open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Otisme

**Otisme** is 'n mentaol conditie die ziech tuint in probleme mèt 't verstoon vaan sociaol umgaanksnorme (de 'oongesjreve regele' vaan d'n umgaank tösse lui), 'n neiging veur taol lètterlek te numme en functioneel te gebruke, 'ne bovegemiddelde wuns um de wereld in te deile en in regele te verstoon en dèks 'n angs veur en/of aofkier vaan 't verkiere tösse aander lui, zeker in groete gróppe. D'n term *otisme* (Ingels *autism*) is in 1943 door Leo Kanner oetgedach um 'patiënte' die oongewoen in ziechzelf gekierd waore te besjrieve.

Decennialaank waor d'n term vrij oonbekind en woort 'r veural op dujeleke gevalle touwgepas. Deze vörm neump me noe *[[klassiek otisme]]*. Vaanaof de jaore negenteg woorte de criteria wijer, en góng me mie lui (veural kinder) zoe diagnosticere. Dèks vele kinder daan ouch in 'n aander diagnose, naomelek 't syndroom vaan Asperger. Dit syndroom waor, bekaans tegeliek mèt Kanner, opgestèld door d'n Oosterieksen dokter Hans Asperger. Ummer mie psychiaters meinde tot 't geine groond gaof de twie syndrome oeterein te hawwe. 't Handbook DSM-V, wat in 2013 oetkaom, nump alle otisme-echtege conditaties same oonder de noemer **otismespectrum-steurnis**.

Genezing veur otisme is oonmeugelek, umtot 't berös op 'n fysieke conditie in de herses. Therapie weurt evels volop aongeboje en is geriech op 't verbetere vaan sociaol en taolege veerdeghede, zoewie op secundair probleme wie depressies en aonvalle vaan koleer die bij otiste dèks veurkoume. Tegeliek beujt otisme väöl lui ouch veurdeile, umtot hoegfunctionerende otiste dèks e bezunder wetensjappelek of artistiek talent höbbe. Väöl bekinde lui höbbe daan ouch de diagnose otisme gekrege; vaan sommege (gestorve) lui weurt 't gedach.
Klinische depressie

**Klinische depressie** is 'n geiseleke steurnis die ziech kinmerk door minstens twie aoneingeslote weke vaan tristegheid, lieg zelfbeeld en hendeg verminderde zin in dinger die me iejer sjiek voont. Me is sinds de jaore zeventeg en tachteg vaan *klinische depressie* goon spreke umtot 't begrip 'depressief' in deen tied ummer wijer touwpassing voont en dus oetgehaold raakde. Wee e depressief geveul heet, wie serjeus ouch, heet dus nog gein *klinische depressie*. Daobij deent 't begrip ouch um versjèl te make mèt de bipolair steurnis, ouch wel manisch-depressieve steurnis geneump, boebij de depressie weurt aofgewisseld mèt periode vaan euverdreve leveswèl, en boe-in de depressieve faas zeker gein twie weke hoof te dore.

'n Klinische depressie weurt door 'ne psycholoog of psychiater vasgestèld, in 't gemein op basis vaan wat de patiënt of lui oet zien direkte umgeving rapportere. Fysiologische criteria zien oongewoen en ouch (mèt de stand vaan de techniek anno 2025) neet genóg um dat te kinne bepaole. Gemeinelek begint zoe'n depressie in iemes zien twintigerjaore. Vrouwlui weure zoeget drei kier zoe dèks gediagnosticeerd wie manslui. De oerzake loupe oeterein vaan genetische factore ('n femiliehistorie mèt klinische depressie), umgevingsfactore (oonder mie loedvergifteging of laankdoreg zwoer drugsgebruuk) tot versjèllende soorte psychische factore (trauma oet de kindertied, stress, groete veranderinge in 't persoenelek leve). De prognose löp oeterein: sommege hawwe hun leve laank las, aandere koume binne 'ne maond droet.

Therapie löp oeterein. Bij psychologische factore kin gesprekstherapie helpe. Väöl lui slikke pèlle (zoegeneumde antidepressiva), boevaan de wèrking t'r discussie steit. Zwoerder middele wie elektrosjókke of geisverruimende middele (ketamine, esketamine, psilocybine) kinne zeker helpe meh doen dèks ouch mie koed es good.

Gemete in jaore op de ganse bevolking is klinische depressie de twiede groetste wereldwij volkskrenkde, nao rögkpien. Depressie kin veure tot e verlees vaan wèrkproductiviteit, persoeneleke verwaarloezing (zoewie verlaarloezing vaan aofhenkeleke lui wie de kinder die me te verzörge heet) en in zwoerder gevalle tot zelfverminking of zelfmaord.
Krasnodar

**Krasnodar** (Russisch: *Краснодар*) is 'n stad in 't zuie vaan Rusland, de hoofstad vaan 't gelieknaomeg kraj, aon de revier de Koeban, mèt op 1 januari 2025 1.154.885 inwoeners en 'n oppervlak vaan 339,31 km². De stad ligk op oongeveer 100 kilometer vaan de Zwarte Zie.

## Historie
De stad woort in 1793 es kozakkevesting gestiech, geneump **Jekaterinodar** (Russisch: *Екатеринодар*). 't Oontwikkelde ziech in de negentienden iew van kozakkevesting tot 'n belaankrieke handelsplaots en industriestad. Veural nao 1887, wie de stad op 't spoor woort aongeslote, góng 't hel. In 1920 woort Jekaterinodar herneump tot Krasnodar. In d'n Twiede Wereldoorlog kaom de stad in han vaan de Pruse vaan augustus 1942 tot fibberwarie 1943.

## Rifferenties

## Extern links

* 
*
Curaçaos hierevoetbalèlftal

't **Curaçaos hierevoetbalèlftal** vertreujt Curaçao in internationaol voetbalmatche. 't Team is lid vaan de Noord-Amerikaonse fidderatie CONCACAF.

## Historie
In 2010 woorte de Nederlandse Antille oontboonde es land. Dit beteikende ouch 't ind vaan 't Nederlands-Antilliaons hierevoetbalèlftal. Veur Curaçao, wat noe e land binnen 't keuninkriek woort, mós noe (zoe good wie veur Sint Maarten) 'n apaart nationaol team koume. Op 20 augustus 2011 waor 't zoewied: toen späölde Curaçao zienen iersten toesmatch ('n 1-0 verlees tege de Dominicaonse Rippubliek).

In de jaore die volgde greujde 't team gestiedegaon. Zoe woort in 2014 veur 't iers mètgedoon aon de Caribbean Cup ('n intössen opgeluf dreijaorleks toernooj). In 2017 wiste ze die zelfs te winne. Datzelfde jaor deeg 't eiland ouch veur 't iers mèt aon de CONCACAF Gold Cup. 't Team raakde good geprofessionaliseerd wie speulers en trainers mèt 'ne band mèt Nederland ziech drin góng minge. Zoe woort Patrick Kluivert in 2015 traineur. Kluivert woort in 2016 opgevolg door Remko Bicentini, 'nen eilender dee väöl jaore in Nederland had doorgebrach. Vaanaof deen tied woorte ummer mie Nederlandse voetballers mèt Curaçaose wortele nao 't nationaol èlftal gehaold. Dit waor belaankriek, zeker ouch umtot op 't eiland voetbal noets zoe leefde wie hoonkbal.

Op 15 jannewarie 2024 kaom Dick Advocaat es traineur nao Curaçao. Dee had al 'ne ganse loupbaon achter ziech, dèks mèt groete successe en boondscoach. 't Lökde häöm veur 't team in korten tied hendeg te professionalisere en tot groete huugde te bringe. Op 18 november 2025 Curaçao veur 'n sensatie wie 't ziech, es winner vaan 'n gróp mèt wijer Jamaica, Trinidad en Tabago en Bermuda, plaotse veur 't WK vaan 2026. Curaçao is veeroet 't kleinste land oets wat dat gelök is.
Hoonkbal

**Hoonkbal** (lienvertaoling vaan 't Ingelse *baseball*) is 'ne sport mèt bal en slaaghout. De sport kump oet de Vereinegde Staote en is dao roond 't midde vaan de negentienden iew gecodificeerd. Ziene wortele ligke evels wijer trök; speule die sterk op hoonkbal liekene, wie slaagbal en 't get wijer verwant cricket, weure vaanajds al in Europa gespäöld.

Bij hoonkbal gief 't veer hoonke, die op de heuk vaan e bij benaodering veerkenteg veld weure gezat. De bal is klein en hel; geslage weurt mèt 'ne klöppel (en neet mèt e plenkske). Wie bij verwante sporte speule twie teams, die verdeild zien in 'n slaag- en 'n veldpartij. De werper (*pitcher*) goejt de bal op de slaagmaan aof, dee 'm moot probere eweg te sloon. Is de bal eweggeslage, daan moot de slaagmaan zoe väöl meugelek hoonke aofloupe ietot de bal weurt trökgebrach. Pak heer ze alle veer in eine kier, daan sprik me vaan 'nen *[[homerun]]* (dit lievert 'n extra punt op); blijf heer op ein vaan de aander hoonke achter, daan zal 'r perbere in de slaagbeurte vaan volgende speulers de runde oet te loupe. Me is oet: a) es me nog neet op 'n hoonk is bij 't trökbringe vaan de bal; b) es me bij 't loupe nao 'n hoonk door 'ne veldspeuler mèt de bal weurt aongetik; c) bij 'ne vangbal vaan de veldpartij of d) es me drei kier missleit. Heet de werper neet reglemintair gegoejd, daan weurt 't de slaagmaan neet es misser aongerekend. 'n Wijer regel is tot me neet mèt mie es eine op 'n hoonk maag stoon. Zien alle slaagmaander oet, daan indeg 'nen inning. In totaol gief 't nege innings; 't team wat begint heet dus eine mie.

De sport weurt euver de ganse wereld gespäöld, meh is veural populair in de Vereinegde Staote (boe 't, veural oonder de blaanke bevolking, es de nationaole sport gelt) zoewie in 't Caribisch gebeed en Venezuela. D'n hoonkbalpatsj weurt alum gedrage, dèks ouch door lui die wijer niks mèt de sport höbbe.
Epilepsie

**Epilepsie** (vaan Aajdgrieks ἐπιλαμβάνω *epilambanoo* 'oppakke', 'in bezit numme'; 't idee is dus tot iemes 'bezete' raak), in de volksmoond bekind es de **vallende krenkde**, is de verzaomelnaom veur 'n aontal verwante hersekrenkdes boebij de lijer aonvalle krijg die geinen oetwendegen oerzaak höbbe. Wie zoe'nen aonval ziech tuint versjèlt per geval, meh in 't gemein is 't veur de umgeving zier good ziechbaar. De mies veurkoumende soort is de *tonisch-clonischen aonval*, boebij iers alle spiere ziech aonspanne en ze ziech daonao weer oontspanne, mèt fases vaan plaotseleke spasmes. In 't gemein verluis de lijer daobij 't bezej, meh dat hoof neet per se. 't Gief nog versjèllende aander vörm vaan epilepsie, boe-oonder ouch gelokaliseerde. Soms hèlt me aon 'nen aonval liefelijk letsel euver; in e bezunder oongelökkeg geval kin 't tot d'n doed lije (veural bij awwer lui).

Allewel tot epilepsie dèks kump door hersesjaoj (trauma bij de geboorte of väöl later, tumore, sjaoj door jaorelaank misbroek vaan middele etc.), heet 't in väöl gevalle ouch gaaroet gein dujeleke oerzaak. De krenkde is rillatief algemein; tegen zien tachtegste heet tot wel 10% vaan de lui oets 'nen aonval gehad. Zoewel kinder es aw lui zien rillatief dèks patiënt. Wereldwied geit 't um zoeget 50 mieljoen lui; zij die al langen tied geinen aonval gehad zien dao-in neet mètgetèld.

De krenkde vèlt bij sommege lui zwuurder es bij aandere. De mieste gevalle zien mèt medicijne oonder control te kriege. Die zien evels neet zoonder bijwèrkinge. Veur oongebore kinder is 't extreem slech es de moojer ze gebruuk, en bij zwoer doses (die sommege lui nujeg höbbe) kin me slaopeteg weure of ziene wèl verlere. Alternatieve zitte oonder mie in e koolhydraoterm dieet, neurostimulatie en chirurzjie. Ouch e gezond slaopritme hölp um de kans op 'nen aonval kleinder te make, meh kin aonvalle neet veurkoume.

Wereldwied gief 't e sterk sociaol stigma tege epilepsie, wat veural kump umtot 't ingriepend oetzuut. In väöl culture weure lijers mèt t'r duvel of aander demone geassocieerd. Wee 'n diagnoos epilepsie krijg, maag dèks neet otovare, umtot me bij 'nen eventuelen aonval zien eige en aander weggebrukers irnsteg in gevaor bringk. Ouch op de lijers zelf kin 't negatieven invlood höbbe, zeker wienie de krenkde ziech in irnstege vörm vertuint; zelfmaord kump bij epileptici dèks veur.
Marco Borsato

**Marco Roberto Borsato** (Alkmaar, 21 december 1966) is 'ne Nederlandse popzenger.

Borsato woort gebore es zoon vaan 'nen Italiaonse pa en 'n Nederlandse ma. Heer kraog in 1990 oet 't niks lendeleke bekindheid doortot 'r mètdeeg aon de Soundmixshow op RTL 4. Nao e paar cd's in 't Italiaons perbeerde heer 't in 1994 in 't Nederlands. Zie leedsje "Dromen zijn bedrog" woort zoe'ne groeten hit tot heer die keus definitief maakde. In de jaore die volgde zouwe nog väöl hits koume, dèks ouch nommer 1. De vaste componis vaan väöl vaan zien meziek is John Ewbank.

Heer deeg ouch duètte mèt versjèllende Nederlandse artieste, oonder wee rapper Ali B, dee nao 't duèt "Wat zou je doen" ouch boete de wereld vaan hiphop-leefhöbbers lendeleke bekindheid kraog. Veur *Zien*, 'n album wat allein op dvd oetkaom, wèrkde heer same mèt groete rezjisseurs wie Dick Maas en Theo van Gogh. Zienen hit "Rood" oet 2006 (ouch nómmer ein) waor 't beginpunt vaan *Symphonica in Rosso*, 'n serie massakonzèrs in de Gelredome die jaorelaank heet geloupe. Mèt de film *Wit licht* oet 2008 maakde Borsato ouch zie debuut es acteur. Wijer deeg heer jaorelaank jurywerk veur 't tv-program *The voice of Holland*.

In zie privéleve trok Borsato door zie houwelek in 1998 mèt modèl Leontine Ruiters. Dit houwelek indegde in 2020 nao 'n affair vaan Borsato mèt pianiste Iris Hond. In 2023 kaom Borsato veur de rechter nao aongifte vaan 'n jóng vrouw die es minderjaorege door Borsato zouw zien misbruuk. De zaak deende in 2025 en indegde oetindelek in vrijspraok. Door alle tumult in zie privéleve zaog 'r gooddeils aof vaan 't meziek make. Sinds 2017 heet 'r gei nui album oetgebrach; wel brach heer in 2021 de single "Een moment" oet.

## Discografie
* *Emozioni*, 1990
* *Sento*, 1991
* *Giorno per giorno*, 1993
* *Marco*, 1994
* *Als geen ander*, 1995
* *De waarheid*, 1997
* *De bestemming*, 1998
* *Luid en duidelijk*, 2000
* *Onderweg* (verzameleer), 2002
* *Zien* (album-dvd), 2004
* *Symphonica in rosso*, 2006
* *Borsato-box (oetgebreide verzameleer, 5 cd's), 2007
* *Wit licht*, 2008
* *Wit licht live*, 2009
* *Dromen durven delen*, 2010
* *3Dimensies live*, 2011
* *#1* (verzameleer), 2011
* *Duizend spiegels*, 2013
* *25 jaar Marco Borsato - de studioalbums*, 2015
* *Evenwicht*, 2015
* *Thuis'', 2017
Dakar

**Dakar** (Wolof: *Ndakaaru*) is de hoofstad en groetste stad vaan Senegal. De stad zelf had bij de volkstèlling vaan 2023 1.278.469 inwoeners, dewijl in 't steidelek gebeed wel veer mieljoen lui woende. De stad ligk aon de Atlantische Oceaon, op Kaap Verde, de westelekste punt vaan 't Afrikaons vasteland.

Dakar oontstoont in 1456 es handelsplaots tösse de Portugeze en inheimse voorste. De factorij, die op 't eilendsje Gorée laog, deende veural de slavenhandel. In 1588 pakde de Hollenders de handelspos euver, sinds 1677 waor 'r Frans bezit. Nao 't stoppe vaan de slavenhandel bleujde hei de teelt vaan apeneut op. In 1902 woort Dakar de hoofstad vaan Frans-Wes-Afrika, 'n positie die tot daan touw aon Saint-Louis had behuurd. Wie Senegal in 1960 'n oonaofhenkelek land woort, woort Dakar hei ouch de hoofstad vaan. Sindsdeen is 't ummer 't politiek, economisch en cultureel centrum vaan 't land gewees. Toerisme weurt de lèste jaore belaankrieker. De stad is oonder mie de zittingsplaots vaan de Centraol Baank vaan Wes-Afrika. Veurheer waor 't ouch de indbestumming vaan de Paries-Dakarrally.

## Bestuurleke indeiling

Dakar is 'n apaart departemint. Nao 't veurbeeld vaan Paries is de stad ingedeild in 19 arrondissemintsgemeintes. De 19 gemeintes zien:

* Biscuiterie
* Cambérènes
* Dakar-Plateau
* Dieupeul-Derklé
* Fann-Point E-Amitié
* Grand-Dakar
* Grand-Yoff
* Gueule Tapée Fass-Colobane
* Hann-Bel-Air
* HLM
* Malika
* Medina
* Mermoz Sacré-Cœur
* Ngor
* Ouakam
* Parcelles Aissainies
* Patte d'Oie
* SICAP Liberté
* Yoff

Gorée, ouch op de kaart, is gein eige gemeinte.
Levant

De **Levant** is 'n lanksjtrieëk i ge Midde-Oeëste, aa g'n oeëskus va g'n Middellandse Zieë. 't Weëd begrens durch d'r Taurus i ge noarde en de Syrische en Groeëte Arabische Weuste i ge oeëste. De Sinaï weëd mieëtstes neet tot de Levant gereëkend. Ze besjleet Syrië, Libanon, Jordanië, Israel, Palestina en hieël kling gedeelte va Turkije. Cilicië en Cyprus weëde soms ooch es deel van de sjtrieëk besjouwd.

D'r naam Levant kunt oet 't Latien (levare) en sjteet vuur *Morgelank* of *Lank woe de zón ópkunt*. In 't Arabisch gebroek me heivuur ooch waalins 't woad Mashreq, wat ooch letterlich *oeëste* betekent. Dat topografisch gebeed besjleet evvel ooch Irak en Koeweit. 

Same mit Mesopotamië, 't zuudoeëste van Anatolië en 't noardoeëste van Egypte vurmt de Levant 't gebeed wat me d'r Vruchbare Sikkel numt. I 'gn Levant kunt va aodsher terf vuur, wat rónk 7000 v. Chr. tot 't óntsjtoa van d'r lankbouw en doanoa tot touwname van de bevolking hat geleid. Durch höär ligking tusje drei continente floreerde ooch al sjnel d'r handel, neet alling via de Zijderoute, meh ooch via zieë tot aa g'ne Indusvallei deper in Azië.

I g'n Levant woeëne huuj óngeveer 58 mieljoeën luuj. De mieëste kalle Arabisch en e klinger gedeelte ooch Ivriet en Turks. De regio is religieus divers; 't Joededom en christedom zint hei óntsjtange en wiejer gieëf 't hei vöäl minderhede, woe-ónger de druze, alawiete, jezidi's en samaritane. Boete Israel hange de luuj mieëtste luuj geweunlich d'r soennitische islam aa. Christene, mieëtstes orthodox of katholiek, vorme 'n groeëte minderheed in Libanon en historisch gezieë ooch in Israel, Syrië, Palestina en Libanon.
Mashreq

D'r **Mashreq** (ooch waal gesjpeld es **Mashriq** of **Mashrek**, oet 't Arabisch: مشرق) is 'n lanksjtrieëk i ge Midde-Oeëste en volges sommige ópvattinge ooch dele va Noard-Afrika. In d'r enge zin van 't woad besjleet ze 't grónkgebeed va Libanon, Syrië, Irak en Koeweit en gedeeltelich ooch Turkije, Israel en Palestina. In d'r rume zin van 't woad hoeët 't ganse Arabisch Sjiereilank, Egypte en Soedan ooch doabei.

D'r naam Mashreq is 't Arabische woad vuur *oeëste*, in poëtische zin de *plaatsj woe de zón opkunt*, wat me uueveriges ooch truukzuut in d'r naam Levant, van aodsher alling de benaming van de sjtrieëk direk ten oeëste va g'ne Middellandse Zieë. D'r teëgehanger va Mashreq numt me Maghreb, letterlich 't *weste*, dus 't westeliche gebeed va g'n Arabische welt oftewaal Noard-Afrika tusje Marokko en Libië. 

Same mit Mesopotamië, 't zuudoeëste van Anatolië en 't noardoeëste van Egypte vurmt d'r Mashreq 't gebeed wat me d'r Vruchbare Sikkel numt. I ge noardeliche gedeelte va g'ne Mashreq kunt va aodsher terf vuur, wat rónk 7000 v. Chr. tot 't óntsjtoa van d'r lankbouw en doanoa tot touwname van de bevolking hat geleid. 't Zude besjteet vuurnamelich oet weuste. Durch zing ligking tusje drei continente floreerde ooch al sjnel d'r handel, neet alling via de Zijderoute, meh ooch uuever d'r Eufraat en Tigris en via zieë tot aa g'ne Indusvallei deper in Azië.

I g'ne Mashreq woeëne huuj óngeveer 275 mieljoeën luuj. De mieëste kalle Arabisch en e klinger gedeelte ooch Ivriet, Koerdisch, Aramees en Turks. De regio is religieus divers; 't Joededom en christedom zint hei óntsjtange en wiejer gieëf 't hei vöäl minderhede, woe-ónger de druze, alawiete, jezidi's en samaritane. Boete Israel hange de luuj mieëtste luuj geweunlich d'r soennitische islam aa, wiewaal 't in Irak en de Golfsjtate ooch 'n groeëte sjiitische gemingsjap gieëf. Christene, mieëtstes orthodox of katholiek, vorme 'n groeëte minderheed in Libanon en historisch gezieë ooch i g'ne Mashreq in engere zin, 't noardeliche gebeed in en rónkum Israel en Egypte. Mit name in Irak en Jeme goof 't bis de twieëde haofsjeet van d'r 20e ieëw 'n groeëte Joedse minderheed.
Vondelkèrk

De **Vondelkèrk**, officieel de **Kèrk vaan 't [[Heileg Hart]] vaan Zjezeke**, is e neogotisch kèrkgebouw in 't Amsterdams stadsdeil Zuid nao oontwerp vaan Pierre Cuypers. De kèrk woort gebouwd tösse 1872 en 1880 gebouwd in de daan nog nui Museumbuurt. In 1904 brende d'n torie aof; heer woort mèt e veraanderd plan herbouwd. Sinds 1977 weurt in de kèrk gein mès mie gedoon; sindsdeen is ze gebruuk veur konzèrs en zien neveruimtes es ketoer ingeriech. In 2026 woort de kèrk bij 'ne nuie brand zwoer versjendeleerd.
Tether

**Tether** (dèks aongeduid door de muntcode **USDT** of ‘t tickersymbool **₮**) is 'ne stabiele cryptomunt. Dit beteikent dat ederen Tether eveväöl wie einen Amerikaanse dollar gewaardeerd moot zien.

De munt woort in 2014 door *Tether Limited Inc.* oetgegeve. Tether Limited is eigendom vaan 't in Hong Kong gevestig *iFinex Inc.*, det ouch eigendom is vaan de Bitfinex cryptovaluta-oetwèsseling.

## Controverse
D’r zien twiefels gewees euver of Tether Inc werkelek geldreserves heet um de bestaonde Tether-tokens te dekke. Es Tether zouw instorte, veurspelle väöl lui dat de cryptovaluta-merret veur versjillende aander valuta’s ouch zouw instorte. Tether is ouch besjöldeg vaan bande mit ‘t Venezolaanse regime vaan Nicolás Maduro.

Op 20 november 2018 meldde Bloomberg dat Amerikaanse aonklagers oonderzeukde of Tether zien reserves gebruukde um de pries vaan Bitcoin te manipulere.

Op 25 oktober 2024 woort oetgelag dat d'n Amerikaonse procureur-generaol 't bedrief oonderzeukde veur witwasse en sanctie-euvertrejjinge.

## Referensies


## Extern links
* Website
Latijns kruus

E **Latijns kruus** is e kruusbeeld, -teike of -vörm boebij d'n oondersten erm belaankriek langer is es de aander drei erm. Dit is in tegestèlling tot oonder mie 't Grieks kruus, wat veer gelieke erm heet, of 't Andreaskruus, wat oet twie sjuinse balke is opgebouwd.

De naom kump oet de middeliewe. In 't leech vaan 'n touwnummende polarisatie tösse 't westelek christendom (die de liturzjie in 't Latien deeg) en 't oostelek christendom (boe 't Grieks gebruuk woort) gónge de oosterse kèrke dèkser e regelmaoteg kruus gebruke, dewijl me in 't weste vasheel aon e kruus wat mie euvereinkump mèt 't Romeins executietuug.

Los vaan dezen oersprunk weurt 't Latijns kruus allewijl in de mieste kèrke wel in d'n ein of aandere vörm gebruuk. 't Gief tal vaan variante drop, wie 't Slavisch kruus (wat ziech door twie dweersletsjes kinmerk). 't Is ouch iewelaank in gebruuk gewees bij de bouw vaan kèrke: de zoegeneumde kruusbasiliek heet de vörm vaan 'n hal mèt twie zijbeuke, die vaan bovenaof gezeen e Latijns kruus vörme.

Es leesteike steit 't Latijns kruus bekind es d'n obelisk.
Nicolás Maduro

**Nicolás Maduro Moros** (23 november 1962, Caracas) is 'ne Venezoelaanse politicus, vakbondsleider en veurmaoleg president vaan Venezuela, dee vaan 2013 tot 2026 aon de mach waor. Zien regering woort gekinmerk door e sterk otoritair bewind en ecomische crisis. Maduro woort in jannewarie 2026 door de Vereinegde Staote aongeklaag en gevange genome in de Amerikaanse federale rechbanke nao ‘n Amerikaanse militaire operatie in Caracas.

## Leve en carrière
Maduro woort gebore in ‘n arbeidersfamilie in Caracas en begós zien politieke carrière es busbestuurder en vakboondsorganisator. Heer woort in 2000 verkoze tot de Nasjonaol Vergadering, deende es veurzitter vaan ‘t parlement en later es minister vaan boetelandse zake. In 2012 woort heer vice-president en de aongeweze opvolger vaan president Hugo Chávez. Nao d'n doed vaan Chávez in miert 2013 deende Maduro es tössetiedse president en wón daonao de verkezinge in april 2013.

## President vaan Venezuela
Maduro woort op 19 april 2013 ingezweerd es president. Ziene ambtstermijn is gekenmèrk door ‘n ernstige economische crisis mit hyperinflatie, tekorte aon ete en medische veurraode en langdorege kritiek op onregelmaotige verkezinge. De oppositie en väöl internationale woerneumers höbbe de verkezinge vaan 2024 besjreve es neet vrij ouch neet ierlek. Tiedens zien periode zien ouch depe onderdrökkinge vaan oppositiebeweginge en minserechteschendinge gedocuminteerd. Väöl Venezolane zien ‘t land verlaote vanwege de umstandeghede. Zien regering heet ziech vasgehawwe aon ‘t Chavisme (e Bolivariaans, socialistisch beleid).

Maduro woort op 10 jannewarie 2025 veur ‘n derde termijn es president ingezweerd, mer dit mandaot woort neet erkind door de oppositie en ‘n deil vaan de internationale gemeinsjap vanwege onregelmaoteghede in ‘t verkezingsproces.

## Misdaod en rechszake
De VS had Maduro iejer in 2020 vaan corruptie besjöldeg. Roond d'n tied vaan zien gevaangenumming heet ‘t Amerikaans ministerie vaan justitie ‘t bewies tege häöm veur jaore vaan oetgebreide drugshandel en narco-terrorisme mèt gangster- en rebellegróppe nog wiejer oetgebreid. Heer heet dees besjöldiginge ontkend en besjreef zien arrestatie in ‘n Amerikaanse federaol rechbank in New York in januari 2026 es ‘n “ontveuring”. Heer heet verklaord dat heer nog altied de legitieme president vaan Venezuela is en diplomatische immuniteit zou motte höbbe, mer heet zich neet sjöldig gepleit zoonder borgtoch.

In jannewarie 2026 woort Maduro in hechting genome door de Amerikaanse aonklagers in Caracas tijdens ‘n recente internationale escalatie en woort in Amerikaanse rechbanke vasgehawwe. Dees ontwikkeling heet ‘n serieus politieke en juridische crisis veroerzaak, mit debatte euver soevereiniteit, diplomatische immuniteit en wereldrech.
Bitcoin

**Bitcoin** is 'nen digitaole munt (kryptogeld) dee sinds 2009 in gebroek is. De naom kump aof vaan 't Ingels *bit* (e stök digitaol informatie) en *coin* (munt). Bitcoin is bedach gewore door 'ne persoen of 'ne groep dee ziech Satoshi Nakamoto neumde. Tot op vandaog is neet bekènd wee dat riechteg is. Bitcoin is neet in han vaan 'n bank of 'n overheid, mer wèrk op e decentraol nètwerk vaan computers verspreid euver de gaanse wereld.

Bitcoin is bedoeld es e digitaol betaolmiddel, mer 't weurt ouch dèks gebruuk es 'n belègking. Alle transacties weure openbaar geregistreerd in e digitaol groetbook, de zoegeneumde *blockchain*. Dees technologie zörg d'rveur dat transacties neet achteraof veraanderbaar zien en dat 't systeem zoonder centraol autoriteit kin functionere.

De blockchain vaan Bitcoin besteit oet blök mèt transacties die aon ein gesjakeld zien. Nui blökke weure touwgeveug door e perces dat *mining* hèt. Heibie gebruke miners krechtege computers um complexe wiskundige berekeninge oet te veure. Es 'ne blok succesvol valideert, krijg me daoveur 'n beloening in de vörm vaan nui bitcoins. Dat aontal nui bitcoins weurt oongevier eder veer jaor gehaveerd, dat bekind is es de *halving*. Door dat mechanisme is 't totaol aontal bitcoins beperk tot 21 miljoen.

Bitcoin-transacties kinne direk tösse twie persoene gebäöre, zoonder d'n tössesjakel vaan 'n baank. De gebrukers bewaore hun bitcoins in digitaol portmenees, die *wallets* geneump weur. Touwgaank tót zoene wallet gebäört via private sleutele; wee dee sleutel verluis, verluis ouch d'n touwgaank tót de bitcoins. Door die eigensjap lèk väöl verantwoordelekheid bij de gebruker zelf.

De weerde vaan de Bitcoin vertuint in de luip vaan de jaore 'n sterke aofwèsseling. In 't begin waor de Bitcoin amper get weerd, mer nao verloup vaan tied is de pries aoventouw hel gestege en daan weer fèl gedaold. Die volatiliteit maak dat de Bitcoin veur sommegen aontrèkkelek is es 'n investering, mer veur aandere zjus riskant. Euverhede en financieel instèllinge höbbe oetereinloupende meininge euver de Bitcoin, variërend vaan gaanse acceptatie tot streng regulering of zelfs e verbod.

Bitcoin heet 'ne groeten invlood gehad op de oontwikkeling vaan aander kryptomunte en op 't debat euver geld, privacy en de rol vaan baanke. Veurstäönders zien 't es 'ne vörm vaan vrie geld dat minse mier control gief euver hun eige financiën. Tegestäönders wieze op 't hoeg energieverbruuk vaan mining en op 't gebruuk vaan Bitcoin veur illegaol activiteite. Oondaanks dees discussies is Bitcoin oetgegreujd tot 't bekèndste en invloodriekste kryptogeld op de wereld.

## Referensies


## Extern links
* Bitcoin-projek - in 't Nederlands en 't Ingels
Heileg Hart

't **Heileg Hart**, voloet 't **Allerheilegste Hart vaan Zjezeke** (Latien: *Cor Jesu sacratissimum*) is 'n belaankrieke devotie, boe-in Zjezeke weurt verierd es symbool vaan God zien oonbegrensde en gepassioneerde leefde veur de minsheid. De devotie weurt veural beleje in de Roems-Kathelieke Kèrk; daoneve is ze ouch vaan belaank bij sommege anglicaone en orthodoxe vaan de westerse ritus. De fiesdaag vaan 't Heileg Hart is op de daarde vriedag nao Pinkstere.

De devotie oontstoont in de hoeg middeliewe en liekent te zien geïnspireerd op de (wereldleke) leefdespoëzie vaan de troubadours. De kèrk waor väöl traon gelege um deze cultus in kèrkeleke devotie um te buige. Me vint de cultus daan nog veural in de kloesterordes, beveurbeeld in de mystiek vaan Bernard vaan Clervaux en Franciscus vaan Assisi. Ouch väöl vrouweleke mystici hele ziech demèt bezeg, wie Lutgard, Mechteld en Gertrud, hele ziech intens demèt bezeg. Later weurt 't ouch belaankriek bij de jezuïete en, daankzij 't invloodriek werk vaan Margaretha Maria Alacoque, ouch bij de nonne vaan de Orde vaan Maria-Visitatie. Alacoque gief de devotie op 'n beslissende meneer vörm; väöl vaan wie ze allewijl weurt beoefend kump vaan häör.

In de negentiende iew woort de Heileg Hart-cultus ouch boete de kloesterwereld belaankriek. Dit waor veural 't werk vaan de Duitse zöster Maria Droste zu Vischering. Zij inspireerde paus Leo XIII um in zien encycliek *[[Annum sacrum]]* de wereld mystiek aon 't Heileg Hart te wije. Sinds dezen tied vint me in väöl kèrke en bij väöl leke toes printsjes en beelder vaan 't Heileg Hart. In 't gemein weure die conventioneel en gestileerd gemaak; e veurbeeld zuut me heineve.
Katy Perry

**Katheryn Elizabeth Hudson** (gebore op 25 jannewarie 1984 in Santa Barbara), bekèndj ónger häören artiestenaam **Katy Perry**, is 'n Amerikaanse zengerin, zakevrouw en mediapersoenlikheid. Zie waor bekèndj door häöre moderne popmuziek, en 't tiedsjrif *Vogue* goof häör de bienaam *Koningin van Camp*.

## Bekènde jaore
Perry is eine van de bès verkoupende artieste op de waereld, mit mie es 143 miljoen verkochde plate waereldwied. Zie haet veer singles die de ierste plaats in de Vereinigde Sjtate bereik höbbe, drie albums die ouch de ierste plaats bereik höbbe en tal van prieze óntvange, woe-ónger: eine Billboard Spotlight Award (tót noe toe de einige vrouweliken arties dae dae pries gewónne haet), veer Guinness World Records, vief Billboard Music Awards, vief American Music Awards, eine Brit Award en eine Juno Award, naeve versjillende Grammy-nominaties.

Perry versjeen ouch op de jaorlikse Forbes-lies van de bès betaalde zengerinne van 2011 tót en mit 2015.

## Discografie
**Albums**

* *Katy Hudson* (2001)

* *One of the Boys* (2008)
* *Teenage Dream* (2010)
* *Prism* (2013)
* *Witness* (2017)
* *Smile* (2020)
* *143* (2024)
Gender

**Gender** is de reeks aon sociaol, psychologische, cultureel en gedraagsaspecte die weure gelink aon 't zien vaan 'ne maan (of 'ne jong), 'n vrouw (of e meidske) of 'ne daarde gender. Allewel gender dèks euverein kump mèt e biologisch geslech, kin 'n transgender persoen ziech identificere mèt 'ne gender dee aanders is es 't geslech wat gegeve weurt bij geboorte. Allewijl weurt 't versjèl tösse gender en geslech gemaak op basis vaan 't versjèl tösse maotsjappelijke en psychologische beteikenisse aon d'n eine kant (beveurbeeld: "dit is wat weurt verwach vaan 'ne maan" of "dit zörg d'r veur tot iech miech good veul es 'n vrouw") versus biologische kenmerke aon d'n aandere kant (beveurbeeld: "dit zien de fysieke eigesjappe vaan 'ne manneleke hoond"). 

De meiste culture gebruke binair genders: lui weure daomèt ingedeild in mannelek of vrouwelek. Lui die dao neet oonder valle weure allewijl dèks non-binair geneump. Indo-Europese taole zien zelfs gooddeils gebaseerd op manneleke en vrouweleke wäörd, en soms ouch oonzijege wäörd, wat de perceptie vaan twie genders allein meh versterk. In 't Limbörgs weurt "'ne" es lidwoord veur manneleke wäörd gebruuk en "'n" veur vrouweleke. Binne die taole gief 't meh 'n paar oetzunderinge, die in de loup vaan d'n tied genders in grammatica höbbe laote valle, wie 't Ingels. Boete de Indo-Europese taole gief 't mie veurbeelde, wie 't Törks.

Sommege maotsjappije make gebruuk vaan 'ne daarde gender, wie de hijra's in Zuid-Azië en de twie-geiste-persoene in Noord-Amerika. De meiste sociologe zien 't d'r euver eins tot gender 'ne centraole rol speult in 't organisere vaan maotsjappije; dit kin gaon euver sociaol constructe (beveurbeeld bepaolde gender-rolle) of (oonbewöste) gender-expressies (bev. menere vaan praote die sneller weure euvergenomme door d'n eine gendergróp).
Ibn Khaldun

**Abd ar-Rahman ibn Mohammad ibn Khaldun**, kortweeg **Ibn Khaldun**, **Chaldoen** of **Chaldoun** (27 mei 1332, Tunis - 17 miert 1406, Cairo) waor 'ne Noord-Afrikaonse historicus en filosoof, dèks besjouwd es eine vaan de groondlègkers vaan de sociologie en de moderne historiografie.

Zien groet wèrk, de *Muqaddimah*, introduceerde 'ne vreuge vörm vaan sociologie en besjreef de cyclische eerd vaan besjaovinge, boebij heer benaodrökde tot sociaol cohesie en economische factore de opkoms en val vaan besjaovinge bepaole.
Francoïsme

**Francoïsme** of **franquisme** is 'n ideologie die verboonde is mèt 't fascisme wat in Spaanje oontstoont tijes de Spaonse Börgeroorlog (1936-1939). De naom is aofgeleid vaan Francisco Franco, de nationalistische rebelleider tijens de Börgeroorlog en later de militaire dictator vaan 't land. 't Woord weurt meistal gebruuk um 't dictatoriaal rezjiem te besjrieve wat vaan 1939 tot 1975 Spaanje regeerde.

In zien beginfase waor 't francoïsme 'n oligarchisch, neet-verkoze regeringsmodel gebaseerd op de mach vaan 'n segmint vaan de landeigenere, financiëel en industriëel elites die ziech heelde aon de ideale vaan 't fascisme, mèt sterke wortele in 't Spaons-katholiek traditionalisme, en 'n zeker nostalgie veur de verleje glorie vaan 't groete en glorieuze verleie vaan 't Spaons Riek, " boe-in de zon noets oonder ging.”

't Francoïsme streef nao eine staot, ei volk, eine godsdeens, ei taol, eine leier: Francisco Franco, c*audillo de España por la Gracia de Dios* (of: *FF, de leider vaan Spaanje door de genaoje vaan God*). 't Waor, op zeker meneer, 'n reactie op de chaotische umstandeghede vaan de anti-geisteleke Twiede Spaonse Republiek.
Rieksmuseum (Amsterdam)

't **Rieksmuseum in Amsterdam** (officieel: **Rijksmuseum Amsterdam**) is ein vaan de zèstien nationaol musea in Nederland. De collectie gief 'n euverziech vaan Nederlandse kuns en Nederlandse historie, boe-oonder wèrke vaan 17e-iewse Nederlandse en Vlaomse meisters wie Rembrandt, Vermeer en Hals. Sinds 1885 steit 't museum in 't Rijksmuseumgebouw, oontworpe door de Nederlandse arsjetek Pierre Cuypers.

In 1995 woort 't museum oonaofhaankelek. Veurheer waor 't 'n nationaol museum mèt ambtenere, mer sinds 1995 woort 't museum beheerd door de stiechting vaan 't Rieksmuseum (*Stichting het Rijksmuseum*), mèt 't gebouw en 'n deil vaan de collectie noe eigendom vaan de Nederlandse regering.

't Rieksmuseumgebouw, mèt mie es 80 galerieë, lègk tösse Stadhouderskade en Museumplein in Amsterdam-Zuid. Aon de kant vaan 't Museumplein bevint ziech *de Zuidvleugel*, boe tijelek tentoenstellinge weure gehawwe en besteit oet *het Fragmentenbouw* en *de Druckeruitbouw*. In de hove bevint ziech *het Ingangsgebouw*, de teikensjaol en de woenplaots van de veurmalige directeur, noe 't kantoer vaan de curators. Aon de aandere kant vaan de Hobbemastraat ligke de directeursvilla en 't ateliergeboew, boe de oonderzeuks- en restauratieaofdeiling gehojs is.
Jihadisme

**Jihadisme** is 'n ideologie die in d'r enge zin van 't woad mit geweld noa 'ne islamitische sjtaat sjtreeft. Ze hat raakvlakke mit d'r radicaal politieke tak van d'r islam deë me ooch waalins islamisme of salafisme numt. 'ne Aahanger van 't jihadisme numt me 'ne jihadis. In 't Arabisch sjprik me ieëder van moedjaheed. 'n Tupisje sjtaatsvörm die durch vöäl jihadiste weëd noagesjtreeft is 't kalifaat.

't Jihadisme hat höäre oersjprónk in d'r 20e ieëw es reaktie op 't secularisme van koloniaal en imperiaal mogendhede en geet gepaard mit 'ne truukkier noa 't gebroek van de sjaria en 'n sjtrikte interpretatie van 't islamitische geleuf, zoeëwie dat kót noa d'r doeëd va Mohammed besjtóng. Huuj d'r daag hat 't jihadisme e globaler karakter, wat me beivuurbeeld truukzuut in 't feit dat Europa en Noord-Amerika seër de letste decennia van d'r 20e ieëw sjteeds dökker woeëde ópgesjrik durch terroristisch geweld, mit de aasjleëg van d'r 11e september 2001 in de VS durch Al-Qaeda es bekindste vuurbeeld en de ópkoms van IS rónk 2013. D'r term jihadisme is ooch pas rónk 2001 gangbaar gewoeëde in de westerse media. 

Tupisjerwies geet 't jihadisme oet van e utopisch weltbeeld en 'n mythische interpretatie van d'r vreuge islam, twieë elemente die ging historische oersjprónk hant en neet aansjlete óp de realiteet. Net es diverse rechsextreme ideologieë versjpreid 't zich sjnel en einfach via internet, in 't bezónger de social media. Uuever 't algemeen zint de ideeë populairder bie jongere es bie ouwer generaties. Wiejer zint luuj mit e lieëger inkoame en opleidingsniveau vatbaarder vuur dees ideeë es luuj mit e hoeëg inkoame en opleidingsniveau.

## Brónne
*Dit artikel is gebaseerd óp, meh neet vertaald oet, 't [https://en.wikipedia.org/wiki/Jihadism Ingelsjtalig], [https://nl.wikipedia.org/wiki/Jihadisme Nederlandstalig] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Dschihadismus Duutsjtalig artikel].*
Superheld

'ne **Superheld** (vertaoling vaan Ingels *superhero*) is e type personaasj in versjèllende verhaole, dee mèt naome in Amerikaonse stripverhaole en teikefilms veurkump.

Kinmerkend veur 'ne superheld is tot heer superkrachte heet, boveminseleke en dèks bovenatuurleke krachte die häöm d'n oonbetwisten held vaan zie verhaol make. Dit is 't belaankriekste versjèl mèt 'ne gewoene stripheld, dee in principe nog minselek is. In 't gemein vech heer tege oonrech; soms gief 't 'ne 'superfiloe' (*supervillain*) dee ziene vaste vijand is. Bij al zien oongeluifeleke krach heet de superheld dèks ein zwaakde, 'nen achilleshiel, dee zien vijande kinne benötte.

Hiel dèks kleit de superheld ziech ouch in opvallende pekskes, in 't gemein 'n ing pak wat zien spiere betuint, en dèks 'ne cape. Soms heet de superheld 'nen helper ('sidekick'). Vaanajds is de superheld mannelek en blaank, al zien door de jaore heer genóg alternatieve striphelde gemaak. In 't gemein höbbe superheldeverhaole neet väöl deepgaank, al weurt soms wel ingegaange op de lestege jäög dee de superheld tot zien heldedaode heet gebrach.

Veurluipers neet tenao gezag liet me de superheldetraditie beginne in 1938, wie d'n ierste Superman-strip versjeen. Superman, 'ne minsechtegen boeteneerdse vaan de vergaange planeet Krypton, is nog ummer 't stereotyp vaan de superheld boe alle aandere personnages vaan dat typ nog ummer aon weure aofgemete. E jaor later woort ouch Batman bedach, 'ne get duusterderen held. Superman en Batman weure allebei oetgegeve door DC Comics. Belaankriekste concurrent is 't ouch al Amerikaons Marvel Comics, boe me oonder mie d'n Hulk en Spiderman vaan kint. Dees superhelde höbbe e minder perfek uterlek en höbbe hun superkrachte dèks door ein of aander oongelök gekrege.

In Europa en Japan sloog 't typ vaan de superheld minder aon. Op 't Belsj woort 't wel touwgepas door Willy Vandersteen, dee mèt *[[Jerom]]*, 'ne spinoff vaan *[[Suske en Wiske]]*, de gelieknaomege krachmins es superheld deit optrejje.
Maghreb

D'r **Maghreb** (Arabisch: المغرب al-Maġrib) is 'n lanksjtrieëk i Noard-Afrika. Ze besjleet 't grónkgebeed van Libië, Tunesië, Algerije, Marokko, de Westliche Sahara en Mauritanië. D'r Maghreb houw in 2018 mieë es 100 mieljoeën iwuuenesj.

D'r naam Maghreb is 't Arabische woad vuur *weste*, in poëtische zin *de plaatsj woe de zón óngergeet* en vurmt d'r teëgehanger va d'r Mashreq, e gebeed i ge Midde-Oeëste. D'r Maghreb is es thoeslank van de Berbers, de oersjprónkeliche bewoeënesj, e gebeed mit ege identiteet binne de islamitische welt. Versjpreid uuever g'ne Maghreb weëde dan ooch versjillende soorte Berbersjproake gekald. Huutsedaags kalle de mieëtste luuj doa versjillende variante van 't Arabisch, mieë specifiek Maghrebijnse variante die óngeree good te versjtoa zunt, meh vuur Arabiere van boete de regio neet. Durch 't koloniaal verleie weëd 't Franzuuesisj ooch döks gebroek es taal durch de uueverheed, 't óngerwies en de media.

Bewoeënesj i g'ne Maghreb houwe al vreug contakte mit volkere oet 't oeëste, woe-ónger 't Aod Egypte en de Feniciërs, die beivuurbeeld de sjtad Carthago sjtichde. Vanaaf d'r 7e ieëw koom de sjtrieëk i heng van de Arabiere, die d'r islam introduceerde. Van 1142 bis 1269 woeëd d'r Maghreb ee besjtuurlich gehieël ónger 't kalifaat van de Almohade. Sjpieëder kome dele i heng van de Ottomane, mit oetzóndering van Marokko, de Westliche Sahara en Mauritanië. Vanaaf d'r 19e ieëw woeëd 't gebeed gekoloniseerd durch mit name Frankriek. Libië woeëd evvel óngerdeel van 't Italiaans koloniaal imperium en de Westliche Sahara veel same mit 't noarde va Marokko ónger Sjpaanse heersjappij. De mieëtste leng i g'ne Maghreb woeëde rónk 1960 ónaafhankelich. Jihadistisch geweld, mit name durch takke van Al-Qaeda, en óngerdrukking va Berbervolkere vörme 'n brón van sjpanning i g'ne regio.
Rob Jetten

**Rob Jetten** (Veghel, 25 miert 1987) is 'ne politicus vaan D66 en sinds 23 fibberwarie 2026 premier vaan Nederland. Heer is de jongste premier oets en ouch d'n ierste dee opelek homoseksueel is.

Heer is premier vaan 't Kabbinèt-Jetten (2026-). Dit besteit oet 'n coalitie vaan 3 partije: D66, VVD en CDA. Ze is de ierste minderheidscoalitie sinds de Twiede Wereldoorlog. In de praktiek heet de coalitie dèks steun nudeg vaan centrumlinks (PvdA-GroenLinks) of vaan centrumrechs (JA21 en 'n additioneel, realistisch gezeen rechse, fractie).

## Extern linke
* Drs. R.A.A. (Rob) Jetten, Parlement.com
Omloop Het Nieuwsblad

**Omloop Het Nieuwsblad**, tot en mèt 2008 bekind es **Omloop Het Volk**, is 'nen eindaogse fietsrenklassieker in de Belzje provincie Oos-Vlaondere. Heer weurt edere lèste zaoterdag vaan fibberwarie gedoon. Daomèt is 't de ierste vaan de Vlaomse fietsrenklassiekers, en traditioneel de opening vaan 't fietsrenjaor.

D'm umloup woort in 1945, kort nao de Bevrijing vaan 't Belsj, veur 't iers georganiseerd oonder de naom *Omloop van Vlaanderen*. Umtot dee naom evels veur te väöl verwarring zörgde mèt de Runde vaan Vlaondere, woort de koers geneump nao d'n organisator, de Vlaomse gezèt *[[Het Volk]]*. Wie die gezèt in 2008 woort euvergenome door *[[Het Nieuwsblad]]*, veraanderde ouch de naom.

De start vaan Omloop 't Nieuwsblad is al sinds 't begin in Gent, en traditioneel waor dat ouch de finishplaots. Dee finish laog in de beginjaore ummer in velodroom 't Kuipke. Later góng me de indstriep verlègke nao aander plaotse in Gent, en vaanaof 1996 ouch daoboete, beveurbeeld in Lokeren en - sinds 2018 - in Ninove.

Oonderweeg weure väöl heuvele vaan de Vlaomse Ardenne aongedoon, dèks ouch mèt plavejje. Wijer haolt de koers zien zwuurte oet 't weer: kèlle rege (mèt 't bijkoumend risico op vel) en (nate) snie zien gein zeldzaomheid. Tot noe touw is de koers nog mer twie kier um 't weer aofgelas.

Vreuger weurt de koers bekaans ummer door 'ne Belzje coureur gewonne. In dees iew is de Belzje hegemonie evels doorbroke, mèt miejer Nederlands, Italiaonse en Noorse winners. 'ne Koers veur de vrouwlui gief 't sinds 2006. Die weurt, wie wel mie fietsrenkoerse bij de vrouwlui, gedomineerd door Nederlandse.

## Winners
### Manslui

### Vrouwlui
Kabinet-Jetten

't **Kabinet-Jetten** is 't allewiel Nederlands kabinet. 't Is gevurmd durch de politieke partije D66, CDA en VVD. D'r vuurzitter van 't kabinet en doamit ooch d'r vuurzitter van de ministers en d'r regeringsleider van 't Kuueninkriek van de Nederleng is minister-prizzedent Rob Jetten (D66). 't Woeëd beëdig es ópvolger va kabinet-Schoof noa de Twieëde Kamerverkezinge va d'r 29e oktober 2025 en de formatie die doa-óp volgde.

't Is 't ieësjte minderheedskabinet seër d'r Twieëde Weltkreeg.

## Extern linke
* Kabinet-Jetten (2026-heden), Parlement.com
Nui-Guinee

**Nui-Guinee** daan wel **Nui-Guinea** is e tropisch eiland tösse d'n Indischen en de Stèllen Oceaon, wat geologisch deil oetmaak vaan Australië. 't Eiland, mèt 	785.753 km² 't twiede groetste op de wereld (nao Greunland), is staotkundeg verdeild tösse Indonesië (westelek deil) en de soevereine staot Papoea-Nui-Guinee (oostelek deil). De naom, 'n verwijzing nao de regio Guinea in Wes-Afrika is door 't Nederlands bewind bedach, roond 't begin vaan de Nederlandse kolonisatie; daoveur stoont 't bekind es *Schouten-eylandt*. In de regio gebruuk me de naom *Papoea*, wat iers en veural de naom vaan de inwoeners is (Maleis *papua* = 'kroeshaor'). In amtelek Indonesisch weurt vaan *Irian* gesproke.

Nui-Guinee is vaan 't vasteland gesjeie door e continentaol plat, wat in iestije druugvèlt. Mèt d'n Indonesischen arsjipel is 't noets verboonde gewees. Dit maak tot de natuur vaan 't eiland väöl gemein heet mèt die vaan Australië. Me vint hei beveurbeeld väöl buildiere. Zoeget 60.000 jaor geleie - arsjeologe zien 't hei neet gans euver ins - kaome de ierste minse nao Nui-Guinee. Later kaome aander volker nao 't eiland; vrij recint nog de Austronesiërs, die veural de wes- en noordkös bezatte. In de prekoloniaolen tied meujde voorste vaan d'n Indonesischen arsjipel ziech noe en daan mèt 't eiland. De lui in 't binneland zouwe nog laank mèt rös weure gelaote, ouch later nog.

Koloniaol claims begóste in de vreug negentiende iew. Al in 1828 lagte de Hollenders formeel beslaag op 't westelek deil, meh dit woort neet doorgezat. In 1884 woort 't noordoostelek deil Duits gebeed; de Britte pakde dao-op, vaanoet hun kelonie Queensland, 't zuidooste. Dit deil woort in 1906 aon Australië euvergedoon. Bij 't Verdraag vaan Versailles in 1919 kraoge de Australiërs gans 't ooste in han. Kolonisatie góng mer bitteke bij bitteke, en zelfs tegen 't begin vaan d'n Twiede Wereldoorlog waor 't binneland gooddeils oongemeujd, oonbekind zelfs bij de Europeaone. 't Westelek deil hoort tot 1949 bij Nederlands-Indië en zouw tenao nog tot 1962 (es Nederlands-Nui-Guinee) oonder Nederland blieve, ietot 't (nao e jaor VN-bestuur) toch aon Indonesië woort euvergedrage. Sindsdeen heet e groet deil vaan de bevolking ziech hel tegen 't Indonesisch bewind verzat. 't Oostelek deil bleef tot 1975 Australisch; daonao góng 't apaart.

Nui-Guinee steit oonder ecologe bekind es e gebeed mèt 'n oetzunderlek groete biodiversiteit. Ouch cultureel is 't eiland extreem divers. De väöl Papoeavolker höbbe dèks gans versjèllende culture en spreke mie es doezend taole die dèks niks mètein te make höbbe. Door sjaolvergroeting geit de lèste jaore väöl vaan die diversiteit verlore. Groete taole veur de communicatie oonderein zien Maleis (Indonesisch) in 't weste, zoewie Tok Pisin en Hiri Motu in 't ooste.
Metamfetamine

**Methamfetamine**, voloet ***N''-metamfetamine''', sjemische formuul '''C₁₀H₁₅N''', is 'ne synthetischen [[drug]]. 't Middel weurt soms veurgesjreve bij zwoer gevalle vaan [[hersetrauma]] of [[ADHD]], meh vint veural touwpassing es illegaol genotsmiddel. Veur dat lèste doel liet me 't middel gemeinelek reagere mèt [[chloor]]; de [[hydrochloride]] die zoe oontsteit weurt '''crystal meth''' geneump. In de homowereld besteit de naom ***tina**'.

De effekte vaan metamfetamine liekene op die vaan echte amfetamine. 't Maak diech euforisch, alert en wèrk ouch sterk es lösopwèkkend middel. Um die rei is 't populair in bepaolde kring vaan homomaander, die heimèt soms daogelang seksfieste kinne hawwe. De negatieve effekte zien legio. Metamfetamine is extreem verslavend, en deit ouch bij kort gebruuk direk sjaoj aon de herses. Wijer kin 't leie tot slechte tan (de beröchte 'methmoond') en sjaoj aon hart, lever en nere. De kater nao gebruuk is, door de energie die 't middel in de gebruker losmaak, extreem zwoer.

Metamfetamine woort in 1893 veur 't iers gemaak door de Japanees Nagai Nagayoshi. In 1919 kaom ziene landgenoet Akira Ogata op 't idee de stof in chloor op te losse. In 't Daarde Riek woorte de pèlle op groete sjaol gebruuk, iers ouch zoonder veursjrif; wie evels mie bekind woort euver de bijwèrkinge woort de verkoup hendeg aon ban gelag. Nao d'n oorlog woort 't middel nog in de Vereinegde Staote es aofslankpèl verkoch, tot dao in de jaore '70 ouch 'n ind aon kaom. Sindsdeen woort 't ummer mie 'nen drug veur 't plezeer. Langen tied waor 't middel boete Noord-Amerika koelek bekind; nao 2010 evels versjene ouch in Europa ummer mie illegaol meth-laboratoria. In Nederland weurt 't middel wieneg gebruuk; laboratoria liekene veural veur 't boeteland te producere.

## Bronnen
Conakry

**Conakry** is de hoofstad en groetste stad vaan 't Wes-Afrikaons land Guinee. Bij de volkstèlling vaan 2026 woende al 3.407.327 lui in de stad.

Conakry waor oersprunkelek e vèssersdörpke op Tombo, dèks es 'eiland' umsjreve meh eigelek de zuidwespunt vaan 't Kaloum-sjiereiland wat oetstik in d'n Atlantischen Oceaon. De historie begint feitelek in 1887, es de Britte Guinee aon de Franse euverdrage. Oonder Frans bewind weurt 't al gaw 'ne belaankrieken have, en dao d'n aonlaag vaan 'n spoorlijn nao Kankan weurt 't e belaankriek handelscentrum veur pinda's. Dit deit de bevolking greuje, en in 1904 make de Franse vaan Conakry de hoofstad vaan hun kelonie. Nao de oonaofhenkelekheid in 1958 geit de greuj in volle vaart door, vaan nog mer 50.000 bij de oonaofhenkelekheid tot 600.000 in 1980. De stad heet ziech ummer in oostelek riechting oetgebreid.

Door zien korte historie es stad heet Conakry neet väöl aw gebouwe. Opvalle deit oonder mie de Groete Moskee, die in 1982 gewijd woort.