open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Israelisch-Palestiens conflik (2021)

't **Israelisch-Palestiens conflik van 2021** (codenaam: Operation Guardian of the Walls) begós óp d'r 6e mei 2021, doe 't groeëtsjalige proteste goof teëge de meugelige oetzetting van Palestiense gezinne in 'n boetewiek van Jeruzalem. Rasj óntsjtange proteste i g'n hoofsjtad van Israel en Palestina. Dees escaleerde d'r angere daag, wie de pliese de Al-Aksamoskee óp g'ne Tempelberg besjtormde. De proteste zint oetgelope óp 4000 raketbesjetinge van Hamas en 1600 lóchaanvalle durch de Israelische armee. 

Óp d'r 10 mei sjtelde Hamas Israel e ultimatum: de islamitische beweëging vörderde dat 't lank zieng troepe deë daag vuur 18.00 oer zouw trüktrekke. Wie Israel d'r eis negeerde, begós Hamas rakette op Israelische sjteë aaf te vure. In 'n verkloaring zeët Hamas dat de raketaanvalle 'n reaksie vörme op Israelische 'agressie' tiedes de ónrouw i g'n Al-Aksamoskee óp d'r 7e mei. Volges minister-president Benjamin Netanyahu hat de terreurbeweëging doamit 'de roeë lieng' uëversjreie, oeëdurch zien lank 'kreftig zal antwoorde'. In de ieësjte nach zint 31 lüj um 't leëve gekoame.

't Conflik woeëd besjouwd es de groeëtste escalatie seër d'r kreeg van 2014 en de Twieëde Intifada (2000-2005). Nui is dat 't óch sjpanninge goof tussje Jüdde en Arabiere i groeëte Israelische sjteë, oeë-ónger Lod. 

Óp initiatief va noaberlank Egypte sjlote Hamas en Israel óp d'r 20e mei 2021 e sjtaak-'t-vure.

## Brónne
.eu

**.eu** is 't tópleveldomein vaan de Europese Unie (EU). Dees code woort es ierste ccTLD's (landcode TLD) euvergedrage aon EURid vaan de Europees Kemissie op 7 december 2005 um 11:00. Daovéúr woort 't domein inkel gebruuk door de Instèllinge vaan de EU (wie de Kemissie, d'n Europese Raod en 't Europees Parlemint. Sinds 7 april 2006 maag 't domein gebruuk weure door ederein veur zien eigeleke meining: veur registrante binne de Europese Ikkenomische Ruimte (*European Economic Area*, EEA). 't Buut vaan .eu is veural deensbaar te zien veur pan-Europese en grenseuversjrieënde bedrieve, organisaties en aander bedoelinge. Vaanaof miert 2016 gief 't ouch 'n cyrillische versie vaan 't .eu-domein: **.ею**, wat veural gebruuk weurt door Bölgaarstaolege. Ouch 't Grieks domein vaan .eu woort toen geïntroduceerd: **.ευ**. Op 1 jannewarie 2021 woorte 81.000 .eu-domeine stopgezat die waore geregistreerd in 't Vereineg Keuninkriek (VK). Vaanaof deen daag góng naomelek de Brexit in en waor 't VK gei lid mie vaan de EU, noch vaan de EEA.
Sjraom

'n **Sjraom**, 'n **grens** of 'n **frontier** vörmp de sjeiingslijn tösse twie einhede. 't Diminutief vaan 'n sjraom is e **sjräömke**. Euver 't algemein oondersjeit me in de polletiek:

* Natuurleke sjraome, boe 'n landsjapselemint zoewie de zie, 'n revier of berg 't verkier vaan lui bemeuilek (zoewie de Noordzie veur Belsj en Nederland en groetdeils de Maos tösse de Limbörge, behaave bij Mestreech).
* Könsmaotege sjraome, die in 't algemein in verdrage zien vasgelag (zoewie de sjraom tösse Nederlands Limbörg, Provincie Luik en Noordrien-Wesfale). Dees sjraome kènne samevalle mèt 'n natuurlek sjraome (zoewie de Maos te noorde vaan Mestreech en d'n tóp vaan de Vaolserberg tösse Belsj, Nederland en Duitsland).

Landssjraome (of *de päöl*) weure meistes aongegeve door sjraompäöl; sjraome tösse twie percele ('t gesjei) door reinstein (gelege op akkers). Bis 1997 waore de sjraome binne de Europese Unie (EU) bewaak en daomèt "touw". Me kos door douane weure tegegehawwe veurtot me vaan 't ein land nao 't aander wèlde goon. Mèt 't Verdraag vaan Amsterdam verdween dat en gónge de landssjraome "ope". Veur de Limbörge heet dit 't daogeleks leve vaan lui hendeg veraanderd. Veural veur Nederlands-Limbörg, wat in prinsiep 'n dun reifelke land tösse 't Belsj en Pruse in is, zörgde dit d'rveur tot dees provincie groetdeils oet zien lang isolatie kaom. Tot de landssjraome weer opegónge war neet gans nui. De neiging um sjraome te bewake woort pas ech 'n dominante policy in Europa vaanaof d'n Ierste Wereldoorlog.

Aander sjraome zien neet vaan 'n polletiek nature, wie 'n taolsjraom (zoewie de Taolsjraom Germaans-Romaans bove Stad Luik) of 'n administratief sjraom die iemes zie bezèt aofgrens vaan 'n iemes aanders zie bezèt.
Auvillers-les-Forges

**Auvillers-les-Forges** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groate Oaste*), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 878 inweunersj. Ze ies 8,19 km2 groat. Dao woonde dus zoan 107 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Rocroi, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 235-269 meter.

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel is groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia
Hal Holbrook

**Harold Rowe Holbrook Jr.** (Cleveland, 17 fibberwarie 1925 &ndash; Los Angeles, 23 jannewarie 2021) waor 'nen Amerikaansen acteur.

## Externe link
* IMDb
Sturm und Drang

**Sturm und Drang** (Hoagduutsj veur **Sjtörm en Drang**) ies 'n bewaeging in de Europese literatuur en meziek, veural in 't Duutsjtalig gedeilte daovan, die ontstjong in de laat 1760'er en de vreug 1780'er jaore. In retrospectief weurt de *Sturm und Drang*-bewaeging gezeen es "proto-Romantisch", ofwaal 't begin - of zjuus véúr 't begin - van de Romantiek es tiedsperk. Mèt dees bewaeging woort de individueel subjectiviteit en, veural, de extremiteite van emotie gevierd es get wat moet weure gedeild en oetgesjproke. Hiemit waor zie ouch 'n protessjtöm tege de Verliechting en de dao-aon geässocieerde kunssjtruiminge (wie de Barok), die 't rationalisme centraal sjtèlde en emotie es get sjlechs en "onverliechs" zoge.

De periood ies verneump nao 't toneelsjtök van Maximilian Klinger, wat voor 't ièrsj woort oetgeveurd in 1777. Dat toneelsjtök waor waer beïnvlooid door de Amerikaanse Rivvelutie (1765-1783). 't Idee waor dat me mesjiens waal rationeel ideeë nuèdeg haet um nao 'n beter maatsjappie te sjtreve, mer dat oetindelik de vureg emotie (de sjtorm en drang) nuèdig ies veur de nuèdig radicaal verangering. 't Ies dus ouch klaor wie de *Sturm und Drang* en de dao-oet vloojende Romantiek groate invlooj hawwe op de polletiek, en veural op opsjtande en rivveluties, wie de Franse Rivvelutie (1789-1789) Visa versa zaw de Franse Rivvelutie weure gezeen es eine van de groatse kantelpunte in de Historie van Europa en mèt name de 19e ièw. Hiedoor zaw dizze Rivvelutie 't aanzeen van 't Romantiek-dinke nog miè gaon versjpreie nao anger gebeeje van Europa, wiet boete 't Duutsjtalig gebeed.

De filosoof Johann Georg Hamann weurt gezeen es d'n houfideoloog van *Sturm und Drang*; anger belangriek figure zin Johann Anton Leisewitz, Jakob Michael Reinhold Lenz, H.L. Wagner en Friedrich Maximilian Klinger. Johann Wolfgang von Goethe en Friedrich Schiller (mèt zien bekinde ood: *[[Ode an die Freude]]*) waore notabel proponinte van de beweaging aan 't begin van hun leves, al zawwe zie later euversjtappe nao 't Weimar Klassicisme.
Jean Monnet

**Jean Monnet** (9 november 1888, Cognac te Charente - 16 miert 1979, Bazoches-sur-Guyonne te Yvelines) is 'ne Franse politicus, ambteneer, baankeer, atlanticis en Eurofidderalis. Heer weurt gezien es eine vaan de 11 *[[Founding fathers]]* vaan de Europese Unie en, in 't algemein, 't Europees integratieperses.

Naotot heer sinds de opriechting in 1919 eine vaan de promotors vaan de Volkerboond, boevaan heer plaotsvervaangend sikkertaris-ginneraol waor, organiseerde heer in die positie de financieel conferentie vaan Breusel vaan september 1920. Heer woort daonao 'nen invloojrieken advisäör in deens vaan de Franse staot en, vaanaof d'n Twiede Wereldoorlog, veur de geallieerde. In 1940 stèlde heer 't Frans-Britse Unie-projek veur: 'n fusie vaan Fraankriek en 't Vereineg Keuninkriek es blok contra Nazi-Duitsland. D'r woort serieus naogedag vaanoet Londe en Paries euver dees fusie, bistot de Nazis wèrkelek de Franse sjraom euvergónge en Paries bezatte.

Nao d'n oorlog woort Monnet eine vaan de architecte vaan de Franse *planification* (de hervörming en wederopbouw vaan Fraankriek) vaan 1946 tot 1952 tijes 't Marshallplan. Monnet droog bij aon de bekènde Schuman-verklaoring vaan 1950, aon de Frans-Duitse touwnaojering en aon de opriechting vaan de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol, boevaan heer d'n ierste veurzitter waor.

Heer is eine vaan de belaangriekste opriechters vaan de Europese Ikkenomische Gemeinsjap (die woort opgeriech op force vaan 't Verdraag vaan Roeme in 1957), wat later zou oetvlooje in d'n Europesen interne merret. Dit zawwe de veurloupers zien vaan de Europese Unie (EU). Es eine vaan de *[[founding fathers]]* vaan de EU woort heer in 1976 oetgerope tot ierebörger vaan Europa. Heer hiemelde in 1979 in Yvelines, Ile-de-France (neet wiet vaan Paries). In 1988 kraog heer 'nen twiede begraffenis en woort 'r begrave in 't Frans Pantheon.

## Brón
* Dit artikel is groetdeils direk vertaold oet de Franstaolege Wikipedia
Robert Schuman

**Jean-Baptiste Nicolas Robert Schuman** (29 juni 1886, Luxembörg Sjtad - 4 september 1963, Scy-Chazelles te Moselle) waor 'ne Wes-Europese politicus en sjtaatsman. Qua börgersjap waor Schumans laevesloup verangerlik: hae waor gebore es Luxembörger, greuide op es Duutsjer, mer woort nao d'n Ièrsjte Waereldoorlog Fransoos. Hae zaw bekind komme te sjtoon es eine van de 11 *[[founding fathers]]* van de Europese Unie. Hae waor lid van de RPCD, die later zaw opgoon in de Franse centrumrechse partie Les Républicains. Op Europees niveau ies die partie deil van de christendemocratische Europese Voukspartie (EVP).

Hae woort gebore in 't Duutsj Keizerriek te Luxembörg, wie dat nog neet gans en al onaafhenkelek waor. Ziene mojertaal waor Mozelfrankisch, de Middelfrankische sjtreektaal woa in feite zoawaal 't Luxembörgs wie 't Lotharings deil van oetmake. Tiejesj d'n Ièrsjte Waereldoorlog wirkde hae in 't Duutsj besjtuur. Wie hae nao d'n oorlog nao zienen *heimat* in Lotharinge ('t toen nog väölal Duutsjtalig gedeilte van Frankriek) vertrok, woort hae 'ne Franse sjtaatsbörger. Dao begoos hae aan 'n carrière in de Franse polletiek en woort hae gedeputeerde van 't Frans departemint Moselle.

In d'n Twiède Waereldoorlog sjloot hae ziech aan bie 't Frans verzit. Zoa kaom Schuman nao d'n oorlog terech in de kleine elite van "acceptabel politici": mansluuj die gesjtudeeerd hawwe, polletiek ervering hawwe én aan "de gooje kant" van d'n oorlog hawwe gevochte. Zoa woort Schuman in 1946 al minister van Financies en in 1947 zelfs premier van Frankriek. Tusje 1948 en 1952 waor hae minister van Boetelandse Affaires in ach kortsjtondig nationaal kabbinètte. Hae woort onger miès bekind es politicus door de totsjtandkomming van 't nao häöm verneumde Schumanplan, wat de waeg zaw vriemake veur de opriechting van de Europese Gemeinsjap veur Kaole en Sjtaal (EGKS). De EGKS zaw 't begin zin van de later Europese Unie (EU). Later woort hae Veurzitter van 't Europees Parlemint. Same mèt Jean Monnet woort hae besjouwd es de grondligker van de EU.

## Brón
* Dit artikel ies direk vertaald oet 't gelieknamig Duutsjtalig artikel op Wikipedia
Konrad Adenauer

**Konrad Hermann Joseph Adenauer** (5 jannewarie 1876, Kölle - 19 april 1967 in Rhöndorf) waor d'n ierste boondskanseleer vaan de Boondsrippebliek Duitsland vaan 1949 bis 1963, zoe-ouch d'n ierste fidderaole minister vaan Boetelandse Affaires vaan 1951 bis 1955 en d'n ierste partijleier vaan de CDU. Door zien inspanninge veur d'n aonveng vaan 't Europees integratieperses, weurt Adenauer gezien es eine vaan de 11 *[[founding fathers]]* vaan de Europese Unie (EU). 

Es advocaat en lid vaan de Katheliek Centrumpartij had heer al 'n succesvol polletiek carrière in 't Duits Riek en de later Weimarrippebliek: heer waor börgemeister vaan Kölle, betaompde tot 't Pruusj landhoes en waor veurzitter vaan de Pruusje Staotsraod. In d'n tied vaan 't nationaolsocialisme (*Nazisme*) woort heer oet zien amb oontheve en tijelek gevangegezèt.

Adenaur waor eine vaan de opriechters vaan de CDU: de christendemocratische partij die op EU-niveau bij de Europese Volkspartij huurt. Heer waor vaan 1950 bis 1966 partijveurzitter vaan de CDU. Es veurzitter vaan de parlemintaire raod en es d'n ierste boondskanseleer en minister vaan Boetelandse Affaires vaan Duitsland heet heer 'n gans periood vörmgegeve. Heer waor al 73 jaor aajd wie heer aontrooj mer had 'n groet invlood op de Duitse hervörming. Heer zörgde d'r veur tot Bonn de fidderaol hoofstad woort, heer stoond veur 'n polletiek vaan integratie nao Europese einweurding en hher steunde 'nen actieve rol veur de Boondsrippebliek in de NAVO. In terme vaan ikkenomisch polletiek stoond Adenauer veur 't systeem vaan de sociaol merretikkenemie. Heer waor 'ne groete tegestender vaan communisme, zoewie in zien eige land wie in zien geopolletiek contra de Sovjet-Unie.

## Zuuch ouch
* Boondskanseleer vaan Duitsland
* Lies van kanselere van Duutsland
## Brón
* Dit artikel is groetdeils direk vertaold oet de Duitstaolege Wikipedia
Limbörge

Mèt d'n term **De Limbörge** weurt nao de grensregio verweze dee allewijl besteit oet de Belsj pervincie Limbörg en de Nederlandse gelieknaomeg pervincie Limbörg. Um ze vaan mekaar aof te sjeie weure ze dèks Belsj Limbörg en Nederlands Limbörg geneump. In prinsiep rifferere de Limbörge dus nao 't gebeed wat oets, oonder 't Vereineg Keuninkriek vaan de Nederlen, de Pervincie Limbörg oonder de Vereinegde Nederlen waor. Aongezien me allewijl zoe is geweend aon 't idee tot 't twie pervincies gief mèt de naom *Limbörg* sprik me daomèt dèks vaan de Limbörge in pluraliteit.

Bis 1795 veel 't oeters noordelek gedeilte vaan de Pervincie Luik ouch bij Limbörg, roontelum 't stedsje Limbourg. Dit is daan ouch 't pläötske boe de allewijl pervincies hunne naom aon te daanke höbbe. 'n Deil vaan dee regio sprik ouch Platdiets, 'n Zuidnederfrankisch dialek wat op force vaan väöl taolweitesjappers in feite Limbörgs is. In d'n allewijl spreektaol weurt dit stökske Luik evels bekans noets mètgerekend tot de Limbörge.

## Spreektaol
Mèt de opkoms vaan Europees integratie is d'n term gengbaar gewore bij bedrieve die grenseuversjrijend zien en aktief zien in bei pervincies. Hei weurt d'n term "Limbörge" dus gebruuk es 'ne gengbaren term in de advertentiewereld (Nederlandstaoleg veurbeeld: "Het beste X-bedrijf in de beide Limburgen").

## Literatuur
D'n term "De Limbörge" is, oonder aandere, gebrukelek in de historische weitesjappe. Zoe gief 't bekènde Nederlandstaolege wèrke wie *Het lokkend licht: Volksverhalen rond de Maas in beide Limburgen van Kanne tot Kessenich en van Eijsden tot Mook* vaan Leo Janissen, *Moeilijke jaren voor de beide Limburgen 1914-1918* vaan G.J.B. Verbeet en *Geschiedenis van de beide limburgen* vaan W.J. Alberts. Ouch 't weitesjappelek tiedsjrif vaan de Universiteit Mestreech, *[[De Maasgouw]]*, stèlt ziech bezeg te hawwe mèt "beide Limburgen". Ouch gief 't literatuur die dizzen term hanteert, wie *Mysterieuze verhalen uit de beide Limburgen* vaan Jaak Venken.

## Cultureel claims op de Limbörge
Ouch 't Aajd-Limbörgs Sjöttersfees, ein vaan de wieneg euvergebleve tradities oet beij pervincies, hanteert dèks 't idee vaan twie Limbörge. Zoe kin d'n term me d'r aon rappelere tot 't mie es ein Limbörg gief.

Me zou kinne stèlle tot de Limbörge 'n gezameleke cultuur höbbe. Zoe is 't groetse gedeilte vaan bei pervincies Limbörgstaoleg, zien ze dominant katheliek, gief 't d'r gezamelek tradities wie Vastelaovend en umerme ze dèks gelieksoorteg symbole. Zoe zien de veendels vaan Limbörg vergeliekbaar en höbbe ze exak 'tzelfde volksleed: *[[Limburg mijn Vaderland]]*. Sommege historici, wie Ad Knotter, gebruke d'n term evels um zjus te beargumentere tot 't gaaroet gein gezameleke Limbörgse cultuur gief en tot 't dus belaangriek is um euver "twie Limbörge", neet eint, te spreke .

## Rifferenties
Verdraag vaan Breusel

't **Verdraag vaan Breusel** of 't **Pak vaan Breusel** waor 'n euvereinkoms geslote op 17 miert 1948 te Breusel door vief Wes-Europese len: Fraankriek, 't Vereineg Keuninkriek (VK), Belsj, Nederland en Luxembörg. 't Woort geïniteerd door 't VK. 't Buut vaan dit verdraag waor 'n Wes-Europese samewèrking op militair niveau wat ouch de ben zou versterke mèt de Vereinegde Staote (VS). 't Verdraag vaan Breusel waor 'n reactie op de Praogse Coup.

De VS waore evels nao d'n Twiede Wereldoorlog trökgekier nao 't isolationisme. Daoneve goof 't gein juridisch meugelekheid binne d'n Amerikaanse wèt die 't slete vaan militair verdrage tiejes vreistied touwleet. De Crisis vaan Berlien op 24 juni 1948, wie de Sovjet-Unie opins weeg riechting Oos-Berlien vaanoet Wes-Berlien blokkeerde veraanderde de Amerikaanse mentaliteit evels. Op 11 juli 1948 woort rizzelutie 239, genaomp "Vandenberg" (ingedeend door de Amerikaanse politici Hoyt S. Vandenberg en Tom Connally, die euvereges oet de twie tegeneuvergestèlde partije kaomde), aongenomme die dit wètkader doorbrook.

Heidoor koste de VS officieel conservaties beginne mèt de lede vaan 't Verdraag vaan Breusel en Canada. Oetindelek leide dees gesprekke tot de oprichting vaan de NAVO op 4 april 1949. 't Verdraag vaan Breusel bleef evels neve de NAVO veurtbestoon, bistot 't in 1954 opgóng in de Wes-Europese Unie ('ne veurgenger vaan de Europese Unie), boetouw ouch Italië en Wes-Duitsland touwtroje.

* Zuuch ouch: Historie vaan de Europese Unie
Alexander De Croo

**Alexander De Croo** (3 november 1975, Vilvoorde te Halle-Vilvoorde, Vlaoms-Braobant) is 'ne Belzje politicus en waor vaan 2020 bis 2025 d'n Premier vaan 't Belsj. Heer is lid vaan de liberaole partij Open Vld, die op EU-niveau deil is vaan Renew Europe (boe ouch de Nederlandse D66 en VVD en Duitse FDP deil vaan oetmake). De Croo steit bekind um zien veurstendersjap vaan de vrije merret en zien sceptische hawwing nao de monarchie touw.

Vaan 1999 bis 2006 waor De Croo aktief in de consulting-industrie. Daonao had heer veur korten tied zienen eige start-up. Vaanaof 2008 woort ziene polletieke kleur al ziechbaar wie heer kernlid woort vaan de Gentsen dinktank *[[Liberales]]*. 

Vaan 2009 bis 2012 waor heer partijveurzitter vaan Open Vld, 'n positie die heer euvernom vaan Guy Verhofstadt. Vaan 2010 bis 2012 waor heer Senator naomes de keeskrink vaan Oos-Vlaondere. Allewel heer op 't pönt stoond Börgemeister vaan Brakel te weure, kraog heer in 2012 de kans um carrière te make in de nationaol polletiek. Zoe volgde heer nog in oktober dat jaor Vincent Van Quickenborne op es vicepremier en woort heer daoneve minister vaan Pensioene in de regiering vaan  premier Elio Di Rupo.

Wijl heer vicepremier bleef binne de twie kabbinètte vaan de latere premiers, en Waolse mèt-liberaole, Charles Michel en Sophie Wilmès, vervölde heer ouch de fidderaol ministersjappe vaan Oontwikkelingssamewèrking, Digitaol Agenda, Tillecommunicatie & Pos (2014-2018) en Oontwikkelingssamewèrking & Financies (2018-2020).

In 2020 woort heer Premier vaan 't Belsj en leide heer de zoegenaomde Vivaldicoalitie mèt de christendemocrate, sociaoldemocrate, liberaole en ecologiste. Heer is d'n daarde liberaole premier op rij, mer d'n ierste in Vlaondere gebore premier sinds 2009 naotot 't kabbinèt vaan ziene partijgenoet Guy Verhofstadt waor gevalle in 2008.
Denazificatie

**Denazificatie** of **oontnazifisering** (Duutsj: *Denazifikation*, *Entnazifizierung*) is de polletiek vaanaof juli 1945 in Duitsland en Oesteriek in 't speciaol, en Wes-Europa in 't algemein, wat ziech riechde op 't laote verdwiene vaan nationaolsocialistische en fascistische symboliek (Nazisme) in de maotsjappij, cultuur, media, ikkenemie, 't rech en de polletiek.

De basis veur de denazificatie woort gesteund door de geallieerde: de Vereinegde Staote, de Sovjet-Unie, 't Vereineg Keuninkriek en Fraankriek. Tijes de Conferentie vaan Jalta in fibberwarie 1945 woort dees riechlijn oetgeveerdeg door de participante.

't Gemeinsjappelek buut vaan denazificatie moos weure bereik door de moyen vaan e pakkèt reigels wat oetgebreide democratisering en demilitarisering umvatte. 't Belaangrieks buut dao-in waor de oontbinding vaan de NSDAP en de daobij aongeslote nationaolsocialistische en fascistische organisaties.

Denazificatie umvatte ouch de vervolging vaan oorlogsmisdaoje begoon tijes d'n Twiede Wereldoorlog en de internering vaan lui die e veilegheidsrisico leke te vörme veur de bezèttingstróppe.

## Brón
* Duitstaolege Wikipedia
Holocaus

D'r **Holocaus** of **Holocaust** (oet 't Greeks: ὅλος - *holos* [gans of völlig] en καῦσις - *kausis* [verbrank]; Ivriet: השואה *Ha-Shoah* [ramp of vernetiging]) woar de systematisje Jüddevervolging en genocide durch de nationaalsocialiste en hun bondgenoate. Noa sjatting woeëde tussje 1933 en 1945 tussje de 5,2 en 6 mieljoeën Jüdde vermoord. De moorde vónge mieëtstes plaatsj bei massa-eksekuties of in de gaaskamere va vernetigingskampe. Wiewaal *Holocaust* e hieël gankbaar begrip is, kalle Jüdde en sommige gesjiedswetesjappesj lever va g'n **Sjoa**. D'r ieësjgeneumde term weëd nemlig óch gebroek vuur anger genocides en massamoorde, beivuurbild óp gehandicapte, psychiatrische patiënte, Ziguinere, Jehovagetuge, pacifiste, socialiste, communiste, homoseksuele en versjillende Sjlavische volkere. Uëver 't mittelle van neet-jüddisje sjlachoffesj besjteet evvel nog ummer discussie.

Zo'n 102.000 Nederlandse en 25.000 Belsje Jüdde hant d'r Twieëde Weltkreeg neet uëverleef. De mieëtste Jüdde wónde i g'n Randsjtad en in de agglomeraties van Brussel en Antwerpe. Doa goof 't dan óch verhaodingsgewies vöal sjlachoffesj. I Limburg en dele va Wallonië woar de Jüddisje gemeensjap rilletief kling, mer houw me de mieëtste kans vuur ónger te duke en de Sjoa te uëverleëve. Doavuur guëf 't versjillende oerzake. Zoeë kóndigde d'r bezetter razzia's dök aa, wat urges angesj óngebroekelik woar. Doaneëve goof 't i g'n provincie georganiseerd verzet teëge de vervolginge. Opmerkelig is de twieëdeling tussje noard en zuud. Woeë hulp aan óngergedoke Jüdde i Zuud-Limburg mieëtstes durch de prottestante woeëd georganiseerd, vörmde de Kattelieke Kirk 'ne wichtige sjakel in 't óngerdukesjnetwerk óp 't dunbevolkde plattelank va Noard-Limburg. 't Hat van dat netwerk loog in Tiender, woeë 123 Jüddisje kinger oet g'n Randsjtad woeëde gered. Óch geestelige en boere in de umligkende gemindes woare betrokke bei vergeliekbaar verzetsactivitete. In totaal woeëde 835 Limburgse Jüdde tiedes d'r kreeg umgebrach. 

## Kiek óch
* Anne Frank
* Lebensraum
* Leo Horn
* Nazi-Dütsjland
* Settela Steinbach
* Stolpersteine

## Literatuur
* Cesarani, D. *Endlösung. Het lot van de joden 1933-1949*. Amsterdam: Atlas Contact, 2018.
* Hilberg, R. *The destruction of the European Jews*. New Haven: Yale University Press, 2003.
* Kershaw, I. *Hitler, the Germans, and the final solution*. Ieësjte druk. New Haven: Yale University Press, 2008.
* Van Rens, H. "Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog." In *Maaslandse monografieën,* joargank 76. Ieësjte druk (2013).

## Extern linke
* Lies mit wetesjappelike sjattinge van 't aatal sjlachoffesj
* ''Waarom in Limburg opvallend veel Joden konden onderduiken''. Blikopdewereld.nl
Verdrage vaan Paries

De **Verdrage vaan Paries**, de **Akkoorde vaan Paries**, de **Paries-Bonn Conventies** of soms inkelvawweg 't **Verdraag vaan Paries** zien versjèllende naome veur de akkoorde die op 23 oktober 1954 in Paries woorte geteikend door Belsj, Canada, Fraankriek, Italië, Luxembörg, Nederland, 't Vereineg Keuninkriek (VK) en de Vereinegde Staote (VS) en es gevolg hadde tot de bezèttingszones in Wes-Duitsland woorte beïndeg en daomèt 't Westelek deil vaan Duitsland zien soevereiniteit trökkroog. De soevereiniteit waor evels bis 15 miert 1991 beperk oonder de veurbehawwingsrechde vaan de geallieerde (Fraankriek, 't VK en de VS). 

De verdrage woorte veurbereid tijes de Conferentie vaan Londe en woorte oonderteikend door Paul-Henri Spaak naomes Belsj, Konrad Adenauer naomes Wes-Duitsland, Lester B. Pearson naomes Canada, Piere Mendès France naomes Fraankriek, Anthony Eden naomes 't VK en John Foster Dulles naom de VS. In de maond daonao woorte de verdraage geratificeerd door de nationaol parleminte, boenao ze op 5 mei 1955 vaan krach gónge.

Door dees verdrage woort de veurmaoleg As Roeme-Berlien - Duitsland en Italië - in 't systeem vaan wijerzijs militair bijstand vaan de Wes-Europese Unie opgenomme, die 'ne veurgenger waor vaan de allewijl Europese Unie. In samehaank mèt dees conventies verklaorde de westelek geallieerde tot zie de Duitse Boondsregiering veurtaon zawwe betrèkke bij beslissinge euver de stad Berlien (of Wes-Berlien um percies te zien). Berlien bleef bis 1991 regierd door Fraankriek, 't VK en de VS aon de weskant en de Sovjet-Unie aon d'n ooskant.

't Goof veer hoofoonderdeile binne de Verdrage vaan Paries:
* 'n Duitslandverdraag boemèt de Boondsrippebliek Duitsland (Wes-Duitsland) groetdeils 'ne soevereine staot woort;
* Touwtreiing tot de Wes-Europese Unie
* Touwtreiing tot de NAVO
* e Verdraag tösse Duitsland en Fraankriek euver 't Saarland (wat in e rifferendum stömde um deil te blieve vaan Duitsland nao d'n Twiede Wereldoorlog)
Policy

't Ingelsj-Duutsje konsep **Policy** (pluraal: *policies*) sjteit binne de polletieke weitesjappe bekind es ein van de drie dimensies van 't polletiek bedrieve, neve Polity en Politics. In d'n alledaagse zin weurt dieks 't Nederlands woord **beleid** gebruuk (van 't wirkwoord *beleiden*; get aanpakke op 'ne bepaalde meneer), mer dat haet 'n minder weitesjappeleke grondsjlaag. Policy verwies nao de puur inhawweleke dimensie van 't polletiek bedrieve, zoawie concreet polletiek initiatieve of vasgesjtèlde nog te behaole doole. De polletiek drie-einheid is veural gengbaar in de Ingelsjtalige en Duutsjtalige weitesjappe mer weurt ouch dao boete erkind.

Policy-ongerzeuk ies 't vakgebeed van de polletieke weitesjappe wat ziech miè bezighilt mèt de inhoud, ontwikkeling en consequenties van policy. In 1976 besjreef d'n Amerikaanse politicoloog Thomas R. Dye de belangriekste ongerzeukgebeeje: "Wat regièringe doon, woarum ze 't doon en welk versjil dat maak".

't Begrip "policy" of "beleid" haet in de zakewaereld waer 'n anger contonatie. Dao geit 't um de riechlijne in e bedrief die formeel zin vasgelag door de ongernumming en valle onger de verantweurdelikheid van häör management. In de informatietechnologie ies "policy" van belang es vinster veur autorisaties en verbooje.

## Drie fases
Dieks, mer neet altied, kin me de bovegeneumde drie-einheid van 't polletiek bedrieve ouch zeen es 'n chronologische volgorde. Van polity nao politics en van politics nao policy. Dit ies ivvels neet ummer 't geval. Zoa kin policy ("beleid") groate invlooj höbbe op wie de polity d'r oet kump te zeen of wie veurtaan de politics weurt geoet. 

# Polity - 't sjtructurele en institutionele. Woa-in de sjtaatsorganisatie ies vasgelag. Dit ies de ièrsjte en miès noadzakelike dimensie van polletiek bedrieve.
# Politics - 't proces. Woa-in de versjillende aspecte van polletiek in taal tot oeting komme. Hie weurt de polletiek veurbereid.
# Policy - de inhoud. Woa-in de concrete inhawwelikke nature van 'n polletiek initiatief ies oetgewirk.
Jean Castex

**Jean Castex** (Vic-Fezensac, Occitanië - 25 juni, 1965) is 'ne Catalaons-Franse politicus en d'n allewijle premier vaan Fraankriek. Op 3 juli 2020 woort heer door de President vaan Fraankriek, Emmanuel Macron, beneump tot premier.

Heiveur waor Castex börgemeister vaan Prades in 't departemint Pyrénées-Orientales. Heer deej dat oonder de centrumrechse partij Les Républicains (LR). Wie heer premier woort, stapde heer euver nao Macrons partij La République en marche ! (LREM). Vaanaof de verkiezingeuverwinning vaan Macron in 2016 verriechde Castex 'n aontal belaangriek opdrachde veur 't Élysée. Zoe stoond heer aon 't hoof vaan de dillegatie die de Olympische Zomerspeule in 2024 binnehaolde veur Paries. Op 2 april 2020 woort heer belas mèt 't behier vaan de Franse exitstrategie bij de coronacrisis in Fraankriek. Nao de Franse gemeinteraodsverkiezinge in juni 2020 volgde heer Édouard Philippe op es ierste minister vaan Fraankriek. Heer vörmde e kabbinèt wat groetdeils geliek waor aon dat vaan ziene veurgenger. Op milieu en zjustitie woorte evels nui ministers bemeump.

Castex' beneuming woort door väöl media gezien es 'n oriëntatie nao centrumrechs oonder Macron. Ouch zoge väöl critici de beneuming vaan Cortex es 'n reactie op de touwnömmend poppelariteit vaan toenmaolege premier Philippe. Macron zou zolges die critici bang zien in poletieke concurrentie te rake mèt Philippe.

## Referenties
Avançon

**Avançon** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groate Oaste*), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 323 inweunersj, die *Avançonnais* (mannelik) en *Avançonnaises* (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 20,99 km2 groat. Dao woonde dus zoan 15 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Château-Porcien, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Rethel. 

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel is groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia
Razzia

'n **Razzia** (oet 't Arabisch: ḡāziya, غزوة) is 'n durch de uëverheed georganiseerde en groeëtsjalige opgezatte opsjporing van 'ne groep lüj. In Nederland en óp 't Belsj raakde 't begrip ingeburgerd es gevolg va g'ne Holocaus en de bezetting durch Nazi-Dütsjland tussje 1940 en 1945. 't Woad hat doadurch 'n negatief connotatie en weëd zelde gebroek went me sjprik uëver vervolging van lüj die weëde verdach van sjtroafbaar feite, tenzie me beivuurbild de rechmieësigheed van 'n arrestatie in twiefel trek. In Dütsjland en Zjwitserland weëd 't soms gebroek es synoniem vuur *Haussuchung* of *Polizeieinsatz*. Razzia's weëde mieëtstes neet aangekóndig.

I vöal Oeës- en Centraal-Europese leng huurde razzia's bei 't dageliks leëve wie de nationaalsocialiste doa binnevele en hun Lebensraumplane ten oetveur wole bringe. De good georganiseerde arrestaties markeerde 't begin va g'ne Holocaus, woeëbei mieljoeëne lüj woeëde gedeporteerd, noa getto's woeëde gesjik en sjpieëder noa concentratie- en vernetigingskampe. I Nederland vónge versjillende razzia's plaatsj en die woare mieëtstes gerich óp Jüdde i g'n Randsjtad of manslüj die vervolges tewirk woeëde gesjteld i g'n Dütsje kreegsindustrie. Soms goof 't vergeldingsacties. Óp d'r 2e oktober 1944 woeëd Putten, e dörp óp g'n Veluwe, ópgesjrik durch 'n razzia durch d'r Dütsje bezetter: doe woeëde bauw alle manslüj (659) aafgeveurd noa versjillende concentratiekampe en de mieëtste hant dit neet uëverleef. I Limburg woare razzia's dök neet zoeë good georganiseerd es boave de reviere en vuural in 't noarde va g'n provincie óntsjtóng e groeët óngerdukesjnetwerk.

In 1944 vónge i Noard-Limburg en in Helenaveen (Noard-Brabant) de kirkrazzia's plaatsj. Zo'n 2800 manslüj woeëde tewirkgesjteld bei de Hermann-Göring-Werke. De mieëtste uëverleefde d'r kreeg. Dat gool evvel neet vuur 121 arrestante. 

## Extern linke
* Stichting Oktober 44: Website uëver de razzia va Putten
* ''Amsterdamse agenten keken tijdens razzia's soms huilend toe''. Hanneloes Pen - Het Parool, d'r 23e fibberwaar 2016
* ''De kerkrazzia in Helenaveen? Daar zwegen ze over''. Harm van de Ven - Eindhovens Dagblad, d'r 26e september 2019
* ''Letterlijk uit de kerk gesleept: deze mannen werden opgepakt bij de kerkrazzia’s''. De Limburger, d'r 3e oktober 2019
Xavier Bettel

**Xavier Bettel** (Stad Luxembörg, 3 miert 1973) waor vaan december 2013 bis november 2023 premier vaan 't Land Luxembörg. Wijer waor Bettel es Luxembörgse polliticus ouch börgemeister vaan Stad Luxembörg (2011-2013) en is heer al parlemintslid sinds 1999. Bettel is lid vaan de liberaol *[[Demokratesch Partei]]* (DP), die op EU-niveau deil oetmaak vaan Renew Europe (same mèt o.a. VVDNL, D66NL, Mouvement RéformateurBE, Open VLDBE en FDPDE).

In 2013 woort Bettel premier vaan Luxembörg. Heer waor d'n opvolger vaan de christendemocraat Jean-Claude Juncker, dee op dat momint President vaan de Europees Kemissie woort.

Bettel is d'n daarde regieringsleier in de wereld dee opelek homoseksueel is, nao premier vaan Iesland Jóhanna Sigurðardóttir (2009-2013) en premier vaan 't Belsj (2011-2014) Elio Di Rupo. In 2015 trouwde heer mèt ziene partner. Heidoor woort heer ouch d'n ierste leier in de Europese Unie dee getrouwd is mèt iemes vaan 'tzelfde geslach. Op dit momint is heer d'n einegsten homoseksuele leier op eerd same mèt Ana Brnabić, premier vaan Servië.

Op 17 november 2023 woort Luc Frieden, vaan de christendemocratische CSV, de nuie premier vaan Luxembörg.
Regering

:*Neet te verwarre mit 't [[Gouvernemint (Nederlands Limbörg)]], 't regerend liechaom vaan [[Nederlands Limbörg]]*
----
'n **Regering** of e **gouvernemint** is 't liechaom vaan 'n polletiek-staotkundeg organisatie belas mèt de executieve mach veur e bepaold grondgebeed. De regering heet daomèt de competentie um de wèt te executere binne de sjraome vaan 't groondgebeed boe-euver zie die competentie heet. 'n Regering riffereert daomèt meistes nao natiestaote (wie Nederland, Belsj en Duitsland) of nao deilgebeede vaan 'ne natiestaot (wie de Limbörge, Vlaondere, Wallonië of Noordrien-Wesfale). 't Kin evels ouch nao supranationaol groondgebeede verwieze wie de Europees Kemissie dat is veur de Europese Unie.

In bekans alle democratieë weure verkezinge gehawwe veur de executieve liechaome (de regeringe dus). In mierderheidssysteme, wie Fraankriek, 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote vaan Amerika, nömp nao de verkiezinge de groetse partij de regering euver. In regio's boe coalitieregieringe gengbaarder zien, zoewie in Nederland, Belsj en Duitsland, nömp de groetste partij 't initiatief bij 't vörme vaan 'n regering. 

## Zuuch ouch

* Gouvernemint (Nederlands Limburg)
Thierry Aartsen

**Thierry Aartsen** (Breda, 19 december 1989) is 'ne Nederlandse VVD-politicus saer 2010. Op EU-niveau maak die partie deil oet van de liberale van Renew Europe (same mèt partieje wie D66, Open VLD, MR en FDP).

Saer 2018 is e lid van de Twiede Kamer en van 2010 tut 2018 waor e lid van de gemèngderaod Breda.

## Naevefunkties
* accountmanager FME-CWM (2013-2018)
* Adviseur * MKB, ondernemers en familiebedrijven VVD*
Tamara van Ark

**Tamara van Ark** (D'n Haag, 11 augustus 1974) is 'n Nederlandse VVD-politica saer 2004. Op EU-niveau maak die partie deil oet van de liberale van Renew Europe (same mèt partieje wie D66, Open VLD, MR en FDP). Saer 2020 is ze minister *Medische Zorg*.

Saer 2010 is ze lid van de Twiede Kamer en van 2004 tut 2009 lid van de gemèngderaod van Nieuwerkerk aan den IJssel.
Ermbandoer

:*Neet te verwarre mit [[Oer]] es [[einheid]] van [[tied]]*
't **Ermbandoer**, 't **oer** of de **horloge** ies 'ne klok ofwaal 'n oerwirk wat klein en draagbaar um de erm ies, meistes de pols. 't Woord *horloge* beteikent in de praktiek in de Limburge meistes 'tzelfde es ermbandoer. Van origine ies 'n horloge ivvels e woord veur eder soort klok; zoa weurt 't woord nog altied in 't Frans gebruuk en daorum ouch dieks in 't Limburgs (Platduutsj) van Provincie Luuk (**ôrlodje**).

Neve de tied toane sommige ermbandoere ouch de daag, datum, maond en jaor aan. Véúr de 20e ièw waore de meiste horloges zoagenaamde tesjhorloges of savonettes. Meistes waore die veurzeen van 'n kitting. De polshorloge maakde zienen opmars vanaaf de vreuge 20e ièw.

De Pruusj Peter Henlein oet Neurenberg maakde tusje 1504 en 1508 d'n ièrsjte draagbare klok mèt veermechanisme. 't Kosde Henlein tièn jaor um 't te ontwikkele. Vanaaf de 19e ièw ies 't ermbandoer emper verangerd. De ièrsjte ech groate verangering die 't daonao goof waor op 3 jannewarie 1957, wie 't elektrisch ermbandoer geaamk woort: de *Hamilton Electric* in de VS. In plaats van 'n veer voorzoog 'n batterie 't mechanisme van de krach um de wiezers rond te dreie.
Paul-Henri Spaak

**Paul-Henri Charles Spaak** (Sjaarbeek te Breusel, 25 jannewarie 1899 - Eigenbrakel te Waols-Braobant, 31 juli 1972) waor 'ne Belzje socialistische PS-polletikus en drei kier Premier vaan 't Belsj (1939-1939, 1946, 1947-1949). Heer steit bekènd es eine vaan de *[[founding fathers]]* vaan de Europese Unie.

Tijes d'n Twiede Wereldoorlog verbleef Spaak in ballingsjap te Londe, boe heer aon de groondslaag vaan de samewèrking tösse Belsj, Nederland en Luxembörg mètwèrkde: get wat later zou oetgreuie tot de Bènelux. In augustus 1949 woort heer veurzitter vaan de Raodgevende Vergaojering vaan de Raod vaan Europe, wat heer bleef bis 1951. Vaan 1952 bis 1953 waor heer veurzitter vaan de Gemeinsjappeleke Vergaojering vaan de Europees Gemeinsjap veur Kole en Staol. 't Spaak-rapport deej de aonbeveling tot opriechting vaan 'n Europese Ikkenomische Gemeinsjap (de EEG op 't Nederlands en Duits) en 'n Europese Gemeinsjap veur Atoomenergie (Euratom). De EEG en Euratom weure opgeriech door 't Verdraag vaan Roeme, wat oondertekeind woort op 25 miert 1957.

Vaan 1946 bis 1947 waor heer ouch veurzitter vaan de ierste Algemein Vergaojering vaan de Vereinegde Naties (VN). In 1957 woort heer sikkertaris-ginneraol vaan de NAVO es d'n opvolger vaan Lord Ismay en bleef in die positie bis 1961. Vaanaof 1966 woort heer veurzitter vaan 't Nationaol Centrum veur Oontwikkelingssamewèrking.

In 1966 stapde Spaak diffenetief oet de polletiek, boenao heer in 1969 zien memoires publiceerde. Ouch sprook heer ziech oet es 'ne veurstender vaan 't fidderalisme en steunde heer opelek de Waols-Francofone partij FDF. In juli 1972 woort heer tijes 'n verkantie aon de Azore kraank, boenao heer trök nao 't Belsj woort gerepatrieerd. Kort nao zien trökkoms op 't Belsj hiemelde heer in zien hoes in Eigenbrakel.

In de jaore 1990 woort 'n straot nao 'm verneump in de Mestreechse wiek Randwiek, es celebratie vaan 't Verdraag vaan Mestreech ('t in 1992 geteikende verdraag wat 't begin vaan de Europese Unie meinde): de Paul-Henri Spaaklaan.
Europese Gemeinsjap veur Atoomenergie

De **Europese Gemeinsjap veur Atoomenergie** (Ingels: **European Atomic Energy Community**, **EAEC**) of kort-eweg **Euratom** is 'n internationaol organisatie mèt es buut 't promote vaan vreizaom touwpassinge vaan kernenergie. 

De lidstaote vaan Euratom zien allemaol lidstaote vaan de Europese Unie (EU). De organisatie is opgeriech op 25 miert 1957 es rizzeltaot vaan 't Verdraag vaan Roeme. Mèt datzelfde verdraag woort ouch de Europees Ikkenomische Gemeinsjap opgeriech.

De Euratom is 'n aofzoonderleke organisatie, mer veur beslissinge gebruuk zie de instituties vaan de Europese Unie (Europees Parlemint, Europese Raod, Europees Kemissie). Op 1 jannewarie 1958 trooj 't Euratom-verdraag in wèrking en woort de Kemissie veur Euratom geïnstalleerd in Breusel. In 1967, mèt intwèrkingtreiing vaan 't Fusieverdraag kraog de Euratom same mèt de Ikkenomische Gemeinsjap en de Europees Gemeinsjap veur Kole en Staol ein Kemissie, eine Raod en ein begroeting. Alle len die touwtreije tot de EU mote ouch touwtreije tot de Euratom.

Allewel 't opriechtingsverdraag vaan de Euratom veur onbepaolden tied is geslote en noets is veraanderd, gief 't al sinds 2003 kritiek um 't Verdraag te herzien. Zoe gief 't väöl nui lidstaote sinds 1957 die gaaroet noets interesse höbbe getoend um mie te innovere in kernenergie. Ouch gief 't veer vaan de oorsproonkeleke lede (Belsj, Duitsland, Italië en Nederland) die ummertouw mie gefocus zien op 't aofbouwe vaan 't gebruik vaan kernenergie. Ouch nuier lidstaote, wie Zwede, riechte ziech dao-op.
Bossus-lès-Rumigny

**Bossus-lès-Rumigny** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't *Groate Oaste*), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 100 inweunersj. Ze ies 8,14 km2 groat. Dao woonde dus zoan 12 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Signy-l'Abbaye, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 178-241 meter.

In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.

## Rifferenties
* Dit artikel ies groatdeils euvergenömme oet 't corresponderend artikel op de Franstalige Wikipedia. Zuuch hie
* Franstalige website mit miè gedetailleerde informatie euver Bossus-lès-Rumigny ''(gearchiveerd)''
Europese Gemeinsjappe

De **Europese Gemeinsjappe** (Ingels: *European Communities*, Frans: *Communautés européennes*, Duits: *Europäische Gemeinschaften*, Nederlands: *Europese Gemeenschappen*) is 'ne verzaomelnaom veur drei veurmaolege internationaol organisaties: de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol, de Europese Atoomenergiegemeinsjap (Euratom) en de Europese Ikkenomische Gemeinsjap, boevaan de lèste bij 't Verdraag vaan Mestreech woort herneump tot de Europees Gemeinsjap. Dees drei organisaties stoonde neet los vaan mekaar en woorte geregeerd door dezelfde institute (de Europees Kemissie, d'n Europese Raod en 't Europees Parlemint. Vaanaof 't Verdraag vaan Mestreech gonge dees drei organisaties same de Europese Unie (EU) hete.

Wie de EU woort opgeriech in Mestreech, woort dees organisatie opgebouwd oet de zoegenaomde Paolstructuur (de "Päöl"). De Europese Gemeinsjappe gónge d'n ierste Paol vörme, Gemeinsjappelek boetelands en veilegheidspolletiek vörmde d'n twiede Paol en Politiëel en zjustitiëel samewèrking  in straofzake waor d'n daarde.

De Europese Gemeinsjap veur Kole en Staole woort aofgebroke in 2002 wie häör verdraag oet 1952 (deil vaan de Verdrage vaan Paries) waor verlope. De Europese Gemeinsjappe woorte opgeheve en al häör bevooghede woorte euvergedrage aon de EU mèt 't Verdraag vaan Lissabon in 2009. Dit verdraag woort de officieus constitutie vaan de EU. Euratom bleef bestoon es oonaofhaankeleke entiteit boete de EU meh zie weurt geregeerd door dezelfde instèllinge (zuug: instèllinge vaan de EU)
Caraïbische eileng

De **Caraïbe**, de **Caraïbische eileng** of 't **Caraïbisch gebeed** besjtoon oet de Caraïbische Ziè, de oceaan rond de Bahama's en de versjillende eileng die in daes watere liegke. 't Groatse gedeilte van de eileng in 't Caraïbisch gebeed behuèrt tot de Antille. Inkel de Bahama's behuère neet tot de Antille.

't Gebeed lieg te zuudoaste van de Golf van Mexico en te noorde van Zuud-Amerika. 't Dank ziene naam aan de Caribe, 'ne sjtam dae hie leefde te tieje van de koms van de Europeane. De Caraïbe woorte in de kolonialen tied aangeduud mèt Wes-Indië of, in Koloniaal-Nederlands, *de West*: wiel Indonesië es *de Oost* bekind sjtong. De term Indië sjloog op e misversjtand van Columbus, dae dach in India te zin aangekomme wie hae es ièrsjte Europeaan in de Amerika's terech kaom.

De meiste geografe classificere de Caraïbe es deil van Noord-Amerika. Door cultureel reijes weure dees eileng ivvels soms es Zuud-Amerikaans geclacificeerd. Dat kump door 't klimaat, 't väöl gebruuk van 't Sjpaans (zoa'n 70% van de Caraïbische bevouking kalt Sjpaans, de res kalt Frans, Ingelsj en Nederlands), 't dominant Kathelicisme en de raciaal diversiteit (mèt name Latino's en zjwarte luuj).
Fusieverdraag

't **Fusieverdraag**, officieel 't **Verdraag tot instèlling vaan eine Raod en ein Kemissie vaan de Europees Gemeinsjappe**, waor e verdraag vaan de Europees Gemeinsjappe geteikend in Breusel op 8 april 1965 wat in effek góng op 1 juli 1967. 't Verdraag woort geteikend door d'n toen bestaonde lidstaote vaan de Europees Ikkenomische Gemeinsjap: Belsj, Duitsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland.

't Verdraag bepaolde tot d'r veurtan ein Europees Kemissie, eine Raod vaan Ministers en ein budget waor veur de drei, tot daan touw gesjeie, organisaties: Europees Gemeinsjap veur Kole en Staol, Europees Ikkenomische Gemeinsjap en Euratom. Vaanaof juli '67 sprik me dus vaan 'n euverkoepelende organisatie: de Europees Gemeinsjappe. De drei organisaties deilde al sinds 't Verdraag vaan Roeme 1958 Parlemintair Vergaojeringe (die later zawwe oetgreuie tot 't Europees Parlemint) en 'n Europees Hof vaan Justitie. 't Verdraag vaan Roeme wie 't Fusieverdraag woorte ingetrokke de 1 mei 1999 door de inwèrkingtreiing vaan 't Verdraag vaan Amsterdam.
Kerkrazzia

Op zóndig 8 oktoeëber 1944 woorte versjillende gemeintes in Noord- en Midde-Limburg en 't Braobantse dörp Helenaveen opgesjrik door **kerkrazzia's**. In totaal woorte 2805 manskaerels tösse de 18 en 65 jaor gearresteerd door de Pruse wie zeej nao aafloup van de Heilige Mès de kèrk verlete. De dwangarbeiders woorte vervolges tewèrkgesjteld beej de Hermann-Göring-Werke en de meiste höbbe d'n oorlog euverlaef. Det gool aevel neet veur 121 arrestante. De meiste kwame oet Helenaveen (26), Beringe (17) en Panninge (13). In Baolder waore vief doeje te betreure.

## Literatuur
* J. van der Coelen. *Baarlo: Bezet en bevrijd 1940-1945: herinneringen in woord en beeld*. Baolder: HWG De Borcht, 1994.
* Derix, J.M.G. *De bospartizanen van Baarlo: en andere episoden uit het verzet in Limburg*. Venlo: Dagblad voor Noord-Limburg, 1980.
Paolstructuur vaan de Europese Unie

De **Paolstructuur vaan de [[Europese Unie]] (EU)** of sömpelweeg de **Drei päöl vaan de EU** (Ingels: *Three pillars of the European Union*, Frans: *Piliers de l'Union européenne*, Duits: *Drei Säulen der Europäischen Union*) vörmde de euverkoepelende organisatie vaan de EU sinds 't Verdraag vaan Mestreech (1992) bis 't Verdraag vaan Lissabon (december 2009). Dee structuur deilde de Unie op in drei gebeeje, die *päöl*, *pilere* of *zuile* geneump woorte: de paol vaan de Europees Gemeinsjappe, de paol vaan Gemeinsjappelek boetelands en veilegheidspolletiek en de paol vaan politiëel en zjustitiëel samewèrking in straofzake.

Binnen edere paol woort 'n aander evewiech gevoonde tösse supranationalisme en intergouvermentalisme. Supranationalisme waor 't sterks aonwezeg in d'n ierste paol, wijl de aander twie veural intergouvernementeel waore. In de twiede en daarde päöl woorte de bevooghede vaan 't Europees Parlemint, de Europees Kemissie en 't Europees Gerechshof veur e groet deil beperk, mer zie waore neet gans aofwezeg. 't Verdraag vaan Amsterdam en 't Verdraag vaan Nice maakde die lèste twie päöl al supranationaler.

't Verdraag vaan Lissabon, wat in wèrking trooj op 1 december 2009, sjafde de paolstructuur gans aof, um zoe de Unie euverziechteleker te make. De drei päöl woorte samegevoog tot eine rechspersoon geneaomp de "Europese Unie". Bis 1 december 2014 gold op groond vaan artikel 10 van Protocol nr. 36 rakende de euvergensbepaolinge tot de Hof vaan Zjustitie gei rechsmach had te aonzien vaan de politiëel en zjustitiëel samewèrking in straofzake. Sinds deen datum kèn de Europees Kemissie evels ouch te aonzien vaan deze veurmaolegen daarde pijler inbreukprocedures starte.
Helenaveen

**Helenaveen** is e dörp in hoeëgveengebied van de Pieël, gelaege in zuudoeëste van de gemeinte Deurne in de provincie Noord-Braobant, taege de grens mit de provincie Limburg. 't Dörp telt óngevier 900 inwoeëners. Helenaveen woort in 1853 gestich door de Bossche arsjitek Jan van de Griendt en hae verneumde 't dörp nao zien vrouw Helena Panis. Same mit zienen broor Nicolaas van de Griendt en G.W.J. Carp oet Arnhem koch hae 610 ha veengrónd, dae heej dreej tot zeve maeter diek waas. Törfwinning waas dan ouk wies in de zevetiger jaore van d'n twintigsten ieëw de wiechtigste ikkenomische activiteit in dees contreie. De zwarten törf woort via de Helenavaart aafgeveurd nao de Noordervaart. De produksie van törfstruisel waas 'nen andere wiechtigen bedriefstak. 

De bevolking is gooddeils aafkomstig oet Drenthe en Euveriessel. Daodoor guuef 't zoeëwaal 'n protestantse es 'n katholieke kerk in dit dörp en woeëne dao nog altied vuuel luuj mit neet-Braobantse achtername. 't Plat van Helenaveen is aevel van Braobantse signatuur. In oktoeëber 1944 woort 't dörp opgeschrik door 'n kerkrazzia. Huuj is de plaats e gerdeneersdörp en haet ze 'n beschermp dörpsgezich. Helenaveen en 't Limburgse naoberdörp Griendsveen zien de insigste veenkolonië in Zuud-Nederland. 

## Literatuur
* André Vervuurt. *In... en uit de turf getrokken: De geschiedenis van de voormalige veenkolonie Helenaveen en andere Peelse wetenswaardigheden.* Deurne: Hub Berkers, 2001.

## Extern linke
* Dörpswebsite
* Historisch Helenaveen
* Nederlandse Dialektebank: opnames oet Helenaveen