open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lies van Franstalige sjrievers

Dit is 'n lies van Franstaolege prozasjrievers. Zuug ouch Lies van Franstalige dichters. Heibij weurt ummer 't land aongegeve. Indeen 't um 'ne Limbörger geit, weurt dit ouch vermeld. Indeen 't um Belsj geit, weurt ouch vermeld of heer Vlaoms (en daorum Neerlandstaoleg) of Waols waor, umtot dit groete culturele betrèkkinge heet op lui die op 't Frans wèrke. Bij inwoeners vaan Fraankriek weurt land vaan aofkoms neet vermeld, mèt oetzöndering op de lui oet de Elzas (Duitstaolege), Frans-Vlaandere (Nederlandstaoleg) en 't Baskeland (Baskischtaoleg). Ouch hei is de reie umtot de sjriever of sjriefster oet 'n aanderstaolege umgeving kump.

* Honoré de Balzac
* Simone de Beauvoir
* Samuel Beckett (Ier)
* Albert Camus
* Louis-Ferdinand Céline
* Alfred Dreyfus (*[[Elzas|Elzasser]]*)
* Justus van Effen (Neerlandse)
* Gustave Flaubert
* Michel Houellebeq
* Joris-Karl Huysmans
* Julia Kristeva (Bölgaorse)
* Milan Kundera (Tsjechoslowaaske)
* Molière
* Etta Palm-d'Aelders (Neerlandse)
* Marcel Proust
* Antoine de Saint-Exupéry
* Jean-Paul Sartre
* Georges Simenon (Belsj, *[[Wallonië|Waol]]*)
* Jules Verne
* Belle van Zuylen (Neerlandse)
Lies van filosofe

Dit is 'n alfabetische **lies mit wichtige filosofe**:
* Thomas van Aquino
* Hannah Arendt
* Anaximandros
* Aristoteles
* Augustinus
* Marcus Aurelius
* Averroës
* Gopal Balakrishnan
* Simone de Beauvoir
* Jean Baudrillard
* Cicero
* Carl von Clausewitz
* Confucius
* Democritus
* Michel Derrida
* René Descartes
* Diogenes
* Desiderius Erasmus
* Michel Foucault
* Johann Georg Gadamer
* Jürgen Habermas
* Sam Harris
* Friedrich Hegel
* Jan Hus
* Immanuel Kant
* Igor Kon
* Julia Kristeva
* Lao Tze
* Diogenes Laërtius
* Gottfried Leibnitz
* Emmanuel Lévinas
* Rosa Luxemburg
* Niccolò Machiavelli
* Karl Marx
* Nagarjuna
* Friedrich Nietzsche
* Robert Nozick
* Plato
* Karl Popper
* Pythagoras
* John Rawls
* Jean-Jacques Rousseau
* Claude-Henri de Rouvroy
* Bertrand Russell
* Jean-Paul Sartre
* Carl Schmitt
* Adam Smith
* Peter Sloterdijk
* Sokrates
* Spinoza
* Edith Stein
* Theophrastos
* Zeno va Citium
Lies van Ingelstalige sjrievers

'n Lies vaan veurnaom proza- en buunsjrievers in de Ingelse taol. Zuug ouch Lies van Ingelstalige dichters.

* W.H. Auden
* Jane Austen
* John Banville
* Samuel Beckett
* Joseph Bordsky
* Anne Brontë
* Charlotte Brontë
* Emily Brontë
* Pearl Buck
* Truman Capote
* Lewis Carroll
* J.M. Coetzee
* Charles Dickens
* George Eliot
* T.S. Eliot
* Nicholas Evans
* William Faulkner
* John Galsworthy
* William Golding
* Nadine Gordimer
* Thomas Hardy
* Seamus Heaney
* Ernest Hemingway
* Aldous Huxley
* James Joyce
* Rudyard Kipling
* Doris Lessing
* Sinclair Lewis
* Christopher Marlowe
* Herman Melville
* Toni Morrison
* Alice Munro
* V.S. Naipaul
* Eugene O'Neill
* George Orwell
* Harold Pinter
* Walter Scott
* William Shakespeare
* Bernhard Shaw
* Mary Shelley
* Wole Soyinka
* John Steinbeck
* Jonathan Swift
* Rabindranath Tagore
* Dylan Thomas
* J.R.R. Tolkien
* Derek Walcott
* Evelyn Waugh
* Patrick White
* Oscar Wilde
* John Williams
* Virginia Woolf
* William Butler Yeats
Noord-Holland

**Noord-Holland** is 'n Nederlandse provincie. 't Is 't noordelek deil vaan 't aajd gewes Holland; vreuger verstoond me oonder Hollands Noorderkerteer evels e minder groet gebeed, namelek alles wat bove 't IJ laog, dus neet Amsterdam en Haarlem. Vaan dees provincie is Haarlem de hoofstad, allewel tot Amsterdam väöl groeter is. De provincie ligk aon de Noordzie en 't IJsselmeer. Ze umvat ei wadde-eiland: Texel.

## Gemeintes
Noord-Holland heet sinds 24 miert 2022 44 gemeintes.

In Noord-Holland zien dèks herindeilinge gewees, al is 't neet zoe dèks wie in Zuid-Holland. Belaankrieke herindeilinge voonte plaots in 1830 (e paar extreem klein gemeintes), 1921 (stadsoetbreiing Amsterdam), 1970 (meregebeed), 1974 (Zaanstreek), 1979 (Wesfriesland), 1991 (Waterland), 2006-2007 (Wesfriesland), 2012-2013 (Kop vaan Noord-Holland) en 2015-2016 (meregebeed en 't Gooi).

De lèste jaore heet de provincie diverse klein herindeilinge gedoon, hei en dao gedwoonge meh miestal mèt instumming vaan de gemeintes. In 2022 goon de gemeintes Beemster en Purmerend fusere, en weurt Weesp bij Amsterdam geveug. Zuug wijer: lies vaan geweze gemeintes in Noord-Holland.

## Aongrenzende distrikte
Noord-Holland grens aon de volgende distrikte, naomelek Nederlandse provincies:

* Friesland - noordooste
* Flevoland - ooste
* Utrech - ooszuie
* Zuid-Holland - weszuie

## Externe links
* Provincie Noord-Holland
* Noord-Holland, Plaatsengids
* Statistieken provincie Noord-Holland, AlleCijfers
Flevoland

**Flevoland** is 'n provincie vaan Nederland, en wel de döns bevölkde en de jongste. Ze besteit, op Urk en 't verlaote Schokland nao, gans oet nui land, dat in de twintegste ieuw binne 't kader vaan de Zuiderzeewerke woort ingepolderd. Sinds 1 jannewarie 1986 vörmp Flevoland 'n provincie. 't Grens aon Friesland, Euverijssel, Gelderland, Utrech en Noord-Holland. Hoofstad is Lelystad, allewel tot Almere väöl groeter is.

## Gemeintes

Flevoland heet mer zès gemeintes.

* Almere
* Dronten
* Lelystad
* Noordoospolder
* Urk
* Zeewolde

## Aongrenzende distrikte
Flevoland grens aon de volgende distrikte, naomelek Nederlandse provincies:

* Friesland - noorde
* Euverijssel - noordooste
* Gelderland - zuidooste
* Utrech - zuidweste
* Noord-Holland - weste

## Externe links
* Provincie Flevoland
* Flevoland, Plaatsengids
* Statistieken provincie Flevoland, AlleCijfers
Euverijssel

**Euverijssel** (Nederlands **Overijssel**, Nedersaksisch *Oaveriesel*) is 'n provincie vaan Nederland. Vreuger waor 't bekind es 't *Euverstiech*: 't deil vaan 't bisdom Utrei wat euver d'n IJssel laog. De hoofstad vaan de provincie is Zwolle. Euverijssel grens aon Friesland, Drente, Duutsland, Gelderland en Flevoland.

## Taol
De volkstaol vaan Euverijssel is Nedersaksisch. De in 't weste gesproke variante heite Sallands, die vaan 't ooste Twents. In 't uterste noorde weure dialekte gesproke die wel Nedersaksisch zien meh neet tot ein vaan bei variante hure; meistal weure die 't Stellingwerfs touwgerekend. Ouch de stei höbbe häör eige dialekte; deze verdwijne evels gawwer es de plattelandsdialekte.

## Gemeintes
Euverijssel heet sins 1 januari 2005 25 gemeintes.

In dees provincie zien neet euverdreve väöl gemeintes samegeveug. Dat kump doortot de verdeiling vaan 't Euversteich altied al groetsjaoleg waor. In 1818 woorte zelfs nog e paar gemeintes geplits, mèt naome stei die ambte in de umgeving hadde. Die splitsinge maakde me later weer oongedoon ('t lèste in 2001, bij Amb en Stad Delden). De einege groete herindeilinge voonte plaots in 1973 (Kop vaan Euverijssel) en 2001 (ganse provincie). Nog altied in euverweging is 'n fusie tösse Enschede, Hengelo en Borne.

Zuug veur 'n euverziech Lies vaan geweze gemeintes in Euverijssel.

## Aongrenzende distrikte
Euverijssel grens aon de volgende distrikte, naomelek Nederlandse provincies en Duitse distrikte:

* Flevoland - noordweste
* Friesland - noordweste
* Drenthe - noorde
* Distrikt Bentheim, Duitsland - ooste
* Distrikt Borken, Duitsland - zuidooste
* Gelderland - zuidweste

## Externe links
* Provincie Euverijssel
* Overijssel, Plaatsengids
* Statistieken provincie Overijssel, AlleCijfers
Vincent van Gogh

**Vincent van Gogh** (Zundert, 30 mièrt 1853 - Auvers-sur-Oise, 29 juli 1890) waor 'ne Nederlandse kunssjilder. Hae ies noe ein van de bekèndste Nederlandse sjilders, hoewaal d'r tiejes zien leve mer twiè sjilderieë woorte verkoch. 

Van Goghs vreug sjilderieë zint oetbeeldinge van 't boereleve in somber kleure. 't Bekèndste werk oet daen tied ies "De aardappeleters" oet 1885. In 1886 vertrok Van Gogh nao Paries, woa hae kènnismaakde mèt 't impressionisme. Hae woonde dao bie ziene broor Theo, dae kunshandelaer waor. In 1888 góng hae wone in Arles, in 't zuje van Frankriek. Hie begoes hae te sjildere mèt väöl fel kleure. Van Gogh woonde in Arles 'ne tied same mèt Paul Gauguin, meh al gauw krege zie ruzie. Bie eine hoagoploupende ruzie sjneej Vincent zien eige oar aaf. Van Gogh houw groate psychische probleme en woort daoveur opgenomme in 'n insjtèlling in Saint-Rémy-de-Provence. In 1890 vertrok hae oet de kliniek öm in Auvers-sur-Oise bie Paries te goon wone. Op 27 juli 1890 sjoot Van Gogh ziechzelf in de boorsj. Hae sjtorf twiè daag later.

## Extern links
* Van Gogh Museum in Amsterdam
* 't Compleet werk van Vincent van Gogh
Lies van sjilders

Dit is 'n **lies mit kunssjiljers** geranksjik op alfabet.

### A
* Karel Appel

### B
* Francis Bacon
* Luca Bestetti
* Joseph Beuys
* Fernando Botero
* Pieter Brueghel

### C
* Paul Cézanne

### D
* Edgar Degas
* Kees van Dongen
* Jean Dubuffet

### E
* Jan van Eyck

### F
* Sam Francis
* Lucian Freud
* Lucio Fontana

### G
* Paul Gauguin
* Vincent van Gogh

### H
* Aad de Haas
* Katsushika Hokusai
* Edward Hopper

### I

### J
* Robert Jacobsen
* Henri Jonas
* Asger Jorn

### K
* Wassily Kandinsky
* Per Kirkeby
* Edward Kienholz
* Paul Klee
* Gustav Klimt
* Hilma af Klint
* Willem de Kooning

### L
* Roy Lichtenstein

### M
* Henri Matisse
* Michelangelo
* Piet Mondriaan
* Claude Monet
* Richard Mortensen
* Edvard Munch
* Takashi Murakami

### N
* Yoshitomo Nara

### O

### P
* Nam June Paik
* Niki de Saint Phalle
* Pablo Picasso
* Francis Picabia

### Q

### R
* Gerhard Richter
* Rafaël
* Rembrandt van Rijn
* Mark Rothko
* Pieter Paul Rubens

### S
* Antonio Saura

### T
* Jean Tinguely

### U

### V
* Jan Voss
* Wolf Vostell

### W
* Andy Warhol

### X

### Y

### Z
Arthur Honegger

**Arthur Honegger** (10 mièrt 1892 - 27 november 1955) waor 'ne Zjwitserse componis. Soms weurt hae miè geassocieerd mèt Frankriek, meh hae bleef zie gans leve Zjwitsers sjtaatsburger. Honegger sjreef ongevaer 200 sjtökker. Zien bekèndste sjtök ies waarsjienlik waal *Pacific 321* oet 1923. In dit sjtök weurt door 't orkes 't geluid van 'ne sjtoumlocomotief naogedoon.

## Leve

Arthur Oscar Honegger woort gebore in Le Havre. Zien ouwersj waore van Zjwitserse aafkoms. Ziene pap waor importeur van koffie. Honegger lièrde al vreug vioal sjpele en hae begoes al jónk te componere. In 1909 begoes 'r mèt ein sjtudie vioal en muziektheorie aan 't conservatorium in Zürich. In 1911 góng hae weer truuk nao Frankriek um wiejer te sjtudere in Paries, bie onder andere Charles Widor en Vincent d'Indy. In 1918 waor hae klaor mèt zien sjtudie en sjreef 'r 't ballet *Le dit des jeux du monde*, dat besjouwd weurt es zien ièrsjte karakteristieke compositie. Wie 'r 28 waor woort Honegger waereldberoemp mèt 't oratorium *Le Roi David*.

In de periode tösje de waereldoorloge waor Honegger hièl productief; hae sjreef onder andere neuge ballette en drie opera's. De opera *Jeanne d'Arc au bûcher* oet 1935 weurt gezeen es ein van zien bèste werke.

Honegger haet ziech altied verbonge geveuld mèt Zjwitserland, meh wie de Twiède Waereldoorlog oetbraok en de Nazi's Frankriek binnevele, koes hae neet weg oet Paries. Hae góng door mèt componere, meh me dènk dat 'r erg depressief raakde door de oorlog. Hae sjreef èvvel tösje 1940 en ziene doad in 1955 nog ènkel symfonieë (nummer 2 t/m 5), die nog vrie dèks were gesjpeeld.

Arthur Honegger sjtorf op 27 november 1955 en woort begrave op 't *Cimetière Saint-Vincent* in Montmartre in Paries.

## Groupe des Six
Hoewaal Honegger lid waor van de Groupe des Six, zint zien werke neet zoa sjpeels en sumpel van karakter es die van de ander lede van deze groep. Honegger waor ouch neet tege 't romanticisme van Richard Wagner en Richard Strauss, meh de ander groepslede waal. Op latere laeftied woort hae zelfs beïnvloed door 't werk van Wagner en Strauss.

De andere leje van *Les Six* waore:
* Georges Auric - (1899-1983)
* Louis Durey - (1888-1979)
* Darius Milhaud - (1892-1974)
* Francis Poulenc - (1899-1963)
* Germaine Tailleferre - (1892-1983) (de enige vrouw in de groep)

## Extern links
* https://web.archive.org/web/20050306164100/http://www.klassiekemuziekgids.net/componisten/honegger.htm
* http://arthur-honegger.com/
Homeros

**Homeros** (Latien *Homerus*) waor 'ne Griekse diechter dee in de achste iew veur Christus geleef moot höbbe. Heer is veural bekind vaanwege twie epische gediechter vaan naoventrint 12.000 veerze: de *[[Iliaad]]* en de *[[Odyssee]]*. Bei gediechter zien gesjrieve in 'ne veersvörm dee bekind steit es *[[hexameter]]*. De Iliaad besjrief d'n oorlog roond de stad Troje en de Odyssee geit euver tien jaor die Odysseus dreuver deit um nao de val vaan Troje zie land te berieke. Dees verhaole speule wel veerhoonderd jaor ietot ze weure opgesjrieve, umtot in deen tied nog gein sjrifteleke traditie bestoont.

## Persoen Homeros
Euver zien persoen is niks bekind. Vaan häöm woort in de klassieken tied gezag tot heer blind waor, meh waorsjijnlik is dat neet, waor 't ouch meh umtot heer es auteur vaan 't wèrk bekind steit. Bovedeen weurt heer op de vreugste aofbildinge nog mèt ope ouge aongetroffe.

De oongeluiflike lengde vaan bei wèrke heet negentiende-ieuwse wetensjappers doen gluive tot ze iers in kleinen umvang opgesjrieve woorte en daonao waore oetgebreid. Ouch verworpe die euver 't algemein 't bestoon höbbe vaan de persoen Homeros. Evels höbbe etnologische oonderzeuke nao volker zoonder sjrif aon 't leech gebrach tot 't ziech rappelere vaan zoeväöl veerze neet oonmeugelek is. Ouch de oontdèkking vaan de ruïnes vaan Troje door Heinrich Schliemann heet väöl scepsis weeggenome.

## Homerisch Grieks
Homeros is d'n ajdste vaan alle diechters in de Griekse taol. Awwer documinte zien 'rs wel, meh die zien kort en neet lierair. De archaïsche taol vaan Homeros versjèlt dudelek vaan 't klassieke Grieks. De versjèlle zien: bekans gaaroet oontbreke vaan artikele, 't bestoon vaan 'nen dualis en 't oontbreke vaan 't augment in d'n aoristus.
Knienechtege

**Knienechtege** of **Lagomorpha** zien 'n orde vaan zoogdiere die väöl op knaogdiere liekene en dao veural vreuger dèks bij ingedeild woorte.

Belaangrieke versjèlle mèt de knaagdiere zien:

* Ze höbbe veer snijtan i.p.v. twie;
* 't Scrotum vaan de mennekes zit veur de penis;
* De penis heet gei kneukske;
* Ze ete hunnen drek soms obbenuits  veur mie voedingsstoffe droet te hole.

'n Veurnaom euvereinkoms is tot hun tan, wie bij de knaogdiere, ieweg doorgreuje en ze dus mote blieve knawwele veur ze neet te laank te laote weure.

## Taxonomische indeiling
't Gief mer twie femilies, mèt twie resp. èlf geslachter.

* **[[Pika's]]** (Ochotonidae)
** Echte pika (*Ochotona*)
** *[[Prolagus]]* †
* **[[Knijns en Haoze]]** (Leporidae)
** Amamiknien (*Pentalagus*)
** *[[Bunolagus]]*
** *[[Pronolagus]]*
** *[[Nesolagus]]*
** *[[Romerolagus]]*
** *[[Brachylagus]]*
** Ketoenstartknien (*Sylvilagus*)
** Europese knien (*Oryctolagus*)
** *[[Poelagus]]*
** *[[Caprolagus]]*
** Echte haoze (*Lepus*)
Olifante

**Olifante** is de Limbörgse naom veur 'n orde zoogdiere, de **Proboscidea**, en 'n femilie diere, de **Elephantidae**, die vaandaog d'n daag de einege femilie is. Aander families leefde in d'n Iestied. De olifante zien de groetste landdiere die allewijl op Eerd leve. Es herbivore stoon ze evels neet bovenaon de voodselkette.

De olifante zien in twie geslachte en drei soorte oonderverdeild:

* Afrikaanse olifante (Loxodonta)
** Savanneolifant (Loxodonta africana)
** Bosolifant (Loxodonta cyclotis)
* Indischen olifant (Elaphas maximus).

Alle drei diere zien direk te herkinne es olifante; de versjèlle zien neet opvallend. 

Olifante zien gewèld um hun ivoor. Naotot door groetsjaolege jach hiel väöl olifante verdwene en 't bies mèt oetsterve bedreig raokde, traoje internationaol verdraoge in wèrking en woort d'n handel in en jach op ivoor in väöl len verboje. Allewijl gief 't in sommege len bekans al te väöl olifante, meh in aander len geit 't noch ummertouw slech.
Roufdiere

:*Dit artikel geit euver de orde Carnivora. Veur (alle) diere die op aander diere jaoge zuug [[predator]].*
----
**Roufdiere** of **Carnivora** is de naom veur 'n orde vaan zoogdiere boetouw väöl uterlek sterk versjèllende bieste hure. Oondaanks de naom zien neet alle bieste (zij 't wel de mieste) oet de orde vleiseters; väöl bere zien omnivoor en inkele, wie de reuzepanda, zelfs herbivoor. Ouch zien hiel väöl neet-verwante bieste ouch *[[vleiseters|carnivoor]]* (en ouch roufdier), wat tot verwarring tösse de orde en de ecologische markering kin veure.

De Roufdiere zien vrij groet en dèks hiel krachteg, boedoor ze gemeinelek aon d'n top vaan de voodselkette stoon.

## Taxonomische indeiling
't Gief twie oonderordes mèt eder zes femilies, es me de oetgestorve soorte mètnump.

* Feliformia 
** Katechtege (Felidae)
** Mongoese (Herpestidae)
** Civetkatte (Viverridae)
** Hyena's (Hyenidae)
** Palmcivetkatte (Nandiniidae)
** Valse Sabeltandtiegers (oetgestorve) (Nimravidae)
* Caniformia
** Hoondechtege (Canidae)
** Wasbere (Procyonidae)
** Bere (Ursidae)
** Hermeliene en Wezele (Mustelidae)
** Stinkdiere (Mephitidae)
** Robbe (Pinnipedia)
*** Walrus (Odobenidae)
*** Ziehun (Phocidae)
*** Oerrobbe (Otariidae)
Wienesrao

**Wienesroa** (Hollendsj: *Wijnandsrade*; sjpreëk oet: *Wieënesroaë*) is e dörp in de gemeënte Baekdale in Zuud Limburg geleëge aan de Hölsbergerbeëk. Bis 1982 waor 't 'n zelfsjendige gemeënte daonao hoeërt 't bies 2019 bie de gemeënte Nut. Op 1 januari 2014 woeënde d'r 1.700 luuj i Wienesroa.

't Woerd *roaë* (aoch waal *rade*, *rhode* of *rode*) beteëkent, gerooide plek of óntginning. De naam beteëkent dus "'t óntgonne gebied va Wieënand". 't Dörp wuurt aoëch waal kort *Roaë* (*Rode*) genump.

## Buurtsjappe
Buurtsjappe van Wienesroa zunt: 
* Zjwier
* Brómmele 
* Laor 
* Vink

## Kesjtieël en kèrk

't Opvallendste geboew midde i Roaë, geleëge achter 'n grach mèt daoëvuur 'ne groeëte vieëver, is 't kesjtieël Wienesroa mèt vuurbörch, aoëch waal 't *hoeës* genump. 't Datiert oersjprunkelik oet 1544, meh 't is in d'r 18e ieëw ingrieëpend gerestaurierd. 

Tösje kesjtieël en kèrk bevingk zich 'n motte, woeë-in zich de reste van 'ne Middelieëwse taore zouwe bevinge. Aoëch is hie 'n klein Lourdesgrötje.

De Sjteëveskèrk (Heilige Stephanus), neëve 't kesjtieël, is geboewd in d'r 17e ieëw, meh de parochie, woeë aoëch de buurtsjappe Zjwier, Vink en Laor bie hure is ouwer. Naoë d'r Twieëde weëreldoerlog is d'r taore vernuujd en 't sjeëp woert doeë  aoëch groeëter gemak.
 
'n Kapelke op 'n sjplitsing aan d'r weëg nao Hunnekem wuurt 't Sjteëveshuuske (aoëch gewiejd aan Stephanus) genump.

## Groeëte häöf
Groeëte häöëf i en rónd Raoë zint: De ouw Bóngert; de Bóngert en (Te) Nietese (Nijthuizen).

## Dörpsvereëniginge
* Heëmkundevereëniging Vrienden van Wijnandsrade
* Carnavalsvereëniging *De [[Veldkretsersj]]*

## Persone
* Fons Erens, sjrieëver(1914-2000)
* Wiel Oehlen, dichter, sjrieëver (1950)
* Jack Jetten, sjrieëver (1945)
* Huub Keulen, sjrieëver (1944)
Oejevaarechtege

**Oejevaarechtege** of **Ciconiiformes** zien 'n orde vaan veugel die ziech kinmèrke door lang pu en lang snavele. Tot dees groop behure o.a. oejevaars en reigers. De Oejevaarechtege zien bekind vaanaof 't laat Eoceen.

## Taxonomische eindeiling

* Reigers (Ardeidae)
* Sjuitbekreiger (Cochlearidae)
* Sjoonbekoejevaar (Balaenicipitidae)
* Hamerkop (Scopidae)
* Oejevaars (Ciconiidae)
* Ibisse en lepelere (Threskiornithidae)
Knaogdiere

**Knaogdiere** of **Rodentia** zien 'n hendeg umvaankrieke orde vaan miestal klein zoogdiere. Tot de knaogdiere hure o.a. muis, ratte, bevers en eikhores. De ganse orde besleit tösse de 2.000 en 3.000 soorte. De knienechtege hure neet tot de knaagdere, meh zien wel ing draon verwant. Knaogdiere höbbe twie groete snijtan. Ze zien veural herbivoor.

Knaogdiere koume op bekans de ganse wereld veur, ouch in Australië en al ietot de Europeane dao aonkaome. Allein op Antarctica en inkel geïsoleerde eilen zien ze oonbekind (meh dèks al wel door de mins ingeveurd).

## Taxonomie
De gróp vaan knaagdiere is groet; 't is daan ouch neet zoe vreemp tot 't ouch väöl femilies gief. Deze femilies weure dèks in superfemilies, infra-ordes en oonderordes gegróppeerd; de middelste indeilingsgroop höbbe veer hei weggelaote.

KNAAGDIERE
* **[[Sciurognathi]]** (Eikhore-groop)
** Eikhores (Sciuridae), boe-oonder ouch de prairiehun valle
** Bergbever (Aplodontidae)
** Bevers (Castoridae)
** Vlegende eikhores (Anomaluridae)
** Springhaze (Pedetidae)
** Goendi's (Ctenodactylidae)
** Slaopmuis (Gliridae)
** Eerdmuis (Geomyidae)
** Kangeroemuis (Heteromyidae)
** *superfemilie [[Dipodoidea]]*
*** Springmuis (Zapodidae)
*** Zjerboa (Dipodidae)
** *superfemilie [[Muroidea]]*
*** Valse Slaopmuis (Platacanthomyidae)
*** Molratte (Spalacidae)
*** Dwerghamsters (Calomyscidae)
*** Nesomyidae
*** Hamsters en muis vaan de Nui Wereld (Cricetidae)
*** Moesechtege (Muridae)
* **[[Hystricognathi]]** (Stekelverke-groop)
** Stekelverkes vaan de Aw Wereld (Hystricidae)
** Stekelverkes vaan de Nui Wereld (Erethizontidae)
** Reetratte (Thryonomyidae)
** Afrikaanse molratte (Bathyergidae)
** Hoetia's (Capromyidae)
** Agoeti's (Dasyproctidae)
** Pacarana's (Dinomyidae)
** Cavia-echtige (Caviidae)
** Capibara (Hydrochoeridae)
** Chinchilla's (Chinchillidae)
** Chinchillaratte (Abrocomidae)

't Moot gezag weure tot väöl biologe aander indeilinge prifferere.
Eerdverke

't **Eerdverke** (oet 't Afrikaans *Aardvark*; wetensjappeleke naom ***Orycteropus afer***) is de eineg bekinde soort vaan de orde Eerdverkes of **Tubulidentata**. Vreuger woorte ze in mie soorte ingedeild; de versjèlle zien evels zoe klein (seksueel oetwisselbaarheid) tot me allein vaan oondersoorte kin spreke. Aander soorte zien es fossiel bekind oet 't Mioceen en gevoonde in Kenia. Eerdverkes leve in zuielek Afrika en höbbe oongeveer de gruutde vaan e verke; met dees evehovege bieste zien ze evels neet bezunder verwant. Ze höbbe 'ne lange start en de geweente mèt hun pu in de groond te graove.

## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougdere)
**** Clade: *[[Eutheria]]* (echte bieëster)
***** Infraklas: *[[Placentalia]]* (moderkookbieëster)
****** Magnorde: *[[Afrotheria]]*
******* Superorde: *[[Afroinsectiphilia]]*
******** Orde: *[[eerdverke|Tubulidentata]]* (**eerdverkes**)
Ziekeuj

**Ziekeuj** of **Sirenia** zien 'n orde vaan zoegdiere die in köswatere leve. Hun väörpu zien tot 'n soort peddele vergreujd, hun achterpu zien zelfs gans verdwene.

De naom is aofgeleid vaan de sirenes, mythische fabelwezes boe dees bieste in de ouge vaan poëtische zielui op liekende.

## Taxonomische indeiling
Me kint vief recènte soorte, boevaan ein inkel iewe trök is oetgestorve.

* Dugongidae
** Doejong (*Dugong dugon*)
** Stellerziekooj (*Hydrodamalis gigas*, oetgestorve)
* Trichechidae
** Wesindische ziekooj (*Trichechus manatus*)
** Wesafrikaanse ziekooj (*Trichechnus senegalensis*)
** Amazoneziekooj (*Trichechnus inunguis*)
Insekte-eters

**Insekte-eters** of **Insectivora** zien 'n orde vaan meist zoegdiere die ziech voje mèt gelidpoetege diere en wörm. *[[Insectivore]]* is ouch 'ne verzamelnaom veur alle bieste die vaan insekte leve; evels hure dao ouch aander diere es lede vaan dees orde bij.

## Taxonomie
'rs Zien veer femilies, boevaan 'rs drei in subfemilies weure oonderverdeild.

* Egelachtege (Erinaceidae)
** Egele (Erinaceinae)
** Maanratte (Hylomyinae)
* Spitsmuis (Soricidae)
** Wittandspitsmuis (Crocidurinae)
** Roedtandspitsmuis (Soricinae)
* Molachtege (Talpidae)
** Desmanne (Desmaninae)
** Molle (Talpinae)
** Spitsmol (Uropsilinae)
* Solenodons (Solenodontidae)
Tim Berners-Lee

Sir **Tim Berners-Lee** (Londe, 8 juni 1955) weurt gezeen es de bedènker en gróndlègker van 't World Wide Web (WWW), same mèt Robert Cailliau. 

## Leve en carrière

Berners-Lee woort gebore in Londe. Hae sjtudeerde aan 't Queen's College, 'n onderdeil van de Universiteit van Oxford. Hae wèrkde es sofwareprogrammäör bie versjillende bedrieve.

In 1980 bedach hae 'n systeem op basis van hypertext, öm 't deile en biehouwte van informatie tösje ónderzeukersj mekkeliker te make. Same mèt Robert Cailliau bedach 'r 'n prototype van 't systeem, Enquire. In 1988 gebruukde hae zien ideeë van Enquire veur 't ontwerpe van 't World Wide Web. Hae boewde doe ouch de ièrsjte webbrowser, dae ouch World Wide Web heesj, en de ièrsjte webserver. Berners-Lee vroog gein patent aan veur zien ideeë, meh goof ze vrie.

De ièrsjte website die Berners-Lee boewde (dit waor dus ouch de ièrsjte website oats), waor . De site besjteit neet miè, meh 'n archiefversie devan ies hie te zeen. De site woort op 6 augustus 1991 online gezat. Ze goof oetlègk euver wat 't World Wide Web ies en wie me eine browser koes gebruke. 

In 1994 sjtiechde Berners-Lee 't World Wide Web Consortium (aafkorting: W3C) aan 't Massachusetts Institute of Technology. Hie-in woorte versjillende organisaties vereinig die sjtandaarde en aanbevelinge öm 't Internet te verbetere wolle make. In 1996 woort door W3C de sjtandaard Cascading Style Sheets gelanceerd. Pas vanaaf 2000 begoeste populair browsers deze sjtandaard te gebruke.

In 2004 woort hae professor aan de Universiteit van Southampton. Hae wèrk dao aan 't semantisch web, zien nuujste projek. 't Semantisch web ies 'n vervolg op 't World Wide Web, woa-in de informatie zoa geannoteerd ies dat zie ouch door mesjiene te leze ies. Zoa kènne automatisch relaties tösje documente gelag were. In de academische waereld ies hie väöl aandach veur, meh 't ies nog óndudelik of 't ouch daoboete succes zal kriege.

## Erkènning
Berners-Lee kreeg versjillende pries en óndersjeiinge, zoawie de Japanpries van 2002 en de Millennium Technology Prize 2004. Op 16 juli 2004 woort hae tot ridder gesjlage door Keuningin Elizabeth II van 't Vereinig Keuninkriek. Hae kreeg de titel van Knight Commander, de twiède hoagste rang in de Orde van 't Britse riek.

## Werke
**Spinning the Semantic Web: Bringing the World Wide Web to Its Full Potential* Tim Berners-Lee (Foreword), Dieter Fensel (Editor), James Hendler (Editor), Henry Lieberman (Editor), Wolfgang Wahlster (Editor) (The MIT Press, 2005) ISBN 0-262-56212-X 
**Weaving the Web: Origins and Future of the World Wide Web*, Tim Berners-Lee (Texere Publishing, 1999) ISBN 0-7528-2090-7 

## Extern links
* De persoonlike website van Tim Berners-Lee
*Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, *[http://www.w3.org/Proposal.html WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project]*, CERN, 12 november 1990
Jimmy Wales

**Jimmy Donal (Jimbo) Wales** (8 augustus 1966) ies 'ne Amerikaanse internèt-óndernummer. Hae ies bekènd gewore es opriechter van Wikipedia en es veurzietter van de Wikimedia Foundation. Allewiel (2006) ies hae besjtuurslid van dees organisatie. Wales ies ouch groataandeilhouwer en directeur van 't internètbedrief Bomis.

## Leve
Wales woort gebore in Huntsville (Alabama), es zoon van Jim en Doris Wales. Hae góng nao sjoal aan de "House of Learning", 'n klein privésjoal die 't eigendom waor van zien mam en zien oma. In 1983 haolde hae zien diploma aan de Randolph School. Hae góng economie sjtudere aan de Auburn University, woa hae zien bachelordiploma haolde, en aan de University of Alabama, woa hae zien masterdiploma haolde. In 1994 woort Wales toegelaote tot 't promotietrajek aan Indiana University, meh hae besjliesde um in Chicago te goon wèrke es optiehandelaer. In 1998 verhuusde hae mèt zien vrouw Christine nao Californië, woa hae 'n internètbedrief begoes, 't zeukportaol Bomis.

Wales loos es kind al alles wat los en vas zoot, veural de 22-deilige Worldbook-encyclopedie van zien ouwersj. Hae ies 'ne bewonderaer van de objectivistische filosofie van Ayn Rand, en in de jaore neugetig beheerde hae ein mailinglies mèt de naam "Moderated Discussion of Objectivist Philosophy". Van 1999 tot 2001 houw Wales de leiing euver 't Nupedia-projek, woa 'r mèt filosoof Larry Sanger aan wèrkde. Vervolges begoes hae ein online encyclopedie onder de GNU Vrie Documentatie Licentie volgens 't wiki-princiep, en in 2003 riechde hae de Wikimedia-sjtiechting op. Daoneve ies 'r nog ummer directeur van Bomis Incorporated.

Wales woont mèt zien vrouw en hun dochter Kira (2001) in Saint Petersburg, Florida.

## Referenc


## Extern links (Ingelsjtalig)

* Officieel website
* Perseunlike weblog
* Artikel in Newsweek 01-11-2004
* Wales' gebroekerspagina op de Ingelsjtalige wikipedia
Lies van presidente van de Vereinigde Sjtaote

Hei volg 'n lies mèt Amerikaanse presidente vaanaof de inwerkingtrejjing vaan de groondwèt, mèt de polletieke partij debijj vermeld.

# George Washington, partijloes (1789-1797)
# John Adams, federalis (1797-1801)
# Thomas Jefferson, democraat-rippublikein (1801-1809)
# James Madison, democraat-rippublikein (1809-1817)
# James Monroe, democraat-rippublikein (1817-1825)
# John Quincy Adams, democraat-rippublikein (1825-1829)
# Andrew Jackson, democraat (1829-1837)
# Martin Van Buren, democraat (1837-1841)
# William Henry Harrison, Whig (1841)
# John Tyler, Whig (1841-1845)
# James K. Polk, democraat (1845-1849)
# Zachary Taylor, Whig (1849-1850)
# Millard Fillmore, Whig (1850-1853)
# Franklin Pierce, democraat (1853-1857)
# James Buchanan, democraat (1857-1861)
# Abraham Lincoln, rippublikein (1861-1865)
# Andrew Johnson, democraat (1865-1869)
# Ulysses S. Grant, rippublikein (1869-1877)
# Rutherford B. Hayes, rippublikein (1877-1881)
# James A. Garfield, rippublikein (1881)
# Chester A. Arthur, rippublikein (1881-1885)
# Grover Cleveland, democraat (1885-1889)
# Benjamin Harrison, rippublikein (1889-1893)
# Grover Cleveland, democraat (1893-1897)
# William McKinley, rippublikein (1897-1901)
# Theodore Roosevelt, rippublikein (1901-1909)
# William Howard Taft, rippublikein (1909-1913)
# Woodrow Wilson, democraat (1913-1921)
# Warren G. Harding, rippiblikein (1921-1923)
# Calvin Coolidge, rippublikein (1923-1929)
# Herbert Hoover, rippublikein (1929-1933)
# Franklin D. Roosevelt, democraat (1933-1945)
# Harry S. Truman, democraat (1945-1953)
# Dwight D. Eisenhower, rippublikein (1953-1961)
# John F. Kennedy, democraat (1961-1963)
# Lyndon B. Johnson, democraat (1963-1969)
# Richard Nixon, rippublikein (1969-1974)
# Gerald Ford, rippublikein (1974-1977)
# Jimmy Carter, democraat (1977-1981)
# Ronald Reagan, rippublikein (1981-1989)
# George H.W. Bush, rippublikein (1989-1993)
# Bill Clinton, democraat (1993-2001)
# George W. Bush, rippiblikein (2001-2009)
# Barack Obama, democraat (2009-2017)
# Donald Trump, rippublikein (2017-2021)
# Joe Biden, democraat (2021-2025)
# Donald Trump, rippublikein (2025-)
Beatrix vaan de Nederlen

**Beatrix Wilhelmina Armgard** (Baarn, 31 januari 1938) is prinses vaan de Nederlen. Vaan 1980 tot 2013 waor ze keuningin. Ze volgde häör mojer, keuningin Juliana, op, en gaof 't keuningssjap door aon häöre zoon Willem-Alexander. Häöre vaajer waor Prins Bernhard vaan Lippe-Bisterfeld.

## Leve tot 1980
Es keend vaan twie jaor vlöchde ze mèt häör awwers nao Groet-Brittannië, later nao Canada, boe ze de oorlogsjaore doorbrach. Nao 't lyceum gong ze rechte studere in Leiden. In 1961 studeerde ze aof. In miert 1966 trojde Beatrix mèt d'n Duitse Claus von Amsberg, wat tot relle leide in Amsterdam. Claus bleek evels 'ne sympatieke maan, boedoor 't verzet gaw opheel. In 1967 woort Prins Willem-Alexander gebore; Prins Johan Friso en Prins Constantijn volgde in 1968 resp. 1969.

## Keuningsjap
### Regering
Juliana abdiceerde op 30 april 1980. Beatrix bleek 'n voorstin te zien die häör werk hiel serjeus naom. Dèks zeuk ze de grènze vaan wat kin binne de wèt. Um die eigensjap weurt ze wel ins mèt häör grammeer Wilhelmina vergeleke. Binne Haagse kring steit ze bekind um 'n oetgebreide dossierkennis. Ouch häören invlood op kabinètsformaties zouw groet zien. In miert 2012 evels naom de Twiede Kamer e wètsveurstèl aon wat de Keuning in 't vervolg boete de formatie moot hawwe. Heer of zij blijf wel hoof vaan de regering. Beatrix heet totnogtouw mèt veer premiers gewèrk: Ruud Lubbers (1980-1994), Wim Kok (1994-2002), Jan Peter Balkenende (2002-2010) en Mark Rutte (sinds 2010).

Op 28 jannewarie 2013 maakde ze bekind per 30 aprèl aof te trejje tot guns vaan häöre zoon.

### Persoenlek
Op 6 oktober 2002 storf Prins Claus. Op 7 december 2003 woort häör ierste kleinkeend prinses Amalia gebore. In 2004 storve allebei häör awwers. In fibberwarie 2012 raakde prins Friso in coma nao e zwoer ski-oongelök.

Sinds 8 februari 2005 is ze ieredoctor aon de Leidse Universiteit.
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** (Paries, 29 november 1932 - 26 september 2019) waor 'ne Franse politicus. Heer is 't bekindste door zie presidentsjap, 'n functie die heer tösse 1995 en 2007 bekleide. Heer waor lid vaan de UMP en volgde François Mitterand op. Zien politiek waor conservatief en weurt in Franse kringe dèks es *gaullistisch* aongemerk.

## Leve
Nao 't lyceum góng heer in 1951 studere aon 't prestizjeus Institut d'études politiques de Paris, boe heer in 1954 aofstudeerde. In dee studie zaot ouch 'ne cursus op de Harvard-universiteit, boemèt heer 'n veur Franse oongebrukeleke kinnis vaan 't Ingels verkraog. Ouch studeerde heer aon 'n militair academie; officier moch heer evels neet weure umtot heer communistische sympathieë had.

In de jaore zesteg woort heer 'ne gaullis. Op aonraoje vaan Georges Pompidou stèlde heer ziech in 1967 kandidaat veur de *[[Assemblée Nationale]]*. Vaanaof 1972 waor heer minister, iers vaan landbouw, later vaan Binnelandse Zake en tenslotte in 1974 premier. In 1977 woort heer börgemeister vaan Paries, wat heer tot 1995 bleef. In de late jaore negeteg kaome corruptiesjandaole oet zienen tied es börgemeister bove water.

In 1995 versloog heer socialis Lionel Jospin in de race um 't presidentsjap. In 2002 herhaalde heer dat; daan woort heer euvereges door 'n wetsverandering meh veur vief jaor gekoze.

Datzelfde jaor kaom heer negatief in 't nuits door ach kernprove bij 't onbewoend atol Mururoa in de Stèlle Oceaan. In Papeete op Tahiti braoke relle oet en väöl politici kierde häöm de rögk touw. Ouch oontstoont e langdureg conflik mèt Nederland euver 't Nederlands drugsbeleid. Ein en aander zörgde veur boycotte door consuminte.

In 2002 woort 'r mèt euvermach herkoze. Jospin, obbenuits de socialistische kandidaot, haolde neet ins de twiede verkezingsrunde. In plaots daovaan mós 'r 't opnumme tege d'n extreem-rechse Jean-Marie Le Pen, dee 'r mèt gemaak versloog. Tijens festiviteite op 14 juli 2002 euverleefde heer 'nen aonslaag.

In de binnelandse politiek heet Chirac e gemaoteg beleid geveurd, wat soms in contras stoont mèt 't oetsgesproke rechs profiel vaan zien premiers. Critici neumde häöm 'ne "kameleon" en e "windvaan" umtot heer zien polletiek zouw aofstumme op wat häöm good oetkaom. In de boetelandse politiek waor heer wie zien veurgengers 'ne groete veurstander vaan de Europese Unie. 't Verwerpe vaan de Europese Constitutie in 2005 brach daan ouch sjaoj touw aon zien prestiesj. In 2003 naom heer sterk stèlling tege d'n oorlog in Irak.

Op 16 mei 2007 woort heer opgevolg door ziene partijgenoot Nicolas Sarkozy. In de jaore nao zien aoftrejje kraog heer mèt gezoondheidsprobleme te make. In 2011 woort heer tot twie jaore cel veurweerdelek veroerdeild, um corruptie die heer in zien functie es börgemeister vaan Paries zouw höbbe begaange.
Franklin D. Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** (Hyde Park, New York, 30 januari 1882 - Warm Springs, Georgia, 12 april 1945) waor de 32e president vaan de Vereinegde State en regeerde vaan 1933 tot 1945, zjus dezelfde periode wie Adolf Hitler, en ouch 'nen hoofrolspeuler in d'n Twiede Wereldoorlog. Heer waor 'ne neef vaan Theodore Roosevelt, dee vaan 1905 tot 1913 president waor. Heer behuurde tot de Democratische Partij.

## Leve
In 1904 studeerde heer aof aon de Harvard-universiteit en in 1908 bij Columbia Law School. Heer trouwde in 1905 zie nisjeke en ze kraoge zès kinder. Op zien 39e euverleefde heer polio; de gevolge vaan die krenkde zouwe zie gaans leve merkbaar blieve.

In 1933 versloog heer mèt 'n euverweldegende mierderheid ziene rivaal, de zittende president Herbert Hoover. Zie programma heel 'n hervörming vaan de Amerikaanse ikkenomie in, die in 1929 mèt de Groete Depressie volkoume ineingestort waor. Hoover, 'ne rippeblikein, wouw niks verandere aon zienen ikkenomische polletiek, umtot heer heileg geluifde in de potentie vaan 'n merretikkenomie um tegeslaag te euverwinne. Roosevelt wouw de malaise evels wel bestrije, door "get te doen, wat daan ouch". Zie plan duipde heer de "New Deal (VS)".

Door 't succes vaan dee New Deal woort heer neet minder es drei kier herkoze. D'n Twiede Wereldoorlog begós heer besjeie; heer beperkde ziech tot 't levere vaan inkel troepe in Noorwege, meh wie de Japanse lochmach in 1942 de Amerikaanse vloot bij Pearl Harbor vernietegde, begóste de VS vol mèt te doen aon d'n oorlog. Heer gold oonder de geallieerde kopstökker es gemaoteg, in tegestèlling tot de radicalere Winston Churchill, dee mèt Roosevelt en Jozef Stalin de "Groete drei" ging vörme.

In april 1945 storf heer aon 'n herseblojing. Harry S. Truman volgde häöm op.
Luxemburg

**Luxemburg** kin nao temeenste drei geografische begrippe verwieze:
* 't Groetheertogdom Luxemburg, zuug Luxemburg (land);
* 't District Luxemburg in Groetheertogdom Luxemburg, zuuch Luxemburg (district);
* De stad Luxemburg, houfstad vaan 't groetheertogdom, zuug Luxemburg (stad);
* De Bèlsje provincie Luxemburg, zuug Luxemburg (provincie)
Katsushika Hokusai

!  -> Hokusai !
----

**Katsushika Hokusai** (Japans: 葛飾北斎) (waarsjienlik 31 oktober 1760 - 10 mei 1849) waor 'ne Japanse kunstenaer. Hae maakde ukiyo-e-prènte (Japanse houtsjniejdruk). Hokusai haet binne alle genres van ukiyo-e gewèrk, meh 't bekènds ies 'r gewore door zien landsjappe. Zien bekèndste werke zint de *[[Zèsendaartig ziechte op de berg Fuji]]*. Wiejer haet 'r ouch erotische prènte gemaak.

Hokusai woort gebore in Edo (noe Tokio) in de neugende maond van 't tiènde jaor van de Horeki-periode. Euver zien ouwersj ies nieks bekènd. Wie 'r drie jaor waor woort 'r geadopteerd door Nakajim Ise, dae sjpegele maakde veur 't hof van de Shogun. Mèt 18 jaor, wie 'r al get ervaring houw mèt houtsjniejwerk, begoes 'r in 't atelier van de Ukiyo-e-kunstenaer Katsugawa Shunso, dae gesjpecialiseerd waor in portrètte van acteursj, te wèrke. Hae maakde dao ein serie portrètte onder de naam Katsukawa Shunrô. Umdat hae 't in artistiek opziech neet eins waor mèt ziene leraar, moos hae in 1785 weg oet't atelier. 

Hienao brook eine tied van ermhooj aan veur Hokusai. Hae bleef waal sjtudere öm ziech in artistiek opziech te verbetere.

Hokusai maakde bookillustraties en houtsjniejdrukke mèt es ónderwerpe 't dageliks leve in Japan, de tradities en de legendes. Zien bekèndste werke creëerde hae nao zien zestigste. In 1831 maakde hae de *Fugaku Sanjûrokkei* oftewaal de *Zèsendaartig ziechte op de berg Fuji*. Hae gebruukde hie-in de kleur prusesj blauw, die me in Japan pas koes vanaaf 1829. In 1834 maakde hae nog ins *Hónderd ziechte op de berg Fuji*.

Hokusai sjtorf op 10 mei 1849. Hae leet 30.000 werke nao. Zien lètste weurd zouwe zin gewaes:"Nog vief jaor en iech zou 'ne groate arties gewore zin."
 
## Invlood
In de neugetiènde ièw waor Japanse kuns in kunstenaersjkringe erg in trèk. Onder andere Claude Monet, Vincent van Gogh en Paul Gauguin woorte beïnvloed door Hokusai.
Azië

**Azië** ies 't groatste continent van de waereld. 't Grens in 't weste aan Europa en vörmp same mèt Europa Eurazië. De precieze grenze van Azië zint neet altied eve dudelijk aan te geve, zeker veur neet-kartografe. Dèks weure de geografische grenze gelag bie 't Oeral-gebergde, de Kaspische Ziè, de Zjwarte Ziè en de Bosporus. Èvvel weurt Turkije um polletieke raejes dèks toch bie Europa genómme.

Väöl belangrieke culture zint in Azië óntsjtange, bieveurbeeld in China, India en Babylonië. Ouch zint väöl religies, woa-ónder de groate waereldreligies (Christendom, Islam, Jäödom, Hindoeïsme, Boeddhisme), in Azië óntsjtange.

## Leng in Azië

### Gebeje mèt betwiesde sjtatus
Lies van sjtaotshoofde van Duutsjlandj

### Keizers van 't [[Twiede Riek]]
* Wilhem I (1871-1888)
* Keizer Friedrich (1888)
* Wilhelm II (1888-1918)

### Presidente vaan de [[Weimarer Republik]]
* Friedrich Ebert (1919-1925)
* Paul von Hindenburg (1925-1934)

### [[Führer]] van 't [[Derde Riek]]
* Adolf Hitler (1933-1945)
* Karl Dönitz (1945)

### Presidente van de BRD
* Karl Arnold (1949)
* Theodor Heuss (1949-1959)
* Heinrich Lübke (1959-1969)
* Gustav Heinemann (1969-1974)
* Walter Scheel (1974-1979)
* Karl Carstens (1979-1984)
* Richard von Weizsäcker (1984-1994)
* Roman Herzog (1994-1999)
* Johannes Rau (1999-2004)
* Horst Köhler (2004-2010)
* Christian Wulff (2010-2012)
* Joachim Gauck (2012-2017)
* Frank-Walter Steinmeier (2017)

## Zuug ouch
* Bondskanselere van Duutsland
Zuid-Afrika

**Zuid-Afrika** is 'n federaal democratische rippebliek aon de zuidpunt vaan Afrika. In vergelieking mèt aander len oet zuielek Afrika is 't etnisch divers: me vint hei lui vaan diverse hoedskleure en taolgróppe. 't Land heet èlf officieel taole en drei hoofstei: 't Parlemint resideert in Kaapstad, de regering in Pretoria en 't hoeggerechshoof in Bloemfontein. Groetste stad vaan 't land is Johannesburg. Zuid-Afrika is ein vaan de sterkste economieë vaan 't continent.

## Bestuurleke indeiling
Sinds mèt de apartheid ouch de toeslen zien aofgesjaf, is Zuid-Afrika in nege geliekweerdege provincies opgedeild. 't Zien:

* Westeleke Kaapprovincie
* Oosteleke Kaapprovincie
* Noordeleke Kaapprovincie
* Gauteng
* KwaZulu-Natal
* Mpumalanga
* Limpopo
* Noordwestprovincie

## Taole
Wie gezag kint Zuid-Afrika 11 officieel taole (zuug de tabel). Daomèt moot 't land allein India nog veur ziech laote. Wijer erkint de regering ouch Fanagalo, Lobedu, Noord-Ndebele, Phuthi, Zuid-Afrikaanse gebaretaol, Khoi, Nama en San.
Snijtandege

De **Snijtandege** (beter bekind oonder hunne Latiense naom **Diprotodontia**) zien de hoegs oontwikkelde orde vaan de buildiere. Zoewel kangeroes, koala's es opposumme hure debij. Alle vertegenwoordegers leve in Australië en Nui-Guinea.

Hunne naom daanke ze aon 't feit tot ze mer twie snijtan höbbe in de oonderkaak, (*di* = twie, *protos* = veur, *odontes* = tan). In de aander kaak höbbe ze drei paar snijtan. De vijfde tien oontbrik, de veerde is oetgegreujd tot soms (bev. bij kangeroes) bekans de gaanse voot.

## Taxonomische indeiling

SNIETANDEGE (Diprotodontia)
* Oonderorde **[[Wombatechtege]]** (Vombatiformes)
** Koala (Phascolarctidae)
** Wombats (Vombatidae)
* Oonderorde **[[Possumechtege]]** (Phalangerida)
** Phalangeridae
** Burramyidae
** Honingpossum (Tarsipedidae)
** Petauridae
** Pseudocheiridae
** Potoridae
** Acrobatidae
** Meloenratkangoeroe (Hypsiprymnodontidae)
** Kangoeroes (Macropodidae)
Vleermuis

**Vleermuis** (**Chiroptera**) zien 'n orde vaan miestal klein zoogdiere mèt e vlees tösse de väörpu en de romp, wat zoe oontwikkeld is tot de bieste demèt kin vlege en 't vlees es *[[vleugel]]* umsjreve kin weure. In tegestèlling tot bij veugel spreie de vief vinger ziech in oetgerèkde vörm door de ganse vleugel oet, wat dee e stök bewegeleker maak. Dit kump zeker klein soorte, die in knab bos mote jage op insekte, good vaan pas.

De orde Vleermuis umvat zoeget 1.300 soorte en is de groetste orde vaan zoogdiere nao de Knaagdiere. Nui soorte weure nog bekaans eder jaor oontdèk. Me verdeilt ze traditioneel in twie gróppe: Megachiroptera, groete, vröchetende vleermuis die euverdaag actief zien, en Microchiroptera, die veural insekte ete, 's aovends of 's nachs jaoge en daobij gebruuk make vaan echolocatie. Moleculair oonderzeuk heet dao de lèste jaore vraogteikes bij gezat. Vleermuis zien vaanaof 52 mieljoen jaor geleie bekind; me nump aon tot ze nog get awwer zien.

Vleermuis höbbe e good herkinbaar uterlek en höbbe gein imitatore oonder ander soorte diere. In väöl culture gelle ze es sinister oongelöksbringers. Hun interactie mèt lui is beperk.

## Taxonomie
* Oonderorde **[[Groete Vleermuis]]** (Megachiroptera)
** Groete vleermuis (Pteropodidae)
* Oonderorde **[[Kleine Vleermuis]]** (Microchiroptera)
** Zakvleugelvleermuis (Emballonuridae)
** Moesstertege vleermuis (Rhinopomatidae)
** Hommelvleermuis (Craseonycteridae)
** Hoofiezervleermuis (Rhinolophidae)
** Holkopsvleermuis (Nycteridae)
** Valse vampiere (Megadermatidae)
** Aovendvleermuis (Vespertilionidae)
** Vrijstartvleermuis (Molossidae)
** Bleike vleermuis (Antrozoidae)
** Trechteroerege Vleermuis (Natalidae)
** Zóknapvleermuis (Myzopodidae)
** Sjiefvleugelege vleermuis (Thyropteridae)
** Roukkleurege vleermuis (Furipteridae)
** Vleerhun (Noctilionidae)
** Nui-Zielandvleermuis (Mystacinidae)
** Vampiere (Phyllostomidae)
Sjöbbediere

**Sjöbbediere** of **Pholydota** zien 'n orde gepantserde zoogdiere mèt mer ein femilie, de Manidae, en ei genus, *Manis*. De diere zien inheims in de trope vaan Afrika en Azië en zien insectivoor. Ze voje ziech veural mèt aomzeike en termiete.

Door convergente evolutie lieke ze wel op gordeldiere, meh dao zien ze neet direk aon verwant.
## Saorte
* Reuzesjöbbedier (*Manis gigantea*)
* Kaapsjöbbedier (*Manis temmincki*)
* Boumsjöbbedier (*Manis tricuspis*)
* Langstartsjöbbedier (*Manis tetradactyla*)
* Indisch sjöbbedier (*Manis crassicaudata*)
* Afrikaans sjöbbedier (*Manis pentadactyla*)
* Maleis sjöbbedier (*Manis javanica*)
Renaissance

De **Renaissance** ies ein periode oet de Westerse cultuurgesjiedenis, die volg op de Mieddelièwe. Dees periode begoes in de 14e ièw en doerde tot in de 16e ièw. De letterlike beteikenis van 't woord "renaissance" ies *wedergeboorte*. Deze naam haet betrèkking op 't weer opnuujts belangriek were van de kuns oet de klassieke oudheid. In Italië neump me de Renaissance **Rinascimento**, wat 't zelfde beteikent.

## Kènmerke
In de Renaissance waor 't humanisme 'n belangrieke levesbesjouwing. Me kièrde truuk nao de leveshouding van de oudheid en heróntdèkde de klassieke cultuur (kuns, literatuur, filosofie). Me kièrde ziech aaf van 't mieddelièwse waereldbeeld woa-in allein god belangriek waor en 't individualisme begoes op te kómme. 
In sjilderieje is de Renaissance te herkinne aan de volgende versjille met de middeliewe:
*d'r sjilder ging zieng wirk ongerteikene: hae waor trots op zieng werk.
*men ging anatomisch correct te sjildere
*de aafgebeelde scènes waore vaak in bewaeging, d'r werd get oetgebeeld
*de ongerwerpe waore nog waal Biebels, mer och werd de Griekse mythologie gebroek veur inspiratie

## Óntsjtoon en versjpreijing
De Renaissance óntsjtong in Italië, woa ziech in daen tied belangrieke sjtae houwe óntwiekkeld. Me riechde ziech dao op 'n geïdealiseerd verleje, woa-in Roame de belangriekste sjtad waor. Op dees meneer óntdèkde me de klassieke cultuur opnuujts. Doordat 't economisch good ging in de sjtae, houwe de rieke families 't geld um kunstenaersj te betale. De kuns koes zoa tot groate bleuj kómme. 

Vanoet Italië versjpreide de Renaissance ziech euver gans Wes-Europa. Es ièrsjte bereikde zie Frankriek, woa door de keuninge Italiaanse artieste (bieveurbeeld Leonardo da Vinci) woorte ingehuurd öm hun kesjtièle te versere. Van hie-oet kaom de tiedgeis nao de Lièg Leng en Duutsjland en oeteindelik ouch in Ingeland. Door de kolonisatie bereikde de Renaissance ouch de kolonieje in bieveurbeeld Zuid-Amerika.

## Maaslandse renaissance
De Maaslandse renaissance ies 'n 17e en 18e ièwse cultuurperiode, in veural de boewsjtiel, die woort toegepas in  Zuud Limburg, Belsj Limburg, de Voorsjtreek en 't land van Herf. Bie 't boewe in deze decoratieve en deftige sjtiel, woort gebruuk gemaak van inheemse boewmateriale, zoewie baksjtein, helsjtein (Maaslandse kalksjtein, blauwsjtein, Naamse sjtein of arduin) en mergel.

## Bekinde Renaissance-sjilders
*Leonardo da Vinci
*Raffaël
*Titiaan
*Michelangelo

## Nao de Renaissance
In de 17e ièw ongsjtong de Weitesjappeleke rivvelutie. Dit kin me ofwaal zeen es e rizzeltaat van de Renaissance ofwel es 'n ongerdeil van de Renaisance. Groat versjil mèt de 16e ièw waor dat de bookdrukkuns noe veur ederein besjikbaar begoes te rake en dat de luuj ummer miè kritiek begoeste te geve op de kirk ('t protestantisme is 'n rizzeltaat hievan) meh ouch miè luuj kritisch woorte op de Awgriekse filosofie. Dit waor get nuuts, want in de 16e ièw woort nog gans positief gekald euver de Griekse cultuur.
John Cage

**John Milton Cage** (5 september 1912 – 12 augustus 1992) waoër 'ne experimenteile componis en sjriever, waarsjienlik 't bèst bekènd veur zien sjtuk *4′ 33″ (Four Minutes Thirty Three Seconds)*, vaak (neet gans korrek) besjreve as "veer en 'n hauf minuut sjtilte." Hae waoër ein van de iesjte componiste van wat hae kansmuziek numde (en wat angere aleatorische muziek höbbe genumd) - muziek woeë sommige elemente aan de kans weure euvergelaoëte; hae is ouch bekind vanweige zien onsjtandaard gebroek van instrumente en zien pionierrol op 't gebeed van elektronische muziek.