open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sjtreektaalfunctionaris

'ne **Sjtreektaalfunctionaris** ies 'ne functionaris dae ziech bezig hèlt mèt 'n sjtreektaal. Hae of zie promoot, sjtimuleert, ontwikkelt en ondersjteunt activiteite op 't gebied van de sjtreektaal. 
In de provincie Groninge waor in 1984 de ièrsjte sjtreektaalfunctionaris. Ouch 't Fries, 't Nedersaksisch, 't Brabants en Wes- Overijssel / Oas-Veluwe höbbe eine. 't Zeeuws, 't Drents en Twente en de Achterhoek höbbe 'ne sjtreektaalconsulent.

## Sjtreektaalfunctionarisse in Nederlands Limburg
Nederlands Limburg haet saer dat 't Limburgs 'n officieel sjtreektaal woort, in 1997, 'ne Raod veur 't Limburgs en 'ne sjtreektaalfunctionaris, dae in deens ies van de Provincie Limburg. De ièrsjte waor Pierre Bakkes (taalkundige). 
Nao e jaor woort hae geassisteerd door Ton van de Wijngaard (taalkundige) oet Eygelshove. In 2006 volgde hae Bakkes op. Allewiel deilt hae de baan mèt Mieke Steegs (taalkundige) oet Haegelsem. Ze höbbe hun bureau in 't Huis voor de Kunsten in Remung.

## Extern links
*Sjtreektaalfunctionarisse in Limburg
*Sjtreektaalfunctionarisse in Nederland
Modave

**Modave** ies 'n gemeinte en 'n plaetske in 't arrondissement Hoei, in de provincie Luuk op 't Belsj. De gemeinte tèlt ca 3500 inweunersj.

## Kerne
Outrelouxhe, Strée en Vierset-Barse.
De veurmalige gehuchte *Pont-de-Bonne* en *Petit-Modave* zint ónbewoond. De hoezer zint ónteigend en aafgebroke umdat ze in 'n waterwingebied sjtinge.

In 't plaetske Modave sjtoon hoezer in grieze natuur- en helsjtein. De rivier de Hyoux sjtruimp langszie.

## Bezeenswaerdig
* 't Kesjtièl Modave, gerenoveerd door de Franse architect Jean Goujon in 1667 op 'n fundament oet 1100. 
*De kèrk, oarsjprónkelik oet 13e ièw, gewiejd aan St. Maarten, ies gerenoveerd in 1970. Ze haet 'ne opvallend, moderne, lossjtaonde klokketore. Binne bevingk ziech 'n mausoleum van de *grave van [[Marchin]]*.

## Externe link
*Website van de gemeinte
Clavier

**Clavier** ies 'n gemeinte en dörp in 't arrondissement Hoei, in de provincie Luuk op 't Belsj. Dao wone rónd de 4000 luuj. 't Plaetske ies gelege in de *Condroz*.

## Deilgemeintes
* Bois-et-Borsu
* Les Avins
* Ocquier
* Pailhe 
* Terwagne

** Gehuch: Vervoz

## Bezeenswaerdig
* Kaersjebóngerde
* kesjtièl Ochain
Vervoz

**Vervoz** ies 'n gehuch in de gemeinte Clavier in 't arrondissement Hoei, in de provincie Luuk op 't Belsj. 't Plaetske ies gelege in de *Condroz*.

## Bezeenswaerdig
* 'n Gries natuursjteine, neogotisch  kèrkske, opgetrokke zónder mortel, ies gewiejd aan St. Hubertus en liegk in 'n heuvelechtige wei mèt vieversj.
* 't kesjtièl van Tornaco tegeneuver 't kèrkske, aan de euverkant van de weeg.
* Groate Häöf.
* 't Hoes van Jean Lurkin en Abel Lurkin, kronieksjrieversj van de natuur.
* Opgravinge en Romeinse villa
Bois-et-Borsu

**Bois-et-Borsu** zint (eigelik) 2 gehuchte in de gemeinte Clavier in 't arrondissement Hoei, in de provincie Luuk op 't Belsj. 't Plaetske ies gelege in de *Condroz*.

## Bezeenswaerdig
* De Romaanse kèrk oet de 10e ièw, opgetrokke in grieze natuursjtein. Restauratie vóng plaats in 1911. Binne in 't geboew zin op de gewelve en moere van 't koar fresco's te zeen oet 't ing van de 14e ièw en begin 15e ièw. Ze sjtèlle de kroaning van Maria, 't leve van Christus en de legendes van de heilige Lambertus, de petroanheilige van de kèrk, veur.
Wiejer ies d'r nog 'n krusiging te zeen oet de 15e/16e ièw, gesjteund door 'ne balk ónder de triomfbaog.
Ocquier

**Ocquier** ies 'n dörpke in de gemeinte Clavier in 't arrondissement Hoei, in de provincie Luuk op 't Belsj. 't Plaetske ies gelege in de *Condroz*.

## Bezeenswaerdig
* Miede tösje de hoezer, op 'n verhuèging mèt 'n kèrkhof, sjteit de in grieze natuursjtein opgetrokke Romaanse kèrk oet 1077 gewiejd aan de heilige Remaclus. Dae waor ouch de petroan van de abdij van Stavelot woa 't plaetske biehuèrde. Binne sjteit 'ne helsjteine doupvont mèt gebeeldhouwde köp.
* De priorie of "Cour des Moines" oet de 11e ièw
* De haof van de Grives of "Cint Finièsses" (Hónderd vènstere)
* 't Poshoes in Val d'Or
* de watermeule
* Ouw waegwiezersj
* 'n Sjtraotnaambord in plaatselike taal: *Grand rowe*
Forannan

**Forannan** is 'ne Ierse hèllige dae bisjop waor van Domhnach-Mor. E reesde mèt 12 aander nao Belsj en introduceerde in d'r Abdij Waulsort d'r Benedictiener regel. In 962 waoërt-e abt. E zów nao Belsj gereesd zieë es gevólg van 'ne dreum. Ziene fieësdaag is 30 april.
## Externe leenk
*Forannan introduceerde Benedictiener regel
Berloz

**Berloz** (Nederlands: *Berlo*; Welsj: *[[:wa:Bierlô|Bierlô]]*) (oetsjpraak Berlô) is 'n Belzje gemèngde in Wallonië in de provincie Luuk.

Óp d'r 1sjte januari 2006 how de gemèngde 2780 inwoners óp 'n óppervlakde van 14km2.

Gelaege in Haspengouw, ömringt dör velder, besjtèèt Berloz saer de fusie in 1977 oet de vólgende aander kerne: Corswarem en Rosoux-Crenwick.

Vör 1963 en de trèkking van de taalgrens hoeërt 't dörp Corswarem bie de provincie Limburg.
Ooch al is de gemèngde Franstalig, 'n klèng minderhèèd, mètstens owwer luuj, kalt nog ömmer Nederlands, väöral in de buurtsjappe Hasselbroek en Roseux-Gare (Roost-Station).

Me miengt dèk abuisievelek, ömdat de gemèngde qua óppervlakde zoe klèng is, dat Berloz dèèl oetmakt va Waremme.

## Wijke en buurtsjappe
**Berloz**
* Berloz-centre
* Willine

* L'Espinette
* Le Brouck
* Les Trois-Chênes
* Longchamps (kórtbie Petit-Axhe)
* La Wérick (kórtbie Waremme)

**Corswarem**
* Corswarem-centre
* Quartier de la gare
* Quartier de l'église
* Quartier du Moulin
* Hasselbroeck

**Rosoux-Crenwick**
* Rosoux-village
* Rosoux-gare (Roost-Station)
* Le Congo
* Hameaux de Crenwick

## Externe leenk
* Site de la commune
Momus

De sociëteit **Momus** waor hoegswoersjijnelek de ierste vastelaovendsvereineging vaan Nederland en woort opgeriech in 1839. ’t Is meugelek tot de Venlose Vastelaovendsvereineging de Wannevlegers oet 1842 al langer bestoont, meh hei-euver besteit gein dudelekheid. De Mestreechse sociëteit Momus is neet de ajdste Vastelaovendsvereineging, want de vereineging Momus woort door d’n Twiede Wereldoorlog in 1939 opgeheve. De ajdste Vastelaovendsvereineging vaan Nederland is daodoor op dit momint de Venlose Jocus. Nao d’n oorlog woort de Vastelaovend in Mestreech georganiseerd door de Tempeleers.

## Opriechting
Vaanaof 1839 woorte ‘nen houp sociëteite opgeriech die wat versjèllende bals organiseerde. In feite naome de sociëteite dees activiteite euver vaan de gildes die dat organiseerde veur de Franse bezètting. Zoe woort in Limbörg ouch de Vastelaovend oor ’n sociëteit georganiseerd, zoewie dat ouch gebrukelek waor in ’t Duitse Rienland.
In Kölle waor hei al mèt begós in 1823, Düsseldorf volgde in 1835 en Mainz in 1838. Momus waor hoegswoersjijnelek de ierste in Nederland in 1840, gevolg door Jocus in 1842. De naom Momus stamp aof vaan de Griekse god Momus. Volges de Düsseldorfer Narrenkalender vaan 1842 heet ‘Carnaval de Grote’ drei zäöns: Momus, Jocus en Comus. Momus is de Griekse god vaan spot en kritiek. Wie in Venlo ’n sociëteit woort opgeriech die wat de Vastelaovend mósde organisere, kóste zie nog mer keze oet Comus (Griekse god vaan de fóf) en Jocus (Romeinse god vaan de fóf).

## Activiteite
Momus organiseerde versjèllende openbare fieste, boe-oonder ouch de Vastelaovend. Heibij waore bepaolde attrebute en gebäörtenisse die wat oet oetslutend in han vaan Momus waore. Ein vaan die gebäörtenisse is ’t insjete vaan de Vastelaovend mèt ’t Momus-kenon, dat vendaog d’n daag ouch door de Tempeleers weurt gebruuk. Daoneve organiseerde Momus eder jaor ’n groete cortège.

## Opgeheve
’t Ging al roontelum de iewwisseling slech mèt de Vastelaovendsvereiniging. Toch heet de vereiniging häör bestoon nog wete te rèkke tot 1939 (’t iewfies), meh dao woort neet väöl mie georganiseerd. In 1935 woort de lèste cortège georganiseerd. De organisatorische leiing vaan de Vastelaovend in Mestreech waor eigelek in han vaan “Maastricht vooruit”, de veurluiper vaan VVV-Mestreech. In dit comité hadde ’n aontal leie vaan de sociëteit Servatius zitting. Vaanaof 1936 woort de cortège georganiseerd door ’t Comité vaan Vijf. Momus waor toen al oetgestorve. In de oorlogsjaore woort geine Vastelaovend gevierd. Op 16 november 1945, nao d’n oorlog, woort Vastelaovendsvereiniging De Tempeleers opgeriech.
Inbraak

'ne **Inbraak** is 't illegaal aoëpebraeëke van e geboew, om dit binnen te goeë. Es binnegoeë neet de bedoeling is, dan kalt me va vernieling of verroewenere. Braak is 'ne juridische term, in 't dageleks sjpraakgebroek is *inbraak* gebrukeleker. D'r gene dae dit dèèt is 'ne inbraeëker.
Braak geldt es 'n sjtraofverzjoerende ömsjtandigheed bie deefsjtal of klowweriej.

Es niks kapót is, dan is 't gene braak. De wèt ondersjèjt nog insjluiping en inklimming.
Intimidatie

**Intimidatie** is 'n vörm van bewust gewaeldadig gedrag dat gerich gebroekd wert öm ieëmes mentaal te verzjwakke. Wie groeëter de belange, wie indrukwekkender de intimidatie wert.
Sjóttelmesjieng

E **sjóttelmesjieng**, vreuger ooch *grulesjpeuler*, noe ooch wal **afwaesjmesjieng** of recaentelek ooch **vaatwasser** geneumd, is e apparaat öm automatisch de sjóttele te waesje. 

't Sjóttelmesjieng is oetgevoonde in 1886 dör Josephine Cochrane, 'n Amerikaanse vrów oet Illinois.

De mètste sjóttelmesjienger die hèèm gebroekd werre haant twieë oetsjuufbaar rèkke, oeë de sjóttele ingezat werre. Oonder èder rèk is 'n driejende sjpräöt gemonteerd die hèèt water sput, en daodör de sjóttele weesjt. De örsjte sjóttelmesjienger waore neet gesjikd öm glazer in te waesje. Die krege da 'ne aansjlaag. Ooch gesjir goof probleme wie ópdruuëgvlekke en bie gesjir mèt hote haandvatter loot de verbeending lós. E modern sjóttelmesjieng kan e vool mesjieng in oongeveer oonderhaof oor sjön en druuëg make.

E sjóttelmesjieng haat waesjmiddele in de vörm va poejer of tablètte nuëdèg öm de sjóttele sjön te make. Ooch haant sjóttelmesjienger glaansmiddele nuëdèg, öm 't glaas te laote glanze en de sjóttele baeëter te laote druëge, en zaot öm 't water te oontharde. Sommige tablètte bevatte twieeë of driej van dis functies. Dis reinigingsproducte zeunt väöl te sjtaerk vör handmatig sjóttele waesje en sjlech vör de hoed. Es 'ne kaeëtel forsj is aa-gebraand kan me dem waal laote weke in mesjiengswaesjmiddel.

In groeëter käöekes, zowie bie bie restaurante, congrescentra of mensa's, wert dèk gebruukgemakd va groeëter sjóttelmesjienger. Die haant dèk 'ne rólbaand oeë 'de sjóttele an ene kaant óp werre gezat, en an d'r aandere kaant wer sjön d'r oet kaome. Dis mesjienger waesje de sjóttele dèk al in 5 à 10 minute.
Isabella Eugenie Boyer

**Isabella Eugenie Boyer** (17 december 1841 – 12 mei 1904) waor e Fraans model en is gebaore in Paries oet Fraans en Ingelsje owwersj. Isabella trówde mèt Isaac Merritt Singer, d'r sjtichter van the Singer Sewing Machine Co., in New York, in 1863 wie Isaac 52 en Isabella pas 22 waor. Singer waor al 'ns getrówd gewes mèt Mary Ann Sponsler, die 'm evvel besjöldigde van hoeselek gewaeld. 

Isabella en d'r Isaac verhuusde nao Oldway Mansion in Paignton, Ingeland. Ze krege twieë maedsjes en veer jónges. Hön name waore Winnaretta, Isabelle, Mortimer, Washington, Paris and Franklin.  Va Isaac Singer wert gesjraeve dat-e in totaal 22 children zów ha gehad. Singer sjtórf in 1875. E leet 'n erfenis va 14 miljoeën dollar nao en nao väöl juridische tówtrèkkeriej waoërt Isabella erkaant es z'n wèttige wètvrów en erfde aal.

In 1879 trówde Isabella mèt d'r va Zitterd aafkomstige musikaant Victor Reubsaet, en ze gónge in Paris wónne. Victor waor 'ne internationaal successvólle zenger en violist. E waor in 1843 in Zitterd, es Nicolas Reubsaet, zoon van 'ne eenvoudige sjónsmaeëker gebaore. Pretenderend dat e van adeleke aafkomst waor, claimde e vaalsjelek d'r  titel Vicomte d’Estenburgh. In 1881 kroog e evvel d'r titel va Hertog va Camposelice van d'r Italiaanse köning Umberto. Victor Reubsaet sjórf in 1887.

Wie de Isabella nog neet hertrówd waor mèt Paul Sohège (1891) how ze ömgaank mèt d'r beeldhouwer Bartholdi. D'r wert bewaerd dat ze model zów ha gesjtange vör 't gezich van de Statue of Liberty.
 
Isabella Eugenia Boyer sjórf in 1904 wie ze 62 jaor aod waor.
## Externe leenk
* The story of Isaac and Isabella at Caught in the Web - Bytes of Torbay's Past
Toesjpang

'n **Toesjpang** is 'n sjpang die met toe kènt make en oeëmèt me twieë sjtökker sjtóf anèè makt. Oorsjpronkelèk kieëm de toesjpang van de Mycenen, in de periode 3000-1200 vör Christus. De prehistorische toesjpange neumt me *fibula* (Latien vör sjpang) en die sjpange waoërte doe gebroekd öm e klèèd of 'ne mantel - die besjtónge oet 'ne groeëte lap sjtóf - anèè vas te make. Ooch de Grieke, de Romeine - die de toesjpang èges fibula neumde - en de Kelte kaante d'r fibula, mae dan es e funktioneel seerraod. Wie later de praktische funktie verveel bleef 't seerraod, de brósj van allewiel.

In 1849 woeërt de toesjpang óbbenuujs oetvoonde dör Walter Hunt. 

'n Toesjpang is gemakd va sjtevig, mae buigzaam metaal. Dör de parallel zieje in te dujje, gèèt de sjpang óp. De toesjpange die me vreuger bie 't vasmake van de luiers gebroekde howwe nog e, dèk gekleurd kepke dat me över de sjlèting sjaoëf, es extra veiligheidssjlèting. Allewiel werre toesjpange nog gebruukd öm corsages óp de sjpange.

## Punk
In de jaore 70 van d'r 20ste ieëw waoërt de toesjpang 'n ikoon van de Punkkultuur en in die jeugdkultuursjtroming d'r väörloper van d'r piercing.
Sjpang

'n **Sjpang** is e saoërt gereedsjap dat gebroekd wert bie 't nieje van beväörbèld klèjjer. Väördat e niejwaerk inèè gezat wert, wert 't örsj gesjpangd. In sommige gevalle wert 't daonao örsj mèt naold en gaan getraocheld of gerege, en daonao pas definitief, mètstens mèt e niejmesjieng, inèè geniejd. Dör örsj te sjpange en te traogele kan good gepaasd werre ieër dat me 't niejt. Ooch bie 't inkórte va breuk, rök of klèdsjes wert örsj d'r zoom gesjpangd.

Sjange werre ooch gebroek bie 't kaantklosse. Hoonderde sjpange werre in 't kaantkloskeuse gesjtaoëke, zoedat dao ömheen de dräöj gelag kènne werre.

Sjpange zeunt circa 2 cm laank en mètstens va sjtaol. Dèk haant ze allewiel 'ne gekleurde kóp va plastic. Sjpange werre bewaard óp e sjpangekeuse.

## Kiek ooch
*toesjpang
*kravattesjpang
*sjuufsjpang
*królsjpang
*haorsjpang
Naoldbeum

**Naoldbeum** zeunt beum dae naolde in de plaatsj van blajjer haant. Loofbeum verleze hön blajjer in d'r herfst, naoldbeum behaowe evvel mètstens hön naolde. D'r lariks en d'r moerascipres verleze de naolde. Naoldbeum greuje väöral in sjtrieëke mèt e gematigd klimaat; in de trope kaome ze vör in de berg. D'r ginkgo biloba is 'ne naoldboom mèt blajjer.
## Economisch belang
Naoldbeum zeunt de belangriekste hootleveranciers óp de waelt. Daonaeve wert ooch wal hars gewònne, en vreuger ooch terpetien. 

## Zuuch ouch
* Naoldbösj
Naold

'n **Naold**  is e gereedsjap dat gebroekd wert öm sjtökker sjtóf of laer anèè te nieje. 

## Historie
Archeologische vonste wieze oet dat de *Solutréen*, e prehistorisch vólk dat tösje 22.000 en 16.500 jaor gelaeje in Fraankriek, Sjpanje, Portugal, mae ooch in Ingelaand gelaefd haat, de naold mèt 't ów haant oetvoonde. Näölde die doe gemakd waoërte va knaoëk zeunt truukvoonde. Waarsjienglek waoërte ooch näölde va hoot gemakd, mae die zeunt natuurlek vergange. 

## Gebroek
Naeve 't anèè nieje va sjtóf en laer werre näölde ooch gebroekd öm get te versere. Dit neumt me bordure. Öm te sjtrikke gebroekt me sjtriknäölde en öm te hekele, hekelnäölde. 'n Naold is noe mètstens va sjtaol en de diekde van 't ów varieert al nao gelang oeë me de naold vör gebroeke wilt. 'n Sjtópnaold haat e groeët ów, 'n niejnaold e klèngt. De lengte varieert ooch nao gelang 't gebroek. 't Gèft näölde van 2cm bies 10cm. De diekde van de naold is zelde dieker wie 2mm.

Näölde werre ooch gebroekd in niejmesjienger.

## Aander betekenisse van 't waoërd naold
* De injectienaold die gebroekd wert in combinatie mèt 'n injectiesjpeut
* 'n Naold van 'ne platesjpäöler
* 't Blad van naoldbeum, ooch spaangebuim
* 'n Naold van e maeëtinstrumaent dat de maeeëtwaeërd aagèft, of van 'ne kompas
* 'n Peuntige hoeëg hak oonder 'ne sjoon neumt me naoldhak

## Kiek ooch
* Sjpang
Zuul

**Zuul** kan zieë:
*'n Zuul (gereidsjap) of aels
*'ne Zuul (boewkunde) of pilaer: zuug ouch kapiteel of klassieke boeworde
*'n Zuul (zuulsjport) of pikvaogel
Kravattesjpang

'n **Kravattesjpang** is e klèè klassiek seerraod dat bie de klèjjer va mansluuj behuurt. Dis sjpang haat ooch 'n praktische funktie. Ze hèlt de kravat vas an 't hèmd. Mètstens wert de kravattesjpang in 't baovensjte driejde same mèt de kravat an 't knópsbaoërd van 't hèmd vasgemakd.

Kravattesjpange zeunt glad of gegraveerd mèt motieve. De gebroekde metale zeunt good, zilver of menglegeringe. Ooch edelsjtèng kènne de sjpang versere en mètstens wert dao citroenkwarts vör gebroekd.

De kravattesjpang gèft 't ooch in 'ne kèttevariaant, soms zelfs mèt hengerke.

In bedriefstek oeë 't drage van 'n kravat verplicht is, zoewie 't baakweze of de hoeëger gastronomie, trèft me ooch dèk de kravattesjpang aa.
### Historie
De kravattesjpang is oontsjtande in d'r 19de ieëw en waor d'r ópvólger van de haosplaknaold.
Victor Reubsaet

**Victor Reubsaet** (Zitterd,1843 - Paries, 1887) waor 'ne internationaal bekaande zenger en violist. In 1879 trówde e mèt de wètvrów va Isaac Merritt Singer, Isabella Eugenie Boyer, en get later waoërt e dör d'r Italiaanse köning in d'r adelsjtaand verhaeve.
## Gezèkde
In Zitterd neumt me 'ne miensj dae zich get van ziene jaan makt noe "'ne Reubsaat" zoonder dat me wèt vörwat. 

## Externe leenk
*Biografie van Victor Reubsaet
Emily Brontë

**Emily Jane Brontë** (oetspraok ['emɪli dʒeɪn 'bɹɒnti]; Thornton (West Yorkshire), 30 juli 1818 - Haworth, 19 december 1848) waor 'n Britse Ingelstaolege sjrijfster en diechteres; de middelste vaan de drei zusters Brontë. Häör werk besteit mer oet eine roman en inkel tientalle gediechter, meh veural um häöre roman, *[[Wuthering Heights]]*, is ze bekind gebleve. Ze publiceerde oonder 't pseudoniem **Ellis Bell**.

## Leve
Emily Brontë woort gebore in Thornton in Yorkshire, es jonger zuster vaan Charlotte Brontë en Branwell Brontë en later awwer zuster vaan Anne Brontë. Häöre pa waor dominee. In 1824 verhuisde de familie nao Haworth. Al joonk maakde de veer kinder imaginair werelde, boe ze ouch verhaole euver sjreve. In 1842 góng ze aon 't werk es gouvernante in de buurt vaan Halifax. Ze kós dao evels neet aore en góng nao hoes trök. Later góng ze mèt Charlotte op 'n kossjaol in Brussel.

Op initiatief vaan awwer zuster Charlotte publiceerde de zusters in 1846 same 'ne gediechterbundel, sumpel-eweg *Poems* geneump. Einentwintig vaan de gediechter in 't book stoon op naom vaan Emily. Umtot publicere oonder 'ne vrouwenaom in deen tied commercieel riskant waor naome ze manneleke pseudonieme aon: Currer, Ellis en Acton Bell. Allewel tot 't book extreem slech verkoch gónge de zösters door mèt sjrieve; alledrei bereide ze 'ne roman veur. Al in 1837 kaom *Wuthering Heights* oet, verdeild in twie bookdeile, en verkoch same mèt Anne häör debuut *[[Agnes Grey]]*. Door zien gecompliceerde structuur woort 't book gemingk oontvaange; in de jaore denao zouw 't evels snel tot 'ne klassieker oetgreuje.

Wie häör broor en zusters had Emily 'n zwake gezoondheid. In 1848 vatde ze 'n kaw die oetleep op tering, 'n krenkde boe ze op 19 december aon storf. Ze woort in de dörpskèrk vaan Haworth begraove.

## Waordering
Emily weurt, oondaanks häör beperk oeuvre, dèks es de mies geniale vaan de drei zusters gepreze. *Wuthering Heights* oondersjeit ziech, boete door 'ne veur deen tied typische oongemaotegde romantiek, veural door de gecompliceerde vertèlstructuur, mèt väöl flashbacks en verhaole in verhaole. 't Book is versjèllende kiere verfilmp gewees en woort ouch bekind door d'n eponymischen hit vaan Kate Bush. Ouch meine critici in de gediechter vaan Emily de bèste te herkinne vaan de bundel *Poems*. *Wuthering Heights* woort, verzörg door zuster Charlotte, sins 1850 oonder häöre eige naom oetgegeve, wat 'n indicatie vaan häör populariteit (en dus acceptatie) is. Postuum woorte nog mie gediechter vaan häör gepubliceerd, die neet in de bundel terechgekoume waore.

## Externe link
* ****
De Vostert

**De Vostert** is e klein gehucht tèsse Bree-centrum en Roj. D'r steit 'n klein modern kèrk; de wiejkschaol ligt doa zjust langs. Oppe wi-jk wuune vèèl gepensionèèrde, mer de leste jaore zéén er vèèl huize biejgebuiwd vier jóng families.

Ten weste van de Vostert ligt ein industrieterrein, en de Hieërebosse, e klein bosgebeed.
Menu (kaart)

De örsjte **menukaarte** die de klaante keuzes aa-booje waoërt gesjraeve óp 'n lèj of e haandzaam zjwart bórd. Allewiel wert dat bórd nog gebroekd, ooch in 't Limburgse, öm bie d'r toegang van e restauraant d'r menu en de pries bekaand te make. In 't Fraans neumt me dat bord *carte*; es me e gerech keest dat óp 't bórd sjtèèt, èt me dus *à la carte*.

Bie e plaetsje van 'ne menu van oet 1899 van Delmonico's restaurant in New York trèft me óp de besjrieving "plombière of marrons". Ooch al haat 't oetgebreide proza nog neet de criteria van allewiel bereikt, tóch is d'r al sjprake van tösjegerechte.

## Varia
*Recept Plombière of marrons
Menu

D'r term **menu** is, wie väöl terme in de kaoëkkeuns, Fraans. Menu is oorsjpronkelek aafgeleid oet 't Latiense *minutus* dat * get dat klèng is gemakd* betekent; in 't Fraans waoërt 't gebroekd vör 'n samevatting of résumé van allerlèj saoërt. 

**Menu** kan zieë:
* 'n menu (kaart) in e restauraant
* d'r menu (gastronomie) of volgorde va geng
* d'r menu (computerprogramma)
* in de militair historie Operation Menu
Menu (gastronomie)

In de gastronomie versjtèèt me oonder d'r **menu** de volgorde va gerechte of geng van 'ne volledige diner, dae ömmer besjtèèt oet väörgerech, hoofdgerech en naogerech.

Klassieke en moderne menu ter vergeliek:
Sjuufsjpang

'n **Sjuufsjpang** of sjuufsjpengske is 'n saoërt dun haorsjpang of klem oeëmèt de haore kènne waeëre ópgesjtaoëke. Mètstens is de sjuufsjpang gemakd va metaal, oeëdör ze vaerkracht haat en 'ne pluk haore sjtevig kan vaszètte. 

Oet archeologische vóndste is blaeëke dat de ow Egyptenaere, Kelte en Romeine haorsjpange gebroekde die gelieke óp 'n sjpang. Zilver, kaoëper, messing, ivoor, hoot en knaoëk zeunt materiaal vör antieke sjpange.

## Externe link
*Patents.ic.gc.ca 't Pataent óp de sjuufsjpang dör Kelly Chamandy in 1925.
## Kiek ooch
*paperclip
Herstal

**Herstal** (Waals: *Hèsta*) is 'n gemèngde die langs de Maas in de provincie Luuk óp 't Belsj liekt. Herstal makt deel oet van de agglomeratie Luuk, die 600.000 inwoners haat. Bie de gemèngde hure ooch de kerne Milmort, Vottem en e deel van de vreuger gemèngde Liers. 't Aander deel hurt bie Juprelle. Herstal is riek an industrie, o.m. de FN, kreegwapefabriek, beejt werkgelegenheed an de lokaal bevolking.
Herstal liekt an 'n aantal belangrieke knooppeunte van ottosjnelwaeg, die nao Brussel, Name, Bastogne, Antwerpe, Hasselt, Luuk, Aoke en Mesjtreech lope.

## Historie
### D'r [[good|gówwe]] ieëw van [[Merovinger]]s en [[Karolinger]]s
De liegking langs de Maas en de plaatsjeleke brónne makde dat d'r regio al bewónd waor in d'r viefde ieëw v. Chr. Roond 't èng van 't Romeins Riek en 't begin van de Merovingische periode waoërt 't gehuch 'n versjterkde vesting mèt d'r naam *Héristal*. D'r belangriekste verbeendingswaeëg tösje Tongere en Aoke sjtook hie de Maas över. Waarsjienlek sjtook me över mèt e vaer nao Jupille, dat an d'r överkaant liekt.

In d'r zaeëvende ieëw goof *Héristal* ziene naam an de familie die de Karolingische dynastie sjtichde: Pepijn van Héristal. E waor d'r vader van Karel Martel dae d'r groeëtvader waor van Karel d'r Groeëte. Dae verlag zieng hoofdresidentie nao Aoke en trók va palts nao palts in zie immens groeët riek.

### Middelieëwe bies noe
Herstal waor e deel van 't hertogdom va Lotharinge en waoërt an 't èng van d'r twelfde ieëw deel van 't hertogdom Brabant. Ooch al loog Herstal kórt bie Luuk, 't makde gèèn deel oet van 't preensbisdom Luuk bies 1740, wie d'r preensbisjop Georges-Louis de Berghes 't gól van Frederick II va Pruse. In dae tied sjtóng de sjtad bekaand öm häör capabel ambachtsluuj: póttebakkers, hoefsjmidse en klókkemaeekers.

In d'r 19de ieëw waoërt Herstal de sjtad va kaole en sjtaal. Waeltberoemd waoërt Herstal dör de sjtichting van de FN in 1889. Va 1902 bies 1962 waoërte hie, naeve kreegswapens, ooch motorfietse en otto's gemakd. 

Op 7 augustus 1914, bie 't begin van d'r Örsjte Waeltkreeg en de invasie van de Duutsjers waoërte 27 burgers geëxecuteerd en 10 hoezer verwoest.

Nao d'r Twiede Waeltkreeg sjtortde d'r kaole- en metaalsector inèè, oeëdör de werkloosheed oongekande proporties aa-noom. Allewiel hersjtèlt de Herstalse economie wer. D'r zeunt mieë wie 200 bedrieve gevestigd, oeë-oonder Techspace, dat precisieoonderdele makt vör European Space Agency's Ariane-rekèt.

## Bekiekenswaeërd

* E museum, oonderbrach in 't Lovinfosse-hoes oet 1664 in Maaslandse Renaissance, tuuënt artifacte oet de prehistorie en de Gallo-Romeinse periode, 'n Frankische begraafplaatsj. 't Museum haat ooch 'n collectie industrieel erfgood.
* D'r Pippijn Toeëre (“Tour Pépin”)

## Beroemde bewoners
*Pippijn va Herstal, (635 of 640-714)
*Karel Martel, (686-741)
*Karel d'r Groeëte,(742 of 747-814, oonzekker oeë en wienieë heë precies gebore is)
*John Browning, VS oontwerper va vuurwapens (1855-1926)
*José Happart, Belzje politicus
*Jean-Marie Happart, Belzje politicus

## Externe leenk
*Website van de gemèngde 

## References
Górnik Zabrze

**Górnik Zabrze** is de voetbalclub van Zabrze, Pole. Górnik sjpeelt in 't Górnik sjtadion, dat 'n capaciteit haet van 18.000 plaatsje.

## Externe linke
* Officjeel site 
* Fansite
* Fanforum
Cathechismus

'ne **Cathechismus** ies 'n euverziech van de beginsele van de lièr van 'n bepaalde kèrk. De woarhede hie-in besjreve were es autoriteit erkènd. 't Woord kump oet 't Grieks.

Catechese ies godsdeensónderwies gegeve door 'ne  geistelike, pesjtoar, keplaon, missionaris of catechis ('ne assistent).
Creationisme

**Creationisme** is de (mètstens) religieus geïnspireerde ópvatting dat 't universum en de aerd mae ooch alle plante en dere wie ooch d'r miensj hun oontsjtoeë te danke haant an 'ne *bezeundere* sjeppingsdaad. Dizze sjeppingsdaad impliceert 'ne sjepper en kan bezieë werre es 'n vrie plotseling en èèmalig gebäöre dan wal es e geleidelek en väörtgaond proces. De groetste tegehenger van 't creationisme is de evolutietheorie.

## Belsj
Creationisme wert óp 't Belsj besjoewd es 'n sekte.
Barnsjtèè

**Barnsjtèè** is 'ne fossiele hars van prehistorische naoldbeum, *Pinus succinifera*. Dizze hars is miljoeëne jaore gelaeje oet de beum gedröpd en doarnao versjtèngd. Barnsjtèè sjtamt dus oet 't Paleozoïcum bies an 't Quartair. Barnsjtèè is waermgael bies doonkerroeëjd va kleur. De sjönste zeunt dörzichtig.

Mineralogisch bezieë haat barnsjtèè 'n amorf sjtructuur. 't Is vrie zacht, de haelheed bedrègt 2-2,5.

## Etymologie
De Grieke neumde d'r sjtèè &#951;&#955;&#949;&#954;&#964;&#961;&#959;&#957; (élektron). Ze oontdèkde dat es me över d'r sjtèè vrieft mèt 'n zachte vacht, dat d'r barnsjtèè daonao klèng dinger aa-trèkt. Allewiel neum v'r dat versjiensel sjtatische elektricitèèt. Os waoërd elektricitèèt is aafgeleid van 't Griekse waoërd vör barnsjtèè. 

## Winplaatsj
90% van d'r barnsjtèè wert gewonne in Samland, bie Kaliningrad in d'r Russische Oblast Kaliningrad. 

## Gebroek
D'r barnsjtèè is èng van de organisch oontsjtande halfedelsjtèng, wie ooch d'r parel, en wert al saer de prehistorie gebroekd in seerraode allerhaand.
Barnsjtèè how in de prehistorie 'n groeëte ruulwaeërd. Versjèjje barsjtèèroutes zeunt bekaand die van Noord-Oost Europa nao Zuid en West Europa veurde.
Grót va Spy

De **Grót va Spy** bevindt zich  óp 't Belsj in Welzje provincie Name. In 1981 waoërt de grót en de ömgaeving geklasseerd es monumaent en site.

## Historie

De grót va Spy is 'n belangrieke site oet d'r owwe sjtèèntied. In 1886 deeg 'ne groep Luukse oonderzeukers 'n oetzoonderleke oontdèkking die de aanleiding zów werre öm e miensjetype waeltwied te erkenne dat aandersj waor es d'r moderne miensj, d'r Neanderthaler. D'r archeoloog Marcel De Puydt, d'r geoloog Max Lohest en d'r paleontoloog Julien Fraipont tróffe driej Neanderthal-geraemsjdes aa in 'n ömgaeving van de vuursjtèèbewerking van 't mousteriaan.

## Besjrieving
*li Bètche al Rotche* (Bec-aux-Roches) bevindt zich in 'ne bebeusjde waand óp d'r rechteroever van de Orneau. De grót äöepent zich in 'ne kalkrots óp 20 meter baove d'r watersjpiegel. D'r toegaank haat 'n huuëgde van 4 à 5 meter en 'n dèpde va 6 à 8 meter en is dör 'n pilaer in twieë verdeeld.

Recaent oonderzeuk wees oet dat de grót in versjèjje periodes bewónd is gewes, bies in de middelieëwe. Eind 2008 wert 'n grondige inventarisatie van alles wat dao oeëts voonde is aafgerond.

## Praktische informatie
De grót bevindt zich op priveegroond. Me maog de grót neet binne ömdat ze geklasseerd is Natura 2000.

## Externe leenk
* De grót va Spy
Spy

**Spy** (Welsj: *Spî*) is e dörp in de gemèngde Jemeppe-sur-Sambre in de Belzje provincie Name. Spy is bekaand es èng van de veendplaatsje va reste van d'r Neanderthaler in de grót va Spy.
Johann Carl Fuhlrott

**Johann Carl Fuhlrott** (Leinefelde, 31 december 1803 –  Elberfeld, 17 oktober 1877) waor 'ne Duutsje wetensjapper dae dör de oontdèkking van d'r Neanderthaler bekaand waoërt es ènge van de groondliegkers van de paleoantropologie. 

Fuhlrott sjtudeerde wiskunde en natuurwetensjappe an de Universitèèt va Bonn en waoërt daornao lieërer an 't gymnasium in Elberfeld. In 1856 kreeg e 'n aantal knäöek oet 'n sjtèègroeve in Mettmann te zieë oeëvan de veenders veroondersjtèlde dat dis aafkomstèg wieëre van 'ne baer. Fuhlrott constateerde evvel dat 't öm hieël ow miensjeleke knäöek góng, mae nogal versjilde van de *gewoeën* miensjeleke överbliefsele. E leet de knäöek an Hermann Schaaffhausen, d'r patholoog-anatoom van de Universitèèt va Bonn zieë. In 1857 makde ze hön oontdèkking publiekelek bekaand oeëbie ze sjtèlde 'n aod miensjelek ras gevoonde te ha, d'r Neanderthaler.  Aangezieë dat neet sjtrookde mèt 't gangbare (biebelse) waeltbeeld en Charles Darwins waerk över evolutie nog neet gepubliceerd waor doorde 't lang väördat hön oontdekking erkaand waoërt. 

## Publicaties
* Fuhlrott, C.J. (1859) - « Menschliche Ueberreste aus einer Felsengrotte des Düsselthals. Ein Beitrag zur Frage über die Existenz fossiler Menschen », *Verhandl. Naturhist. Ver. Preuss. Rheinlande Westphalen*, 16, pp. 131-153.
* Fuhlrott, C.J. (1865) - *Der fossile Mensch aus dem Neanderthal und sein Verhältniß zum Alter des Menschengeschlechts*, Duisburg, 78 S. 2 Abb.

## Externe links

* Fuhlrott Museum
Kroezjel

De **kroezjel** (*Ribes uva-crispa*)  huurt bie 't klèè-freut en tot de ribesfamilie woeë aoch de miemel (aalbes), en de zjwarte miemel bie hure. Ze vörmt 'ne sjtekelige sjtroek dae al vreug in 't väörjaar greun blaadsjes kriet. De vröchte höbbe 'ne zoerige sjmaak. Ze kènne greun-geel, mae allewiel ooch roeëj va kleur zieë. 

Naeve de kweekvörm keumt de plant aoch in 't weeld väör.
## Etymologie
D'r naam kroezjel keumt van de kroesjechtig gevörmde häörkes óp de vrucht. D'r Nederlandse naam *kruisbes* is oontsjtande dör 'n klaanknaobootsing.
## Teelt
In Nederland wert de kroezjel hos neet mie geteeld. In de Belzje freutsjtrieëke, wie o.m. de Haspengouw waal.
## Gebroek
'n Typisch Euregionaal sjtreekgerech, gemakd va kroezjele, is d'r kroezjelevlaam. Ooch wert d'r jam van gemakd.
Kroompier

'ne **Kroompier** is in Oost Belsj 't plat waoërd vör 'ne erpel. Ooch in 't Welsj betekent "crompire", erpel.
In 't Kosovaars en 't Bosnisch neumt me 'ne erpel ooch "krompir" en in 't Kroatisch "krumpir".

## Etymologie
D'r oorsjproong van dae naam mót me zeuke in d'r 17de ieëw wie hie óp groeëte sjaal *kròm paere* (kiek plaetsje) - 'ne naam dae in d'r loop van d'r tied verenderde in kroompier - waoërt geteeld en gaeëte. Later, wie me begin 19de ieëw översjakelde óp d'r erpel góng d'r naam över óp die greunte.
'n Ander mögeleke oorsproong is oet het Hoeëduutsje *Grundbirnen*.

## Riefkeukskes
In Wallonië werre nog ömer riefkeuk gemakd van d'r topinamboer. Me raspt d'r topinamboer en vermèngt dat mèt vèt. Da vórmt me rón keukskes die me in de pan bakt.

## Beeldsjpraak
In Wallonië is "crompire" ooch 'n vreunteleke benaming, in d'r traant van 't Nederlands Limburgse *gekske*. In Vlaandere gebroekt me da "patat". Dis benaming gèèt dèk gepaard mèt 'ne aaj över d'r kóp. In Belsj-Limburg kènt me de oetdrökking *'ne miensj is gene erpel* oeëmèt me zègke wilt dat 'ne miensj e redelek waeze is. 'n Oetdrökking die gangbaar is in Midde-Limburg is *zónger aerpel geine [[friete|friet]]* oeëmèt me zègke wilt dat me get mót doon es me get wilt bereike.
Witte trip

**Witte trip**, Welsj, *Blanke tripe* of Fraans *Boudin de Liège* is in Belzje context oorsjpronkelek e Welsj sjtreekgerech dat allewiel in gaans Belsj bekaand is. In Duutsjlaand wert 't es 'n Münchener specialitèèt bezieë, die noe in 't gaans laand gemakd wert. D'r Münchener weisswurst is internationaal hieël bekaand. In Silezië is 't traditie dat d'r witte trip gaeëte wert mèt Nuujjaor. D'r witte trip keumt vör in 19de ieëwse Fraanse kaoëkbeuk; me voond recepte väör d'r *boudin blanc*. Óp 't Hóllendsj wert d'r witte trip neet gemakd; dao wert 't bezieë es 'n Belzje specialitèèt.Witte trip kan zoewal kaod es gebakke of gegrild gaeëte werre. 

't Gèft ooch roeëje trip of poetes dae ooch óp Hollendsj gemakd wert. D'r greune trip (*Vete tripe*), gemakd mèt greun moos is nog ömmer 'n Welzje specialitèèt.

## Trevia
An 't begin van d'r film Sissi wert dör häör familie Weisswurst es oontbijt gaeëte.

## Zuuch ouch
* Weißwurst
Soiron

**Soiron** (Waals: Sweron) ies 'n dörp  en deilgemeinte op 't Belsj in Wallonië. Saer 1977 huèrt 't bie de gemeinte Pepinster in de provincie Luuk. 

## Historie
Soiron ies gesjtiech in 1005.

## Bezeenswaerdig
't Dörp huèrt bie de categorie: *Les plus beaux villages de Wallonie* vanwege zien good bewaarde sjträötsjes vol ouw, gries natuursjteine hoezer oet de 17e en 18e ièw. Vènstere en deure höbbe lateie en/of kruzer van helsjtein. De daker zint gedèk mèt leie. 'n Ouw wesjplaats, besjtaonde oet ‘ne viever mèt wesjtrap, ’n pómp en ’n wesjhuuske mèt ’ne róndbaog en ’n bad binne, bevingk ziech ónder aan de kèrkheuvel. 't Water kump oet 'n brón. In 1983 ies dit allenei gerestaureerd. De kèrk, oet 1723, ies gewiejd aan de heilige Rochus. ’t Geboew haet ‘ne ouwere sjpietse tore mèt ’n groat sjeep van later datum. 

't Kesjtièl van Soiron, opgetrokke in natuur- en helsjtein, tösje 1723 en 1749, haet twiè tores. 't Bevingk ziech aan de rand van de beboewing, gelege in 'n park. Binne sjteit meubilair in Lodewiek XIV-sjtiel. Bie de aanliegkende boerderie sjteit 'n druègsjuur oet 1836, woa in vreuger jaore, toen de textielindustrie in 't dörpke nog bleujde, kaardebolle woorte gedruèg. Mèt die kaardeböl woort de wöl gekemp. De veurgevel van dees sjuur haet miè es 90 ventilatieloker. De textielindustrie besjtóng oet sjpinnerieje en weverieje.

In de buurt van 't kesjtièl sjteit 'n Rochuskapelke. Wiejer zin d’r nog 'n aantal Mariakapelkes, de ouw pastorie en 'n veurmalige beerbroewerie te zeen.
Maartje Paumen

**Maartje Paumen** (Gelaen, 19 september 1985) is 'n Nederlands-Limbörgse ex-hockeysjpeelster. Tösje 2004 en 2016 sjpeelde ze veur 't Nederlands vrouwe-èlftal.

## Laeve
Paumen waor gebaore in Gelaen es kèndj van ènne aannummer en 'n kleuterleidster. Van kènjdsbein aaf waor ze door häör awwesj sjterk gesjtimuleerd in de hockeysjport. Häör eësjte club waor de HC Geleen. Later sjpeelde ze biej de Zitterd-Gelaense fusieclub HC Scoop. Häör definitieve óntdèkking kaom biej Oranje Zwart in Eindhove. In 2001, wie ze vieftieën jaor waor, kaom ze biej dees club in 't A1-maedjesteam, mèr nog in 't zelfde sjpeeljaor wórt ze in 't regulier A-èlftal gezat. Nao drie jaor ging ze nao HC Den Bosch, wat toen, wie noe nog ummer, oppermèchtig waor in 't Nederlandjs vrouwehockey. Ouch in 2004 maakde ze häör debuut in 't Nederlandjs èlftal op 't toernooj óm de Champions Trophey in Argentinië dat toen ouch gewónne wórt. Ze sjpeelde wiejer ónger mieë op 't WK Hockey van 2006 veur vrouwluuj en op de EK's van 2005 en 2007. 

Häöre techniek wirt dèkser vergeleke mèt die van Mijntje Donners, mèt wae ze in Den Bosch same sjpeelde.
Häör sjpecialiteit is score oet ènne sjtraofcörner. Biej dat lètste EK in 2007 leep ze aevel bie 't numme van zwou ènne sjtraofcörner 'n serieuze blessure op. Achteraaf bleek die minder erg es gedach en hersjtèlde zie vriej sjnèl zwoadat ze zónger probleme koosj mètdoon aan de Olympiesje Sjpele in Peking. Op dat toernooi, wat 't Nederlands èlftal oeteindelik zouw winne, wórt ze topscorer mèt ein veur Nederlandj óngekènd totaal van 11 gole, allemaol gescoord oet ènne sjtraofcörner. Ze kreeg de gouwe medalje oetgereik door prins Willem-Alexander.

In augustus 2009 voogde Maartje mèt häör Nederlandjs team eine nuje titel aan häör palmarès toe, noe woort ze in Amstelveen Europees kampioen door in de finale de Duutsje hockeysters mèt 3-2 te versjlaon. Saer 2011 is ze aanveurster van 't nasjenaal èlftal. Biej de Olympische Sjpele van 2012 in Lonje haolde dit team obbenuujts gouwt. Saer 7 fibberwarie 2013 is Paumen topscoorster aller tieje van 't Nederlandjs èlftal. In 2014 won ze es aanveurster 't WK hockey in eige landj. Nao de Olympische Sjpele van 2016 in Rio de Janeiro sjtopde ze es international.

In 2017 sjtapde Paumen euver van Den Bosch nao Royal Antwerp. In mei 2018 maakde ze bekèndj drek te sjtoppe mit hockeye en coach te waere.

## Rifferenties


## Extern links
* Portret en interview in 't NRC Handelsblad (Nederlands)
* Berichte euver Maartje Paumen op Topsportlimburg.nl (Nederlands)
Kaumerbaak

De **Kaumerbaak**, óch * 't Zilverbeëksjke* geneumd, is ing ziebaak van de Geleënbaak en óntsjprink bei de ouw muële Boavesjte Kaumer (óch bekank es Euvesj Kaumer), i gen ouw noabersjaf Kaumer, hütsedaags e deel van 't Heëlesj sjtadsdeel Heëlebaan. De brón heesj *Druëpnaas* of *Droepnaas*. De naam Kaumer i Kaumerbaak kunt va *kalde born*, dat wil zage *kouwe brón*.

Dees baak met ing lengte van elf kilometer sjtreumt vuur e groeët deel durch de bebouwing va de geminde Heële. De baak is rech gemaak ('genormaliseerd') en vuur e groeët deel uëverkloesd (circa 6,5 kilometer). Wier is d'r boam bekleid mit beton en sjting. De baak kunt oet i gen Geleënbaak kót bei kesjtieël Gebrook. Bei Gebrook ligk ing Regionaal Waterzuverings Insjtallatie (RWZI) die reen gemaak water ('effluent') lieët oetkómme in dees baak. 

Weil 't water i g'n Kaumerbaak flot sjtreumt, woar ze vreuger broekbaar vuur watermuëles. Bekinde watermuëles zint of woare:
*De Kaumer Oaligsmuële of Boavesjte Muële va Heëlebaan
*De Kaumermuële of Ungesjte Muële va Heëlebaan
*De Oaligsmuële bei d'r Oambusj i Heële-centrum (maalveëdig)
*De Sjandelermuële i de noabersjaf Sjandele
*De Köpkesmuële bei Heëlehei
Bilabiale nasaal

De **bilabiale nasaal** of **bilabiaal naasklank** is 'ne mitklinker dae in bekans al gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
De kènmirke vanne bilabiale nasaal zeen:
* De meneer van oetspraok is occlusief, det mèntj det t'r wuuertj gemaak doordet de lóchstroum in 't spraokkenaal wuuertj toegepaotj. Ómdet deze mitklinker ouch nasaal is, wuuertj de geblokkeerdje lóchstroum ómgelèdj dore naas en is t'r 'ne nasaal;
* De oetspraokplaats is bilabiaal, det inhèltj det t'r mit bei luppe wuuertj oetgespraoke;
* De artikulaasje is gewuuenlik stumhöbbendj, waat mèntj det de stumbenj trille bieje oetspraok;
* Hae is 'ne nasale mitklinker, waat mèntj det de lóch eweg kan kómme dore naas, zowaal ech allein dore naas (nasaal oetsjeijing) of dore naas en ouch de móndj;
* Ómdet dees klank neet wuuertj gemaak door lóchstroum euvere tóng, geldj de dichotomie van centraal taenge lateraal mitklinkers neet;
* 't Lóchstroummechanisme is pulmonisch, det mèntj det de klank wuuertj gemaak door lóch die allein dore lónge en 't middereef wuuertj geduujdj, wie bieje meiste klenk.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump de bilabiale nasaal väöl veur, in alle dialekte. Wie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in *kamp* [kɑ́m̥:p] (hie is t'r ouch door auslautverhärtung vannen obstruent döks stumloeas), of wiejer geine mitklinker völg, wie in *óm* [ʊ́m:]. De bilabiale nasaal is in 't Limbörgs 'n nasaal oetsjeijing. Gewuuenlik is de bilabiale nasaal stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge.

Inne beginposiesje kan de bilabiale nasaal in 't Limbörgs noeatj waere gekómbineerdj mit anger mitklinkers; kómbinaasjes wie *mr-*, *mp-* en dergelike kómmen in gewuuen Limbörgse wäörd dus noeatj veur ane begin van e waord.

De labiodentale nasaal, , kump marginaal veur in 't Limbörgs es allofoon veur de bilabiale nasaal; aevel lang neet door alle spraekers. Zoea kan me kómbinaasjes wie *mf* in e wäörd wie *symfonie* op drie versjillige meneren oetspraeke: [mf], [mɸ] of [ɱf]. 't Zelvendje geldj ouch veur de kómbinaasjes *nf* en stumhöbbendj veur *mv* en *nv*. In taengestèlling toet 't Nederlandjs kump 't neet zoväöl veur det d'n alveolaire nasaal, , zich aanpas nao  in 'ne bilabiale kónteks; me zaet dus *ónbehuuerlik* [ón:b(ə)'ɦʉ̀ərlɪk], en neet *ómbehuuerlik* [óm:b(ə)'ɦʉ̀ərlɪk]. Wo det waal gebeurtj is döks spraok van invlood vanne standerdspraok. Me kan den ouch keze veur dees mutaasje oet te sjrieve, wie bie *ómploeffe* (vanoet *ontploffen*).

Juus wie bie de anger nasalen in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen de nasaal wuuertj opgevolg door 'ne sibilant of fricatief.
Palatale nasaal

De **palatale nasaal** of **palataal naasklank** is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
De kènmirke vanne palatale nasaal zeen:
* De meneer van oetspraok is occlusief, det mèntj det t'r wuuertj gemaak doordet de lóchstroum in 't spraokkenaal wuuertj toegepaotj. Ómdet deze mitklinker ouch nasaal is, wuuertj de geblokkeerdje lóchstroum ómgelèdj dore naas en is t'r 'ne nasaal;
* De oetspraokplaats is palataal, det inhèltj det t'r wuuertj oetgespraoke door 't middelste vanne tóng of 't bakdeil daovan op te duje nao 't hel verhieëmeldje;
* De artikulaasje is gewuuenlik stumhöbbendj, waat mèntj det de stumbenj trille bieje oetspraok;
* Hae is 'ne nasale mitklinker, waat mèntj det de lóch eweg kan kómme dore naas, zowaal ech allein dore naas (nasaal oetsjeijing) of dore naas en ouch de móndj;
* Ómdet dees klank neet wuuertj gemaak door lóchstroum euvere tóng, geldj de dichotomie van centraal taenge lateraal mitklinkers neet;
* 't Lóchstroummechanisme is pulmonisch, det mèntj det de klank wuuertj gemaak door lóch die allein dore lónge en 't middereef wuuertj geduujdj, wie bieje meiste klenk.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump de palatale nasaal zowiezoea veur in dialekte mit mouillering, mer ouch in anger dialekte kan d'r veurkómmen in lieënwäörd wie *oranje*. Wie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in *bandj* [bɑ́ɲ̊:c] (hie is t'r ouch door auslautverhärtung vannen obstruent döks stumloeas). Wen geine mitklinker völg is de palatale nasaal noeatj lank (juus wie de velaire nasaal); dit ómdet de palatale nasaal hie ummer 't gevolg is van verstoeating (vergeliek *bandj* [bɑ́ɲ̊:c] taenge *benj* [bæ̀ɲ]). De palatale nasaal is in 't Limbörgs 'n nasaal oetsjeijing. Gewuuenlik is de palatale nasaal stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge.

Inne beginposiesje kump de palatale nasaal neet veur in Limbörgse irfwäörd en aaj lieënwäörd (entans veure meiste dialekte). Dit kump vanwaenge de mouillerendjen oearsprónk dae allein inne midden en anen ènj van wäörd zich haet gególje. Waal kan d'r veurkómmen ane begin van wäörd in moderner lieënwäörd, beveurbild bie namen oet Scandinavische spraoke.

De palatale nasaal kan waere gezeen es 'nen allofoon vannen alveolaire nasaal bie 'ne palatale kónteks: *bandj* [bɑ́ɲ̊:c] /bɑ́n:c/; wo me neet drek 'nen opvolgendje palatale klinker haet zów me 'm kónnen analyseren es /nj/: *benj* [bæ̀ɲ] /bæ̀nj/. In hieël strikte zin vörmp t'r dus gei foneem inne Limbörgse dialekte.

Juus wie bie de anger nasalen in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen de nasaal wuuertj opgevolg door 'ne sibilant of fricatief.
Stumloeaze bilabiale plosief

De **stumloeaze bilabiale plosief** of **stumloeas bilabiaal ploefklank** is 'ne mitklinker dae inne meiste gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
Kènmirke vanne stumloeaze bilabiale plosief zeen:
* De meneer van oetspraok is occlusief, det mèntj det ze wuuertj gemaak doordet de lóchstroum in 't spraokkenaal wuuertj toegepaotj. Ómdet deze mitklinker ouch oraal is, sónger broek van 'nen oetgank inne naas, wuuertj de lóchstroum gans geblokkeerdj en is t'r 'ne plosief;
* De oetspraokplaats is bilabiaal, det inhèltj det t'r mit bei luppe wuuertj oetgespraoke;
* De artikulaasje is stumloeas, waat mèntj det ze wuuertj gemaak zónger trilling vanne stumbenj. In sómmige spraoke waere de stumbenj pezetig aopgehaje, dewiel ze in anger spraoke slap zeen, zodet ze de stumhöbbendjheid van aangrenzendje klenk kan euvernumme;
* Ze is 'nen orale mitklinker, waat mèntj det de lóch allein dore móndj eweg kan kómme;
* Ómdet dees klank neet wuuertj gemaak door lóchstroum euvere tóng, geldj de dichotomie van centraal taenge lateraal mitklinkers neet;
* 't Lóchstroummechanisme is pulmonisch, det mèntj det de klank wuuertj gemaak door lóch die allein dore lónge en 't middereef wuuertj geduujdj, wie bieje meiste klenk.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumloeaze bilabiale plosief väöl veur, in alle dialekte. De dialekten in Nederlandj en op 't Belsj höbben 'nen óngeaspireerdje stumloeaze bilabiale plosief, , dewiel d'r in Duutsjlandj meistes waal wuuertj geaspireerdj, , wen d'r es ieëste mitklinker ane begin van 'ne beklemtoeandje littergreep steit.

Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumloeaze bilabiale plosief 'nen allofoon zeen vanne stumhöbbendje bilabiale plosief door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den is t'r juus ummer stumhöbbendj.