open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roa

**Hertseroa** (of **Herzogenrath** op 't Duutsj) is 'n sjtad in Kreis Aachen. De sjtad grènst aan Übach-Palenberg, Baesweiler, Alsdorf, Würselen, Aoke en Kirchroa (in Nederland).
Hertseroa haet 'n sjtasie op de sjpoorlien Aoke-Mönchengladbach, en woe dees lien auch 'n vertakking haet mit de Euregiobahn nao Heële.

De sjtad haet 'n partnersjap mit Kèrkraoj (Eurode) en mit 't Franse Plérin.

Hertseroa besjtit oet drie deiler: Herzogenrath, Merkstein en Kohlscheid.

Bie 't Wiener Kongres (1814-1815) is Kirchroa en daomèt ooch Rolduc, dat iesj 'n deil van Herzogenrath waor aan Nederland toegeweze.

## Historie

Op 'n tieëntal minute lope va Rolduc liegkt *Burcht Rode*, oeëvan 't huidige geboew nog nauwelèks herinnert an 't oorsjpronkelèke: allèng d'r taoëre sjtamt oet d'r 14de ieëw, z'n sjtichting al oet d'r 12de ieëw. An d'r abdijkroniek Annales Rodenses is 't te daanke dat me ènig zich haat kraege op de vörgesjiedenis van Rode, later 't Land van 's-Hertogenrade geneumd. Hie-in wert de Burcht Rode geneumd es *Rodense Castrum* in 't bezit van graaf Adelbert van Saffenberg. Ooch wert dao-in gekald van 'n *Castrensis Viculus* oeë-oet me maog concludere dat d'r toendertied ooch sjprake waor van 'n vestingssjtad. In 1137 kieëme 't laand en de burcht van Rode bie 't Hertogdom Limburg, tengevolge 'n huwelek tösje Mathilde van Saffenberg en graaf Hendrik ll van Limburg. 
Wie Rode behoeërt bie 't Hertogdom Brabant saer 1288 waor 't èng van de veer leng van Overmaas.

In d'r 18de ieëw voonde d'r wrede bokkeriejersprocesse plaatsj. Lodewijk XlV verwoestte de burcht, zoedat allèng d'r toeëre överbleef. in 1877 maakt fabrikaant Schmetz van de ruïne 'n romantisch kesjtieëlke. Bies 1979 waor 't gemèngdehoes d'r gevestigd en vanaaf 1982, bie 't 700 jaorig besjtoeë, de vereniging *Brug Rode Herzogenrath*.

## Externe link
* Website der Stadt Herzogenrath
Meteorologie

**Meteorologie** of **weerkunde** is de sjtudie van het weer en 't klimaat: de condities van de atmosfeer die in os dageliks laeve zoe'n groete rol sjpele. Ze hilt zich neet allein bezig mit de sjtudie van 't verlede, mer verzörg veural auch de weersverwachtinge, zowaal algemeine as mië specifieke veur beveurbeild landboew, luchvaart en watersjport.

## Miensj en weer
't Weer haet invlood op de miensj, mer de miensj haet ouch invlood op 't weer. In de ièsjte plaatsj sjtoete minsjelike activiteite sjtoffe oet die in de atmosfeer terech komme. De toename van kooldioxide in de atmosfeer haet as gevolg dat 't klimaat wermer liek te weure. Oetsjtoet van sjtoffe die de ozonlaog aafbraeke zörge veur mië ultraviolette sjtraling op Eerd. Lokale luchvervoeling kint sjmog veroerzake. Behauve dees onopzèttelike invläöd, kint men 't weer ouch opzèttelik verangere doer raege te make.

## Maetinstrumente
Maetinstrumente en hulpmiddele woemit meteorologe meitinge kinne oetveure zint:
baromaeter - hygromaeter - raegemaeter - thermomaeter - weerhut - weerradar
Sjpel

'n **Sjpel** is 'n activiteit woeaan ein of mië luuj deilnömme en woe-in weurd geprebeerd ein of mië vaordighede of talente ten volle te benutte of te vergroete. 'n Sjpel weurt normaal veur 't plezier van de deilnummers gesjpield.

Sommige sjpelle kinne doer inne persoen gesjpeeld weure, meh euver 't algemein gaon twie of mië persoene in 'n sjpel ongerein de competitie aan. D'r besjunt ouch sjpelle woebie de deilnummers neet taegenein sjtrijde, meh motte samewirke m sjpel tot 'n goed einde te bringe. Filosoof David Kelly omsjrief 'n sjpel as "'n vorm van recreatie die besjtit oet 'n verzameling raegels die 'n doel aangaeve dat mot weure beriek en de toegesjtane middele om 't te berieke". Dat dit neet alle vörm van sjpelle besjrief gäöf de filosoof Ludwig Wittgenstein al aan as 'r zaet dat het concep 'sjpel' neet kint weure gediffenieerd, en Stephen Linhart zaet: "Luuj zigke da'se mos keze tusje sjpele of 't echte laeve. Ich dink dat de claim dat 'r 'n sjei-ing is tusje die twie erg riskant is." 

Väöl vakgebede houwe zich bezig met de sjtudie van sjpel: onger angere antropologie, ikkenomie, sjpelteorie, stattestiek, informatica en kunstmatige intelligentie.

### Soerte sjpelle
*biljart
*bordsjpel
*casinosjpel
*computersjpel
*dobbelsjpel
*gezelsjapsjpel
*kaartsjpel
*kindersjpel
*likpuzzel
*lettersjpel
*raodsjpel
*rollesjpel
*sjport
*tabletopsjpel 
*tangram
*wiskundig sjpel
*woerdsjpel
Leviticus

**Leviticus** is 't daarde book vaan 't Aajd Testamint en behuurt tot de *[[Pentateuch]]* of *[[Thora]]*. De naom *Leviticus liber* is 'n latinisering vaan 't Aajdgriekse Λευιτικόν βιβλίον; de Hebreeuwse naom is **ויקרא**. 't Is e book vaan wètte euver d'n ieredeens en de sameleving, die in de Sinaï-weuste door God aon Mozes weure opgedrage. 't Book gief e good inziech in de streng regele die golde veur seksuelen umgaank die allewijl nog veur problematische situaties zörge binne religieus gemeinsjappe. Binne 't christendom besteit de neiging dit book mie es e Joeds wètbook te besjouwe en zeker neet gaans es wèt aon te numme.

## Samevatting
God reveleert Mozes de regele veur offers, en wel brandoffers, graanoffers, vree-offers, zuveringsoffers en herstèloffers (1 t/m 7). Dees regele zien veural veur preesters, meh ouch veur gewoen börgers gemeind. Daan weure Aäron en zien zäöns es preester gewijd (8) en stèlt Mozes d'n offerdeens in (9), boebij God liet zien wie ing zien veursjrifte genome mote weure (10). Dan lègk God oet welke bieste zuver en oonzuver zien (11), en wienie zoeget veur lui gelt (12 t/m 15). In sjapiter 16 lègk God de rituele veur de Groete Verzeundaag (Jom Kippoer) oet.

Hoofstökker 17 t/m 26 bestoon oet regele veur 't volk. Blood is leveskrach, daorum mote geslachte bieste iers oetbloje ietot ze gegete kinne weure (17). D'n Hier verbeet inces, homoseksualiteit en zoöfilie (18) en predik gulheid, oonpartijdegheid en ierlekheid (19). Sjapiter 20 herhaolt nog ins väöl vaan de veursjrifte. Preesters kriege extra streng regele opgelag (21), meh mage wel vaan de heilege offergave ete (22). In 23 weure de fiesdage gegeve. Blasfemie moot gestraf weure mèt steineging (24). De Hier stèlt e sabbatsjaor en jubeljaor in (25) en verbeet de Joede nog ins aofgodsbeelde te make (26). Tenslotte zèt Heer oeterein wie me door offers geloftes kin aofkoupe (27).

## Externe link
* ויקרא  ''Vayikra'' - Leviticus in 't orzjineel Hebreeuws
Lies van wiskóndege

Liest van belangrieke mattematici:
* Awdhied: Pythagoras en Plato, Euclides, Archimedes
* Europiese Middelièwe: Boethius, Leonardo Fibonacci, Muhammad al-Khwarizmi
* Grondsjlaag: Georg Cantor, Richard Dedekind, Gottlob Frege, Giuseppe Peano, Bertrand Russell 
* Ontwikkeling van de infinitesimaalreikening: René Descartes, Pierre de Fermat, Isaac Newton, Gottfried Leibniz
* Stattestiek: Blaise Pascal, Christiaan Huygens, Jakob Bernoulli, Abraham de Moivre, Thomas Bayes, Pierre Simon Laplace, Adolphe Quetelet, Simeon Poisson, Francis Galton, Karl Pearson
* Achttiende ièw: Jakob Bernoulli, Jean Le Rond d'Alembert, Leonhard Euler
* Neugetiende ièw: Carl Friedrich Gauss, Augustin Louis Cauchy, Niels Henrik Abel, Evariste Galois, Bernhard Riemann, Felix Klein, Karl Weierstrass
* Twintegste ièw: Tom Apostol, Luitzen Brouwer, Pál Erdős, David Hilbert, Kurt Gödel, Don Knuth, John von Neumann, John Nash, Alan Turing, André Weil, Andrew Wiles
Gewoene chimpansee

De **Gewoene sjimpansee** (*Pan troglodytes*) is 'ne hoegoontwikkelden aap oet de femilie Minsape, dee in Middel-Afrika veurkump, en dèks zoonder mie *[[sjimpansee]]* geneump weurt; in dees encyclopedie weurt mèt deen term evels nao alle bieste vaan 't geslach *Pan* verweze, dus ouch nao de bonobo. Zien leefumgeving zien oerwoude en nate savannes; door oontbossing en bejaoging is hun leefgebeed de aofgeloupe decennia sterk trökgeloupe.

## Fysieke kinmèrke
De gewoene sjimpansee waog gemeinlik tösse de 40 en 70 kg; de mennekes weure zwoerder en veural langer es de vruiwkes: ze hole 160 cm tegeneuver 130 cm bij de vruiwkes. Ze zien väöl sterker es lui, en höbbe, zjus wie al aander Ape boete de mins, geliekweerdege han en veu, zoetot ze mèt veer ledemate al kinne pakke. Ze höbbe 'nen draagtied vaan 8 maond en weure mèt naoventrint tien jaor volwasse; hun levesverwachting is oongeveer 50 jaor, tien jaor minder es me eins veur gezoonde lui rekende. Allewel tot de bieste veural fruit en blajer ete zien ze neet gaans vegetarisch: ouch insekte (wie termiete) en klein gewèrvelde bieste stoon op 't menu. Soms goon ze same op jach.

De gene vaan 'ne gewoene sjimpansee koume veur e hiel groet deil euverein mèt die vaan de mins (ongeveer 96% geliek); zoeväöl tot sommege biologe gemeind höbbe tot de sjimpansee in 't zelfde geslach es de mins eingedeild mós weure ("*Homo troglodytes*" en "*Homo paniscus*" zouw me daan kriege). 't Veurnaomste versjèl is tot de mins ei paar chromosome mis wat de ander minsape wel höbbe (23 bij de mins tegeneuver 24 bij de sjimpansees dus); veur de rès zien de versjèlle erg klein. Gemiddeld versjèlt 'ne gewoene sjimpansee genetisch tien kier zoeväöl vaan 'ne mins es twie willekäörige lui oonderein.

## Sociaal verhajdinge
Gewoene sjampansees zien georganiseerd in gemeinsjappe vaan inkel tientalle bieste, meh bringe väöl tied mètein door in kleiner gróppe. Ze kinne zoewel in buim es euver de groond good veurtbewege en zien op bei plaotse oongeveer eveväöl te vinde. Mennekes en vruiwkes kinne eder hun eige organisatie, meh in principe zien de diere patriarchaal (aanders es bij de bonobo's). Sjimpansees make gein langdurege relaties wie de mins dat deit.
Computer

'ne **Computer** is 'n apparaat woemit gegaeves volges formeil procedures (algoritmes) kinne weure verwèrkt. D'r computer weurt in bepaalde Zuid-Limburgse sjtreke ouch waal 'ne **ordinatäör** (oet 't Frans) geneumd. Meistal weurt mit 't woerd computer 'n digitaal apparaat bedoeld, maar d'r besjtunt ouch analoge computers.

## PC's
Apple brach in de jaore saeëvetig es örsjte d'r microcomputer, d'r *personal computer* (ouch: PC), óp d'r maert. Allewiel is IBM d'r groeëtste producaent.

'ne PC (kiek de tekening hie-ónger) besjèèt oet de volgende ónderdele:

* 1. 't Sjaerm
* 2. 't Moderbord       
* 3. De processor
* 4. 't Geheuge 
* 5. Oetbreiingskaarte        
* 6. De voeding
* 7. CD/DVD-sjpeuler/branner 
* 8. Hel sjief
* 9. De moes          
* 10. 't Toetsebord 

Oersjpronkelik woerd 't Ingelsje woerd  *computer* gebroek veur emes dae mujlike bereikeninge oetveurde, mit of zonger mechanische hulpmiddele - vergeliek ouch d'r Duutsje term vuur computer: "Rechner" (raekeneer) en d'r Zuud-Afrikaanse term veur computer: "rekenaar" - meh later woerd d'r term ouch gebroek om apparate te beneume. Modern computers weure vuur väöl mieë gebroek dan allein wiskundige toepassinge. Ouch väöl administratief en financieil  take weure aan d'r computer opgedrage, evels informatievuurziening (internet) en amusement. Ouch weurd d'r computer gebroek om processe aan te sjture, beveurbild de assemblage van auto's doer robots.

D'r opboew van d'r computer kint as volgt weure vuurgesjtild:
# De elektronica weoroet d'r computer besjtit, weurd meistal hardware genump.
# Dees hardware weurd bie 't opsjtarte aangesjtuurd doer firmware (bie PC's bekind as BIOS), basale software, die nuudig is om 't besjturingssysteim te laje.
# De kern van 't besjturingssysteim behiert 't wèrkgeheuge, 't verdeile van de processortied, 't behiere van 't intern gegaevestransport, 't oetveure van programma's en 't verzurge van ein of mieë invoor- en oetvoormechanismes.

# Applicatiesoftware is de programmatuur die weurd gebroek om specifieke functies oet te veure, woeveur de computer is aangesjaf.

Informatica is de weitesjap die tiggeliek mit de ontwikkeling van de computer is óntsjtange.

Inkele besjturingssysteime:
* DOS (**D**isk **O**perating **S**ystem) 
* GNU/Linux
* BSD
* Mac OS/MAC OS X
* OS/400
* Unix
* Windows
* CP/M
* VMS
* Beos
Seksualiteit

**Seksualiteit** (van 't Letien *sexus* "geslech") beteikent in de inger biologische zin 't besjtaon van twee versjillende veurtplantjingstupe (geslechte) bie organisme van dezelfde saort, die allein same mit eine van 't anger tuup (geslech) toet zygotische veurtplantjing in staon zeen. Hie deentj de seksualiteit veur 'n nuuj combinatie van irfinfermasie wodoor nuuj laevesvörm kinne óntstaon.

't Waord "seksualiteit" weurt meistal gebroek veur specifiek de mienselike seksualiteit aan te gaeve.

## Zuuch ouch
* Seks
* Geslechsverkièr
Deuteronomium

**Deuteronomium** is 't vijfde book vaan de Biebel en 't lèste vaan de *[[Pentateuch]]* of *[[Thora]]*. De titel hèlt in "twiede wèt" en is 'n vertaolfout, meh dèk de laojing good: in 't book Deuteronomium weure veural de gebojer vaan de Hier aon 't Joedse volk herhaold. De Hebreeuwse naom is **דברים**. Oondanks de titel *vijfde book vaan Mozes* meint me ouch in orthodoxe kring algemein tot in eder geval de lèste sjapiters, die Mozes zienen doed besjrieve, door Jozua gesjreve zien.

Beröch is sjapiter 7, wat tot väöl intolerantie tösse Joede en aander volker geleid heet, en soms es kèrn vaan 't antisemitisme gezeen weurt.

## Inhaajd
De ierste veer sjapiters geve 'n samevatting van wat de aofgeloupe veerteg jaor gebäörd is, gelardeerd mèt vermaninge tot godsvrezendheid. In sjapiter 5 weure de Tien Gebojer herhaold, boenao nog väöl aander gebojer volge; euver d'n umgaank mèt ander volker (7), 't in tije vaan veurspood godsvrezend blieve (8), en de wiesheid tot gehoerzaamheid beloend weurt (10, 11). In sjapiter 12-26 weure alle regele die gelle veur es de Joede al in Kanaän zien aongekoume herhaold. Sjapiter 27 instrueert de rituele die nao 't euversteke vaan de Jordaan mote gebäöre, en vaan 28 t/m 30 volg nog e verhandeling euver benedictie en maledictie. Mozes, volges 't book inmiddels 120 jaor aajd, regelt zien opvolging, Jozua (31), zingk nog e lofleed (32), sprik de benedictie euver al stamme oet (33) en störf (34).

## Externe link
* &#1491;&#1468;&#1456;&#1489;&#1464;&#1512;&#1460;&#1497;&#1501; ''Devarim'', Deuteronomium op 't orzjineel Hebreeuws, mèt Ingelse vertaoling
Urbanisme

**Urbanisme** is 't verdeidige en de promotie van sjteidelike expansie en de dominatie van sjteidelike landsjappe euver neet-sjteidelike gebede, zo-as de vuursjted en 't plattelandj.

**Urbanisme** is ouch 't geluif dat sjteidelike luuj superieur in cultuur zint as luui oet de vuursjted of van 't plattelandj. Urbanisme weurt vaak geassocieerd mit internationaal kapitalisme, omdat de bases daovan gevurmp weure doer sjteidelike centra, zoas New York, Londe, Paries en Bombay.
Toerisme

**Toerisme** is 't reize met recreatieve doeleinde. 'ne *Toerist* reis en verblief op plaatsje die neet zien gebroekelike verbliefsplaatsj zint. Dit is 'n doel op zich (in taegesjtèlling tot bevuurbild 'n pelgrimstoch of zakenries) en de toerist kiert nao rejelik korte tied wier truuk nao hoes (in taegesjtèlling tot bevuurbild nomade).

'ne Toerist kint interesse höbbe in (onger angere) de cultuur of de natuur van de bezochte leng en sjted. Rieke luuj höbbe ummer al nao verre gebede gereisd: om fantastische geboewe te zeen, nuui taole te liere of nuui gerechten te aete.

't Toerisme is oetgegrujd tot ein van de meist winstgaevende bedriefstak ter welt. In väöl leng of sjtreke is 't zelfs (ein van) de belangriekste bronne van inkomste geweure.
Kaoke

**Kaoke** (aandere variante ouch wel: koke) haet versjillende beteikenisse:
* 't Bereije van 'n maoltied, zuug kaokkuns en kaoktechniek;
* 't Proces woebie 'n vloeistof euvergit van de vloeibare fase nao een gaas, onger toevoeging van wermde, zuug kaokpuntj
Kaokkuns

**Kaokkuns** is 'n *culinair* zaak. 't Woerd "culinair" sjtamt aaf van 't Latiense woerd *culina*: "de kaokkuns" of "wat de kuke betrèf" beteikent. Kaoke weurt dus gezeen as een kuns, 'n vak, 'n vorm van expressie, mer ouch as 'n dageliks noedzakelike bezigheid van miljarde luuj, die in de praktiek weurt aangelierd.
Norbertiene

De **Norbertiene** of de **Premonstratenzers** (Latien: *Candidus et Canonicus Ordo Praemonstratensis*), mit de aafkorting OPraem, woerde in 't jaor 1120 doer Norbert van Xanten in Prémontré opgerich as gecentralisierde orde van regulier  *Chorherren*.  Op 't Bèlsj en in Nederland wuere de Premonstratenser Norbertiene genump.

## Literatuur
* Ingrid Ehlers-Kisseler, *Die Anfänge der Prämonstratenser im Erzbistum Köln* (Rheinisches Archiv 137), Köln - Weimar - Wien: Böhlau 1997, XVI und 660 S., ISBN 3-412-04197-1

## Weblinks
* http://www.opraem.de/ordo.htm Prämonstratenser-Orden
* http://www.praemonstratenser.de/ Prämonstratenser-Reiseführer
* http://www.kloster-roggenburg.de Prämonstratenser-Kloster Roggenburg
* http://www.heiligenlexikon.de/index.htm?Orden/Praemonstratenser.htm
Familie

'n **Familie** is:
* in de taxonomie 'n rang die gesjlach samenbink, zuug femilie (biologie).
* 'n groep luuj die aanein verwant zint, zuug femilie (verwante)
* de aafsjtammelinge van 'ne persoon, zuug familie (historisch)
* in de taolkónde 'n groop verwante taole, zuug taolfemilies
Johann Adam Schöpf

**Johann Adam Schöpf** (Straubing bie Regensburg, 1702 - Egenburg, 1772) waor 'ne Duutsje sjilder. Kunshistorisch vèlt zien werk ónder de Beierse barok of rococo (1720-1770). In Nederlands Limburg ies hae bekènd vanwege 't barokinterieur van de Sint-Gerlachuskèrk in Houtem.

Schöpf woort gebore es zoon van de meubelmeker en beeldsjniejer Jacob Schöpf. Vanaaf 1716 waor hae in opleijing es sjilder. Van 1726 bies 1743 verbleef hae in Praag, woa hae wèrkde es frescosjilder. Schöpf waor 'ne aanhenger van keurvorsj Karl Albrecht van Beiere, en woort daorum, naodat hae gevange waor gezat, truukgesjtuurd nao Beiere. In 1745 woort hae de hoofsjilder van keurvorsj Clemens August. 

In 1749 góng Schöpf in Bonn wone. Rónd 1750 besjilderde hae de *Heilig-Geist-Kapelle* van 't Schloß Augustusburg in Brühl. Ouch decoreerde hae de Sankt-Tiberiuskirche in Münster. 

In 1751 besjilderde hae de parochiekèrk van Houtem, de vreuger sjtifkèrk van Chateau St. Gerlach, mèt fresco's op 't plafón en aan de moere, in rococo-sjtiel. Waarsjienlik woort hae hiebie geholpe door 'n ploog van mètwèrkersj, woa-ónder ziene zoon Johann Nepomuk. 

Nao 1753 góng hae weer in Beiere wone. Dao wèrkde hae in de Johannes Nepomukkapel in Geisselbullach en de Sankt Michael in Beuern. Zien lètste jaore woonde Schöpf op e landgood ten noorde van München. Hae sjtorf op 70-jaorige laeftied in Egenburg.
Euverege sjrievers en diechters

In dis lies zeunt sjrievers van proza en/of toneel en dichters van gedichte en/of songtekste opgenaome. Ze sjr(i)eve in 'n ander taal es 't Limburgs, Nederlands, Fraans, Ingelsj, Duutsj, Latien of Grieks. Bie vief lemma's över sjrievers die in èng taal sjr(i)eve, wert 'n nuuj taalcategorie aagemakd.

* Dante Alighieri (Italiaans, diechter)
* Matsuo Bashô (Japans, diechter)
* Hildegard von Bingen, (Latien, sjriever) gene klassieke sjriever
* Fjodor Dostojevski (Rössisch, sjriever)
* Mihai Eminescu (Roemeens, diechter)
* Li Po (Sjinees, diechter)
* Petrarca (Italiaans, dichter)
* Aleksandr Puškin (Rössisch, diechter)
* Murasaki Shikibu (Japans, sjriever)
* Alan Stivell (Bretoens, diechter)
* August Strindberg, (Zjweeds, sjriever)
* Tu Fu (Sjinees, diechter)
* Tollas Tibor (Hongaars, diechter)
* Nils-Aslak Valkeapää (Samisch, diechter)
Leeuwarden

**Leeuwarden** (Fries: *Ljouwert*, Stadsfries: *Leewarden*) is de hoofsjtad van de Nederlandse provincie Friesland.

## Sjtadsfuncties
Es administratief centrum van Friesland herberg Leeuwarden 'n aantal bestuursapparate, wie 't provinciehoes en d'n tribunaal. Sins de koms van de Achmea-tore, e hoonderd meter hoeg kentoorgeboew, is de sjtad ouch e veurnaom deenstecentrum. Saer de fusies van 2014 en 2018 (zuug ónder) haet de sjtad ouch 'ne neet te verwaarloeze agrarische sector.

## Sjtadsgeziech

't Sjtadsgeziech van Leeuwarden weurt gedómmeneerd door de ierder geneumden Achmea-tore. 't Awd symbool van de sjtad is de Oldehove, 'ne sjeif gezakde gotische tore zónder biebehurende kèrk. Wiejers sjteit dao de Bonifatiuskèrk, geboewd door de Limburgsen arsjitek P.J.H. Cuypers in neogotische sjtiel.

## Historie
Leeuwarden moot te lèste in de negende ieuw oontstoon zien, aon de Middelzie; 'ne later in de Middelieuwe ingepolderde zie-erm. Dao óntwikkelde ziech 'ne laevendegen handel op Oos-Europa. In 1435 verkraog de plaats sjtadsrechte.

In d'n Tachtegjaoregen Oorlog sloot de sjtad ziech aan bie de prins van Oranje. In de zeventiende ieuw kinde de sjtad groete veurspood en haw oongeveer 26.000 inweuners; mie es Groninge op dat memènt. In de negentiende ieuw verveel de sjtad. Op vriedeg 16 november 1951 vónt hie de *Kneppelfreed* ("Knöppelvriedeg") plaats: gewelddadeg relle van Friestalege die veur 't gebroek van hun taal opkaome mèt de politie.

In 1944 woort Leeuwarden oetgebreid mèt 't zuielek 'trimdiel' vaan Leeuwarderadeel. In 2014 kraog de gemeinte e stök vaan de daan opgelufde gemeinte Boarnsterhim. In 2018 volgde 't restant vaan Leeuwarderadeel en e stök vaan de daan ouch opgelufde gemeinte Littenseradiel. Heidoor naom de gemeinte sterk in oppervlaakde touw en raakde ze lendeleker vaan karakter es ze veurheer waor.

## Kerne
De gemeinte umvat neve de stad Leeuwarden nog de kerne Baard*, Bears* (*Beers*), Britsum, Cornjum (*Koarnjum*), Eagum* (*Aegum*), Easterlittens* (*Oosterlittens*), Finkum (*Feinsum*), Friens*, Grou* (*Grouw*), Goutum, Hempens-Teerns (*Himpens-Tearns*), Hijum, Hilaard* (*Hijlaard*), Húns* (*Huins*), Idaerd* (*Idaard*), Jellum*, Jelsum, Jirnsum* (*Irnsum*), Jorwert* (*Jorwerd*), Lekkum, Leons* (*Lions*), Mantgum*, Oude Leije (*Aldeleie*), Roordahuzum* (*Roordahuizum*), Snakkerburen (*Snakkerbuorren*), Stiens, Swichum, Wergea* (*Warga*), Warstiens*, Warten*, Weidum*, Wijtgaard (*Wytgaard*), Wirdum (*Wurdum*) en deile vaan de gehuchte Bartlehiem en Vrouwbuurtstermolen.

In de gemeintes Boarnsterhim en Littenseradiel waore de Friese plaotsnaome officieel. Nao de annexatie is dat zoe gebleve; de Nederlandse naome weure koelek gebruuk. In de plaotse die vaanajds bij de gemeintes Leeuwarden en Leeuwarderadeel hoorte zien evels de Nederlandse naome officieel. Heibove steit ummer de officiële naom iers en daonao d'n alternatieve naom (wienie 'r vaan d'n officiële versjèlt) tösse häökskes. De officieel naome die Friestaoleg zien, zien mèt e stereke aongegeve.

## Externe link
* Website van de gemeinte
Roemaanse tale

**Italische tale** zint 'n groep van Indo-Europese taole die in 't iesjte millennium v.C. op 't Italische sjiereiland gesprôke woerde. Behauve 't Latien zint zie in de loup van de kiezertied oetgesjtorve. Alle **Roemaanse tale** höbbe zich oet 't Latien ontwikkeld.

## Italische tale
* Oskisch-Umbrisch
** Oskisch
** Umbrisch
* Faliskisch-Latien
** Faliskisch
** Latien

## Roemaanse tale
* **[[Aroemeens]]** op 't Balkanschiereiland, veural in Epirus en Noord-Macedonië (zuug Vlachen),
* **[[Catalaans]]** in Noordoest-Spanje, Andorra en de Roussillon,
* **[[Corsicaans]]** op Corsica,
* **[[Frans]]** in Frankriek, Wallonië, 't weste van Zwitserland en väöl gebede boete Europa, zoas Quebec en groete deile van Afrika
* **[[Galicisch]]** in Galicië,
* **[[Italiaans]]** in Italië, San Marino, Vaticaansjtad, deile van Zjwitserland, en in Istrië. 
* **[[Ladino]]**, gesjprôke doer oet Spanje afkomstige sefardische joede,
* **[[Léonees]]**, deile van Spanje, en in Portugal. 
* **[[Occitaans]]** in Zuud-Frankriek,
* **[[Piëmontees]]**
* **[[Portugees]]** in Portugal en vuurmalige Portugiese gebede uverzie, zoas Brazilië,
* **[[Retoromaans]]** (inclusief Ladinisch en Friulaans) in de Italiaanse en Zjwitserse Alpe,
* **[[Roemeens]]** in Roemenië en Moldavië,
* **[[Sardisch]]** op Sardinië (meh op dit eiland weure auch Italiaanse en Catalaanse dialecte gesjprôke),
* **[[Spaans]]** (Castiliaans) in Spanje en het groetste deil van Latiens Amerika.

Oetgesjtorve zint ónger mieë 't Mozarabisch en 't Dalmatisch.

## Zuuch ouch
* Lies vaan Romaanse taolvariante
Oskisch

**Oskisch** ies 'n Italische taal, die gesjproke woort door de Osci, e volk dat in 't zuje van Italië laefde. Same mèt 't Umbrisch huèrt 't Oskisch tot de Oskisch-Umbrische of Sabellische tale.

Me kènt 't Oskisch oet inscripties oet de viefde ièw veur Christus. De belangriekste zint de  * Tabula Bantina* en de *Cippus Abellanus*. 't Oskisch woort in 't Latiense en 't Griekse alfabet gesjreve, meh ouch in 'n eige Oskisch alfabet, 'ne variant van 't alitalische alfabet. Al saer de Oudheid ies de taal oetgesjtorve.

Oskisch leek erg op Latien, meh dao zint ouch 'n aantal belangrieke versjille. Op 't gebied van de woordesjat waore d'r soms ganse ander vörm es in 't Latien veur sómmig frequente weurd. In de fonologie zint d'r ouch versjille mèt 't Latien: 't Oskisch haet 'p' woa Latien 'qu' haet (Oskisch *pis*, Latien *quis*), 'b' woa 't Latien 'v' haet en woa 't Latien miedde in e woord 'b' of 'd' haet, haet 't Oskisch 'f' (Oskisch *mefiai*, Latien *mediae*).

## Veurbeeld van 'n teks in 't Oskisch (oet de Cippus Abellanus)
ekkum[svaí píd herieset
trííbarak[avúm tereí púd
liímítú[m] pernúm [púís
herekleís fíísnú mefi[ú
íst, ehtrad feíhúss pú[s
herekleís fíísnam amfr
et, pert víam pússtíst
paí íp íst, pústin slagím
senateís suveís tangi
núd tríbarakavúm lí
kítud. íním íúk tríba
rakkiuf pam núvlanús
tríbarakattuset íúk trí
barakkiuf íním úíttiuf
abellanúm estud. avt
púst feíhúís pús físnam am
fret, eíseí tereí nep abel
lanús nep núvlanús pídum
tríbarakattíns. avt the
savrúm púd eseí tereí íst,
pún patensíns, múíníkad ta[n
ginúd patensíns, íním píd e[íseí
thesavreí púkkapíd ee[stit
a]íttíúm alttram alttr[ús
h]erríns. avt anter slagím
a]bellanam íním núvlanam
s]úllad víú uruvú íst. edú 
e]ísaí víaí mefiaí teremen
n]iú staíet.

## Externe link
*Oskische woordesjat
Bill Gates

**William Henry Gates III** (28 oktober 1955), algemein bekind as **Bill Gates**, is inne Amerikaanse ongernummer en inne computerpionier. Hae haet same mit angere de orizjineile Altair BASIC-interpreter gesjreve veur de Altair 8800 (de iesjte commercieel succesvolle personal computer). Hae haet same mit Paul Allen Microsoft opgerich, en is noe *chairman* en "software architek". Volges Forbes-magazine is Gates de riekste persoen ter welt.

In zien sjoeljaore presteerde Gates sjlech in vakke die hae triviaal vong, alles behauve bètavakke, woeveur hae ummer goei ciefers haolde. Taege 't eind van zien liegere-sjoeltied begos hae zjwaore gedragsprobleme te ontwikkele, genog tot zien ouwesj en lierare häöm nao inne psychiater sjtuurde.
Top-level domain

E **Top-level domain** (TLD) is 't mies rechtse deil vaan 'ne Internet domeinnaom. Beveurbeeld in li.wikipedia.org is org d'n TLD.

De autoriteit genump Internet Assigned Numbers Authority (IANA) maak oondersjeid tösse 3 TLD's:
* de landkode TLD (ccTLD): gebruuk door lande en oonafhaankeleke territoria. Dit zien twie lètters, beveurbeeld nl veur Nederland
* de generieke TLD (gTLD): in theorie weure dees gebruuk door organisaties (beveurbeeld com veur kommercieel organisaties). Ze zien drei of mier lètters laank. De mieste zien wereldwied te gebruke, meh 'n paar mage allein door de autoriteite vaan de V.S. weure gebruuk, zoe es mil en gov. D'r weurt nog oondersjeid gemaak tösse gesponsorde TLD's (sTLD) (zoe es aero, coop en museum) en neet-gesponsorde TLD's (uTLD) (zoe es biz, info, name en pro)
* infrastructurele TLD: d'r is eine offesjele genump arpa. Dizze weurt gebruuk bei 'n techniek dee Reverse DNS lookup hèt. D'r is ouch nog eine genump root, meh niemand wèt boeveur dee gebruuk weurt.

### Europa
Veur de Europese Unie (EU) gief 't e speciaal domein: .eu. Hei vólg 'ne lies vaan de tópleveldomeine vaan de Europese lidstaote.
* 't Belsj - .be
* Bölgarije - .bg
* Cyprus - .cy
* Denemarke - .dk
* Duutsland - .de
* Esland - .ee
* Finland - .fi
* Fraankriek - .fr
* Griekeland - .gr
* Hongarije - .hu
* Ierland - .ie
* Italië - .it
* Kroatië - .hr
* Letland - .lv
* Litauwe - .lt
* Luxembörg - .lu
* Malta - .mt
* Nederland - .nl
* Oosteriek - .at
* Pole - .pl
* Portugal - .pt
* Roemenië - .ro
* Slovenië - .si
* Slowakieë - .sk
* Spanje - .es
* Tsjechië - .cz
* Zwede - .se
Slavische taole

**Slavische taole** behure tot de Indo-Europese taalfemilie.

De Oes-Slavische en de Zuud-Slavische tale, behauve het Sloveens, 't Kroatisch en 't Bosnisch gebroeke 't Cyrillisch alfabet. De Wes-Slavische talen weure - onger invlood van het katholicisme - gesjreve mit 't Latiens alfabèt.

## Indeiling
:*Zuug ouch: [[Lies vaan Slavische taolvariante]]*

* Wes-Slavisch
** Pools
** Tsjechisch
** Slowaaks
** Sorbisch
** Kasjoebisch
** Polabisch (oetgesjtorve)

* Oes-Slavisch
** Russisch
** Oekraïens
** Roetheens (euverganksdialek tösje Slowaaks en Oekraïens)
** Wit-Russisch

* Zuud-Slavisch
** Sloveens
** Servisch
** Kroatisch
** Bulgaars
** Macedonisch
** Kirkslavisch

## Zuug auch
* Cyrillisch alfabet
* Glagolitisch alfabet
* Oerslavisch
Sub

**Sub** of **Suub** (Nederlands: **Sibbe**) is e dörp in de gemeinte Valkeberg aan de Geul in Nederlands Limburg. De luuj van Sub zègke zelf "Suub" tege hun dörp, terwiel me in de res va Limburg meistal "Sub" detege zaet, wat ouch de sjpelling volges Veldeke is. In Sub kalle ze Subs, dat ies óngevaer 't zelfde es 't Valkebergs van boete de paort.

Besjtuurlik haet Sub ièwelank bie Oud-Valkeberg gehuèrd. In Sub sjtóng ouch 't raodhoes van de gemeinte Oud-Valkeberg, dat woort later 't oud greun kruusgeboew. Dao sjteit noe de St.Rosa-den die eder jaor in augustus, mit de kèrmes geplant weurt.

De mergele kèrk van Sub is gewiejd aan de heilige Rosa van Lima. Bies 1844 huèrde Sub en Iezere ouch bie de parochie Oud-Valkeberg; doe woort in Sub 'n kapel geboewd ónder arsjitek T. Dumoulin. Vanaaf 1866 woort de kèrktore geboewd door dezelfde arsjitek. De kèrk woort oetgebreid in 1927 nao 'n óntwerp van J. Beurskens. Tot 1948 waor de kèrk rectoraatskèrk, denao woort Sub 'n zelfsjtendige parochie. 

't Belangriekste geboew van Sub is 't Subberhuuske (ouch waal Villartshoof geneump) , 'ne hièrehoof oet de 16e ièw. 't Geboew haet sjpeklaoge en 'ne hooktore en is geboewd in Maaslandse Renaissance-sjtiel. In de loup van d'n tied is 't Subberhuuske bewoond gewaes door versjillende adellike families. Ouch tegewoordig is 't geboew es woonhoes in gebruuk door de familie Bennen.

## Dialek
't Subber dialek huèrt bie 't Valkebergs. Dao zint e paar oetsjpraokversjille.
In 2013 woort door 't historisch Genootschap Sibbe-IJzeren 'n book oetgegaeve  mè es titel: *Sibbe-IJzeren woorden, mensen, beelden*, woa-in opgenómme 'n oetgebreide lies mèt typische weurd, oetdrökkinge en idioom oet Sub.

## Dörpsvereiniginge
* Harmonie *Sint [[Rosa]]* 
* Zangvereiniging *Eendracht*
* Dameskoar *Suub*
* Carnavalsvereiniging de *Böschule*
* Jónkheid Suub-Iezere 1993 
* SV Sibbe

## Bekènde inweunersj
*Roy Willems, zenger van dialekmuziek
* De breursj Ger en Huub Harings, oud-coureurs (fietsrennersj)

## Extern linke
*Harmonie Sint Rosa
*Joonkheid Suub-Iezere
*SV Sibbe
*Roy Willems
UTC

Op 't mement dat dees pazjena laode waor 't **-- ''T''  in UTC**
(W3C Date and Time Formats)


**UTC** sjtit veur **U**niversal **T**ime (**C**oordinated) woebie UT de eigelike aafkorting is mit de toeveuging dat 't hie om coördinaat-aafhankelike  tiedweergave git. Voloet weurt UTC meistal *Coordinated Universal Time* genumd en is krek 'tzelfde as GMT (Greenwich Mean Time). UTC is 'n universeile meneer van tiedweergave en mak gebroek van 24-oers tiednotatie zonger punten, am/pm enz.  1315 UTC beteikent dus kwart euver 1 smiddigs volges de sjtandaard conventie (op de nul-meridiaan).  

In een groet deil van Europa  (onger angere in  Nederland en 't Bèlsj) gilt in de winter UTC+1 en in de zoemer UTC+2 (respectevelik 1 en 2 oer later dan de wintertied in Groet-Brittannië).
Hoonder

**Hoonder**, ouch wel **Galliformes** of **Hoonderveugel**, zien 'n orde vaan veugel boetouw hinne, sjroete en kwartele hure. Ze zien middelgroet tot groet en kinne dèks neet of koelek vlege. Bij väöl soorte kump polygamie veur en oondersjeit 't menneke ziech dudelek in uterlek; oongebrukelek gedraag veur veugel, die euver 't algemein monogaan leve. Ze weure dèks um hun vleis en/of hun eier gehawwe.

De Hoonder zien ing verwant aon de eendechtege.
### Taxonomie
**HOONDER** (GALLIFORMES)
* Groetpoetshoonder (Megapodidae)
* Cracidae
* Korhoonder (Tetraonidae)
* Phasianidae: hinne, patrijze, fazante en kwartele vaan d'n Awwe Wereld
* Kwartele vaan de Nuie Wereld (Odontophoridae)
* Poelepetate (Numididae)
* Sjroete (Meleagrididae)
* Mesiete (Mesitornithidae)
Lelystad

**Lelystad** is de hoofstad vaan de provincie Flevoland, allewel tot 't in de sjeem vaan 't groeter Almere steit. De stad heet zoe'n 75.000 inwoeners, en de gemeinte besleit wel 764,70 km2; daomèt is 't de groetste gemeinte vaan Nederland es me water mètrekent. Lelystad ligk aon d'n A6 en vörmde (tot ind 2012) 't eindpunt vaan 't spoor Weesp-Lelystad det is doorgetrokke nao Kampe. De plaots is geneump nao dr.ir. Cornelis Lely.

## Insignes
't Waope vaan Lelystad liet ziech zoe besjrieve: vaan goud, mèt e motief vaan aoneingeslote zesheuk vaan sabel; veurzeen vaan e hartsjèld vaan azuur mèt 'n lelie vaan zèlver; es sjèldhawwers twie (heraldische) zieliewe gedeild vaan goud en zèlver, gevind, genageld en getóngk vaan keel.

De zesheuk symbolisere de basaltblök boevaan zwoer ziedieke zien gemaak; 't hartsjèld is 't waope vaan de femilie Lely en natuurlek 'n verwiezing nao de naomgever vaan de stad.

## Stadsfuncties
Lelystad heet es provinciehoofstad en centrum vaan e watersjap 'n functie es bestuurscentrum. Zien economisch belaank blijf daobij achter. De bevolking is veural aofkumsteg oet Amsterdam. 't Gief e klein vleegveld, boebij in de buurt 't lochvaartmuseum Aviodrome steit.

## Stadsgeziech
Lelystad is gebouwd vaanaof midde jaore zesteg en heet wieneg monumintaol gebouwe; minder es Almere. De nuibouw is nao 't succes vaan zie zuidwestelek zöster stopgezat, umtot de aongreuj te klein waor. 't Verwach aontal inwoeners vaan hoonderddoezend heet me nog laank neet gehaold, umtot de plaots noe eine kier wijer vaan Amsterdam ligk es Almere. D'n opzat is evels ruim en good doordach; zoe gief 't fietsweeg die gaans oonaofhenkelek vaan de otoweeg luipe. Boete de stad vint me 'ne replica vaan 't zeventiendeniews sjeep de *Batavia*, 'n outletcenter mèt de naom *Batavia-Stad* wat op e fort liekent en 't natuurgebeed de Oostvaardersplassen, wat e paar veur Nederland unieke soorte hoesvès.

## Historie
In 1957 veel de polder Oostelek Flevoland druug, boe me in 1965 Lelystad stiechde. De ierste jaore greujde de stad hendeg snel, en woort ze direk bestuurd door de landdros veur de Zuieleke IJselmeerpolders. In 1980 woort 't binne dat gewes 'n apaarte gemeinte en wie in 1986 de provincie Flevoland woort opgeriech, maakde me Lelystad dao hoofstad vaan. De greuj stagneerde in deen tied: in plaots vaan de beuigde 100.000 inwoeners bleef de populatie stoon op 70.000.

## Taol
Door de aofkoms vaan zien bevolking is de volkstaol vaan Lelystad 't Amsterdams.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Argentinië

**Argentinië** (officieel: **República Argentina**) ies e land in 't zuje van Zuud-Amerika. Argentinië grens aan Paraguay en Bolivia in 't noorde, Braziel en Uruguay in 't noordoaste en Chili in 't weste. In 't oaste grens 't aan de Atlantische Oceaan.

## Bestuurleke indeiling

Argentinië ies verdeild in 23 provincies (*provincias*) en ein federaal distrik, de hoofsjtad Buenos Aires. De provincies zint weer ónderverdeild in *departamentos*.

Vanaaf 't ing van de jaore 90 van de twintigste ièw höbbe de provincies van Argentinië ziech vereinig in regio's, um te kènne samewèrke op 't gebied van economie, infrastructuur en óntwiekkelingspolitiek. Dees regio's zint èvvel gein officieel besjtuursorgane.

## Tale
De enig officieel taal ies 't Sjpaans. Dao zint ouch nog 'n aantal minderheidstale, bieveurbeeld 't Quechua, 't Guaraní en 't Mapudungun. Wiejer were door 'n aantal immigrantegroepe nog hun oorsjprönkelike tale gebruuk, bieveurbeeld 't Duutsj en 't Ingelsj. 

De oetsjpraok van 't Argentijnse Sjpaans versjilt van die in Sjpanje en in de res van Latiens-Amerika. Ouch op lexicaal en morfologisch niveau zint d'r 'n aantal aafwiekinge.
Assen

**Assen** is de hoofstad vaan de Nederlandse provincie Drenthe en vaan die provincie de twiede groetste gemeinte in inwoeners, nao Emmen. 't Aontal inwoeners bedroog per 1 april 2016 67.036, en 't oppervlak is 89 km², wat 't dao-in weer tot bekans de kleinste Drentse gemeinte maak. Boete de kern Asse kint de gemeinte nog 't dörpke Loon en 'n aontal gehuchte. Börgemeister is (2014) Marco Out vaan de VVD.

## Stadsfuncties
Assen hoesves 't gouvernemint vaan de provincie en 'n rechbaank, en heet same mèt Emmen 'n functie es regionaol verzörgingcentrum. Assen steit wel in de sjeem vaan 't kortbij Groninge, wat väöl groeter is.

## Stadsbeeld
Assen is 'n aajd dörp (zij 't mèt stadsrechte sinds 1809) wat pas vaanaof de negentiende iew tot stad oetgegreujd is. Daorum is 't centrumke klein en ligk 't roond 'ne brink. Aon dee brink ligke 't veurmaoleg provinciehoes en 'n abdijkèrk. Eve noordeleker ligk de neogotischen tribbenaol. 't Asserbos ligk binne de bebouwing vaan de stad, die rillatief ruim is opgezat.

## Historie
In 1258 woort op de plek vaan de moderne brink e kloester gevesteg, daoveur gehoesves in Coevorden. In 1602 woort 't kloester opgeheve en woort 't es wereldlik machscentrum, naomelek veur de staote vaan 't gewes Drenthe, ingeriech; in deen iew oontstoont hei 'n ech dörp. Vaanoaf de achtiende iew woort 't dörp groeter en in 1809 kraog 't zelfs stadsrechte vaan Lowie Napoleon, dee hei zien zomerresidentie had. In 1814 woort 't de hoofstad vaan de provincie Drente. De groete nuibouw kaom begin twintegste iew op gaank.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Texel

**Texel** (oetspraok *Tessel*, ouch in 't Standaardnederlands en euvereges ouch de einegeste riechtege benaoming op 't Tessels, e Wesfries dialek) is 'n eiland en gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Noord-Holland, mèt 'n oppervlakde vaan 585,96 km2 (veur de gemeinte, die ouch väöl water bevat; 't eiland besleit 169,82 km2) en op 1 januari 2004 13.735 inwoeners. 't Is 't westelekste vaan de bewoende Wadde-eilen, mèt de Noordzie ten weste en de Waddezie ten ooste. De gemeinte bevat de kerne Den Burg (hoofplaots), De Cocksdorp, Den Hoorn, 't Horntje, De Koog, Oost, Oosterend, Oudeschild, De Waal en Zuid-Eierland. Door zien isolatie vaan 't vasteland heet Texel de verzörgingsfuncties vaan 'n klein stad, oondanks tot gein vaan de plaotse groeter is es 7.000 lui en oondanks de kortbijheid vaan de stad Den Helder.

## 't Eiland
De veurnaomste bron vaan inkomste is, wie op alle Wadde-eilen, 't toerisme; wijer heet nog ummertouw de landbouw beteikenis. De vèsserij is in beteikenis sterk trökgeloupe.

Texel is allein vaanoet de have vaan Den Helder te bereike, en de TESO, 'ne coöperatieve veerdeens mèt de Texelere es aondeilhawwers, heet 't monopolie op 't transport vaan en nao Texel. In de zoemer weurt de bevolking door 't toerisme gemultipliceerd; veural De Koog is es badplaots in trèk. Evels heet 't ouch groete weerde es natuurgebeed; in en roond De Slufter, e zie-ermke vaan de Noordzie, leve väöl vogelsoorte en 't waddegebeed weurt door ziehun bewoend. 't Landsjap vaan 't eiland heet gooddeils zien agrarisch karakter behawwe.

De otochtoon bewoeners spreke vaanajds e Wesfries dialek, bekind es *[[Tessels]]*.

## Historie
Texel waor tot in de Roemeinsen tied deil vaan 't vasteland; euverstruiminge zörgde evels in de vreug middeliewe deveur tot 't 'n eiland woort, geneump *Texla*. In 1415 kraog gans 't eiland stadsrechte, get unieks in de Lieg Len (al heet 't zien parallelle op 't Noord-Hollands vasteland, boe soms ouch twie dörper same stadsrechte hadde). Tijens d'n Iersten Ingelsen Oorlog brandsjatde de Ingelse 't eiland. In 1630 woort 't eiland door annexatie vaan 't noordelek Eierland bekans twie kier zoe groet. Tot in de negentiende iew greujde door inpoldering 't landbouwareaol aon. Wie in mei 1945 't Georgisch garnizoen vaan de Nazi's in opstand kaom, raakde 't eiland in 'ne bleujetege strijd verwikkeld.

## Extern linke
* Homepage vaan de gemeinte Texel
* Wiki euver Texel
Alkmaar

**Alkmaar** is 'n stad in 't hart vaan de Nederlandse provincie Noord-Holland mèt op 1 januari 2004 94.121 inwoeners. Neve de stad Alkmaar bevat de gemeinte de dörper Driehuizen, Graft, Grootschermer, Koedijk, Markenbinnen, Noordeinde, Omval, Oost-Graaftdijk, Oterleek, Oudorp, De Rijp, Schermermhorn, Starnmeer, Stompetoren, West-Graftdijk en Zuidschermer. Alkmaar is 't verzörgingcentrum vaan de kop vaan Noord-Holland en nao Amsterdam en Haarlem de groetste stad vaan die provincie. De stad weurt um häör sjoen aongeziech en de folkoristische kiesmerret (edere vriedeg) door väöl toeriste bezoch.

## Stadsgeziech

De stad heet 'n aontal intersante kèrke, wie de Sint-Laurenskèrk, de Kapelkerk en de neogotische Sint-Laurentiuskèrk vaan Cuypers. 't Bekindste gebouw is evels wel de Wieg, aon de Groete Merret, boe me vriedegs de kiesmerret hèlt. Ouch 't stadhoes is intersant. Wijer is in 't Alkmaars centrum wieneg gesloop, wat de ganse binnestad hiel bezeensweerdeg maak.

## Historie
Alkmaar is in d'n èlfden iew veur 't iers geneumd, rissorterend oonder Heiloo. In d'n twelfden iew laog 't in de frontlinie vaan de strijd tösse de Hollanders en de Wes-Frieze. De Hollandse graof gaof de plaots in 1254 stadsrechte. In 1492 woorte de privilezjes evels opgesjort, umtot de stad aon de Rebellie vaan 't Kies- en Broedvolk mètdeeg. In 1573 woort de stad door d'n Hertog vaan Alva belag; zoonder succes evels. Dit waor 't kierpunt in d'n Tachtegjaoregen Oorlog ('van Alckmaer de victorie'). In de zeventienden iew maakde me de mere in de umgeving druug, wat tot de bleuj vaan de stad bijdroog. De stad kós evels neet in de Zuiderzeehandel participere, zoetot ze in de sjeem vaan Enkhuizen en Hoorn kaom te stoon. In de negentiende iew oontwikkelde ze ziech weer bove die oet, door de ontwikkeling vaan spoorweeg en 't grave vaan 't Noordhollands Kenaal en zien strategische ligking dao-aon, midde in 't land. In 1972 annexeerde Alkmaar de gemeintes Koedijk en Oudorp, in 2015 volgde 'n oetbreiing mèt de opgelufde gemeintes Schermer en Graft-De Rijp. Dit maakde vaan  veurheer sterk steidelek Alkmaar 'n gemeinte mèt väöl lendelek, dunbevolk gebeed.
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg** (5 maart, 1870 of 1871 - 15 januari, 1919, in 't Pools *Róża Luksemburg*) waor 'n Joedse Marxistische politicus, socialistische filosoof, en revolutionair. Ze waor 'n sociaal democratische theoretica van de Sociaal-Democratische Partie van Duutsjland en later van de Onaafhankelike Sociaal-Democratische Partie van Duutsjland. Ze waor oprichter van de krant *Die Rote Fahne* (in 1918) en meideoprichter van de *Spartakusbund*, 'n marxistische revolutionaire groep die later de Communistische Partie van Duutsjland woert en deilnaom aan 'n niet gesjlaagde revolutie in Berlien in januari 1919. De opsjtand woerd oetgeveurd taege Rosa's bevel en waor gein succes. 't Freikorps, euverbliefsele van 't monarchistische laeger en rechtse militia's, woerd doer de regiering gejtuurd en Luxemburg en honderde angere woerde vasgenomme, gemarteld en gedoed (o.a. Karl Liebknecht).

## Quotes
* "Freiheit ist immer Freiheit der Andersdenkenden"

## Gedènkplaatsje
De Oosduutsje regiering haet de *Rosa-Luxemburg-Platz* en zien U-Bahn station op de U2 lien in Mitte, Berliens historische sjtadcentrum, häör naom gegaeve.
Antwerpe (provincie)

**Antwerpe** (Nederlands: *Antwerpen*) is de naom vaan 'n Belsje, Vlaomse provincie, geneump nao de gelieknaomeg stad, die hoofstad en groetste gemeinte vaan de provincie is. De provincie grens aon Oos-Vlaondere, Vlaoms Braobant, Belsj Limburg en Nederland (provincie Noord-Braobant). De taol is Braobants. 't Gebeed maakde oets deil oet vaan 't hertogdom Braobant, en woort in 1815 es zelfstandeg provincie geformeerd.

## Bestuurleke indeiling (officiële naome)
Antwerpe kint 3 arrondisseminte:
* Antwerpen (Antwerpe)
* Mechelen (Mechele)
* Turnhout

Antwerpe kint (sinds de fusie vaan 2025) 67 gemeintes:

## Externe link
* Provincie Antwerpe
Oos-Vlaondere

**Oos-Vlaondere** (Nederlands: *Oost-Vlaanderen*) is 'n Vlaomse provincie die good samevèlt mèt 't oostelek deil vaan 't historisch Vlaondere, en mèt 't gebeed vaan de Oos-Vlaomse streektaol. Hoofstad is Gent. De provincie grens aon Wes-Vlaondere, Henegouwe, Vlaoms-Braobant, Antwerpe en 't Nederlands Zieland.

## Bestuurleke indeiling (officiële naome)
Oos-Vlaondere bevat zès arrondisseminte:
* Aalst (Aals)
* Dendermonde
* Eeklo
* Gent
* Oudenaarde 
* Sint-Niklaas

Oos-Vlaondere bevat (sinds de fusie vaan 2025) 55 gemeintes:

## Externe link
* Provincie Oos-Vlaondere
Taam peerd

't **Peerd** (*Equus ferus caballus*) is 'n oonevehoveg zoogdier oet de femilie Equidae. 't Bies is euver 't algemein groet; de sjófhuugde kin evels sterk variëre (vaan 'ne meter of minder tot eine meter tachteg of mie). De bieste koume neet mie in oersprunkeleke wèl populaties veur; alle peerd zien of gedomesticeerd of weer verwèlderd. 't Przewalskipeerd (*E.f. przewalskii*), wat tot veur kort nog wel in 't wèld veurkaom, is 'n apaarte oondersoort. (Soms weure ze zelfs es apaarte soorte gezeen; 't taam peerd hèt daan *Equus caballus*, 't Przewalskipeerd *Equus ferus*.) Mennekespeerd heite *hingste*, vruiwkes *mere*, klein *veules* en castraote *roene*.

Peerd zien vaanaof de prehistorie door lui ingezat, veur versjèllende doele: es wèrkdier (veural in de landbouw: ploge etc.), es rijdier, es trèkdier veur kare en kojtse en in d'n oorlog (cavalerie). In de twintegste iew heet 't peerd aon belaank verlore, en allewijl is 't veural sport-, expositie- en vrijetiedsdier. Ouch weurt 't nog wel door pelitie en ordedeenste ingezat, zoewie therapeutisch (al of neet berijd) bij lui mèt (geisteleke of liefeleke) handicaps. 'n Historie vaan doezende jaore fokke heet 'n väölheid aon versjèllende rasse opgeleverd. Relatief klein peerd (sjófhuugde
Gróndwet

In 't sjtaatsrech is 'n **constitutie** de gróndsjlaag van 'n sjtaat. Dees is dèks, meh neet ummer, vasgelag in 'n **gróndwet**, e document woeë-in de grondrechte en/of de wirking van 't politieke sjtèlsel in e bepaald landj besjreve sjtunt.

Constituties variëre van land tot land, al zint d'r toch inkel vriewaal universeel kinmerke. Constituties reigele de organisatie van de euverheid, ze zigke bevuurbeeld of 't 'n parlementair of 'n presidentieel systeem is, welk mechanisme de wètgaevende mach haat óm de oetveurende mach te controliere, wat de rol is van de rechterlike mach en op welke meneer de mach verdeild is tösje de nationaal regiering en de lokaal organe. Ze vermèlde traditioneel ouch 'n aantal rechte, die in sómmige gevalle neet ech dudelik zin (zoeë-as "'t rech op wèrk").

## Nederland

De Hóllesje gróndwèt haat dan noch 't speciaal veurbehoud dat 'ne rèchter neet maog beoerdeile óf de wètte en verdrage mèt de gróndwèt in euvereinsjtumming zeen. Dit is angesj es in gróndwètte van anger leng, zoeë-wie Duutsjland, Belsj of de Verenigde Sjtate, umdat 't effectief betekent dat de wètgaever zelf - en neet de rechter - bepaalt of de wèt waal of neet euvereinsjtump mit de Grondwèt. Saer Fortuin is dit gegaeve oonderwaerp va parlemair discussie. In 2008 is de VVD, 't CDA en de Christen Unie taege 'n verendering van dat artikel in de groondwèt. Groen Links, SP en de PvdA zeunt daovör. De rechter maog de wèt nao Nederlands sjtaatsrech waal toetse aan 't Europees Verdraag veur de Rechte van de Miens. Dees toetsing haet in de Nederlandse rechtsorde veur e belangriek deil de functie van toetsing aan de Grondwèt euvergenomme.

## Belsj
Öp 't Belsj werre b.v Vlamsje decrete en richtlijne getoetst an de gróndwèt dör de Nederlandstalige Kamer van d'r Raod van Sjtate. De Franstalige Voerenaere besjoewe die Kamer es polletiek beneumd, vermits ze de Vlamsje interpretatie van de federaal wètte óp de facilitète es oonoetgesjpraoëke richtlijn hanteert in häör arreste.

Vriewaal alle democratieë höbbe 'n gróndwèt. E veurbeild van 'n land zonger gróndwet is 't Vereinig Kuëninkriek. De gróndwèt wuurt vasgesjtèld doer de gróndwètgaever. Dèks is dit de gewoeëne wètgaever, dae 'n  sjpeciaal procedure volg (bevuurbeeld mieërder laezinge en 'n gekwalificeerde mieëderheid nuuëdig). In 'n aantal leng besjteet d'r 'n referendum vuur 't verangere van de gróndwèt. In anger leng is 'n twieëde goodkäöring van twieëderde of de hèlf van de mieërderheid nuuëdig. Daodoer kint 'n verangeringssproces jaorelank doere. Op 't Belsj is 'n twieëderde mieërderheid nuëdig in 't federaal parlement um de gróndwèt, woeë-ónger ouch de taalwètte valle, te verendere.