open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baever

De **baever** of d'n **Europese baever** (Letien: *Castor fiber*) is 't grótste knaagbieës det veurkump in Europa.
't Bieës is in Nederlandj en op 't Belsj ieëre oetgestorve gewaes door euverbejaging ómwilles van zien vach enne sjaaj die d'r maakdje. Allewiel haet me 't bieës op mieëder plaatse herintroduceerdj, worónger in 't Maasdaal van Limbörg, en inne Biesbosch. De baever kump veur in waterrieke gebiede wo ouch väöl buim staon. Inne baeke maak de baever dammen aan mitte stamme vanne buim die d'r haet aafgeknaag. De maere die zoea óntstaon vörmen 'n vergruueting van zie foerageergebied. 'ne Baever ètj veurnamelik jóng sjeute van waterplantje, graas en anger kroed. Ouch ètj hae de deiler van buim, wie de bark, de blajer, de wreut enne tek. Baevers laeven in femieljes van zoea vief toet zès bieëster en hajen heim in häöre börch. Zie haje geine wintjerslaop. 

d'n Europese baever haet 'ne breie, gesjöbdje, horizontaal-aafgeplatdje stert. De puuet zeen tieëmelik kort. De achterpuuet höbbe zwumvleze. De kop is stómp enne oearen en ouge zeen klein. De naas enne oeare kónne waeren aafgeslaote bie 't zwumme. Ouch zitj inne wang e deil weefsel det de móndj aafsluutj wen 't bieës ónger water knaag. De tenj blieven ummer doorgreuje.

## Limbörg
De baever is in 1992 op versjillige plaatsen in 't Nederlandjs-Limbörgs Maasdaal enne baekdale dao oetgezatj gewore. De ieëste bieëste haw me euvergebrach vanoeten Eifel. In 2002 talj me tieën baevers hie. Saerden haet de populaasje zich oetgebrèdj mitte zelvendje snelheid es de populaasje oppe Ardenne. Doordet de bieëster meis mitte waterhoeshajing en bieje landjboew veur väöl euverlas begóste te zörge haet de pervinsje 'nen aanpak mótte make. Allewiel hèltj det veural 't ewegvange van baevers boeten häör aangegaeve laefgebied in, same mit baeverwaerendje maotregele. Meugelikerwies kónne zie ouch waeren aafgesjaote wen die inne toekóms neet mieër in te pirke zeen.

## Gallerie

File:Zeremie.JPG|thumb|De baeverbörch.
File:Beaver dam on Smilga.JPG|'ne Baeverdam.
File:Beaver tree.jpg|thumb|'ne Boum dae is aangevraete door 'ne baever.


## Taxonomie
* Riek: *[[Animalia]]* (bieëster
** Stam: *[[Chordata]]* (chordabieëster)
*** Klas: *[[Mammalia]]* (zougbieëster)
**** Orde: *[[Rodentia]]* (knaagbieëster)
***** Femielje: *[[Castoridae]]* (baeverechtige)
****** Geslech: *[[Castor]]* (baevers)
Harrie Smeets

**Hendrikus Marie Gerardus (Harrie) Smeets** (Heële, 22 oktober 1960 - 20 december 2023) waor 'ne Nederlandse roeëms-kattelieke geestelige en bussjop. Seër 8 december 2018 is heë d'r veerentwintigste bussjop van 't busjdóm Remung, d'r ópvólger va Frans Wiertz. Zing woapesjpruëk is *In Gods naam mensen liefhebben*.

Smeets gruide óp i Bor. Va circa 1980 bis 1985 sjtudeerde heë Nederlandse sjproak en letterkunde in Utrech; va 1985 bis 1992 volgde heë de preestersjtudie óp 't groeëtseminarie Rolduc.

Harrie Smeets waor 'ne iereburger va Venroa.

Smeets trooj begin 2023 trök mèt 'nen hersetumor, boe-aon heer in december vaan datzelfde jaor op 63-jaorege leeftied storf.

## Loopbaan
* 1991 - 1994: kaploan i Wieërt
* 1994 - 1997: kaploan in Thoer en Wessem
* 1997 - 2003: pastoer i Mesjtreech-Wes
* 2003 - 2018: pastoer-deke va Venroa
* 2015 - 2018: kanunnik van 't kattedraal-kapittel
* 2018 - 2023: bussjop va Remung

## Rifferenties
Hoes Eyll

**Hoes Eyll**, ouch wel *Croonenhof* geneump, is 'n landhoes in de Mestreechse wiek Hier. Dit groetendeils achtienden iews hoes is sinds 1956 'n rieksmonumint, zjus wie de bijbehurende Hoeve de Croon. Bezunder in 't interieur zien de stucwerkdecoraties vaan Petrus Nicolaas Gagini.

## Historie
Oersprunkelek hètde 't hoes Croonenhof. In 1570 waor 't in bezit vaan Dionysius Sutendael, dee in 1584 börgemeister vaan Mestreech woort. De huidege naom kump vaan de femilie van Eyll, die 't hoes eind 17e iew in bezit kraog. Kanunnik Alard Jan Joseph van Eyll leet 't hoes 'nen iew later verfraaien met een nuie väörgievel en stucwerkdecoraties in 't interieur. 't Hoes veranderde versjèllende kiere vaan eigeneer. In 1952 koum 't in bezit vaan ir. C. Darley, dee 't leet aonpasse aon de eise vaan d'n tied. Zoe woort in 1955 'ne smallen dweersvleugel aon 't hoes towgeveug.

De landerije bij 't hoes woorte in d'n twintigsten iew groetendeils bebouwd, veur 't lèts in de jaore '80 wie de wiek Eyldergaard gebouwd woort op 'n deil vaan de boongerd. In 1980 woort 't hoes aongekoch door 't riek en nao restauratie gebruuk es ambswoening vaan de Commissaris vaan de Keuning(in) (de Gouverneur). Later woort 't hoes weer privé bewoend.

## Bronne
* Deils euvergenómme vaan de NL wiki.
* Agt, J.F. van, *Zuid-Limburg uitgezonderd Maastricht* (pp.223-224). Den Haag, 1962 (online teks)
Norwegian

**Norwegian** is de nasionale lochvaartmaatsjappiej van Noorwege. 

## De gesjiedenis

De maatsjappiej waerdje op 1993 opgerich en ontsjtong door ein fusie tösse ein aantal maatsjappieje. Norwegian haetj ein gevarieerde vloot van bienao 163 vleegtuuge. Dees toesjtelle zeen geplaats biej Norwegian, Norwegian Air International, Norwegian Air Argentina en Norwegian Air Sweden. 

## De huidige vloot
A321, B737-800, B737 MAX 8, B787-8, B787-9.
Ultima Thule

't Begrip **Ultima Thule** haet diverse beteikenisse, wo-ónger:

* De middeliewse naam veur Greunlandj;
* De bienaam van Kuiperreemobjek Arrokoth;
* Mie in 't algemein: 'n plaats die aan de randj van de bekèndje waereld ligk.
Kuiperreem

De **Kuiperreem** is 'n zone in 't Zonnestèlsel die besteit oet e groet aontal klein planetair objekte. Ze strèk ziech oet vaanaof de baon vaan Neptunus, op 30 AE vaan de Zon, tot op 50 AE. Ze is te vergelieke mèt d'n Asteroïdereem tösse Mars en Jupiter, meh is väöl oetgestrèkder en bevat ouch väöl mie objekte. De Kuiperreem umvat drei erkinde dwergplanete (Pluto, Haumea en Makemake), diverse meugeleke dwergplanete en väöle doezende planetoïde. De objekte bestoon veur 't groetste deil oet vlöchtege bestanddeile wie wateries, ammoniakies en methaanies; wied vaan de Zon es ze ligke, zien die bestanddeile hei stabiel.

Veurbij de Kuiperreem ligk de verstruide sjijf, die objekte bevat mèt hendeg excentrieke baone en die nog väöl wijer es 50 AE vaan de Zon goon (beveurbeeld Eris en Sedna). Gespikkeleerd weurt tot 't zich in deze regio 'n nog oonoontdèkte planeet gief die de regio groetendeils heeft zuvergeveeg. Nog weer wijer begint de Oortwolk. 

De Kuiperreem is geneump nao de Nederlandsen astronoom Gerard Kuiper, dee in 1951 't bestoon vaan zoe'n zone veroonderstèlde. Pas in de jaore negenteg kós 't bestoon vaan de Kuiperreem direk weure vasgestèld, wie neve Pluto nog diverse kleinder objekte in dat gebeed woorte oontdèk. Mèt de oontwikkeling vaan ummer verfijnder telescope góng 't daonao hel. Mèt 't ruimtetuig *[[New Horizons]]* (wat in 2015 veurbij Pluto en in 2019 veurbij Arrokoth vloog) is de Kuiperreem ouch vaan binnenoet oonderzoch.
Maone vaan Mars

**[[Mars (planeet)|Mars]]** heet twie **[[Natuurleke maon|maone]]**:
* Phobos, de groetste vaan de twie. 
* Deimos.

Bei maone zien in augustus 1877 oontdèk door d'n Amerikaonsen astronoom Asaph Hall. Ze zien verneump nao de twierling Phobos (angs) en Deimos (vreis) oet de Griekse mythologie die hunne pap Ares, god vaan d'n oorlog, begeleide in de strijd. Ares waor bekind es Mars bei de Romeine.

## Oonstoon
De oersprunk vaan de maone is oonbekind. Ein gedachte is tot zie ingevaange asteroïde zien, evels kump de samestèlling vaan Phobos dao neet mèt euverein. Een aander idee is tot 't vreuger mierdere objekte in 'n baon um Mars gaof die dao zien gekoume door 'n botsing vaan Mars mèt 'n protoplaneet (zjus wie de maon um de Eerd zouw zien oontstande). De objekte vörmde 'n groete maon en 'n rink vaan stöb. Door zwoertekrachwèrking is de stöbrink gevörmp tot Phobos en Deimos. Later is de groete maon op Mars gestort en bleve allein Phobos en Deimos euver.

## Karakteristieke
De beweginge vaan Phobos en Deimos zien gaans aanders oet es veer geweend zien vaan eus eige Maon. Phobos heet 'n umloupperiode vaan 7,66 daog (sneller es de rotatie vaan Mars), kump op in het weste en geit oonder in het ooste, en kump 11 oor later alweer op. Deimos kump wel op in 't ooste en geit, oondaanks de umloupperiode vaan 30,35 daog, umtot ze väöl lankzamer geit es de rotatie vaan Mars pas 2,7 daog later oonder in 't weste.

Allebei zien ze in synchroon rotatie, ze laote altied dezelfde kant nao Mars zien. Umtot Phobos zoe snel um Mars drejt weurt de baon um Mars steeds kleiner. Op 'n gegeve momint zal Phobos zoe kort bij Mars koume (de Roche limiet) tot de maon door zwoertekrachwèrking oetein zal valle. Deimos is zoe wied eweg tot de maon ziech, zjus wie eus eige maon, lankzaam steeds weier vaan Mars begief.
Maone vaan Jupiter

't Gief 79 bekinde objekte in 'n baon roond Jupiter. Dèks weurt gestèld tot Jupiter 79 maone heet, mer in werkelekheid zien mer achtien vaan die 79 objekte es maon erkind (zuuch 't euverziech hei-oonder).

Erkinde maone zien in 't greun aongegeve. Euver de neet-erkinde maone is vrijwel niks bekind.
Altena

Mit **Altena** kin waere gemeind:

* 'n Klein sjtad in Noordrien-Wesfale, zuug Altena (Duitsland);
* 'n Gemeinte in Naord-Braobentj, samevallend mit 't Land van Altena, zuug Altena (Nederland)
Lies vaan Slavische taolvariante

Dit is 'n lies vaan alle **[[Slavische taole]]** en hun dialekte, levend, doed en historisch.

* Proto-Slavisch
** Wes-Slavische taole
*** Lechitisch
**** Pools (grammatica - klaanklier - dialekte)
***** Klein-Pools
***** Groet-Pools
***** Masovisch
**** Opper-Silezisch
**** Pommers (Slavisch)
***** Kasjoebisch
***** Slovincisch
*** Tsjecho-Slowaaks
**** Tsjechisch (grammatica - klaanklier - dialekte)
***** Boheems
***** Moravisch (Hantec)
***** Slowaaks-Moravisch
**** Slowaaks (grammatica - klaanklier - dialekte)
***** Westelek
***** Centraol
***** Oostelek
*** Sorbisch
**** Oppersorbisch (grammatica - klaanklier)
**** Nedersorbisch (grammatica - klaanklier)
*** Polabisch
** Oos-Slavische taole - Aajd-Oos-Slavisch
*** Russisch (grammatica - klaanklier - dialekte)
**** Aajdnovgorods
**** Noordelek Russisch
**** Centraol Russisch
**** Zuid-Russisch
**** Russische dialekte oet de modernen tied (o.m. Siberisch en Petersbörgs)
**** Trasjanka en Soerzjyk
*** Wit-Russisch (grammatica - klaanklier - dialekte)
**** Noordoostelek
**** Centraol
**** Zuidwestelek
*** Oekraïens in breie zin (grammatica - klaanklier - dialekte)
**** Polesisch of Noord-Oekraïens
***** Wes-Polesisch (ouch es Wit-Russisch dialek verstande)
***** Midde-Polesisch
***** Oos-Polesisch
**** Zuidwes-Oekraïens
***** Podillisch
***** Volynisch
***** Bove-Dnjestrisch
***** Boekovinisch
***** Hoetsoel
***** Bojko
***** Lemkisch
***** Roetheens of Rusyn (soms es apaarte taol gezeen)
****** Pannonisch Roetheens
**** Zuidoos-Oekraïens
***** Midde-Dnjepr-dialek
***** Slobozjisch
***** Steppe-Oekraïens
***** Balatsjka
** Zuid-Slavische taole
*** Westelek
**** Sloveens (grammatica - klaanklier - dialekte)
***** Bove-Carniolaans
***** Oonder-Carniolaans
***** Stiers
***** Pannonisch
***** Karinthisch
***** Kös-Sloveens
***** Rovte
**** Servo-Kroatisch (grammatica - klaanklier - dialekte) - Kroatisch - Bosnisch - Servisch - Montenegrijns
***** Sjtokavisch
****** Ekavisch
****** Ijekavisch
****** Ikavisch
***** Tsjakavisch
***** Kajkavisch
***** Torlakisch
***** Burgenlandkroatisch
*** Oostelek - Aajdkèrkslavisch (grammatica)
**** Bulgaars (grammatica - klaanklier - dialekte)
**** Macedonisch (dialekte)
**** Slavische dialekte in Griekeland, Turkije en Albanië

N.B.: De indeiling vaan de Bulgaarse/Oos-Slavische dialekte is umstrejje en hendeg gecompliceerd.
Al-Shabaab

**Al-Shabaab** (Arabisch: الشباب, *De Jeug*) is d'r naam van 'n islamitische terreurbeweëging i Somalië. De organisatie weëd es terroristisch gezieë durch de VS, Zjwede en Noorweëge en kunt vuur óp de Amerikaanse terreurlies. Ze óntsjtóng i 2004 en maakde bis 2006 es jeugorganisatie deel oet van de Unie van de Islamitische Rechbenk. 

De UIR woar 'n gróp va sjariarechbenk, die ó.a. 'ne islamitische sjtaat gebaseerd óp d'r Koran noasjtreefde. Dees organisatie houw in 2006 e groeët deel van 't lank in heng, oeënoa ze 't óch ópnoom teëge de centraal regering i Mogadishu. Dit lukde evvel neet, oeënoa de jeugorganisatie zich aafsjplitsde en wieërgóng ónger d'r naam Al-Shabaab. De beweëging richde höar aanvalle op de Somalische regering, de vreëstróppe van de Afrikaanse Unie, christene boete Somalië en soefi's, lede van 'n islamitische minderheed. Ze bedeende zich doabei va zelfmoardaasjleëg, moardaasjleëg en gewapende uëvervalle.

Gesjat weëd dat Al-Shabaab óngevier 7.000 lede hat. Dat is rilletief wieënig. Ze hat evvel vöal mach, weil 't in de praktiek ging centraal regering i Somalië guëf. De terreurbeweëging hat meugelig beng mit Eritrea, Saoedi-Arabië en de terreurorganisaties Al-Qaeda en IS.
Maone en ring vaan Uranus

## Maone
Uranus heet 27 **maone**, die allemaol verneump zien nao figure oet de werke vaan William Shakespeare en Alexander Pope. De maone zien verdeild in drei gróppe: daartien binnenste maone, vief hoofmaone en nege oonregelmaotege maone. De binnenste maone deile hunnen oersprunk mèt de ring vaan Uranus. De vief hoofmaone zien massief genóg um hydrostatisch evewiech te höbbe bereik en veer devaan vertoene processe wie vörming vaan klove en vulkanisme. De oonregelmaotege maone höbbe elliptische baone en drejje bijnao allemaol tege de drejriechting van Uranus in op groeten aofstand vaan de planeet.

## Ring
De **ring vaan Uranus** woorte in 1977 oontdèk. 't Is 'n gaans systeem vaan ring, simpeler es die vaan Saturnus mer complexer es die vaan Jupiter en Neptunus. William Hershel gaof in 1789 al aon tot heer ring oontdèk zouw höbbe, mer moderne astronome twiefele of heer ze wel gezeen kint höbbe umtot zie zier leechzwaak zien. 

In ierste instantie woorte nege ring oontdèk, die bestoon oet doonker brokstökke vaan maximaol tien meter groet. D'n aofstand vaan de ring tot de planeet ligk tösse de 41.800 en 51.100 km. Tijdens de Voyager 2-missie woorte nog twie ring oontdèk, mer ouch 'n aontal oonvolledege ring. Op foto's oet 2003-2005 die mèt de Hubble ruimtetelescoop zien gemaak woorte nog twie ring oontdèk op zier groeten aofstaan vaan de planeet, 67.000 en 98.000 km.

De ring weure in volgorde vaan oploupende aofstand aongeduid es 1986U2R/ζ, 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ, λ, ε, ν en μ.

De ring zien woersjienelek oontstande door meteorietinsleeg op de maone vaan Uranus, woebij materiaol vaan de maone de ruimte in is geslingerd. Eine rink deilt zelfs z'n baon met de maon Mab.
SPD

De **Sozialdemokratische Partei Deutschlands** (SPD) is de aodste politieke partie van Dütsjland; ee van höar vuurgengsters woeëd ópgerich in 1863, mar d'r hudige naam hat zie seër 1891. Joarelank woar zie i ledetal (438.000 in 2017) de groeëtste partie van 't lank. Woarsjienlig is zie óch de groeëtste sociaaldemocratische partie óp g'n welt.

In 1918 woeëd vuur 't ieësj 'ne sociaaldemocraat regeringsleider van Dütsjland. Tussje 1933 en 1945 woar de partie verboane. Tussje 1969 en 1982 en tussje 1998 en 2005 woar d'r bóndskanseleer 'ne sociaaldemocraat.

Väöl bekinde Duutsje politici waore SPD-leje, wie de Aokenaer Martin Schulz, de veurmalege boondskanseleer Gerhard Schröder en d'n allewiele president van Dütsjland, Frank-Walter Steinmeier.

## Gesjichde
### Óprichting

### Weimarrepubliek en Nazi-Dütsjland

### Bóndsrepubliek

#### Regering-Schröder 1998-2005

#### Regeringe-Merkel 2005-2009 & 2013-2017

## Brón
Provinciale waeg 278

D'r **provinciale weëg 278** is 'n verkiersweëg mit 'n lingde va ruum 30 kilomeëter in 't zude van de Nederlandse provincie Limburg, deë Mesjtreech, via Gulpe en Vols mit de Duutsje sjtad Oake verbingk. Va wes noa oeës lupt d'r weëg durch de plaatsje Mesjtreech, Hier, Keer, Mergroate, Gulpe, Wilder, Nieswieler, Lemieësj en Vols. 

## Gesjichde
't Tracé van d'r N278 lupt parallel aan en gediltelig same mit dat van d'r Aode Oakerweëg, 'n heërbaan oet d'r Romeinse tied. Dizze weëg woeëd waarsjienlig al vuur't ing van 't Ancien Régime vervange durch 'ne beëtere en langere weëg via Valkeberg en Heële en in 1779 verhad. In 1823 begós d'r aalek van d'r nuie rieksweëg tussje Margroate en Gulpe. Tussje 1826 en 1828 vóng de besjtroating plaatsj. 

Vuurdat get noardeliger de A79 woeëd aangelag, woar d'r weëg gepland es A78. 't Autobaantracé zou óngevier 'tzelfde trajek es d'r N278 volge. Dit projek hat evvel ginne durchgank gevónge. Ópmerkelig is 't vuurmalige klieëblaadknooppunt Europaplein, aagezieë knooppunte mieëtstes vuurkómme óp plaatsje oeë 'ne sjnelweëg inne angere sjnelweëg of 'ne autoweëg krütst. In 't kader van d'r boew van d'r Kuëning Willem-Alexandertunnel, deë óp 16 december 2016 woeëd geöapend, is dit knooppunt umgeboewd gewoare. 

## Besjrieving
D'r N278 is inne van de wieënige N-weëg i Nederlank deë tussje twieë lanksgrenze lupt. Heë begint aa g'n grens mit 't Belsj, aa g'n wesgrens va Mesjtreech. Aa g'ne Belsje kank geet d'r N79 wieër noa Tóngere. D'r N278 is hei 'ne sjtadsweëg durch 't zude va Mesjtreech. Hei uëversjpant de Kennedybruk de Maas, oeënoa 't ouw Europaplein volg, de aasjleting mit de A2 noa Luuk en Eindhove. Oeësteliger lupt d'r N278 durch 't oeëste van de sjtad en vervolges durch versjillende dörper in 't Zuud-Limburgse huëvellank. Bei Mergroate lupt d'r weëg langs d'r Amerikaanse kirkhof en ten oeëste van dat dörp kin me via d'r N598 aafsjloa noa Norbik en Aubel. Óch kint d'r weëg 'n aantal klumsjtroake bei De Hut, tussje Gulpe en 't Plateau va Mergroate. Bei Nieswieler indig d'r N281, oeënoa d'r N278 parallel aa g'n grens mit Dütsjlank noa Vols lupt. D'r weëg geet vervolges durch 't dörpscentrum, oeënoa aa Dütsje zie de B1 wieër durch Oake geet.

## Trajekuëverzich

## Fotogalerie

Plaetje:John F. Kennedybrug.jpg|John F. Kennedybruk
Plaetje:Cadier en Keer-Rijksweg 46 (2).JPG|Bei Keer
Plaetje:Overzicht met omgeving - Wittem - 20407856 - RCE.jpg|Bei Wittem
Plaetje:GrenzeVaalsMitte.JPG|De grensuëvergang bei Vols


## 't Bezieë weëd
Langs d'r weëg ligke 'n aantal rieksmónnemente oeë-ónger kesjtieële, kirke, kloeëstere en mónnementaal höaf. E bezónger mónnement is d'r kirkhof i Mergroate. Officieel heesj e Netherlands American Cemetery and Memorial.


Plaetje:Netherlands_American_Cemetery_and_Memorial-2571.jpg| D'r kirkhof va Mergroate
Plaetje:Neubourg-004.jpg| Kesjtieël Neubourg
Plaetje:Mamelisabdij.jpg| Abdij va Mamelis
Plaetje:Lemiersparochiekerkwkped2007.JPG| Sint-Catharina en Luciakirk i Lemieësj
Alderney

**Alderney** (Frans: *Aurigny*, Normandisch: *Aoeur'gny*) is 'n eiland in 't Kenaal, oongeveer 15 kilometer oet de kös vaan Fraankriek. Politiek gezeen vèlt 't oonder 't Baljouwsjap Guernsey, meh daobinne heet 't nog väöl otonomie: 't eiland heet zien eige parlemint (de Staote vaan Alderney) en väöl zakes regelt me zelf. Wie alle Kenaaleilen huurt Alderney neet bij 't Vereineg Keuninkriek; de Britse kroen is allein veur defensie en boetelands beleid verantwoordelek.

Alderney heet naoventrint 2.000 inwoeners en is 7,8 km² groet. Ouch de klein, oonbewoende eilendsjes Burhou, Ortac en Les Casquets valle politiek gezeen oonder Alderney. Hoofplaots is Saint Anne, in de volksmoond gewoen *The Town* geneump. Me leef in de ierste plaots vaan 't toerisme; bezeukers koume oonder mie aof op de zieveugel en op de pittoreske gekasseide hoofstraot.

't Auregnais, 't Normandisch dialek vaan 't eiland, is roond 1960 oetgestorve.
Supermaon

'n **Supermaon** is 'n vol maon die groeter liek en helderder opkump es aanders. Dit kump umtot de Maon 'n ellipsvörmege baon um de Eerd heet, boedoor ze soms korterbij de Eerd is es aanders. D'n aofstand Eerd-Maon varieert tösse oongeveer 357.000 km en 406.000 km, gemiddeld 384.450 km. Ouch 'n nui maon kin 'n supermaon zien, mer is uiteraard koelek ziechbaar.

'n Supermaon trejt altied op es de maon bijnao op 't punt zit vaan kortste aofstand tot de Eerd (perigeum). De naom kump oet de astrologie en heet gein astronomische definitie.

Vaan de twelf of daartien vol (of nui) maone gief 't oongeveer drei of veer supermaone.

Soms kump 'n supermaon geliek mèt 'n maonsverduustering, me neump dit daan 'n superbloodmaon.
Primera División

De **Primera División** (vanwaege sjponsorrechte ouch waal de **La Liga EA SPORTS** genumd) is de hoogste Sjpaanse foetbalkómpetisie. De twintjig klubs sjpele ein kómplete kómpetisie om te bepaole waem zich landjskampioen van Sjpanje moog numme. De óngerste drie degradere aan 't inj van 't sezoen, en waere vervange door de nummer 1, 2 en ein door play-offs te bepaole team van de Segunda División A. In totaal höbbe 59 teams ootj ein keer deilgenaome aan de Primera División en nege van hen höbbe 't landjskampioensjap behaold. Sins de jaore 50 zin 't veurnamelik Real Madrid (33 titels) en FC Barcelona (25 titels) diej de Primera División dominere. Daonaeve haet de Primera División ouch de volgende kampioene gekènd: Atlético Madrid, Athletic Bilbao, Valencia, Real Sociedad, Deportivo La Coruña, Real Betis en Sevilla. Toet noe toe wis 25 keer ein klub oet de Primera División de finale van de Champions League (de hoogste trofee binne 't Europese internasjonale klubfoetbal) te bereike, wo-in d'r ein rekoar aantal van viefteenmaol waerde gewonne. De Primera División waert volges 't IFFHS es beste Europese foetbalkómpetisie gezeen en 't is de sjterkste kómpetisie in Europa volges de UEFA-koëffisiënte. Op basis van dees koëffisiënte kwalifisere de nummers 1-3 zich veur de Champions League, de nummer 4 plaats zich veur de veurrunj van de Champions League en de nummers 5-6 kwalifisere zich veur de Europa League.

## Prestasies per klub

* Vetgedruk zin klubs diej momenteel in dees divisie sjpele.

## Landjskampioene, topskoorders en minst gepasseerde kiepper

## Aantal sezoene in de Primera División

* De klubs diej vetgedruk zin sjpele in 't sezoen 2018-2019 in de Primera División.

## All-time topskoorders
Biejgewerk toet en mit 4 februari 2019
V.V. De Fobmötse

**Vastelaovesvereiniging (V.V.) De Fobmötse** is ein vastelaovesvereiniging oet Zjwame diej is ópgerich is 2001.

Häör thoeshave is Cafe-Zaal 't Kesjotje en de vereiniging órganizeert idder jaor 't *Halfvastebal* in Zjwame.

## Lies van (Aad-)Prinse(sse)
Eric Wiebes

**Eric Wiebes** (Delf, 12 miert 1963) is politicus en d'n huidege Nederlandse minister vaan Economische zake en klimaot in 't Kabbinèt-Rutte III sinds 26 oktober 2017. Wiebes is lid vaan de liberaol-conservatieve polletieke partij VVD, die op EU-niveau deil oetmaak vaan de conservatievere vleugel vaan de EU-partij ALDE (de partij boe ouch de Nederlandse D66, de Belzje Open Vld en MR en de Duitse FDP bis behure).

Wiebes studeerde aon de Technische Universiteit Delft, boe heer tot ingenieur is opgeleid. In ziene studentetied woort heer lid vaan de VVD. Daonao runde Wiebes ouch 'n opleiing in bedriefskunde aof. In de tachteger en negeteger jaore waor Wiebes werkzaom bij de bedrieve Shell, McKinsey en OC&C.

Vaan 2010 bis 2014 waor heer Wèthawwer in Amsterdam. Tijdens 't wèthawwersjap, in 2013, waor heer 'nen deilnummer vaan de adviescommissie die staotssikertaris Wilma Mansveld samestèlde nao aonleiing vaan de probleme roond de Italiaonse Fyra-treine. Nao die carrière waor Wiebes vaan 2014 bis 2017 staotssikkertaris vaan Financië. Dit had heer euvergenomme vaan Frans Weekers, naotot Weekers waor aofgetroje op 30 jannewarie 2014. Weekers trooj aof naotot versjèllende Nederlandse en Bölgaorse tèllevisieprogramme hadde aongetoend tot Weekers al e jaor op de huugde waor vaan belastingfraude die gepleeg woort door Bölgaorse börgers in Nederland.

In 't naojaor vaan 2016 raakde Wiebes in polletieke probleme. Heer had de Twiede Kamer bewös neet geïnformeerd euver de probleme en euversjrijinge bij de vertrèkrangatie veur wèrknummers bij de Belastingdeens. In miert 2016 waor Wiebes heieuver al geïnformeerd. Wijer waor heer stèl euver 't vreugpensioenkarakter vaan de rangatie in de Kamer en dit woort häöm in jannewarie 2016 al gemeld. Wijer waor, tege de procedures in, gein advies gevraog aon 'n speciaal kemissie die mós advisere euver de reorganisatie.
De Mulders

**De Mulders** is ein vastelaovesvereiniging oet Zjwame diej in 1995 is ópgerich.

De Mulders äöpene idder jaor de vastelaovindj in Zjwame, door 'n nuje Mulder oet te rope, de meule aan te sjlingere en 11 knónsjeut aaf te vure op 11 november.

De vereiniging is bedach door inkele leje van V.V. De Hopsjlokkers, diej vónje det d'r 'n nuje opzèt veur de äöpening van 't vastelaovessezoen in Zjwame mos komme. Toet op det moment waerde allein op ein ludieke meneer ingesjpeeld op aktuele situasies in 't dörp en waerde d'r om 11 oer 11 in 't Hopsjlokkerspelies geproos op de äöpening van 't vastelaovessezoen.

De Mulders zin inmiddels ein begrip gewaore binne de Zjwamer vastelaovindj, en ziej höbbe in 2016 häör 2x11 jubelejum gevierd.

## Lies van (Aad-)Mulders
Renate Franz

**Renate Franz** (Solingen, 18 november 1954) is 'n Duutsje sjrieverin en journaliste, die zich veural specialiseertj inne sportgesjiechte.

Renate Franz studeerdje gesjiechte en germanistiek ane universiteit van Kölle. Van 1982 toet 1989 waas 't vriewilliger en redaktries vanne *Kölnische Rundschau*, worop 't aktief waas bieje Kölsjen oetgaever Informationspresse.

Franz is getrouwdj en haet 'ne zoon. 't Wóntj in Kölle. Zie mam is de dialeksjrieving Aenne Franz.

## Bibliografie
* *Der vergessene Weltmeister. Das rätselhafte Schicksal des Radrennfahrers [[Albert Richter (Radsportler)|Albert Richter]]*. 1998 (Emons Verlag) und 2007 (Covadonga Verlag), ISBN 978-3-936973-34-1
* *[[Fredy Budzinski]]. Radsport-Journalist, Sammler und Chronist*. Sportverlag Strauß, Köln 2007, ISBN 978-3-939390-43-5
* Deutsche Übersetzung von: Peter Zheutlin: *Mit dem Fahrrad um die Welt. Die außergewöhnliche Reise der [[Annie Londonderry]] anno 1895*. Maxime Verlag, Leipzig, 2014, ISBN 978-3-931965-07-5
* *The ‚Black Sunday‘ of Berlin, or Death on the Cycle Track*. In: *Cycle History 19. Proceedings of the 19th International Cycling History Conference*, hrsg. vom Musée d’Art et d’Industrie de Saint Etienne und der Fédération Française de Cyclotourisme, Cheltenham 2010
* *Verbot – ja oder nein? Das Ende der Sechstagerennen im Dritten Reich* (in Zusammenarbeit mit Jan Eric Schwarzer). In: *[[Verein Historische Fahrräder|Der Knochenschüttler]]. Zeitschrift für Liebhaber historischer Fahrräder*, Heft 46, 2/2009, S.&nbsp;4–9. Der Beitrag in englisch: *Did the Nazis Prohibit Six-Day Races in 1934?* In: Gary Sanderson (Hrsg.): *Cycle History 20. Proceedings of the 20th International Cycling History Conference*. Cheltenham 2010, S.&nbsp;108–115
* *[[Nick Kaufmann]] – Meisterfahrer der Welt* (mit Michael Mertins). In: *Der Knochenschüttler. Zeitschrift für Liebhaber historischer Fahrräder*, Heft 50, 3/2010, S.&nbsp;4–11
* *Die Weltmeisterschaften in Köln*. In: *Sport für Köln – gestern, heute, morgen*, Köln 2009, S.&nbsp;117–131.
* *[[Gregers Nissen]] – Der Prophet des Radwanderns*. In: Michael Bollschweiler, Michael Mertins, Gerhard Renda (Hrsg.): *Rückenwind. Ein Streifzug durch die Fahrradgeschichte*. Bielefeld 2011, S. 64–69
* *Biographie des Rennradfahrers [[Max Hahn (Radrennfahrer)|Max Hahn]]*. In: *Der Knochenschüttler. Zeitschrift für Liebhaber historischer Fahrräder*, Heft 52, 2/2011, S. 4–10 (mit Michael Mertins)
* *Der schrullige [[Michelangelo von Zois|Herr von Zois]] – Ein Pionier des österreichischen Radsports.* In: *Der Knochenschüttler. Zeitschrift für Liebhaber Historischer Fahrräder*. Heft 55. 1/2013. S. 15–18
Addis Abeba

**Addis Abeba** (Amhaars: **አዲስ አበባ** *Addis Abäba* ; Oromo: *Finfinne*) is de hoofstad en groetste stad vaan Ethiopië. De stad ligk centraol in 't land, op 'n huugde vaan 2200 meter aon de voot vaan d'n Entoto. De bevolking bedreug naoventrint drei mieljoen lui.

Allewel tot 't gebeed um d'n Entoto al sinds laangeren tied bewoend waor, en mesjiens ouch de plaots vaan de middeliewse hoofstad Barara waor, is Addis Abeba pas in 1886 door keizer Menelik II en keizerin Taytu Beyul gestiech. Door de neet-ideaol ligking greujde de stad in ierste instantie mer laankzaam. In 1936 liefde de Italiaone 't in en maakden 't de hoofstad vaan Italiaans Oos-Afrika. Door de korten tied vaan de Italiaanse kolonisatie (en d'n invallenden Oorlog) kraog Addis Abeba noets e koloniaol karakter. Nao d'n oorlog begós de stad ouch en masse migrante aon te trèkke. Oonder alle rezjiems (keizerriek, communisme, democratie) góng dezen trend door.
Jair Bolsonaro

**Jair Messias Bolsonaro** (Glicério, 21 miert 1955) waor vaan 2019 tot en mèt 2022 prizzedent vaan Brazilië.
Wopke Hoekstra

**Wopke Bastiaan Hoekstra** (Bennekom, Ede, 30 september 1975) is 'ne Nederlandse politicus veur 't CDA en sinds 9 oktober 2023 Eurokemissaris. Heer waor vicepremier en minister van Boetelandse Zake in 't kabbinèt-Rutte IV en minister vaan Financië in 't kabbinèt-Rutte III. Ieder waor heer lid vaan de Ierste Kamer (2011-2017) en viceveurzitter vaan de CDA-fractie.

Hoekstra greujde op in 'n vrijzinneg protestantse femilie. Heer studeerde ind jaore negeteg en begin twiedoezend rechte aon de universiteit vaan Leide. Daonao studeerde heer ouch rechte en internationaole polletieke in Roeme, later in 't bij Paries gelege Fontainebleau en oetindelek in Singapore.

Veur 't CDA waor heer in de jaore 2000 oonder aandere penningmeister vaan de *Eduardo Freistichting* en bestuurslid vaan de aofdeiling Amsterdam. In 2011 woort heer beëdeg es Ierste Kamerlid. Hoekstra waor 'n opvallend lid in de Ierste Kamer. Zoe waor heer 't einsegste CDA-lid in dee kamer wat stumde véúr de aofsjaffing vaan de zoegenaomde "weigerambteneer" (ambtenere die vaanwege religieuze reies weigere 'nen ech vaan homoseksuele te acceptere) en véúr de "Wèt lesbisch awwersjap" (boedoor twie vrouwe geliek stoon aon dat vaan 'n hetero-stèl). In 2016 woort heer veurzètter vaan de kemissie veur 't CDA-verkezingsprogram.

Hoekstra zörgde tijdes zie ministersjap veur e konflik tösse de Nederlandse staot en de Franse staot naodat Hoekstra had beslote zoonder aonkóndeging 14 percent vaan de aondeile vaan Frans-Nederlands bedrief Air France KLM op te koupe.
Cora van Nieuwenhuizen

**Cornelia van Nieuwenhuizen-Wijbenga** (Ridderkerk, Zuid-Holland, 12 juni 1963), doorgaons bekind es **Cora van Nieuwenhuizen**, is 'n Nederlands politica vaan de VVD. Zie is sinds 26 oktober 2017 minister vaan Infrastructuur en Waterstaot in 't Nederlands kabbinèt-Rutte III.

Ze studeerde in de jaore tachteg sociaol geografie aon de Universiteit vaan Utrech, en studeerde daonao wijer in Nyenrode en Tilbörg. Vaan 1987 bis 1991 wèrkde zie veur de baank vaan Lyon (*Crédit Lyonnais*) in Nederland. Daonao wèrkde zie vaan 1991 bis 2007 in 't managementsdepartemint vaan 'n artsepraktijk veur bieste. Oondertösse heet zie in deen tied al 'n brei polletiek carrière gehad. Zie waor geimenteraodslid vaan Oisterwijk (1994-2006), lid vaan de Provinciaol Staote vaan Noord-Braobant (2003-2007), lid vaan de Gedeputeerde Staote vaan Noord-Braobant (2007-2010), lid vaan de Twiede Kamer (2010-2014), lid vaan 't Europees Parlemint (2014-2017 en sinds 2017 Minister vaan Infrastructuur en Waterstaot.

In fibberwarie 2019 kraog Van Nieuwenhuizen väöl kritiek vaan lui die neet wied vaan vleegveld Schiphol hojze. Naotot Van Nieuwenhuizen had verklaort tot Schiphol nao 2020 wel wijer kos greuje, neumde woordveurders vaan de gemeinsjap roontelum 't vleegveld dees oetspraok "väols te vreug". Ouch coalitiepartners vaan de VVD in 't kabbinèt-Rutte III bekritiseerde dit standpunt.
Kanaleneiland

**Kanaleneiland** is 'ne subwiek vaan de Nederlandse stad Utrech. Heer maak oonderdeil oet vaan de wiek Zuidwes (zuug keertsje) en besteit zelf oet de buurte Kanaleneiland-Noord en Kanaleneiland-Zuid. Kanaleneiland is geneump nao de drei kenale die ziech hei snije: de Leidsche Rijn, 't Merwedekenaal en 't Amsterdam-Rijnkenaal. De subwiek wie de gemeinte 'm versteit is evels kleinder es 't eiland wat die drei kenale make: heer nump allein 't weste in, dewijl 't ooste oonder Transwijk vèlt en 't zuie Westraven weurt geneump.

Kanaleneiland is in de jaore 1960 gebouwd es 'ne ruim opgezatte wiek mèt hoegbouw en väöl middebouw. Al gaw vestegde ziech väöl gasarbeiers in de wiek, die dao mèttertied ouch mèt hun gezinne gónge woene. Veural de Marokkaonse gemeinsjap woort groet. In d eloup vaan de jaore kraog de wiek te make mèt groete sociaol probleme, wie lieg inkoumes, hoeg wèrkeloesheid, hoeg criminaliteit en lieg sociaol cohesie. Zoedoende kaom Kanaleneiland op de lies vaan aondachswieke vaan Ella Vogelaar.

Sinds 1983 weurt Kanaleneiland bedeend door de sneltram vaan Utrech nao Nieuwegein en IJsselstein. De wiek is ouch good bereikbaar vaanaof d'n A12.


Plaetje:Flats_-_Utrecht_-_20398313_-_RCE.jpg|Lieg flats in Kanaleneiland-Noord
Plaetje:Prins_Clausbrug.JPG|Paad aon 't Amsterdam-Rijnkenaal; op d'n achtergrond de Prins Clausbrögk
Plaetje:Winkelcentrum_Kanaleneiland.JPG|Winkelcentrum en tramstatie 5 meiplein
Kwalificatie veur 't Europees kampioensjap hierevoetbal 2020

De **kwalificatie veur 't [[Europees kampioensjap hierevoetbal 2020]]** löp vaan miert 2019 tot en mèt miert 2020. Umtot 't veur dit EK gei gasland gief, doen alle 55 lidstaote vaan de UEFA draon mèt. In de ierste fase waore de teams verdeild in tien poules vaan vief of zès len; de twie bèste oet eder poule goon otomatisch door nao 't WK. Nog veer len plaotse ziech mèt play-offs, die mèt e gecompleceerd systeem zien opgehaange aon de UEFA Nations League. In totaol plaotse ziech dus 24 len, eveväöl wie op 't EK vaan 2016. Kosovo heet ziech veur d'n ierste kier ingesjreve en is dus nui in de kwalificatie.

## Direkte plaotsing
't Gaof 10 poules, gelètterd A-J. De nommers ein en twie vaan eder poule goon door. Len mèt 'nen asterisk zien grópswinner in de UEFA Nations League, zij zouwe ziech zoewiezoe nog mèt de play-offs kinne plaotse wienie ze neet tot de bèste twie hoorte.

### Gróp A

### Gróp B

### Gróp C

### Gróp D

### Gróp E

### Gróp F

### Gróp G

### Gróp H

### Gróp I

### Gróp J

## Play-offs
De veer play-offplaotse woorte neet, zoewie bij veurege edities, ingevöld mèt daarde plaotse. In plaots daovaan kwalificere clubs ziech noe mèt de UEFA Nations League. Wee in de editie vaan 2018-19 (de ierste editie) zien poule heet gewonne, in n'importe welke devisie, is otomatisch geplaots veur de play-offs.

Dit zien maximaol zèstien teams. 't Veel evels te verwachte tot diverse grópswinners, zeker oet devisie A, ziech zoe wel veur 't EK zouwe kwalificere; oonder kin me zien tot dat ouch gebäörde. Es e team ziech direk plaots, weurt zien plaots ingenome door de twiede bèste vaan dat niveau. Heet me aon alle leie vaan ein devisie neet genóg, daan struimp me door nao 't volgend niveau. Dit lieverde aon 't ind 't de volgende len op (greun teams plaotsde ziech direk blauwe stuime in de play-offs in):

Op 22 november woort geloot veur de knock-outrunde. Hei-in speule de teams in grupkes vaan veer; eder grupke heet ein plaots te verdeile.

### A-paad

### B-paad

### C-paad

### D-paad

## Extern links
* Oetsleeg op UEFA.com
Ferdinand Grapperhaus

**Ferdinand Bernard Joseph Grapperhaus** (Amsterdam, 8 november 1959) is 'ne Nederlandse politicus, juris en advocaat. Heer waor d'n minister vaan Justitie en Veilegheid in 't kabbinèt-Rutte III. Heer is lid vaan 't CDA.

Grapperhaus greujde op in 'n katholieke femilie in Amsterdam. Tösse 1977 en 1984 studeerde heer Rechte aon de Universiteit vaan Amsterdaom. Dao promoveerdere heer ouch in 1995. Vaanaof 1984 waor heer advocaat en tijdes die carrière is heer deiltied-hoeglieraar gewees aon de Universiteit Mestreech veur Europees arbeidsrech (2005-2017) en waor heer kroenlid vaan de Sociaol-Economische Raod (*Sociaal-Economische Raad*, SER) (2006-2016).

Tijdes de besjeting in de Utrechse wiek Kanaleneiland op 18 miert 2019, waor Grapperhaus väöl in de aondach umtot heer moos opheldere of de situatie um 'n terroristische aonslaag góng, en zoe jao, of de bewegingsreie gegroond waor in 'n Islamitische ideologie.

Grapperhaus' vrouw hiemelde in 2016. Zie leet häöm achter mèt drei zöäns en ein dochter.
Ingrid van Engelshoven

**Ingrid van Engelshoven** (Delfzijl, 12 juli 1966) is 'n Nederlandse politica vaan de sociaol-liberaole partij D66. Sinds 26 oktober 2017 is zie minister vaan Oonderwies, Kultuur en Weitesjap in 't Kabbinèt-Rutte III.

Van Engelshoven studeerde bestuursweitesjappe en rechte in Nimwege en Leie. In häöre studententied waor zie veurzitter vaan de Nimweegse aofdeling vaan D66. Vaan 2007 bis 2013 waor zie partijveurzitter vaan D66. Tösse 2010 en 2017 waor zie wèthawwer naomes die partij in D'n Haog. In 2017 waor zie veur korten tied lid vaan de Twiede Kamer veurtot zie Minister vaan Oonderwies, Kultuur en Weitesjap woort.

Van Engelshoven is dèkser in de media geneump veur opvallende standpunte die ouch op kritiek kin rekenene vaan aander politici. 'n Paar veurbeelde zien: häör standpunt oet 2016 tot de zoegenaomde brögkklas (*brugklas*), de periood boe-in weurt beslote nao welk sjaolniveau Nederlandse lierlinge mote gaon, moot weure verlenk mèt drei jaor (op de meiste sjaole is dat noe ein jaor), de stèlling oet 2016 tot D'n Haog ziech minder moot bemeuje mèt gemeintes (zie gebruukde es veurbeeld de käös vaan gemeintes of winkels ope of touw blieve op zoondag), 't verhoege vaan de AOW-leeftied, 't heller oondersteune vaan taoloonderwies veur vrouwlui, de ikkenomische zelfstandegheid vaan vrouwlui motivere um hoeselek en seksueel geweld tege te goon en mie plaots vrijmake veur historisch belaankrieke vrouwlui in 't canon vaan de Nederlandse historie in 't oonderwies. Mèt dat lèste standpunt kraog Van Engelshoven zie 't aon de stek mèt CDA-leier en coalitiecollega Sybrand Buma.

## Extern linke
* Mr.Drs. I.K. (Ingrid) van Engelshoven, Parlement.com
Lies vaan einentwintegsteniewse componiste

Dit is een lies vaan min of mie bekinde componiste die in d'n einentwintegsten iew werk höbbe gecomponeerd. Componiste die wel in dezen iew höbbe geleef, meh gei werk mie höbbe gecomponeerd, weure hei neet opgenome.

### A
* Michel van der Aa
* Keiko Abe
* John Coolidge Adams
* John Luther Adams
* Thomas Adès
* Louis Andriessen

### B
* Carola Bauckholt
* George Benjamin
* Oscar Bianchi
* Harrison Birtwistle
* Pierre Boulez

### C
* Elliott Carter
* Unsuk Chin
* Aleksandr Choebejev
* Gloria Coates
* Ernesto Cordero
* John Corigliano

### D
* Palle Dahlstedt
* David Del Tredici
* Oscar van Dillen
* Tan Dun

### E
* Ludovico Einaudi
* Douwe Eisinga

### F
* Ivan Fedele
* Brian Ferneyhough
* Michael Finnissey
* Anthony Fiumara

### G
* Sander Germanus
* Sofia Goebajdoelina
* Philip Glass

### H
* Sampo Haapamäki
* Daron Hagen
* Ted Hearne
* Konstantin Heuer
* Sebastian Hilli
* Rosalie Hirs
* Huck Hodge
* Simeon ten Holt
* Toshio Hosokawa
* Alan Hovnaness
* Dani Howard

### I
* Takuya Imahori
* Kamran Ince
* Airat Ichmouratov

### J
* Karl Jenkins
* Willem Jeths

### K
* Tobias Klich
* Dmitri Koerljandski
* Anna Korsoen

### L
* Helmut Lachenmann
* Lori Laitman
* Vanessa Lann
* György Ligeti
* Liza Lim

### M
* Daan Manneke
* Peter Maxwell Davies
* Toshiro Mayazumi
* Missy Mazzoli
* Wim Mertens
* Krzysztof Meyer
* Kate Moore
* Nico Muhly
* Valerio Murat

### N
* Mayke Nas
* Marko Nikodijevic

### O
* Pauline Oliveros
* Yoshiaki Onishi

### P
* Gabriel Paiuk
* Lefteris Papadimitriou
* Arvo Pärt
* Krzysztof Penderecki

### Q

### R
* Einojuhani Rauttavaara
* Steve Reich
* Ellen Reid
* Wolfgang Rihm
* Richard Rijnvos
* Terry Riley
* Joey Roukens
* Frederic Rzewski

### S
* Kaija Saariaho
* Giacinto Scelsi
* Caroline Shaw
* Marijn Simons
* Karlheinz Stockhausen
* Aart Strootman

### T
* Amir Mahyar Tafreshipour
* Paul Termos
* Anna Thorvaldsdottir
* Christopher Trapiani
* Calliope Tsoupaki

### U

### V
* Anthony Vine

### W
* Julia Wolfe

### X

### Y

### Z
* Rob Zuidam
Wouter Koolmees

**Wouter Koolmees** (Capelle aon d'n IJssel, 20 miert 1977) is 'ne Nederlandse politicus en ikkenoom vaan de D66. Vaan 26 oktober 2017 tot 10 januari 2022 waor heer minister vaan Sociaol Zake en Wèrkgelegeheid in 't Kabbinèt-Rutte III.

In 2001 waor Koolmees veerdeg mèt zien studie Sociaol en Institutioneel Ikkenomie aon de Universiteit vaan Utrech. Vervolges góng heer wèrke veur 't Nederlands Ikkenomisch Instituut (*Nederlands Economisch Instituut*). Vaan 2003 bis 2010 wèrkde heer es D66'er in 't ministerie vaan Financië, iers es ambteneer in de algemeine finananciële en ikkenomische polletiek, daonao es ambteneer inspectie. In 't lèste jaor waor heer hoof vaan 't begroetingsbeleid.

Vaan 2010 bis 2017 waor heer Twiede Kamerlid veur D66. Datzelfde jaor woort heer al door de parlemintaire peers oetgerope tot polletiek talent vaan 't jaor.

Centraol in zien carrière es minister vaan Sociaol Zake en Wèrkgelegeheid is zien verantweurdelekheid um 't pensioenssysteem te hervörme: de koste loupe te hoeg op en de staot kin 't riekeleke pensioensysteem neet mie financiere. Umtot bekans ederein d'r achteroet op zal goon mèt dees hervörminge kin Koolmees op väöl kritiek rekene vaan media, pensioenboonde es-ouch börgers.

## Extern linke
* Drs. W. (Wouter) Koolmees, Parlement.com
Kiev

**Kiev** (alternatief sjpelling: Kiëv; Oekraïens: Київ, **Kyjiv**; Russisch: Киев *Kijev*) is de hoofsjtad en geliek óch de groeëtste sjtad van Oekraïne. De sjtad ligk aa g'n Dnjepr, neet wied va noaberland Wit-Rusland en hat óngevier 2,9 mieljoeën iwuënesj. Besjtuurlig gezieë sjteet de sjtad, graad wie Sebastopol óp de Krim, óp 'tzelfde niveau wie alle oblaste van Okraïne. Kiev is óch d'r naamgeëver en besjtuurlig centrum van d'r gelieknamige oblas, wiewaal 't geë óngerdeel doava vurmt.  

Wienieë de hoofsjtad van Oekraïne woeëd gesjtich, is óndudelig. Volges de Nestorkroniek, e manuscrip oet d'r 12e ieëw, woar dat in d'r 9e ieëw, wie de Varjage oet Scandinavië hei koame. In 't lank doarumhin woeënde de Poljane, e Slavisch volk. Hei óntsjtóng 'n handelsroute, die Scandinavië mit de Sjwatte Zieë verbóng. Kiev beleëfde zinge bluitied tussje 882 en 1169, wie 't de hoofsjtad van 't Kievse Riek woar. 't Houw in deë tied zeker 30.000 iwuënesj en woar doamit ing van de groeëtste sjteë van Europa. Aan dees periode koam in 1240 definitief 'n ing; de Mongole maakde de sjtad mit d'r grónk geliek. In de zes ieëwe die doaróp volgde, woar Kiev 'n provinciesjtad in 't Pools-Litouwse Gemenebes. De sjtad gruide hel in d'r 19e ieëw. 

Noa d'r Ieësjte Weltkreeg woeëd Kiev mieëder kiere veroaverd durch versjillende sjtriedende partieë: Oekraïense nationaliste, bolsjewieke, de witte armee en Pole. Oetintelig hant de bolsjewieke gewónne, wat tot gevolg houw dat Kiev en Oekraïne vuur zieëvetig joare e deel van de Sovjet-Unie zouwe weëde. In 1941 woeëd Kiev veroaverd durch Nazi-Dütsje tróppe. Get boete de sjtadsmoere, in 't revien van Babi Jar, woeëde mieë es 100.000 joede vermoard. In 2004 woar Kiev 't tonieël va fel demonstraties van aanhengesj va Viktor Joesjtsjenko teëge de vervalsing van d'r verkezingsoetsjlaag durch aanhengesj van Viktor Janoekovytsj. Tussje november 2013 en meëts 2014 woeëd ópnuits teëge Janoekovytsj geprotesteerd, oeëbei mieë es hóngerd lüj um 't leëve koame. 

Bei de Róssische invasie van 2022 woar 't pakke van Kiev ee van de ieësjte doele. Vanoet 't noorde woeëd in inne daag noa de sjtad ópgeruk, mar de sjtad wirkelig vereuvere lukde neet. De Rósse begóste de sjtad doa-óp te belegke en te bombardere.
Minsk

**Minsk**(Wit-Russisch: *Мінск*, óch waal *Менск*; Russisch: *Минск*) is de hoofsjtad va Wit-Rusland. De sjtad ligk in 't midde van 't lank en hat zoeën 1,9 mieljoeën iwuënesj. De revier de Svislotsj sjtruimt durch de sjtad. Minks is óch e wichtig verkiersknooppunt, oeë de weëg va Berlien noa Moskou en Noord-Europa noa noaberlank Oekraïne zich krütse.
Sander Dekker

**Sander Dekker** (D'n Haag, 9 fibberwarie 1975) is 'ne Nederlandse politicus vaan de liberaol-conservatieve VVD en d'n huidege Nederlandse minister veur Rechsbesjerming (*Rechtsbescherming*) in 't Kabbinèt-Rutte III.

Veurtot Dekker minister woort, waor heer gemeinteraodslid in D'n Haag (2003-2006), fractieveurzitter vaan de VVD D'n Haag (2004-2006), Wèthawwer vaan Oonderwies, Jäög en Sport in d'n Haag (1006-2012) en Staotssikkertaris vaan Oonderwies, Kultuur en Weitesjap in 't Kabbinèt-Rutte II (2012-2017).

't Ministersjap veur Rechsbesjerming geit nao 'ne minister zoonder portefueille; dat wil zègke, zoonder hoof te zien vaan 'n eige ministerie. Dekkers ministersjap woort pas in 't huideg kabbinèt, in 2017, ingestèld. Heer is dus d'n ierste minister vaan dit ministersjap. De Minister vaan Rechsbesjerming vèlt oonder 't ministerie vaan Justitie en Veilegheid, boe Ferdinand Grapperhaus allewijl minister vaan is. Dekker geit es minister veur Rechsbesjerming euver rechsbijstand, slachofferhölp, kansspeule, besjerming vaan persoensgegeves en 't Centraol Justitieel Incassobureau (CJIB) in Leeuwarde.
Bruno Bruins

**Bruno Johannes Bruins** (Arnhem, 10 juli 1963) is 'ne Nederlandse politicus vaan de liberaol-conservatieve VVD en veurmaolege minister veur Medisch Zörg (*Medische Zorg*) in 't Kabbinèt-Rutte III.

Bruins studeerde rechte in Groninge, dao waor heer ouch aktief es sikkertaris vaan de jäögbeweging vaan VVD, JOVD. Vaan 1996 bis 2002 waor Bruins lid vaan de gemeinteraod in D'n Haag. In 2000 woort heer ouch wèthawwer vaan dees stad en dat bleef heer bis 2006, wie heer veur e jaor Nederlands staotssikkertaris vaan Oonderwies, Kultuur en Weitesjap woort in 't Kabbinèt-Balkanende III, boe-in de CDA 'n coalitie vörmde mèt zien partij, de VVD. Dees coalitie bleek evels gei groet succes te zien en veel al in fibberwarie 2007. Datzelfde jaor góng Bruins trök nao de lokaal polletiek, en wel veur e paar maond es woernummend börgemeister vaan de Zuid-Hollandse gemeinte Leidschendam-Voorburg. Daonao góng Bruins tijdelek 't bedriefsleve in, oonder aandere es direktäör vaan 't verveursbedrief *Connexxion*.

Wie 't kabbinèt-Rutte III woort ingestèld in 2017, woort in 't indverslaag vaan de coalitiegesprekke veur d'n ierste kier de nuie ministerspos Medische Zörg geneump. 't Geit hei um e ministersjap zoonder portefeuille; dat wèl zègke, e ministersjap zoonder eige ministerie. In plaots daovaan vèlt de minister veur Medische Zörg direk oonder 't Ministerie vaan Volksgezoondhied, Welzien en Sport, boevaan allewijl de CDA'er Hugo de Jonge minister is. Es minister vaan Medisch Zörg waor Bruins belas mèt geneeskundege zörg, de zorgverzekeringswèt en zörgtouwslaag, touwziech op veujselkwaliteit, baone, opleiing en arbeidsmerretbeleit veur de zörg, gezoondheidsbesjèrming, medische biotechnologie, genees- en hölpmiddele, drugsbeleid en 't sportbeleid vaan de zörg.

Tiedens e laankdoereg debat in de Twiede Kamer euver 't coronavirus op 18 miert 2020 kraog Bruins las van flawwegheid, door euververmeujdheid. Einen daag later verliende de keuning 'm op eige verzeuk iervol oontslaag.
Instrumentalis

D'n **instrumentalis** is 'ne naomval dee in diverse taole veurkump of veurkaom. Heet gief 't middel aon boemèt get gebäört.

## Veurkoume in de Indo-Europese taole
D'n instrumentalis waor eine vaan de ach naomvel die me kin reconstruere veur 't Proto-Indo-Europees. In diverse dochtergróppe is ze nog te vinde. 't Sanskriet heet d'n instrumentalis zoe good wie alle zeve aandere bewoerd. Ouch de Slavische en Baltische taole kinne - ouch noe nog - 'nen instrumentalis (beveurbeeld Russisch треном *trenom* 'mèt d'n trein'), zoe good wie 't Armeens. In 't Latien is d'n instrumentalis formeel opgegaange in d'n ablatief, meh me kin nog wel zien tot 'r bestande heet: 'ne vörm wie *nudis manibus* beteikent, zoonder veurzètsel en zoonder wijere contex, 'mèt de bloete han'.

Ouch in de aw Germaanse taole kaom d'n instrumentalis veur, meh dao begint 'r al same te valle mèt d'n datief - e perces wat later woort voltoejd. 't Bèste is heer bewoerd in 't Aajdhoegduits, boe manneleke en oonzijege wäörd nog apaarte vörm höbbe. In 't Aajdingels besteit de naomval allein nog bij de veurnaomwäörd, in 't Gotisch is 't nog mer e relik. Zelfs in de modern Wes-Germaanse taole heet d'n instrumentalis nog ei relik achtergelaote. In 'n oetdrökking wie *(des) te groeter* geit 't lid *te* trök op **þē*, d'n awwen instrumentalis vaan *þata*. Feitelek beteikent dit dus 'daodoor groeter' of 'groeter door middel daovaan'.