open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rambo III

**Rambo 3** of **Rambo III** is 'ne Amerikaanse actie/oorlogsfilm oet 1988.

## Verhaol
John Rambo (Stallone) mot weer in actie kómme in deze 3e reeks es ziene commandant en goje vrundj (Grenna) gevange wört genaome door de Russe. Rambo mot door de dreuge woestijn trekke om biej 't belegerde fort van de sadistische Russe te komme, ongerwaeg kömp hae biej 'n kamp woor zich inheemse burgers van Afghanistan ophaoje. Die wille irs groepere om dan de strijd aan te gaon mit de Russe. Rambo kin hiej neet op wachte en vräög twee vriewilligers om hem te begleide. Nao twee reddingspoginge wit Rambo ziene commandant te bevrijde en weite ze door middel van 'ne helikopter mit wat medegevangene te ontsnappe. De helikopter stort neer en de manne motte te voot wiejer, woornao de achtervolging wörd ingezat door de Russe. Rambo duit d'r doornao alles aan om die van zich aaf te sjudde.

## Cast
* Sylvester Stallone - John Rambo
* Richard Crenna - LT Samuel Trautman
* Kurtwood Smith - Veld Officier
* Spiros Focas
* Doudi Shoua
* Randy Raney
Wèrkwaord

't **Wèrkwaord** wuuertj ouch waal **verb** genömp. 't Is e waord det in väöl tale same mit 't óngerwerp en eventueel 'n veurwerp de basis vörmp van 'ne zin. Wèrkwäörd drökken 'n *hanjeling* (doon, goeaje), *toestandj* (zeen, staon, drieve) of 'n *gebäörtenis* (störve, gliensje) oet. Wèrkwäörd kinne vervoog waere nao tied, aspek, persoean en aantal, mer in väöl tale is det neet (mieë) 't geval.

## Saorte
D'r zeen drie saorte wèrkwäörd:
* Zelfstanjig wèrkwaord
* Hölpwèrkwaord
* Koppelwèrkwaord

### Koppelwèrkwaord
D'r zeen 9 koppelverbe: zeen, waere, blieve, sjiene, lieke, blieke, tunke, heite en veurkómme. 'n Koppelwèrkwaord verbindj twieë deil in 'ne zin. Veurbeildj:
* *Ich heit Jan.*
Ich en Jan is in principe 'tzelfdje, dös is d'r sprake van e koppelwèrkwaord.

Koppelwèrkwäörd bringen ömmer 'ne nominatief mit. Zuuch dit Ieslandjs veurbeildj:
* *Ég er dagurinn.* en neet !*Ég er daginn.* (ich bön d'n daag)

### Hölpwèrkwaord
'n Hölpwèrkwaord is 'n wèrkwaord det eweg kin waere gelaote bie zinsreductie wiele de hanjeling of toestandj mit betrèkking toet 't objek 't zelfdje blief. Veurbeildj:
* *Ich höb de handj gezeen.* -> *Ich zeen de handj.*
In beide gevalle wuuertj (of waerdje) de handj gezeen.

## Zuug ouch
*  Vervoeging van 't wèrkwaord in 't Limburgs
Sinnich

**Sinnich** is 'n buurtsjap va Teuve dat tösje Obsinnich en d'r dörpskern liegkt. Sinnich is èng van de aodste plaatsje in d'r gaanse umtrèk. In 'n acte va 9 mei 1333 is sjprake va *ridder Th. de Upsinneke* en daomèt wert väör 't ursj 'n oondersjèèd gemakt tusje Sinnich en Opsinnich. Daovör waoërt ooch 't Kesjtieël Obsinnich *Sinke* geneumd. D'r väörmalège Abdij va Sinnich liegkt get hoeëger es 't buurtsjap.

## Etymologie
Volges d'r dialectoloog Boileau geet de etymologie van d'r toponiem Sinnich truuk op 'n keltisch substraat, n.l. -aco, in 't Latiense waoërd *signiacum* en dat betekent of nederzetting in de buurt van 'n bron en get op 'n huuëgde - es me *signum* es referentie nèmt - of, en dat liegkt Boileau ieëder warsjienlek, nederzetting *de Sennius* ofwaal aow nederzetting.
John Rambo

In 2008 kaom d'r 'ne nuuje Rambo oet, **John Rambo**.

## Verhaol

Nao 20 jaar 't vervolg.
Vietnam-veteraan John Rambo haet lang in 'n aafgezönjerde laevesstiel in Bangkok gelaef. Maar ongertusse wörd John Rambo ingehuurd door 'ne groep christelijke zendelinge om hen te besjerme tiejdes 'n humanitaire missie in Birma. Wanneer 'n aantal van de zendelinge wörd ontvoerd, stelt Rambo 'n team same om de groep te bevrieje.

## Cast
* Sylvester Stallone - *John Rambo*
* Julie Benz - Sarah Miller
* Matthew Marsden - Schooljongen
* Graham McTavish - Lewis
* Rey Gallegos - Diaz
* Jake La Botz - Reese
* Tim Kang - En-Joo
* Maung Maung Khin - Tint
* Paul Schulze - Michael Burnett
* Ken Howard - Rev. Arthur Marsh
* James With - Preacher Missionary
Achterzètsel

'n **Achterzètsel** of 'n **póspositie** is 'n functiewaord det op dezelfdje meneer es 'n veurzètsel 'n relatie oetdrök, meh in taengestelling toet 'n veurzètsel neet véúr meh achter 't waord of zinsdeil wuuertj geplaats wo 't betrekking op haet.

In 't Limburgs waere wäörd es *aaf* ('de trap aaf') en *trök* ('twieë waeke trök', in 't Nederlands *geleden*) es biewäörd opgevat, ouch al kinne ze es achterzètsel waere opgevat.

In 't Mofers bestaon *aan* en *euver* nag es achterzètsels, waal make zie hie óngerdeil oet van 'n *circumpositie*: "Tei wóntj taenge Jan euver." Allewiel waere dees dore jeug vervange dore veurzètsele *taengeneuver* en *taengenaan*.

In anger tale zeen achterzètsels väöl algemeiner: sommige tale, es 't Hongaars, höbbe zelfs gein veurzètsels, meh allein achterzètsels. 

Sommige tale höbbe 'ne apaarte naamval veur achterzètsels: de póspositionalis.
Trinidad en Tobago

**Trinidad en Tobago** is 'n landj in 't Caribisch gebeed. 't Besjtuit oet twee grote eilenjer.
Dees twee eilenj zeen eilenj van'ne klein Antille en vorme same de gelieknamige eilandjsjtaot. Ze ligke tösse de Cariben en'ne Atlantische Oceaan, ten noordooste van Venezuela.

## Geografie en meteorologie
't 4828 km² Grote eilandj Trinidad weurdj door drie bergketes doorsjneje. Ouch Tobago (300 km²) waerdj door ein gebergte doorsjneje – Tobago is waal helemaol begreujd. De hoogste berg van'ne twee eilenj is de El Cerro del Aripo (941 m) op Trinidad. De grotste sjtaej zeen Chaguanas 72.159 inwoners, San Juan 56.588 inwoners, San Fernando 56.380 inwoners, Port-of-Spain 49.657 inwoners en Arima 34.997 inwoners.

't Klimaat is tropisch. De raegetiet doert van juni toet december, wobie raegehoeväölhede van ongeveer 2000 mm gehaold waere. De doorsjneetemperatuur is euverdaag ongeveer 30&nbsp;°C – 's nachs keult 't aaf toet ongeveer 20&nbsp;°C.
In taegesjtelling toet de meiste Caribische eilendjes ligke Trinidad en Tobago ten zuude van'ne Hurricane-Zone.
Lies van bands

## A
*ABBA

## B
* Beatles
* Bläck Fööss
* Bløf

## D
* Deep Purple
* Drekskaters
* Doe Maar
* Doors

## E
* Evil Superstars

## F
* Fever of life

## H
* Hell Is For Heroes

## K
* Kartoesj

## M
* Metallica
* Millionaire
* Minsekinder
* Moereflaaj
* Muse

## N
* Noordkaap (band)

## O
* Orchestre International du Vetex (B/Fr)

## P
* Partner

## R
* Red Hot Chili Peppers
* R.E.M. (band)
* Rolling Stones
* Rowwen Hèze (band)

## T
* The Who
* Time Bandits
* Tokio Hotel
* Tsjèh Tsjèh Tsjèh

## U
* U2

## W
* Weerwaas
Kwintessens

**Kwintessens** keumt van 't latiense *quinta essentia*, nao 't viefde elemaent, d'r ether. 't Betekent d'r woere inhoud va get in de minst umvangrieke vörm. 't Symbool is oontlieënd an Aristoteles, dae miengde dat an de veer elemaente, water, vuur, aerd en lóch, nog 'n viefde, d'r ether, moes werre toegevoegd. Dit viefde elemaent zów da de spiritueel kroeën óp de veer ander zieë en wert o.a. in 't water gezieë in d'r dolfijn, in de lóch es d'r adelaar, in 't vuur es d'r feniks en óp de aerd es d'r miensj. De grafische vösjtilling van de kwintessens is d'r pentagram of d'r Salomonszegel.
Musée maritime fluvial et portuaire de Rouen

't **Musée maritime fluvial et portuaire de Rouen** is 'n museum euver de historie van d'r have van Rouen en de sjeepvaart. De permanaente expositie bevat 2000 objecte zoewie sjipper, maquettes, skelette va walvisje, motore va sjipper, zieëvaartmateriale en -instrumaente van d'r 18de ieëw bies noe. 't Uvverdèkt museum besjlèèt 'n oppervlakte va 900 m². 't Nèèt-uvverdèkt dèèl ooch.

De borde mèt oetlègk zeunt allèng in 't Fraans opgesjtèld. 

## Externe leenke
* Officieel website (Fraans)
* Toeristische website (mieëtaleg)
D'r Krindel

D'r **Krindel** is 'n klee buurtsjap va S'n Maeëte en liegkt langs waersziej van d'r gelieknamige waeëg en oonder an d'r gelieknamige berg tösje d'r *Kruutsberig* - d.i. 't kruuspeunt tussje Vaoërzjervaeld en Vaoësj - en De Plaank. D'r liegke 'n aantal hoezer en boederieje. 't Gehuch d'r Krindel liegkt in 't dal van de Vaoësj.

Opvallend is 'ne betonne bak langs d'r waeëg, mèt oonderin 'n laoëk, oeë-in 'n bron wert opgevange, die dör de aoëping in d'r bak wieër d'r waeëg aaflöpt nao de Vaoësj, die oonder in 't dal liegkt.
Get hoeëgerop, rechs vör 't lètste hoes es-te d'r berg opgèès, bevindt zich 'ne bronkoomp. 

D'r aowe waeg nao De Plaank liegkt vör d'r örsjte driej in d'r waeëg, rechdäör. Wie dae waeëg te zieër oetgesjlaeëte waor um nog te kinne botte, is d'r naeve 'ne nuuje waeg gemakd.
Recensie

'n **Recensie** (Latien *recensio*:* käöring*) is 'n vurm van secondaire literatuur. 't Is 'n kritische besjpraeëking van 'n cultureel uting, wie  e leedsje, 'n book, 'ne film, 'n toneelväörsjtèlling of 'n muziek-oetveuring.

Mètstens wert 'n recensie gepubliceerd in 'n gezèt, 'n tiedsjrif of op 't internet. D'r perzoeën dae 'n recensie makt neumt me 'ne **recensaent**. 't Is gebrukelek dat 'n cultureel uting dör mieërdere recensaente wert besjpraoëke en mètstens kalle ze zich oonderèè taege.
't Gratis exemplaar van 'n book, 'n CD, 'ne DVD of 'n toegangskaart neumt me 't *recensie-exemplaar*.

## Kenmaerke van 'n recensie
'n Recensie bevat op z'n minst 'n, leefs mèt argumaente oonderboewd, waerdoordeel. 't Besjpraoëkene wert in 'ne rume context geplaatsjt en 'ne korte inhoud wert gegaeve. Soms werre d'r sjterre of, zoewie in Limburg op L1 peunte en *chapeau's* oetgedeeld, zoedat me 'n good uvverzich kriet uvver de beoordeelde waerke.

## Kenmaerke van 'ne recensaent
Bie 'n recensie gèèt 't naeve objectieve criteria die gehanteerd werre ooch altied um 'n subjectief oordeel van d'r recensaent. Daovör is naeve 'n gedege kennis van zake en vakkennis ooch zoeget oondefinieerbaars wie ethisch besef, gewete en verantwoordelekheedsgeveul noodzakelek. In 't ideale geval *hèlt* d'r recensaent van 't object dat e beoordeelt; is e hoeëgopgeleid en tut vergelieke in sjtaot; kènt alle actore en zakes van 't gebied of thema, neet allèng va noe, mae ooch van 't verlaeje um zoeë trents väöroet te kènne zieë.
## D'r invloed van recensies
Es opiniemakers kènne recensaente invloed ha, mae uvver de mate va invloed van 'n recensie is me oonerèè verdeeld. Recensies werre vöral gretig gelaeze zoedat ooch 'n negatief recensie 'n waerk in de publicitèèt brèngt. Uvver 't algemèng gèèt me d'r van oet dat 't baeëter is um 'n sjlechte recensie te kriege dan gèng.

## Bekaande Limburgse recensaente
*Colla Bemelmans - Limburgstalège keunste
*Peter Winkels- literatuur
*Jan Salden- film
*Ger Bertholet -toneel
*Tom Doesborg - toneel, beeldende keunste
*Lucia Geurts - toneel
*Jos Prop - toneel
*Paul Weelen - toneel
*Herman Poels- muziek
*Ine Sijben - toneel
*Harry Vorselen - muziek
*Ruud Lammerink - beeldende keunste
Pamplona

**Pamplona** is de hoofsjtad van de Noord-Sjpaanse autonoom gemaensjap Navarra. Doer Baskische nationaliste waeërt dees sjtad aoch gezieë es de historische hoofsjtad van 't Baskeland. De Baske neume de sjtad **Iruña** (of volges de Baskische sjpraokacademie **Iruñea**), wat *"de sjtad"* betaekent.

I Pamplona woeëne bekans 197.000 luuj.

Pamplona sjtaet bekind óm de San Fermín-fieëste die jaorliks begin juli waeëre gehoute, woeëva e bereumd óngerdael 't sjtererenne (*encierros*) is. Bie dit sjpektakel renne jóng mansluuj zoeë flot mäögelik vuur zès gevechssjtere oet doer de sjmaal sjtraote van de binnesjtad.

Pamplona is aoch de ieësjte Sjpaanse sjtad op aen van de pelgrimsroutes va Frankriek nao Santiago de Compostela. Jiëker jaor laope doezende pelgrims oet d'r ganse welt doer of langs de sjtad óngerwaeëgs nao hun besjtömming, 800 kilomaeëter wiejer.

## Geografie
Pamplona ligkt op 'n klein hoeëgvlakde, op 443 maeëter baoëve d'r zieësjpegel. De sjtad ligkt aan de Arga, 'n zierevier van de Ebro. 't Gebeed rónd de sjtad is bergachtig, d'r hoeëgste berg i g'n gaeëgend is de *Peña Izaga* va 1353 maeëter. 't Gaet hiebie óm 'ne oetlaoper van de Pyreneje.

't Historische centrum va Pamplona ligkt op g'ne rechteroever van de Arga. 't Sjtadsbild waeërt doer 'ne groeëte en good beware gebleve 16e ieëwse citadel en 'n groeëte 15e-ieëwse gotische kathedraal bepaold. Centraal in de sjtad ligkt 't *Plaza del Castillo* mit ziene oetlaop nao de ouw mert vuur 't raodhoes aan 't *Plaza de la Constitución*.

Óngevaer driekwart van de sjtadsmoer sjtaet nog uëverind naodat dees in de 16e ieëw is herboewd.

## Klimaat
I Pamplona hieësjt 'n uëvergangsklimaat tösje zieëklimaat en landklimaat. 't Gebeed te zuje va Pamplona is werm, druuëg en liekt väöl op 't landsjap in de maeste daele va Kastilië. Te noorde is 't aevel keul en liekt 't mieë op 't greune landsjap in Aquitanië. De zoeëmesj i Pamplona zint druuëg en werm, de wintesj ieërder vóchtig en koud.

## Historie
Pamplona waeërt al mieë es 2000 jaor bewoeënd. In 't jaor 74 v. Chr. woeërt de sjtad op de plaatsj van 'n besjtaoënde neerzètting gesjtichd es *Pompeiopolis*, waorsjienlik doer d'r Romeinse generaal Pompeius. Deze naam verbasterde al flot tot *Pompaelo* en oetindelik dus tot *Pamplona*.

I 778 woeërt Pamplona veruëverd doer Karel d'r Groeëte.

Vanaaf 905 waor Pamplona hoofsjtad van 't Kuëninkriek Navarra, dat in de ieësjte ieëw va ge besjtaoën bekind stóng es 't Kuëninkriek Pamplona. I 1512 kaom 't aa Sjpanje.

Saer de zèsde ieëw is Pamplona 'ne bussjopszaeëtel en waor vreuger 't centrum van de Baskische kerstening.

## Extern links

* Officieel website va Pamplona/Iruña
Herver kieëske

't **Herver kieëske** of d'r **Fromage de Herve** haat saer 1992 es ènnige Belzje kieës 'n Europese herkomstbesjerming, n.l. de *l'Appellation d'Origine Protégée* (AOP). Dat betekent o.m. dat d'r kieës gemakd mot zieë ten noorde van de Vesdre en de Ourthe, ten ooste van de Maas, ten zuide van de Nederlandse grens en ten weste van de Duutsje, mèt oetsjleting van de Voerdörper oeë dizze kieës, op 'n eenkel oetzoondering nao, neet mie gemakd wert. Ooch boete dit gebied woaërt en wert nog hie en dao sjteenkkieës gemakd.

## Bron
Fraanstalege Wikipedia.
D'r Molsberg

**D'r Molsberg** is ee gehucht welk deel oes maat van de gemeente Zumpelveld. Op 't vuurmalige sportcomplex "Oude Molsberg" zuntse in 2004 begonne mit wuuninge tse bouwe.
Laand va Herf

't Laand va Herf (Fraans:*Pays de Herve*) of *'t Plateau va Herf* is 'n dallaandsjap dat liegkt tussje 't dal van de Vesdre en 't dal van de Maas in de provincie Luuk op 't Belsj. 't Laand va Herve is zjus wie de plaatsj Herf geneumd nao de Karolingische *Pagus Harvia* (1005, *Pagus Hÿrwia*) en besjlèèt 'n oppervlakte van 'n 450 km². 't Besjtèèt oet de volgende gemèngdes:
Aubel, Blegny, Dalhem, Herve, Olne, Plombières, Soumagne, Thimister-Clermont, Visé en Welkenraedt.

## Vörming van 't laandsjap

't Laand va Herf is, zjuus wie 't Limburgse Mergelland 'n krietlaandsjap. Dit kriet vörmde zich 'n 70 miljoeën jaor gelaeje op d'r baom van de sub-tropische krietzieë die hie toen laog, en boewde zich op mèt kalkreste va sjelpdere die in die zieë laefde, sjorve en vergonge. De sjelpe waoërte oonder druk kriet. Wie die zieë zich verplaadsjde bleef hie 'n krietplateau uvver.

Tiedens de iestieje how v'r hie 'n toendra-klimaat en dat betekent in d'r weenter 'n dieke laog sjnieë en ies, dat eedere lente wer sjmoolt en aafgeveurd moes waeëre. Ooch d'r baovenste meter van 't krietplateau oontdoejde en dör de eroderende krach van water is op d'n doer 't typische U-dal van de Berwinne en 't dal van de Geul oetgesjlaeëte.

An 't èng van d'r lètste iestied is dao d'r, mèt d'r weend aa-geveurde, löss in 'n dieke laog uvverheengelach.

## Karakteristiek laandsjap

't Laand va Herf kenmerkt zich dör de greun wèjje mèt hage en sjtruuk, de freutbeum, de klèng typische dörpkes, zoewie Clermont-sur-Berwinne, de versjprèjde beweuëning, väöl kèrke, kloeësters, zoewie Val Dieu, en kasjtieële, zoewie Beusdael.
Dit bocagelaandsjap geliekt sjtaerk op 't Normandische.

## Historisch laandsjap
In d'r Karolingische tied loog 't Laand va Herf tösje Aoke en Jupille/Herstal, twieë groeëte palze van Karel de Groete.
Later hoeërt 't bie 't Graafsjap Dalhem en 't Hertogdom Limburg . In d'r Fraanse tied waoërt 't bie 't departemaent van de Ourthe geveugd en daonao bie de provincie Luuk.

## Laandboewproducte
In 't Laand va Herve wert d'r Fromage de Herve gemakt, d'r Luukse sjroeëp, cider, sjarcuterieje en beer.

## Referentie

## Externe leenk
*VVV Laand va Herf
Wètte van Newton

Isaac Newton hèt rondsj 1684-1686 e tractaat gesjrieve in 't Latien genoomd Philosophiae Naturalis Principia Mathematica. Hie in besjrieft er zwoortekracht en 3 wette die hiel vaak in de nateer terek komme. Men zèt vaak dat em dat hèt gevonje toen ene appel oet ene baum op zene bol viel. Op det momentsj houw er plots doer det de krachte van de planiete op elkaar gelijk zeen aan de krachten die dè appel op zene bol houwe lote valle.

## De driej wetje van Newton

**
=====1) **De wetsj van de troogheid:**=====

:E vierwerp boe gein kracht op inwerktsj zal gein versnelling ondervinje.

=====2) **\vec F = m \cdot \vec a**=====

:E vierwerp met massa m boe ein kracht op inwerktsj zal ein versnelling a ondervinje.
:Get wiskundiger formuliert men det es

:<math>\vec F = \frac{d \vec p}{dt} = \frac{d}{dt} \left( m \vec v \right) = m \frac{d \vec v}{dt} = m \vec a</math>

:Men gebriekt hie dat <math>\vec p = m \vec v</math> en <math>a = \frac{dv}{dt}</math> met d/dt de afgeliedje noa de tied.

=====3) **Actie is reactie.'''===== 

:Simpel gezagt, als doe ergens op houws, dat houwt dat vierwerp met ein evengroete ma tegengesteldje kracht terek.
:\vec F_{\mbox{a op b} }= \vec F_{\mbox{ b op a}}.

:En sjoen toepassing hievan is de wieg van Newton, kiek de aafbeelding.

## Zwoortekrachtsj

Newton hèt (met get berekeningen van Kepler en Galileo, ouch minse van ziene tied die zich met det gedoensel bezig hielde, gevonje dat F_g = G \frac{m_1 m_2}{r^2} met G de gravitatieconstantje die Cavendish hèt gezocht. Cavendish von dat 6.67300 \cdot 10^{-11} m^3 kg^{-1} s^{-2}.
Wètte van Maxwell

De **wètte van Maxwell** zeen 4 natuurkóndege wètte die alle versjiensele die get te make hebbe met elektromagnetisme verklaore. De wetje zeen al vreeger afgeleidj doer minse als Faraday of Ampère ma 't is James Clerk Maxwell, 'nen Engelse natuurkóndige dae in 1861 met behölp van vectoranalyse de sjoeën unifactie óntdekde.

## De 4 wètte

De veer wètje luie as volgtj:

1) Vier 'n elektrisch veldj geldt de wètj van Gauss en de wètj van Faraday:

\Phi_E =\oint \vec E \cdot \mbox{d} \vec A = \frac{\sum q}{\varepsilon_0}

Hie is  Phi_E  d'n elektrisje flux, E 't elektrisj veldj, det is een vectorveldj besjrieëve doeër 'n vectorfunctie, A de oppervlakte, \sum q de totale lading binne 't Gauss-oppervlak en \varepsilon_0 d'n elektrisje permittiviteit van 't vacüum. 't Bulke in 't integraoltieëke zegt det 't iever 'n gesloeten oppervlak is.

\oint \vec E \cdot \mbox{d} \vec s = - \frac{d \Phi_B}{dt}

Hie is s de afstand en Phi_B de magnetisje flux. d/dt wil zegge dat het afgelied nao de tied is.

2) Vier en magnetisj veldsj geldt de wet van Gauss vier magnetisje velden en de wet van Ampère - Maxwell

\Phi_B =\oint \vec B \cdot \mbox{d}\vec A = 0

Hie is B het magnetisj veldj, det is net wie het elektrisj veldj 'n vectorfunctie.

\oint \vec B \cdot \mbox{d}\vec s = \mu_0I + \mu_0 \varepsilon_0 \frac{d \Phi_E}{dt}

Det ziet er meujlik oet ma dat vilt good met. mu_0 is hie de magnetisje permeabiliteit van 't vacuum en Phi_E is de eletrisje flux wie in de wet van Gauss vier elektrisje veldje.

## Andjere notaties
De veer wetje hebben ouch andere vorme, dit hie is den integrale vörm, er zeen ouch nog speciool vergelijkinge vier het vacüum of relativistisje besjrievingen.
Klimatologie

**Klimatologie** is de sjtudie die zich bezighilt mit de verangeringe binne 't klimaat en 't waer. d'r Wört geprobeerd de geconstateerde versjiensele te begriepe in terme van natuurkónde en sjeikónde. Klimatologie is 'n óngerdeil van aerdweitesjappe.

## Bronne
* Nederlandse Wikipedia
Vale gier

De **vale gier** (*Gyps fulvus* (Hablizl, 1783)) is 'ne vogel oet de orde stoetveugel (*Falconiformes*), oet de familie sperwers (*Accipitridae*) en oet 't geslach vaal giere (*Gyps*). 't Is de groetste vogel dee me in Europa kin vinde.

## Uterlek
'r Heet 'ne kleine kop, dee in de vlöch kroomp nao oonder hingk, hiel groete, dèks dreihooksvörmeg oetziende vleugele en 'ne korte, aofgesnoje oetziende start. Heer is dudelek breier vaan vleugele en korter vaan start es de baardgier (*Gypaetus barbatus*). Jóng vaal giere zien duusterder es volwasse bieste. Volwasse vaal giere höbbe witte oonshaore aon de kop en de haos en witechteg kroeshaor um de nak.

### Umvaank
Zie vleugelspan bedreug 2,40 tot 2,80 meter, zien lengde 0,95 tot 1,05 centimeter, zie gewiech 4 tot 6 kilogram.

## Leefwijs
De levesverwachting bedreug daarteg tot veerteg jaor. Nao 5 tot 7 jaor is 'r geslechsriep. Heer breujt tösse januari en miert, boebij de eier tösse midde januari en begin februari gelag weure. De breujtied doort 52 tot 58 daog en de nestelingstied 110 tot 120 daog. 't Lègksel besteit oet mer ein ei. Heer veujt ziech veural mèt aos, meh es 'r hoonger heet vèlt 'r ouch wel levende bieste aon. Vaal giere kinne losse kolonieë vörme en zien euver 't algemein hiel getrouw aon hun standplaots. Heer zwermp dèks oet in grópe vaan mierder veugel. Me vint 'm in de ierste plaots in de berg, meh ouch wel in vlakke gebiede.

## Verspreiing

De vale gier kump nog veur in Marokko, Algerije, Spanje (roond de 8.000 breujpare), Sardinië, langs de Adriatische kös, nao 't zuie touw ouch wied in 't binneland vaan de Balkan. 'r Is wijer verspreid in Griekeland (roond de 450 pare), Turkije, aon de ooskös vaan de Middellandse Zie en gans wijer oostelek in Arabië en Iran tot in India. Heer dringk in 't wèld al door tot in Oosteriek en kump ouch ummer mie veur in de Franse en Zwitserse Jura. In de winter euverwintere veural jóng exemplare dèks in Afrika ten zuie vaan de Sahara.

In Wes-Europa is de vale gier 'nen dwaolgas. Heer vluig evels ummer dèkser nao 't noorde, umtot me in Spanje in recente jaore begós is mèt 't opruime vaan kringe vaan vie, boe de giere vaan leve. Op zeuk nao ete zien ze in 2006 mèt mie es 200 stök gesignaleerd in Duitsland. In juni 2007 gebäörde datzelfde in 't Belsj en Nederland. Dit is 'n unicum, en me verwach tot de bieste, zoe gaw es ze te ete gevoonde höbbe (beveurbeeld in de Oostvaardersplassen in Flevoland), weer trök zalle trèkke nao Spanje.

## Oondersoorte
't Gief twie oondersoorte: *Gyps fulvus fulvus*, die in Europa, 't Kortbij Ooste en 't Midde-Ooste veurkump, en *Gyps fulvus fulvescens*, in 't Wied Ooste (Afghanistan, Pakistan en India).

## Extern links

* De vale gier op SoortenBank.nl (Nederlands)
* Kaart mèt recinte waornumminge in Nederland

## Bron
Dit artikel is gooddeils vertaold oet 't corresponderend Duits artikel.
Sjlager

'ne **Sjlager** is e meistal Duitstalig leedje en ein vanne populairste vörm vanne volkszangcultuur. 't Waord beteikent letterlik successtök en is in feite 'n vertaling van 't Ingelse hit.

Sjlagers waere in Duitslandj dök aangeduud es Volksmusik en höbbe inderdaad in de folklore häör wortels. De sjlager óntsjtong behauve oet de volksleedsjes ouch oet de salonmuziek, dae veur de oorlog bluide. Omdat volksmuziek nao d'n Tweede Wereldoorlog mit 'n zjwaor taboe belas woor begós me dae muziek te modernizere. 't Resultaat woor weinig authentiek maar ongeveerlik.

Ouch al woor de sjlagercultuur op häör retour, raakte in de jaore '70 't publiek meer en meer vergriejsd. Desondanks is 't genre in Duitslandj nog ummer zeer populair. Befaamp zeen de festivals die oppe Duitse zenders te zeen zeen. Ouch in Néerlandj waere die, veural door aaj miense, waal bekeke.

Bekende sjlagerzangers zeen Michael Holm, Heino, Udo Jürgens, Frank Galan, Rex Gildo, Ralph Glomp 

Ruum bekeke nömp me sommige gelieksaortige Nederlandstalige volksmuziek ouch waal sjlager. Veural de muziek van Frans Bauer en Marianne Weber wörd zo getypeerd. De sjlager wörd duk aangeduud es de Duitse vertaling van 't laevesleed. Väöl Néerlandse laevesleedzangers zinge ouch Duitstalig en traeje dao mit hun eige, soms vertaalde sjlagers op, es Frans Bauer en Jan Smit. Nederlandstalige Sjlager weurt dök Smartlap genömp.
Lapland (etymologie)

**Lapland** is d'r naam van 'n historische Zjweedse provincie, 'n hedendaags Zjweeds landsjap, Laponia, en de noordelijkste provincie van Finlaand. In 't Zjweeds betekent d'r term *Landskap*, *historische provincie*.

Vreuger verwaes me mèt d'r naam **Lapland** nao d'r gaanse sjtrieëk oeë de Saami wonne. D'r naam *Lapland* en *Lappe* wert deur de bevolking èèges es 'n vernedering belaefd umwille van de Finse betekenis van dae naam. 't Finse waoërd *lape* betekent *periferie*, 'n gebied dat wied oet 't centrum van 'n laand liegkt en dat dör bewoners van 't centrum bezieë waoërt es oon-oontwikkeld tut en mèt oonbesjoefd. Oorsjpronkelek waoërd mèt dae term dan ooch verwaeze nao alle luuj die in *de wildernis* of nog pejoratiever *in 't weeld* laefde. De bevolking neumt zichèèges Saami, hun taal Samisch en d'r sjtrieëk oeë ze wonne Sapmi. Umwille van de baovegenumde connotaties werre dis name noe ooch in de mètste ander tale gebroekt of me is op waeg daoheen.
Ger Lataster

** Ger Lataster ** (Sjaasberg, 16 februari 1920 - Amsterdam, 19 miert 2012) waor 'ne Nederlandse kunstenaer. Zien werke weure gerekend tot 't abstrak expressionisme. Hae exposeerde in versjillende musea en galeries (ónder andere in 't Stedelijk Museum in Amsterdam en 't Van Abbemuseum in Eindhove) en zien werk ies vertegewoordig in collecties in Nederland en daoboete. 

Lataster waor 'ne zoon van 'ne mienwèrker. Hae volgde de Kunsnijverheidssjoal in Mestreech en van 1941-1942 en 1946-1948 sjtudeerde hae in Amsterdam aan de *Rijksakademie voor Beeldende Kunsten*. Hae behuèrde tot de zoagenaamde Amsterdamse Limburgersj, same mèt o.a. Pieter Defesche, Jef Diederen en Lei Molin. 

In 1963 riechde Lataster same mèt Mari Andriessen, Nic Jonk, Theo Mulder en Wessel Couzijn de alternatief kunsacademie *Academie '63* (later *Atelier '63*) in Haarlem op. Allewiel ies dit *[[De Ateliers]]* in Amsterdam. Dit initiatief kaom d'r vanwege de behoofde van jóng kunstenaersj um 'ne tied ónder de leijing van ervare kunsternaersj te wèrke.

Ger Lataster combineerde in zien werk versjillende elemente, technieke en materiale. 'n Bekènd werk van Lataster ies zien plafónsjildering *Icarus Atlanticus* in 't Mauritshoes in Den Haag (1987).

## Externe link
*Website euver Lataster
Wil Jach

De **Wil Jach**, mèt Wodan es aanveurder, is 'n prehistorisch volkse mythe in noord, west en centraal Europa. 

Later, in d'r tiende en d'r èlfde ieëw, waoërd, volges Jacob Grimm, in 't Germaans polytheïsme van dae tied geleufd dat *Frau Perchta*, de goddin van 't sjpinne en waeve, d'r leider waor van de Wil Jach. Frau Perchta waoërt ooch *De Dame van de Bieëster* geneumd. Häör aanhaengers, die *Perchten* werre geneumd, droge tiedens hun rituele 'n speciaal maske. 

Frau Perchta, mae ooch Frau Holle in sjprookskes va Grimm wert aanzieë es d'r archetypische opvolger van de Nerthus, de goddin van de aeërd oet d'r vreuge Iezertied in de Noord-Europese leng. An Nerthus waoërte in 't bezeunder veenlieke geofferd.
De Hèj

**De Hèj** is 'n buurtsjap va S'n Pieëter en liegkt op de huuëgde tussje 't Voordal en 't dal van de Berwinne. D'r sjteunt ènnige hoezer en 't is 'n besjermd natuurgebied.
Maazsjes

**Maazjes** is 'n buurtsjap va S'n Pieëter en liegkt op de huuëgde tösje 't Voordal en 't dal van de Berwinne an d'r waeëg dae Kapel mèt Waeërsj en Bjen verbindt. Dizze waeëg makt ooch de grens tösje Voere en Aubel of in brèjjer verbaand Vlaandere en Wallonië. D'r liegkt èè groeët laandhoes mèt 'ne tuin dae vool sjtèèt mèt rododendrons, die zich bies in d'r beusj, dae an d'r uvverkaant van 't dal van de Voor liegkt, oetgeziejd haant. Es de Belzje vlag oethèngt is d'r ègenaer hèèm.
Paerds

**Paerds** (Nederlands: **Peerds**) is 'n buurtsjap va S'n Pieëter in de gemèngde Voere en liegkt op de huuëgde es me d'r waeg bie de Dreenk leenks nao baove gèèt. Nèmt de waeg rechs da keumt me via *Brabant* in Rule oet. D'r sjteunt e paar hoezer en 'n boerderiej.
Magne Bois

**Magne Bois** is 'n buurtsjap va Rimmersjdel en liegkt tösje d'r Roeje Bösj en d'r dörpskern. 't Besjèèt oet 'n groeëte gerestaureerde en tut appartemaente umgeboewde boerderiej.
Scouting St. Martinus

**[[Scouting]] St.Martinus** oet Mechele is in 1947 durg dhr. Lendfers en d'r kaploan Willems als jeugdbeweging in t leve gerope. Als patroonhillige koze ze d'r St Martinus. 

In september tilde de nuj vereniging al 15 verkenners. D'r woate 3 patrouilles gevormd: de swelbere, de koekoeken en de hootdoeve. Durch d'r inzat van de twei oprichters kos men al flot beschikke uver 't Don Bosco-zeelke bie de auw pastorie. Als werkterrein fungeerde d'r "Voelebörn" en ing wei van de familie Geron. D'r officiële oprichtingsdatum is zondig d'r 18 april 1948, omdat op dize daag de stukken officieel zunt uverdrage durg d'r districts-commissaris Pisters. Och woat d'r Kapeloan Willems als Aalmoezenier geïnstalleerd en d'r Jan Lendfers als Hopmaan. Op 28 april 1948 woate de iesjte 5 verkenners geinstalleerd t.w.: Adam Kohl, Harry Lenoir, Michael Simons, Mathieu Lindelauf en Harry Bodelier. In dis periode stong men bol van aktiviteite. 't Iesjte zoamerkamp woat georganiseerd va 11 bis 18 augustus 1948 te Horn. Dit gebeude in samenwerking mit de St. Gerlachusgroep oet Houtem.

Al vlot bleek dat ´t Don-Bosco zealke te kling woar, dus gong men op zeuk no ee ander zg. Hoofdkartier (H.K.). De keus vool op d'r zulder van de auw jongesschoul.
Der iesjte indruk in verkennersterme gesproake "inge prachtzulder" mé  
Men mos halsbreakende toere oethoule um bove te kome, ing zoegenaamde plukludder deende vervange te wede. Uver de ganse lengte van der zulder loog ing zeer fijn stubloog van mie als 3 centimeter diekte.
Mé de H.Maria, mam van de Verkenners stong os neet bie, 

Og hat de scouting va Mechele e eige troeplied:


```
Ver zunt de verkenners van Mecheler land.
zund paraat en nog steeds bei der hand.
Es jonges va Mechele zing ver zoa geer.
Va us dorpke, zing geul en zing baag.
Woe de mechel stromt en der wink fris winkt.
Doa bliet Mechelen us dorpke us heem.
Joa dat Mechele blift toch us heem.
Al zund ver noch wiet oet deree.
Tiralala 2X Tiralala 2X.
Tiralala 3X Hoi, Hoi.
Joa dat Mechele blift toch us heem.
Al zund ver noch wiet oet deree.

Soms gunt ver op kamp en doa.
hent ver och kies va gegete dat kans te wel zie.
Ver koake de noon en ver eate get mie.
en ver make veul spas onderee.
Woe der troep hin geet en us kamp op steed.
Doa bliet Mechele us dorpke us heem.
Al zund ver och wiet oet deree.
Tiralala 2X Tiralala 2X.
Tiralala 3X Hoi, hoi.
Joa dat Mechele bliet toch us heem.
Al zund ver och wiet oet deree.
```
Tv-serie

'n **Tv-serie** is 'n populair verfilmd verhaol dat in regelmaotège aaflieëveringe op d'r tèllevies te zieë is. 't Haat ooch tv-series die besjteunt oet losse aaflieëveringe, die èèder 'n op zich sjtaond verhaol vertèlle roond dezelfde hoofdpersonages. Dèk zeunt dit politie-reekse.
 
Versjèllende genres:
* 'ne soap
* 'n telenovela
* 'ne sitcom
* 'n reeks
Sjtad

'n **Sjtad** is 'n plaats wo miense wone. Traditioneel wore sjteejer plaatse mit sjtadsrechte, es 't höbbe van 'n sjtadsmoer of 't haoje van 'n mert. Taegeweurdig wörd 't óngersjeid tösse sjtej en dörper meistal gemaak op gróndj van 't aantal inwoners of van 't veurzeningeniveau. Wo dörper zich kinmerke door e lanjelik karakter, minder veurzeninge en 'n hechte gemeinsjap, zeen sjtej dichter bevolk, höbbe meer veurzeninge, en kinne gèn hechte gemeinsjap. Inwonersaantalle zeen es maotstaf sterk aafhenkelik van de algeheel bevolkingsdichheid van e gebied: zo zal 'n plaats mit zoget 1000 inwoners in Tsjaad al 'n sjtad zeen, wiel dao in Japan teminste 100.000 inwoners veur neudig zeen.

## Begrip sjtad
't Ongersjeid tusse sjtad en gemeinte is veural organisatorisch en juridisch, soms vormp 'n sjtad mit de omligkende dörpe 'n gemeinte. Veur de Nederlands wètgaeving besjteit de term *sjtad* neet, die kint allein gemeintes ('n oetzundering is de hoofsjtad Amsterdam). Op 't Belsj kinne gemeintes bie Keuninklik Besjloet waere aangeduujd es 'n sjtad.

## Subsjteejer
Róndj grote sjteejer bevinje zich duk 'n aantal anger plaatse die ouch 'verstedelik' zeen, det wil zegke det ze groter zeen gewaore en gedeiltelik hun dörpse karakter höbbe verlaore. Deze zogenaamde *subsjteejer* zeen meistal sterk op de sjtad gerich veur voorzieninge en werkgelegeheid. Sjtad en subsjteejer same heite 'n agglomeratie. Sjteejer mit miljoene inwoners nömp me 'n miljoenestad (metropool, metropolis).

## Waereldsjteejer
'n Waereldsjtad is 'n prominent internationaal centrum op 't gebied van hanjel, bankweze, financië, innovatie en mert. De term waereldsjtad waerde geïntroduseerd door sociologe Saskia Sassen in 1991 en wörd sindsdien, dankzij de toenömmende globalisering, in toenömmende maote gebroek. De term deent neet te waere verward mit *miljoenesjtad*. Wo 'n miljoenesjtad 'n groot inwoneraantal haet, haet 'n waereldsjtad internationaal väöl invloed en mach. Waereldsjteejer höbbe volges Sassen meer mitein gemein dan mit sjteejer in hun eige landj. In toenömmende maote höbbe waereldsjteejer gén lenjelike politiek meer neudig, maar ze ongerhaoje drèkte bänj mitein. Ouch in Nederlandj wörd dit steeds dudelikker, wat te zeen valt aanne toenömmende vraog nao meer autonomie veur de Randstad, bijv. door 'n Randstadprovincie.

## Grootste sjteejer vanne waereld

## Referenties
Pensool

De **Pensool** is 'n buurtsjap va S'n Maeëte en liegkt tösje Kweente en Ulvend. D'r sjteunt twie hoezer, oevan èèn gerestaureerd hieërehoes. Taegenuvver dat hoes is 'ne klènge park mèt vievere aa-gelach an 't begin van d'r 19de ieëw.
Joik

D'r **Joik** is 'n traditioneel Saami-leed dat zich kenmaerkt dör d'r zangtechniek dae baovetoeënzang geneumd wert.

Edere joik is bedoeld um te reflectere uvver get, wat neet wilt zègke dat 't leed vertèlt uvver 'ne miensj, 'n plaatsj, 'n deer of 'n natuurversjiensel. D'r joik probeert de essentie van 't te bezinge oonderwaerp in e leed vörm te gaeve. De tekste zeunt kort of oontbraeëke gaans. Dit genre leed kènt hieël perzuuënlek of spiritueel zieë. Improvisatie is neet gebrukelek mae èèdere joiker interpreteert de dèk oeraow joiks op z'n èège meneer. Kort gezach: 'n joiker joikt neet uvver get, mae joikt get.

'ne Joik wert mètstens gemakt bie de gebaoërte van 'ne miensj en wert traditioneel accapella gezonge, soms begeleidt dör 'n trom.
Huutsedaag wert 'n leed ooch dèk hersjraeve vör instrumaente. 't Toeënsysteem is mètstens pentatonisch mae de joikers zeunt vrie um aander toeënsaoërte te gebroeke.
## Bekaande joikers
*Nils-Aslak Valkeapää
*Mari Boine
***Ulla Pirttijärvi** oet Finlaand mèngt d'r traditionele Joik mèt jazz en rockelemaente.
***Simmi** oet Finlaand vermèngt Joik mèt techno-elemaente.
Mari Boine

**Mari Boine**, 8 november 1956, Karasjok, Noorwege, is 'n Saami waeltmuziekzangeres. Ze is d'r mèts populaire en inspirerende artist van hör cultuur. Ze zingt èègesgemakde joik-muziek mèt jazz-, rock- en waeltmuziek-invloede. Ze is lierares en herontdekte, wie ze dat beroep oetoefende, pas op latere laeftied häör cultuur.

Ze fungeert es vertegenwoordiger van häör kultuur zoawaal in 't binnelaand es in 't boetelaand. Wie d'r huidige Noorse kroeënpreens *Haakon Magus* trówde op 25 augustus 2001, zóng Mari Boine, tiedens de plechtèghèèd in de kèrk, d'r joik dae vör häöm bie z'n gebaoërte gemakt waor dör de Saami. 

Daonaeve fungeert ze es beendend integratie-figuur tösje de Saami die uvver veer leng versjprèjd in Sapmi wonne. Häör optraejes in Lowosero, de belangriekste Saami-nederzetting op 't Kola-eiland kadere in dis funktie.
## Externe leenk

*Interview mèt Mari Boine (Ingelsj)
Nils-Aslak Valkeapää

**Nils-Alsak Valkeapää**, 23 maart 1943 Enontekiö in Finlaand - 26 november 2001 Espoo bie Helsinki, waor 'ne Saami musikaant, dichter, sjriever en acteur. E besjowde zichèèges es 'ne joik-interpreet.

Valkeapää greujde op in 'n rendier- herdersfamilie en volgde 'n opleiding väör oonderwiezer. E wonde in Finlaand en Noorwege en waor bie laeve 'ne internationaal bekaande Samische perzuuënlekhèèd. Ooch al verworf Mari Boine gelieke en zelfs nog groeëter bekaandhèèd. 

E kieëm vör 't örsj in 't aoëpenbaar in 1970-1971 mèt 'n in 't Noors gesjraeve polletiek pamflet *Hilsen fra Sameland* of *Groete oet 't laand van de Saami*. Get d'r nao waoërt-e d'r örsjte secretaris van *The World Council of Indigenous Peoples*. E waor 'n groeëte inspiratie väör keunstenaers waeltwied. 

E brach väöral besjtaonde joiks en aoëpende in 1994 de Olympische Weentersjpele in Lillehammer in Noorwege mèt 'ne oeraowe joik.

De joiks in d'r sjpäölfilm *Pathfinder* (1988)  van d'r Noorse regisseur *Nils Gaup* zeunt gemakd en gezonge dör Nils-Aslak Valkeapää. 't Is d'r örsjte film dae in 't Samisch opgenaome is en e vertèld 'n aod Saami-verhaol. Valkeapää sjpäölde in dae film de rol va *Sïïda-Isit*. De joiks drage, naeve 't indrukwekkende laandsjap, bie an d'r mystieke sfeer van d'r film dae noe ooch op DVD te verkriege is. D'r film is in 1988 genomineerd väör 'ne Oscar es *Best Foreign Language Film (Norway)*. 

Valkeapää sjreef in 't Samisch. Z'n waerk waoert vertaald in 't Fins. e Sjreef o.m. 8 dichbundels en ene is in 't Engelsj vertaald *My Sun, My Father*.  
In 1996 raakde Valeapää betrokke bie 'n auto-oongeval. An de gevolge daovan sjtorf-e in 2001.

## Externe leenk
*Biografie, waerk en foto (Ingelsj)
Laponia

**Laponia**, 'n laandsjap in Zjwede, is èè van de vèrtieën monumaente op de Lies van monumente op de Waelderfgoodlies van de UNESCO van dit laand. 't Besjtèèt oet veer nationaal parke: *Mudden*, *Sarek*, *Padjelanta* en *Stora Sjöfallet* en twieë natuurreservate *Sjunja* en *Stubba*.
## Laandsjap, flora en fauna

Laponia liegkt baove d'r poolcirkel en de temperature sjommele tösje de -35° C in d'r weenter en 15° C in d'r zaomer. 't Laandsjap besjtèèt oet bergrugke, gletsjers, hoeëgven, oerwoud, bergzieje en watervalle. De versjillende zaeldzame biotope gaeve plaatsj an versjillende niches en zörge vör 'ne rieke en gevariëerde flora en fauna mèt versjillende bedreigde saoërte, zoewie
baere, lynxe, wölf, warge of veelvrate, wezzele, marters, poolhaze, elande, rendere, auerhonder, sjnieëhonder, poolvös, buizerde, stèènarende of snieë-ule.

D'r warg is zeldzaam en van de zieë-arende haat 't nog 'n hoonderd koppele.

Naeëve sjparre, denne en toendra-en alpinevegetatie keumt de monnikskap hie op groeëte sjaal vör.

## Toerisme
D'r örsjte wandelgids sjtamt oet 1922 en *Axel Hamberg* besjprèkt dao-in 't gebied roond Sarek mèt d'r bekaande Rapaäl-delta. 
## Externe leenk
* Website uvver Stora Sjöfallet Park
Lapland (Fins)

**Lapland** is de noordelijkste regio (*[[maakunta]]*) va Finlaand en liegkt vör e groeët dèèl baove d'r poolcirkel. Dis provincie makt same mèt dele van Zjwede, Noorwege en Rusland deel oet va Sapmi. *Nuorgan* is de noorderlijkste plaatsj van de provincie mae ooch van de Europese Unie.

## Geografie
In 't zuide grenst Lapland an de provincie *Oulu* en in 't ooste is de grens mèt Rusland 373 km laank. De grens mèt Noorwege in 't noorde bedrègt 736 km en die mèt Zjwede in 't weste 614 km. In 't zuid-weste grenst Lapland an de Botnische Golf.
Lapland is de groeëtste provincie va Finlaand en besjlèèt 29% van de oppervlakte van 't laand. Lapland is groeëter wie Oostenriek.

## Demografie
In Lapland wonne 186.443 luuj en dat is 3,6% van de totale bevolking van Finland. De mètste luuj wonne in 't zuid-ooste van de provincie mèt de universiteitssjtad *Rovaniemi* en de sjtaej 
*Kerni* en *Tornio*. 't Merendeel van de bewoners is Fin. 't Gèft zoe'n 6000-7000 Saami en 'n klèng Fins-Zjweedse minderhèèd. In 2005 wonde 2033 boetelenders in Lapland, vöral Zjwede en Russe.

'n Finse wèt bepaalt dat iemes Saami is es-e zichèèges es zoedanèg identificeert en minstens ene aower of groeëtaower haat dae 't Samisch kalt.

## Economie
*D'r laandboew is de belangriekste bron van besjtoeë en de mèlk- en vlèèsjproductie naeme dao-in vörnaamste plaatsj in. D'r erpel *Lapin Puikale* haat 'n Europese herkomstbesjerming (AOP).
*Lapland haat get mieë wie 4000 rendeerbedrieve, tesame mèt ongeveer 160.000 rendere.
*De vissjeriej wert vöral an de Oost-zieë bedraeve.
*D'r bosboew sjtèlt 'n 20.000 luuj tewaerk. D'r bosboew, oeë-oonder ooch de papierindustrie, en de metaalindustrie makt 90% van de industrie in dit gebied oet.
*De provincie haat ènnige groeëte waterkrach-centrales.
*'t Toerisme is 'n greujende bron va inkomste. 't Gèft 13 skie-sjportcentra in Lapland.
Lapland

**Lapland** kènt verwieze nao:
*Sapmi, d'r sjrieëk in 't noorde va Noorwege, Zwede, Finland en Rusland oeë de Saami van aodsher wonne;
*Lapland (etymologie), artikel mèt etymologie Lapland en Lappe;
*Laponia, 'n natuurgebied in Noord-Zjwede;
*Lapland (Fins), de noordelijkste provincie va Finland.
Veenliek

'n **Veenliek** is 'n prehistorisch liek dat in 'n veen voonde is. De mètste veenlieke zeunt voonde tiedens 't turf sjtaeëke. Al saer 300 n.Chr. zeunt vondste va veenlieke besjraeve. Ze waoërte en werre in gaans noordwest Europa voonde behalve óp 't Belsj. Över 't Hoeëg Ven haat 't waal väöl vólksverhaole die in zoe'n vondst gewórteld kuusse zieë. Kiek volksverhaol över 't oontsjtoeë van de Roer. 
## Mummie
'n Veenliek is e saoërt natuurleke mummie d.w.z. dat d'r mummie zoonder bezeunder behandeling va luuj sjpontaan in de natuur oontsjtande is. Dör groeëte druuëgde zeunt in de Sahara ooch de z.g.n. witte mummies oontsjtande. Ooch Ötzi, 'n liek dat in 'ne gletsjer gemummificeerd is behuurt tut dit saoërt mummies. De Egyptische mummies werre oonnatuurleke mummies geneumd.
## Conservering
'n Veen is 'n saoërt moeras oeë d'r zoertegraad hoeëg is en dat gèft, dat bacterieje, die väör 't vergoeë va miensjelek en deerlek waefsels nuëdèg zeunt, oontbraeëke. 't Gebrek an zuursjtof en de vöchtège umgaeving drègt bie an de conservering. Oet de knäök van 'n veenliek is alle kalk oonttrokke oe-dör ze opgelost zeunt. Al de res, zoewie de hoed, 't kraakbeen, d'r maag en d'r inhoud daovan, de haore en de vingernaegel werre gelooid. Daodeur verendert ooch de kleur nao duusterbroen bies zjwert. Es de klèèjer va plaantaardèg materiaal waore, zoewie vlas, da zeunt die ooch vergange. Klèjjer va boont - dat al gelooid waor - bleef dao-en taege behaowe. 

## Historie

D'r Romein Tacitus vertèlt al uvver miensjeoffers in de noordeleke leng ter ieëre van de aeërdgoddin Nerthus. Moerasse waore in d'r vreuge Iezertied ritueel plaatsje. An 't èng van d'r weenter of begin van 't vreugjaor waoërte dao offers in verzoonke. Väörwerpe, wie wapens, dere mae ooch luuj. D'r maaginhoud va sommige veenlieke bevat hamsj, 'ne giftège haofparasiet, dae mèt de druïde in verbaand gebrach wert. 't Aeëte van dit gif lokt hevige kraampe oet en haat 'ne vertragende invloed op 't hartritme.
## Bekaande veenlieke

*Maan va Tollund (Denemarke)
*Maedsje va Yde (Nederland)
*Paar va Weerdinge (Nederland)
*Grauballe Maan (Denemarke)
*Lindow-maan (Engeland)
*Frau va Elling (Denemarke)
Abdij Eberbach

D'r **Abdij Eberbach** is 'ne Duutsje Cisterciënzer-abdij van-oeë oet in 1155 d'r Abdij va Hocht gesjticht waoërt en get later d'r Abdij va Val-Dieu. 

## Varia
In d'r Abdij va Eberbach waoërte in d'r weenter va 1985-1986 de ópnames gemakd van d'r film *D'r naam van de roeës* nao 'n book va Umberto Eco.
Maan va Tollund

D'r **Maan va Tollund** is 'n veenliek dat is voonde op 6 mei 1950 in 't hoeëg ven va *Bjaeldskovdal* , tieën kilometer ten weste van Silkeborg in Denemarke.

D'r Maan va Tollund liegkt oontsjpanne in 'n foetushouding. E wert gesjat op 40 jaor en e waor, mèt 161 gruuëde, klèng va gesjtalte. E how 'n verzörgd uterlek; z'n haore waore geknipt. 't Gezich is zoe good behaowe, dat d'r zelfs perzuuënleke trèkke op te herkènne zeunt. Bie z'n vondst droog e, op d'r gordel en 'n boontmutsj nao, gèng klèjjer. Me nèmt aa dat die oet plaantaardèg materiaal, wie vlas hubbe besjtande. Um g'n haos drègt-e 'n kaoërd oeë-mèt e is opgehange of gewurgd. Me nèmt aa dat-e es meinsj geofferd waoërt an de goddin Nerthus.

## Analyse
*De C-14 methode dateert d'r Maan va Tollund 350 v. Chr. 
*Pollenanalyse van d'r maaginhoud vertèlt dat e eind weenter of begin vreugjaor gesjtorve is. Ooch bliekt dao-oet dat-e ènnige ore väör z'ne doeëd nog aeëte haat.

## Conservering
Es 'n veenliek oet 't veen gehaold wert, druugt 't flot oet en vèlt 't al gaow oetèèn. Es me niks dèèt, vergèèt 't alsnog. De row, die 't gelaat van d'r Tollundmaan oetsjtraolt, makt uvver 't algemèng 'ne depe indruk op d'r waarnummer. Daovör haat me 't gezich vlak nao de vondst op 'n bezeunder meneer geconserveerd. De res van 't lief is gaans oetgedruuëgd.

## Aander veenlieke
*De *Vrow va Elling* is in 1938 op 'n 90 meter aafsjtaand voonde van de veendplaatsj van d'r Maan va Tollund.
*In 1952 voond me op Fünen d'r *Grauballe Maan*.

## Externe leenk

* Museum va Silkeborg
Ali Hassan al-Majid

**Ali Hassan al-Majid** oftewel "Ali Chemicali" (30 november 1941 - 25 jannewarie 2010) waor de naef van Saddam Hoessein en woor in dem zien regime minister van defensie. Hae wört verantjwäördelik gehaoje veur de gifgaasaanvalle oppe Koerde in 't noorde van Irak. Tiejdes de lètste Golfoorlog dach me dat hae woor omgekaome, later bleek det neet zo te zeen.

## Proces
Tiejdes zien proces, op 11 januari 2007, goof hae toe in 1988 opdrach te höbbe gegaeve tot exekusie van Koerde die tiejdes de Anfal-campagne weigerde hun dörper in 't noorde van Irak te verlaote. Op 2 april 2007 waerde de doodstraf taenge hem geëis. Nog daezelfde maondj, op 26 april 2007, waerde zien vrouw en zien dochter in hun hoës in Tikrit door onbekinde vermaord. Al-Majid zelf waerde op 24 juni 2007 tot dood door ophanging veroordeild.

## Bronne
* Bron lèste alinea Nederlandse Wikipedia
Almelo

**Almelo** is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, mèt 'n oppervlak vaan 69,40 km2 (daovaan 1,97 km2 water) en (per 1 april 2016) 72.376 inwoeners. De gemeinte vörmp same mèt Hengelo en Enschede 'n klein agglomeratie, boe-in e groet deil vaan de Twentse bevolking woent. Neve de hoofplaots umvat de gemeinte wijer de dörper Aadorp, Bornerbroek en Mariaparochie (gedeiltelek).

## Stadsfuncties
Naotot in jaore zesteg de textielindustrie verdwene waor is 't belaank vaan Almelo es industriestad hendeg verminderd. Industrie in Almelo vint me allewijl op 't *Bedrijvenpark Twente*. Ouch belangriek is Almelo es plaots vaan oonderwiesinstèllinge, boe-oonder 'n landbouwsjaol. Almelo heet 'n intercity-statie mèt verbindinge nao Enschede en nao Deventer en Utrei.

## Stadsgeziech
Oondanks tot Almelo 'n historische stad is heet 't wieneg aw gebouwe. 't Belangriekste is 't *Hoes Almelo*, bewoend door de graove Van Rechteren Limpurg. In 't centrum steit de Groet Kèrk oet 1733. Door de väöl industriële die roond 1900 in Almelo actief waore gief 't väöl villa's oet deen tied, sommege in Jugendstil, andere in neostijle. Wijer 't aajd tuindörp *De Riet* vaan belaank.

## Historie
Almelo oontstoont in de middeliewe aon de krusing vaan 'ne landweeg mèt 'n beek, de *Aa*. In 1236 weurt veur 't iers 't *hoes Almelo* vermeld, op dezelfde plaots vaan 't huideg kastielke. 't Is al sinds iewe in han vaan de familie Van Richteren Limpurg, die vaanajds versjèllende rechte in de stad Almelo heet. Zoe had ze vreuger 't rech um rech te spreke. Oondaanks dees "hurigheid" kraog de stad in 1420 stadsrechte. Almelo had evels neet väöl militair belaank en heet noets 't aonzeen vaan 'n echte stad gekrege. Zoe had 't gein walmör. In de zeventiende en achtiende iew kaom de weverij in Twente op. Door de sjaolvergroeting, die de inveuring vaan 't stoummesjien mèt ziech mètbrach, greujde de plaots in de negentiende iew hiel snel. Vaan 1818 tot 1914 waor Almelo verdeild in de gemeintes *[[Stad Almelo]]* en *[[Ambt Almelo]]*. In de jaore zesteg zakde de textielindustrie in door concurrentie oet len mèt lieg loene. Tot op d'n daag vaan vendaog heet Almelo te make mèt e sjomaasjprobleem.

## Gebore in Almelo
* Bert Bakker, Twiede-Kamerlid veur D66
* Arnold Bruggink, vootballer
* Herman Finkers, cabaretier
* Ilse de Lange, countryzengeres
* Wubbo Ockels, astronaut
* Eddy Zoëy, presentator

## Externe link

* Website vaan de gemeinte