'r Wiel Knipa zóng in 1950 e carnavalsleedje uëver d'r Lange Jan.
* Bei d'r sjloop verpletterde d'r toere óch e kantoergebuuwke dat zoeëwiezoeë besjtemd woar vuur d'r sjloop. In dit gebuuwke woar ironisch genóg 't Bureau vuur Koelsjaa gevestig.
* In 2003 goof 't planne um in Heële twieë wólkekrabbers te boewe die d'r naam Lange Jan en Lang Lies zouwe drage.

## Extern linke

* D'r Lange Jan (Wiel Knipa)

## Brónne
Ella Vogelaar

**Catharina Pieternella (Ella) Vogelaar** (23 dieëtsember 1949, Steenbergen - 7 oktoeaber 2019, Utrech) waas 'n Nederlandjse politica veure PvdA.

Op 22 fibberwarie 2007 woort zie dore minister-prizzendèntj Jan Peter Balkenende beneump toet minister sónger portefeuille in zie veerdje kabinèt veur Wone, Wieken en Integraasje; det bleef zie toet 11 november 2008. Zie steit bekandj veuren aanpak vanne perbleemwieke, die me saerden ouch kèntj es de *Vogelaarwieke*. 

In november 2008 kwaam zie inne perbleme door 't aafsjaffe vanne Verwiesindex Antilliane, e register van Antilliaanse perbleemjeug. Zie dieëj det kort op e bezeuk ane Antille, wersjienlik ónger Antilliaansen drök, sónger veuraaf steun te zeuke bieje achterban of 't parlemènt. Eberhard van der Laan naam Vogelaar zien taken es minister euver.

Op 7 oktoeaber 2019 plieëgdje Vogelaar zelfmaord; zie leej al gelangentied aan depressie.
Klinkerrunjing

**Klinkerrunjing** is e begreep inne fonetiek det verwies nao wiezieër de luppe waere gerundj bieje oetspraok van 'ne klinker, dus feitelik vocalische labialisering. Bieje oetspraok van 'ne gerónje klinker vörme de luppen 'nen aope krink, dewiel bie óngerónje klinker (ouch *gesprèdje klinkers*) de luppe zich óntspanne. Inne meiste spraoke zeen de veurklinkers euverwaegendj óngeróndj, dewiel de achterklinkers geróndj zeen. In spraoke wie 't Frans, 't Duutsj en 't Limbörgs waere de veurklinkers ons óngersjeien in geróndj en óngeróndj, dewiel 't Viëtnamees det juus bieje achterklinkers duit.

Gerundje mitklinkers neump me gelabialiseerdj.

Inne klinkertaofel van 't Internasjenaal Fonetisch Alfabet waere de gerónje klinkers waergegaoven es de rechse klinker van eder paar. Ouch haet 't diakritische teikes, wie ɔ̹ ɔ̜, veur mieër of minder maot van klinkerrunjing aan te duje; dees waeren owwel gebreuk veur 't aangaeve vanne maot van labialisering bie mitklinkers: [x x̹ xʷ] or [x x̜ʷ xʷ]. 

## Saorte
Bieje gerónje klinkers guuef 't twieë saorte: endolabiaal (ouch *samegedrök*) en exolabiaal (ouch *oetstaekendj*):
* Bie endolabiaal runjing waere de renj vanne luppen aangespanne en zeen zie zoea samegetróch det de binnekantj vanne luppe neet nao boete kómme (de luppe staon feitelik horizontaal).
* Bie exolabiaal runjing waere de heuk vanne luppe samegetróch en kump de binnekantj vanne luppe bloeat te ligke (de luppe staon zowie zie staon wen me duit kösse).

Gemeinelik zeen gerónje achterklinkers exolabiaal, meh de gerónje veurklinkers endolabiaal. 't Guuef aevel spraoke, worónger 't Japans, wo det anges is, mer ouch spraoke die endolabiaal kóntrastere mit exolabiaal, worónger 't Zweeds.
Bao-aopen óngerónje veurklinker

De **bao-aopen óngerónje veurklinker** of **óngerónje bao-aope veurklinker** is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
Kènmirke vanne bao-aopen óngerónje veurklinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is bao-aop of bao-lieëg, det inhèltj det de tóng zich óngevieër wie bie 'nen aope klinker gedruueg, meh net get toewer is;
* De vokaalposiesje is veur, det inhèltj det de tóng zich zoea wied nao veur wie meugelik inne móndj bevindj zónger 'n gans toew vernejjing te make;
* De klinker is óngeróndj, det mèntj det de luppen óngesprèdj (neet-verrundj) zeen.

## Limbörgs
De bao-aopen óngerónje veurklinker kump in 't Limbörgs algemein veur es de korte /e/. In sómmige dialekten is t'r sómtieds aevel get äöpener, namelik es d'n aopen óngerónje veurklinker .

Inne lange variant kump t'r zeljelik veur. In 't Remunjs guldj de lange variant es 'nen allofoon vannen aopen óngerónje veurklinker.

In väöl dialekte haet deze klinker 'n, lichtelik, palataliserendje wirking, juus wie de meiste anger óngerónje veurklinkers.
Bao-aopen óngerónje centrale klinker

De **bao-aopen óngerónje centrale klinker** of **óngerónje bao-aope centrale klinker** is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
Kènmirke vanne bao-aopen óngerónje centrale klinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is bao-aop of bao-lieëg, det inhèltj det de tóng zich óngevieër wie bie 'nen aope klinker gedruueg, meh net get toewer is;
* De vokaalposiesje is centraal, det inhèltj det de tóng zich halverwaeges 'ne veurklinker en 'nen achterklinker bevindj;
* De klinker is óngeróndj, det mèntj det de luppen óngesprèdj (neet-verrundj) zeen.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aop-midden óngerónje centrale klinker neet veur es foneem. Waal guldj t'r veur sómmige dialekten es 'nen allofoon veure centrale middeklinker , veural wen d'r inne buurt van 'n /r/ steit.
Brexit

De **Brexit** is 't eweggaon van 't Vereinig Keuninkriek (dat wil zigke Groeat-Brittannië, Naord-Ierlandj en Gibraltar) oete Europese Unie op 31 jannewarie 2020.

d'n Achtergróndj vanne Brexit is 't rifferendum euver 't EU-lidmaotsjap van 't Vereinig Keuninkriek (VK) op 23 juni 2016, toe 51,89% vanne kezers aangove de EU te wille verlaote, dewiel 48,11% juus inne EU wól blieve. Opmirkelik is det in Sjotlandj, Naord-Ierlandj en Lónjen en ómgaeving veural *blievers* zote, dewiel de anger gebiede veural *verlaoters* hawwe.

In mieërt 2017 höbben 't Leger- en 't Hogerhoes 'n wèt aangenómme veure regering te mechtige te óngerhanjelen euver 't oettraeje van 't VK oete EU. Dees wèt woort op 16 mieërt 2017 ratificeerdj dore keuningin.

De óngerhanjelingen euver 't oettraeje van 't VK begóste formeel wie de Britse regering artikel 50 van 't Verdraag betreffendje de Europese Unie haet aktiveerdj. Dees bepaoling is van kraf wore wie 't Verdraag van Lissabon in 2009 van kraf woort. De aktivering van artikel 50 waas op 29 mieërt 2017.

## Zuuch ouch
* Grexit
* Boris Johnson
Mienboew

**Mienboew** is 't systematisch ónttrèkke van stóffe (delfstóffe, minerale) oete baom veur biezunjer broek of verwirking, mit 'n speciaal daoveur ingerichdje verzening of infrastructuur.

De delfstóffe inne mienboew kónne zich inne volgendje aggregatietoestenj bevinje:
* vas, wie brandjstóffe (kaolen en uranium), metalen in zuvere vorm (góld en zèlver) of in erts (koper en iezer), minerale (zaat) of boewstein (netuurstein, zandj, grindj en kalkstein);
* vleujbaar, wie aerdaolje;
* gaas, wie aerdgaas.

't Oppómpe van drinkwater is geine mienboew, went water is geinen delfstóf.

Sómmige stóffe waeren oete baom gehaoldj door ieës de aggregatietoestandj te verangere. Zoea duit me zaat oplossen in water wonao m'n 't kan oppómpe. Bie aerdgaaswinning wuuert juus de óngewinsdje stóffe, bestäöndje oet anger gaasvörmige stóffe die zich mit 't gaas höbbe vermingk, door kóndensaasje eweg te kriegen oet 't gaas.

In Limbörg steit 't waord mienboew veural veure kaolemiene wo me steinkaol dieëj winne.
Centaur (starebeeld)

**Centaur** (*Centaurus*, aofgekort Cen) is e starebeeld aon de zuieleke hiemelkoepel. Vanaof de breidtegraod vaan de Benelux is allein 't noordelek deil te zien, en daan nog slech umdat 't mer zjus bove de zuieleke horizon oetkump.

## Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
* Alpha Centauri (α, *Toliman*)
* Agena (β, *beta Centauri*)
* Menkent (θ, *theta Centauri*)
* Muhlifain,(γ *Gamma Centauri*)
* Proxima Centauri

Wijer bevinde ziech de bolvörmege starehoup Omega Centauri, de ope starehoup NGC 3766, de planetaire nievel NGC 3918, de spiraolvörmege starestèlsels NGC 4622 en NGC 4650A, 't oonregelmaoteg starenstèlsel NGC 5253 en 't lensvörmeg starestèlsel Centaurus A ouch in Centaur.
Aopen óngerónje veurklinker

d'n **Aopen óngerónje veurklinker** of **óngerónjen aope veurklinker** is 'ne klinker dae in e groeat deil aan gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
Kènmirke vannen aopen óngerónje veurklinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is aop (of lieëg), det inhèltj det de tóng wied van 't verhieëmeldje aaf zitj;
* De vokaalposiesje is veur, det inhèltj det de tóng zich zoea wied nao veur wie meugelik inne móndj bevindj zónger 'n gans toew vernejjing te make;
* De klinker is óngeróndj, det mèntj det de luppen óngesprèdj (neet-verrundj) zeen.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aopen óngerónje veurklinker veur in väöl dialekte. 

In 't Mestreechs guldj t'r es de standerdoetspraok vanne lang . In 't Remunjs kump t'r in vriej variaasje mitte bao-aopen óngerónje veurklinker veur en is de oetspraok ouch . In anger dialekte, worónger 't Mofers, is de standerdoetspraok vanne  lichtelik centraliseerdj toete aopen óngerónje centrale klinker.

't Haëmets is uniek in det 't e kóntras maak tösse d'n aopen óngerónje veurklinker, d'n aopen óngerónje centrale klinker ennen aopen óngerónjen achterklinker.

De korte variant guldj es de standerdoetspraok vanne korte  in väöl Naord-Limbörgse dialekte.
Calcutta

**Calcutta** (Ingels (modern): *Kolkata*) is 'n stad in India. 't Is de houfstad vannen deilstaot Wès-Bengale. De stad zelf haet zoea 4.580.000 inweuners (2001) enne stejjelike agglomeraasje zoea 13.200.000 inweuners (2001). In 2001 waas 't de op twieë nao grótste stad van 't landj, nao Bombay en Delhi.

## Gesjiechte
Tösse 1700 en 1912 waas Calcutta de houfstad vanne Britse kloonje India (daonao woort det Nuuj-Delhi). In dezen tied kwaam de stad pas richtig toet bleuj. Zie haet dore groeate Britsen invlood kwa arsjitektuur 'n hieël wèstersj karakter.

Van 1912 toete ónaafhenkelikheid van India in 1947 waas Calcutta de houfstad vanne veurmaolige Bengale.

## Geografie
Calcutta ligk innen delta vanne Ganges, ane reveer de Hooghly. Anen euverkantj vanne Hooghly ligk Haora, de grótste veurstad van Calcutta en döks ouch de twèllingstad van Calcutta geneump.

E groeat deil vanne stad waas oearsprunkelik 'n oetgemaete zómpgebied, det inne loup vanne ieëven is druueggelag wore veur ruumdje te maken ane sterk-greujendje bevölking. 't Nasjenaal park Sundarbans sjèdj 't stejjelik gebied vanne Golf van Bengale, die zoea 154 km te zuje vanne stad ligk.

## Gebore in Calcutta
* 1861-1941 - Rabindranath Tagore, diechter en sjriever (ouch dao gehiemeld)
* 1921-1992 - Satyajit Ray, filmrezjiseur (ouch dao gehiemeld)
* 1947 - Partha Chatterjee, antropoloog, historicus en polletiekoloog
## Trivia
* *Calcutta* wuuert inne vouksmóndj waal gebroek veur 'n óngespecifieerdje plaats humoristisch waer te gaeve, doordet de klemtoean ligk oppe littergreep die klink wie *kut*.
Greunlandzieë

De **Greunlandzieë** (Noors en Daens: *Grønlandshavet*, Russisch: Гренландское мoре) is 'n deil van de Naordelike Ieszieë tösse Greunland, Spitsberge, Jan Mayen en Iesland en umvat óngevier 1.205.000 km2. Tösse Iesland en Greunland verbindt de Daenemarkstraot de Greunlandzieë mit d'n Atlantischen Oceaan. Soms wuurt zeej ouk geraekend tot dae letsten oceaan, mer gewoeënlik neet. Door driefies is 't naordelik deil van de zieë bald noeëts aop veur 't scheepsverkier. De gemiddelde deepde van de Greunlandzieë is 1.450 maeter. 

De wind kump oet 't naorde en bringk kalde lóch mit zich mei. Zelde kump de temperateur baove de 0°. Tösse Spitsberge en Greunland ligk de Straot Fram mit ten naorde daovan de Wandelzieë. Twieë wiechtige plaatse aan de kös zien Ittoqqortoormiit op Greunland en Longyearbyen op Spitsberge.
Straot Hudson

**Straot Hudson** (Ingels: *Hudson Strait*, Frans: *Détroit d'Hudson* of *Détroit de Hudson*) is 'n zieëstraot die d'n Hudsonbóch verbindt mit de Labradorzieë. De straot wuurt in 't naorde begrens door 't Baffineiland en in 't zude door 't Ungava-Schiereiland, Quebec en Labrador. D'n oeësteliken ingank van de straot ligk tösse Kaap Chidley en Resolution Island. 

De straot is geneumd nao d'n Britsen óntdekkingsreiziger Henry Hudson, dae eur in 1610 haet óntdek wie hae opzeuk waas nao 'n naordwestelike doorvaart nao Sjina.
Fanfaar St. Gertrudis Se-Gietere

De **Keuninklik erkinde Fanfaar St. Gertrudis van [[Se-Gietere]]** is meziekverejniging mit 'n hermenieorkest en 'n sjlaogwirkensemble oet Se-Gietere, dat opgericht weerd ien 1905.

## Vreuger
Tot 'n paor jaor geleeje weerd d'r sjteeds aongenoeme en aog doer de awwere generatie vertelt dat ien 1905 Se-Gietere z'n iersjte meziekgezelsjap riek weerd. Archiefmedewerker en geboere en getoeëge mins van Se-Gietere Frans Roebroeks ontkrachtte dit feit doer te archiefsjtukke te ontdikke, oe oet bleikt dat ien 1839 ien Se-Gietere 'n hermenie weerd opgericht doer de toenmaolige pasjtoer Quadvlieg.

't Uëverleaje van dirigent Duijsens ien 1856 en 't vertrik van de pasjtoer ien 1857 waor, zoe wurd aongenoeëme, reaje um ien 1857 de activiteiten te sjtoppe. 't Duurde tot 1905 vuurdat d'r kos wurre gekald van 'n hervatting van de activiteiten. 'n Aontal leeje van de besjtaonde mannezangverejniging besjloeëte, ien Café Graven, um de hermenie opnuj leave ien te blaoze. Es gevolg van de teruklaop van 't leede-aontal (terukgebracht tot 21 actieve muzikanten) weerd ien 1919 besloeëte um de hermenie um te vurme tot fanfaar

Mit naome ien de dartiger jaore kinde de verejniging 'n periode van bleuj. De komsj van de Duitse legers zurgde vuur 'n verplicht rusjperiode. Ien 1945 weerde de rippetisies wir hervat met 'nne groep van 17 muzikanten ien totaal. Langsemaon brejde zich 't aontal muzikanten oet, mit es gevolg dat aog de muzikale successen neet oetbleeve.

Ien 1956 weerd aon de fanfaar 'n drumband tówgevoogd.

De bleujperiode duurde tot 't begin van de sesjtigger jaore. De komsj van de televisie waor aog ien Se-Gietere neet vreamd en 't rippetisiebezeuk ging dao flink ongder lejje. 'n Aontal dirigentewisselinge volgde zich sjnel op tot de komsj van de jonge neuëgetien-jaorige Ben Essers ien 1978. Sjtartend ien de iersjte aofdejling wis heir 't korps ien 1987 tow te lejje nao de aofdejling superieur.

## Externe link
* Website Fanfare St. Gertrudis Sint Geertruid

## Loor aoch uns nao
*Liesj van Nederlandse fanfareorkeste (Nederlandstaolige Wikipedia)
Pónskaart

'n **Pónskaart** is e gooddeils vereljerd medium worop m'n infermaasje kan opslaon. Oppe kaart waere gäötjes gemaak; de próntje peziesje vanne gäötjes druueg de infermaasje. Later kónne dees kaart masjinaal waere gelaeze, zowaal mechanisch es optisch.

Inne neugentieëndjen ieëf woorte pónskaart veural gebroek veur 't behieëre van mesjiender, mer innen twintjigsten ieëf ouch veur gegaevesverwirking, wie programma's, databenk en persuuenlike gegaeves (wie 't pónskaertje van 't krankenhoes). Hiemit kan me de pónskaart betrachten es d'n aanzat veur automatiseerde infermaasjeverwirking. Mitte kóms van moderner menere veur gegaeves op te slaon, wie magneetbenj en hel sjieve raakdje de pónskaart in ónbroek. Allewiel kump me pónskaart vriewaal oetsloetendj taenge bie waefmesjiender en orgels.

Herman Hollerith bedach in 1896 standerdmaoten en nuuj, automatiseerdje toepassinge veure pónskaart, woveur me pónskaart owwel *hollerithkaart* neump. Hae is aevel neet d'n oetvinjer vanne pónskaart; 't kóncep is al väöl ajer.
Hematiet

**Hematiet** of **haematiet** is e mineraal mitte formuul Fe2O3; d'n allotroop α-Fe2O3 van iezer(III)oxied. 't Is ei vanne wichtigste minerale veure vörsjing nao paleomagnetisme.

Hematiet is stabiel en maak e groeat deil vanne iezererts inne gróndj, de kleef enne aerdkoosj oet. 't Zörg döks veure roeaj kluuer van anger stein. Döks truf m'n hematiet aan bie anger iezerertse, wie magnetiet, limoniet en sideriet. De magnetische structuur is biezunjer en neump me owwel *gekantjeldj antiferromagnetisme*. Me vindj 't mineraal trögk in gangstein en sedimentair laoge. Bekandje vinjplaatse zeen d'n Eifel, de Harz en 't Thüringerwaad. 't Mineraal haet 'n biezunjer hoeag veurkómmen oppe planeet Mars; 't is aan hematiet det dees pleneet zien roeaj kluuer dank.

De naam *hematiet* kump van 't Aadgrieks αἷμα *haima* "blood"; dit is 'n verwiezing nao de roeaj kluuer.
Magnetiet

**Magnetiet** is e mineraal. 't Is 'n oxied van iezer mitte valenties 2+ en 3+. De sjemische formuul is Fe3+2Fe2+O4. 't Is e grieszwart, sterk, netuurlik magnetisch mineraal mit 'n dichheid van 5,15. De helheid is 5,5 toet 6,5. 't Is neet radioaktief.

Dore sterke magnetische wirking wuuert magnetiet gebroek veur magnete te vervaerdige.

Magnetiet kump väöl veur, veural in stollingsstein en metamorf stein. Ouch kan magnetiet door biologisch aktiviteit óntstaon.
Vesuvius

De **Vesuvius** (Italiaans: *Vesuvio*) is 'ne vólkaan ane wèskus van Itaalje, zuudoeastelik van Napels. De naam *Vesuvius* kump aaf van 't Oskisch *fesf* "rouk". De vólkaan ligk inne vlaakdje van Campanië, haet 'n doorsnit van ach kilomaeter en is 1281 maeter hoeag. De vólkaan is veural bekandj dore oetbersing in 't jaor 79, wobie de stej Pompeii en Herculaneum woorte verinneweerdj.

De Vesuvius ligk inne caldera van 'nen ajere vólkaan, de Monte Somma. Dees caldera is veur zoeaget 18.300 jaor trögk óntstange. Geneump nao dees situaasje neump m'n algemeinelik 'ne vólkaan in 'n caldera owwel 'ne sommavólkaan.

De Vesuvius is 'ne stratovólkaan, waat inhèltj det t'r besteit oet 'n aafwusjeling van laogen aan as en lava, die zich vörmen in twieë stadia van 'n vólkaansoetbersing.

Saer 1995 is de Vesuvius en 't ómringendj gebied e besjurmp nasjenaal park.
Ginger Baker

**Peter Edward "Ginger" Baker** (Lewisham, 19 augustus 1939 – Canterbury, 6 oktoeaber 2019) waas 'ne Britsen drummer.

Hae haw zie grótste succès inne jaore sèstig mitte groep Cream, wo ouch Jack Bruce en Eric Clapton in zote. Daoveur speeldje d'r bie ónger angere Graham Bond en Alexis Korner. Nao Cream speeldje Baker onna mit Clapton inne groep Blind Faith, same mit Rick Grech en Steve Winwood, en ouch inne eige band Ginger Baker's Air Force. Anger bands wo d'r in speeldje wore Hawkwind, Atomic Rooster, Masters of Reality, Public Image Ltd. en Baker Gurvitz Army. Ginger Baker haet onna mit Jack Bruce en Gary Moore samen in e trio gezaete.

De drumstiel van Baker waas e samekómme van jazz, blues en Afrikaansen invlood. Hieveur reisdje d'r aaf nao Afrika veure etnische ritmes te bestudere. 

Inne documentair *Beware of Mr. Baker* (2012) wuuert ziene lestig kantj beleech; hae sjeen e good temperamènt te höbbe waat langdoerige samewirking lestig maakdje.
Sjaepebank

'ne **Sjaepebank** of **dingstool** waas inne middelieëven en in 't ancien régime de veurluiper vanne hujige sjaepekólleezjen in Belsj en 't Kólleesj van B&W in Nederlandj. De take vanne sjaepebank góngen aevel wiejer es de hujige take van dees kólleezje.

Oppe ieëste plaats hawwe zie 'ne richterlike taak dae persoeanen en geujer aangóng die binnen 't rechsgebied, de stad of de hieërlikheid, vole. Aafhenkelik vanne graod vanne jurisdictie (hoger, middel of leger) waas de sjaepebank beveug bepaoldje misdriever te berichte toet 'n zeker kapitaalwaerd en ouch oetspraok te doon in börgerlike óneinheid. Wiejer kóste crimineel zake (hoger jurisdictie) ouch toete beveugheje huuere, behave veur dees woveur liefstraofe gólje; dees vole namelik ónger landjshieërlike amtenieëre, wie groeatbaljuws, houfsjoltje, drosserte enzowiejer.

De vriewillige rechspraok, wobie ouch euverdrach van ónreurendj good en irfverdeilinge huuerdje, haw ouch plaats veure sjaepebank; hierop móchte zie onnans registraasjerech (póntjpenning) höffe.

Boete de richterlike taak haw de sjaepebank onna bestuurlike take. Op regelmaesige ge-irfdjedaag (*goewdaag*) besproke zie 't gemèndjebeleid. Dit ómvadje ouch de organisaasje vanne inning van bestumdje belastinge die wore versjöljig anen dörsphieër, de aanstèlling van óngerwiezers en wiesvroulje, 't drage van zörg veure begenkelikheid van waeg en water, 't behieëre van gemèndjegróndj en 't verzekere vanne dörpsveiligheid.
Tsjetsjenië

**Tsjetsjenië** (officieel **Tsjetsjeens Rippebliek**; Róssisch: Чеченская республика; Tsjetsjeens: Нохчийн Республика of *Noxçiyn Respublika*) is 'n autonoom rippebliek (e deilgebied van Róslandj) in naordelik Kaukasië. 't Grens aan Kraj Stawropol in 't naordwèste, Dagestan in 't oeasten en 't naordoeaste, Georgië in 't zujen enne Róssische rippeblieke Ingoesjetië en Naord-Ossetië in 't wèste. Tsjetsjenieë ligk zón 100 kilomaeter van 't Kaspisch Maer aaf. DE houfstad is Grozny. In 2018 woort 't aantaal inweuners gesjatj róndje 1.400.000.

Nao 't oetereinvalle vanne Sowjetunie in 1991 woort 't Tsjetsjeens-Ingoesjetische ASSR verdeildj in 't Rippebliek van Ingoesjetië en 't Tsjetsjeens Rippebliek. In Tsjetsjenië begóste zie al rasj te vechte veure ónaafhenkelikheid. Nao d'n Ieëste Tsjetsjeense Krieg taenge Róslandj kreeg 't landj 'n *de facto* ónaafhenkelikheid, meh nao d'n Twieëdje Tsjetsjeense Krieg is 't Róssisch fidderaal behieër herstaldj gewore.

Saerden wuuert 't landj stèlselmaesig herboedj, mer opstenj en terräöraanvallen in Róslandj geplieëg door Tsjetsjeense rebelle kómme nag ummer veur.
Citrien

**Citrien** of **setrónkwarts** is de setróngaele, doorsjienendje variantj van 't mineraal kwarts (SiO2).

Juus wie de anger variëteite van kwarts is citrien e nesosilicaat. De gael kluuer wuuert veroearzaak door spaorelemènte, wobie veural twieëwaerdig en driewaerdig iezer 'ne rol spele. 't Kristalstèlsel van citrien is trigonaal enne helheid is 7.

De naam van 't mineraal is aafgelèdj wore van citrus (dore gael kluuer). De wichtigste vinjplaatse zeen Breziel, Madagaskar en Róslandj.
Carneool

**Carneool** is 'n variëteit van chalcedoon, waat vleis- toet broenroead is en doorsjienendj toet óndoorzichtig is. 't Wuuert ingedeildj bie 't kwarts. De roeaj verkluuering wuuert veroearzaak door iezer det es klein ónzuverheje zich in 't minteraal bevindj; dees roeaj kluuer kan intenser waere wen me de stein duit verhitte.

Carneool vindj zienen oearsprónk in vólkanische eroderendje stein. Wichtige vinjplaatse zeen India, Saoedi-Arabië en Egypte, mer ouch Breziel, de Vereinigdje Staote, Australië, Róslandj, Tsjechië, Duutsjlandj en Roemenië.

De naam "carneool" verwies nao de vleisjige kluuer van 't mineraal; ieëre neumdje m'n 't owwel *kornalien*.

Saer miensjónthaad broek me carneool in sieräöj, mer ouch al gelangentied veur zegelstein. Carneool zów besjurming beje taenge straeve, tandjpien en zaenepien, mer ouch zów 't bleujinge doon oetsjeie, koorts verlieëgen en gelök bringe.
Bildjhawwer (sterrebildj)

**Bildjhawwer** of **beeldjhawwer** (*Sculptor*, aafkorting Scu) is 'n ónopvallendj sterrebildj ane zujeliken hieëmel, ligkendj tösse 23u04m en 01u44m rechte klumming en -25° en -40° declinaasje. 't Kump oppe brèdje vanne Benelux noeatj gans baove de zujeliken horizon oet en is slech te zeen.

't Sterrebildj is is 1752 ingeveurdj gewore door Nicolas-Louis de Lacaille. De oearsprunkelike beneuming waas *Apparatus Sculptoris* "bildjhawwerswirkplaats". In modern brónne wuuertj döks de historisch ónjuuste beneuming *Bildjhawwer* gebroek.

Bildjhawwer haet gein klaor sterre; de klaorste, alpha Sculptoris, haet 'n magnituud van 4,31.

## Aangrenzendje sterrebiljer
(mitte wiezers vanne klok mit)
* Walvès (*Cetus*)
* Waterman (*Aquarius*)
* Zujervès (*Piscis Austrinus*)
* Kroeanekraan (*Grus*)
* Phoenix
* Aove (*Fornax*)
VV Alkmaar

**VV Alkmaar** is 'n vrouwevoetbalclub oet de Nederlandse stad Alkmaar, die oetkump in de Ieredevisie. De club woort op 1 juli 2017 opgeriech.

VV Alkmaar kump voort oet de aw vrouweaofdeiling vaan AZ oet dezelfde stad. Die club sjeide in 2011 oet mèt vrouwevoetbal, boenao de licentie woort euvergenome door Telstar. Dat is evels 'n club oet Velsen, zoe'n twinteg kilometer zuielek vaan Alkmaar. Umtot de traininge nog ummer in Alkmaar woorte gehawwe, voont me dat oonhendeg. Dao-op woort beslote 'n nui club op te riechte die de licentie vaan Telstar weer zouw euvernumme. Sinds 2017 heet VV Alkmaar daodoor oonaofgebroke in de Ieredevisie gespäöld.

## Externe link
* Officieel website
RKSV Groene Ster

**RKSV Groene Ster** is 'n amateurvoetbalclub oet Heerlerhei, gemeinte Heerle. De club woort op 2 november 1926 opgeriech en späölt vrij hoeg in 't Nederlands amateurvoetbal en kump allewijl (sezoen 2019/20) oet in de Daarde Devisie Zondag, boe 't in 2019 nao promoveerde. Groene Ster späölt zien toesmatche op Sportpark Pronsebroek.

Groene Ster promoveerde in de jaore daarteg in de Twiede Klas, wat toen ouch ech 't twiede niveau vaan 't Nederlands voetbal waor. In de NVB-beker deeg de club 't dèks bezunder good; in 1944 haolde ze zelfs de finaal (9-2 verlees tege Willem II). Nao de inveuring vaan 't betaold voetbal bleef Groene Ster 'n amateurclub, die daobij in de jaore zèsteg sterk begós weg te zakke. Tösse 1968 en 1982 späölde club zelfs neet hoeger es de Veerde Klas. Daonao kroop de club gestiedegaon umhoeg in de voetbalpyramide. Nao promotie nao de Daarde Klas volgde de Twiede Klas (1994), Ierste Klas (1999) en de Hoofklas (definitief in 2012). In 2019 haolde de club dus ouch de Daarde Klas. Heimèt is 't allewijl neve EVV oet Ech de hoegs geklasseerde Limbörgse amateurclub.
Rugby union

**Rugby union** is ein vaan de twie soorte rugby (d'n aandere is rugby league). 't Is wereldwied veeroet de populairste; daorum steit de sport algemein bekind es 'rugby' tout court. 't Is 'ne balsport dee mèt twie teams vaan vieftien weurt gespäöld. De sport is oontstande oet 'ne vreuge vörm vaan voetbal, meh versjèlt dao allewijl sterk vaan: zoe is de bal neet roond meh ovaol, weurt veural mèt de han gespäöld (en minder mèt de veuj) en stoon de regele intensief liefelek contak touw (*scrum*, *tackle*). Punte weure gescoord door de bal reglemintair bij de achterlijn te kriege (*try*, vief punte) of door de bal tösse de paole en bove de lat vaan d'n aander zie doel te stampe; dit lèste kin oet veldspeul (*dropgoal*, drei punte), oet 'n penantie (drei punte) en mèt 'nen tramp nao 'nen try (*conversie*, twie punte).

De sport oontstoont volgens de euverlievering in 1823 in 't pläötske Rugby en woort veur 't iers vasgelag in 1845. In 1895 voont de splitsing mèt rugby league plaots; in 't erm noorde vaan Ingeland wouwe de speulers betaold weure, wat me in 't zuie neet wouw. Rugby union zouw nog hoonderd jaor laank 'nen amateursport blieve. Allewijl is de sport 't populairste in Zuid-Ingeland, Sjotland, Wales en Ierland (noord en zuid), Zuid-Afrika (vaanajds veural bij de blaanke bevolking), Australië (veural 't ooste vaan 't land), Nui-Zieland, Fraankriek (veural 't zuie), Italië en Argentinië. Vrouwerugby weurt spaorzaom gespäöld, meh wel ummer mie. In Nederland en 't Belsj weurt de sport neet al te väöl gespäöld.

't Gief nog 'ne variant mèt de naom *[[rugby sevens]]*, dee door teams vaan zeve weurt gespäöld. Deze sport is sinds 2016 Olympisch. Ieder stoont gewoen rugby al tösse 1900 en 1924 op 't program vaan de Speule. E Wereldkampioensjap rugby gief 't sinds 1987; 't weurt sindsdeen alle veer jaor gehawwe.

Verwante speule, die väöl vaan hun regele bij 't rugby höbbe geliend, zien Australisch voetbal en Amerikaans voetbal.
Martin Luther King

**Martin Luther King Jr.** (15 jannewarie 1929 - 4 april 1968) waas 'nen Amerikaansen dominee en börgerrechtenaktivis dae opkwaam veure belange vanne Afro-Amerikane. Hae woort gebaoren in Atlanta.

Juus wie zie veurbild Mahatma Gandhi sjreef hae gewaldjsloeas optraeje veur taenge de discriminatie vanne negerbevölking enne rassesjeijing inne Vereinigdje Staote. Ouch waas hae kritisch euvere Viëtnamkrieg.

Op 28 augustus 1963 heel d'r 'n toespraok mitte bekandje wäörd *I have a dream*. In 1964 kreeg t'r de Nobelpries veure Vraeje.

Veural inne zujelike staote woort t'r gehate dore aanhengers vanne rassesjeijing. Dit lèdje op 4 april 1968 toette maord op 'm door James Earl Ray.
Beiroet

**Beiroet** (Arabisch: بيروت; Letien: *Berytus*; Frans: *Beyrouth*) is de houfstad enne grótste stad van Libanon; 't haet ouch de wichtigste have van det landj. Beiroet haet zoea 2 miljoen inweuners. 

Beiroet is ein vanne heterogeenste stej van 't Midden-Oeaste wen me kiek nao de bevölkingsgroeppe. Zoea wone dao christene (maroniete. Grieks-orthodox, Armeens-orthodox, Roeams-Katteliek en protestants), moslims (soenniete en sjiiete) en druze. De meiste juudde zeen nao de Vereinigdje Staote verhoes naodet de börgerkrieg oetbrook in 1975; zie wone noe veural in Brooklyn (Nuuj-York). Allewiel is de stad verdeildj geworen in 't islamitisch wèstelik deil en 't christelik oeastelik deil.

Veure krieg haw de stad de bienaam **.
Coma

**Coma** is 'n staot van depe bewósteloeasheid en kan e gevolg zeen van vergiftiging (door drugs, alcohol of vergif), stófwusjelingsperblieëme (hypoglykemie, hyperglykemie, ketoacidose), krenkdjes aan 't centraal zieënstèlsel, 'ne slaagaanval, 'n herresjödding, 'nen hertaanval of e zoerstóftekort.

Sómtieds duit me kónsmaesig e tiejelik coma (narcose) opwèkke (mit medikaasje) veur zwelling vanne herre taenge te gaon.

Me mót e coma neet zeen es slaope: 'ne miens dae sluuep kan me wakker make, mer 'ne comapatiënt reageert neet op prikkels. Ouch is e coma neet 'tzelvendje es herredoead; bie det litste is de herrenaktiviteit namelik gans oetgesjèdj: 'ne miens dae herredoead is aomp gaar nimmieë van zich; boetedet kan 'ne miens in e coma wakker waere, mer 'ne miens dae herredoead is neet.

Wie m'n oet e coma kump ligk aan waat d'n oearzaak enne plaats van 't coma is, wie zwaor 't waas en of neurologische sjaaj is óntstange. 't Rizzeltaat kan wusjele tösse gans herstèl toetten doead. Patiënte kónne wakker waeren oet e coma mit e pallèt aan liefelike, verstenjelike en psychische perblieëme. 't Herstèl geit döks stendigaan, wobie de patiënt ummertoe mieë geit reageren oppe ómgaeving. Bie sómmige geit dit herstèl neet wiejer es reaksjes op primair prikkels, meh bie väöl luuj wuuert oetèntjelik 't volstenjig bewószeen herstaldj.

In sómmige vel van ónvolstenjig herstèl kan de patiënt ómmegaementj de ougen äöpene, tróds ónherstèlbaar herrebesjajiging. Hiebie óntsteit e daag- en nachritme, mer ougkóntak of kómmunikaasje is ónmuuegelik. Me sprik den van 'ne vegetatieven toestandj.

Coma's doere zeljelik langer es twieë toet veer waeke, mer 't vervolgtrajèk kan jaore ware.

d'n Term wuuert owwel gebroek veur 't euvermäötig drinke van alkoholischen drank. "Comazoepe" lèdj aevel zelje toet e daodwirkelik coma. Vergeliekbaar guuef 't terme wie "comakieke" (euvermäötig kieke van films en series), die gaar neet leie toet bewósteloeasheid.
Vergiftiging

**Vergiftiging** is d'n toestandj dae óntsteit nao 't in- of opnumme van zat vergif die symptome veroearzake. 't Waord wuuert ouch gebroek veure opzèttelike hanjeling veur emes in daen toestandj te bringe.

Wen de sjajelike stóf van zich oet 't lief eweggeit (wie nicotine) traeje klachte pas op wen de innaam de oetsjeijing euversjriedj, zoeadet 't baove de symptoomdörpel oetkump. Wen de innaam de oetsjeijing langdoerig euvertröf, dan truuedj cumulatie (opstapeling) op.

De stófwusjeling kèntj e good deil aan mechanisme veur sjajelike stóffen aaf te braeken of oet te sjeie; in väöl vel is genaezig meugelik door wiejer innaam vanne sjajelike stóf te verkómme, zoeadet 't lief de res kan doon. 't Guuef aevel ouch sómtieds taengegifte of maotregele (wie 'n neerdialyse) veure stóf sneller oet 't lief eweg te kriegen of 't ewegkriege vanne stóf uberhaup meugelik te make.

Opzèttelike vergiftiging vèltj binnen 't straofrech ónger 't delik mishanjeling ('t benaodeile vanne gezóndjheid). 't Vörmp 'n straofverzwaorendje ómstenjigheid. Wen 't slachoffer es e gevolg hievan störf of ernstige gezóndjheidsklachten oplöp is dit 'n extra straofverzwaorendje ómstenjigheid.
Oape Universiteet

De **Oape Universiteet** (Nederlands: *Open Universiteit*) is 'n universiteet i Nederland en Vlaandere die wetesjappelig óngerwies verzörg mit e oape en touwgankelig karakter. De OU rich zich vuural op deeltiedóngerwies vuur volwassene en colleges weëde mieëtstes online gegeëve. Sjtudente kinne thoes sjtudere en zelf 't tempo van eur sjtudie bepoale.

Sjtudente mótte minimaal 18 joare aod zing, mar wieër guëf 't ging formeel touwlatingseise. Bei de mieëtste mastersjtudies of -cursusse gelde evvel waal vereisde.

De hoofvestiging ligk in Heële, mar sjtudente kinne uëveral i Nederland en Vlaandere gebroek make van de achtieën sjtudiecentra die durch 't ganse lank zint versjpreid. Sjtudiecentra guëf 't beivuurbild i Nimwege, Amsterdam, Groninge, Antwerpe, Leuve en Brussel. In de Limburge guëf 't neëve de hoofvestiging in Heële óch 'n vestiging in Hasselt.

De universiteet woeëd ópgerich i 1984 is doamit de jónkste universiteet i Nederland. Ze is óch de innige in 't lank die óngerwies óp aafsjtank verzörg.

Rector magnificus is d'r prof. dr. Theo J. Bastiaens.

## Extern linke
* officieel website Open Universiteit (OU.nl)
* officieel website Open Universiteit Vlaanderen (OpenUniversiteit.be)
Adam Smith

**Adam Smith** (5 juni 1723 - 17 juli 1790) waas 'ne Sjotsen econoom dae wuuert gezeen es de gróndjlègker van 't klassiek liberalisme.

Hae waas van meining det 't naostraeve van 't eige individueel belank 't bèste maotsjappelik belank is. 'n Vrie mert zów volges dem 't meiste oplevere veure samelaeving in 't gehieël. De "ónzichbaar handj" van dees vrie mert zów 't benötsel vanne hölpbrónnen effektief make, waat zów leie toet hermenie en aevewich.

Smith waas gebaoren in Kirkcaldy, Sjotlandj, en studeerdje ethiek (*moral philosophy*) ane universiteit in Glasgow, wonao d'r waas gaon studeren aan 't Balliol-kolleesj, 'n óngerdeil vanne universiteit van Oxford, mit 'n buuers. In 1748 begós t'r les te gaeven ane universiteit van Edinburgh. In 1751 woort hae beneump toet hoeaglieërer inne logica in Glasgow.

Zie wichtigste werk is *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations* "'n vörsjing nao de aard en oearzake vanne riekdóm van lenjer", meis verkort nao *The Wealth of Nations* (1776). Hierin loog t'r de gróndj van 't ikkenomisch liberalisme. Al rasj en gemekkelik haw 't ingank inne Vereinigdje Staote en 't Vereinig Keuninkriek, es e gevolg vanne ikkenomische crisis veroearzaak doren Amerikaansen Ónaafhenkelikheidskrieg. Oetèntjelik gaaf de publikaasje ouch d'n doeadsteek veur 't mercantilisme, det veur ieëve lang de economie in Europa behieërdje.

'n Anger werk van Smith is *The Theory of Moral Sentiments*, worin d'r zien eige ethiek oetzatj.
Gebaordje

'n **Gebaordje** of **gebaorte** is 't óntstaon van e nuuj zelfstenjig laeven oet 'n anger organisme vanne zelvendje saort. 't Is 't percès wobie d'n draagtied aaflöp en 't nuuj laeve wuuert oetgeworpe.

Bie hoger deersaorte haet de gebaordje plaats nao de bevröchting enne daoropvolgendje periood van greuj in 'n ei van 'n imprio in 't lief vanne moder. Bie luuj neump me dees periood de zwangersjap; bie bieëster de drach of d'n draagtied. 't Memènt van 't oetwirpe van 't nuuj laeve hètj de gebaordje, meh bie miense sprik me döks vanne bevalling.

Bie zougdere haet de gebaordje plaats door sametrèkking vanne baarmoder, wodoor de foetus ('t imprio kort veure gebaordje) nao boete kump vanoet 't lief van 't moderbieës. De wórpgruuedje varieertj van eine toet mieër es tieën naokómmelinge. Bieje meiste zougdere zeen pasgebaorene innen ieëste tied nao de gebaordje nag aafhenkelik van modermilk en wiejere breudzörg. Bie bujeldere greutj 't jónk bieës nag gelangentied inne bujel vanne moder.

Bie bieëster die eier lègke sprik me gewuuenelik neet van "gebaore waere", meh van "oetkómme", ómdet 't eljerbieës neet baartj, mer eier lègk. De gebaordje is den neet 't lègke van 't ei door 't moderbieës, mer 't memènt det 't jónk zich oet 't ei wètj te bevrieje.

Bie veugel kump 't jónk, 't kuke, oet 't eie. Bieje veugel sprik me van èsvlejers wen de jóng veugel drek 't ès verlaoten en van èsblievers wen zie gerumen tied op 't es blieve veurdet zie zich de vlöch eigemake.

Bie vèssen en reptiele kómme de jóngen ouch oet 'n ei, wobie de eljers sómtieds breudzörg vertuuene, meh sómtieds juus ouch gaar-neet. Sómmige vèsse numme de eier inne móndj, de moelbreujers. Sómmige vèsse, mer ouch sómmige reptiele, zeen laevendjbarendj, det wil zègke det 't jónk al in 't lief vanne moder oet 't ei kump.

Ouch insèkte kómmen oet eier. Inne laeveskrink van insèkte zeen 's twieë tuup te óngersjeie: de ónvolstenjige gedaanteverwusjeling enne volstenjige gedaanteverwusjeling. Bepaoldje parasitair insèkte, wie sluupwapse lègken häör eier in anger bieëster, wo dees oetkómmen en zich wiejer óntwikkele.
Cocaïne

**Cocaïne**, **coke**, **wit** of **sos** is 'n saort aan harddrugs dae wuuert verkregen oete blajer vanne cocaplantj; 't is e stimulerendj middel det behuuert toete alkaloïde.

In pure vorm haet cocaïne e sterk opwèkkendj effèk. Gebroekers vergaete de zörg en höbben innerzjie veur te dansen en te drinke, mer 't gebroek kan ouch leie toet zaenechtigheid en ónras. Liefelike gevolge zeen 'ne verhuuegdjen hertslaag, zweite en verwiedje pupille. Mit hoger dosisse kónne de blooddrök enne lieftemperatuur waere verhuueg. 't Wuuert gebroek in 't oetgaon, mit naam gesnaove. Richtig verslaafdje gebroeke meis crack, waat is opgesjuuendj mit ammonium en wuuert gerouk. Boeten 't recreatief gebroek wuuert 't ouch gebroek door luuj die groeate prestaasjes mótte levere.

Gebroek van cocaïne kan leie toet verslaving door 't effèk waat 't haet op 't beluueningssysteem vanne herre; me kan al nao kort gebroek verslaaf waere. Kóntinu gebroek kan wiejer ernstige gevolgen höbbe veure gezóndjheid; 't vergruuetj de kans op slaeg, hertinfarkte, lóngklachte (in 't val van rouke), bloodvergiftiging en hertstilstandj. Ouch kan me zich chronisch meug gaon veulen en minder of gei plezeer mieë gaon ervare.
Iberië

**Iberië** of 't **Iberisch Sjiereilandj** (neet te verwarre mit 't Keuninkriek Iberië oete aadheid det in Kaukasië loog) is 't deil van Europa t'n zuje vanne Pyreneeje. 't Is e sjiereilandj det wuuert ómringk dore Middellandjse Zieë, d'n Atlantischen Oceaan enne Golf van Biskaje. 't Haet 'n oppervlaakdje van 582.530 km². De wichtigste revere zeen d'n Ebro, d'n Taag, d'n Douro, de Guadiana enne Guadalquivir. 't Hoogste puntj van Iberië is de Mulhacén (3478 m). De wichtigste stej zeen de twieë houfstej van Portugal en Spaanje: Lissabon en Madrid, mitte stej Barcelona, Málaga, Porto, Sevilla en Valencia.

Geologisch gezeen besteit 't sjiereilandj oet e stök aerdkoosj det tiejes de Alpien orogenees taengen en langs Frankriek is geboetsj, wodoor 't orogeen vanne Pyrenejen is óntstange. 't Grótste deil van 't sjiereilandj besteit oete meseta, de Spaanse hoeagvlaakdje die saere Hercynische orogenees koem is verangerdj. Daonaeve guuef 't e deil bekke wie 't Ebrobekke, 't Tabernasbekken en 't bekke vanne Guadalquivir.

## Lenjer
De volgendje lenjer en gebiede ligke deils of gans op 't Iberisch sjiereilandj:
* Andorra, 'nen dwergstaot inne Pyreneeje;
* Frankriek, e deil bergdaal inne Pyreneeje;
* Spaanje;
* Portugal;
* Gibraltar, e Brits gebiedsdeil euvere zieë aan 't zujelik puntj van Spaanje.