Schiermonnikoogs

't **Schiermonnikoogs** is 't Fries dialek vaan 't Nederlands eiland Schiermonnikoog (provincie Friesland). 't Weurt algemein gezeen es e dialek vaan 't Westerlauwers Fries ('t Fries wat in Nederland weurt gesproke); daovaan is 't daan, same mèt 't Hindeloopers en 't Wes- en Oos-Terschellings, eint vaan de sterks aofwiekende dialekte. De taol weurt nog mer door 'n klein gróp eilanders gesproke.

## Oonderzeuk en plaots binne 't Fries
Sinds d'n twieden hèlf vaan de negentienden iew heet me 't Schiermonnikoogs dialek oonderzoch. Johan Winkler naom 'n vertaoling op in zie *Dialecticon* (1874), mèt 'n oetgebreide inleiding. Dao-in stoon väöl conclusies die me allewijl neet mie deilt, meh ouch dinger die taolkundege nog ummertouw aonnumme. Heer herkós de taol es Fries meh wouw 't neet rekene tot 't Westerlauwers Fries vaan de vaste wal. Ieder zaog heer e verband mèt 't (toen ouch al gooddeils oetgestorve) Oosterlauwers Fries. Ouch meint heer tot de taol vaan 't eiland minder oonder Hollandsen invlood heet gestande (dit sjijnt entans deils zoe te zien). Winkler gief gein taolkundege details um zien beweringe te oondersteune.

Ouch professioneler wèrkende oonderzeukers nao Winkler höbbe ziech euver de positie vaan 't Schiermonnikoogs geboge. Bepaolde Westerlauwerse innovaties, wie de vörm *ta* 'touw, tot' en *sa* 'zoe', zien op 't eiland neet doorgeveurd en *to* respectievelek *so* gebleve. Wijer is 't vocabulair hei en dao get oosteleker (zuug oonder), meh dat kin ouch good aon Groningsen invlood weure touwgesjreve. In eder geval is 't Schiermonnikoogs wel ins door leke, beveurbeeld door Jan en Annie Romein, veur e Gronings dialek gehawwe.

## Klaanklier
De dudelekste versjèlle vint me in de klaanklier. E subtiel versjèl woort heibove al geneump, op nog väöl aander punte heet 't Schiermonnikoogs de Aajdfriese klaanke fundamenteel aanders oontwikkeld es de dialekte vaan de vaste wal. Dees versjèlle make 't bezunder lesteg veur Frieze vaan de vaste wal um 't eilander dialek te volge.

### Vocaole
't Schiermonnikoogs is wie mie Nederlandse en Friese dialekte extreem riek aon subtiel versjèllende klaanke, boe-oonder ouch väöl diftonge. Triftonge kint 't dialek evels neet, in tegestèlling tot bepaolde tongvalle vaan de vaste wal. In plaots vaan Standaardfries *moai* 'sjoen' zeet me hei *meui*.

Wie 't lèste veurbeeld al aongief, kump in 't Schiermonnikoogs umlaut op de lang o veur, of beter gezag: spontaan palatalisatie, want in tegestèlling tot echten umlaut heet 't versjijnsel geinen trèkker nujeg. Dit kump in väöl mie dialekte veur. Rigoureuzer is de palatalisatie vaan de *oe*, die euveral *úe* is gewore.

### Consonante
Wie de vocaole beie ouch de Schiermonnikoogse consonante minder meugeleke combinaties es de Standaardfriese. Clusters vaan 't typ CCV (twie consonante en daan eine vocaol) gief 't in 't Fries 50, in 't Schiermonnikoogs mer 31.

't Schiermonnikoogs is, neve 't Amelands, eint vaan de lètste dialekte boevaan sommege sprekers de *-d* en *-b* aon e woordind stumhöbbend oetspreke (dus ouch ech es [d] en [b]). Heidoor weurt versjèl gemaak tösse *kob* 'kokmiew' en *kop*. Vreuger waor dat wijer verbreid; roond 1900 moot 't ouch in 't Fries vaan de vaste wal nog te hure zien gewees.

De cluster *sk-* weurt op Schiermonnikoog (wie op Terschelling meh aanders es op 't Fries vasteland) gerealiseerd es *sch-*: *schip* 'sjeep'. Oongetwiefeld is dit e gevolg vaan zuieleken invlood.

Wie in alle Friese dialekte kin de *r* gemekelek ewegvalle es ze door 'nen aandere consonant weurt gevolg. In 't Schiermonnikoogs heet dat soms wel 'n palatalisatie tot effek: *woord*, in 't Fries *woard* (oetgesproke es *woad*), is hei *wês*.

't Eilander dialek heet (weer wie op Terschelling) soms *tsj-* boe 't Standaardfries *ts-* heet (*tsjies* 'kies' in plaots vaan *tsiis*).

## Vörmlier
Bezunder veur 't Fries is tot me op Schiermonnikoog nog versjèl tösse manneleke en vrouweleke wäörd maak, boe dat op de vaste wal en de aander wadde-eilen (wie in 't Hollands) is verdwene. Dit versjèl kump trök in de aonwiezende veurnaomwäörd en in de adjectieve. De aonwiezende veurnaomwäörd veur kortbij zien woonderlek genóg dezelfde wie in 't Limbörgs: *deze auto*, *dees fyts* (*fyts* is in dit dialek dus vrouwelek), *dit ben* ('keend'). Veur wiedaof zeet me: *die auto*, *jò fyts*, *dat ben*. Bij adjectieve weurt, wie in 't Nederlands meh aanders es in de mieste soorte Limbörgs, versjèl tösse sterke en zwake verbuiging gemaak. In allebei is versjèl tösse mannelek en vrouwelek te oontdèkke:

De miervoudsvörming is in 't Schiermonnikoogs e stök complexer es in 't Standaardfries. Zjus wie in 't Limbörgs bepaole de woordgeslachter wat veur miervoud e woord krijg. Manneleke en oonzijege wäörd krijge e miervoud op *-en* of *-s*, vrouweleke e miervoud op *-e*. Oetzunderinge koume evels bij alle geslachte veur.

Uniek in Nederland (en Vlaondere) is tot 't Schiermonnikoogs gein verkleinwäörd kint. 'Menneke' weurt gewoen *lytje man*. Inkel in e paar versteinde vörm of lienwäörd oet aander dialekte koume nog verkleinwäörd veur, zoonder verkleinende beteikenis evels: *mutjen* 'tant' *petjen* 'patsj'.

De werkwäörd vaan 't Schiermonnikoogs versjèlle neet wezelek vaan die oet 't Standaardfries. Ouch hei kint me sterke en zwake werkwäörd, mèt de lèste verdeild in twie klasse (op *-e* en op *-je*). 't Opvallendste is d'n oetgaank *-ste* veur de twiede persoen inkelvoud: *falle - do falste*, *werke - do werkeste* tege Standaardfries *falst* en *wurkest*.

## Vocabulair
't Vocabulair vaan 't Schiermonnikoogs liekent väöl op dat vaan 't Standaardfries. 'n Awwerwèts woord wie *hos* 'peerd', wat me op Terschelling huurt, kin me op Schiermonnikoog neet: dao is 't *hynjer*, wat euvereinkump mèt *hynder* oet de standaardtaol. E belaankriek versjèl is wel *swiin* veur 'kuusj'. Alle Friese (en Stadsfriese) dialekte höbbe heiveur *barch* of variaties. 't Woord *swiin* wijs op Groningsen invlood.

## Conservatie en cultivatie
Winkler rapporteert in 1874 nog tot 't dialek door de ganse eilander bevolking weurt gesproke. Wel zien de sprekers twietaoleg mèt 't Nederlands, um mèt lui vaan boete te kinne praote. Allewijl is de situatie totaol aanders: alle bronne zègke tot 't dialek mèt oetsterve weurt bedreig. Nog mer wieneg lui en nog väöl minder joongere zouwe 't spreke. In 2002 woort gemeld tot 't nog 'in inkel gezinne aon kinder woort doorgegeve.' In 2008 woort hei specifiek oonderzeuk nao gedoon; dees studie heel 't aontal sprekers op 60. Nog twie tieners zouwe in de taol weure opgetrokke. Sinds de jaore 1970 weure op 't eiland cursusse aongeboje; de eilanders spreke evels dèks gei dialek tege lui die zoe'n cursusse höbbe gedoon. Es oerzake veur 't verval weure de koms vaan 'n zievaartsjaol en 't massatoerisme geneump.

Veur 't klein dialek wat 't is heet 't Schiermonnikoogs 'n groete literatuur. Versjèllende eilanders höbbe gediechte drin gesjreve; aandere maakde verhaole of vertaolde aanderstaolege literatuur. Zoe'n tekste weure väöl gebruuk bij de geneumde dialekcursusse en zien gebundeld in 't *Schiermonnikeiger Lôzbúek*. In 2010 woort op 't eiland de *Taalroute* geëupend: e paad in de duine laanks steine boe-op versjèllende Schiermonnikoogse gediechter stoon.

In 2002 zien twie dictionaire versjene: eine vaan de cursusleister op 't eiland en eine vaan de Fryske Akademy.

## Bronne
* Mathilde Jansen en Marc van Oostendorp, *Taal in stad en land: Taal van de wadden*, Den Haag, Sdu Uitgevers, 2004. Geciteerd is ummer de pdf-versie, boevaan de paasjnommers kinne aofwieke vaan de oetindeleke gedrökde versie.

### Rifferenties


## Extern links
* Schiermonnikoogs.nl
* De geliekenis vaan de Verlore Zoon in 't Schiermonnikoogs (1996) (1874)