Genneps

't **Genneps** is 't dialek vaan 't stedsje Gennep en bij oetbreiing zien direkte umgeving. 't Dialek huurt bij de wijer gróp vaan 't Kleverlands.

## Definitie
In beginsel is Genneps allein de taol vaan 't stedsje Gennep. Heie (wat vreuger bij de gemeinte Baerge hoort) en Otersóm mèt De Milsbik en 't Vèn (tot 1973 'n eige gemeinte) valle dao neet oonder. Toch meinde de samestèllers vaan 't *Genneps Dialectwoordenboek* (1993, twieden drök 2024) tot de dialekte mer wieneg versjèlde - zoe wieneg tot me ze rösteg in einen dictionair biejein kós bringe. Veur zoewied 't al versjèllende wäörd of woordvörm gief, weure ze toch wel doorein gebruuk. Me kin daorum mer meujelek staot drop make wat noe 'Genneps' en wat iejer 'Otersóms' of 'Milsbiks' is.

Veur Gennep en Otersóm, die jummers kort nevenein ligke, weure gein versjèlle opgegeve (mèt 't veurbehaajd vaan zoezjus). Ouch 't Milsbiks wiek neet bezunder sterk aof, al weurt gesuggereerd tot dit dialek get korter bij 't Gruusbèks (de taol vaan Groesbeek [Gruusbèk]) steit. De dialekte vaan 't Vèn en Heie wieke mie aof. Vaan 't Vèns weurt gezag tot 't mie Duitsen invlood heet oondergaange, dewijl 't Heies e bitteleke zuieleker is: me kint dao beveurbeeld (ouch) *vief*, dewijl in de res vaan de gemeinte hiel euverwegend *vè.jf* weurt gezag.

## Kinmerke
:*Zuug ouch: [[Dialekte in noordelek Nederlands-Limbörg]]*
Binnen 't Kleverlands liekent 't Genneps rillatief väöl op 't Mokers, 't Gruusbeks en 't Land-van-Kuuks (in Cuijk [Kuuk] in Braobant, aon d'n aandere kant vaan de Maos). Wijer nao 't zuie weure de versjèlle groeter: vaan 't Venrods versjèlt 't Genneps beveurbeeld wezelek. De belaankriekste versjèlle zien:

* 't Genneps heet in zoe good wie alle wäörd boe de meiste Limburgse dialekte 'n *oe* höbbe en 't Nederlands 'n *ui*, 'n *uu*, dewijl dao in 't Venrods nog 'n gróp wäörd is die de *oe* behawwe heet. Me zeet daan ouch *huus* en *buuk* veur "hoes" en "boek" (Venrods: *huus* en *boek*).
* De Middelnederlandse centrerende diftonge *ie*, *oe* en d'n umlaut vaan *oe* koume neet es geslote diftonge mèt naoslaag trök meh es haafgeslote lang monoftonge (wie in 't Remunjs en bij benaodering in 't Nederlands). Dat wèlt zègke tot Venrods *ieër* tegeneuver Genneps *eer* steit, Venrods *groeët* tegeneuver Genneps *groot* en Venrods *huëre* tegeneuver Genneps *heure*.
* Allewel tot 't Venrods gein sleip- en stoettoene kint die woordpare oeterein kinne hawwe, huurt me lui oet die plaots wel 'zinge'. In 't Genneps vèlt dat neet te hure. Puntsjes in de spelling dene allein um korte en haaflang klinkers oeterein te hawwe.

De versjèlle mèt de umgeving zien get subtieler. Aofgezeen vaan al geneumde versjèlle binne de gemeinte Gennep, huurt me de volgende versjèlle:
* Vaan 't Mokers en Kuuks versjèlt 't Genneps doortot me in Mook en ('t Land vaan) Kuuk *dieje* zeet in plaots vaan *dèn*: *dèn stoe.l* 'dee stool' is in Mook dus *dieje stoel*.
* Vaan 't Offers (gesproke in Afferden [Offere]) versjèlt 't Genneps doortot me in Afferden *vaader* zeet en in Gennep *vaoder*.

## Gebruuk
Wie bekaans euveral in Nederland löp 't gebruuk vaan 't Genneps trök, en in vergelieking mèt Midde- en Zuid-Limbörg weurt hei oonveurstèlbaar wieneg plat mie gesproke. 't Verval is ouch al väöl langer aon de geng. In de jaore viefteg, bij 't werk aon de *[[Reeks Nederlandse Dialectatlassen]]*, woort vasgestèld tot in Gennep 'allein vreemde' Hollands praote; dit waor in Gennep zoeget 1/5 vaan de bevolking. Roond 1965 sprik in Gennep zoeget 70% vaan de vaajers nog plat mèt de kinder; in Otersóm zelfs 90%. Tien jaor later is dat al hendeg veranderd: daan sprik in de ganse (fusie)gemeinte nog mer 45% vaan de sjaolkinder plat, dewijl zelfs nog mer get mie es 30% vaan de awwers dat mèt de kinder deit. Nog ins e decennium later, in 1984, spraok minder es 30% vaan de Otersómse kinder nog dialek (me maag aonnumme tot dat in Gennep nog gans get lieger waor).

Toch leef 't, zij 't ummer mie es twiede taol, nog wel oonder de otochtoon bevolking. Me kin lui dèks hure codeswitche en ouch in opsjrifte of op 't internèt is 't Genneps trök te vinde.

## Cultivatie
't Genneps weurt noe en daan gebruuk veur literatuur en meziek. Wie euveral in Limbörg gebäört dat veural in vastelaovendsleedsjes. 'ne Bekinde sjriever waor Grad van Dijck (1895-?), dee dèks in 't lokaol gezètsje publiceerde. E stökske vaan häöm kaom in de klassieke boondeling *[[Mosalect]]*; in 1984 versjeen 'n boondeling oonder de naom *Wor mot ta hin!* Ger Oltermans sjreef columns; zien stökskes oet de jaore viefteg en zèsteg woorte in 2019 geboondeld oonder de naom *Èkkes umkie.ke*.

In Heie gaof 't d'n diechter Theo Terpstra (1918-?). Dee gaof in 1960 al de boondel *Ennen haffel heibluumkes* oet. Later kaom heer mèt de twietaolege boondel *Ennen haffel Heys. Een handvol Hollands*, en mèt *Ik ruuk de stal* (allebei zoonder jaortaol).

## Rifferenties
* Herman Giesbers en Sjaak Kroon m.m.v. Wiel van Dinter en Hans Gilissen, *Het Genneps Dialectwoordenboek. De woordenschat van het dialect van Gennep, Heijen, Milsbeek, Ottersum en Ven-Zelderheide.* Stichting Dialectwoordenboek van de Gemeente Gennep, Gennep, 2024.



## Externe link
* Gennepse vastelaovendleedsjes