open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aerdfraes

'n **Aerdfraes** wuèrtj gebroeke veur 't bewirke vanne landjboewgróndj. In taengestèlling toet ploge vindj gein kieërendje gróndjbewirking plaats, meh wuèrtj de gróndj dooreingereurdj. Gewasresten en organische mès waeren aevel neet dore gróndj gemingk, meh waal d'rónger gebrach. In ein gróndjbewirking wuèrtj de gróndj zejklaor gemake.

't Fraeze vanne gróndj kan naodeilig zeen veure baomstructuur, zeker es ónger nate ómstenjigheje wuèrtj gefraes. De gróndj wuèrtj namelik fien verchreumeldj en kleigróndj kan mekkelik waere versmeerdj.

'n Fraes besteit oet 'nen as worop mets, die zeen ómgebaogen anen toep, of häök zeen gemonteerdj. Dore róndjdrejjendjen as smiete de metser of häök de gróndj nao veur taengen e blaad wodoor de gróndj wuèrtj verchreumeldj. Zowaal de drejsnelheid vannen as es de veurtgangssnelheid van 't mesjien kónne waere verangerdj. 'n Hoag drejsnelheid en 'ne lankzeme veuroetgank gaeve de fienste verchreumeling.

## Gróndjfraes
'n Gróndjfraes kan klein of groat zeen. 't Gèf zelfriejendje fraesmesjiender, mesjiender die loupendj mitte handj waere bedeendj en mesjiender die door 'nen trèkker waeren aangedreve. Daonaeve gèf 't mesjiender worachter versjillige gereidsjep, wie 'n fraes of ploog, kónne waere vasgemake.

## Hakfraes
Mit 'n hakfraes wuèrtj 'n hieël oppervlekkige gróndjbewirking toegepas en ze is veural gemèndj veure bestriejing van 't ónkroed; es 't e kroed betröf mit 'ne rootstek den is 't effèk averechs. 'n Hakfraes wuèrtj waal door 'ne benzienmoater aangedreve, meh me mót euvere los-gewooldje gróndj loupe veur 't mesjien te besture.

## Erpelfraes
Mit 'n erpelfraes waere de rögke veur erpelplantje gemake. Dit mesjien is 'n alternatief veure erpelaanaerder.

## Zuuch ouch
* Fraes
* Fraesbank
Fraesbank

'n **Fraesbank** of e **fraesmesjien** is e mechanisch toestèl det wuèrtj gebroeke veure masjinering van wirkstökker door gebroek te make van 'nen róndjdrejjendje snieknop veur zoa matterjaal eweg te haolen en dus de gewunsjdje vorm van e wirkstök te verkriege. 't Wirkstök kan (gewoanlik) in al de drie dimensies rilletief toete statische sniekop waere bewaoge. d'n Hook womit 't wirkstök wuèrtj gezatte in betrèkking toete sniekop kan ouch waere verangerdj veur sjuunse oppervlakdjes op 't wirkstök te verkriege. Fraeswirk wuèrtj op versjillige sjaole oetgeveurdj en veur väöl toepassinge, wie klein akkuraat wirk, mer ouch hièl groat wirk.

## Zuuch ouch
* Aerdfraes
* Fraes
Twièvleugelige

De **twièvleugelige** (*Diptera*) zeen 'n orde van insekte wotoe alle vlege (*[[Brachycera]]*) en mögke (*[[Nematocera]]*) behuère.

De twièvleugelige kómme werreldwied veur en waere vertaengewuèrdig door hóngerdjdoezjendje saorte die in versjillige vörm veurkómmen en ouch e breid scala aan meugelike laeveswieze höbbe. Vlegen en mögke zeen sómtieds lestig oeterein te hajen ómdet 't mögkechtige (fiengeboedje) vlegen en ouch vleegechtige (zwaorgeboedje) mögke gèf.

Al anger orde van insekte (behauve de hièl klein orde vanne Strepsiptera) höbbe nól of veer vleugele. 't Twièdje paar vleugele is bieje Diptera gemodificeerdj toet haltjers: klein, sómtieds knoetsvörmige, orgaenkes achtere vleugele die veural bieje langpoatmögke nag hieël mekkelik waornumbaar zeen. Juus wie alle insekte höbbe de twièvleugeligen aan eder bórssegment ei paar puèt, wodoor ze zès puèt höbbe.

De twièvleugelige vörmen ein vanne succesvólste orde vanne insekte: 't aantal besjreve saorte bedruèg óngevièr 160.000. Ze zeen döks hièl gooj vlegers mit 'ne kórte generaasjetied en dus 'n gans snel veurtplantjing ónger krekke ómstenjigheje. Diptera höbbe 'n vólledige gedaanteverwusseling: de larf die oet 't ei kump is döks poatloas en wormechtig; vleeglerf heite maje. 

De orde vanne twièvleugelige besteit oet e groat aantaal aan femieljes.
Sjloekderm

De **sjloekderm**, **sjpiesreur** of **oesofagus** (ouch gesjpèld es *oesophagus*) is 'n óngerdeil van 't sjpiesvertaeringssjtilsel. De sjloekderm is 't deil van 't maag-dermkenaal tösse de móndj en de maag. Alle zougderen en väöl anger beester höbbe 'ne sjloekderm.

De sjloekderm is bie luuj óngeveer 30 centimaeter lank, haet 'ne gemiddelden diamaeter van 2 centimaeter en begint aan de baovekantj in de farynx of kaelholte en injig aan d'n angere kantj bie de maag. In de sjloekderm zeen väöl vernejjinge. De eerste, de bäöveste sjloekdermsjloetsjpier, ligk op 15 centimaeter van de tandjrie. De tweede en derde vernejjinge bevinje zich t'r heugde van betrèkkelik de linkse bronchustak en de aorta. De veerde vernejjing ligk net baove d'n euvergank van de sjloekderm in de maag, op 't niveau van 't midderif en weurt de ungelste sjloekdermsjloetsjpier geneump. De wichtigste functie van de ungelste sjloekdermsjloetsjpier is 't aafsjloete van d'n óngerkantj van de sjloekderm, zodet 't truuksjtruime van maaginhoud nao de sjloekderm (reflux) weurt veurkómme.

De sjloekderm zelf is beklèd mit meerläögig neet-verhaornend plaveiselepitheel. d'n Euvergank van de sjloekderm nao de maag weurt gemirk door e versjil in type epitheelcel.

Twee sjpierlaoge zörge veur de peristaltiek van de sjloekderm: 'n binneste laog (löp circulair) en 'n boeteste laog (löp van baove nao ónger). In 't bäöveste en derde deil van de sjloekderm bestaon dees boeteste sjpiere oet dwarsgesjtreepde sjpiere en in 't ungelste deil oet gledde sjpiercelle.
Fermium

**Fermium** is e sjemisch element mit es symboeal **Fm** en 't atoeamnómmer 100. 't Is wersjienlik e gries- of zilverkluuerig aktinied.

't Element is verneump gewaore nao Enrico Fermi.

## Isotoeape

17 radioaktief isotoeape van fermium zeen bekèndj. Mit 'nen halveringstied van 100,5 daag is 257Fm 't stabielste. 253Fm en 252Fm höbbe halveringstieje van betrèkkelik 3 daag en 25,39 oer. Al anger isotoeape höbbe halveringstieje van minder es 5,4 oer en 't euvergroeat deil minder es 3 menuut.
Broeam

**Broeam** is e sjemisch element mit es symboeal **Br** en 't atoeamnómmer 35. 't Element behuuertj toete groep vanne halogene. Es inkelveljige stof vörmp 't diatomische molecule dibroom (Br2), 'n stof die oppe aerd neet inne netuur veurkump. 't Element kump veural veur inne vorm van zate, veural bromide en bromate.
Halogeen

De **halogene** (IUPAC-groepsnómmer 17, vreuger bekèndj es VIIa) oet 't periodiek systeem höbben es kènmirk det häör butelste sjil zeve elektrone bevatj. De elemente inne halogeengroep zeen: fluor, chloar, broam, joad en astaat. Deze litste is sterk radioaktief en haet 'ne kórten halveringstied.

Ómdet ze slechs ein elektron hoven op te numme veure aedelgaasconfiguratie te bereike höbbe ze 't oxidatiegetaal -1. Halogene zeen den ouch de sterkste oxidatore *elektronacceptore(. Veural de lichste in dees groep (fluor) is uters reaktief.

Ómdet waterstof nao 't opnumme van ein elektron 'n gans-gevöldje butelste sjil krieg, wuèrtj dit element sómtieds ouch es halogeen betrach. Vanwaege de anger neet-halogenide eigesjappe is 't aevel officieel gein halogeen.

De naam halogeen kump van 't Grieks *hals*, det "zawt" mèntj. Inderdaad vörme de halogene mekkelik (good in water oplosbaar) zawte mit väöl metale. 't Bekèndjste veurbild hievan is óngetwieveldj natriumchloried, ofwaal keukezawt. In 'n reactie van 'n halogeen mit waterstof óntsteit HX, det e zawt is. Wie wiejer me nao ónger geit inne groep is 't gevörmdje zoer HX sterker.
Henry B. Walthall

**Henry Brazeale Walthall** (16 miert 1878 in Shelby County, Alabama te VS - 17 juni 1936 in Monrovia, Californië) waor 'nen Amerikaanse acteur. Heer is veural bekind vaan zien ról es de *Little Colonel* in de film The Birth of a Nation oet 1915, vaan D.W. Griffith.

Heer heet nog mèt gevochte in de Spaons-Amerikaanse Oorlog mer woort al gauw 't veld aofgehaold umtot heer besmèt raakde mèt malaria. Wie heer waor geneze waor de oorlog al veurbij. In 1901 góng heer mèt al de cent die heer had, hoonderd dollar, nao New York City um zien droum woer te make in 't theater. Heer waor neet riek es theateracteur mer verdeende d'r genóg mèt um broed op de plaank te kriege, wat al gans get in deen tied waor. Heer begós pas ech serieus carrière te make wie heer woort oontdèk door filmregisseur D.W. Griffith. Same mèt Lillian Gish en Mae Marsh woort heer veur bekans edere film vaan Griffith gevraog. Soms veur groetere rolle, daan weer kleiner rölkes. Heer speulde evels noets de hoofrol. Heer woort pas ech bekènd met zien rol in The Birth of a Nation (1915). Opvallend is tot Walthall gaaroet gein perbleme had zien carrière op te pakke naodat de periood vaan de geluidloeze film tot 'n ind waor aon 't komme. In tegedeil, heer had ziene bleuitied in de latere veerteger jaore. Door Lillian Gish woort heer besjreve es: "a slight man, about five feet six, fine-boned, with the face of a poet and a dreamer."  In 1936 maakde heer ziene lèste film aof, en kraog op de studio, nao zien scènes te höbbe gefilmp, 'nen hartaonval. Heer woort gebrach nao 't hospitaol in Monrovia.


## Bronne
Rotinge

Rotinge (Duits: *Ratingen*) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). De stad steit in gans Europa bekind um häör tienkampwedstrijde. Veur de Limbörgse sport heet Rotinge nog mie beteikenis, umtot häör kampioensjappe hei meistens weure gesjreve is de meis belaangriekste veur Limbörgse tienkampers die wille doorbreke. Zoe won de wereldbekinde in Heerle gebore tienkamper Eugène Julien Martineau hei in 2005 en verzekerde ziechzelf daomèt veur 'n ticket in Peking veur de Olympische Speule.

Mèt häör 88,74 km² en 86.388 inwoeners (2014) gief 't in Rotinge 'n bevolkeringsdiechte vaan 973 de veerkante kilometer.

't Op viefteg meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 10 stadsdeile.


Image:Ratingen_peterundpaul_markttag.jpg|Rotinge, St. Peter en Paul
Monnem

Monnem (Duits: **Monheim am Rhein**) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 23,05 km² en 40.098 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1740 de veerkante kilometer.

't Op 40 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie stadsdeile.


Image:Monheim am Rhein (DE), Schelmenturm -- 2015 -- 1448.jpg|De Schelmenturm
Aure (Nórwaeg)

**Aure** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 2.661 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 503,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,3. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 1576.

De gemeinte is in 2006 óntsjtange oet 'n sameveuging van de veurmaolige gemeintes Aure en Tustna.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Eide (Møre og Romsdal)

**Eide** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 3.342 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 152,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 22. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.

De gemeintecode is 1551.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 2,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Frei

**Frei** is 'n veurmaolige gemeinte in de pervincie (*fylke*) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 5.380 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 65,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 82,8. De gemeinte waas officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 1556.

De gemeinte waerde in 2008 bie Kristiansund geveug.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 2,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Molde

**Molde** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Møre og Romsdal in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 24.146 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 362,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 66,7. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 1502.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 3,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Rauma

**Rauma** kan verwieze nao:
* Rauma (Finlandj), 'n gemeinte in Finlandj;
* Rauma (Nórwaeg), 'n gemeinte in Nórwaeg;
* Rauma (reveer), 'n reveer in Nórwaeg.
Eide (Aust-Agder)

**Eide** is e klein dörp en 'n veurmaolige gemeinte in de pervincie Aust-Agder in 't zuje van Nórwaeg. 't Dörp en 't grótste deil van de veurmaolige gemeinte maak allewiel doet oet van de gemeinte Grimstad; e klein deil van de veurmaolige gemeinte waerde in 1961 bie Lillesand geveug. Eide ligk vriewaal aan de zee, in 't uterste zuje van de gemeinte. 't Haet 'n houtere kruutskèrk oet 1795.
Haram

**Haram** kan verwieze nao:
*Haram, 'n term oete islam óm däöj of zake aan te gaeve die neet door moslims moge waere begange of gebroek;
*Haram (gemeinte), 'n gemèndje inne Noorse pervincie Møre og Romsdal.
Tustna

**Tustna** is 'n eilandj en 'n veurmaolige gemeinte in de Noorse pervincie Møre og Romsdal. De gemeinte waerd in 2006 bie de gemeinte Aure geveug.
Nord-Trøndelag

**Nord-Trøndelag** (*Noord-Trøndelag*) is 'n veurmaolige pervincie (*[[fylke]]*) van Nórwaeg. 't Vèlt ónger 't landjsdeil en de hujige provincie Trøndelag. In 2007 had 't 129.069 inweuners en e gebied van 22.396 km². De houfsjtad waas Steinkjer.

De pervincie waas officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

In 2018 fusioneerde de provincie mit Sør-Trøndelag en ze vörmde daonao same de provincie Trøndelag.

## Gemeintes
De volgendje veerentwintjig gemeintes logen in Nord-Trøndelag:
* Flatanger
* Fosnes
* Frosta
* Grong
* Høylandet
* Inderøy
* Leka
* Leksvik
* Levanger
* Lierne
* Meråker
* Mosvik
* Namdalseid
* Namsos
* Namsskogan
* Nærøy
* Overhalla
* Røyrvik
* Snåsa
* Steinkjer
* Stjørdal
* Verdal
* Verran
* Vikna
Sula

**Sula** of **soela** kan verwieze nao:
* Sula (Nórwaeg), 'n eilandj en gemeinte in Nórwaeg;
* Soela-groep, 'n eilandjgroep in 't wèste van de Molókke;
* Sula (reveer), 'n reveer in Oekraïne;
* Sula (gesjlech), e vogelgesjlech;
* Sula (sjpraok), 'n sjpraok in Indonesië;
* Šuľa, 'n gemeinte in Sjlowakieje.
Vèlbed

**Velbed** (huachdütsch: *Velbert*) es  'ne rhiensche Stadt in't Kreïs Mettmann, wat tou Nordrhien-Westfalen (Düütschlangd) gehüart.

Velbed het 74,9&nbsp;km² on 81.564 Inwohers (31.&nbsp;Dezember 2020), wat'n Bevölkerungsdeechte van 1093/km² met sech brengen deit. 

Dat Städtske liegt op 248 m üewer'n Meeresspiegel on het dreï Stadtteïle. Mongdart es Velbedersch, wat eïn vanne berg'schen Dialekten es. Döt Sproch gehüart tom Lembörgschen, wat jeder beï us weït.  
 

Image:RathausVelbert.jpg|Et Velbeder Rothus
Wülfrath

Wülfrath is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 32,27 km² en 20.946 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 649 de veerkante kilometer.

't Op 262 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 8 stadsdeile.


Image:Wuelfrath_ansicht_zentrum.jpg|Wülfrath, aonziech op de Altstadt
Dormaje

Dormaje (Duits: *Dormagen*) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Ze ligk aon de Rien, die häör aofsjeid vaan Dusseldörp, en tege Kölle aon.
Mèt häör 85,49 km² en 62.428 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 731 de veerkante kilometer.

't Op 45 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 16 stadsdeile.


Image:Zons_Freilichtbuehne.jpg|Zons Freilichtbuehne
Grevenbroich

**Grevebrooch** (Duits: *Grevenbroich*) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 102,51 km² en 61.891 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 604 de veerkante kilometer.

't Op 54 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel stads- en oortsdeile.


Image:Grevenbroich_Am_alten_Schloss.jpg|Aon 't Alten Schloss
Kaasj

Kaasj (Ripuarische spèlling: *Kaasch* mer zelfde oetspraok, Duits: *Kaarst*) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 37,4 km² en 42.165 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1127 de veerkante kilometer.

't Op 39 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel vief stadsdeile.


Image:Kaarst_Mitte2.jpg|Kaasj centrum
Sande (Sogn og Fjordane)

**Sande** is 'n plaats in de Noorse gemeinte Gaular, in de pervincie Sogn og Fjordane. Sande tèlt 579 inweuners (2007) en haet 'n oppervlakde van 0,64 km².
Sande

**Sande** kan verwieze nao:
* Sande (Frieslandj), 'n gemeinte in d'n Duutsjen deilsjtaot Nedersakse;
* Enge-Sande, 'n plaats in d'n Duutsjen deilsjtaot Sjleeswiek-Holsjtein;
* Sande (Møre og Romsdal), 'n gemeinte in de Noorse pervincie Møre og Romsdal;
* Sande (Sogn og Fjordane);
* Sande (Vestfold), 'n gemeinte in de Noorse pervincie Vestfold.
Meerbusch

Meerbusch is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Ze ligk tege de Rien en de väöl groetere stad Dusseldörp aon.
Mèt häör 64,39 km² en 54.389 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 845 de veerkante kilometer.

't Op 36 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 8 stadsdeile.


Image:Teepavillon_Meerbusch.jpg|'t Theehuiske aon de rand vaan 't park vaan Haus Meer
Nüss

**Nuus** of **Nüss** (ligkend aon Limbörgse of Duitse spèlling, mer oongevier zelfde oetspraok, Duits: *Neuss, [[Latien]]: Novaesium*) is 'n Rienlandse stad en de hoofstad vaan de krink (*[[Kreis]]*) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). In 1984 vierde de stad häör 2000-jaor bestande en gilt daomèt bis de ajdste stei vaan Duitsland.

Mèt häör 99,53 km² en 159.672 inwoeners (2015) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1.604 minse de veerkante kilometer.

De op 40 meter hoegte ligkende stad heet 28 stadsdistrike.

De geiselike Johannes Andreas Kallen oet Zitterd hiemelde hei op 23 november 1878.


Image:Neuss,_straatzicht_Krefelder_Strasse_foto4_2014-03-31_10.52.jpg|Blik op de Krefelder Strasse
1672

1669 - 1670 - 1671 - **[[1672]]** - 1673 - 1674 - 1675 

## Gebäörtenisse
### Zoonder datum
* In 't Rampjaor 1672 worpe de Spaanjers de Hollandse Waterlinie op, die de polders op de grèns vaan Utrech en Holland oonder water zètde; de stad Utrech mós opgegeve weure aon de Franse oonder keuning Lowie XIV vaan Fraankriek.
* Wöllem III weurt stadhawwer vaan Holland, Utrech en Zieland
* Matsuo Bashô stiech zien wereldbekinde poëziesjaol op in wat allewijl Tokio is
* De kèrk vaan Sint Pieter (Mestreech) weurt verweus door de Fransoze
* De Britte vestige ziech in Ghana
* Va dit jaor bies 1675, verbleef Louis XIV, kunning va Fraankriek op d'r leenkeroever va Visé in *Hoes Houbart*. E waoërt begeleid dör musketier d'Artagnan, dae in 1673 in Mestreech sjneuvelde.
* De Britse Maagde-Eilen weure opgeriech

### Mèt datum
* 6 april - In de Hollandse Oorlog vèlt Frankriek Nederland aan.
* 20 augustus - Raodspensionaris Johan de Witt en ziene broor Cornelis, lid van de Sjtate-Generaal, were in D'n Haag opgehange nao 'ne volksopsjtand. Willem III van Oranje-Nassau weurt sjadhouwter.
* 28 augustus - Groninge weurt oontzet vaan de Spaonse euverhiersers

## Gebore
* 30 mei - Peter de Groate, Russische tsaar

## Gehiemeld
* 15 miert -  Franciscus de le Boë Sylvius (58), Nederlandse arts
* 6 november - Heinrich Schütz (87), Duutsje componis en organis
* 20 augustus - Johan de Witt, Nederlandse politicus (raodspensionaris)
* 20 augustus - Cornelis de Witt, Nederlandse politicus
Juche

**Juche** of **Jüche** (aofhenkelek of me Limbörgse of Ripuarische spèlling gebruuk mer de oetspraok blijf 'tzelfde, Duits: *Jüchen*) is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 71,87 km² en 22.556 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 314 de veerkante kilometer.

De op 81 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 27 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:J%C3%BCchen2.jpg|de kathelieke Pfarrkirche in Juche
Grefrath

Grefrath is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Veeëse, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 30,98 km² en 14.760 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 476 de veerkante kilometer.

De op 32 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:Dorenburg_Grefrath_1.JPG|Dorenburg in 't Niederrheinischen Freillichtmuseum
Dinslaken

Dinslaken is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 47,66 km² en 67.190 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1410 de veerkante kilometer.

't Op daarteg meter hoegte ligkende pläötske heet 10 stadsdistrike.


Image:Dinslaken_burg_2.jpg|Dinslaken, Burgtor
Hamminkeln

Hamminkeln is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 164,54 km² en 26.369 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 160 de veerkante kilometer.

't Op 21 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 7 stadsdeile.


Image:Hamminkeln,_kerk1_foto2_2011-04-11_13.34.JPG|De Roemse kèrk vaan Hamminkeln
Moers

Moers is 'n Rienlandse stad in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 67,68 km² en 103.108 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1523 de veerkante kilometer.

De bekinde Limbörgse volleyballspeuler Guido Görtzen brook hei door.

De op daarteg meter hoegte ligkende plaots is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei stadsdeile.


Image:Moers,_Schloss,_2014-01_CN-01.jpg|Schloss Moers en Luise-Henriette-Beeld
Rheinberg

**Rheinberg** (Nederlands: *Rijnberk*, *Berck* of *Rijnberg*; Nedersaksisch: *Rijnbarg*) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 75,24 km² en 30.610 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 407 de veerkante kilometer.

't Op 20 meter hoegte ligkende pläötske heet veer stadsdistrikte.


Image:Rheinberg,_Gro%C3%9Fer_Markt,_2014-08_CN-01.jpg|Blik vaan *St. Peter* op de Merretplaots in de historische stadskern
Wesel

:*Dit artikel geit euver 't Rienlands stedsje; veur 't bies, zuuch: [[wezel]].*
----

**Wesel** of **Wezel** is e Rienlands stedsje en hoofstad vaan de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 122,56 km² en 60.070 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 490 de veerkante kilometer.

't Op 23 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel vief stadsdeile.


Image:Wesel_willibrordi_dom_chor.jpg|Weseler Willibrordi-Dom, vaan 't ooste
Deur

**Deur** kan verwieze nao:
* Deur (boew), e bewaegbaar boewdeil veur ruumdjes aaf te kónne sloete;
* E mennelik rindj, zuuch kooj;
* E sjtarrebeeld, zuug Stier (starebeeld).
Regierungsbezirk Münster

De Regierungsbezirk Münster of 't **Regieringsdistrik Mönster** is eine vaan de vief Noordrienwesfaalse Regierungsbezirke. Heer besleit 't noordweste vaan Noordrien-Wesfale. Zien hoofstad is Mönster. 't Distrik heet 'n oppervlaak vaan 6917,49 km² en volgens de census vaan 30 juni 2013 2.570.833 inwoeners. Heimèt heet 't 'n deechte vaan 372 inwoeners de veerkante kilometer. 't "Mönsters distrik" geit al trök nao 't jaor 1815, wie 't op 30 april woort opgeriech es provincie vaan Pruses. In zien allewijl vörm besteit 't evels pas sinds 1945, wie 't vereineg woort mèt 't distrik vaan Minden. 't Gief 75 gemeintes in 't distrik, in vief kring (Kreise) en drei krinkloeze stei.

## Aongrenzende distrikte
De Regierungsbezirk Düsseldorf grens aon de volgende distrikte:
* Weser-Ems, Nedersakse - *noorde*
* Regierungsbezirk Detmold, Noordrien-Wesfale - *ooste*
* Regierungsbezirk Arnsberg, Noordrien-Wesfale - *zuidooste*
* Regierungsbezirk Düsseldorf, Noordrien-Wesfale - *zuidweste*
* Gelderland, Oos-Nederland - *weste*
* Euverijssel, Oos-Nederland - *noordweste*

## Kring
* Kreis Borken
* Kreis Coesfeld
* Kreis Recklinghausen
* Kreis Steinfurt
* Kreis Warendorf

## Krinkvrij stei
# Bottrop
# Gelsenkirchen
# Mönster (*Münster*)
Billerbeck

Billerbeck (Nedersaksisch: *Billerbiëk*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Coesfeld, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 91,36 km² en 11.416 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 125 de veerkante kilometer.

't Op 106 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei stadsdeile.


Image:Propsteikirche_St._Ludgerus_Billerbeck_100_5873.jpg|Billerbecker Ludgerus-Dom
Coesfeld

Coesfeld (bis de 20e iew nog dèks gesjreve es *Koesfeld*, Nedersaksisch: *Koosfeld*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Coesfeld, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 141,36 km² en 35.813 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 253 de veerkante kilometer.

't Op 89 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie stadsdeile.


Image:20141101_Innenstadt_Coesfeld_(07305).jpg|Binnestad vaan Coesfeld
Sonsbeck

Sonsbeck is 'n Rienlandse gemeinte op de Nederriense Heuvelrögk in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 55,41 km² en 8.610 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 155 de veerkante kilometer.

De op 25 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:Sonsbeck.JPG|Sonsbeck aon de voot vaan de *Sonsbecker Schweiz*
Ascheberg

**Ascheberg** kin verwieze nao drei plaotse, allemaol in Duitsland:
* Ascheberg (Noordrien-Wesfale), gemeinte in Noordrien-Wesfale
* Ascheberg (Schleswig-Holstein), gemeinte in Schleswig-Holstein
* Burg Ascheberg, börg tegeneuver Schloss Burgsteinfurt in Steinfurt, 'n aander gemeinte in Noordrien-Wesfale

*Von Ascheberg* is ouch 'n bekind geslach oet Wesfale.
Louis Feuillade

Louis Feuillade (19 fibberwarie 1873 in Lunel, Hérault - 26 fibberwarie, 1925 in Nice, Alpes-Maritimes) waor 'ne Franse regisseur vaan de geluidloeze film. Heer is veural bekind vaan ziene film Les Vampires oet 1915. Deze film doort mie es 7 aor en is daorum bijnao altied vertoend es miniserie.

## Debuut
Koumentere oet 'n makeleersfemilie in Languedocse wiene, teunt de jonge Louis vreug 'ne gaoj veur literatuur. Heer sjreef väöl kemedie, buunstökker en drama's, en publiceerde gediechte in de lokaal gezètte. In de lokaal media stoond heer bekind oonder de naom *Le Torero*, d'n deureveger, wat heer in ziene vrijen tied waor. Heer sjreef 'ne feuilleton genaomp *Mémoires d'un toreador français*, dee pas in 1995 woort gepubliceerd.

In 1898, nao d'n doed vaan zien awwers, leet heer 't femiliebedrief achter in de hen vaan zien breurs en góng aof nao Paries, boe heer journalis woort veur de daogelekse *La Croix*. Hier riechte mèt ziene vrund Étienne Arnaud 'n club op veur amateursdeurevege, *Le Tori-Club Parisien*, boe heer de buun- én literatuursjriever, mer dus ouch deureveger vaan hobby, André Heuzé, tegekoum. Via häöm kaom Feuillade terech in de cinema..

In september 1903 riechte heer e satirisch weekblaad, *La Tomate*, op, boevaan 't bestoon neet langer es drei maonde doorde. Heer wèrkde daonao bij *Soleil* (1904), wat 'n monarchistisch tendentie had. 't Gelökde häöm e paar buunstökker te speule, zoewie *Le Clos*  in 1905. In datzelfde jaor presenteerde heer e paar scenario's in *Gaumont*, e bedrief wat vaan origine ziech manoeuvreerde nao de fotografie, mer later filmambities oontwikkelde. Vaanaof 1906 regisseerde heer es assistent veur versjèllende regisseurs die wèrkde veur *Gaumont*. Get klein films zien deils bewaord gebleve. Daonao woort heer gans verantweurdelek veur zien films, boeveur heer ummertouw de scenarios sjreef, mèt inkel oetzunderinge dao. Zienen ierste persoeneleke film waor *C'est papa qui prend la purge* (1907). In 1907 vertrèkde gooi vriendin en *artistic director* Alice Guy nao Berlien. Heer nom e bedrief in de creatief aofdeiling euver wat de ambitie had te concurrere mèt Pathé. Heer maak mie es 820 korte films, vaan bekans eder genre. In 1914 krijg heer in gans Europa naom mèt 'nen documentaire euver deurevegers in Spanje. Zien groete bekindheid leet evels op ziech wachte bis 1916, wie heer Les Vampires maakde. Dee film bleef in de twie dao-op aanderhaaf decennium de groetse productie in de wereldcinema. 

Zien filmtechniek inspireerde de cinemathriller en heer waor groet inspiratie veur oondermie Fritz Lang en Alfred Hitchcock. Heer hiemelde op de leeftied vaan 52 op 26 fibberwarie 1925 in Nice, nao 'n boekvliesoontsteking, inkel daog nao 't voltoeie vaan *Le Stigmate*. Heer woort bezörg in *Saint-Gérard* in Lunel.

## Referenties
Nordkirchen

Nordkirchen is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Coesfeld, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 52,41 km² en 9.618 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 184 de veerkante kilometer.

De op 65 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:Aerial image of Schloss Nordkirchen (view from the southeast).jpg|Schloss Nordkirchen
Senden

**Senden** kan verwieze nao:
* Senden (Beiere), 'n stad in Beiere
* Senden (Noordrien-Wesfale), 'n gemeinte in Noordrien-Wesfale
* Ger Senden, voetballer veur Roda JC
Dorsten

Dorsten (Nedersaksisch: *Dössen*) is e Wesfaals stedsje aon de Lippe in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Recklinghausen, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 171,2 km² en 75.547 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 441 de veerkante kilometer.

't Op 31 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 stadsdeile.


Image:Stadtwaage_und_St_Agatha-Dorsten.jpg|'t Aajd Raodshoes en de St.-Agatha-Kirche
Gladbeck

Gladbeck is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Recklinghausen, te Noordrien-Wesfale (Duitsland), tösse Bottrop en Gelsenkirchen in.
Mèt häör 35,91 km² en 74.011 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 2.061 de veerkante kilometer.

't Op 63 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 9 stadsdeile.


Image:Gladb1.jpg|Blik op 't historisch raodshoes vaanoet de Rentforter Strasse
Haltern am See

Haltern am See (Nedersaksisch: *Haltern*, *Haltern am See* meint gewoen *Haltern aon 't Meer*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Recklinghausen, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Ze ligk aon de Lippe, die in häör stadskern oetsprink in e meer.
Mèt häör 158,5 km² en 37.266 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 235 de veerkante kilometer.

't Op 40 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 8 stadsdeile.


Image:Haltern_am_See,_G%C3%A4nsemarkt_--_2.jpg|De Ganzemerret
Herten (Duutsland)

**Herten** (Nedersaksisch: *Hiätten*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Recklinghausen, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 37,33 km² en 60.582 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1623 de veerkante kilometer.

't Op 75 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 9 stadsdeile.


Image:Herten_Innenstadt01.jpg|De Hertener binnestad mèt 't standbeeld vaan *Antonius des Grossen*
Oer-Erkenschwick

Oer-Erkenschwick is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Recklinghausen, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 38,67 km² en 30.550 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 38,67 de veerkante kilometer.

De op 72 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).

In tegendeil tot wat me zaw verwachte vaan de Duitse spèlling, weurt de *Oer* in *Oer*-Erkenschwick neet es *Eur* mer es *Oor* oetgesproke; dit heet te make mèt de aw Nedersaksische spèlling vaan veur de Duitse staanderdiziering.


Image:Oer-Erkenschwick_Christus-K%C3%B6nig-Kirche.jpg|Christus-König-Kirche vaan Josef Franke
Recklinghausen

**Recklinghausen** (lokaal: *Riäkelhusen*) is 'n Wesfaalse stad en hoofstad vaan de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Recklinghausen, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 66,43 km² en 115.320 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1.736 de veerkante kilometer.

't Op 85 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 18 stadsdeile.


Image:Recklinghausen_M%C3%BCnsterstra%C3%9Fe.jpg|Münsterstrasse
Emsdetten

Emsdetten (Nedersaksisch: *Detten*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 72,06 km² en 35.447 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 492 de veerkante kilometer.

't Op 45 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel ach oortsdeile.


Image:Emsdetten_St._Pankratius_Kirche.JPG|Emsdetten mèt de St. Pakratius Kèrk
Regierungsbezirk

'ne Regierungsbezirk of e **Regieringsdistrik** is 'n bestuurleke regio in Duitsland. Heer ligk tösse de boveligkende deilstaote en de oonderligkende kring (Kreise) in. In de meiste staote höbbe de regierungsbezirke gein polletiek beteikenis mie en vörme ze dus dèks cultureel regio's. In veer staote gief 't nog polletieke regierungsbezirke: Noordrien-Wesfale, Hesse, Baden-Württemberg en Beiere. Allein in Baden-Württemberg steit 't polletiek bestaon vaan de distrikte neet oonder discussie. Dao höbbe ze in 2005 zjus mie mach gekrege. De meis recenteleke aofsjaffinge vaan Regierungsbezirke zien die vaan Rienland-Palts in 1999, Sakse-Anhalt in 2003 en Nedersakse in 2004. Hei zien de regierungsbezirke *regio's* gewore. Dao zitte wel bepaolde instèllinge, wie de toeriste-institute, aon verboonde. De Regierungsbezirke vaan Sakse zien in 2008 herneump nao *Direktionsbezirke*, wat in hilt tot ze minder mach höbbe gekrege es de kring. Alle aandere staote höbbe noets regierungsbezirke gehad. Dit soms vaanwege hun väöls te kleine vlaakte, wie Berlien en 't Saarland, en soms door 'n hendeg dun bevolkeringsdiechte, wie Brandeburg.
Musidora

Musidora, officieel **Jeanne Roques**, (23 fibberwarie 1889, Paries - 7 december 1957, ouch dao) waor 'n Frans actrice. Zie is bekind vaan versjèllende geluidloeze films mer häör rol in de film Les Vampires oet 1915 weurt gezeen es häör hoegtepunt. Veur ein generatie in de Europese cinema waor zie de bonze veur de *femme fatale*.  Aon 't begin vaan de tiener jaor vaan de 20e iew begós de cinema op te komme en woort zie ouch ummertouw mie en mie es 'n kuns opziech gezeen. Nao väöl te höbbe opgetrooje in 't theater, naom Musidora häöre kans. In 1914 begós zie in häör ierste films te speule, dèks waore dat klein rölkes. In 1915 braok zie door mèt Les Vampires vaan Louis Feuillade. Dee film woort, boete zien naodrökkeleke stempel op de touwkomstege cinema-thriller, al väöl geassosicieerd mèt surrealisme. Dat gold allein meh mie veur de film dee dao op volgde, Judex (1916). Musidora woort neet veur niks 'n muse veur versjèllende latere surrealistische kunsteneers. André Breton, opriechter vaan 't polletiek surrealisme, nudegde Musidora mie es eine kier oet veur belaangriek evenemènte. Later oontving ze ouch roeze vaan häöm. In de twinteger jaore verleet ze Paries veur de leefde, en vertrok nao Spanje. Dao regisseerde ze zoonder väöl succes e paar Spaonse films. Wie ze trök kaom in Paries in 1926 speulde ze nog in e paar bekindere films mer häöre status begós al aof te numme. In 1927 trouwde ze mèt 'ne jäögvrund dee arts waor op 't platteland. Ze góng ziech weer mie weije aon 't toneel en sjreef zelfs e paar beuk. In 1950 versjeen ze veur de lèste kier op 't wit dook veurtot ze veur altied aofsjeid naom vaan de cinema. Later wèrkde ze nog aof en touw in 't lokèt vaan 'n bekènde cinema in Paries. Vrun vaan häör lete later weite tot zie bekans noets woort herkind. Zie hiemelde in 1957 in e Paries hospitaol.


Musidora Graffiti.jpg|'n ierbetuin aon Musidora op 'ne Pariese metro


## Brón
* Franstaolege Wikipedia
Lengerich

**Lengerich** is de naom vaan twie plaotse in Duitsland:
* Lengerich (Noordrien-Wesfale), stad in de Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale
* Lengerich (Nedersakse), gemeinte in de Landkreis Emsland, te Nedersakse
Rheine

Rheine (Nedersaksisch: *Rene* of *Reni*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Rheine is de groetse stad vaan de krink.
Mèt häör 145 km² en 73.484 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 507 de veerkante kilometer.

't Op 35 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 stadsdeile.


Image:Dionys_Au%C3%9Fen_Markt.JPG|De stadskèrk vaan de historisch merretplaots aof gezeen
Steinfurt

Steinfurt (Nedersaksisch: *Stemmert*) is e Wesfaals stedsje en de hoofstad vaan de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). De stad is bekind um häör versjèllende börge, wie Schloss Burgsteinfurt en Burg Ascheberg. Me kin aon dees twie naome hure tot 't vreuger väöl handel goof tösse dees twie Steinfurt en Ascheberg.
Mèt häör 111,67 km² en 33.123 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 297 de veerkante kilometer.

't Op 60 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 stadsdeile.


Image:Steinfurt_Torhaus.JPG|Torehoes vaan 't slot vaan Burgsteinfurt
Altenberge

Altenberge (Nedersaksisch: *Ollenbiärg*) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 62,96 km² en 10.054 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 160 de veerkante kilometer.

De op 79 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 'n aontal oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:Kreisverkehrundkirchealtenberge.jpg|Kèrk in de hoofplaots vaan Altenberge
1422

1421 - **1422** - 1423

## Gebäörtenisse
* 1 fibberwarie: De Vraej van Groninge beteikent 'n tiedelike ónderbraeking in de twisten tösse Schieringers en Vetkopers.
* 10 mei: 't Litste verzèt bie Meaux wuèrt nao 8 maonde eindelik gebraoke. Hendrik V is hièr en meister, mer hae löp 'n krenkde op.
* September: De plötslige doad van Hendrik V euverras vrind en viènd. Zienen opvolger Hendrik VI is nag 'ne zugeling. Bedford wuèrt Regent van (Anglo-)Frankriek en zie broor Gloucester van Èngeland. 
* Bolsward wuèrt 'n Hanzesjtad.
* De Törke beleigere Constantinopel.

## Gebaore

## Gesjtorve
* 8 juli - Michelle van Valois (27), dochter van Karel VI, keuning van Frankriek, en ièrste echgenoate (∞ juni 1409) van Filips de Goje.
* 31 augustus - Hendrik V van Èngeland (en Frankriek) (35).
1423

1420 - 1421 - 1422 - **1423** - 1424 - 1425 - 1426

**1423** (MCDXXIII) waor e gewoen jaor wat begint op 'ne vriedag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 29 juli - De Èngelse en Bourgondiërs beuke 'n euverwinning bie Cravant aan de Yonne. De Èngelse opmars geit door.
* De Sjtaote van Gelder keze de minderjäörige naef van Hertog Reinoud tót zienen opvolger: Arnold van Egmont. Demze vader Jan II van Egmont zal es ruwaard regere.
* De Törke sjlaon 'n bres in de Hexamilion en valle de Morea binne.

## Gebaore

## Gesjtorve
* 23 jannewarie - Margaretha van Beieren-Straubing (59 of 60), vrouw van hertog Jan zónder Vreis.
* 25 juni - Reinoud IV (58), saert 1402 hertog van Gelder en Gulik.
1424

1423 - **1424** - 1425

## Gebäörtenisse
* 17 augustus: Sjlaag bie Verneuil. Veural aangesjpäörd door herze Sjotse bóndgenoate gaon de Dauphiniste de sjlaag aan. Alwaal de Èngelse ónder Regent Bedford zón 1000 man verlere versjlaon ze de Franse en Sjotte en naeme herze aanveurders gevange.
* Bedford zie jóngere broor Humphrey van Gloucester wuèrt verleef op Jacoba van Beieren, de irfdochter van Holland, Zièland en Henegouwe. Dit zèt 'ne sjtreep door de Bourgondische raekening en zèt Bedford veur e groat perbleem ómdet hae de sjteun van zie Bourgondische zwaoger neet kan misse. 
* 18 november: De derde Elizabethsvlood truf de Nederlenj. De hersjtèlwirkzaamheje die de sjaaj van 1421 móste hersjtèlle waere eweggevaag en dit brèk de wil óm de Groote of Hollandsche Waard te herwinne.

## Gebaore
*31 oktober, Wladyslaw III van Pole, keuning van Pole (1434 tót 1444), keuning van Hongarije (1440 tót 1444).

## Gesjtorve
1425

1424 - **1425** - 1426

## Gebäörtenisse
* 9 december: oprichting van de Universiteit van Leuve door paus Martinus V.
* Johannes VIII wuèrt Keizer van Byzantium.
* Jacoba van Beiere volg Jan III op, mer de Bourgondiërs betwiste 'm det rech.

## Gebaore
* Pomponius Laetus, Italiaanse humanis.

## Gesjtorve
*5 jannewarie, Jan van Beiere (51), neet-beneumde bisjóp van Luuk
*29 mei, Hongxi (46), keizer van China
*21 juli, Manuel II (76), Byzantijns keizer van 1391 tót aan zien doad
*17 september, Bonne van Artesië, twiède vrouw van Filips de Goje
*Jan III van Holland, de litste ónaafhenkelike Graof van Holland
*Lorenzo Monaco (55), Italiaanse sjilder
*Conrad von Soest (55), Duutsje kónssjilder
1426

1425 - **1426** - 1427

## Gebäörtenisse
* 6 mièrt - Sjlaag van Saint Jacques (bie Avranches). 'n Èngels leiger ónder John, d'n Hertog van Bedford versjleit de Franse ónder Arthur de Richemont, dit dwingk d'n Hertog van Bretagne Hendrik Lancaster es ziene liènhièr te erkennen.
* 24 juli - Verwoesting Hof van Weena (Rotterdam). 't Kesjtièl woort door Willem Nagel en zien bende, volgelinge van Jacoba van Beiere (Hoeken), in de brand gesjtaoke.
* Sloten - 't Nederlands dörp Sloten krig sjtadsrechte en wuèrt erkand es sjtad.
* Engelbrecht I van Nassau sjtich de Universiteit van Leuve.

## Gebaore
* Fibberwarie: Christiaan I van Denemarke, keuning van Denemarke (gesjtorve in 1481)

## Gesjtorve
* 18 september - Hubert van Eyck, sjilder en miniaturis, wichtigste vervaerdiger van de polyptiek *[[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|De aanbeijing van 't Lam Gods]]*
1427

1426 - **1427** - 1428

## Gebäörtenisse
*De Portugeze óntdekke de Azore.
*Itzcoatl (Obsidiaansjlang) wuèrt hueyi tlahtoani (keizer) van de Azteke.
* Tiedes de Hoekse en Kabeljauwse twiste van dit jaor verluus de Hoekse partie 'n haop terrein, zoa wuèrt 'ne zièsjlaag bie Wieringen verlaore en wuèrt 't belègk van Zevenbergen, opgezat taege de nog einige Hoekse sjtad in 't hertogdóm Braobant.

## Gebaore
* Lodewijk van Gruuthuse (jaor sjteit aevel neet vas)

## Gesjtorve
* 17 april - Jan IV van Braobant (24), hertog van Braobant en Limburg.
1428

1427 - **1428** - 1429

## Gebäörtenisse
* 3 juli: Mit de Puun van Delf kump 'n ing aan de Hoekse en Kabeljauwse twiste, die in 1349 begóste.
* Ing van de ónaafhenkelikheid van 't Hollands/Zièws gewes, det oe 't gezag van Filips de Goje van Bourgondië mót erkènne.
* Ouch Henegouwe wuèrt door de Bourgondiërs ingelief.
* Phommathat, 'ne zoon van keuning Lan Kham Deng en prinses Kaeva Buma Fa volg zie vader op es de veerde keuning van Lan Xang.

## Gebaore
* Catharina van Valois, ièrste vrouw van Karel de Sjtoute.
* Jan I Carondelet, Bourgondische juris en sjtaotsman.

## Gesjtorve
1420

1419 - **1420** - 1421

## Gebäörtenisse
* 20 mei: Hendrik V van Èngeland kump aan in Troyes woe keuningin Isabeau, in naam van herze krankzinnigen echgenoat Karel VI van Frankriek en mit sjteun van de Bourgondische hertog haof hèlt. Ze sjluut e verdraag mit Hendrik waerin ze 'm erkènt es *Irfgenaam en Regent* van Frankriek. Prinses Catherine wuèrt aan Hendrik oetgehuwelik en herze awwere broor, de Dauphin, door zien eige moder tót basterd verklaord.
* 1 september: Hendrik V, Karel VI en Filips van Bourgondië trèkke zaegeverend Paries binnen. De Sjtaote-Generaal ratificere 't Verdraag van Troyes en 't parlement verklaort de rechte van de Dauphin netig op grónd van zien väöle misdäöj.
* 18 november: Nao e belègk woerin -zónger väöl succes- ouch knónne woorte gebroek geuf Melun zich euver aan Hendrik V.
* In Samarkand det ónger zie vader Shahrukh Mirza de houfsjtad is van e vraejig, mechtig en welvarend Timoerideriek begint prins Ulug Bey aan 't samesjtèlle van 'ne sjterrecatalogus dae in 1437 gereid zal kómme.

## Gebaore

## Gesjtorve
* 9 augustus - kardinaal Pierre d'Ailly, bisjóp van Kamerijk (1397-1411)
1421

1420 - **1421** - 1422

## Gebäörtenisse
* 't Gewes Name wuèrt door Bourgondië ingelief.
* 23 fibberwarie: Catherine van Valois wuèrt in Westminster tót keuningin van Èngeland gekroand.
* Juni: Hendrik V lanjd in Calais óm de sjtried in Frankriek veurt te zètte.
* 19 november: Sint Elisabethsvlood in Zièland en Holland. Bie Broek brèk d'n diek van de Groote of Hollandsche Waard door en dit wichtig gebeed geit groatendeils verlaore.
* De keizer van China sjik 'ne vlaot oet ónger bevel van Zheng He óm de waereld te verkènne.

## Gebaore
* 6 december - Hendrik VI van Èngeland, zoon van Hendrik V en Catherine.

## Gesjtorve
* 22 mei - Thomas, Hertog van Clarence (32), jóngere broor van Hendrik V van Èngeland sneuvelt bie Baugé.
1429

1428 - **1429** - 1430

## Gebäörtenisse
* De Scandinavische Uniekeuning Erik XIII leut aan de noordkant van de Sont e kesjtièl boewe, óm tol te kinne höffe, de zg. Sonttol. In de negetiènde ièw wuèrt de internationale drök op Denemarke óm de tol op te höffe ummer zjwaorder, en op 1 april 1857 sjaffe de Dene de tol aaf.
* Youkhon, 'ne zoon van keuning Lan Kham Deng, volg zie broor Phommathat op es de viefde keuning van Lan Xang.
* 8 mei - De Èngelse beëindige 't belègk van Orléans, naodet Jeanne d'Arc 't Frans leiger haj gemobiliseerd.
* 17 juli - De troanopvolger (de dauphin) van Frankriek wuèrt in Reims tót keuning Karel VII gekroand, 6 jaor nao de doad van ziene veurgenger Karel VI (*de Waanzinnige*).

## Gebaore

## Gesjtorve
* 20 fibberwarie - Giovanni di Bicci (69), gróndlègker van 't fortuin van 't Italiaans gesjlach de' Medici oet Florence.
Lewarde

**Lewarde** kin rifferere nao:
* Lewarde (Fraankriek) - 'n gemeinte in Nord
* 'n sjrijfwies vaan Leeuwarden - 'n gemeinte in Friesland
1430

1429 - **1430** - 1431

## Gebäörtenisse
*10 jannewarie: De Orde van 't Gólde Vlees wuèrt ingesjtèld.
*Kong Kham volg zie naef Youkhon op es 6e keuning van Lan Xang.
* De Osmane vereuvere Thessaloniki en maorde de sjtad groatdeils oet.

## Gebaore
* Oonbekinde datum - Antoine Busnois, Vlaomse kompenis

## Gesjtorve
1431

1430 - **1431** - 1432

## Gebäörtenisse
* 30 mei:  Jeanne d'Arc wuèrt es heks verbrend in Rouen.
* Paus Martinus V wuèrt opgevolg door Paus Eugenius IV.

## Gebaore
* 1 jannewarie: Paus Alexander VI
* Andrea Mantegna (waorsjinliken datum)
* Vlad Tepes, ouch bekand es Vlad III of Vlad Dracula.

## Gesjtorve
* 20 fibberwarie: Paus Martinus V (63), paus van 1417 tót 1431
* 30 mei: Jeanne d'Arc (19), Franse verzatsjtriederin
1432

1431 - **1432** - 1433

## Gebäörtenisse
* De Portugeze gaont op de Azore aan land.
* Kham Tam Sa volg zie broor Kong Kham op es 7e keuning van Lan Xang
* Lue Sai volg zie broor Kham Tam Sa op es 8e keuning van Lan Xang.
* Frank van Borssele en Jacoba van Beieren traeje in 't geheim in 't huwelik. Jacoba sjenjd daomit de Puun van Delf. Filips de Goje nump Frank gevange en eisj dat Jacoba veurgood van zien titels aafsjtand duit.
* Filips de Goje reup veur 't ièrs vertaegeweurdigers van de sjtenj in zien geweste in Brössel bie-ein. Dit Hof van Holland zal oetgruie tót Sjtaote-Generaal.

## Gebaore
* Jean-Baptiste Cibo (1432-1492), de latere Paus Innocentius VIII (r. 1484-1492).

## Gesjtorve
1433

1432 - **1433** - 1434

## Gebäörtenisse
* Khai Bua Ban volg Lue Sai op es 9e keuning van Lan Xang. 
* 't Kesjtièl van Wilhelmshaven, in henj van zièruivers, wuèrt verwoes door de Hanze.
* Sigismund van Luxembörg wuèrt keizer van 't Heilig Roams Riek.
* Nao de doad op ziè van Zheng He tiedes zien litste óntdèkkingstoch kump 'n ing aan de Sjinese óntdèkkingsreize. 

## Gebaore
* 10 november: Karel de Sjtoute, hertog van Bourgondië

## Gesjtorve
* Lue Sai de 8e keuning van Lan Xang plièg zelfmaord in de pelieshäöf.
* 14 april - Liduina van Schiedam
* 14 augustus - João I (76), keuning van Portugal
* *datum ónbekand* - Zheng He, Sjinese zièvaarder