Berbertaole

De **Berbertaole** (Inheimse naom **Tamazight**/ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ) zien 'n gróp vaan de Afro-Aziatische taole en dialekte die verspreid euver de ganse Maghreb (d.i. Noord-Afrika westelek vaan 't Nijldaal) weurt gesproke door de Berbers en Toeareg (die neet ummer zoonder mie tot de Berbers weure gerekend). Migrantegemeinsjappe höbbe de taole ouch boete de Maghreb gevesteg; neet in 't minste nao Nederland en 't Belsj. Wieväöl vaan die taole 't gief hingk, wie zoe dèks, aof vaan interpretatie; soms weurt gesproke vaan ein taol, 't **Berbers**, al zien laank neet alle variante oonderein te verstoon. De Berbertaole zien, veur zoewied bekind, de oersprunkeleke taole vaan de Maghreb. In diechbevolkde, steideleke umgevinge zien ze dèks (neet ummer) verdroonge door 't Arabisch, meh in nomadegemeinsjappe, oases en berggebeed huurt me ze nog volop. Erkinning vaan de Berbertaole is in väöl len e geveuleg punt, boe conflikte tösse Arabisch en Berbers nationalisme bij koume kieke. Wel is de lèste jaore de status vaan de Berbertaole touwgenome en weure ze väöl mie es vreuger op sjrif gestèld.

## Terminologie
De wäörd *Berber* en *Berbers* koume oet 't Arabisch (البربر *al-barbar*) en beteikene zoeväöl wie 'bazeleer', dus 'eine dee 'n oonbekinde taol sprik'. 't Arabisch op zien beurt heet dees wäörd euvergenome vaan 't Latiens *barbarus* en 't Grieks βάρβαρος *barbaros*; *Berber* is dus wezelek 'tzelfde woord es *barbaar*. Toch gelt dit woord neet algemein es e sjelwoord en weurt 't zeker geaccepteerd in de wetensjappeleke wereld.

D'n eige naom vaan de Berbers is *Amazigh* (miervoud *Imazighen*; ouch gesjreve *Amaziɣ*, *Imaziɣen*), wat 'vrije maan' of 'vechter' beteikent. Hun taol neume ze *Tamazight* (*Tamaziɣt*), boe-in de circumfix (zuug oonder bij *[[#Grammair|grammair]]*) *t...t* is te herkinne. Deze naom weurt väöl gebruuk door de Berbers in Marokko en oonder de Toeareg, meh daoboete vrij beperk. Väöl Berbervolker gebruke dèks specifieke otonieme die allein nao hun eige taol of dialek verwieze, zoewie *Siwi* veur de taol vaan de Siwa-oaas en *Taqbaylit* veur 't Kabyle.

## Sprekers
Wieväöl lui of Berbertaole spreke, vèlt neet zoe gemekelek vas te stèlle. Väöl len erkinne de taole gaaroet neet en numme 't Berbers neet es optie in volkstèllinge op. Berbers zien dèks ouch twietaoleg, zoetot 'ne spreker vaan 't Berbers op 't ierste gehuur veur Arabier kin weure aongezeen. Sprekers vaan 't Berbers kin me in eder geval in de volgende len vinde:

### Inheims
In **[[Algerije]]** weurt e groet aontal Berbertaole daan wel -dialekte gesproke. Ethnologue oondersjeit (in aofloupende volgorde vaan aontal sprekers) 't Kabylisch, 't Sjawijah, 't Sjenwa, 't Toemzabt, 't Taznaniet, 't Tamahaq ('n taol vaan de Toeareg), 't Tagargrent en Temasjien (mèt de aonteikening tot 't dezelfde taol zouw kinne zien), 't Tidikelt, en de eigelek Marokkaanse dialekte Riffijns, Tasjelhiet en Midde-Atlasberbers. De ierste twie weure in diechbevolkde gebeje gesproke en höbbe mie es ein mieljoen inwoeners, de aandere (boete die oet Marokko) weure (veurnaomelek) door oasebewoeners en kemelnomade gemojld en höbbe allemaol minder es hoonderddoezend sprekers.
&nbsp;Historische tèllinge en sjattinge euver 't aontal sprekers loupe oeterein. 'n Oonderzeuk oet 1906 brach 1.305.730 aon 't leech, of 29% vaan de toenmaolege bevolking in de kolonie. Kort daonao, in 1911, gaof e geliekaardeg oonderzeuk al väöl minder sprekers: 23%. Dit zouw mote ligke aon versjèlle in tèlmethodes (mèt naom 't al of neet mètrekene van twietaolege). Bij de volkstèlling vaan 1966 waor 't aontal sprekers vaan 't Berbers 2,3 mieljoen, of 19% vaan de ganse bevolking. Ethnologue meint op basis vaan zien eige ciefers tot 't aontal sprekers op 14% ligk (daovaan 9% Kabylisch en 5% Sjawijah).

Good 30.000 Toeareg in **[[Burkina Faso]]** spreke 't Tamasheq, 'n taol die me veural in Mali huurt (zuug oonder).

In 't uterste weste vaan **[[Egypte]]**, wat cultureel korter bij Libië es bij 't Nijldaal steit, gief 't nog ein plaots, de Siwa-oaas, boe me 'n Berbertaol huurt: 't Siwi. 't Heet 30.000 sprekers en is daomèt 'n levendege taol, al gebruke de sprekers ouch 't Arabisch.

**[[Libië]]** kint 'n Berberse minderheid vaan zoe'n 3%. 't Nafoesi is mèt zoe'n 184.000 sprekers wiedoet de groetste. 't Weurt gesproke in Tripolitanië, zuielek vaan Tripoli. In dees regio huurt me ouch 't Ghadames (bij 't dreilandepunt mèt Algerije en Tunesië) en 't Sawknah (mie nao 't midde touw). De Toeareg in Fezzan ('t druug zuidweste vaan 't land) spreke Tamahaq (zuug bove bij Algerije). 'n Oasegemeinsjap in Cyrenaica (oostelek Libië) sprik Awjilah.

Noord-**[[Mali]]** is 't toesland vaan nomade, zoewel bedoeïene es Toeareg. Bijgevolg weure dao ouch twie Toeareg-dialekte of -taole gesproke: 't Tamasheq (mèt zoe'n 250.000 sprekers in 1991) en 't Tamajaq (mèt zoe'n 190.000 lui die 't in 1991 spraoke).

In **[[Marokko]]** vint me de groetste concentratie Berbers. Es me de definitie vaan *Berber* beperk tot hun die 'n Berbertaol spreke, kump me volges väöl oonderzeuke op 'n groete minderheid vaan de Marokkaanse bevolking. In 1952 góng André Basset nog oet vaan 'n klein mierderheid, 'n meining die Karl Prasse nog in 2000 zouw deile. Bij de volkstèlling vaan 1960 (kort veur de oonaofhenkelekheid vaan 't land) heel me 't op 34%, 'n sjatting. Ouch Ethnologue kump roond de 35% oet, mèt zoe'n 7,5 mieljoen sprekers in de jaore negeteg (mèt dat getal haolt me evels gein daarde vaan de bevolking; 't blijf dus vaag). Daovaan zouwe 1,5 mieljoen lui Riffijns spreke, drei mieljoen Tasjelhiet en ouch drei mieljoen Midde-Atlasberbers. INALCO meint tot die getalle väöls te lieg zien en rekent veer tot vief mieljoen sprekers veur Midde-Atlasberbers en wel ach mieljoen veur 't Tasjelhiet. 'n Enquête oet 2004 heel 't op 28,4%; 34% vaan de plattelandsbewoeners en 21% vaan de steidelinge. Dit zien evels minimumgetalle, aongezeen de vraog in 't artikel waor wat veur taol me 'in 't daogeleks leve' praotde. Dit slut dus mojertaolsprekers die de gansen daag mèt Arabischtaolege in contak trejje oet.

**[[Mauritanië]]** en de Westeleke Sahara zien laank e Berberstaoleg gebeed gewees (mèt 'n zwarte, Niger-Congotaolege bevolking gans in 't zuie). Dit veranderde evels mèt de kóms vaan de Bani Hassan aon 't ind vaan de middeliewe. Veural nao d'n Daartegjaorege Mauritaansen Oorlog raakde de bevolking laankzaamaon gearabiseerd. De inheimse Berbertaol, 't Zenaga, is dudelek aon 't verdwijne: Me gief nog 200 sprekers op veur de taol, tegeneuver 13.000 in 1940. In 't ooste zouw 't ouch Tamasheq-sprekende Toeareg geve.

In **[[Niger]]** huurt me, wie in Mali, Berbertaole spreke in 't noorde vaan 't land, en wel de Toeareg-dialekte Tamahaq (door zoe'n 20.000 lui tege de grens mèt Algerije), 't Tamajaq (door 450.000 lui in 't weste; dees taol strek ziech oet tot in Mali) en 't Tamajeq (door 250.000 lui in 't midde vaan 't land). 't Ierste dialek weurt in e hendeg druug en dunbevolk gebeed gesproke, de lèste twie coëxistere mèt aander taole, umtot in die get minder druug gebeje ouch aander volker leve.

't Tamajaq vaan Niger weurt ouch nog gesproke in **[[Nigeria]]**, door inkel lui in 't uterste noordweste vaan de staot Sokoto. Nigeria is dus neet ech e Berberland.

**[[Spaanje]]** heet de stei Ceuta en Melilla binne zien grenze. In allebei is 't Riffijns inheims, wat in Melilla zelfs door de mierderheid vaan de bevolking weurt gesproke (neve Arabisch en Castiliaans). Sprekers kinne zoewel inheimse en Marokkaanse migrante zien.

**[[Tunesië]]** kint 'n klein ( *taɣɣult* 'ezelin'), bij veurwerpsnaome is 't e verkleinwoord (*afus* > *tafust* 'henneke'), bij collectiva gief 't 'n inkelvoudege beteikenis.

't Miervoud kin op twie basismenere weure gemaak: gezoond (extern) of gebroke (intern). Bij 't gezoond miervoud kump achteraon 't woord e miervoudskinmerk *-en* te stoon. De naom 'gezoond miervoud' is evels bedregelek, aongezeen es regel ouch vocaole in 't woord verandere (veurbeelder: *afus* > *ifassen* 'han', *ixef* 'kop' > *ixfawen* 'köp', *ul* > *ulawen* 'harte'). Bij e gebroke miervoud weurt mèt de drei wortelconsonante e nui woord gemaak, mèt aander vocaole, en zoonder miervoudsoetgaank (veurbeelder: *adrar* 'be.rg' > *idurar* 'berg', *abaghus* 'aap' (Berbereepke) > *ibughas* 'ape').

't Afroaziatisch fenomeen vaan de *staot* of *status* is in de Berbertaole gebruuk um naomvalsversjèl oet te drökke. 't Protoberbers had die naomvalle allezeleve nog neet. De staote zien *status absolutus* en *status annexus*, en ze zien ergatief georganiseerd: d'n eine staot heet de functie vaan absolutief op ziech genome (d.w.z. oonderwerp in 'nen ooneuvergenkeleke zin en lijend veurwerp in euvergenkeleke zinne), en d'n aandere wèrk es ergatief (de naomval veur 't oonderwerp in zinne mèt e lijend veurwerp). De *status absolutus* is de citeervörm (de neutraole vörm die me beveurbeeld in dictionaire zuut). De *status annexus* weurt gemaak door mutatie vaan de beginklinker (*a-* > *u-*, wie in *argaz* 'maan' > *urgaz*), door reductie vaan de beginklinker (bij vrouweleke wäörd: *tarbat* 'meidske'> *terbat*) of door touwvoging vaan 'ne haafvocaol (*w-* of *y-*: *uccen* 'wouf' > *wuccen*, *iles* > *yiles*); heer kin ouch oongemarkeerd blieve (bij bepaolde vrouweleke wäörd: *tuccent* 'wouvin' blijf *tuccent*).

Es veurbeeld zuut me noe de verbuiging vaan *amghar* 'awwe mins, stamajdste, leismaan'.

De paradigmata in deze paragraaf zien allemaol Kabylisch en daomèt vrij representatief veur de noordeleke Berbertaole. Sommege aander Berbertaole, de oosteleke oasegróppe en 't Zenaga um perceis te zien, höbbe 't naomvalssysteem intösse losgelaote.

#### Veurnaomwäörd
Persoeneleke veurnaomwäörd koume in twie vörm veur: zelfstendeg en enclitisch (es achterveugsel). De enclitische veurnaomwäörd valle nog oeterein in vörm veur 't lijend veurwerp, mètwerkend veurwerp en aon e veurzètsel vas. De vörm vaan 't Tahaggart ('n oonderdialek vaan 't Tamahaq, zelf weer e Toearegdialek) zien de volgende:

In 't bezunder de zelfstendege vörm in 't miervoud kinne tösse de Berbertaole hendeg versjèlle. 't Berberse systeem liekent väöl op wat me in aander Afroaziatische gróppe gewoen is. E versjèl mèt de Semitische taole is 't oontbreke vaan vörm veur d'n dualis en aparte wäörd veur mannelek en vrouwelek 'veer' (1e persoen miervoud).

#### Werkwäörd
De verveuging vaan wèrkwäörd versjèlt vaan taol tot taol. Ze höbbe twie hooftije, of beter *aspekte* die aoristus en perfectum weure geneump. De mieste Berbertaole höbbe ouch 'nen intensitief, gemeinelek gezeen es variant vaan d'n aoristus, en aparte vörm veur de oontkinning vaan 't perfectum. Aander aspekte beperkte ziech tot bepaolde taole; zoe kinne de Toearegdialekte ouch 'ne resultatief ('ne variant op 't perfectum) en de oontkinning vaan d'n intensitief. De stamme vaan d'n aoristus en de twie perfecta zien mètein verboonde door subtiel ablautsveranderinge - dèks valle twie of zelfs drei vörm ouch same - dewijl d'n intensitief 'ne gans andere stam maak. E veurbeeld oet 't Sjawijah: *agəm* 'water sjöppe' - *ugəm* - *ugim* - *tt-agəm*.

De verveuging geit mèt prefixe en suffixe. Gemeinelek höbbe werkwäörd tien persoensvörm per tied/aspek: ierste persoen, twiede persoen mannelek en vrouwelek, derde persoen mannelek en vrouwelek, alles in 't inkelvoud en 't miervoud. Dat zuut zoe oet (hei es veurbeeld 't Toeareg mèt 't werkwoord *əkkəs* 'oetpakke'):

De Berbertaole höbbe, wie de Semitische en aander Afroaziatische taole, ouch aofgeleide stamme: werkwäörd die me volges e vas petroen vaan e groondwerkwoord maak. De rijkes die me zoe krijg, zien te vergelieke mèt Limbörgse rijkes wie *koume*, *inkoume*, *doorkoume*, *veurkoume* etc. 't Volgend paradigma kump oet 't Toeareg, meh is vrij representatief veur de ganse gróp:

### Klaanklier
De klaanklier vaan 't Proto-Berbers liet ziech reconstruere oet vergelieking vaan de versjèllende Berbertaole. In väöl gevalle riech me ziech daobij veural op 't Toeareg, boevaan me dink tot 't bezunder archaïsch is.

#### Consonante
Twie courante en vrij recinte reconstructies vaan de consonante zien de volgende:

KOSSMANN 1999

In dit systeem zien *ɣ* en *q* allofone.

ALLATI 2002

Opmerkelek is in bei systeme 't oontbreke vaan de foneme /sˁ/, /ħ/ en /ʕ/. Die koume in hiel väöl Afroaziatische taole veur, meh in 't Berbers zien die allein te vinde in Arabische lienwäörd. (Umtot de modern Berbertaole hiel väöl ingebörgerde Arabische wäörd höbbe, kin me dees klaanke dao wel es foneme zien; in 't Proto-Berbers kaome ze natuurlek nog neet veur).

In de dochtertaole vaan 't Proto-Berbers zien de volgende veranderinge op te merke:

* In de mieste Berbertaole goon **g* en **j* samevalle, meh in sommege Zenatitaole is dat neet 't geval, beveurbeeld in 't Riffijns (**g* > /j/ en **j* > *ʒ*).
* In de oosteleke Berbertaole verandert **dˤ* in *tˤ*.
* **β* weurt *h* of verdwijnt gans; allein 't Ghadamès en 't Awdzjilah behawwe de klaank.

#### Vocaole
Wat veur vocaolkwaliteite 't Proto-Berbers had, is neet dudelek. Volges väöl oonderzeukers had 't 'n /ə/. D'n al ieder geneumden Allati evels geit oet vaan vief 'Italiaanse' vocaole. 'n Aander meugelekheid is drei vocaole allemaol in twie lengdes. Die zouwe ziech tenao zoe höbbe oontwikkeld:

## Bronne
:de:Berbersprachen, :de:Lybische Sprache, :en:Berber languages, :en:Proto-Berber language, :en:Tifinagh

### Vootnote


## Extern links
* **[[:kab:Asebter_amenzawi|Wikipedia op 't Kabylisch]]**
* **[[:incubator:Wp/ber/Tasna Tamezwarut|Tes-Wikipedia op 't Berbers]] (algemein)** 
* '''Tes-Wikipedia op 't Riffijns