open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Groeatvórstendóm Moskou

't **Groeatvórstendóm Moskou**(Róssisch: Великое княжество Московское, *Velikoje knjazjestvo Moskovskoje*) waas e laatmiddelieëfs Róssisch vórstendóm mit Moskou es de houfstad. 't Waas de veurgengersstaot van 't vreugmodern tsaardóm Róslandj.

't Vórstendóm óntstóng ónger Daniël I, dae in 1283 Moskou irfdje. Róndj 1320 haw d'r 't vórstendóm Vladimir-Soezdal, wo Moskou nominaal ónger veel, euversjieëmp en oetintjelik ouch opgenómme, worop t'r 't rippebliek Novgorod (1478) en 't vórstendóm Tver (1485) vereuverdje.

Moskou bleef toet 1480 'ne vazal vanne Gouwje Horde. Ivan III versterkdje tiejes zien 43-jäörige regering 't vórstendóm nammieë. Hae vóch taenge de groeate rivaliserendje mach, 't groeatvórstendóm Litouwe, en taenge 1503 haw d'r 't gróndjgebied van Moskou verdrieveljig. Door zienen trouw mitte nich vanne lèste Byzantiense keizer vestigdje d'r Moskou es d'n opvölger van 't Romeins Riek, 't Derdje Roeame. Ivan maakdje aanspraok oppen titel "Hieërser van alle Roes".

Ivan zienen opvölger Vasili III vereuverdje in 1512 de stad Smolensk op Litouwe, wobie de grens van 't vórstendóm de Dnjepr bereikdje. Vasili ziene zoon, Ivan IV woort in 1547 gekruuendj toetten ieësten tsaar van Róslandj. Vanaaf den sprik me denouch euver 't tsaardóm Róslandj.
Filip vaan 't Belsj

**Filip** of **Philippe vaan 't [[Belsj]]**, **Keuning vaan de Belzje** (Nederlands: *Filip, Koning der Belgen*, Frans: *Philippe, roi des Belges*, Duits: *Filip, König der Belgier*), geduip es **Filip Leopold Lodewijk Maria** (Breusel, 15 april 1960) is sinds 21 juli 2013 de zevende keuning vaan de Belzje. Heer is de aajdste zoon en troenopvolger vaan Albert II.

Wie heer nog prins waor riechde Filip in 1998 't Prins Filipfoonds op, mèt es buut de gemeinsjappe op 't Belsj korter bij mekaar te bringe. Zien motto is: "Wat veer deile is zoeväöl sterker es wat eus aanders maak, 't is 'n trouf die in eus han ligk".

Filip is es keuning veurzitter vaan de Belzje Deens veur de Boetelandse Handel. Daorum leij heer eder jaor veer ikkenomische missies es bevördering vaan de Belzje export. In gans en al leit heer tachteg zendinge. Ouch al organisere de versjèllende geweste (Vlaondere, Wallonië en Breusel) hun eige ikkenomische missies, de fidderaole, geleid door Filip, zien de meis opvallende missies mèt de meiste aondach in de Belzje en boetelandse media. Neve 't bedriefsleve, nömme ouch de gewesteleke euverhede actief deil aon dees missies.
Hekla

De **Hekla** (oetspraok: ['hɛʰkl̥a], *Hehkla*] is 'ne stratovolkaan in 't zuje van Ieslandj (*[[Suðurland]]*) dae 1.491 m hoeag is. Zie is eine vanne aktiefste volkane van 't landj mit mieër es twintjig volkaansoetbersinge saer 874. Inne middelieëve woort de berg owwel de "Pórt nao de Hèl" geneump in Europa; d'n Ieslandjs naam beteikentj de "geheudje".

De Hekla maak deil oet van 'ne volkanische bergkamp dae zoea 40 kilomaeter lank is. 't Aktiefste deil van deze kamp, 'n eruptieknaal van 5,5 km lank mitte naam Heklugjá, ligk binnen 't gebied det m'n Hekla neump. Hekla zuutj oet wie 'nen ómgedrejde boeat mitte keel es 'n rits kraters, wovan twieë gemeinelik 't aktiefste zeen.

De geregeldje en groeat oetberstinge vanne volkaan höbben e good deil van Ieslandj belag mit tefra; de läög van dees oetberstinge waere gebroek veure oetberstinge van anger volkanen op Ieslandj te datere. Zoea 10% vanne nujen tefra waat de lèste doezjend jaor op Ieslandj is biegekómmen is aafkumstig van Hekla, same good veur 5 km³. Óm gansen haet de Hekla veur 't lèste millenium lang eint vanne grótste volume aan lava van alle volkanen oppe ganse werreld produceerd, zoea 8 km³.

De Hekla bars oet inne jaore 1104, 1158, 1206, 1222, 1300, 1341, 1389, 1510, 1597, 1636, 1693, 1766, 1845, 1947, 1970, 1980, 1991 en 2000. Al dees oetberstinge zörge veur e flot-verangerdj landjsjap róntjelómme volkaan. Zoea waas de berg zelf veure oetbersting in 1947 meh 1.447 m hoeag.
Tripolitanië

**Tripolitanië** of **Tripolitana** (Grieks: *Tripolis*; "driestad" of "drie stej", Arabisch: طرابلس; *Tarabulus* of *Taraboeloes*) is e landjsjap i 't naord van Afrika.

De drie stej woran Tripolitanië ziene naam óntlieëntj zeen:
* Sabratha
* Oea ('t hujig Tripoli)
* Leptis Magna

De naordewindj dae 't gebied róntjelómme Middellandjse Zieë euverhieërs bringk wolke mit zich mit die inne wintjer raenge bringen euvere Nafusa-berg, wonao 't water door wadi's nao de kus struimp. Door deze raengen is 't gebied hieël vröchbaar, wodoor de drie stej, oeatj gestich dore Feniciërs, hieël riek woorte.

't Gebied haet deil oetgemaak van 't Carthaags Riek, 't Numidisch Keuninkriek, 't keuninkriek van Massinissa en, vanaaf zoeaget 100 v. Chr., de Romeinse pervinsje Africa Proconsularis, wonao 't inne Late Aadheid nag 'n zelfstenjige Romeinse pervinsje woort.

De verdaejiging van 't aop weusdjegebied taenge de Garamante stal speciaal eisjen aan 't derdje legion Augusta. De definitieve leuzing woort pas vónje dore Romeinse keizer Septimius Severus (193-211): de Limes Tripolitanus, e drietal forte in Ghadames, Gheriat el-Garbia en Bu Njem, die geveudj kóste waere dore óntginning van 'n hieël groeat deil halfweusdje. Allewel de forte nao ruum 'n half ieëf opgegaeve woorte, bleve de versterkdje bórderieje (centenaria) nag ieëven in gebroek.

De Limes Tripolitanus euverlaefdje de crisis vanne derdje ieëf, 't Dominaat (doe Tripolitanië veur 't ieës 'n ónaafhenkelike pervinsje woort), de hieërsjappie vanne Vandale enne kóms vanne islam. Van 1551 toet 1911 veel Tripolitanië es pervinsje ónger 't Ottomaans Riek.

Op 24 dieëtsember 1951 woort Tripolitanië vereindj mit Fezzan en Cyrenaica toet 't ónaafhenkelik Keuninkriek Libië.
1507

1506 - **1507** - 1508

## Gebäörtenisse
* 18 mieërt - Margaretha van Oeasteriek wuuert landjvoog van de Nederlenj.
* 3 april -Maarten Luther óntvingk 't sakkerment van de priesterwiejing.
* 25 april - De Cosmographiae Introductio van Matthias Ringmann wuuert oetgebrach same mit de kaart van Martin Waldseemüller. De teks bevatj de ieëste vermelding van 't continent Amerika.
* 5 juli - Margaretha van Oeasteriek duit zien Bliej Intraej in Mechelen.

; sónger datum
* De kattedraol van Chartres krieg aan de naordkantj 'nen twieëdje (laatgotischeb) tore zodet 't wèsfront noe twieë tores riek is. 't Haet kritiek went d'n einveljige toren ane zuudkantj zów mieër in hermenie zeen mit 't kirksjeep. De anger tores waere noeatj realiseerd. De kattedraol is aevel waal d'n insigste dae drie (drieveljige) ingeng haet.

## Gebaore
; datum ónbekindj
* Bálint Bakfark, Hongaarse kómpenis en lutis oet de Renaissance (gestórve 1576)
* Anna Boleyn (meugelik gebaore in 1502), keuningin van Ingelandj (gestórve 1536)
* Franciscus Sonnius, ieëste buusjop van De Bós en later van Antjwerpe (gestórve 1576)

## Gesjtorve
* 12 mieërt - Cesare Borgia (31), Italiaanse politicus
* 1 april - Sigismondo d'Este (73), goevernäör van Reggio Emilia
* 2 april - Franciscus van Paola (~91), geiselik en de stichter van de Orde der Minieme

;datum ónbekindj
* Gentile Bellini (~78), Venetiaanse kónssjilder

## Biljendje kóns

Plaetje:Jacob Cornelisz. van Oostsanen 001.jpg|*Noli me tangere* (1507) Jacob Cornelisz. van Oostsanen, Gemäldegalerie, Kassel
Plaetje:Raffael 004.jpg|*Kruutsaafnaam* (1507) Rafaël, Galleria Borghese


## Boewkóns

Plaetje:Ingang van het Hofje de Poth met de Rochuskapel.JPG|*Sint Rochuskapel*, Amersfoort (1507)
Plaetje:Feldkirch Katzenturm.jpg|*Katzenturm*, Feldkirch, Oeasteriek (1507)
Anders Celsius

**Anders Celsius** (Uppsala, 27 november 1701 - dao, 25 april 1744) waas 'ne Zweedsen sterrekóndige. Hae is bekandj veure celsiustemperatuursjaol.

Zien femielje waas aafkumstig oet Ovanåker. Zienen achternaam is 'n latinisering van *Höjen* of *Högen*. In 1730 woort Celsius hoeaglieër inne sterrekónde in Uppsala, juus wie zie vader ieëre. In 1741 richdje d'r mit e deil anger luuj 'ne sterrewach op in zien gebaorteplaats,

Aevel is t'r veural bekandj veure celsiustemperatuursjaol, waat t'r in 1742 ingeveurd haet. 

Aanvenkelik waas zien sjaol vasgestèldj mit 't kaokpuntj van water op 0° en 't vreerpuntj op 100°. In 1745, e jaor naodet Celsius gestórve waas, haet (dinkelik) Carl Linnaeus dees sjaol ómgedrejdj veur praktische maetinge mekkeliker te make.

Adners Celsius stórf op twieëenveertigjäörige laeftied aan tering en woort begraven inne kirk van Gamla Uppsala.
Bad Berleburg

**Bad Berleburg** ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Siegen-Wittgenstein, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. 't Liegk wiejer in 't Regierungsbezirk Arnsberg.

De op 420 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 275,52 km2, in december 2018 	19.446 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 71 de veerkante kilometer.

Berleburg ies ein van de belangriekste ikkenomische centra van 't Sauerland, de sjtreek woa de sjtad in liegk.
Bad Laasphe

**Bad Laasphe** ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Siegen-Wittgenstein, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. 't Liegk wier in 't Regierungsbezirk Arnsberg.

De op 330 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 135,95 km2, in december 2018 13.565 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 100 de veerkante kilometer.

Ikkenomisch huèrt Bad Laasphe tot ein van de belangriekste sjtae in 't Sauerland - de sjtreek woa Laasphe in liegk.
Kirkdörp

E **kirkdörp** is euver 't algemeint e dörp det is óntstangen of opgeboewdj róntjelóm ein inkel kirk.

Me kan 't kirkdörp prónter definiëren op twieë, get versjillige, menere:
* De meis-gebroekdje beteikenis is die van e dörp det ein kirk haet, die 't centrum vörmp dan inne midde van 't dörp steit, of inne aje kaer van 't dörp.
* De anger beteikenis is die van e dörp det ein kirk haet, aafgezeen vanne ligking van die in 't dörp. Sómtieds kan 't zelfs 'n twieëdje, klènder kirk höbbe, meh die is den oearsprunkelik gein óngerdeil van 't dörp.

Anger beteikenisse zeen:
* Dörper die neet hieël groeat zeen;
* Dörper die nao d'n Twieëdje Werreldkrieg neet of knap zeen gegreudj, en duus neet oetgebrèdj zeen gewore mit planmaesige woonwieke;
* Es e dörp waal gegreudj is, de aaj kaer róntjelómme kirk, in taengestèlling toette later biegeboewdje wieke.
Soest (Duutsjland)

**Soest** ies 'n sjtad en de houfsjtad van de gelieknamege Wesfaalse krink Kreis Soest, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk wier in 't Regierungsbezirk Arnsberg.

De op 90 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 85,81 km², in december 2018 47.460 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 553 de veerkante kilometer.
Warstein

**Warstein** ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Soest, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk wier in 't Regierungsbezirk Arnsberg.

De op 310 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 158,03 km², in december 2018 24.842 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 157 de veerkante kilometer.

Warstein sjteit al sinds 1753 bekind es de groatste beerleverancier van 't Sauerland, de sjtreek woa de sjtad in liegk. 't Beer oet Warstein haet allewiel Warsteiner en kin ziech rekene tot de bekindere bere van gans Duutsjland.
Möhnesee

**Möhnesee** ies 'n gemeinte in de Wesfaalse krink Kreis Soest, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk wiejer in 't Regierungsbezirk Arnsberg.

De op 241 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 123,51 km², in december 2018 11.620 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 94 de veerkante kilometer.

't Gelieknamege meer aan Möhnesee, *das Möhnesee*, ies mèt zien 10,76 km² ein van de drie groate meer van 't Sauerland, de sjtreek woa 't in liegk. 't Möhnesee ies deils verantweurdelek veur 't drinkwater en de electriciteit in dees regio,
Biografie

'n **Biografie** of **laevesbesjrieving** (Aadgrieks: βίος (bios) "leven" en γράφειν (graphein) "sjrieve") 'n sjriftelike, en meis ouch oetgebrachte, besjrieving van waat emes in zie laeven haet mitgemaak of gedaon en waat zien werke zeen gewaes.

Meis wuuert d'n term gebroek veur non-fictie, mit anger wäörd werke worin emes 't wirkelik laeve van 'ne wirkelik bestäöndje, döks hieël bekandje, persoean verzeuk te besjrieve. 'n Biografie is verhaolendj en verzeuk op daen waeg e baeter inzich te gaeven inne persuuenlikheid en 't karakter vanne besjreve persoean en is dus mieër es 'n sumpel opsomming van feite. 

Dao bestaon versjillendje óngerverdeilinge veur biografieje:
* 'n Hagiografie is 'n biografie specefiek euver 'nen hèlge, meh dit waord wuuert ouch euverdrechtelik gebroek veur 'ne sjriever dae zien óngerwerp ónkritisch behanjeltj;
* 'n geautoriseerde biografie is ein die gesjreven is mitte toestumming vanne miens dae 't óngerwerp daovan is;
* en 'n autobiografie is 'n laevesbesjrieving waat 'ne persoean euver zichzelf sjrief, of door 'ne sjeemsjriever ("ghostwriter") op aanwiezing van dem.

## Zuuch ouch

* Biografielies op alfabet
Walvisbaai

**Walvisbaaj** (Nederlandjs en Afrikaans: *Walvisbaai*; Ingels: *Walvis Bay*; Duutsj (verajerd): *Walfischbucht*; Otjiherero: *Ezorongondo*) is 'n stad enne wichtigste zieëhave van Namibië. De vèsserie van Walvisbaai vörmp e wichtig deil vanne ikkenomie van Namibië.

## Gesjiechte
Óngerwaeges veur róndj Afrika óm te vare nao India kwaam Bartolomeu Dias op 8 dieëtsember 1487 aan inne netuurlike bej van Walvisbaai. Dees bej neumdje d'r *O Golfo de Santa Maria da Conceição*. De Portugeze höbbe wiejer gèn mote gedaon veure bej te haje.

In 1793 nome de Nederlandjse autoriteite vanne Kaapkolonie bezitj vanne Walvisbaai. In 1878 woort 't opgeisj dore Britte. Bieje Koloniaal Conferentie van Berlien (1884-1885) woort Walvisbaai erkindj es 'n Britse enclaaf inne Duutsje kolonie Duutsj-Zuudwès-Afrika.

In 1910 góng Walvisbaai same mitte Kaapkolonie op inne Unie van Zuud-Afrika, e zelfbesturendj deil van 't Brits Riek. In 1911 woorte mit Duutsjlandj de prónte grenze vanne enklaaf aafgestump. 't Gebied besloog 'n oppervlakdje van 1124 km² tösse de reveermunjinge vanne Swakop enne Kuiseb.

Nao d'n ónaafhenkelikheid van Namibië in 1990 bleef de enklaaf nag toet en mit 28 fibberwarie 1994 bie Zuud-Afrika huuere; daonao woort de enclaaf opgehöf en is Walvisbaai 'n óngerdeil van Namibië gewore.
Dütsj-Zuudwes-Afrika

**Dütsj-Zuudwes-Afrika**, dat is hüj Namibië, woar van 1884 bis 1919 'n kolonie van 't Dütsj Riek. Vöal plaatsjname erinnere nog aan deë tied, wie Swakopmund en Lüderitz, mar óch d'r naam van d'r Caprivisjtrook dateert oet die periode. 

Seër circa 1840 goof 't Dütsje missionarisse in dit gebeed. Noadat in 1883 d'r Dütsj koopman Adolf Lüderitz e sjtuk grónk bei *Angra Pequena* loot aankope, d'r bóch oeë hüj de plaatsj Lüderitz ligk, woeëd 't gebeed in 1884 oetgerope tot Dütsj protectoraat. Alling de enclave Walvisbóch bleef Brits. De hoofsjtad woar in 't begin Othimbingwe, mar seër 1891 is dat Windhoek. Es óngerdeel van 't Zanzibarverdrag van d'r 1e juli 1890 verkreeg Dütsjlank óch d'r Caprivisjtrook.

In 1904 brook 'ne kreeg mit de inheemse Herero- en Namasjtamme oet. In dizze kreeg vele vöal sjlachoffesj. De uëverleëvende woeëde beiee gedrieëve in groeëte concentratiekampe, wat in deë tied rilletief nüj woar; de Sjpanjaarde en de Britte hant tiedes d'r Cubaanse Ópsjtand van 1868 en in d'r Twieëde Boerekreeg van 1899-1902 óch kampe gebroek um guerillalüj óp te sjlete. De umsjtandighede woare hieël sjlech en doezende lüj zint doa gesjtórve. De situatie verbeëterde wie d'r Friedrich von Lindequist ind 1905 d'r gouverneur van Dütsj-Zuudwes-Afrika woeëd. Politiek gezieë woar d'r ópsjtand 'n geveulige kwestie. Pas in 1985 erkende de VN de situatie in de kampe es genocide. De bóndsrippebliek erkende in 2015 dat sjprake woar van 'n genocide. Seër 1990 hat 't lank 500 mieljoeën euro sjteun vuur Namibië betald.

In 1915, noa 't oetbreëke van d'r Ieësjte Weltkreeg, bezatde de Zuud-Afrikaanse troepe Dütsj-Zuudwes-Afrika. Bis 1990 regeerde Zuud-Afrika uëver 't gebeed ónger d'r naam Zuudwes-Afrika. Doe hat de bevolking nog lange tied geleëf ónger 'n apartheedsregime. Es gevolg van d'r Zuud-Afrikaanse Grenskreeg is Namibië seër d'r 21e meëts 1990 ónaafhankelig en guëf 't vrei verkezinge vuur alle burgesj.

## Keëtjes

Plaetje:German_sw_africa_map.png|'t Dütsj Riek (dónkergries), Zuudwes-Afrika (greun), anger kolonië (helgries)
Plaetje:Deutsch-Sudwestafrika.png|Uëverzichskeëtje van Dütsj-Zuudwes-Afrika
Unna

**Unna** ies de houfplaats van en gemeinte in de Wesfaalse krink Kreis Unna, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk wier in 't Regierungsbezirk Arnsberg.

De op 100 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 88,56 km², in december 2018 58.633 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 662 de veerkante kilometer.
Werne

**Werne** (Nedersaksisch: *Wäen*) ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Unna, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk wier in 't Regierungsbezirk Arnsberg.

De op 60 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 76,14 km², in december 2018 29.662 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 390 de veerkante kilometer.
Córdoba

**Córdoba** (klemtoean oppen ieëste lèttergreep) is 'n stad in Andalusië in 't zuje van Spaanje. 't Is de houfstad vanne pervinsje Córdoba. De stad ligk 122 marer baove zieëspegel, ane reveer de Guadalquivir en ane voot vanne berg Sierra Morena. In 2016 haw Córdoba róndj de 325.000 inweuners, womit 't de op twieë nao grótste stad van Andalusië is. 't Is de wermste stad van Europa; eder jaor kump d'n temperatuur veur maondje lang ónaafgebraoke baove de 35 °C oet.

Oeatj waas Córdoba ein vanne wichtigste stej vanne werreld. Innen tieëndjen ieËf zelfs de op ein nao grótste, mit 'n inweunersaantaal van róndj 'n half miljoen; veur daen tied waas det oetzunjerlik hoeag. Oet daen tied zeen taalrieke monumènten euvergebleve, wovan de Mezquita 't bekandjste is. Saer 1984 steit 't gans historisch centrum vanne stad oppe Werreldirfgoodlies.

De stad is de gebaorteplaats van filosofe wie Seneca, Averroes en Maimonides. Kwa kaokkóns is 't gerich "Rabo de Toro" (stoufpot van stierestert) bekandj.

Dore kolonisaasje van Amerika dore Spanjoeale höbbe mieër es doezjend plaatse dao de naam Córdoba mitgekrege. De wichtigste daovan is Córdoba in Argentinië, waat mit ruum mieër es e miljoen inweuners väöl grótter is es 't oearsprunkelik.
Regierungsbezirk Detmold

't Regierungsbezirk Detmold of 't **Regieringsdistrik Detmold** is ein vaan de vief Noordrienwesfaalse Regierungsbezirke. Zie besleit 't noordooste vaan Noordrien-Wesfale. Häör hoofstad is Detmold. 't Distrik heet 'n oppervlaak vaan 6.525,29 km² en volgens de census vaan 31 december 2018 2.055.310 inwoeners. Heimèt heet 't 'n deechte vaan 315 inwoeners de veerkante kilometer. Veur 1945 waor 't distrik Detmold deil vaan de provincie Wesfale. 't Oostelek deil vaan 't allewijl regieringsdistrik vörmde evels zien eige distrik, verneump nao Minden en Lippe (*Regierungsbezirk Minden-Lippe*). Alle kring vaan Noordrien-Wesfale valle historisch of oonder Wesfale, of oonder 't aon Nederlands Limbörg grenzende Rienland. De groete oetzundering vaan de boondsstaot is de Kreis Lippe dee in dit regieringsdistrik ligk: deze krink vörmde vaan aajdsaof zien eige provincie. Alle kring in Detmold, op Lippe nao, zien dus historisch Wesfaolse gebiede.

Detmold is de hoofstad vaan 't regierungbezirk. De hoofstad is evel polletiek betwis. Detmold is bij lange nao neet de belaangriekste stad en is neet ins de hoofplaots vaan häören eige krink. Wel ligk zie centraol in 't distrik. De groetste stad is Bielefeld. 't Gief 69 gemeintes in 't distrik, in zès kring (Kreise) en ein krinkloeze stad (Bielefeld).

## Aongrenzende distrikte
't Regierungsbezirk Detmold grens aon de volgende distrikte:
* Regierungsbezirk Münster, Noordrien-Wesfale - *noordweste*
* Regierungsbezirk Arnsberg, Noordrien-Wesfale - *zuidweste*
* Regierungsbezirk Kassel, Hesse - *zuie*
* Regio Hildesheim, Nedersakse - *noorde* en *ooste*
* Regio Oldenburg, Nedersakse - *noordweste*

## Kring
* Kreis Gütersloh
* Kreis Herford
* Kreis Höxter
* Kreis Lippe
* Kreis Minden-Lübbecke
* Kreis Paderborn

## Krinkvrij stad
* Bielefeld
Borgholzhausen

**Borgholzhausen** ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Gütersloh, in d'n Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 135 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 55,99 km², op 31 december 2018 8.973 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 160 de veerkante kilometer.
Langenberg

**Langenberg** ies 'n gemeinte in de Wesfaalse en Sauerlandse krink Kreis Gütersloh, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale, neet de verwarre mèt 't gelieknamege Nederlandse dörp in de gemeinte Boxtel. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 88 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 38,31 km², op 31 december 2018 8.597 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 224 de veerkante kilometer.

't Hoagste punt van Langenberg is de gelieknamege berg, **de Langenberg**. Op d'n top van de berg sjteit me op 843,2 meter: 't hoagste punt van de gansen deilsjtaat Noordrien-Wesfale.
Bünde

**Bünde** ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Herford, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 75 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 59,3 km², op 31 december 2018 45.521 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 768 de veerkante kilometer.
Herford

**Herford** (Nedersaksisch: *Hiarwede*) ies de houfsjtad van de Wesfaalse krink Kreis Herford, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 65 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 79,16 km², op 31 december 2018 	66.608 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 841 de veerkante kilometer.
Sevilla

**Sevilla** is de houfstad van Andalusië, de zujelikste autonoom gemeinsjap op 't vastelandj van Spaanje. 't Is ouch de houfstad vanne gelieknamige pervinsje Sevilla. De stad ligk te naordoeaste van Cádiz, te zuudwèste van Córdoba en te naordwèste van Málaga. In 2019 haw de stad 890.000 inwoonders. 

Sevilla ligk ane reveer de Guadalquivir; de Trianabrögk spantj euver dees reveer haer.

Me kan de stad bereike vanoet anger Spaanse stej wie Madrid en Córdoba mitten trein. De grótste treinsstaasje vanne stad is de Estación de Ferrocarril Santa Justa. Wiejer bevindj zich op 10 kilomaeter aafstandj vanne stad van 't vleegveldj van San Pablo.

## Gesjiechte
Inne Romeinsen tied stóng de stad bekindj es Hispalis. Bieje moeare heet zie Isbiliya.

## Bezeenswaerdigheje
* Alcázar, e pelies det Werreldirfgood is
* Kattedraol van Sevilla
* Minaret van La Giralda
* Museo Arqueológico (archeologisch museum)
* Plaza de Toros: mit La Maestranza, de stieregevechsarena
Höxter

**Höxter** ies 'n sjtad en de houfplaats van de Wesfaalse krink Kreis Höxter, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 96 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 158,16 km², op 31 december 2018 28.824 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 182 de veerkante kilometer.
Hargobind

Goeroe **Hargobind** of **Har Gobind** (Gurmukhi: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, Devanagari: स्री गुरु हरगोविंद जी) (Wadāli, India, 19 juni 1595 — Kīratpur, dunbie de Himalayaberg, 3 mieërt 1644) waas de zèsdje goeroe vanne sikhs. Hargobind waerde op 25 mei 1606 goeroe en trooj inne veutspaorder van zie vader Arjan.

Hargobind óntwikkeldje e sterk sikhlaeger en gaaf 't sikhisme zie traditioneel milletaer karakter. Dees óntwikkelinge wore door Arjan, d'n ieëste sikhistische martelieër, in gang gezatj en waerde ónger leijing van Hargobind sterk oetgebrèdj.

In 1609 boewdje d'r in Amritsar de *Akāl Takht* "Troean van God", 'nen tempel worin zowaal geiselike zaken es zaken euver 't sikhvouk bespraoke kóste waere. Hae boewdje kortbie Amritsar geneump *Lohgarh*.

't Toenummendj milletaer machsvertuin vanne sikhs waerde dore Mogols gezeen es 'n bedreiging. Keizer Jahāngīr naam Hargobind veur twellef jaor lang gevange, meh de toewiejing vanne sikhs waerde daodoor juus sterker, waat 'n óngewins rizzeltaot waas veure keizer. Oetintjelik waerde de goeroe vriegelaoten en waerde de militanten opboew vanne sikhs doorgezatj.

Alieër de goeroe stórf beneumdje d'r goeroe Har Rai, ziene kleinzoon, toete volgendje goeroe vanne sikhs.
Stephen King

**Stephen Edwin King** (Portland, Maine, 21 september 1947) is 'nen Amerikaanse sjriever van horror- en sciencefictionverhaolen en thrillers. Zien beuk vallen ónger de meis-verkochdje beuk vanne werreld.

Kinmirkendj ane verhaole van King is det zie euver ónopvallendje persoeane gaon die in ummer engstiger ómstenjigheje terechkómme. Ouch haet t'r litteraerder werk, wie *[[The Body]]* (later verfilmp es *[[Stand by me]]*), *[[The Shawshank Redemption|Ritay Hayworth and the Shawshank Redemption]]* en *[[The Green Mile]]* gesjreve. Ouch *[[The Stand]]* is nao zien oetgaaf verfilmp gewore toet 'n miniserie.

Veur sómmige beuk gebroek t'r zie pseudoniem Richard Bachman.
Margrethe II van Daenemarke

**Margrethe II** (sjpreek oet wie [maˈkʁeˀtə]; gebore es **Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid**; 16 april 1940, Amelienborg in door Nazi-Duutsjland bezat Daenemarke) ies de Keuningin van Daenemarke en daomèt 't hoagste sjtaatshouf van de Kèrk van Daenemarke en de Maarsjalk van de Daense Defensie. Margrethe II waor gebore in 't Hoes van Glücksburg, e keuninklik hoes mèt wortele in 't Noord-Duutsje Schleswig-Holstein. Dit Hoes haet ouch de monarchfemilies van Noorwaege en Griekeland veurtgebrach. Margrethe waor 't awste kind van toendertied Keuning Frederick IX van Daenemarke en Ingrid van Zjwede. Zie woort de troanopvolgster van häöre pap in 1953, wie de Daense regiering 'n constitutuioneel amendement aannom woadoor neet per se de awste zoon van 't sjtaatshouf, meh 't awste kind rech haet op de troan. Hiemèt woort 't in de praktiek meugelik um es vrouw de regierende monarch van Daenemarke te weure.

Margrethe nom de kroan euver van häöre pap op 14 jannewarie 1972, wie Frederick XI waor gaon hemele. Bie de troanopvolging woort zie de ièrsjte vrouwelike monarch van Daenmarke saer Margrethe I van Daenemarke, die neet allein keuningin waor van Daenemarke mer de hièrseres van alle Scandinavische keuninkrieke (1375-1412, de Unie van Kalmar). In 1967 trouwde Margrethe II mèt Henri de Laborde de Monpezat, lid vaan de bekènde en welgesjtèlde Franse Laborde de Monpezat-femilie. Mèt Henri kreeg Margrethe II twiè kinger: Kroanprins Frederik van Daenemarke en Prins Joachim van Daenemarke.

## Mach van Margrethe II en troanopvolgers
Gans vergeliekbaar mèt de posities van de Nederlandse keuning Willem-Alexander vaan de Nederlen en de Belzje keuning Filip vaan 't Belsj, ies de polletieke mach van Margrethe II ingedamd door de Daense sjtaat bies zoawied dat me amper nog van polletieke mach kin sjpreke. Al 't "beleid" wat Margrethe II officieel doorveurt ies ièrsj bedach en aangenomme in 't Daens kabbinèt en parlemint en moet dan nog 'n symbolische handteikening kriege van de Keuningin. In de praktiek kin Margrethe neet weigere die handteikening te plaatse. 't Belang in häör positie ies daorum ceremonieel: zie fungeert es 'n symbolisch sjterke diplomaat in 't boeteland en figuur in belangrieke binnelandse eveneminte.
Bad Salzuflen

**Bad Salzuflen** (Nedersaksisch: *Iufeln*, sjpreek oet *Iejoefeln*) ies 'n sjtad in de Wes-Duutsje krink Kreis Lippe, in d'n deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk, wie de res van de krink, in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 72 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 100,05 km², op 31 december 2018 54.127 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 541 de veerkante kilometer.

Wie de res van Kreis Lippe, liegk de sjtad historisch noch in 't Rienland, noch in Wesfale. Bies de sjtiechting van 't Duutsj Riek in 1870/71 waor Lippe 'nen onaafhenkeleken dwergsjtaat mèt Detmold es houfsjtad.
Antoine Lavoisier

**Antoine Laurent Lavoisier** (26 augustus 1743 - 8 mei 1794) waas 'ne Franse sjemis. Hae waas d'n ieëste dae de behaadswèt vanne materie opstal. Wiejer óntdèkdje d'r 't elemènt zoerstóf en óntbónj d'r de flogistontheorie. Daobie haet t'r 'n rivveluusje tewaeggebrach inne sjemische nomenclatuur. Lavoisier wuuert döks gezeen es de vader vanne modern sjemie.

Lavoisier waas gebaoren in Peries wo d'r ane universiteit Mazarin van 1754 toet 1761 'n studie volgdje van sjemie, plantjelieër, sterrekónde en wiskónde. Zien ieëste oetgaaf euvere sjemie kwaam oet in 1764. In 1767 wirkdje d'r aan 'n geologische studie vanne Frabse gebiede Elzas en Lotharinge. In 1768 waerdje d'r e gekaoze lid vanne Franse academie vanne weitesjappe.

In 1771 trouwdje Lavoisier mit Marie-Anne Pierrette Paulze die 'm hólp mit 't euverzitte van Ingelse stökker en 't illustrere van zien werke. Vanaaf 1775 wirkdje Lavoisier ane verbaetering van 't productieprocès van böskroet, agrosjemie en aan nuuj productiewaeg van salpaeter.

Ei vanne wichtigste dinger waat Lavoisier haet beteikendj is de bepaoling van 't prinsiep van verbranjing. Hae leet mit zien prove zeen det verbranjing e procès is wobie 'n stóf reageert mit zoerstóf. Ouch leet t'r 't belank van zoerstóf zeen inne aomhaoling. De theorieje die d'r formuleerde vervónge de theorie van 't flogiston.

'n Anger óntdèkking van Lavoirsier waas det de brandjbaar lóch van Hemnry Cavendish reageerde mit zoerstóf toet 'n saort daw, wovan Joseph Priestley bewees det 't water waas.

Lavoisier zie werk waas dudelik gegrundj op 't Priestley zient, mer hae verzóch de ieër van dem zien óntdèkkingen op zichzelf te trèkke. In väöl van zien werke broekdje d'r de rizzeltaote van anger luuj sónger die te citere.

Inne werke *Sur la combustion* (euvere verbranjing) en *Considérations générales sur la nature des acides* (algemein euverwaegingen euvere eigesjappe van zoer) tuindje d'r det de lóch die in verbranjing 'n rol speeldje ouch 'n brón van zoerheid waas. In 1779 neumdje d'r dit deil vanne lóch "oxygène" (*zoervörmer*, zoerstóf) enne res "azote" (*sónger laeve*, stikstóf).
Schlangen

**Schlangen** kin verwieze nao:
* De Duutsje spelling veur **[[Slange]]** of **Serpentes**: 'n soort reptiele, kawbleujeg, puètloos en lankwerpeg van vörm en ing verwant aan de herdisse
* **[[Schlangen (gemeinte)]]**: 'n gemeinte in de Wes-Duutsje krink Kreis Lippe, in d'n deilsjtaat Noordrien-Wesfale
* Albert Schlangen (1918–1966), 'nen Duutsje politicus
* Carina Schlangen (1984), 'n Duutsj voetbalsjpeelster
"Weird Paul" Petroskey

**Weird Paul Petroskey** (Pittsburgh, 21 november 1970) is 'nen Amerikaanse Youtube- en tilleviesperseunlikheid en 'ne lo-fimuzikantj oet Pittsburgh, Pennsylvania. Hae sjrief en maak meziek sins 1984 en hae haet meer es 700 leedjes en 50 albums oetgebrach.

## Documentaires
D'r zeen twee documentaires euver Petroskey gemaak. *Weird Paul: A Lo Fidelity Documentary (2006)* van Stacey Goldschmidt en *Will Work For Views: The Lo-Fi Life of Weird Paul (2017)* van Joseph Litzinger en E.M. Schrader.

## Albums
**In Case of Fire Throw This In* – Rocks & Rolling Records 001 (1987)
**I Need a Pencil Sharpener* – Rocks & Rolling Records 002 (1988)
**Now I Blow My A-B-C-'s* – Rocks & Rolling Records 003 (1989)
**Live at the Underground* – Rocks & Rolling Records 004 (1989)
**Does Anyone Want This?* – Rocks & Rolling Records 007 (1989)
**Songs For Santa* – Rocks & Rolling Records (1989)
**The Concept Track* – Rocks & Rolling Records 008 (1990)
**My Last Tape* – Rocks & Rolling Records 012 (1990)
**Lo Fidelity, Hi Anxiety* – Homestead Records 166 (1991)
**Worm in My Egg Cream* – Rocks & Rolling Records 015 (1994)
**Best Sled Ever* – Rocks & Rolling Records 016 (1995)
**The Proliferation of Matter* – Rocks & Rolling Records 017 (1996)
**The Blazing Bulkheads* – Rocks & Rolling Records 018 (1998)
**The Dame That Drove Me Nuts* – Rocks & Rolling Records 019 (1999)
**Your Favorite Gum* – Home-Aid Recordings 005 (2000)
**Pine 'n Lose* – Rocks & Rolling Records 020 (2000)
**Billy Joel Likes Cakes* – Rocks & Rolling Records 021 (2000)
**2001* – Rocks & Rolling Records 023 (2001)
**The Mess of Weird Paul* – Rocks & Rolling Records 026 (2002)
**I Punch You!* – Rocks & Rolling Records 029 (2004)
**Weird Paul: A Lo Fidelity Documentary Soundtrack* – Rocks & Rolling Records 031 (2006)
**Medically Necessary* – Rocks & Rolling Records 032 (2006)
**As Heard in My Dreams* – Rocks & Rolling Records 033 (2009)
**Police Baffled; Public Aroused (with Ben Blanchard)* - Rocks & Rolling Records 035 (2010)
**Simulating the Act of Love (with The Weird Paul Rock Band)* - Rocks & Rolling Records 036 (2010)
**Check Me Out Now* - Rocks & Rolling Records 037 (2011)
**25 Lo-Fi Years* - Thick Syrup Records 0047 (2012) 
**Still Going Strong* - Thick Syrup Records (2013)
**Live On WRCT 1988-2009* - Rocks & Rolling Records 038 (2013)
**57 Big End Halos* (with Scott Fry) - Rocks & Rolling Records 039 (2014)
** (with Ben Blanchard)* - Rocks & Rolling Records 040 (2015)
**In Case Of Fire Throw This In 25th Anniversary* - Rocks & Rolling Records 041 (2017)
**The T-15 Tapes* - Rocks & Rolling Records 042 (2018)
**Lit AF* - Rocks & Rolling Records 043 (2019)
**31st Anniversary Of The Rocks & Rolling Records 5th Anniversary Special* - Rocks & Rolling Records 044 (2020)

## Referensies
Gerlach (Nevada)

**Gerlach** is e dörpke (*[[census-designated place]]*) in Washoe County in d'n Amerikaanse sjtaot Nevada. Bis 2010 vörmde 't mit 't kortbie Empire ein CDP; dat jaor woort Empire aafgesjplits. De kortsbie plaatsj nao Empire (wat zoaget 10 kilomaeter zujelik van Gerlach ligk) is 't groat dörp (*town*) Nixon in 't Pyramide Lake-Paiutereservaat. De ièsjte groete plaats, Reno, ligk al zoe'n 160 kilomaeter van Gerlach aaf. In de buurt vint me nog waal de Flygeiser.

Gerlach woort in 1906 gesjtich bie d'n aanlègk van de Western Pacific Railroad. De sjtatie die Gerlach dao-aan hauw is intösje allank weg. De plaatsj woort verneump nao de Gerlach Land and Livestock Company, opgerich door 'ne zekere Louis Gerlach. Door zien ligking aan 't sjpaor, meh ouch door de gipskoel dae kortbie in Empire waor opegegange, greujde 't plaetsjke sjnel oet. Op zie huègdepunt in de jaore vieftig hauw 't óngevaer doezend inweunersj. In 2011 góng de koel toe, saer daen tied is 't dörp hendig vervalle. In 2018 hauw Gerlach nog mer 108 inweunersj. Vanaaf 2016 probeert me de koel weer operationeel te make.

't Burning Man-festival weurt eder jaor in de buurt van Gerlach gehouwte.

## Bronne
*Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaald oet, 't corresponderend Ingelstalig artikel, en waal in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerlach,_Nevada&oldid=950589173 dees versie].*

### Rifferenties
Málaga

**Málaga** is 'n Spaanse havestad in Andalusië die ane Costa del Sol ligk. 't Is de houfstad vanne gelieknamige pervinsje. In 2016 haw de stad zón 570.000 inwoonders. Rónjelóm Málaga ligke berg en twieë revere, de Guadalmedina enne Guadalhorce. Dees twieë loupe bieje stad oet oppe Middellandjse Zieë. 

De binnestad ligk kortachtere have. Rónjelómme binnestad ligke de wieke El Perchel, La Trinidad en Iagunillas. De stad haoltj zien inkómme veural oete landjboew en 't toerisme. 'ne Bekandje gebäörtigen oet Málaga waas Pablo Picasso.

## Gesjiechte
Málaga woort róndj 1.000 v.Chr. gestif dore Feniciërs es 'n hanjelskolonie; daoveur laag hie 'n nederzitting van 't pre-klassiek Turdule-vouk. Zón zeve ieëwe nao de stifting vanne kolonie woort zie vereuverd dore Romeine, same mitte anger Spaanse gebiede die toe in henj wore van 't Carthaags Riek. Vanaaf de viefdje ieëw n.Chr. kwaam de stad inne henj vanne Visigothe, wonao de stad inne achste ieëw woort vereuverd dore Moeare. In daen tied woort Málaga ouch e wichtig hanjelscentrum. Anen inj vanne vieftieëndje ieëw kwaam Málaga mitte reconquista trögk in Spaanse henj.

## Toerisme
Edersjaor wuuert de stad bezóch door väöl toeriste, ouch es doorreis nao anger stej inne ómgaeving, wie Sevilla, Córdoba en Granada. De stad is riek aan museum, wiejer bezeenswaerdig zeen:

* Alcazaba (Arabisch fort oete èllefdje ieëw)
* Castillo de Gibralfaro (veer- en vieftieëndjenieëws kestieël op de heuvel Gibralfaro)
* Kattedraol van Málaga (boew begós in 1528, kinmirkendj zeen versjillendje boewstiele)
* Catedral de la Encarnación (neoklassieke kattedraol)
* De have vanne stad
* Jardín de la Concepción (botanischen haof oet 1855 mit Strelitzia nicolai en gateplantje, ane naordrandj van Málaga)
* Parque de Málaga (parkstriep mit plantje oet 't troeapisch raengewaad, wie Philodendron en Heliconia, tösse de haven en aad centrum van Málaga)
* Kirk: Iglesia del Sagrario
* Kirk: Iglesia Parroquil de Santiago
* Palacio de los Condes de Buenavista (kestieël vanne graove)
* Palacio Episcopal (buusjöppelik pelies)
* Plaza de Toros (arena veur stiergevechter)


Plaetje:Alcazaba desde Gibralfaro.jpg|Alcazaba, zich vanaaf Gibralfaro
Plaetje:Malaga Sonnenuntergang2004.jpg|Oetzich euvere stad
Plaetje:PlazadelObispoMalaga.jpg|De kattedraol
Plaetje:Spain Andalusia Malaga BW 2015-10-24 09-52-48.jpg|Plaza de Toros aane zieë
Tefriet

**Tefriet** (van 't Grieks *tephra* "asse") is oetvleujingsstein waat väöl alkalimetaal in zich haet, veural in veldjspaatvervengers (mit naam nefelien en leuciet) en plagioklaas (riek aan anorthiet).

Tefriet bevatj ouch pyroxene en amfibole. Olivien en kwarts zeen aafwaezig inne stollingsstein enne wieväölheid kaliveldjspaat is hieël lieëg.

Tefriet bevindj zich tösse de basniete (rieker aan plagioklaas) enne foidiete (rieker aan veldjspaatvervengers).

Tefriete kómme veur innen Duutsjen Eifel en wuuert es netuurstein toegepas in gevels en anger versieringe.
Aopen óngerónje centrale klinker

d'n **Aopen óngerónje centrale klinker** of **óngerónjen aope centrale klinker** is 'ne klinker dae in e groeat deil aan gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is . In transcripties wuuert döks ouch  gebroek, es wiejer óngersjied neet nuuedig is.

## Kènmirke
Kènmirke vannen aopen óngerónje centrale klinker zeen:
* De vokaalhuuegdje is aop (of lieëg), det inhèltj det de tóng wied van 't verhieëmeldje aaf zitj;
* De vokaalposiesje is centraal, det inhèltj det de tóng zich halverwaeges 'ne veurklinker en 'nen achterklinker bevindj;
* De klinker is óngeróndj, det mèntj det de luppen óngesprèdj (neet-verrundj) zeen.

## Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aopen óngerónje veurklinker veur in sómmige dialekte. 

In 't Mofers guldj t'r es de standerdoetspraok vanne lang , meh veur väöl dialekte wuuert daoveur d'n aopen óngerónje veurklinker gebroek.

't Haëmets is uniek in det 't e kóntras maak tösse d'n aopen óngerónje veurklinker, d'n aopen óngerónje centrale klinker ennen aopen óngerónjen achterklinker.
Bad Oeynhausen

**Bad Oeynhausen** ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Minden-Lübbecke, in de Wes-Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk, wie de res van de krink, in 't Regierungsbezirk Detmold.

De op 55 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 64,83 km², op 31 december 2018 48.702 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdiechte van 751 de veerkante kilometer.
Minden

**Minden** (Nedersaksisch: *Minn*) ies de houfsjtad van de Wesfaalse krink Kreis Minden-Lübbecke, in de Wes-Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk, wie de res van de krink, in 't Regierungsbezirk Detmold.

Minden ies ein belangrieke sjtad in Wesfale. Tot 1945 waor de houfsjtad van häör eige Regierungbezirk.

De op 42 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 101,12 km², op 31 december 2018 81.682 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdiechte van 808 de veerkante kilometer.
Wuhan

**Wuhan** of **Woehan** is de houfstad vanne Sjinese pervinsje Hubei en de stad mitte meiste inwuners in 't centraal deil van det landj. De stad ligk bieje samevleujing vanne Jangtsekiang enne Han. Dao wone zón 6,5 miljoen luuj. Wuhan besteit oet drie stadsdeil: Wuchang, Hanyang en Hankou, en ligke oppe kruutsing vanne lien Tsjoengking - Sjanghai en Peking - Hongkong/Kanton.

## Gesjiechte
De ieëste beweuning in 't gebied van Wuhan kump van 3000 jaor haer. Inne Han-dynastie woort Hanyang 'n bès drökke haveplaats. Inne derdje ieëw nao Chr. woorte moere geboewdj róntjelóm Hanyang (206 n.Chr.) en Wuchan (223 n.Chr.).

In 223 woort de Huanghelou, d'n Tore vanne Gael Kroenekraan, geboewdj.

In 1911 begós Sun Yat-sen mit zie gevolg ane Wuchang-opstandj dae toet mieër opstenj lèdje in Sjina; dezen opstandj waas gerich taenge de Mantsjoerische Qing-dynastie.

Wuhan waas de houfstad vanne linksen tak vanne Kuomingtang, gelèdj door Wang Jingwei, inne jaore twintjig.

In 2019 begós in Wuhan de oetbraak van 't COVID-19-virus, det daodoor ouch 't Wuhanvirus geneump wuuert.
Kubus

'ne **Kubus** is e regelmaotig väölvlaak, e zèsvlaak wovan de ziejvlake veerkantje zeen. De kubus is ei vanne vief platonische lieve die wore besjreve door Plato.

'ne Kubus is e biezunjer geval van 'ne balk. Kubusse vanne zelvendje gruuedje kónne dus juus wie identieke belk sónger tösseruumdje gestapeldj waeren inne vorm van 'ne balk.

## Eigesjappe
'ne Kubus is 'ne balk mit gelieke röbben en haet daoveur zès veerkentje ziejvlake, twellef röbben en ach hookpuntj.

d'n Inhaad V van 'ne kubus wuuert beraekendj mit de formuul V=l^3 wobie l de lingdje van 'n röb is.

De oppervlakdje O van 'ne kubus wuuert beraekendj mit O=6\times {l}^{2} wobie l weer de lingdje van 'n röb is.

De lingdje d van e liefdiagonaal van 'ne kubus wuuert beraekendj mit de formuul d = \sqrt{3}\times l, mit l es de lingdje van 'n röb. Dees formuul kan waeren aafgelèdj dore stèlling van Pythagoras twieë kieër toe te passe.

'ne Kubus haet octahedraal symmetrie.
Hazeklieë

**Hazeklieë** (Letien: *Oxalis acetosella*; Nederlandjs: *witte klaverzuring*) is 'n plantj oete hazeklieëfemielje (*[[Oxalidaceae]]*). 't Is 'n klein plantj die veurkump in bós, hègken en bie haol waeg, veural op vóchtig plaatse. 't Is 'n einjäörige of mieëjäörige plantj.

De stengelen óntspringen oete wrootstek en kroepe zoeaget.

De blajer rappelere get aan die van klieë (*[[Trifolium]]*), meh zeen bleiker greunsig van kluuer. 't Blaad is gelsig greun en drietalig.

Edere bloomssteel druueg 'n bloom mit twieë sjötblaedjes. Hazeklieë haet in april en mei alleinstäöndje blome. De bloom is wit en haet paarse äörkes en gael plekken ane vote vanne kroeanblaedjes. De lingdje vanne bloomsblaedjes is 0,8 toet 1,5 cm.

De plantj druueg 'n doeasvröch van 3 toet 4 mm lank. De zäödjes zeen lichbroen.

Hazeklieë haet oxaalzoer en kaliumoxalaat in zich en 'ne zoere smaak.
Lichtenau

Lichtenau ies de naam van versjèllende Duutsjtalege gemeintes in Europa:
* Lichtenau (Bade), sjtad in Landkreis Rastatt, Bade-Württemberg
* Lichtenau (Wesfale), sjtad in Kreis Paderborn, Noordrien-Wesfale
* Lichtenau (Middelfraanke), gemeinte in Landkreis Ansbach, Beiere
* Lichtenau (Sakse), gemeinte in de Landkreis Mittelsachsen, Sakse
* Hessisch Lichtenau, Hesse
* Lichtenau im Waldviertel, gemeinte in Nederoasteriek
* Lichtenau im Mühlkreis, gemeinte in Euveroasteriek
Titanic

De **RMS Titanic** waas e passenzjeerssjeep det deil oetmaakdje vanne Olympic-klasse en in bezit waas vanne sjeepsmaotsjappie White Star Line. 't Waas geboewdj geworen oppe Hardland and Wolff-sjeepswerf in Belfast. 't Waas de grótste passenzjeersstoumboeat oppe werreld toe 't te water gelaote woort. 't Sjeep waas gemèndj veure transantlatische reize.

Inne nach van 14 april 1912, wie 't sjeep veuren ieëste kieër oetvoor, raakdje de Titantic 'nen iesberg en twieë oer en fieërtig menuut later, hieël vreug op 15 april 1912 zónk 't sjeep. Es e gevolg vanne sjeepsramp verlore 1.517 luuj 't laeve, waat 't eint vanne zwaorste zieëvaartóngelökke maak in vraejestied. 't Hoeag sterfdjesiefer haet te make mit 't neet dao zeen van zat reddingsboeate; al waas det waal zat veure regulering van daen tied. Dao zeen disproportioneel väöl manskaerele gestórve, doordet 't beleid bie 't völle vanne reddingsboeate waas det vrouwlje en kinjer ieës geredj móste waere.

De Titanic waas gemaak mitte modernste technologie van daen tied en woort ouch ómsjreven es ónzinkbaar, waat de sjók vanne ramp nag grótter maakdje. De kapitein op 't sjeep waas Edward Smith.

De Titanic is ummer de verbeelding blieven aanspraeke doordet väöl slachoffers bekandje luuj woren en de maritiem wètgaeving drastisch is aangepas nao de ramp. In 1985 woort 't wrak trögkgevónje, wodoor väöl mieë bekindj woort euver waat zich prónt aafgespeeldj haw. 't Wrak ligk in drie groeate deiler en hieël väöl klènder resten op 'n deepdje van zoea 3800 maeter oppe baom vannen Atlantischen Oceaan.

## Trivia
* De ramp vörmdje 'n groeate inspiraasje veur 't fiktief verhaol inne film *[[Titanic (film)|Titanic]]* van James Cameron (1997).
Stoïcisme

't **Stoïcisme** of de **stoa** ("zulegank") is 'n filosofische struiming oet 't laat hellenisme en 't Romeins Riek. De gróndjligker waas Zeno van Citium; anger aanhengers woren ónger anger de Griekse filosofe Kleanthes en Chrysippus, en bekandje Romeine wie Cicero, Seneca, Marcus Aurelius en Epictetus.

d'n Taengenhenger van 't stoïcisme waas 't epicurisme.

't Stoïcisme hèltj in det me gèn waerd mót verbinjen ane ómgaeving. Gelök mót óntstaon dore eige geiselike verrieking. Doordet emes zien ómgaeving tonneet ech good kan beïnvleujen is 't ónrealistisch dao zien gelök oet te haole.

Al det m'n haet (ouch de vrunj enne femielje) mót me betrachten es get waat gein eigendóm is. Dit al behuuert neet ech toet emes toe. 't Lot kan eder moment ewegnumme, wodoor gelök gaw eweggeit. 't Ènsigste waat ech van emes is zeen zien eige gedachtes.

Me kan volges 't stoïcisme dus allein gelökkig waere wen m'n ónaafhenkelik is vanne ómgaeving. Me mót es wieze (emes dae hie-in slaag) de raeje volge, det me duit waat good is.

't Stoïcisme geit daovan oet det me gelökkig wuuert es me de deugdje van 't laeve volg. De deugdje zeen gooj hanjelinge.
Rummetiek

**Rummetiek** is 'n euverkoeppelendje beneuming veur krenkdjestoestenj wobie 't laef 'n aafwaerreaksje guuef taenge normaal, eige liefwaefsel, waat döks zörg veur óntstaekinge. 

De meis-veurkómmendje vorm van rummetiek is reumatoïde artritis: hiebie de rich de aafwaerreaksje zich taenge de gewerver dan de ómligkendje peessjeien en sliembuuerze, die daodoor gaon óntstaeke.

'ne Väöl minder-dök veurkómmendje vorm van rummetiek, wobie ouch spraok is van 'n auto-immuunpercès det lèdj toet óntstaekeingen is SLE.

## ReumaNederland
Bie ReumaNederlandj, 't aad Reumafonds, wuuert 'n nag breier diffenisie gebroek worónger alle krenkdjestoestenj aan 't bewaegingsapperaat (gewerver, peze, spiere) valle. Dus neet allein luuj mit reumatoïde artritis, mer ouch luuj mit artrose (gewerfsslietaasj) en fibromylagie (diffuus pien in spiere, benj, peze, meis sónger óntstaekinge) kónnen hie terech.

'n Oetpöttendje lies mit krenkdjestoestenj die óngere diffenisie van ReumaNederlandj vallen is:
* reumatoïde artritis
* artrose
* fibromyalgie

en wiejer:
* polychondritis recidivans
* acute rummetiek
* krenkdje van Bechterew
* gich
* arthritis psoriatica
* systemische lupus erythematodes
* mixed connective tissue disease
* sclerodermie
* syndroom van Tietze
Rottumerplaat

**Rottumerplaat** is e Nederlandjs waddeneilandj waat vèltj óngere gemèndje Het Hogeland (Greuninge).

Te naorde grens 't eilandj ane Naordzieë en te zuje ane Waddezieë. Te wèste ligk Sjiermonnikoug, wovan 't wuuert gesjèdj dore Lauwers, en t'n oeaste Rottumeroug, wovan 't wuuert gesjèdj door 't Schild. Op Rottumerplaat ligk 't näördelikste puntj van Nederlandj.

De plaat is óntstange vanaaf 1833 en begós es 'n zandjplaat. In 1950 haet Riekswaterstaot 'n stoefdiek dao aangelag, went me wól toe nag Rottumerplaat gaon broeken es e wirkeilandj veure Waddezieë in te poldere.

Juus wie Rottumeroug versjuuf Rottumerplaat zich lansaamaan nao 't oeaste: ane wèskantj kalf 't aaf en anen oeaskantj slib 't aan. De zujeliker gelaenge zandjplaat Boschplaat greudje in 1959 vas aan Rottumerplaat.

Van 1965 toet 1985 greudje 't eilandj stendig nao zoea 900 hektaar, worop 't veur tieën jaor lang trögk klènder woort. Sieëre midde vanne jaore neugetig greudj 't eilandj weer get; det kump doordet ane naordwèskantj dune zeen óntstangen en 't aanslibben anen oeaskantj nag ummer doorgeit.

Rottumerplaat is ónbewóndj; toegank toet 't eilandj is zelfs verbaoje veure netuuróntwikkeling. Toet 1991 verzoch me de kuslien te handjhave, mer allewiel kump m'n allein nammeh twieë kieër de jaor dao veur zwerfaafval eweg te haole. Boetedet haet m'n e deil stake gepaotj zodet 't nuuj landj zich baeter hèltj en neet drek ewegspeultj.