open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iridium

**Iridium** is 'n sjeikundig element mit symbool Ir en atoomnómmer 77. 't is 'n zilverwit euvergangsmetaal.

## Ontdekking
Iridium is in 1803 (geliektiedig mit osmium) ontdek door de Ingelse chemicus Smithson Tennant, wen 't es residu achterbleef nao 't oplosse van platina erts in keuningswater.

De meteoriet dae zo'n 65 miljoen jaor geleje in Mexico insloog en zo de massa-extinctie van de K-T euvergang veroorzaakte, bevatte 'ne hoge concentratie iridium. Restante daovan waerde aangetroffe es 'n dun laegske in 't sediment aafgezat in dae periode. Dit nömp me de iridium anomalie.

## Toepassinge
Iridium wuuertj veurnamelik gebroek in legeringe wo de helheid van 't materiaal belangriek is. Angere toepassinge zeen:

* Smeltkroeze en anger apparate die taenge hoeëge temperature bestandj mótte zeen.
* Elektrische contacte wie Pt/Ir-bougies
* De puntje van vulpenne en kompasnaolde.

Vreuger waerde bepaalde iridiumlegeringe soms gebroek veur wapes en óm porselein (zwart) te kleure.

Van 1889 toet 1960 góldj es definitie van de maeter de aafstandj tusse twiëe inkepinge op 'n staaf, bestaonde oet 'n legering van platina en iridium, de zgn. X-maeter, bewaard in Sèvres, Frankrijk. Later is dit vervange door 'n angere definitie. Vanaaf 1901 is ein legering van 90 massa% platina en 10 massa% iridium ouch de sjtandaard van 't prototype van'ne normaalkilogram, dae ouch weeurdj bewaardj in Sèvres.
Sjappeleer

Sjappeleer, van 't Latiense scapulier, ies 'n sjouwerkleid, gedrage door bepaalde ordes.
Lede van sómmige christelike ordes houwe de geweunte um 'n sjouwerkleid op boorsj en rök en euver 't habiet te drage. Later woort dit in kleiner vörm door leke-lede van de orde ónder de kleier gedrage. Die kleiner vörm besjtóng oet twiè veerkentige lepkes, die mèt sjouwerlinte, in de kleur van de betreffende orde, vasgemaak waore. Sóms verseerd mèt 'n geborduurd kruus. 

Paus Pius X (hae waor paus van 1903-1914) haet op 'n gegeve moment toesjtumming gegeve um in plaats van de sjtoffe lepkes 'n sjappeleermedalje te drage. Op dit medalje sjteit aan de ein zie 't heilig Hart van Jezus en aan de andere kant Maria, dèks mèt 't sjtoffe sjappeleer in de heng. Ouch sjtoon waal de attribute van de orde d'r op aafgebeeld.

## Zuuch ouch
Natuurhistorisch Museum

In 't **Natuurhistorisch Museum** in Mestreech weure groete collecties beheerd op 't gebeed vaan geologie, paleontologie, flora en fauna vaan Zuid-Limburg en umgeving.

In modern exposities weurt e beeld gegeve vaan 't oonstoon vaan 't landschap woe veer noe in leve. 't Museum beheert zoe'n 550.000 objekte. In de collectie bevinde ziech 10.000 soorte en 1000 type-exemplare. 't Zwuurtepunt ligk in 't Bove-Kriet, ouch wel 't Maastrichtien geneump, de periode boe-in 't Zuid-Limburgse mergelland is oontstande.

Ein vaan de proonkjuwele is 'ne mosasauriër dee aon 't ind vaan de jaore negeteg oet de melger vaan de Sint-Pietersberg woort gegraove. 't Indrökwèkkend gereemsel vaan 't bies weurt tentoengestèld oonder de troetelnaom *Bèr*.

## Trivia
't Natuurhistorisch Museum waor in 1995 ei vaan de ierste musea in Nederland mèt 'n eige website.

## Links
Website vaan 't Natuurhistorisch Museum
Indium

**Indium** is 'n sjeikundig element mit symbool *In* en atoomnómmer 49. 't is 'n zilvergries hoofgroepmetaal.

## Ontdekking
Indium is in 1863 ontdek door Ferdinand Reich en Theodore Richter terwiel zie mit 'n spectrograaf in zinkertse op zeuk wore nao thallium. 4 jaor later waas Richter in staat óm 't metaal te isolere.

De naam *Indium* is aafkomstig van de *[[Indigo (kleur)|indigolien]]* in 't atoomspectrum van indium.

## Toepassinge
De ieëste groeatsjaolige toepassing van indium waas es deklaag veur lagers in zwaore vleegtuugmotore tiedes de Twieëde Waereldoorlog. Daonao steeg de productie gestaag ómdet 't in smeltbare legeringe, soldeertin en de elektronica good toepasbaar waas. Vanaaf de jaore '80 waerde indium 'n belangriek materiaal bie de productie van LCD-sjerme. Anger toepassinge zeen:
* Legeringe mit 'n leeg smeltpuntj. Legeringe van 24% indium en 76% gallium zeen vloeibaar bie kamertemperatuur.
* Gróndjstof veur fotogeleiders, transistore, geliekrichters en temperatuursaafhankelikke weerstenj.
* Kwalitatief hoeëgwaardige spegele die teves corrosiebestendig zeen
Es indiumoxide wuuertj indium gebroek veur elektroluminescente panele.

Teves wuuertj 't radioactieve isotoop 111In binne de nucleaire geneeskunde toegepas es label veur scintigrafisch óngerzeuk nao 't functionere van diverse organe.
Krypton

**Krypton** is 'n sjeikundig element mit symbool **Kr** en atoomnómmer 36. 't Is 'n kleurloos edelgaas.

## Ontdekking
In 1898 is krypton ontdek door William Ramsay en Morris Travers. 't Bleef euver bie de ontleding van vloeibare lóch nao 't weghaole van water, zuurstof, stikstof, helium en argon. 'n Waek later ontdekte 't duo op dezelfde maneer ouch neon.

De naam *krypton* is aafkomstig van 't Griekse *kryptos* vertaald es *verborge*.

## Toepassinge
Krypton is duur en in de meiste gevalle te vervange door goodkoupere edelgaas. Daoróm wuuertj 't slechs op zeer beperkte sjaol industrieel toegepas. Inkele gebiede wo krypton waal wuuertj gebroek zeen:
* In fotografische flitsers, speciaal bie hogesnelheidsfotografie
* In fluorescerende verleechting wuuertj soms 'n mingsel van argon en krypton toegepas
* Es vulling veur geïsoleerd glaas
Van 1960 toet 1983 is krypton gebroek veur de definitie van de maeter. Ter vervanging van de standaard maeter (legering van platina en iridium) in Paries waerde de standaard maeter vasgesteldj aan de handj van de roead-oranje spectrumlien van 't krypton-86 isotoop.
Krypton leech, wie neon, op wen 't wuuertj toegepas in 'n neonlamp. 't Versjil is de kleur leech: neon leech oranjeroead op; krypton bleik paars.
Xenon

**Xenon** is 'n sjeikundig element mit symbool Xe en atoomnómmer 54. 't Is 'n kleurloos edelgaas.

## Ontdekking
Xenon is in 1898 ontdek door William Ramsay en Morris Travers wen 't es residu achterbleef tiedes 't óngerzeuke van vloeibare lóch.

De naam *xenon* kömp van 't Griekse *ξενоς (xenos)* det *vraemdeling* beteikentj.

## Toepassinge
't Gaas xenon wuuertj väöl gebroek in diverse gaasontlajingslampe, wie bacteriële lampe, elektronebuze, stroboscope en elektroneflitsers, meh ouch in lasers. 't Isotoop 133Xe is broekbaar es radio-isotoop. In de ruumdjevaort wuuertj xenon gebroek es brandjstof in ionemotore. Op vandaag waere mit xenongaas gevuldje gaasontlajingslampe ouch toegepas in de automobielindustrie, deze lampe gaeve 'n toet 3 maal baeter zich es conventionele halogeenlampe.
Argon

**Argon** is 'n sjeikundig element mit symbool Ar en atoomnómmer 18. 't Is 'n kleurloos edelgaas.

## Ontdekking
In 1785 veróngerstelde de Britse weitesjapper Henry Cavendish det Argon in de lóch veur zou mótte kómme meh kós det neet aantoeane. Pas in 1894 kóste Lord Rayleigh en Sir William Ramsay aantoeane det argon waal degelik in de lóch veurkwaam. De naam kömp van 't Griekse *Argos* det te vertale is nao "lui" of "neet actief". Hiebie waerde verweze nao de inerte eigesjappe van dit element.

## Toepassinge
De bekindste toepassing van argon is es vulmiddel van gloeilampe ómdet argon 't doorbranje van de gloeidraod veurkömp, zelfs bie hoeëge temperature. Verder wuuertj argon gebroek op plaatse wo 't semi-inerte stikstof neet toereikendj is (argon is duurder es stikstof). Angere toepassinge van argon zeen:
* Es inerte atmosfeer veur 't laote gruie van silicium- en germaniumkristalle.
* Vanwaege de goje oplosbaarheid in water wuuertj 39Ar soms gebroek óm de ajerdom van gróndjwater te bepale (methode is vergeliekbaar mit Koolstof-14 datering).
* 't Excimeer ArF+ wuuertj toegepas in lasers.
* De goje isolerende eigesjappe van argon make 't 'n oeters gesjik gaas veur 't opblaoze van 't druuegpak van technische dukers. 't is daomit 'n good alternatief veur stikstof- of heliumhajendje aomgaas.
* Door de goje isolerendje eigesjappe wuuertj Argon verwerk in dubbel glaas: in de laag tusse de 2 glaaslage.
* Es blusmiddel in ruumdje wo neet mit water of sjoem kin waere geblus.
* Es besjermgaas bie 't MAG/MIG-lassen.
* Argon leech, wie neon, op wen 't wuuertj toegepas in 'n neonlamp. 't Versjil is de kleur leech: neon leech oranjeroead op; argon blauw.
Sjeldaeze

'n **Sjeldaes** (of **staekvleeg**) is 'n lid van de femielje van de **Tabanidae**, toet de vlege beheurendje bloodzugendje insekte. De femielje is waereldwied verspreid; d'r zeen ongevieër 8000 saorte. Ze höbbe groeate uig, bie väöl saorte mit 'n fraai kleurepatroean, det nao de doead echter snel vervaag. 't Zeen euver 't algemein forse, stevig geboewde vlege. 

Ze zeen wiejer herkinbaar aan de antennes mit drie segmente wovan de meis distale dök 'n ringvormig patroean haet meh gein arista. De kop is van achter rech aafgeknot en staek aan de ziekantj waat naeve de thorax. De R4 en R3-vene op hun vleugel loupe oeteinanger en ómvatte de vleugeltop. De mondjdeile bestaon oet 'ne krachtige staeksnoet mit labrum, hypopharynx, gepaarde mandibels en maxille. De staekbörstele waere van achter door 't labium ómslaote, deze zeen relatief diek waat de steek zoea pienlik maak. Ze ontwikkele zich lankzaam (ongeveer 1 generatie per jaor, *univoltien*) meh de volwasse vlege (imagines) kómme duk tegliek oet zoedet plaoge kinne optraeje.

Ze strieke snel neer en biete dan vriewaal onmiddellik, waat meistal good te veule is. Naeve deze korte pienlikke ervaring is d'r ouch 't gevieër van bacteriële infecties die meistal good te behanjele zeen mit antibiotica. 

Nao 'ne beet kinne staekvlege neet snel wegvlege, zoedet me hen mit 'ne goodgemikdje klap kin doeadslaon; dan haet me de beet echter al te pakke, dae meistal toet 'ne fikse jeukbult leidt. De snoet van de sjeldaes bestuit oet 'n tal van metsekes, wodoor de huud, bie 'ne beet, es 't ware wuuertj aopgesneje. Door dit mechanisme is de soldaes, in taengestelling toet 'n mögk, in staot óm ouch door sommige dunne kledingstukke haen te biete. Aan kledingstukke mót me in dit geval dinke aan t-shirts, dun bókse en dun zök. Allein de vruikessoldaeze staeke, óm voldoende energie te verkriege óm hun eier te kinne ligke. Mit name vieë kin zeer väöl hinder van soldaeze höbbe. Ze kómme veural veur op get vochtigere plaatse die naeve zon ouch waat sjeem biede. De larve ontwikkele zich in water, modder, moeras, of rottendje plantedeile. Ze laeve duk van anger insecte. d'r Zeen meistal 8 of 9 larvestadia, mit 'ne diapauze in de wintjer. In vriewaal alle geslachte (behalve 'n paar primitieve die veural in de troeape veurkómme) vode de volwasse vruikes zich mit blood; de menkes bao ummer mit nectar of plantesap. In Nederlandj kómme 'n 35-tal saorte soldaeze veur.

## Genera
(neet volledig)
* *Agkistocerus*
* *Atylotus*
* *Chrysops*
* *Diatomineura*

* *Haematopota*
* *Hamatabanus*
* *Hippocentrum*
* *Hybomitra*
* *Lepiselaga*
* *Pangonia*
* *Pelecorhynchus*
* *Silvius*
* *Tabanus*

## Zeen ouch
* Hörzel

## Fotogalerie

Aafbeilding:Gemeine Viehbremse Tabanus bromius 2.jpg|Tabanus bromius
Aafbeilding:Gemeine Viehbremse Tabanus bromius 3.jpg|Kop van Tab.br.
Aafbeilding:Daas_op_been_(omgeving_Goor).jpg|Vruike geit staeke
Aafbeilding:Fliege auf Holzbrett.jpg|Chrysops relictus


## commons
* Categorie op commons

## Extern links
* Duitse taxonomische pagina
Awala-Yalimapo

**Awala-Yalimapo** is 'n gemeindje op de noordelikke kus van Frans Guyana, kortbie de grens mit Suriname. De zetel van de gemèndje is de nederzitting van Awala wo de *[[mairie]]* (gemèndjehoes) is gelaege. Anger nederzittinge binne de gemèndje zeen: Yalimapo, Ayawande ('n Amerindiase dörp), en Piliwa

## Gesjiedenis
De gemèndje van Awala-Yalimapo waas aangemaak op 1 januari, 1989 door 't aafsjeie van zien territorium van de gemèndje van Mana.

## Geografie
Awala en Yalimapo zeen Frans Guyana's meis noordelikke nederzittinge, gelaege net aan 't zuje van 't *[[regio's van Frankriek|région]]*'s meis noordelikke puntj, 't strandj van Plage des Hattes, 's waerelds groeatste leatherback sjildpad nestelendje plek.

## Demografië
De inwoeaners van Awala-Yalimapo zeen in hun meerderheid Ameridiane (Kaliña).

## Extern links

* Artikel euver sjildpadde gesprek in Plage des Hattes
Mana (Frans Guyana)

**Mana** is 'n gemèndje en dörp in Frans Guyana. 't Waas gestich 't 1828 door Anne-Marie Javouhey. 't Grens aan de Mana reveer, wo 't verlieëndj ziene naam; en is kortbie de Maroni reveer. Mana is de primaire producent van ries in Frans Guyana, welke 't exportieërt nao Suriname.

Op 1 januarie, 1989 euver 3% van 't territorium van Mana waas aafgesjeie en waerde de gemèndje van Awala-Yalimapo.

## Extern links
* Gids euver Guyana: Mana
Saint-Laurent-du-Maroni

**Saint-Laurent-du-Maroni** is 'n gemèndje van Frans Guyana, 'n euverzieës ''département'' van Frankriek gelaege in Zuud Amerika. Saint-Laurent-du-Maroni is ein van de twieë *[[sous-préfecture]]s* van Frans Guyana, zeende de zetel van 't Arrondissement van Saint-Laurent-du-Maroni. 't Is de twieëde meis bevolkdje stad van Frans Guyana mit 'n bevolking van róndj de 25,000. 

## Geografie
't Is 'n grensdörp in noord-wes Frans Guyana. 't Is gelaege aan de Maroni Reveer (in Nederlands: *Marowijne*), taengeneuvergesteldje 't dörp van Albina in Suriname det bereik kan waere door middel van vaer of  pirogue. 't Haet gein Atlantische kus, det oetgelag kan waere door 't verlange van de strafbar authoriteite om te veurkómme det gevangene ontsnappe door de zieëroute.

## Gesjiedenis
Gestich in 1858, 't waas veurmalig 't aankómspuntj veur gevangene, die aankwame aan 't *Camp de la Transportation* (opgerich detzelfde jaor) veur 't verveur nao versjeie strafkampe door 't ganse landj. Alfred Dreyfus en Henri Charrière (auteur van *"[[Papillon (book)|Papillon]]"*) brachte de nach door hie op hunne waeg nao de meer geisolieërdje gevangenis op 't Île du Diable (Duvelseilandj), ein van de Îles du Salut ver van de kus van Kourou.

## Extern links
* Officiële website van St-Laurent-du-Maroni.
* Website mit väöl foto's van Frans Guyana, wo ónger de St-Laurent regio.
* Plaetjes van Saint Laurent du Maroni.
Apatou

**Apatou** is 'n gemèndje van Frans Guyana, 'n euverzieës ''département'' van Frankriek gelaege in Zuud Amerika.

De gemèndje van Apatou waas aangemaak op 12 november, 1976 door aafsjeiing van de gemèndje van Grand-Santi-Papaichton (sins den aaf bekèndj ónger de naam Grand-Santi).
Grand-Santi

**Grand-Santi** is 'n gemèndje van Frans Guyana, 'n euverzieës ''département'' van Frankriek gelaege in Zuud Amerika.

De gemèndje hoot oearsprunkelik Grand-Santi-Papaichton en bevatte de taengeweurdig ónaafhankelikke gemèndjes van Apatou en Papaichton. Op 12 november, 1976 waerde Apatou aafgesjeie van Grand-Santi-Papaichton en waerde 't 'n ónaafhankelikke gemèndje. Op 1 jannewarie, 1993. waerde Papaichton ouch aafgesjeie van Grand-Saint-Papaichton en waerde 't 'n ónaafhankelikke gemèndje. Daoróm waerde de naam van de gemèndje ingekórt tot Grand-Santi.
Papaïchton

**Papaïchton** (de officieel spelling is **Papaichton**, maar de spelling mit 'n trema is de meis frequente) is 'n Franse gemèndje in 't euverzieës departement van Frans Guyana. 't Dörp lik op de kuste van de rivier Maroni, welke oeats de enige waeg  waas óm 't dörp te bereike. 

't Dörp, det de zetel van de gemèndje is, hoot èrder Papaïchton-Pompidouville ter ieëre van de president Pompidou.

Papaïchton is thoes aan inkele van de Aluku miense. 

## Gesjiedenis

*1895 : 't dörp is gezag det 't gestich is door "granman Ochi". 
*1930 : Aanmaak van 't territorium van Inini, administratieve divisie mit ónger angere Papaïchton
*1946 : Departementalisatie van Frans Guyana, en 't territorium van Inini wuuertj 'n arrondissement
*1968 : Aanmaak van 'ne stedekring in Grand-Santi-Papaïchton
*1969 : Stedekringe verangerdj nao gemèndjes
*1976 : Splitsing van de gemèndjes van Apatou en Grand-Santi-Papaïchton
*1993 : Splitsing van de gemèndjes van Grand-Santi en **Papaïchton**.
Saül

**Saül** is 'n gemèndje van Frans Guyana, 'n euverzieës ''département'' van Frankriek gelaege in Zuud Amerika.

't Lik erg aafgelaege, ómgaeve door dich raengewoud en, ómdet d'r  gein waege zeen nao 't dörp,  kan 't allein waere bereik door middel van vleegtuug.

De verunaamste activiteite in 't dörp zeen goud mienboew en trekke door de väöle raengewoudepajer. d'r is 'n toeriste kamp (Larozaly) en hotel (Les Eaux Claires) in 't dörp.
Maripasoula

**Maripasoula** is 'n gemèndje van Frans Guyana, 'n euverzieës ''département'' van Frankriek gelaege in Zuud Amerika. Mit 'n landj oppervlak van 18,360 km² (7,089 verkantje mijle), is Maripasoula de groeatste gemèndje van Frankriek.

Cyrille Regis, 'ne bekèndje, veurmalige West Bromwich Albion en Ingelandj speler, waas gebaore in Maripasoula.
Atoomnómmer

De **atoomnómmer** (soms ouch *atoomgetal*) gief 't aontal protone in de kern en 't aontal elektrone in de elektronewolk vaan 't atoom aon. De atoomnómmer is 'n belaankriek begrip oet de chemie en de kwantummechanica. 'n Illemint en zien plaots in 't periodiek systeem zien heidoor vasgelag. Es 't atoom es gehiel elektrisch neutraal is, is de atoomnómmer geliek aon 't aontal elektrone in de elektronenwolk roond de kern. Zjus die elektrone bepaole 't chemisch gedrag vaan 'n atoom. Bij atome die neet elektrisch neutraal zien (ione) is 't aontal elektrone groeter es de atoomnómmer (bij de negatieve anione) of kleiner (bij de positieve katione).

De atoomnómmer kin links oonder 't symbool vaan 't illemint weure gezat, beveurbeeld:
:**1**H (Waterstof) en **8**O (Zuurstof) 

't Aontal neutrone in de kern weurt neet door de atoomnómmer bepaold, mer kin soms van atoom tot atoom vaan 'tzelfde illemint versjèlle. Zoe kinne d'r dus atome veurkoume mèt dezelfde atoomnómmer mer versjèllende massa. Deze atome vaan 'tzelfde illemint mer mèt versjèllend gewiech weure isotope geneump. Veural bij de zwoerdere atome, die mèt 'n hoeger atoomgetal, is 't aontal neutrone groeter es 't aontal protone in de kern.

Het liechtste atoom, mèt atoomnómmer 1, is waterstof, aongeduid mèt H. Dat atoom heet 'ne kern dee oet 1 proton besteit. Vaan waterstof bestoon nog twie variante: 'ne kern dee besteit oet 1 proton en 1 neutron. Dit isotoop vaan waterstof heit "zwoer waterstof" of Deuterium. Dao besteit ouch 'ne variant mèt 'ne kern dee besteit oet 1 proton en 2 neutrone. Dit isotoop heit Tritium. 't Atoom vaan tritium is instabiel en vèlt nao einigen tied oeterein (halfwaardetied oongeveer 11 jaor). Tritium is dus radioactief. Alle variante vaan waterstof höbbe evels dezelfde atoomnómmer, naomelek 1, en zie höbbe in neutralen touwstand ouch 'tzelfde aontal elektrone, naomelek 1.

## Zuug ouch
* Lies vaan illemènte op nómmer
Palsa

'ne **Palsa**, mieëvoud *palse*, is 'n övverbliefsel va 'ne vrooshövvele dae tiedens Iestieje oontsjtande is.
D'r naam is Fins mae sjtamt oorsjpronkelek aaf van 't Noord-Samische waoërd *balsa*.
## Oontsjtoeë op 't Hoeëg Ven
Tiedens d'r lètste Iestied bloos d'r weend de besjermende sjnieëlaog op 't Hoeëg Ven e-weg en zoe koes de kow in d'r groond dringe. 't Water dat zich in de groonddeeltjes bevong bevroor en op die meneer oontsjtonge ieslenze, die d'r groond ophove. Wie 't klimaat wermer waoërt, zakde de vrooshövvele wer in-èè en bleve de mèt water gevölde depressies in 't laandsjap achter. Dis völde zich op d'r doer mèt veenmosse en later mèt turf.
 
## Kiek ooch
*Pingo

## Bronne
* Artikel Duutsje wikipedia
* De hoge venen, bedreigde resten van een oerlandschap, Carine Taffein en Michel Decleer ISBN 90-6966-079-2 Tegeliekertied versjaen ooch 'n Duutsje en Fraanstalige versie.

## Externe leenk
*http://www.cits.rncan.gc.ca/guide/bog_pals/pg07_e.html
Metathesis

**Metathesis** of **metathese** verwies in de taalkunde nao 't versjiensel det littere in e waord waere ómgewusseldj mit einanger. Zón verwusseling kan individueel en per vergissing plaatsvinje, mer ouch structureler ómdet littercombinaties sómtieds lestig in de móndj ligke. Zoa kalle klein kinjer döks van *raps* inplaats *rasp*.

In d'n tied höbbe in versjillige spraoke in etymologisch verwantje wäörd ouch metathesis plaatsgevónje.

## Veurbiljer
In de lies hie-ónger völg e lieske van verwantje wäörd wobie sómmige metathesis höbbe gehadj. De vörm die gein metathesis höbbe gehadj staont tösse häökskes. 

In versjeie Limbörgse dialekte kaltj me van melger (mergel), ölger (örgel) of malber (marmer) en dölper (dörpel). Limbörgse plaatsname mit metathese zeen ónger anger Born en Voelender (Voerendaal); bie plaatsname wie Ikkelder (Eckelrade), Bèngelder (Bingelrade); Wielder (Wijlre) is 'n anger proces ane gank, namelik ieës apokope "Ikkelrade" > "Ikkel-r" en vervölges epenthese "Ikkelre" > "Ikkelder".
Jan van der Mey

**Johan (Jan) Melchior van der Mey** (Delfshave, noe deelgemèngde va Rotterdam, 19 augustus 1878 - Gäöl, 6 juni 1949) waor 'n Nederlandse architect en d'r pionier van de Amsterdamse Sjoeël.

## Waerk

Van der Mey begoes z'n architecteloopbaan bie Eduard Cuypers in 1898. In 1906 won-e d'r Prix de Rome en waoërt d'r örsjte Esthetische Adviseur van de sjtad Amsterdam. In 1905 waor Amsterdam de örsjte sjtad in de waelt die 'n boew-code opgesjtèld how en ze huurde Van der Mey in es hönne örsjte kunstenaer dae dis code vör d'r civile boew mos gaoë bewake. In dis funktie oontworp Van der Mey in 1912 de façade van 't Palm Hoes van 't Hortus Bontanicus, zoewie van aander geboewe. In datzelfde jaor kreeg Van der Mey d'r opdrach öm 't Scheepvaarthuis in Amsterdam te ontwaerpe. 't Waor 'ne solo-opdrach, mae e vroog Piet Kramer en Michel de Klerk om mèt te helpe. A. van Gendt waoërt bie 't projekt betrokke es boewkundig ingenieur. Van der Mey coördineerde de symbolische keuns en 't beeldhouwprogramma, zoewal an d'r binne- es aan d'r boetkaant van 't geboew. Väöl beeldhouwwaerk is van de haand va Hildo Krop and H.A. van den Eijnde, mae 'ne väöl groeëtere groep keunstenaers lieëverde hön biedrage. 't Scheepvaarthuis is èng van de hoeëgtepeunte van de Amsterdamse Sjoeël, oeëvan Michel de Klerk d'r belangriekste vertegenwoordiger waoërt.

De Brug över de Waaleilandsgracht waoërt ooch dör Van der Mey  oontworpe; de lantaarns zeunt van Kramer. Daarnao haat-e nog väöl hoezerblök in Amsterdam Zuid en roond 't Mercatorplein geboewd, mae gèng van dis waore zoe uitgespraoëke wie 't Scheepvaarthuis.

## Wonhoes in Gäöl
Van der Mey haat jaore mèt z'n vrow in Gäöl gewond oeë e 'n vakwaerkhoes restaureeerde. E is ooch in Gäöl gesjtorve. Volges Coenen kaome in dit hoes sjtielelemente väör in 't klèng, die in z'n aander waerk grootser oetgeboewd waoërte. Dis weuning is 't ènnige waerk va van de Mey in Limburg. Ömdat-e neet katholiek waor kreeg-e hie gèng opdrachte.

## Extern leenke
*  Photos of figural architectural sculpture on the Scheepvaarthuis
*Mieë info över scheepvaarthuis
Geldj

**Geldj** is 't ènsig objèk det in e bepaoldj landj of binnen 'ne gegaove sociaal-economische kónteks algemein wuuertj aanvaardj es betaling veur geujer en deensten enne trögkbetaling van sjölje. Es wichtigste functies van geldj óngersjèdj me: ruulmiddel, raekeneinheid, oppotmiddel en incidenteel ouch es einheid veur oetgestaldje betalinge.

Es economisch ruulmiddel óngersjèdj geldj zich van anger ruulmiddele doordet 't de waerdeens, die ane ruulpartner versjöljig is, neet drek vólduitj, mer op gróndj van 'n algemein en wèttelike erkènning gebroek kan waere veur wiejer ruultransacties. George Dalton maakdje daobie óngersjied tösse *general purpose money* en *limited purpose money*. 't Ieëste is modern geldj det es middel kane dene bie koup en verkuip, gebroek kan waere veur verplichtinge te vóldoon wie belasting, sjölje en boetes en es standerd veure waerd van geujer en deensten in oet te drökke. Limited purpose money vervöltj slechs ein of twieë van die functies.

Geldj is óntstangen es commoditygeld, meh bao alle geldjsysteme van noe zeen gebaseerdj op fiduciair geldj, det gein intrinsieke gebroekswaerd es fysiek good haet. 't Óntlieëntj zien waerd loeter aan 't feit det 'n euverheid dit geldj es e wèttig betaalmiddel aanguuef; det wil zègke det dit geldj mót waere geaccepteerdj es 'n vorm van betaling binne de grenze van 't landj, veur "al sjölje, zowaal publiek es eige".

De geldjwieväölheid van e landj besteitj oet chartaal geldj (bankbreefkes en muntje) en drek opvraogbaar depositoraekeningen of bankgeldj (de balans in betaal- en spaarraekeninge). Dees drek opvraogbaar depositoraekeninge zeen bao ummer väöl grótter es de wieväölheid aan chartaal geldj. Bankgeldj is neet tasbaar en besteitj allein inne vorm van versjillige bankrekaore. Tróds 't feit det bankgeldj neet tasbaar of matterjeel is veurtj 't nag ummer de gróndjfuncties van geldj oet (aangezeen bankgeldj algemein es 'n vorm van betaling wuuertj aanvaardj).

## Zuuch ouch
* Finanse
* Giraol geld
* Munt (einheid)
Oete Waeg

**Oete Waeg** is de awdste aktieve zate hermenie van Gelaen. De klup is opgerich in 1975. De naam is ontleënd aan 't bekènde leedje "Oete waeg veur de hofkapel" (teks: Frans Boermans, meziek: Thuur Luxembourg). 

## Initiatieve

Vanoet dees kapel zeen väöl initiatieve genómme die de Vastelaovend in de Waereldsjtad glans gaeve: 't Gelaens Vastelaovesleedjeskónkoer, 't Gelaens Kapellekónkoer (op Vastelaovesmaondig) en de Oete Waegmiddig. Van 't lètsgeneumde evenement zeen ènkele edisies legendaries: de literaire middig, de cyclus Zittesje middig in Gelaen, de Gelaense middig in Zitterd en daonao de Bor-se middig in Gelaen. 't Luk Oete Waeg meistal om op 't kapellekónkoer de nummer 1, 2 of 3 van 't LVK te prizzentere. 

## Uniform, sound en lede
 
De klub is herkenbaar door de vaste uniforme (fantasie-uniform huzaar) in de kleure road, blauw en goud.
De "sound" van ein zate hermeniej is in muzikale terme lestig te omsjrieve. Mesjien kömp "väöl forte, mer (te) weinig piano" waal heël dichbiej, ofwaal ederein probeert heller te sjpele es degeen wat naeve häör/häöm sjteit.
De kapel kènt väöl Gelaense prominente en haet al dèks de prins geleverd veur Vastelaovesvereiniginge, zoa-es de Flaarisse en de Uule. 
Gezeen de robuuste ego's van de leje is 't risicovol om name van prominente leje hiej te vermelde, aangezeen mesjiens waal ederein vinjt dat 'r hiej geneumd zou mótte waere. Provinciebreid en mèt de Vastelaovend es achtergrondj is Ben Erkens, viefvoudig winnaar van 't LVK, in eder geval 't bekèndste lid van Oete Waeg.
Joséphine Baker

**Joséphine Baker** (Saint Louis, Missouri, 3 juni 1906 - Paries, 12 april 1975) waor 'n Amerikaans-Franse zangeres, danseres en actrice.

## D'r artiest

Baker begoes in de VS es daanseres en dat vak zat ze in Paries wieër. Naoderhaand gong ze in films sjpäöle en es zangeres makde ze ooch naam. Ze wis de Pariezenaere te interessere an d'r Jazz en broekde bie häör óptraejes d'r burleske sjtiel. In 1937 kreeg ze de Fraanse nationalitèèt.

## D'r miensj

Ze how keender geadopteerd oet alle dele van de waelt. Häör keender waoërte daovör ooch wal de raegebaogkeender geneumd.

Väör häör verzètswaerk tiedens d'r Twiede Waeltkrèèg waoërt ze oondersjèjje in de orde van d'r Légion d'honneur.

In 1963 demonstreerde Baker mèt in d'r *Marsj op [[Washington]] vör waerk en vriehèèd* dae dör Martin Luther King waor georganiseerd.

Joséphine Baker haat versjèjje relaasjes gehat: 
*Willie Wells 1919
*William Howard Baker 1921
*Giuseppe Pepito Abatino 1926, publiciteitsstunt 
*Jean Lion 1937-1940
*Frans orkestleider Jo Bouillon 1947, (gescheiden 1957)
*Amerikaans artiest Robert Brady (1928-1986), getrouwd 1973 bies 1974
Georges Simenon, d'r bekaande Maigret-sjriever, waor 'ne vreund va Baker.
## Garçonne
Baker is èng van de vrowwe die model sjtonge vör d'r Garçonne, 'ne modesjtiel van roond 't jaor 1920, dae an d'r art deco geleenkd is.
## Museum
In Château des Milandes in Castelnaud-la-Chapelle in de Dordogne in Frankriek is 'n permanaente expositie van wassenbeelden, klèjjaasj, väörwerpe te zien över 't laeve va Joséphine Baker.

## Statement
* « Puisque je personnifie la sauvage sur scène, j'essaie d'être aussi civilisée que possible dans la vie. »
(Ömdat 'ch op de scaen 'ne wille verpersoonlek probeer 'ch in 't laeve zoe geciviliseerd mäögelek te zieë.)

## Späölfilms en rolle
*1927 : *Die Frauen von Folies Bergères* va Joe Francis & Max Obal
*1927 : *La Revue des revues* va Joe Francis
*1927 : *La Sirène des tropiques* va Henri Etiévant en Mario Nalpas : Papitou
*1928 : *Le Pompier des Folies Bergère* 
*1929 : *La Folie du jour* va Joe Francis
*1934 : *Zouzou* va Marc Allégret : Zouzou
*1935 : *Princesse Tam Tam* va Edmond T. Gréville : Aouïna
*1940 : *Moulin Rouge* va Yves Mirande : Princesse Tam-Tam
*1940-1945 : *Fausse alerte* va Jacques de Baroncelli : Zazou Clairon
*1954 : *An Jedem Finger Zehn* va Erik Ode : 'n zangeres
*1955 : *Carosello del varietà* va Aldo Bonaldi en Aldo Quinti
Stratotype

'n **Stratotype** is in de geologie 'n vasgesjtèlde èèkplaatsj van 'n stratigrafische èènhèèd. Aafhankelek va wat me definieert, 'n stratigrafische èènhèèd of 'n grens daovan kalt me va èènhèèdsstratotype of grensstratotype.
Luc Van den Brande

**Luc Van den Brande** , Mechele 15 oktober 1945, is 'ne politicus en lid van de Vlamsje CD&V (Christendemocrate). E hèngt 't confederaal model aa en sjtraeft de zelfsjtandèghèèd va Vlaandere nao. Va 1992 bies 1999 waor e Minister-Presidaent van de Vlamsje Regering en oonder zieng leiding waoërt d'r Róndsjtuurbreef-Peeters ingeveurd, dae dör waarneumers van d'r Raod van Europa discriminerend vör de Franstalège in Voere geneumd wert. 

Van den Brande is, naeëve lid van de CD&V-fractie in 't Vlamsj parlemaent, lid van d'r Raod van Europa en koom in 2005 in 't nuujs ömdat-e taege ziene laandgenoot, d'r Open VLD-er Marc Verwilghen sjtèmde, dae kandidaat waor vör Commissaris vör de rechte van d'r miensj. Och goof-e leiding an de delegatie waarneumers, die sjerpe kritiek howwe op de verkiezinge in Rösland op 3 december 2007.

Op 5 februari 2008 wert Van den Brande beneumd es väörzitter van Europa van de Regio`s

Vanden Brande sjtèlt zich eind februari 2009 kandidaat es väörzitter van d'r Raod van Europa en dat terwiel e èges jaorelaank de resoluties m.b.t. Voere van dit Europees miensjerechteorgaan óp 't Belsj geminacht haat. D'r is 'n internetpetitie gelanceerd die zich taege die beneuming verzèt. 

## Referentie
Sol Invictus

**Sol Invictus** (Latien *oonövverwinneleke zon*) of **Deus Sol Invictus** (*oonöverwinneleke zonnegod*) waor in 't late Romeins Riek d'r naam van driej opèènvolgende gode.

D'r titel *Deus Sol Invictus* waoërt gevörmd nao analogie mèt de keizerleke titulatuur va *Pius Felix Invictus* (*"plichsgetroew, fortuinlek, oonöverwinnelek"*); dit in taegensjtèlling töt d'r ieëdere landboewcultus Sol Indiges (*"zon in de aeërd"*).

't Festival van de oonöverwinneleke zon **Dies Natalis Solis Invicti** (*"verjäördaag van de oonöverwinneleke zon"*) waoërt geveerd bie 't örsjte lenge van de daag nao de weenterzonnewende, tiedens de "wedergeboorte" van de zon, op 25 december.

## Elagabalus
D'r titel *Deus Sol Invictus* waoërt bekaand oonder keizer Elagabalus dae mèt gewaeld de verering van El Gebal of *Elegabal*, d'r zonnegod van z'n gebaoërtesjtad Emesa in Syrië, oplag. Na z'ne doeëd in 222 nao Chr. raakde d'r cultus in verval, mae nog bies mieë wie 'ne ieëw later waoërte romeinse keizers op munte afgebeeld mèt de zonnekroeën van *Deus Sol Invictus*.

Daonaeve waoërt d'r titel *Invictus* ooch gebruukd väör Mithras in inscripties dör verieërders en mieë algemèng vör d'r krèègsgod Mars.

## Aurelianus
Keizer Aurelianus introduceerde in 270 na Chr. d'r cultus van *Sol Invictus* es officiële sjtaotsreligie oeëbie Sol d'r hoofdgod van 't riek waoërt en Aurelianus es keizer 'n zonnekroeën gong drage. Aurelianus' Sol oontsjtong oet *El Gebal* en Apollo mae vertuuënde 'n wietgaonde syncretisme mèt *Mithras* en d'r cultus noom väöl cultelemente van 't mithraïsme över, oeë-oonder de väörsjtèlling van de godheid es 'n baardeloze jongere. Aurelianus droog d'r taempel van *Sol Invictus* op 25 december 274 op tiedens de *Dies Natalis Solis Invicti*. Me nèmt aa dat Aurelianus de wedergeboorte van de zon symbolisch wol vereenzelvigen mèt de aanhoudende vernujjinge van 't romeinse rijk. Ooch wert veroondersjtèld dat in de *Dies Natalis Solis Invicti* de oorsjprong liegkt va Kaeërsjmès. 
## Constantien
D'r cultus van *Sol Invictus* bleef 'n belangriek fundamaent väör 't keizerlek gezag bies 't decreet van Theodosius I va 27 februari 390, dat bepaalde dat allèng 't Niceens christendom acceptabel waor es religie. Zelfs Constantien de Groete leet väör z'n (veroondersjtèlde) bekieëring töt 't christendom munte sjloeë mèt de aafbeelding van *Deus Sol Invictus*, en leet per decreet va 7 maart 321 d'r 'daag van de zon' d'r tegenwoordige zoondèg (*dies Solis*) tot officiële romeinse rusdaag oetrope.

## Sol Invictus en 't christendom
't Christendom noom ènkele gebruke över van d'r *Sol Invictus* cultus, dat ooch dudelèk wert in vreug christelijke iconografie oeëin Christus wert aafgebeeld mèt 'n zonnekroeën.

Daonaeve zeunt d'r väöl parralelle tösje Mithras en Jezus en tösje de *Dies Natalis Solis Invicti* en Kaeërsjmès.

## Extern leenke
*Catholic Encyclopedia: Christmas (Engelsj)
*P. Devlaminck, ''De Cultus van Sol Invictus. Een vergelijkende studie tussen keizer Elagabal (218-222) en keizer Aurelianus (270-275)'', diss. Universiteit Gent, 2003-2004.
Kaersjleedsje

Traditioneel **kaersjleedsjes** zin volksleedsjes mèt eenvoudig arrengement, begriepelike tekste mèt meistal 'n refrein, die door volwassene en kinger rónd de Kaersjmes in diverse deenste were zónge. Veurbeelde van zoan deenste zint: 'n plechtige Eucharistieviering, 't "Kinneke kieke", kaersjconcerte, vieringe op sjoal, vieringe bie de vereiniginge, miedwinterfièste  e.d. Umdat teks en muziek bekènd zint zingk ederein mèt (volkszank).

## Traditioneel religieus kaersjleedsjes
* Er is een roos ontsprongen (vertaling oet 't Duutsj van Michael Praetorius)
* In Bethlehem geboren (vertaling oet 't Duutsj van Friedrich Spee)
* Ere zij God
* Gloria in excelcis Deo.
* Nu zijt wellekome
* Komt allen tesamen 
* Er is een kindeke geboren op aard 
* De herdertjes lagen bij nachte 
* Hoe leit dit kindeke, hier in de kou 
* Morgen komt het Kerstfeest weer
* 't Was nacht in Bethlehems dreven
* Stille nacht (vertaling oet 't Duutsj van Franz Gruber) 
* Maria die zou naar Bethlehem gaan 
* Kling klokje klingelingeling
* Il est né, le divin enfant
* Entre le boeuf et l'âne gris
* Oh Tannenbaum, wie wunderschön sind deine Blätter

## Limburgstalige kaersjleedsjes
Van 'n deil van dees volksleedsjes  besjtoon dialekvertalinge, o.a. in 't Valkebergs, in de jaore 90 van de 20e ièw gebruuk bie de kaersjvieringe van Veldeke-Valkeberg in de Kloes op de Sjaatsberg.
* Dao ies e kinneke gebore bie oes
* De herderkes laoge bie nachte
* Wie liek diet kinneke
* Sjtille nach, heilige nach
* Marie zie zou nao Bethlehem gaon

## Moderner, profaan leedsjes
* Engeltje in de kerstboom vlieg eens omlaag
* Oh denneboom
* Jingle bells
* We wish you a merry christmas
* I'am dreaming of a white Christmas

## Klassieke zangsjtökker
Dit zint partiture mèt leedtekste rónd 't thema Kaersjmes, die mièsjtummig gezónge were door 'n zangkoar. Sóms ies (teks en) de melodie van bekènde componiste bv. Johann Sebastian Bach, Dietrich Bortnianski, Christoph Willibald Gluck, Georg Friedrich Händel, Hector Berlioz, Felix Mendelssohn-Bartoldi, Johann Friedrich Reichardt, John Rutter en Michael Praetorius. Hievan besjtoon ouch dialektekste en/of vertalinge.

## Referentie
Wiengaardsberghaof

De **Wiengaardsberghaof** ies 'n groate carréboerderie, die gelege ies op de Wiengaardsberg bove 't dal van de Watervalderbaek en 't gehuch Waterval. Op de zuudhelling van deze berg, ies ièwelank wien geteeld en ouch nao 2000 ies 't wir 'n wiengood. 
De gesjlote haof, gelege aan de Mestreechterweeg, liek einzaam in de velde. Rónd de binneplaats sjtoon drie vleugele opgetrokke in baksjtein. Opvallend zin de trapgevele. De veerde vleugel ies tot 1945 'n neogotisch landhoes of kesjtièl gewaes. Daovan zin allein nog 'n paar keldersj euver.
Zjerboa's

'ne **Zjerboa** (dipodidae) is 'n sjpringmoes die op vriewel alle continaente vörkeumpt. Dis moes sjpringt wie 'ne kangeroe en haat enorm lang puuj. In december 2007 haat me in de Gobi-woestijn 'ne zjerboa oontdèkt dae ooch enorm groeëte oeëre haat. 't Is 'n nachdeer dat bedreigd is en laeft va insecte.
Toos Schoenmakers-Visschers

**Toos Schoenmakers-Visschers**, in 1944 gebore in Postert, ies 'n diechteres in 't Posters. Ze woont in Vlodrop. 
Van 2005 tot 2008 waor ze lid van de *commissie volkscultuur* van de vereiniging Veldeke Limburg.

## Thema's
't Dageliks leve rónd hoes en tuin, de natuur en kinger. Zie sjrief ouch gediechte veur kinger.
Indeiling van häör gedichte:  
* Sezoene van de natuur.
* Sezoene van 't laeve.
* Beestewiesheid.
* Blome.
* Haiku.
* Jaorfeeste: Vastelaovend-Sinterklaos-Kersmis.
* Oorlog en Bevrijding.
* Veur de jeug.

## Publicaties
in:
* Jonge Kerk
* Veldeke vanaaf 1986
* Jeugdnummers Veldeke
* Heemkundever.Roerstreek: alle jaorbeuk vanaaf 1990 t/m 2010
* Veldeke Literair in de deile 1-2-4-5-6-9
* Loester ins, vertèlselkes oet Midde-Limburg veur klein en groot 1995
* Dialecte und Dialect-Literatur in de Euregio Rhein-Maas-Nord 1997
* Mosaiek Veldeke Literair-reeks deil 12
* Div. Oetgaves Posterholt-Vlodrop
* Oetgave sjrieverskrink 1992-1997-2012-2017
* Limburg Landschap en Letteren 2006
* 25 Jaar Roer en Overmaas 2007
* 100 Dichters deil 4-6 (Intern.Forum)
* Platbook 1-3, 2009
* Leefste oetg. LiLiLi
* Div.publicaties tiedsjrifte insjtèllinge of vereniginge
* Deilname Kunststroom Roerdalen 2008-2009
* D'r Hergod versjteet och plat.(LiLiLi nr 67) 2010
* 't JMV van 2010
*Platbook 1
*Platbook 3
* Platbook 5 Moder Maas  
*Platbook 7
* Platbook 8 Floriade
* Platbook 9 Van veursjtad bès achterlandj
* Platbook 10 Redaktie
* Platbook 11
* Platbook 12
* Platbook 14
* Platbook 16
* Platbook 17
* Platbook 19
*Platbook 21
*Platbook 22
*Platbook 24
*Platbook 25
*Verhäölkes in ós Limburgs plat
* Veldgewas
* Lèste wäörd tekste in 't Limburgs bie begrafenis en crematie
* Eige bundel: "Sezoenssjpegelinge" 1999 i.s.m. Veldeke Remunj
* Rouw en Verdreet 2007 i.s.m. Oetvaartongern. Laudatio
* Veldgewas archief De Moenik
* Toen het niet anders meer kon - dvd
*75 jaor bevrijding RoerstreekIn 
*Vredesnaam gedichten over Vrede en over Valkenburg
*Onderwijs in de roerstreek - hoe het was in de klas
*Jaarboek HVR 2023
*Jaarboek HVR 2024
*Limburgs sprookjesboek: De schat van Limburg
Sjliepsjtèè

'ne **Sjliepsjtèè** haat me nuëdèg öm e mets, 'n sjieër of ander gereedsjap 'ns richtig te sjliepe. 't Normaal oonderhaod waoërt mèt 'ne wetsjtèè gedoeë. D'r sjliepsjtèè waoërt da roondgedriejd. Oonderaan hong d'r sjtèè in 'ne zeenke bak mèt water, oeëdör e nat waoërt. Dizze sjliepsjtèè how 'n gael kleur, sjtong in 'ne hote sjraag en how 'ne däörsjnit va ongeveer 'ne haove bies 'ne gaanse meter. D'r sjtèè koes in bewaeging gezat waeëre es wie op de aafbeelding te zieë is. De mètste sjliepsjtèng howwe alling 'ne zjwöngel an d'r ziejkaant. Ene persoeën heel da 't mets mèt de sjerpe ziej taege d'r sjtèè en 'ne andere driejde an d'r zjwöngel.

## Kiekt óch
* Sjieëresjliep
Limburgse koffie

**Limburgse koffie** is 'n tas koffie die geserveerd wert mèt 'n gleske Els la Vera, dat mèt leefde ooch wal *Aelske* geneumd wert. Dèk wert 'ne toef sjlagroom d'r bie gepresenteerd.
D'n Tómp

**D'n Tómp** (of *D'n Tômp*) is 'n benaming die door Moferter gebroek wuuert veur 't kestieël van Mofert, of specifieker, de snavelbektore daovanne. 

Kiek ouch èns bie d'n Grawwert.
Raam (muntj)

De **Raam** is de muntj van de Maharishi Mahesh Yogi oet Vlorp. 't Is 'n micromuntjeinheid die gekoppeld is aan de euro; eine raam is 10 euro waerd. De muntj waerde in oktober 2002 ingeveurd, in euverlik mit De Nederlandsche Bank. Väöl óngernaemers in Vlorp en inkele daoboete zin 'm daonao gaon acceptere.

## Rifferenties
Kasjtieëlroman

'ne **Kasjtieëlroman** is 'n romantische vertèlling oeë-in kasjtieële en d'r adel figurere es decor en personages. In 't Nederlands gèft 't series van dit saoërt romans die vör wènnig gaeld te koop zeunt. D'r kasjtieëlroman behuurt töt de lectuur die op de örsjte plaatsj koerst op 't sentimaent, zjuus wie d'r doktersroman. 't Publiek zow vöral oet vroluuj besjtoeë.

### Sjtandaard elemaente
* 'n rabiaat oondersjèèd tössje luuj op groond van hönne aafkomst en sexe;
* 'n èègezinnig vrommesj dat zich, oondaank verwoede poginge, èèges nèèt kan helpe, zoedat
* 'ne maan es reddende èngel en preens op 't wit paeërd de vrow redt va nog mieë oongelök;
* 'ne succesvolle maan dae ziene zachte kaant lèt zieë.

## In 't Limburgs
* *Sjpieël neet mit mien leefde* va Josianne Duysens oet Mestreech, oetgegaeve dör TIC en Marken, 1999. De redaktie waor in heng va Paul Weelen. 

't Verhaol is 'n mengvorm tössje 'ne kasjtieëlroman en 'ne doktersroman en gèèt över barones Josefine Hoë de Maas die kultuurweitesjappe in Mestreech sjtudeert, 't familiekasjtieël erft en zich verleefd in 'ne dokter, dr Sjeng, dae 'n kliniek vör topsjporters van 't kasjtieël wilt make.

Vertalinge va:
* Frens Bakker, vertèller hfsjt 1, Venloos
* An Cuypers, vertèller hfsjt 2, Oospels
* Marjan Kilkens, vertèller hfsjt 3, Hales
* Annie Schreuders, vertèller hfsjt 4, Zösters
* Mirjam Meeuvis-Van Kempen, vertèller hfsjt 5, Zittesj
* Hub Clerkx, vertèller hfsjt 6, Gelaens
* Colla Bemelmans, vertèller hfsjt 7, Nuts
* Jo Brassée, vertèller hfsjt 8, Breuker
* Lou Pluijmen, vertèller hfsjt 9, Valkebergs
* Maria Scheres, vertèller hfsjt 10, Meester Weyers, Mestreechs
* Joep Leerssen, José, Maers
* Els Nieskens, Sjeng, Hertes
* Petra Kaiser, Klara Pottenberg, Kirchröadsj
* Fons Brouns, Pauline, maan an d'r balie, verhuzers, dörpelinge, maan in kantoeër, Haels
Typelocatie

'n **Typelocatie** is 'n plaatsj die in de geologie is vasgesjtèld es èèkplaatsj van 'n stratigrafische èènhèèd of stratotype. 't Kan ooch de benaming zieë vör de plaatsj oeë 'n èènhèèdsstratotype of grensstratotype oorsjpronkelek waoërt gedefiniëert of ziene naam kreeg.

## Väörbeelder
*Waterval is de typelocatie van 't Zaand va Waterval
*Vols, Vaolzer Greunzaand
*Mestreech, Maastrichtien
*Gulpe, Gulpener Kriet
*Kunder, Kundersjtèè
*Broensem, Brunssemien
*Aoke, Aokens zaand
*Herf, Assise va Herf
*Visé, Viséen
*Tongere, Tongrien
*Heers, Heersin
*Lande, Landenien
Doktersroman

'ne **Doktersroman** is 'n vertèlling oeë-in ziekehoeze, dokters en verpleegsters figurere es decor en personages. Zjuus wie in d'r kasjtieëlroman koerst dit saoërt romans op 't sentimaent en zow vöral dör vroluuj gelaeze waeëre.

### Sjtandaard elemaente
* 'n rabiaat oondersjèèd tösje luuj op groond van hön aafkoms, posiesje en sexe;
* 'n verpleegster kriet 'n verhouding mèt 'ne dokter;
* översjpel, intrige en *softe* misdaad.
Lyceum Schöndeln

**Lyceum Schöndeln** is 'n middelbaar sjoeal in Remunj. De naam Lyceum Schöndeln is 't gevólg van 'n fusie tösse 't Stedelijk Lyceum en BC Schöndeln, wobie väöl leerlinger en docènter nao 'n anger sjoeal ginge. 't Geboew is 't aad geboew van BC Schöndeln. Vreuger stóng dees middelbaar sjoeal in 't hert vanne stad wo noe ónger anger de V&D, de Hema en de Blokker lègke.

## 't Complex
't Complex besteit van vreuger oet oet zès geboewe. Dit zeen 't houfgeboew, 't studiehoes (aafgebraoke), de bungalow (dae is d'r neet meer), 't bioblok, L03, M+ en e geboew wo 't bestuur zètj. In M+ waere muzieklèsse gegaeve. Vruueger deendje dit geboew es e kepèlke. 't Bioblok is de plaats wo biologie wuuertj gegaeve. L03 lègk aan e graasvèldj en zjuus achter de fietsjestalling. In dit geboew wuuertj inne wintjer, 't vruueg veurjaor en 't laat naojaor gymnastiek gegaeve. L01 en L02 lègken in 't höidgeboew. In de zómmer wuuertj boete op 't graasveldj gegymp. 't Höidgeboew besteit oet drie verdepinge, ouch lègke de aula, de foyer, de ónger- en baoveboewmediatheek, de kantine, de kluuskes en de centrale hal in dit geboew. De bungalow stong ane straotkantj en ane parkieërplaats. In de bungalow, dae vruueger deendje es 't hoes van de kezjersj, waere begleidingslèsse gegaeve. 't Studiehoes bevatj veurnamelik lokale. D'r zeen planne óm dit geboew te sloeape, meide ómdet 't ouch get verwaerdj is.

## Nuuj planne
In 2011 woort 't s-geboew gesloeap en d'r zölle waorsjienlik bejaardeweuninge geboewdje waere veur Camillus.

## Bekinde aad-leerlinge

'n Paar aaj bekinde leerlinge zeen:
* Gerd Leers

## Bekinde docente
* Machiel Pomp
Kenning

'n **Kenning** is 'n Germaanse sjtielvorm die 'n beeldömsjrieving gèft in terme van get aandersj. Es me ging grondige kènnis haat van de mythologie kint me de kenninge neet vatte.
## 'n Väörbeeld
D'r naam Beowulf besjteet oet *beo* (bieje) en *wulf* (wolf). Dit lievert de betekenis *baer* op. De analoge figuur van Beowulf in de Skadinavische bronne is Dödvar Bjarki. Dizze naam betekent *sjtrijdbaer*.
Communisme

**Communisme** is 'n klasseloze maotsjappievorm mit 'n economisch systeem gebaoseerd op gemeinsjeftleke eigedoom van productiemiddele, waorbie eineder produceert naor vermoege en nump naor behoefte, of 'n politieke struiming dae strif naor 'n dirgelek systeem.

In de praktiek wordt mit communisme veural de struiming bedoeld dae trekgeit op d'n ideeë van Karl Marx (marxisme) en Vladimir Lenin (leninisme), en d'n oetwerkeng van die ideeë in de Sovjet-Unie en anger communistische (naor eige zigge "socialistische") staote.

Ander veurbeeld van bekinde communiste zin: Alexandra Kollontai, Julien Lahaut, Rosa Luxemburg, Ho Chi Minh en Leon Trotski.
Waterpolo

**Waterpolo** ontsteng halverwaege de 19e eew es de watervariant van handjbal of footbal. 't Is 'n sport die veural in Zuid- en in Us-Europa grote popularitit geneet, en daor op profesjonele baosis wordt beüfend. Waterpolo is 'n teambalsport die zjwummend wort oetgeüfend. De bedoeling is em 'ne bal zo veer meugelek in 't doel van de taegepartie te warpe. Ilke geslaogde poging levert éin doelpuntj op. 't Team det aon 't einde van de wedstried de meiste doelpuntje haet gemaokt, wint.

## Gesjiedenis

't Gif gein zekerhid euver 't ontstaong van waterpolo. D'n Ingelse sportjournalis en awd-waterpolospieler Kelvin Juba nump 'ne zekere William Wilson, in 1844 oet Sjootse awders gebaore, es d'n oetvenger van 't handjbal in water. 'm Zaw in 1876 door zien zjwumvereinegeng Aberdeen zeen gevraog regels veur 'n balspel te water te ontwarpe. In 1877 zaw d'n iester offesjeel waterpolowedstried zeen gespeeld tiedens 't Bon Accord Swimming Festival in de reveier de Dee. 't Is neet bekind of Wilson 't spel wiejer haet ontwekkeld.

In 1885 woort waterpolo offesjeel erkind. In 1887 woort veur d'n iester maol echte doele gebruuk. In 1888 woort in Aengelandj 'n waterpolokemmissie opgerech en 't iester nasjonaal kampioensjap gespeeld. In detzelfde jaor woorte regels vasgelaag en woorte 't spel vanoet Aengelandj naor de Vereinigde Stoate (Boston) geëxporteerd. 't Waterpolo won snel aon popularitit. In 1894 begoosj me her in Prusus en Oosteriek mit, in 1895 in Frankriek, in 1897 in Hungarieë en 1900 in Italië.

Leiden (LZ - 1886) en Amsterdam (Het Y - 1892) woorte de iester stei in Nederlandj waor de waterpolosport beüfend woort.
Wolfswinkelse Watermulle

De **Wolfswinkelse Watermulle** waor 'ne watermulle op de Dommel. De watermulle bevengk zich in de gemeunte Meierijstad tusje Breugel en Nijnsel. Meugelek haet dees mulle us-d'r-tied Winkelmulle gehisse.
Olm (beerbrouwerie)

**Olm** is 'ne beerbrouwerie oet Winschoten, Nederlandj. Brouwerie Olm bestit sins april 2003. Weivolges 't bedrief zelf zaet, is de naam "Olm" ontstaon tiedens 'n vergaodereng in 't kantoerpandj van de brouwerie, din emes zien blik naor boete leet dwaole. Um zien oug veel op 't straotnaamburdje "M.J. van Olmstraat", waor 't pandj aon gevestig is. Zodoonde bliek 't beer noe vernump te zeen naor 'ne veurmaolege hoesers oet Winschoten.

In 2003 worde allein pils gebrouwe, in 2004 volgde 'n witbeer, *De Witte van Olm*. Olmbeer wordt neet gebrouwe in Winschoten zelf, maor in 'ne kleine brouwerie kortbie Kortrijk. In 2006 verhoesde Olm naor Almere-Haven.

De brouwerie koeëm in augustus 2005 in 't nuujs waege de kartelvormeng van grote brouwers in Nederlandj.

Tot op hedde wordt door Olm allein beer verkoch aon cafés in vut van 50 en 30 liter. Vanaof 1 april 2006 zaw 't beer ouch in (wegwarp)flasje verkoch worde in slitterieë. Op dae zelfde datum wil 't bedrief ouch op de bursj tritte.
De Kemp

**De Kemp** is ein van de wieke in Remunj. De Kemp lik in Zuid-Remunj. Viedert wordt ouch de Ketsekesberg toegeraekend tot De Kemp. De Kemp stit bekind em d'n aofbrikhoeze die 't daor alle gelaege haet. Vruger laog op de plaots van De Kemp 'n dripke genaomp Gebrook.