open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leopold van Asten

**Leopold Leonardus Petronella van Asten**  (Venray, 19 oktober 1976) is 'ne Nederlandse sjprèngruter. Hae woont allewiel in 't Brabantse Duizel.

Van Asten vertaengewoordigde Nederlandj in 2004 biej de Olympische Sjpele in Athene wo hae deil nóm aan de individuele sjprèngwedsjtried  en same mèt Gerco Schröder, Wim Schröder en Gert-Jan Bruggink aan de teamwedsjtried. Es  individueel bereikde hae mèt zien paerd 'Joel', de 30e plaatsj, mèt 't team woort ein verdeenstelikke veerde plaatsj bereik mèt ein totaal van 24 sjtraofpunte. 

Op 11 juli 2009 wón hae, nao eine foutloze barrage, de Groate Pries van Estoril in Portugal mèt zien paerd *Santana B*, eine Nederlands gefokte merrie door Stal Burg oet 't Brabantse Hoogeloon. Hiejmit leet hae diverse bekende name in de sjprèngsjport achter zich, ónger meë de Braziliaan Rodrigo Pessoa die zösde woort en de Duutsje Meredith Michaels-Beerbaum die neugende woort. Dit waas de zösde wedsjtried in de Global Champions Tour en dae leverde häöm ein bedraag van 136.000 euro op. 

In 2003 woort hae Nederlands kampioen mèt zien paerd *Think Twice II*.
Barbacane

Ein **barbacane**  is ein boetewerk of eine  versjterkde boetepos in de toegank van ein laat-middeleëuwse sjtad of kesjteël, dèks in de vörm van eine (döbbele) vestingstaore baove ein paort of brök en deende ter verdediging van dees sjtad of kesjteël. 
’t Woord barbacane sjtamp van 't middeleëuws-Latiense *barbecana* dat is aafgeleijd van 't Perzische *barbarkhan*; *barbar*: "bewaker" (van 't Awt-Iraanse *parivraka*; "besjermend") + *khan*; "hoes" (oet 't Midde-Perzische))

Barbacane óntsjtónge wiej me in de tweëde hèlf van de vieftieënde eeuw zich probeerde te verdedige taenge vuurwaopes en daoróm veur de hoofpaorte extra hinjernisse en verdegingwerke ging aanlègke. Later woorte raveline en vestingwerke geboewd óm dit doel te bereike. In de 15e eëuw ware de belaegeringsmethoades en de artillerie aevel dusdanig verbaeterd dat de barbacane ziene beteikenis verloor. Toch woorte ouch in de 16e eeëw nog ènnige barbacanes geboewd.

In Aoke is de *Ponttor* oet de 17e/18e eëuw in de boetesjte sjtadsmoer ein veurbeeldj van eine barbacane.
Ein sjoan veurbeeldj van eine intact gebleve barbacane in Nederlandj is de door moere aan de hoofpaort verbónje veurpaort biej de Amsterdamse Paort in Haarlem.

## Fotogallerie

Plaetje:Barbacane.Carcassonne.png| De barbacane van Carcassonne
Plaetje:4 Warszawa 25.jpg| De babacane van de Malbork in Warschau
Plaetje:VarsaviaBarbacaneFianco.jpg| De babacane van de Malbork in Warschau, aanzich
Plaetje:Nuremberg White Tower f w.jpg| De Weißer Turm in Nürnberg (reconstructie)
Plaetje:Kremlin Kutafya and Troitskaya Towers.jpg| Barbacane van 't Kremlin in Moskou (*Koetafja*-taore).
Plaetje:Barbakan Krakow z ulicy Basztowej 2.jpg| De barbacane van Krakau
Plaetje:Cahors Barbacane.jpg| De barbacane van ’t Franse Cahors
Plaetje:Porte.Saint.Lazare.Avignon.3.png|De barbacane Lazarus-Tores in Avignon (neet in ’t  verlengde van de hoofpaort gelaege) 


## Zuug ouch
* Veurbörch

## Referentie
Ridderzaal (kesjteël)

'ne **Ridderzaal** sjteit meistal veur 'ne groate representatieve zaal in ein börch, ein kesjteël of ein  heërehoes, en wirt taengewoordig dèks es feëszaal gebruuk of veur ’t hawwe van concerte, vergaderinge of tentoasjtèllinge. In de literatuur wirt deze zaal soms ouch waal aangeduud es verzamel- en feëszaal in kloasters of raodhoeze. 

’t Begrip ridderzaal kaom veur ’t eësj veur biej de kesjteëleromantiek in de 19e eeuw, in middeleëuwe en de vreuge nuje tied waas de beteikenis nog neet gebrukelik. 
Dit waas gebaseert op de romantiserende veursjtèlling dat ’t riddersjap van eine landjsheër in de groate ruumde van ein kesjteëlgeboew biejeinkaome óm te vergadere en te euverlègke. In taengesjtèlling mèt de lètterlikke beteikenis höbbe ridderzale daoróm meistal gaar niks mèt ’t ridderdóm te make, en waere ouch gewoon halle dèkser zoa geneump. 
Behauve ein militaire of defensieve functie waas 't kesjteël ouch de weuning van de kesjteëlheër en zien femielie, zien perseneël en soldaote van zien machsgebeed. In dees kesjteële moosjte hoag gaste waere óntvange. De kesjteële hejje dèks eine representatieve zaal in gebruuk veur dat doel wo-in biejeinkómste en vergaderinge mer ouch feëste woorte gehawwe. De zaalboew is meistal rechhokig, in de Romaanse tied veurzeen van balkeplafónje óngersjteund door pielers of zule, in de gotiek meistal euverwelfd. 

## Zuug ouch
* Ridderzaal (Den Haag)
Valbrök

'n **Valbrök** is ein bewaegbaar brök die roteert óm de horizontaal y-as, loadrech op 't waegdèk.

De valbrök kump veurnamelik veur biej kesjteële, mer ouch waal biej sómmige sjtadspaorte is de valbrök toegepas. De valbrök verbundj 't kesjteël of de sjtad mèt 't ómligkend gebeed. Es de brök is geäöpend en dus verticaal sjteit, is 't kesjteël of de sjtad aafgesjlaote van de boetewaereld.

Aan allebei de puntje van de vrieje kantj van de valbrök zit eine kabel. Via tweë gate in de moer (of ómmoering) van ’t kesjteël of de sjtadsmoer zint dees kabele verbónje mèt ein oprolmechanisme. Mèt behölp van dit oprolmechanisme wirt de kabel opgerold en de brök op dees meneer ómhoaggetrokke.
Oet de valbrök is later de ophaolbrök óntsjtaon. In taengesjtèlling tot de valbrök haet de ophaolbrök taengegewich, zoadat 't äöpene van de brök väöl minder energie kos.

## Brónne
Henk de Jonge en Nico Muyen, 2000 jaar Beweegbare Bruggen, Uitgeverij Elmar B.V., Rijkswijk MXMV, ISBN 90-389-0286-7
Frederik van Iterson

**Frederik Karel Theodoor van Iterson** (Remunj, 12 mieërt 1877 - Den Haag, 11 december 1957) waas 'ne hoagleëraar werktuugboewkunde en directeur van de Nederlandjse Sjtaatsmiene. 

Van Iterson, zoon van Gerrit van Iterson en Agatha van Woelderen, sjtudeerde werktuugboewkunde aan de Polytechnische sjoal in Delf, wo hae in 1899 't ingenieursdiploma behaolde. Nao ziene sjtudietied wirkde hae biej ein werf in Haarlem en woort hae veur baggerwerk oetgezónje nao Guadalquivir. Tweë jaor later trooj hae in deens biej de gemeintewerke van Den Haag wo hae de leijing kroog euver ein gaasfebriek. In 1910 woort hae in Delf beneump tot hoagleëraar, en drie jaor later, in 1913, woort hae beneump tot directeur van de Sjtaatsmiene in Haerle en kroog hae de leijing euver de baovegróndjse werke.
Hae verwórf internationale faam mèt zien óntwerp veur eine betónne keultaore dae ein zelfdragende consjtructie van gewaopend betón hej. De hyperboloïde vörm van de consjtructie zörgde veur eine zelfdragende sjtructuur en veur ein natuurlikke trèk in de "sjoarsjtein". De keultaore sjtóng decennia lank veur 't logo van de Sjtaatsmiene.
In 1930 óntving hae ein eëredoctoraat van de TH Delf, en in 1931 de Conrad-medaille van 't Keuninklik Insjtituut van Ingenieurs (KIVI). In 1934 woort hae beneump tot lid van de Keuninklikke Nederlandjse Akademie van Weitesjappe (KNAW). 
Nao de Tweëde Waereldaorlog waas hae betrokke biej de wederopboew door de oprichting van 't industrieel adviesbureau Tebodin.
In Gelaen is ein sjtraot geneump nao Van Iterson.

## Oetgebreijde biografie
Frederik Karel Theodoor van Iterson
Kappes

**Kappes** is ein Limburgs woord dat sjteit veur tweë beteikenisse. 

* Mèt kappes wirt in deile van Limburg 'ne *sjpitskeuël* bedoeld. In anger deile van Limburg wirt hiejveur ouch waal ’t woord sjepeng gebruuk. 

* Sóms wirt ’t woord kappes ouch gebruuk es me get waardeloos vundj, of get bedoeld wat niks waerd is. Biejveurbeeld es me zaet: Dat is kappes – (Ned.) Dat is waardeloos.

## Etymologie
’t Woord kappes is aafgeleijd van ’t Latiense woord *caputia* of *capitata* wat *keuël of [[witte keuël]]* beteikent. In ’t Frans is hiejoet 't woord *cabus* óntsjtaon, in 't Èngelsj *cabbage*, en via 't middenederlands *cabuys* is oes woord kappes óntsjtaon.
Sjepeng

**Sjepeng** is ein Limburgs woord dat wirt gebruuk veur tweë beteikenisse. 

* Mèt sjepeng wirt in deile van Limburg 'ne *sjpitskeuël* bedoeld. In anger deile van Limburg wirt hiejveur ouch waal ’t woord kappes gebruuk. 

* Sóms wirt ’t woord sjepeng ouch gebruuk es me emes met eine puntjkop bedoelt. Me zaet dan dèks *wat haet mich dae toch eine sjepengkop* (eine kop wiej 'ne sjpitskeuël). 

* In de Nuujstadt wurt allein taege wit mous (witte kool) kappes gezach.
Klók (tied)

'n **Klók** (Platduutsj en Waals: *[[ôrlodje]]*) is e instrumaent öm d'r tied te maeëte. 't Waoërd klók wert ooch gebroekd öm vör de kas oeëin 't **oeërwaerk** zich bevindt. 
## Historie

De örsjte aparate öm d'r tied te maeëte waore de zónnewiezers oeëbie d'r sjaem van de naold, die zich verplaatsjt es gevólg van de driejing van de aeërd, 'n maot vör d'e tied aangoof. Via zaandlopers en allerlèj aander mechanismes waoërt oeteindelek 't mechanische sjlingeroeërwaerk oetgevonde. Vanaaf dat momaent waor d'r tied mèt enige nauwkeurigheed te maeëte. De oetveending van de mechanische klók wert toegesjraeve an d'r Fransmaan Gerbert (later Paus Sylvester II), dae laefde roond d'r 10e ieëw. Bies an d'r Nuje Tied waor 'n klók 't ingewikkeldste masjieng dat me make koes.
Wit moos

**Wit moos** is èng van de odste kuëlsaoërte en wert vöral gebroekd öm d'r zoeërmoos va te make. Naeve 't roond wit moos gèft 't ooch nog 't sjpitsmoos. 
## Referentie
Sakkere

**Sakkere** is ein in deile van Limburg väöl gebruuk woord veur *sjelle of raoze* en sóms ouch veur *vloke*.

## Gezèkde
*Haw èns op mèt zwoa te sakkere* (Ned.: Hou eens op met zo te schelden].
Es vlook wirt waal gezag *sakkerzjuu* (of *sacrezjuu*) gebruuk.

## Etymologie
't Woord sakkere is aafgeleid van 't Franse woord *sacrer* (raoze, vloke), dat weer is aafgeleid van 't Latiense *Sacrare*.
Kepsj

**Kepsj zeen** is in groate deile van Limburg en midde-Nederlandj ein väöl gebruukde oetsjpraak went me platzak is, gein geldj meë hat of alles kwiet is. In ’t Nederlandjs wirt hiejveur meistal ’t woord *blut* gebruuk. 

## Gezègkde
*Ich bèn gans kepsj* (Ned.: Ik ben helemaal blut, platzak).

## Etymologie
't Woord kepsj is waarsjienlik ein Bargoens woord en kump in groate deile van Limburg veur, veural in de Maaskantj. ’t Zouw aafgeleid zeen van Jiddische *kabtsen*. In ’t Hebreëuws wirt eine baedelaer *kabtson* geneump.
Houtkook

**Houtkook** (of **[[Lakrits]]**, ouch waal *krissie* of *krissekes*) is ein in sómmige deile van Limburgs gebruuk woord veur ’t Nederlandse drop. 'ne Andere dropvariant hèt *ketteke* (katjesdrop)

## Wiej wirt 't gemaak
Houtkook wirt gemaak van de wortel van de zeuthoutsjtroek. Dit is eine subtropische sjtroek dae greujt in de Zuud-Europese lenj es Italië, Griekelandj en Turkije en mèt name ouch in China. Went de sjtroek geoags wirt waere de wortele hiejvan gedreuëg en daonao in sjtökskes gesjneje. Die sjtökskes waere vervolges gekaok tot eine dikke pap. De pap wirt in bakke aafgekeuld wonao de zoagenaamde blokdrop (kook) is verkrege. Vandao de Limburgse benaming houtkook.

De blokdrop wirt vermenk mèt zètmael van aerpel of maïs dat de drop soepel maak. Vreuger gebroekde me hiejveur Arabische gom, de harsj van de acaciaboum. Veur de zawte sjmaak wirt salmiak gebruuk. De zjwarte kleur van de drop wirt verkrege door norit in 't mengsel te doon. Veur broene drop gebruuk me hiejveur caramel. Anger kleure waere gekrege door kleursjtoffe te gebruke. Óm de drop eine bepaolde sjmaak te gaeve waere sjmaaksjtoffe es biejveurbeeld honing, anies, eucalyptus, paepermuntjaolie, menthol toegevoog.

## Sjuumke trèkke
Vreuger woort houtkook of lakrits door de kènjer in ein, hawf mèt water gevöld flesjke gedaon, eine sjtop d’r op en dan mèr sjöddele. Es me lang genóg sjöddelde góng d’r in de flesj sjoem óntsjtaon. Dae sjoem koosj me dan mèt de móndj door de flesjehals aafzuge, 't sjuumke trèkke. Me neumde dit dèkser *houtkokebeerke*.
Vaerdevaas

**Vaerdevaas** is ein in deile vanne Limburge väöl gebruuk woord veur wörmkes die biej ’t vösje es aos gebruuk waere.

In ’t woord zit ’t Frans woord *ver*, dat wörm beteikent.
In Belsj en Midde-Limburg wirt ouch ’t woord *vaerevoot* gebruuk.
Zjwaasj

Ein **zjwaasj** is 't Limburgse woord veur 't Nederlandjse woord *zwoerd*, wat sjteit veur de hel laog die aan ’t sjpek van ’t verke vaszit, in feite dus de huud van 't verke.

## Etymologie en beteikenis
Oarspjrunkelik sjtamp zjwaasj aaf van 't midde-hoagduutsj *swarte* en 't midde-nederlandjse *swaerde*, *sweerd* of *swart* wat *behaorde huud, mèt name kophuud* beteikent. In Kiliaan wirt gespjraoke euver *de swaerde van den hoofde*. Later woort dat de kophuud van dere en nog later woort hiej allein nog mer de huud van ’t verke mit bedoeld. In 't modern Duutsj sjprik me euver *Schwarte*.

## Gebruuk
De huud van ’t verke wirt meistal gemale óm in woosjte te verwirke. Ouch wirt ze waal gebruuk es gróndjsjtóf veur de bereijing van gelatine.
Gekaok of gesjmoort is de zjwaasj nogal weik, mer went ze gebakke wirt trèk ze sjterk same wodoor ze beheuërlik hel en tèj wirt. Daoróm wirt de zjwaasj allein aan vleisjsjtökke gelaote die op die meneer waere bereijd, zoa-es biej iesbein, sjpek, sjènk of sjouwerham.
Biej gebakke sjpek snieje väöl luuj nao 't bakke de zjwaasj d’r van aaf en gaoje die weg ómdat ze die neet lekker vènje of niet kènne biete.
Zjwaegel

'ne **Zjwaegel** is 't Limburgs woord veur 't in ’t Nederlandjs gebruukde woord *lucifer*. 
't Is 'n klein houte sjtekske wo-aan eine óntvlambare kop, womit, door de kop euver ein sjtriekvlak te sjoere, ein vuur gemaak kèn waere.

## Etymologie
’t Limburgse zjwaegel is aafgeleid van 't woord zjwavel, in 't Duutsj *Schwefel*, in 't midde-nederlandjs *swëvel*. 
In Groat-Brittannië woorte zjwaegele in 't begin van de 19e eëuw op de mert gebrach ónger de naam *lucifer matches*, wat kènt waere vertaald es: maatjes van de duvel. 't Nederlandjse lucifer is hiejvan aafgeleijd, net zoa-es de Èngelsje benaming *matches*. Aw Nederlandjse weurd veur lucifer zint *vuurstokje* (vuursjtekske) en *zwavelstokje* (zjwavelsjtekske). 

## Gesjiedenis
De Chineze vónje neet allein 't böskroet oet mer ouch de zjwaegel. Volges ein teks oet 950 woorte sjtaefkes dennehout mèt zjwavel geïmpregneerd. De oetvènjing van deze 'leechbrèngende sjtaaf' dateert oet 't jaor 577. 

De veiligheidslucifer (Zjweeds: *säkerhets tändstickor*) woort in 1844 oetgevónje door de Zjweedse chemicus Gustaf Erik Pasch. Aan dees oetvènjing gónge nog angere veuraaf: de sjtrieklucifer mèt witte fosfor, en daoveur nog de dómpellucifer van de Fransman J. Chancel.

## Samesjtèlling
De samesjtèlling van de óntvlambare kop is in de loup van de tied verangerd.
#*Dómpellucifers* bevatte ónger meë zjwavel en kaliumchloraat; door de zjwaegel in zjwavelzoer te dómpele óntbrènde dae sjpontaan.
#De (ónveilige) *sjtrieklucifer* bevadde ónger meë witte fosfor, zoadat sjtrieke langs ein roew vlak al voldoonde waas veur óntbrenning.
#*Veiligheidslucifers* wirke door de reactie tösje kaliumchloraat, de sjpaore roaje fosfor van 't sjtriekvlak en de drök van de sjtriekbewaeging. Daodoor kump de reaktie tösje zjwavel en kaliumchloraat op gank.
# Modern, *milieuvrundjelikke lucifers* bevatte geine zjwavel meë, mer ein iezer-fosforverbènjing die óntleejt tot iezeroxide en fosfaat.

Vreuger woort de sjteel van zjwaegele van dennehout gemaak, allewiel van populierehout. Anger materiale, zoa-es kartón en opgerolde wesjplaetjes, kómme ouch veur.

## Verpakking

In Europa waere zjwaegele meistal geleverd es houte sjtekskes in ein deuëske. Aan allebei de ziejkenj van 't deuëske zit ein sjtriekvlak. In Amerika is dees oetveuring ónbekènd: me zuut dao kartónne zjwaegele die oet ein beukske mótte waere gesjörd. Zoa ein beukske is dèks veurzeen van reclame - d'r sjteit zelfs reclame op de zjwaegele zelf, zoalang ze neet zin oetgesjörd. In ein beukske zitte meistal 20 zjwaegele.
Zjwaam (rouk, sjlaeg)

**Zjwaam** is ein Limburgs woord dat tweë beteikenisse haet.

1. Zjwaam in de beteikenis van rouk (Nederlandjs *rook*) of van damp. 
Es emes nogal väöl sigrètte of sigare rouk, dan wirt waal gezag "*Zjwaam neet zoa väöl*". ’t Wirkwoord hiejvan is *zjwame*.
Es biej 't kaoke de keuke vol met damp hink, dan sjprik me ouch van zjwaam.

2. Zjwaam in de beteikenis van ein pak sjlaeg, biejveurbeeld: "*Wiej hae weer te laat thoes kaom, kroog hae ze gezjwaamp van ziene pap*".

## Etymologie
’t Limburgse woord zjwaam (veur rouk) is aafgeleijd van ’t Duutsje Schwaden, dat weer is óntsjtaon oet ’t hoagduutsj swedan (in rouk opgaon). In ’t midde-nederlandjs en Kiliaan wirt gesjpraoke van *swadem* en *swademen*.
Begösjele

**Begösjele** (sóms *begössele*, sóms *gösjele* of *gössele*) is ein in väöl deile van Limburg gebruuk woord veur *emes biej herhaling lestig valle*.
Oarsjprunkelik woort mèt begösjele bedoeld *emes sjlechte drank opdringe en daobiej morsje*.

Gösjele sjteit in de regel veur ’t morsje, ’t knoaje van water of anger vloejsjtof of drank. 

## Gezègkde
Ligk mich neet te begösjele – Ned.: Val me niet lastig.
1601

1598 - 1599 - 1600 - **[[1601]]** - 1602 - 1603 - 1604  

## Gebäörtenisse
*29 jannewarie - Olivier van Noort bereik mèt tweë euvergebleve sjepe Djaratan op Java. Hiej blif hae zös daag.
* 4 juli - Begin van 't belègk van Oasjtende in de 80-jaorige aorlog.
* 30 juli - Rijnberk wirt heroverd door Maurits van Oranje.
*26 augustus - Olivier van Noort kump truk van zien reis óm de waereld van bienao drie jaor.
;zónger datum:
* De *Aw Compagnie* fuseert mèt de *Nuuj Brabantse Compagnie* tot de *Verenigde Amsterdamse Compagnie*.
* In Èngelandj wirt de Ermewèt aangenómme: de ermezörg wirt ein sjtaatszaak.
* Ónger begeleijing van ein aanzeenlikke Mongoolse mach wirt Yönten Gyatso, zelf eine Mongool, geïnsjtalleerd es dalai lama. Väöl luuj erkènne zien gezag neet en dit leijt tot eine burgeraorlog in Tibet.

## Gebaore
* 22 april – Karel Filips van Zjwede, zoon van Karel IX van Zjwede (gesjtórve 1622)
* 17 augustus - Pierre de Fermat, Frans wiskundige
* 22 september – Justus van Egmont, Vlaamse portretsjilder en óntwerper van wandjtapiete (gesjtórve 1674)
* 27 september - Lodewiek XIII van Frankriek
;Datum ónbekènd:
* Jan Brueghel de Jonge, Zuud-Nederlandjse kunssjilder (gesjtórve 1678)
* Jan Reynst, goeverneur-generaal van Oas-Indië (gesjtórve 1646]]
* Johannes Eudes, Franse theoloog en preester (gesjtórve 1680)
* Rafael Cotoner, Sjpaanse groatmeister van de Maltezer Orde (gesjtórve 1663)
* Boudewijn Catz, Nederlandjse apostolisch vicaris en aartsbisjop van Utrech (gesjtórve 1663)
* Jacob van Oudenhoven - Nederlandse gereformeerde predikant en historicus (gesjtórve 1690)
* Frans Ykens – Vlaamse baroksjilder (gesjtórve 1693)
* Martin Droeshout – Vlaams-Èngelsje gravuremaeker (gesjtórve 1650)
* Anselmus van Hulle – Vlaamse kunssjilder (gesjtórve 1674)
* Simon de Vlieger – Nederlandjse kunssjilder (gesjtórve 1653)

## Gesjtórve

* 19 jannewarie – Henry Herbert (ca. 66), Èngelsje sjtaatsman ónger Elisabeth I
* 29 jannewarie – Louise van Lotharingen (47), hertogin van Bourbon en keuningin van Frankriek
* 7 fibberwarie – Martin Garzes (ca. 74), Sjpaanse groatmeister van de Maltezer Orde
* 25 fibberwarie – Robert Devereux (2e graaf van Essex) (34) – Èngelsje graaf en gunsteling van Elisabeth I
* 8 mieërt – Jacob de Nole (ca. 65), Vlaamse beeldhawwer
* 19 mieërt – Alonso Cano (66), Sjpaanse sjilder, beeldhawwer en architec.
* 24 juli - Joris Hoefnagel (ca. 59), Vlaamse sjilder
* 9 augustus – Michaël de Dappere (ca. 43) , Roemeense held 
* 3 oktober – Margaretha van Oasteriek (25), vrouw van Filips III van Sjpanje en keuningin van Sjpanje en Portugal
* 24 oktober - Tycho Brahe (54), Deense astronoom
* 10 november – Karel Roorda (ca. 70), Nederlandjse politicus

## Beeldende Kuns

Plaetje:Supper at Emmaus by Caravaggio.jpg|*De Emmaüsgangers* (1601) Caravaggio, National Gallery
Plaetje:Joachem Wtewael - Venus en Mars verrast door Vulcanus.jpg|*Venus en Mars waere verrasj door Vulcanus* (1601) Joachim Wtewael, Mauritshoes
Wikibeuk

**Wikibeuk** is 'n zusterprojèk van Wikipedia dat gebroek maak van MediaWiki-software. 't Doel van Wikibeuk is 't in samewèrkingsverbandj producere van 'n oetgebreide verzameling lierbeuk.

Mit de Engelse versie woert op 10 juli 2003 begoosj. 't Gaof toen nog  twieë subprojekte, Wikijunior en Wikiversity. Wikiversity is sins augustus 2006 'n onaafhankelik projek van Wikimedia Foundation op d'n Engelse Wikibooks.  

## Extern links
*Wikibooks Hoofpagina
*Limburgse Wikibooks
Liezjemo

'ne **Liezjemo** is ein in Limburg väöl gebruuk woord veur ein tweëpersoonsbèd dat wirt gemaak door tweë gelieke einpersoonsbèdde taenge ein te zètte. In ’t midde, wo de tweë ziejkantje aanein aansjlete, óntsjteit 'ne naod.

’t Limburgse woord is aafgeleijd van ’t Franse lits-jumeaux, lètterlik vertaald tweëlingbèdde. Allewiel is 'ne echte liezjemo neet  meë te koup. Waal besjtaon d'r nog samegesjtèlde deilbaar of sjarnerende bèdde, mer dan zónger de ziejplenk in 't midde. Meërdere fabrikante veurzeen dees bèdde daoróm van sjterke draagconsjtructies óm ’t aaneinsjlete meugelik te make.

Liezjemo-bèdde ware breijer es de vreuger gangbaar tweëpersoonsbèdde. Dees ware doe meistal 120, 130 of 140 cm breit, terwiel eine liezjemo waas samegesjtèld oet tweë einpersoonsbèdde van 80 of 90 cm breit. De lengde waas meistal 190 cm in plaatsj van de noe gangbare 200 of 210 cm
Twiefelaer (bèd)

'ne **Twiefelaer** is ein bèd mèt ein zoadanige breide (100-120 cm) dat ’t veur ein einpersoonsbèd (te) breit is en veur tweëpersoonsbèd (te) sjmaal. De naam is ein verwiezing nao dees breide, esof ’t bèd twiefelt tösje ein- en tweëpersoons.

Eine twiefelaer is veural geleef biej luuj die gaer allein in bèd ligke en daobiej breit-oet wille ligke, of veur luuj die gaer mèt zien tweëje lekker knus taengenein wille sjlaope.

In de tied dat (erm) kènjerrieke gezinne nogal èns in ein klein weuning hoesde, woort de twiefelaer dèks gebruuk es sjlaopplaatsj veur meë kènjer biejein.
Klopsjènk

**Klopsjènk** wirt in väöl deile van Limburg gezag es me ’t haet euver eine hómp vleisj van de achterbats van ein verke, dat wirt platgehauwe met eine houte of iezere vleisjhamer of ein breid keukemèts. Vandao de aanduding *klop*. 

Es ’t vleisj platter is dan is 't väöl gawwer gaar. Dat platgehauwe vleisj wirt dèks gebruuk óm te panere, wobiej dit eësj mèt ein geklop ei wirt insjmeerd en dan door ’t paneermael te gehaold. Zwoa kriet me dan eine Wiener Schnitzel.
Knienspiep

Ein **knienspiep** woort vreuger in väöl Limburgse dialekte gezag es me ’t haw euver ein erg groat gezin. Hiebiej móste dan dènke aan ein gezin mèt waal meë es tieën-vieftieën kènjer.

’t Woord sjteit in principe veur ein knienehol.

In Mesjtreech en Maaseik geuf ’t ein kroeg die de *Knienspiep* hèt.
In Tegele geuf ’t ein buurtvereiniging die de *Knienspiep* hèt.
1602

1599 - 1600 - 1601 - **[[1602]]** - 1603 - 1604 - 1605  

## Gebäörtenisse
* 3 jannewarie – Eine aardsjok wirt waoargenómme biej Enkhoeze.
* 20 mieërt - De Hollandjse en Zeëuwse Compagnieë höbbe zich aaneingesjlaote en richte de Verenigde Oastindische Compagnie op óm gezamelik hanjel te drieve op Oas-Indië. 't Dageliks besjtuur wirt gevörmp door 17 machtige koupluuj, ouch waal de Heëre Zevetieën genaamp.
* 18 juli - 20 september vundj plaatsj 't Belègk van Grave (1602) ein belaegering van de Sjpaans euverheërsjde sjtad Grave ónger de Tachtigjaorige Aorlog door 't Sjtaatse laeger ónger leijing van Maurits van Oranje. Nao ein belaegering van bienao tweë maondj goof de sjtad zich euver op 20 september.
 
;Zónger datum
* In Oas-Frieslandj probeert graaf Enno mèt sjteun van de keizer en de Sjpaanse keuning de Nederlenjers te verdrieve, mer hae wirt trukgedreve.
* Ambrogio Spinola kump mèt ein leger van 9000 man aan in de Zudelikke Nederlande, óm 't gezag van Albrecht van Oasteriek te hersjtèlle.
* Joris van Spilbergen landj op Ceylon, wo hae vrundjsjappelikke betrèkkinge mèt Keuning Vimala Dharma Suriya van Kandy sjlut.
* In väöl sjtaej, wo-onger Gouda, heësjt de pes.
* Piet Hein kump biej 'ne gevangeneruul vriej.
* 't Piratebolwerk Puerto Plata in Hispaniola, 't latere Dominikaanse Republiek, wirt op bevel van de Sjpaanse keuning verwoes. 

## Gebaore
* 9 fibberwarie - Franciscus van den Enden, Vlaamse Jezuïet, vrieje dènker en mentor van Spinoza (gesjtórve 1674)
* 14 fibberwarie - Francesco Cavalli, Italiaanse componis (gesjtórve 1676)
* William Lawes, Britse componis (gesjtórve 1645)
* 1 mei - William Lilly, Èngelsje astroloog en occultis (gesjtórve 1681)
* 2 mei – Athanasius Kircher, Duutsje geleërde (gesjtórve 1680)
* 14 juli – Jules Mazarin, Frans-Italiaanse kardinaal (gesjtórve 1661)
* 10 augustus - Gilles Personne de Roberval, Franse wiskundige (gesjtórve 1675)
* 31 - Amalia van Solms, gemalin van sjtadhawwer Frederik Hendrik van Oranje (gesjtórve 1675)
* 20 november - Otto von Guericke, Duutsje natuurkundige, bekènd van ónger meë de Maagdeburger hawf böl (gesjtórve 1686)

## Gesjtórve
* 6 jannewarie – Andreas Raselius (ca. 40), Duutsje componis
* 11 mieërt – Emilio de’ Cavalieri (ca. 52), Italiaanse componis, organis, diplomaat, choreograaf en danser
* 22 mieërt - Agostino Carracci (44), Italiaanse kunssjilder en grafische kunstenaer
* 14 september – Jean Passerat (67), Franse sjriever
* Thomas Morley (±44), Britse componis oet de Elizabethaanse periood

;exacte datum ónbekènd
* Juan de Fuca (±66), Griekse óntdèkkingsreiziger
* Giacomo della Porta (65), Italiaanse architec en beeldhawwer

## Beeldende Kuns

Plaetje:Rubens Deposition.jpg|*Kruisafneming* (1602) Pieter Paul Rubens, Galleria Borghese
Plaetje:The Inspiration of Saint Matthew by Caravaggio.jpg|*[[Matteüs en de èngel (Caravaggio)]]* (1602)


## Meziek
* *Prudentes Virgines*, vaan Alonso Lobo
1604

1601 - 1602 - 1603 - **[[1604]]** - 1605 - 1606 - 1607  

**1604** (MDCIV) waor e sjrikkeljaor wat begós op donderdag op de Gregoriaanse kalender en e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zoondag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 28 augustus - Óngerteikening van 't Verdraag van Londe (1604), womit ein eindj kump aan de Sjpaans-Èngelsje Aorlog (1585-1604).
* 22 september - Oastende vilt nao 't driejaorig belègk van Oastende. Ein kwart miljoen protesjtante óntvluchte de zudelikke Nederlande.
* De Amsterdamse sjoalmeister Willem Bartjens publiceert 't raekenbeukske "De cijfferinge".
* De VOC knuip betrèkkinge aan mèt 't keuninkriek Ayutthaya in Thailandj.
* Johannes Kepler publiceert zien * Astronomia pars Optica*, euver atmosferische leechbraeking, lenze en de wirking van 't oug.
* Eine supernova is euver de ganse waereld te zeen.

## Gebaore

* 4 juni – Claudia de Medici, aartshertogin van Oasteriekrreich und Landesfürstin von Tirol († 1648)
* 17 juni - Johan Maurits van Nassau-Siegen, achternaef van Willem van Oranje
* 26 november - Johann Bach, Duutsje componis
;datum ónbekènd
* Abraham Bosse, Franse etser en sjilder
* Giacomo Carissimi, Italiaanse componis
* Jan van Galen, Nederlandse vlootvoog
* Rudolf Glauber, Duutsj-Nederlandjse alchemis / sjeikundige
* Karel IV, Hertog van Lotharinge
* Johannes Walaeus, Nederlandjse hoagleëraar aan de universiteit van Leide

## Gesjtórve
* 1 fibberwarie – Johannes Zuidlareus (ca. 58), Nederlandjse theoloog en predikant
* 29 fibberwarie – John Whitgift (ca. 72), aartsbisjop van Canterbury
* 3 mieërt - Faustus Socinus (65), theoloog, veurluiper van 't latere Rationalisme
* 23 mei – Peter Ernst Mansfeld (87), sjtadhawwer in de Nederlande en van Brussel 
* 24 juni - Edward de Vere, Èngelsje sjriever
* 8 oktober - Janus Dousa (Jan van der Does) (58), Nederlandjse humanis, politicus en dichter (begrave in Aw St. Jeroenskirk)

## Literatuur
* William Shakespeare sjrief *[[Othello (teneëlsjtök)|The Tragedy of Othello, the Moor of Venice]]*.
Imnos eis tin Eleftherian

**Imnos eis tin Eleftherian** (Hymne veur de vrijheid) is 't vouksleed vaan Griekeland en Cyprus. Bekans ummer weure de ierste twie veerze gezoonge. 't Ech leed heet evels werkelek 158 veerze. 't Leed woort in 1823 gesjreve door Dionýsios Solomós (teks) en Manzaros (meziek).

## Vouksleed op 't [[Aajdgrieks]]
: Σε γνωρίζω απó την κóψη,
: τoυ σπαθιoύ την τρoμερή,
: Σε γνωρίζω απó την óψη,
: πoυ με βια μετρά[ει] τη[ν] γη.

: Απ' τα κóκαλα βγαλμένη,
: των Eλλήνων τα ιερά,
: Kαι σαν πρώτα ανδρειωμένη,
: χαίρε, ω χαίρε Eλευθεριά.

Getranslitereerd in 't Latiens alfabet:
:Se gnorízo apó tin kópsi,
:tou spathioú tin tromerí,
:Se gnorízo apó tin ópsi,
:pou me viá metrá[i] ti[n] yi.

:Ap' ta kókala vgalméni,
:ton Ellínon ta ierá,
:Ke san próta andrioméni,
:hére, o hére, Eleftheriá!

## Vouksleed op 't Limbörgs
: Iech herkin uuch aon de snij
: vaan eur zweerd, dat razele deit
: Iech herkin uuch aon euren ougblik
: dee mèt krach de weite tröf

: Oet de heilege gebeinte
: vaan de Grieke opgestande
: en es ummertouw zoe maanhafteg
: Beej iech mienen adie, uuch Vrijheid aon!
Wèndjei

Ein **wèndjei** (Nederlandjs: windei), in deile van Limburg ouch waal ein *Lezesei* geneump is ein ei zónger zien kalksjaalómhölsel, oftewaal mèt allein de vruchzak; zoa 'n ei is hiejdoor neet laevesvatbaar. Anger benaminge zint ouch waal *sjeet* en *hane-ei*.

## Etymologie
De term wirt óntleënd aan 't Latiense *ova subventanea*. ’t Waas de Remeinse landjboewsjriever Varro dae hiej ’t eësj euver sjreef. *Ova* beteikent ei, *ventus* beteikent wèndj: me meinde doe al dat wèndjeijer door de wèndj of angersj gezag door de aojem van de gode woorte bevruch.

## Oarzaak
De oarzaak dat 'ne vogel ein wèndjei lègk is ein tekort aan calcium. 't Is meugelik dat dit aan de vogel zelf ligk, mer ’t ouch dat d'r te weinig calcium in 't voor zit. 't Lichaam van de vogel haet dan te weinig kalk óm de sjaal van 't ei te kènne vorme.

## Behanjeling
Óm wèndjeijer te veurkómme, is 't noadzakelik óm de vogel extra calcium toe te dene. Dit kent biejveurbeeld door gemale sjelpe door 't voor te menge of door karnemèlk door 't water te menge. Ouch kent me fiengesjlage aw eijersjale door 't voor menge.

Door de veugel extra vitamine D te gaeve kènt me de opname van kalk door 't vogellief sjtimulere.

In heël zeldjzaam gevalle kènne wèndjeijer aangaeve dat de vogel ein óntsjtaeking van de eileijersj haet of dat hae paratyfus haet.

## Gezèkde
*De term wèndjei wirt gebruuk in 't gezèkde "dat zal emes gein wèndjeijer lègke", ’t gein beteikent dat dae emes verwach veurdeil te behaole oet ein bepaolde situatie.

*E weendeej neumt me ooch 'ne miensj dae zich eges överröpt of 'n zaak die nog neet gaans geriepd, nog mer haofvaeërdèg is.
1607

1604 - 1605 - 1606 - **[[1607]]** - 1608 - 1609 - 1610  

## Gebäörtenisse
* 7 fibberwarie - Aanval op Erkelenz - Frederik Hendrik van Oranje nump de sjtad biej verrasjing in, en nump Hendrik van den Bergh gevange. De sjtad wirt geplunjerd en in brandj gesjtaoke.
* mieërt - In de Sjtate van Hollandj sjteit Amsterdam allein in zien verzèt taenge 't besjtand van Oldenbarnevelt.
* 25 april - Sjlaag biej Gibraltar - Nederlandjse aorlogssjepe euvervalle de Sjpaanse sjepe in de have van Gibraltar.
* 21 mei - Octrooj verleënd door de Sjtate van Hollandj óm 't Beemstermeër dreuëg te make.

;zónger datum
* Jamestown wirt gesjtich (in 't hujige Virginia), de eësjte permanènte Èngelsje nederzètting in de Nuje Waereld.

## Gebaore
* 24 mieërt - Michiel Adriaenszoon de Ruyter, Nederlandjse admiraal en belangriekste zeëheld oet de Nederlandjse gesjiedenis (gesjtórve 1676)
* 15 juli - Rembrandt van Rijn, Nederlandjse sjilder (gesjtórve 1679)
* 24 oktober - Jan Lievens, kunssjilder (gesjtórve 1674)
* 5 november - Anna Maria van Schurman, eësjte sjtudente aan ein Nederlandjse universiteit (gesjtórve 1678)
* 26 november - John Harvard, sjtichter van Harvard University (gesjtórve 1638)

## Gesjtórve
* 25 april - Jacob van Heemskerck (40), sjneuvelt in de sjlaag biej Gibraltar
* 28 juni - Domenico Fontana (64?), Italiaans-Zjwitserse architec
;datum ónbekènd
* Kasuya Takenori (45), Japans daimyo, ein van de Zeve Sjpere van Shizugatake

## Meziek
* Claudio Monteverdi compeneert ziene eësjte opera *[[Orfeo]]*.
* Oetgaaf van *Gradualia II * van William Byrd.

## Boewkuns

Plaetje:Willemstad Koepelkerk.jpg|Koepelkirk in Willemsjtad (1607)
1608

1605 - 1606 - 1607 - **[[1608]]** - 1609 - 1610 - 1611  

## Gebäörtenisse
* 31 jannewarie - In Rotterdam kump de Sjpaanse aafgezant Markies Ambrosio Spinola op de *[[Sjpaansekade]]* aan wal. De óngerhanjelinge zouwe ein jaor later leije tot 't twelfjaorig besjtand.
* april - Biej de Rieksdaag in Regensburg waere de taengesjtèllinge tösje de Protesjtante en Kathelieke versjterk, naodat ein aantal Protesjtantse aafgevaerdigde de zaal hejje verlaote.
* 14 mei - Oprichting van de Protesjtantse Unie, ein alliantie van protesjtantse vorste en sjtaej bènne 't Heilig Roamse Riek, in Auhausen.
* 3 juli - De sjtad Québec wirt gesjtich door Samuel de Champlain es hoofsjtad van de kelonie Nuuj-Frankriek.
* 2 oktober – De brillemaeker Hans Lipperhey presenteert zien eësjte verrekieker aan de Road van Zeëlandj. 
* De VOC rich eine hanjelspos op in 't keuninkriek Ayutthaya (in 't hujige Thailand).
* De Middelburgse dominee Willem Teellinck publiceert zien remonsjtrantiegesjrif Philopatris, dat waal wirt besjouwd es 't begin van de Naodere Reformatie, ein piëtistische sjtreuëming in de Nederlandjse Hervörmde Kirk.
* Peter Paul Rubens vestig zich defenitief in Antwerpe.
* Zjweedse troepe verovere Moskou

## Beeldende Kuns

Plaetje:Hendrik Avercamp 002.jpg|*Winterlandschap met IJsvermaak* (1608) Hendrick Avercamp, Rieksmuseum
Plaetje:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|*[[De ónthoofding van Johannes de Duiper (Caravaggio)]]* (1608)


## Gebaore
* 28 jannewarie - Giovanni Borelli, Italiaanse fysioloog, wis- en natuurkundige (gesjtórve 1679)
* 13 juli – Ferdinand III. von Habsburg, Duutsje keizer (gesjtórve 1657)
* 15 oktober - Evangelista Torricelli, Italiaanse wis- en natuurkundige, maeker van de baromaeter (gesjtórve 1647)
* 9 december - John Milton, Britse sjriever (gesjtórve 1674)
* Egbert Jans van Leeuwarden, Nederlandjse klokkemaker (gesjtórve 1674)

## Gesjtórve
* 11 april? - George Gervase (~37), Britse zalig verklaorde preester
* 19 april - Thomas Sackville, Èngelsje sjtaatsman en dichter
* 4 juni - Franciscus Caracciolo (~45), Italiaanse ordesjtichter en heilige
* 18 juli – Joachim Friedrich (62), körvors van Brandenburg van 1598 pes 1608
;datum ónbekènd
* Dirck Gerritszoon Pomp (64), biejgenaamp *Dirk China* (1544-1608), Nederlandjse óntdèkkingsreiziger

## Meziek
* Claudio Monteverdi componeert 't *Lamento di Arianne*.
* Girolamo Frescobaldi componeert *Primo libro del madrigali a cinque voci* en *Primo libro delle fantasie a quattro*

## Versjene
* *Een cort Tractat van de Naturae de Elementen* van Cornelis Drebbel.
1609

1606 - 1607 - 1608 - **[[1609]]** - 1610 - 1611 - 1612  

## Gebäörtenisse
* 31 jannewarie - Oprichting van de Amsterdamsche Wisselbank.
* 25 mieërt - Hertog Johan Willem van Kleef sjturf zónger erve.
* 9 april - Ónderteikening van 't Twelfjaorig Besjtand tösje Sjpanje en de Republiek van de Zeve Verenigde Nederlenj ónger de Tachtigjaorige Aorlog.
* 16 april - Du Terrail wirt mèt eine handjlanger in Genève terechgesjtèld veurdat hae eine aansjlaag op de sjtad kent plege.
* 5 mei - Aafkóndiging van 't Twelfjaorig Besjtand.
* 22 mei - Admiraal Pieter Willemsz. Verhoeff löp in eine val van de Bandaneze en wirt vermaord.
* Johannes Kepler publiceert de eësjte wèt van Kepler.
* Henry Hudson maak zien derde reis, dit keër in deens van de VOC. Hae vundj geine noordelikke doorgank nao Indië.
* 2 september - Henry Hudson veurt de Baaj van New York in aan baord van de *Halve Maen*. 
* 12 september - Henry Hudson óntdèk de Hudson Revier aan baord van de *Halve Maen*.
* november - Galileo Galilei boewt eine telescoop en besjtudeert de maon. Hae óntdèk ouch de veer maone (zuug Galileïsche maone) van Jupiter.
* De VOC importeert thee in Europa.
* Peter Paul Rubens trouwt mèt Isabella Brant.
* Boew van Fort Nassau op Banda-eilenj.
* Eësjte sjteinlègking van ein bedevaartskirk in Sjerpeheuvel. Architec Wenceslas Coeberger.
* De eësjte Nederlandjse hanjelspos in Japan wirt in Hirado gevestig.
* Sjtichting van de eësjte Baptistegemeinte in Amsterdam door Èngelsje geluifsvluchtelinge.

## Gebaore
* 22 mieërt  – John II Casimir van Pole (gesjtórve 1672) 
* 28 mieërt - Frederik III van Denemarke, keuning van Denemarke en Noorwege (gesjtórve 1670)

;exacte datum ónbekènd
* Nicolaus Knüpfer, Nederlandjse kunssjilder (gesjtórve 1655)
* Petrus Wittewrongel, Nederlandjse predikant (gesjtórve 1662)
* Judith Leyster, Nederlandjse sjilderes (gesjtórve 1660)

## Gesjtórve
* 21 jannewarie - Josephus Justus Scaliger (69), Franse protesjtantse humanis, dichter, polemis en hoagleëraar
* 9 mieërt - William Warner (±51), Èngelsje dichter
* 4 april - Carolus Clusius (83), Zuud-Nederlandjse botanicus, arts en geleërde
* 15 juli – Annibale Carracci (49), Italiaanse sjilder 
* 19 oktober - Jacobus Arminius (50), Nederlandjse predikant en godsgeleërde ónger de Tachtigjaorige Aorlog; sjtichter van de Remonsjtrantse Kirk
* Hans Vredeman de Vries (83), sjilder

## Beeldende Kuns

Plaetje:Scaldis and Antwerpia by Abraham Janssens.jpg|Scaldis et Antverpia (1609) Abraham Janssens,  Keuninklik Museum veur Schone Kunsten, Antwerpe 


## Literatuur
* Hugo de Groot publiceert *Mare liberum*.
Sjpitsmuus

Ein **sjpitsmoes** (Soricidae) (Nederlandjs: **spitsmuis**), in sómmige deile van Limburg ein **sjaermoes** geneump, is ein deer oet de groate femielie van zoogdere oet de orde van de insectenaetersj (Eulipotyphla). Dees femielie ómvat bienao 400 versjillende saorte en is daomèt ein van de groatste zoogderefemielies. 't Zint klein, moesechtige dere mèt ein sjpitse sjnoet en korte peuët. De ouge zint klein, mer daoentaege zint 't geheuër en reukvermoge good óntwikkeld. Sjpitsmoeze höbbe korte häörkes, meistal broenechtig of gries van kleur. 't Groatste deil van de saorte laef allein en is zoawaal 's nachs es euverdaag actief. Ze zint carnivoor en aete daonaeve plantjaardig voedsel. Väöl sjpitsmoeze zint insectivoor.

Sjpitsmoeze höbbe eine extreem hoage hartsjlaag, pes 600 sjlaeg per minuut. Hiejdoor laeve ze ouch relatief kort, maximaal 2,5 jaor.

Sjpitsmoeze höbbe eine cloaca, eine primitieve oetgank van zoawaal 't veurtplantings- es 't sjpiesvertaeringssjtèlsel. Biej de meiste zoogdere zint dees oetgeng gesjeije. Ouch zint sjpitsmoeze giftig: hun sjpeekselkliere sjeije ein giftige substantie oet. De sjpitsmoeze beheuëre tot de kleinste zoogdere. 't Kleinste landjzoogdeer is de wimpersjpitsmoes. Allein Kitti's verkesnaasvleermoes is kleiner. Ein anger, neet nej verwante Europese sjpitsmoes, de klein dwergsjpitsmoes, wirt get groater.

Ènnige väölveurkómmende saorte in Europa zint:
* Alpesjpitsmoes
* Bosjsjpitsmoes
* Bergwatersjpitsmoes
* Dwergsjpitsmoes
* Hoessjpitsmoes
* Tuinsjpitsmoes
* Veldjsjpitsmoes
* Wimpersjpitsmoes
* Watersjpitsmoes
* Tweëkleurige bosjsjpitsmoes

Sjpitsmoeze waere allwiel in de volgende óngerfemielies en gesjlachte ingedeild:
* *[[Amphisorex]]*†
* *[[Crocidosorex]]*†
* *[[Mysarachne]]*†
* *[[Oligosorex]]*†
* *[[Planisorex]]*†
* *[[Siwalikosorex]]*†
Wiejer de volgende óngerfemielies:
* Heterosoricinae†
* Limnoecinae†
* Myosoricinae
* Roadtandjsjpitsmoeze 
* Wittandjsjpitsmoeze

## Trivia
* Katte vènje sjpitsmoeze neet ech lekker. Ze vange die waal, mer ze vraete ze zelje op. 
* In sómmige Limburgse dialekte wirt mèt ein sjaermoes ouch waal ein klein vief emes bedoeld. 
* In ’t Zuud-Afrikaans wirt ein sjpitsmoes ein *Skeerbekmuis* geneump. In ’t Duutsj wirt mèt ein *Schermaus* ein weulrat bedoeld.
Nónnevot

'n **Nónnevot** is e Limburgs gebekske, det van vreugeroet oet Zittert kump. 
't Haet de vorm van 'n lös mit 'ne knoup drin, ouch waal strik geneump.

In Haerle wuuert de nónnevot ouch waal *poeffel* geneump.

## Gesjiechte
De gesjiechte van de nónnevot geit trök toet in 't Zittert van de zevetieëndjen ieëw. 't Persieze óntstaon d'rvan is aevel neet dudelik, meh waat vassteit, is det in 1676 nónnevotte woorte aangebaoje aan Franse bevelhöbbers, die in daen tied de stad wólle innumme.

Wie 't baksel ziene naam gekregen haet, is neet gans dudelik. 
In de zevetieëndjen ieëw waas d'r e kloeaster in Zittert van de Zösters Franciscanesse.
Volges sómmige haet 't ziene naam te danke aan miense die dao *fód*dele brachte veur de erm luuj, woveur de nónne häör dit gebak gove.
Volges angere zów de naam aafkumstig kónne zeen van de strik die nónne op häör echelste (oppe vot) droge.

## Gebroeke
Nónnevotte waere traditiegetroew genöttig bie fieëstelike gelaege, wie de vastelaovendj en halfvaste. Ze waere döks ouch oetgedeildj dore vastelaovesvereiniging bie groeate optochte.

Allewiel zeen nónnevotte 't ganse jaor door verkriegbaar. Me itj ze ouch waal mit nujaor.

## Bereiing
Nónnevotte waere gemaak van mael, mèlk, ges, zaat, sókker, bótter en aoling. 't Gehieël wuuert vervolges gefrituurdj.
Moezezang

Ein **moezezang** neumde me vreuger ein bösjelke, van ’t veldj biejeingezeumerde, aore dat me hoagoet tösje de doem en wiesvinger koosj vas hawwe. Dit woort doe door eine wichter ('ne waeger) beaordeild. 
Went me de bösjel mèt tweë henj koosj ómsjpanne dan woort dat ein kattezang geneump. 
’t Wirkwoord *zange* is ein awt Limburgs woord veur verzamele. In ’t Vlaams weurd dat *zante* geneump.
Bösjel

Eine **bösjel** (Nederlandjs *bussel*) is ’t verkleinwoord veur *bosj* in de zin van eine bösjel sjtreuë, eine bösjel tek of hout, eine bösjel heuëj. 

## Etymologie
’t Woord is aafgeleijd van ’t Duutsje woord *Büschel*.

## Anger beteikenis
Bösjel haet ouch ein beteikenis van ein goodaardig, ónneuëzel vroumesj, in de volksmóndj wirt dan gezag: ''Ein gooj bösjel’’.
1611

1608 - 1609 - 1610 - **[[1611]]** - 1612 - 1613 - 1614  

## Gebäörtenisse
* In Nederlandj vundj de äöpening van de door Hendrick de Keyser óntwórpe Koupmansbeursj aan de Vijgendam plaatsj. De greujende gojere- en aandeilehanjel maak dat d'r behoefte óntsjteit aan ein sjpecifiek veur dit doel gemaak geboew.
* In Èngelandj sjtop me mèt 't verbrenne van kettersj.
* In Zjwede wirt Gustaaf II Adolf (1594-1632) keuning (r.1611-1632).
* In Èngelandj versjient de **King James Version** van de Biebel, ein biebelvertaling, gepubliceerd op las van keuning Jacobus I van Èngelandj.
* Première van 'The tempest', 't lètste toneëlsjtök van William Shakespeare.
* Johannes Kepler besjrief in zien book *dioptrice* de wirking van eine door häöm óntwikkelde asjtronomische telescoop.

## Gebaore
* 28 jannewarie - Johannes Hevelius, Duutsj-Poolse astronoom (gesjtórve 1687)
* 19 mei - Benedetto Odescalschi (1611-1689), baeter bekènd es Paus Innocentius XI

## Gesjtórve
* 8 fibberwarie - Jan Huygen van Linschoten (48), Nederlandjse koupman en óntdèkkingsreiziger
* 2 augustus - Kato Kiyomasa (49), Japanse daimyo, ein van de Zeve Sjpere van Shizugatake
* 20 augustus - Tomás Luis de Victoria (63), componis
* 4 oktober - Karel van Mayenne, leijer van de Franse kathelieke
* 30 oktober - Karel IX van Zjwede (61), keuning van Zjwede

;exacte datum ónbekènd
* Henry Hudson (±41), Èngelsje zeëvaarder en óntdèkkingsreiziger, wirt door zien mutende bemanning euverbaord gezat en wirt noats meë trukgezeen.

## Beeldende Kuns

Plaetje:Descent From The Cross.jpg|*[[Kruusaafnumming (Rubens)]]* (1611) Antwerpe, O.L.-Vrouwekathedraal 


## Boewkuns

Plaetje:Zuiderkerkstoren, Amsterdam2.jpg|*[[Zuiderkirk (Amsterdam)]]* (gereid 1611) Hendrick de Keyser
1614

1611 - 1612 - 1613 - **[[1614]]** - 1615 - 1616 - 1617  

## Gebäörtenisse
* 27 jannewarie - Op Vlielandj wirt de Noordsche Compagnie opgerich veur de walvösjvangs in de buurt van Sjpitsberge.
* 16 mei - Maeslantsluys wirt zelfsjtendigheid verleënd door de Sjtate van Hollandj en haet vanaaf noe Maassluis.
* 23 augustus - Groninge krit ein universiteit, de latere Rieksuniversiteit Groninge.
* 6 november - Gerard Reynst volg Pieter Both op es Gouverneur-Generaal van Nederlandjs-Indië.
* Boew van Fort Nassau in Albany, New York. Sjtichting van de kolonie Nuuj-Nederlandj.
* Óntdèkkingsreiziger Joris van Spilbergen vertrèk in augustus mèt ónger angere zien vlaggesjeep *[[de Aeolus]]* veur ein waereldreis van pes 1617.
* Mèt 't verdraag van Xanten wirt eine aorlog in Wesfale veurkómme. 't Hertogdóm Kleef en de graafsjappe Mark en Ravensberg kómme aan de körvors van Brandenburg en de hertogdómme Berg en Gulik aan de paltsgraaf van Palts-Neuburg. Dae lètste waas tiedig katheliek gewore óm sjteun te kriege taenge de protesjtantse körvors van Brandenburg.
* De Franse Sjtate Generaal kump veur de lètste keër biejein.
* Simon Marius publiceert zien werk *Mundus Iovialis*, wo-in de planeet Jupiter en zien maone waere besjreve.
* John Napier leët zien logaritmentaofele versjiene.

## Gebaore
* 1 jannewarie - John Wilkins, Britse cryptograaf, parlementariër en bisjop van Chester (gesjtórve 1672)
* 15 mieërt - Franciscus de le Boë Sylvius, Nederlandse arts (gesjtórve 1672)
* 16 december - Everhard III van Württemberg, (gesjtórve 1674)

;exacte datum ónbekènd
* Hélène Fourment, tweëde vrouw van Rubens (gesjtórve 1673)
* Jacob van Loo, Nederlandse kunssjilder (gesjtórve 1670)
* Marc'Antonio Pasqualini, Italiaanse operazanger (gesjtórve 1691)

## Gesjtórve
* 7 april - El Greco (73), Griekse kunssjilder dae wirkde in Sjpanje

## Meziek
Publicatie van 't *Zösde Book Madrigalen* van Claudio Monteverdi

## Beeldende Kuns

Plaetje:Alsloot - Tervuren.JPG|*Wèntjerlandjsjap mèt kesjteël van Tervuren* (1614) Denijs van Alsloot
1612

1609 - 1610 - 1611 - **[[1612]]** - 1613 - 1614 - 1615  
**1612** (MDCXII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender en e sjrikkeljaor wat begós op 'ne goonsdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 20 jannewarie - Matthias van Habsburg volg ziene euverleje broor Rudolf op es Keizer van 't Heilig Roamse Riek.
* 17 september - De Neptunus ónger sjipper Willem Cornelisz. van Muyden kump truk in Amsterdam van de eësjte Nederlandjse toch op de walvösjvaart biej Sjpitsberge. De reis waas neet erg succesvol, vanwaege ónvoldoonde kènnis van de fauna en 't feit dat d'r gein Baskische harpoeniersj ware ingehuurd.
* Bartholomaeus Pitiscus veurt in zien trigonometrische tabelle de decimale sjeijing in.
* Sultan Ahmed I verleënt de Nederlandersj 't rech óm ónger eige jurisdictie hanjel te drieve in 't Osmaans Riek. Cornelis Haga wirt hoof van de Hollandjse missie in Istanbul.
* In Amsterdam wirt begónne mèt de 'groate oetlègk'. De drie hoofgrachte Heëregrach, Keizersgrach en Prinsegrach waere gegrave.
* Maurits van Oranje wirt aangesjtèld es pandjheër van Bredevoort, woveur hae 50.000 gouwdgöjjes mót betale.

## Gebaore
* 3 fibberwarie - Samuel Butler, Èngelsje dichter
* 7 fibberwarie - Thomas Killigrew, Èngelsje toneëlsjriever
* 16 juni - Murat IV, sultan van 't Ottomaanse Riek
* 28 oktober - Jacob Kettler, hertog van Koerlandj (r.1642-1681, gesjtórve 1681).

;datum ónbekènd
* Peter Stuyvesant, lètste Nederlandse gouverneur van Nuuj-Nederlandj

## Gesjtórve
* 8 juni - Hans Leo Hassler (49), Duutsje componis
* 12 augustus - Giovanni Gabrieli (59), Venetiaanse preester, componis oet de Renaissance en organis
* 7 oktober - Menso Alting (70), Nederlandse predikant en kirkhervörmer
* 6 november - Henry Stuart, Prins van Wales, awtste zoon en kroanprins van Jacobus I van Èngelandj
;datum ónbekènd
* Giovanni de' Bardi (78), Italiaanse graaf van Vernio en componis, dichter en toneëlsjriever

## Literatuur
* Publicatie van *De Kluch van de koo* van Gerbrand Adriaensz. Bredero
1613

1610 - 1611 - 1612 - **[[1613]]** - 1614 - 1615 - 1616  

## Gebäörtenisse
* 21 fibberwarie - In Ruslandj eindigt de Tied der Troebele mèt 't aantraeje van tsaar Michael Romanov, de eësjte tsaar oet 't gesjlach Romanov.
;zónger datum
* Nederlandj bezèt 't westelik deil van Timor (Indonesië).
* De Nederlandjse óntdèkkingsreiziger Adriaen Block verkènt 't gebeed dat door Henry Hudson waas óntdèk.
* Piet Hein wirt kapitein biej de VOC.
* Begin van de Britse kolonisatie van India.
* Sjtichting van de eësjte sjermclub in de waereld, de Keuninklikke en Ridderlikke Hoofgilde van Sint-Michiel.

## Gebaore
* 7 april - Gerrit Dou (1613-1675) - kunssjilder, leërling van Rembrandt van Rijn
* 7 augustus - Willem Frederik van Nassau (1613-1664), latere sjtadhawwer van Frieslandj, Groninge en Drenthe.
* 19 oktober - Karel van Sezze, Italiaanse mysticus en heilige (gesjtórve 1670)
* 15 december - François de La Rochefoucauld, Franse sjriever.

## Gesjtórve
* 6 september - Gesualdo da Venosa (47), prins van Venosa en Italiaanse componis, luutsjpeler en edelman

## Literatuur
* Pieter Corneliszoon Hooft sjrief 't treursjpel *Geeraerdt van Velsen*
* Publicatie van de kluch *Den Molenaar* van Gerbrand Adriaensz. Bredero

## Boewkuns

Plaetje:Nijmegen Marktplatz.jpg|*[[Boterwaag (Nijmege)]]* (ca 1613) Cornelis Janssen van Delft