Turien (sjtad)

**Turien** (Italiaans: *Torino*; Piëmontees: *Türin*; Latien: *Augusta Taurinorum*) is 'n sjtad in 't noarde van Italië en hoofsjtad va g'n regio Piëmont. De sjtad hat 890.000 iwuënesj. I g'n metropool woeëne 2,2 mieljoeën lüj. 

## Geografie
De sjtad ligk aa g'ne rank va de Povlakde, óp 'n huëgde van 240 meter boave zieëniveau. Höar óppervlakde is 130 km². Frankriek en Zjwitserland ligke neet mieë es hóngerd kilometer va Turien verwiederd en de grenze mit die leng weëde gevörmt durch de Alpe. Zujelig va Turien ligke huëvele. 't Lanksjap doot hei dinke aa dat va Toscane. I Turien mónge drei reviere oet i g'ne Po: de Dora Riparia, de Stura di Lanzo en de Sangone. 

### Klimaat
Turien ligk óp g'ne uëvergang tussje e lanklimaat en e Mediterraan klimaat. 't Klimaat is doadurch rilletief mild, meh is continentaler es in 't oeëste va g'n Povlakde. De gemiddelde maximumtemperatoere i d'r zoeëmer ligke rónk de 27,6°C. I d'r winkter ligke de minimumtemperatoere rónk de -3,3°C. De winktere zint kaod en druëg; de zoeëmere zint heet en druëg i ge vlake lank en get milder i de huëvele. Wie in e Mediterraan klimaat velt dan wieënig reëge. De buie zint evvel vöal heftiger, dök mit hómmelweer. I d'r herfs guëf 't sóms hiele dichte mis in 't lank direk rónksum Turien. Wen d'r wink oet 't weste kunt, alzoeë va de Alpe, is e hiel druëg en werm. Dit versjiensel numt me föhn.

## Gesjichde
### Romeinse tied en middelieëwe
Vermeudelig rónk 28 v. Chr. woeëd durch de Romeine de militair nederzetting *Castra Taurinorum* gesjtich, verneumd noa de Taurini, e Gallisch-Ligurisch volk dat i g'n boavesjte Povlakde woeënde. Oet d'r Romeinse tied sjtamt de Porta Palatina en 't sjtroateplan, dat gridvörmig is. De sjtad woeëd sjpieër verneumd noa keizer Augustus en umgeduip tot *Augusta Taurinorum*, zoewie de sjtad nog ummer heesj óp 't Latien. Noa d'r val van 't Romeins Riek woeëd Turien durch vöal völker veroaverd. 't Geet um Oeës-Germaanse völker, wie de Ostrogote en de Herule, meh óch de Lombarde en de Byzantiene oet 't zuudoeëste en vervolges in 773 de Wes-Germaanse Franke ónger leijing va Karel d'r Groeëte. I de hoeëger middelieëwe koam de sjtad i heng va d'r hertog va Savoye. 't Hoes va Savoye zouw sjpieër i de gesjichde 't Italiaanse kuëningshoes weëde. De Universiteet va Turien woeëd in 1404 gesjtich. 

### Vreugmoderne tied
I de Renaissance woeëd de sjtad igriepend gerenoveerd. Tiedes d'r Sjpaanse Successiekreeg in 1706 woeëd de sjtad beleëgerd durch de Franzuëse, die noa 117 daag verlere. Noa d'r kreeg woeëd Turien ópnuits gerenoveerd en waal i barokke sjtiel. De barokke boewkuns bepoalt nog ummer 't oeterlig va g'n binnesjtad, i teëgezats tot anger ouw Italiaanse sjteë, oeë renaissancearsjetektoer 't aazieë va g'n sjtad domineert.

Noa de Franzuësisje Revolutie bleef de sjtad lang gesjpaard va geweld. Tussje 1798 en 1799, de twieë letste joare van 't Directoire, loog ze i g'n Piëmontees Republiek, 'n zusterrepubliek va Frankriek, die meh nuëge moande hat besjtange. Van 1802 bis 1814 woar Turien i heng va d'r Napoleon Bonaparte.

### Noa 't Congres va Wene
't Ouw kuëninkriek Piëmont-Sardinië woeëd in 1815 hersjteld durch 't Congres va Wene. In 1861 woar d'r *risorgimento*, de unificatie van Italië, e feit. Turien behoeëte tot 't nui kuëninkriek Italië en woar de hoofsjtad van 't lank. Veer joare sjpieër woeëd Florence de hoofsjtad en in 1870, noa de vereuvering va d'r Kirkelige Sjtaat, Roeëme. In 1871 öapende d'r Fréjus-Sjpoartunnel. Internationaal verkier koam óp geng en de sjtad bluide economisch en kultoereel. Inkel bekande en vuural markante boewwirke sjtamme oet 't eng va d'r nuëgetieënde ieëw, wie de Mole Antonelliana, hüts e museum vuur filmtechniek en -kuns. Vanaaf 't aatreëne va dictator Benito Mussolini woeëd vöal geïnvesteerd in auto- en kreegsindustrie. Dit maakde de sjtad tiedes 't endoffensief va d'r Twieëde Weltkreeg e wiechtig doelwit vuur Amerikaanse bómmewerpere.

#### 1945-allewiel
De auto-industrie va Turien woeëd i de periode tussje 1945 en de sjpieër zestiger joare ópnuits 'ne wiechtige sjpieëler in 't economisch succes. Dees periode weëd aageduud mit *il miracolo economico*. Deler va g'n sjtad mit kreegssjade óngergang sjnel 'n renovatie i d'r aode sjtiel. Tussje 10 en 24 fibberwarie 2006 woeëde de Olympische Zoeëmersjpieële 2006 gehaote. Doavuur woeëd e groeët ouw broakliggend industrieterrein umgevurmd tot e nui park. De sjteed kreeg 'ne nuie veëdel kótbei de universiteet, 'n nui sjtatie en nui sjportterreine.

## Demografie
I de joare van 't economisch wónger gruide de sjtad hendig: mit bevuurbild meh leefs 306.000 lüj tussje 1951 en 1961. De bevolkingsgrui is te verkloare durch d'r groeëte touwsjtruim va migrante oet Zuud-Italië. De migrante koame hei vuur 't wirk i g'n florerende auto-industrie. De populatie va Turien beriekde höar historische umvang in 1974 mit mieë es 1,2 mieljoeën iwuënesj. Doanoa is de bevolking hel aachteroet gegange, mit vergriezing es gevolg, wie in anger Italiaanse sjteë. 2001 woar 't deepdepunt mit 865.000, meh de letste joare sjtieg 't iwuënertal wier. Dit loat zich verkloare durch d'r touwsjtruim va migrante oet Sub-Sahara-Afrika, d'r Maghreb en Oeës-Europa. De mieëtste va de migrante (52.988) kómme oet Roemenië, Marokkane vurme de twieëde gróp mit 17.253 lüj en Peruane de daarde mit 7.569 lüj.


Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:750 height:450
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1200
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=

 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1941 text:1941
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011

PlotData=
 color:d width:35 align:left

 bar:1861 from:0 till: 173
 bar:1871 from:0 till: 211
 bar:1881 from:0 till: 251
 bar:1901 from:0 till: 330
 bar:1911 from:0 till: 416
 bar:1921 from:0 till: 500
 bar:1931 from:0 till: 591
 bar:1941 from:0 till: 629
 bar:1951 from:0 till: 719
 bar:1961 from:0 till: 1026
 bar:1971 from:0 till: 1168
 bar:1981 from:0 till: 1117
 bar:1991 from:0 till: 963
 bar:2001 from:0 till: 865
 bar:2011 from:0 till: 872

PlotData=

 bar:1861 at: 173 fontsize:s text: 173000 shift:(-10,5)
 bar:1871 at: 211 fontsize:s text: 211000 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 251 fontsize:s text: 251000 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 330 fontsize:s text: 330000 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 416 fontsize:s text: 416000 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 500 fontsize:s text: 500000 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 591 fontsize:s text: 591000 shift:(-10,5)
 bar:1941 at: 629 fontsize:s text: 629000 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 719 fontsize:s text: 719000 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 1026 fontsize:s text: 1026000 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 1168 fontsize:s text: 1168000 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 1117 fontsize:s text: 1117000 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 963 fontsize:s text: 963000 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 865 fontsize:s text: 865000 shift:(-10,5)
 bar:2011 at: 872 fontsize:s text: 872000 shift:(-10,5)



## Bekiekensweëd
* 't Doeëdskleed va Turien, 'n bekanke relikwie binne 't christedom, evvel neet officieel erkind durch de Roeëms-Kattelieke Kerk. De relikwie is 't bekieke i g'n Dom va Turien oet 1498;
* Basiliek Maria Ausiliatrice;
* Superga;
* Mole Antonelliana;
* Palazzo Madama;
* Kuëninklig Palies, va d'r 16e bis d'r 19e ieëw d'r hoofzedel van 't Italiaans kuëninklig hoes Savoye;
* De Porta Palatina

## Galerie

Plaetje:Torino_-_Porta_Palatina.jpg|Porta Palatina
Plaetje:Corso_Francia_Torino.jpg|D'r Corso Francia, de hoofsjtroat va Turien
Plaetje:Duomo_di_Torino_2.JPG|I g'ne Turiener Dom
Plaetje:Un_chr%C3%A9tien_devant_le_saint_suaire.jpg|Veriering van 't Doeëdskleed va Turien
Plaetje:Mg-k_Torino_Mole.jpg|De Mole Antonellia
Plaetje:TurinPanorama.JPG|Turien i voeëgelvluch


## Extern linke
* Website va Turien

## Referenties

*Dit artikel baseert zich óp 't corresponderend [https://de.wikipedia.org/wiki/Turin Dütsjsjproakig], [https://nl.wikipedia.org/wiki/Turijn_(stad) Nederlandssjproakig] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Turin Ingelsjsjproakig artikel]. Vuur 't óngerwerp demografie is gebroek gemaak va de Italiaanse zusterpazjena, ónger 't köpke [https://it.wikipedia.org/wiki/Torino#Evoluzione_demografica "Evoluzione demografica"].*