Hindeloopers

't **Hindeloopers** (eige naom *Hylpers*, Standaardfries *Hylpersk* of *Hynljippersk*) is 't Fries dialek vaan 't stedsje Hindeloopen (gemeinte Súdwest-Fryslân). 't Dialek versjèlt hendeg sterk vaan de aander Friese dialekte, umtot 't 'n aontal typerende klaankveraanderinge neet heet doorgeveurd. Heidoor is 't veur Frieze oet 't achterland neet zoemer te verstoon.

## Historie en oontwikkeling

Hindeloopen kaom in de middeliewe op es vèssers- en handelsplaots (sinds 1372 mèt stadsrechte) aon de Zuiderzie. In deen tied spraok me in Friesland 't Aajdfries; de Frieze hadde 'n groete maot vaan otonomie en hun taol stoont in hoeg aonzien.

Naotot Friesland zien otonomie kwietraakde, raakde de taol väöl vaan prestiesj kwiet. In de mieste stei góng me noe e Hollands dialek praote (Stadsfries). Hindeloopen evels kaom in dezen tied zjus sterk op: de zievaort bleujde en de Hindeloopers versjeepde väöl Scandinavisch good nao Amsterdam. Dit touwgenome aonzien wèrkde de eigeweerde in de hand. Tegeliek kierde me ziech aof vaan de taolveraanderinge die ziech in 't Fries achterland aofspäölde. Me voont die klaanke 'boers' en oonzuver; de Hindeloopers hadde sterk 't idee tot zij 't ech Aajdfries bewoerde.

In d'n achtienden iew raakde 't stedsje sterk in verval, e verval wat ziech d'n iew daonao doorzat. Oondaanks de vererming hele de Hindeloopers vas aon hun taol. Pas in d'n twintegsten iew kaom hei veraandering in; mèt de touwgenome mobiliteit maakden 't Nederlands en 't 'gewoen' Fries hunnen entree in de stad. Zoedoende weurt 't Hindeloopers allewijl veural door awwer lui gesproke. 't Gief evels ouch nog joongere en zelfs inkel kinder die 't spreke.

### Molkwerums
In 't dörp Molkwerum, wat e paar kilometer zuielek vaan Hindeloopen aon de IJsselmeerkös ligk, woort vreuger e dialek gesproke wat wie twie dröp water op 't Hindeloopers liekende. Molkwerum waor in de zeventienden iew väöl groeter es noe en zoe good wie Hindeloopen geriech op d'n handel mèt Holland. Mèt 't verval vaan d'n handel leep 't dörp leeg; de euvergebleve inwoeners lagte ziech touw op landbouw en vèsserij en naome zoedoende de taol vaan 't achterland euver. 't Gief nog diverse tekste oet d'n achtienden iew en oet 't begin vaan de negentienden iew (in eder geval 1811). Johan Winkler merk in zie *Dialecticon* (1874) evels op tot 't dialek in zienen tied compleet verdwenen is, op e paar typische wäörd nao ('wie laanger wie minder'; veurbeelder gief heer neet). Allewijl praote de Molkwerumers gewoen Zuidweshooks.

## Klaanklier en spelling
't Hindeloopers heet 'n bezunder groete klaankinventaris, die nog get groeter is es die vaan 't Standaardfries. Me heet door de jaore heer 'n spelling oontwikkeld die wel gooddeils gebaseerd is op de Friese spèlling meh wel get perceizer. Neet allein gief ze de diverse klaanke die 't Standaardfries neet heet, ouch markeert ze consequent korte en lang variante vaan dezelfde klaank, ouch in ope lèttergrepe. Ouch 't versjèl tösse de ope en geslote *o*, wat 't Fries wel kint meh neet oetsjrijf, weurt in 't Hindeloopers (zjus wie in 't Limbörgs) weergegeve.

### Algemein tendenze
De klaankwèttege versjèlle mèt 't Standaardfries zien legio. De belaankriekste zien de volgende:
* De Aajdfriese *a* in e woord wie *aald* 'aajd' is behawwe gebleve, zjus wie de [l] die denao kump. In 't Fries vaan 't achterland sjrijf me ouch wel *âld*, meh dit weurt oetgesproke wie  (genormaliseerd nao de Friese spelling: *ôt*).
* De veraandering vaan *ee* nao *ie* en *oo* nao *oe*, die veur 't Fries d'n euvergaank vaan Aajdfries nao Middelfries (of Vreugmodern Fries) teikent, is aon 't Hindeloopers veurbijgegaange: *sweet* 'zeut' tegeneuver *swiet*; *hook* tegeneuver *hoek*. Hei zien parallelle mèt 't Limbörgs en Twents te oontdèkke.
* Zjus wie 't Zuidweshooks en 't Schiermonnikoogs heet 't Hindeloopers de nuier breking compleet euvergeslage.
** De Friese gebroke *oa* (), die in 't Zuidweshooks dèks wie  klink, heet in 't Hindeloopers 'n soortgelieke meh neet dezelfde realisatie. *Böre* 'kater' weurt oetgesproke wie .
* Ouch de awwer breking kump in weze neet veur: de twieklaanke die dao-in betrokke zien, höbbe 't ierste deil es hooflid (*fèuwer* 'veer' tegeneuver *fjouwer*; *fiald* 'veld' tegeneuver *fjild*; zuug oonder).
* De *ij* kump wieneg veur; de *ei* en *ai* weure oetgesproke wie ze gesjreve stoon. Hei-in liekent 't Hindeloopers väöl op 't Woudfries, meh des te minder op 't Kleifries en Zuidweshooks.
* Zjus wie in 't Schiermonnikoogs kump de cluster *tsj* () gaaroet neet veur. In plaots daovaan kint me de *tj* (: *tjoene* 'tuine', *tjian* 'tien' tegeneuver *tsjoene* en *tsien*) of in inkel gevalle de *s* (*serke* 'kèrk' tegeneuver *tsjerke*). Palatalisatie blijf ouch wel ins oet, wie in *meikje* 'make' (Standaardfries *meitsje*, Aajdfries *makia*)
* De lang *aa* is euver 't algemein veraanderd in 'nen achterklinker mèt naoslaag, gesjreve es *ae*.

### Klaankinventaris
't Hindeloopers heet, wie wel mie Nederlandse en Friese dialekte, e groet aontal klinkers: 12 korte, 12 lang en zelfs 26 twieklaanke. In die aontalle zien evels wel e paar allofone mètgetèld die beveurbeeld allein veur 'nen dentaol optrejje. Daan nog heet 't Hindeloopers 'ne klaankriekdom dee 't Standaardfries en zeker 't Standaardnederlands wied euvertröf.

Opmerking: benaoderinge vaan Hindelooperse klaanke in 't Limbörgs zien rillatief. Limbörgse veurklaanke zien in 't algemein get eupener, achterklaanke ieder get geslotener es in 't Hindeloopers ('n kwestie vaan *accent*). Me moot in väöl gevalle ieder oetgoon vaan 'te vergelieke mèt'.

## Vocabulair
Vaan 't Hindeloopers woort vaanajds aongenome tot 't 'ne groeten invlood vaan 't Hollands en de Scandinavische taole had gehad (me zeet beveurbeeld *öie* veur 'un', dewijl de res vaan Friesland dao 't ieder oostelek ** veur gebruuk). Bij 't samestèlle vaan 't *Graet Hylper Wordebook* stèlde Siebren Dyk evels vas tot 't aontal Hollandse wäörd beperk waor. Vaan eventueel Scandinavische wäörd voont heer zelfs mer ei veurbeeld, wat daobij dubieus waor: *nôkel* 'wölver [in de beteikenis vaan *sleethuitsje veur deure en vinstere*]', in 't Standaardfries *[[:wikt:warle|waarle]]*, zouw vaan 't Noors *[[:wikt:nøkkel|nøkkel]]* kinne koume, meh kin ouch bès 'n erfwoord zien.

Wel heet 't Hindeloopers wäörd en woordvörm bewoerd die 't in 't Standaardfries neet mie gief. Zoe zeet me in 't Hindeloopers nog ummertouw *jitte* veur 'nog' (Standaardfries *[[:wikt:noch|noch]]*; vergeliek Ingels *[[:wikt:yet|yet]]*) en *siie* veur 'nejje' (tegeneuver *[[:wikt:naaie|naaie]]*; vergeliek Ingels *[[:wikt:sew|to sew]]*). In väöl gevalle gebruuk 't algemein Fries dus zjus 't Hollands woord boe 't Hindeloopers dat neet deit. 'n Aander geval is 't woord *[[:wikt:haad|haad]]* 'kop'. In 't Fries vaan 't achterland kint me dit wel in samestèllinge wie *haadstêd* 'hoofstad', meh in gewoen gebruuk is dit woord door *[[:wikt:holle|holle]]* vervaange (zjus wie in 't Limbörgs *huid* gooddeils is verdroonge deur *kop*).

Soms gief 'tzelfde Aajdfries woord in 't Fries en 't Hindeloopers compleet aander reflexe, zoetot 't liekent of me mèt 'n aander woord te make heet: *het* en *wat* beteikene allebei 'wat' of 'get' en koume ouch allebei vaan 't Aajdfries *hwat*.

## Literatuur
Al in de zeventienden iew woort 't Hindeloopers dialek noe en daan es sjrieftaol gebruuk, beveurbeeld in 'nen almanak oet 1679. Dit is oetzunderlek, umtot 't Fries in welke vörm daan ouch toen wieneg woort gesjreve. Ouch oet de negentienden iew zien tekste bekind, boe-oonder - meh neet allein - 'n vertaoling vaan de parabel vaan de Verlore Zoon in 't *[[Dialecticon]]* vaan Johan Winkler.

Wijer stökker koume oet d'n twintegsten iew. In de jaore zeventeg meinde me tot d'n tied riep waor veur 'nen dictionair, dee in 1981 oetkaom. De Hindelooperse sjrieftaol, inclusief deen dictionair, waore in deen tied 't werk vaan Gosse Blom. Tot zienen doed in 2014 zouw dee de groetste sjriever en vertaoler in 't Hindeloopers zien. D'n dictionair bleek nog neet touwreikend; daorum begós Blom vrij snel aon 'n ambitieuzer versie. Heer kraog de hölp vaan de Fryske Akademy, die 't werk nao zienen doed allein op ziech naom. In 2019 kaom oetindelek 't *Graet Hylper Wordebook* oet.

Ouch in 2019 versjeen e leedbook veur de próttestantse kèrk in 't Hindeloopers, vaan moojertaolspreker Wiebe Zoethout (ouch betrokke bij d'n dictionair) en de gepensioneerden dominee Cees Glashouwer.

## Stäölke
Heioonder volg e fragmint oet 't vertèlselke *De vèsser en zien vrouw* vaan de breurs Grimm. Alle vertaolinge zien oetindelek oet de Platduitse groondteks.

## Bronne
*Dit artikel is veur 't bèste deil gebaseerd op 't Friestaoleg equivalent, en wel in [https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Hylpersk&oldid=973956 dees versie].*

### Rifferenties


## Extern links
* De parabel vaan de Verlore Zoon in 't Hindeloopers in 't *Dialecticon* vaan Johan Winkler (1874); mèt inleiing
* Vertaoling vaan dezelfde teks oet 1996