open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Benedictus XVI

**Benedictus XVI**, gebore **Joseph Alois Ratzinger** (Marktl-am-Inn, Duitsland, 16 april 1927 - Roeme, 31 december 2022) waor 'nen Duitse kathelieke geisteleke. Vaan 19 aprèl 2005 tot 28 fibberwarie 2013 waor heer in functie es paus en bisjop vaan Roeme.

Ratzinger woort gebore in 1927 in Beiere es zoon vaan 'ne pelitiemaan dee sterk antinazistisch gezind waor. In 1941 mós heer evels bij de Hitlerjugend, umtot de wèt dat veursjreef. In 1943 mós heer in deens, meh heer deserteerde 't volgend jaor en vlöchde nao Hongarije. Na vaan april tot juni 1945 verpliechde lesse denazificatie gevolg te höbbe gónge heer en zie broor Georg Ratzinger nao 't seminarie. In 1953 kaom zien dissertatie, euver Sint-Augustinus, veerdeg. Vaanaof 1959 doceerde heer aon versjèllende universiteite achterein theologie en bij 't Twiede Vaticaans Concilie adveseerde heer kardinaal Joseph Frings dee in naom vaan Duitsland deilnaom.

In 1972 riechde heer mèt 't magazine *[[Communio]]* op, tot oet zouw greuje tot officieus spreekorgaan vaan de Kathelieke Kèrk. In 1977 woort heer eertsbisjop vaan München en dao-op ouch kardinaal. In 1981 beneumde paus Johannes Paulus II häöm es prefect in de Conkergatie veur de Gluifslier (de aw Inquisitie), en in 1982 lag heer zien functie es eertsbisjop nier. In 2002 woort heer deke vaan 't Colleesj vaan Kardinale. Volges ingewijde waor heer intiemer betrokke bij paus Johannes Paulus II es wee daan ouch.

Wie Johannes Paulus II op 2 april storf, woort heer dèks es sjansmaker geneump, allewel tot neet ederein dao einstummeg euver waor: väöl lui verwachde 'nen Italiaanse paus, aandere 'ne Zuid-Amerikaanse. Wie 't conclaaf op 18 april begós, woort heer in wieneg stumrundes de volgenden daag um zès oor tot paus oetgerope.

Wie ziene veurgenger stoont Benedictus XVI bekind es pacifistisch en conservatief. Heer gol es hiel erudiet (heet ummers es professor gedoceerd) en had 'n passie veur Beethoven. Op 25 januari 2006 gaof heer zien ierste encycliek oet: *[[Deus Caritas est]]*. Later volgde *[[Spe Salvi]]* en *[[Caritas in Veritate]]*. Oonder zie pontificaot woort de kèrk belaog door hendeg umvaankrieke sjendaole vaan seksueel kindermisbruuk door geisteleke. Me heet häöm verwete dao neet hel genóg in op te trejje. 'n Aander punt vaan kritiek waor e gemeind gebrek aon empathie: me verweet häöm mie in theologie es in de geluivege geïntrèsseerd te zien. Mèt zie conservatief beleid vervreemde heer veural in Europa de Kèrk wijer vaan häören aonhaank.

Op 11 fibberwarie 2013 kundegde heer zien aoftrejje per 28 fibberwarie as. aon. Heer verklaorde door zienen awwerdóm de krach veur 't paussjap te verlere; ieder, in 2010, had 'r al gezag tot 'ne paus moch tröktrejje es 'r neet mie kós. Benedictus waor d'n ierste paus in 700 jaor dee aoftraoj. Zienen opvolger woort d'n Argentijn Jorge Mario Bergoglio, dee de pausenaom Franciscus aonnaom. Benedictus bleef nao zie tröktrejje de titulatuur *Zien Heilegheid* drage, zoewie ouch 't wit habiet, en woort 'paus emeritus' geneump.

Ind december 2022 kaom 't beriech tot Benedictus zien gezoondheid hel achteroet góng. In de mörge vaan Awwejaorsdaag woort zie hiemele bekind gemaak.

## Externe link
Oosnederduits

't **Oosnederduits** is de volkstaol vaan 't groetste deil vaan Brandenburg en Sachsen-Anhalt en vaan hiel Mecklenburg-Vorpommern in Noord-Duitsland. Vaanajds weurt 't ouch in Pole en in Rössische kolonies gesproke, meh zeker in Pole is de taol bekans oetgestorve.  't Is 'n deil vaan de streiktaol, die oonder de naom *[[Platduutsj]]* in Duitsland bekind is. De naom *Oosnederduits* is boete de taolkunde nog neet zoe ingebörgerd.

## Verspreiing
't Oosnederduits taolgebeed begint in Wesduitsland en reik tot de grens vaan Pole.

## Dialekte
*Ostpommersch
*Mekelnborg-Vörpommersch Platt
*Niederpreußisch
*Mark Brannenborger Platt
Cholera

**Cholera** (**kolaer**) ies 'n infectiekrenkde die gekènmerk weurt door 't plotseling optrae van ernstige diarree. 

Nao 'ne incubatietied van zès oer tot twiè daag ontsjteit innins 'ne waterige diarree, al gauw gevolg door euvergeve. Es gevolg hievan kènt 't lief 'ne houp litersj voch verleze. Dees oetdruèging kènt in sommige gevalle leije tot hendig ernstige situaties en zelfs tot d'n doad. 'n Sjnel behandeling èvvel kènt dat veurkómme.
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** (oetsjpraak in 't Braziliaans Portugees: [ˈʁi.u dʒi ʒɐˈnejɾu]) ies de hoofsjtad van de gelieknamige sjtaot in 't zuudweste van Brazilië. De sjtad liek aan 'n baai, de Baía de Guanabara. Mèt 'n oppervlak van 1260 km² en 6.718.903 inweunersj (1 juli 2019) ies 't de twiède sjtad van Brazilië, nao São Paulo. Bies 1960 waor Rio de hoofsjtad, meh doe woort die rol euvergenómme door Brasília.

De sjtad ies bekènd vanwege de sjtrande van Copacabana, 't beeld van Jezus op de Corcovado-heuvel (de *Cristo Redentor*) en vanwege 't jaorliks carnaval, dat hie oetbundig weurt gevierd. In 2016 woorte hie de Olympische Sjpele georganiseerd.
 
In de sjtad zint groate sociaal tegesjtèllinge. E groat deil van de bevolking laef in de zoagenaamde *[[favela]]s* of krottewieke. 

## Externe link
* Website van de gemeinte
Geulem

**Geulem** (Nederlands: **Geulhem**) is e gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 't Lik aan de rivier de Geul; de naam beteikent dan ouch: "heim aan de Geul". Geulem lik gedeiltelik in 't dal en gedeiltelik aan de Geulemerberg en de Brakkeberg. Bis 1982 huèrde Geulem bie de gemeinte Berg en Terbliet, die doe opgegange is in de gemeinte Valkeberg. Geulem is e toeristeplaetske, veur e klein gehuch ligke d'r relatief väöl hotels.

## Geulemergroeve
De Geulemergroeve is e gangesjtèlsel in de berg, woa vreuger mergel woort gewonne. Bie d'n ingank van de groeve haet me e mergele beeld van 'ne blokbreker neergezat. In de grot is ouch 'n kapel gemaak.

## Bezeenswaerdighede
Aan en in de Geulemerberg in Geulem lik ein aantal grotweuninge. Die zint bis 't begin van de 20e ièw in gebruuk gewaes es weuning veur de blokbraekersj en woorte in de jaore 70 van de 20e ièw gerestaureerd. 

De Geulemermeule dateert van veur 't jaor 1306, want op 27 oktober van dat jaor weurt ze geneump in ein akte es bezitting van 'ne zekere Goswijn van Berg. De watermeule haet ein raad mèt bove-aandrieving aan eine meuletak van de Geul. 't Tegewoordige geboew, oet 1768, is in gebruuk es hotel-restaurant-terras. 

Kesjtièl Geulzich is e kesjtièlke oet 't ing van de 19e ièw, óntworpe door d'n architek Henri Reek oet Mestreech. 't Is geboewd van mergel in neogotische sjtiel en bevingk zich aan de Brakkeberg. Saer 1937 is hie e hotel gevestig.

## Extern links
*Gesjiedenis van Geulem door Jan Notten, op de site van de Heemkundevereiniging Houthem-Sint Gerlach
Dolfijne

**Dolfijne** of **Delphinidae** zien 'n femilie vaan Walvèsechtege. Eigelek geit 't hei allein um de **Oceaandolfijne**; aander dolfijne zien vereineg in de superfemilie Revierdolfijne. De dolfijne zien relatief ranke en klein bieste mèt dèks 'n hoeg intelligentie. In 't algemein spraakgebruuk weure de groetste dolfijne, wie de orka, dèks walvèsse geneump i.p.v. dolfijne. De orde umvat mie es daarteg soorte.

Al dolfijne zien carnivoor en leve vaan vès. Haaie zien de veurnaomste natuurleke vijande.

### Taxonomie
* FEMILIE **DELPHINIDAE**
** Geslach ***Peponocephala***
*** Meloenkopswalvès (*Peponocephala electra*)
** Geslach ***Orcinus***
*** Orka (*Orcinus orca*)
** Geslach ***Feresa***
*** Dwergorka (*Feresa attenuata*)
** Geslach ***Pseudorca***
*** Valsen orka (*Pseudorca crassidens*)
** Geslach ***Globicephala***
*** Kortvinnege greend (*Globicephala melas*)
*** Laankvinnege greend (*Globicephala macrorhynchus*)
** Geslach ***Delphinus***
*** Kaapse dolfijn (*Delphinus capensis*)
*** Gewoene dolfijn (*Delphinus delphis*)
** Geslach ***Lissodelphis***
*** Noordeleke gladde dolfijn (*Lissodelphis borealis*)
*** Zuideleke gladde dolfijn (*Lissodelphis peronii*)
** Geslach ***Sotalia***
*** Tucuxi (*Sotalia fluviatilis*)
** Geslach ***Sousa***
*** Indopacifische Sousadolfijn (*Sousa chinensis*)
*** Atlantische Sousadolfijn (*Sousa teuszii*)
** Geslach ***Stenella***
*** Atlantische gevlekde dolfijn (*Stenella frontalis*)
*** Clymenedolfijn (*Stenella clymene*)
*** Tropische gevlekde dolfijn (*Stenella attenuata*)
*** Toldolfijn (*Stenella longirostris*)
*** Gestreipde dolfijn (*Stenella coeruleoalba*)
** Geslach ***Steno***
*** Ruigtanddolfijn (*Steno bredanensis*)
** Geslach ***Tursiops***
*** Toemeleer (*Tursiops truncatus*)
*** Burrunandolfijn (*Tursiops australis*)
** Geslach ***Cephalorhynchus***
*** Chileense dolfijn (*Cephalorhynchus eutropia*)
*** Commersondolfijn (*Cephalorhynchus commersonii*)
*** Heavisidedolfijn (*Cephalorhynchus heavisidii*)
*** Hectordolfijn (*Cephalorhynchus hectorii*)
** Geslach ***Grampus***
*** Rissodolfijn (*Grampus griseus*)
** Geslach ***Lagenodelphis***
*** Fraserdolfijn (*Lagenodelphis hosei*)
** Geslach ***Lagenorhynchus***
*** Witzijdolfijn (*Lagenorhynchus acutus*)
*** Zwarte dolfijn (*Lagenorhynchus obscurus*)
*** Oorglaasdolfijn (*Lagenorhynchus cruciger*)
*** Pacifische witzijdolfijn (*Lagenorhynchus obliquidens*)
*** Pealedolfijn (*Lagenorhynchus australis*)
*** Witsnoetsdolfijn (*Lagenorhynchus albirostris*)
** Geslach ***Oracella***
*** Irawadidolfijn (*Oracella brevirostris*)
Miensjelike seksualiteit

**Miensjelike seksualiteit** ies e complex van geveules en handelinge die 'ne miensj kènt ervare of oetveure en die samehange mèt lichamelike geveules mèt betrèkking op 'ne andere persoon. Sommige luuj gebruke 'n inger definitie en zeen seksualiteit es de lös nao gesjlachsgemeinsjap tösje luuj en de gesjlachsgemeinsjap zelf.

Seksualiteit ies veur luuj van belang veur de veurtplanting, veur bevestiging van 'n relatie tösje persone, en neet in de lètste plaats veur 't beleve van genot. In sómmig culture liek op 't eupelik kalle euver seksualiteit e religieus taboe, of ies 't beoefene van seksualiteit veur sómmige zelfs verbao (bieveurbeeld veur Roums-Katholieke geistelike, 't zoageneumde celibaat). Vanoet religieus of maatsjappelike euvertuging kènt me vinge dat seksualiteit (in de zin van gesjlachsgemeinsjap) allein binne 'n huweliksrelatie kèn plaatsvinge.
Heëlehei

**Heëlehei** óf **G'n Hei** (Nederlands: **Heerlerheide**) is e dörp i 't noarde va de gemingde Heële. 't Aantal inwuënesj (2005) is 3.318, same mit de boeteveëdel va dit sjtadsdeel is dat ungeveër 22.000. 

Heëlehei is bekank vaweëge de mien Oranje-Nassau III. De exploitatie va dees mien beguës in 1917. In 1973 góng de Oranje-Nassau III tów, en in 1974 sjloopde me de miensjaach. 

Heëlehei is 'ne beëvaartplaatsj vuur d'r hillige Cornelius. Wie Heëlehei in 1839 'n zelfsjtandige parochie woeëd, kroog me óch 'n reliek va g'ne hillige. De Corneliuskèrk is geboewd i neoromaanse sjtiel noa e óntwirp va Joseph Cuypers en Jan Stuyt. 

In Heëlehei ligk Kesjtieël Passarts-Nieuwenhagen

## Externe link
*Heëlehei es baevaartplaats (Meertens Instituut)
Savanneolifant

De **Savanneolifant** (*Loxodonta*) is 'n soort vaan 't geslach *Loxodonta* (Afrikaanse olifnate), oet de femilie Olifante, dee vreuger mèt de Bosolifant es eine soort gezeen woort: d'n **Afrikaansen Olifant**. Noe weurt mèt deen term algemein nao dit bies verweze.

De savanneolifant kin wel zeve meter laank en veer meter hoeg weure. Daomèt is heer 't groetse landbies op Eerd. D'n draagtied bedreug 22 maond. Ze zien, aanders es hun Aziatische neefkes, oongesjik veur domesticatie. Ze kinne mèt infraklaank euver kilometers lang afsten mètein communicere.

Ouch Afrikaanse olifante zien sterk bejaog um hun ivoor. Nao umvangriek reddingsprogramma's in de jaore negeteg zien ze noe minder bedreig en vörme hei en dao alweer 'n plaog.
Hell Is For Heroes

**Hell Is For Heroes** ies ein Britse band oet 't genre emo.

## Bandlede
* Justin Schlosberg - zank
* William McGonagle - gitaar
* Tom O'Donoghue - gitaar
* James Findlay - bas
* Joe Birch - drums

## Discografie
* Neon Handshake (2003)
* Transmit Disrupt (2005)
* Hell Is For Heroes (2007)

## Externe link
*Officieel site
Minsape

**Minsape** of **Hominidae** zien 'n femilie vaan hoeg oontwikkelde zoogdiere oet de orde **[[Aapechtege]]**. Minsape zien groete ape, mèt veural 'nen oontwikkelde sjedel en rechopstaonde gaank. Veural vreuger woorte de gibbons ouch tot de minsape gerekend. Zij höbbe ziech evels ieder aofgesplits en zien ouch in bouw minder minsechteg: ze zien kleinder en slaanker en hun leve späölt ziech väöl mie in de buim es op de groond aof.

Ze zien verdeild in twie oonderfemilies: de ***Ponginae***, die oet Azië koume, en de ***Homininae***, die in Afrika hunnen oersprunk höbbe. Umtot de mins ouch tot dees femilie behuurt, is ze hiel intensief door biologe bestudeerd. Neet allein de levende minsape, meh ouch de fossiel soorte, in 't bezunder die tot de moderne mins höbbe geveurd of die es 'zijtek' in de eveolutie ing verboonde waore, zien oetgebreid oonderzoch en bediscussieerd.

### Taxonomie
Allein de nog bestaonde soorte zien weergegeve.

**MINSAPE** (HOMINIDAE)
* **Ponginae**
** Geslach ***[[Orang-oetans|Pongo]]***
*** Bornesen orang-oetan (*Pongo pygmaeus*)
*** Sumatraansen orang-oetan (*Pongo abelii*)
*** Tapanoeli-orang-oetan (*Pongo tapanuliensis*)
* **Homininae**
** Geslach ***[[Gorilla's|Gorilla]]***
*** Westeleke gorilla (*Gorilla gorilla*)
*** Oosteleke gorilla (*Gorilla beringei*)
** Geslach ***[[Chimpansees|Pan]]***
*** Gewoene chimpansee (*Pan troglodytes*)
*** Bonobo (*Pan paniscus*)
** Geslach ***[[Evolutie vaan de mins|Homo]]***
*** Mins (*Homo sapiens*)

De chimpansees zien zoe ing mèt de mins verwant (d'r is 'n euvereinkoms in de bei genome vaan mie es 98%) tot inkel wetensjappers höbbe veurgestèld ze bij 't geslach *Homo* in te deile. De consensus is evels um dat neet te doen. Ouch gorilla's blieke genetisch korter bij de mins en de chimpansees te stoon es gemeind. De orang-oetans evels wieke mier aof: zij stumme veur good 96% mèt de aander minsape euverein.

Traditioneel heet me aparte *[[tribus (biologie)|tribus]]* gemaak vaan de mins en de chimpansees aon d'n eine kant en de gorilla's aon d'n andere kant:

De nui inziechte euver de genetische natuur vaan de gorilla's zouw dao verandering in kinne bringe.

## Referenties
Katechtege

Mèt **Katechtege** weurt hei verweze nao de femilie **Felidae**. Dèks weurt nao de diere die tót de oonderorde *[[Feliformia]]* behure ouch mèt deze naom verweze. In 't gebruuk in dees encyclopedie zien de katechtege evel 'n oonderdeil vaan de superfemilie *Feliformia*. Katte in èngere zin zien de *klein katte* (subfemilie), de *eigeleke katte* (geslech), de *boskat* (soort) en de *hoeskat* (oondersoort), zuug heioonder.

De katte zien 'n femilie vaan Carnivore zoegdiere. Veerteg miljoen jaor trök mote de ierste exemplare oontstoon zien. De katte weure eingedeild in drei subfemilies en eineg tientalle soorte.

### Taxonomie
**KATTE** (FELIDAE)
* **Klein katte** (Felinae)
** Geslach ***[[Eigeleke katte|Felis]]***
*** Noordafrikaanse kat (*Felis silvestris*)
**** Wèl noordafrikaanse kat (*Felis silvestris lybica*)
**** Hoeskat (*Felis silverstris catus*)
*** Zandkat (*Felis margarita*)
*** Oorwaudkat (*Felis chaus*)
*** Zwartvootkat (*Felis nigripes*)
*** Sjinese weustekat (*Felis bieti*)
** Geslach ***Otocolubus***
*** Manoel (*Otocolubus manul*)
** Geslach ***[[Catopuma]]***
*** Aziatische gaudkat (*Catopuma temmincki*)
*** Baoikat (*Catopuma badia*)
** Geslach ***Profelis***
*** Afrikaanse gaudkat (*Profelis aurata*)
** Geslach ***[[Prionailurus]]***
*** Liepeerdskat (*Prionailurus bengalensis*)
*** Vèskat (*Prionailurus viverrinus*)
*** Platkopskat (*Prionailurus planiceps*)
*** Reuskopskat (*Prionailurus rubiginosus*)
** Geslach ***[[Lynx]]***
*** Eurazische lynx (*Lynx lynx*)
*** Spaonse lynx (*Lynx pardinus*)
*** Canadese lynx (*Lynx canadensis*)
*** Roeje lynx (*Lynx rufus*)
** Geslach ***Caracal***
*** Karakal (*Caracal caracal*)
** Geslach ***Leptailurus***
*** Serval (*Leptailurus serval*)
** Geslach ***Herpailurus***
*** Jagoearoendi (*Leptailurus yaguarondi*)
** Geslach ***Oncifelis***
*** Pampakat (*Oncifelis colocolo*)
*** Geoffrykat (*Oncifelis geoffroyi*)
*** Kodkod (*Oncifelis guigna*)
** Geslach ***Oreailurus***
*** Andeskat (*Oreailurus jacobita*)
** Geslach ***[[Leopardus]]***
*** Ocelot (*Leopardus pardalis*)
*** Margay (*Leopardus wiedii*)
*** Tiegerkat (*Leopardus tigrinus*)
** Geslach ***Puma***
*** Poema (*Puma concolor*)
* **Groete katte** (Pantherinae)
** Geslach ***Pardofelis***
*** Marmerkat (*Pardofelis marmorata*)
** Geslach ***[[Neofelis]]***
*** Nevelpanter (*Neofelis nebulosa*)
** Geslach ***Uncia***
*** Sniewpanter (*Uncia uncia*)
** Geslach ***[[Panthera]]***
*** Liew (*Panthera leo*)
*** Tieger (*Panthera tigris*)
*** Liepeerd (*Panthera pardus*)
*** Jaguar (*Panthera onca*)
* **Acinonychinae**
** Geslach ***Acinonyx***
*** Jachliepeerd (*Acinonyx jubatus*)
Hoolheurege

De **Hoolheurege** of **Bovidae** zien 'n femilie vaan herkauwende Evehovege, boetouw alle bieste die es *vie* gezeen weure hure. Väöl soorte koume evels allein in 't wèld veur. 't Zien dèks forse bieste, allemaol plante-eters, en mèt e complex digestief systeem; zoe heet 'n kooj veer maoge. De meiste hoolheurege leve in d'n Awwe Wereld.

### Taxonomie
De koojechtege zien in nege subfemilies verdeild.

**KOOJECHTEGE** (BOVIDAE)
* Rinder (Bovinae)
* Doekers (Cephalophinae)
* Echte antilopes (Hippotraginae)
* Gazelle (Antilopinae)
* Sjäöp en geite (Caprinae)
* Waterböffele (Reduncinae)
* Impala (Aepycerotinae)
* Reebökske (Paleinae)
* Gnoes (Alcelaphinae)
Vinvèsse

**Vinvèsse** (Latien: *Balaenopteridae*) zien 'n femilie vaan nege soorte groete walvèsse. Ze höbbe allenei 'ne lange vin. Sommeg soorte koume euver de ganse wereld veur.

### Taxonomie
* Geslech ***Balaenoptera***
** Gewoene vinvès (*Balaenoptera physalus*)
** Sei-vinvès (*Balaenoptera borealis*)
** Bryde-vinvès (*Balaenopters brydei*)
** Dwergvinvès (*Balaenoptera edeni*)
** Blauwe vinvès (*Balaenoptera musculus*)
** Noordeleke Minke-walvès (*Balaenoptera acutorostrata*)
** Zuideleke Minke-walvès (*Balaenopters bonaerensis*)
** *[[Balaenoptera omuarai]]* (ontdek in 2003)
* Geslech ***Meagaptera***
** Bultrögk (*Megaptera novaeangliae*)
Blauwe vinvès

De **Blauwe Vinvès** (*Balaenoptera musculus* (Linnaeus, 1758)) is 'ne groete vertegewoordeger vaan de Walvèsechtege en huurt bij de baardwalvèsse. Heer is mèt 'n lèngde vaan derteg meter en e gewiech van roontelum de 150.000 kilogram 't groetste bies op Eerd, jeh mesjiens 't groetste bies wat oets heet geleef. Ze leve in alle oceane, meh koume 't mieste veur um de Zuidpool. De naom *musculus* ("gespierd", meh ouch "muiske") is e woordspeul vaan Linnaeus gewees. Ze kinne fonteine vaan nege meter hoeg make en hun longinhaajd bedreug 5000 liter of mie. De tóng vaan de blauwe vinvès is zoe groet wie 'ne olifant.

Sins de jaore negeteg zien de bieste officieel besjermp. Daoveur woorte ze door versjèllende len bejaag, 't lès door Japan en Noorwege. 't Rizzervaot roontelum de Zuidpool zuut me allewijl es ein vaan de groetste successe vaan Greenpeace.
Techniek

**Techniek** is 't controlere en manipulere van mit name de neet-laevende natuur door de minsj. 
Techniek weurt beoefend doer technici. Auch bie 't manipulere van de laevende natuur weurd van techniek gesjpraoke: biotechnologie.

## Relatie mit de weitesjap
Weitesjap en techniek ligke biejein in 't verlèngde: weitesjap is 't onderzeuke en modellere van de natuur; techniek is het toepasse van de doer de weitesjap versjafte wètmatigheide en inzichte om bepaalde effecte te berieke.

## Relatie mit kuns
Kunst en techniek ligke ouch biejein in 't verlèngde: techniek kump van 't Griekse woerd *technè* dat kunst beteikent. Inne vakman kint ein bepaalde techniek 'as methode' beheerse, beveurbild glaasblaze, op 'n menier dat 't kunstig is. De resultate van zien 'techniek' zunt dus kunsveurwerpe. Inne kunsteneer is dus eigelik primair inne technicus. Inne kunssjilder mot as basis 't sjildere as techniek beheerse. 't Versjil dat gemak weurd tusje kunsteneer en technicus betrif de creativiteit. 
Bie de moderne technicus weurt 't creative proces biena onzichbaar doer de toegepaste weitesjap, productiemethodes, efficientie en doelgerichtheid. Veurafgaande aan, mer auch tiedens, 'n technisch projek weure vaak methodes zoas *brainstorm* toegepast woe dudelik creative momente aanwezig zien.
Bie kunstenaers dao-en-taege weurt 't creative proces dik oondergesjikt gemakt an d'r techniek um de kuns te verkope. De resultate van 't creative proces zeunt dan dat waerk dat good in d'r maart liegkt of oeë de polletieke mach, in engere zin, de subsidiegaevers noeëd an haant.

## Kènnisgebede binne de techniek
* Agrarische techniek
* Autotechniek
* Akoestiek
* Boewkunde
* Biotechniek
* Chemische technologie
* Civiele techniek
* Geotechniek
* Grafische techniek
* Elektrotechniek 
** Elektronica
** Systeimtheorie
** Reigeltechniek
** Informatietechniek
** Computertechniek
** Elektrische machines
** Transformatore
* Fotografie
* Houtbewirking
* Informatica
* Installatietechniek
* Maritieme techniek
* Mechatronica
* Militaire techniek 
* Luchtvaart
** Ruimtevaarttechniek
* Ongerhoud
* Procestechniek
** Procesautomatisering
* Revalidatietechniek
* Robotica
* Technische natuurkónde
* Telecommunicatie
* Werktuugbouwkónde
** Autotechniek
Landboew

Mit **landboew** weurt 't proces van 't producere van voeding, blomisterie- en boumkwaekeriegewasse aangeduud, zoawaal doer 't gruje van gewasse as doer 't fokke van viè. 't Gruje van landboewgewasse weurt akkerboew genumd, 't houwe van taam dere weurt vièteelt genumd. Verder zunt d'r ouch noch de greunteteelt, fruitteelt, blomisterie en boumkwekerie. De landboew is globaal gezeen de economische sector mit de meiste wirknummersj.

## Ougste
De wèltproductie van 'n paar belangrieke landboewproducte in 2002, in miljoen ton, gebazierd op sjattinge van de USDA:

:maïs 624
:terf 570
:ries 381.1
:soja 193
:katoen 100

## Bedriefstek
* akkerboew
* bösjboew
* tuinboew
** zaodproductie en zaodteelt
** greunteteelt
** boumteelt
** blomisterie
** bolleteelt
** fruitteelt
* vièteelt
** rundvièhouwerie
** verkeshouwerie
** pluumvièhouwerie
** pelsdeerfokkerie
* vösjerie
** zièvösjerie
* aquacultuur

## Extern links
* Nederlands Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
* Europese landbouwcommissie
Oetsjpraok

**Oetsjpraok** nump me de wirkelike klank van weurd van de gesjpraoke taal, in taegesjtilling tot 't sjrifbeeld. Ze is 't ongerwerp van de fonetiek. De sjriftsysteme van de versjillende tale zunt op versjillende menere sjterk aan de oetsjpraak ge-oriënteerd (Fins sjterker as Duutsj, Duutsj sjterker as Ingelsj). Ginne enkele historisch ontwikkelde ortografie is evels consequent fonetisch. Om 'n vraem taal te liere kint daorom 't artifisjeil gecre-eerde sjrift van de Association Phonétique International van pas komme.

In de meiste tale is de officieel oetsjpraok vuur bijveurbeeld radio en televisie genormeerd.  't Normaal sjpraakgebroek en de regionaal dialecte versjille sjterk of minder sjterk van de sjtandaardoetsjpraok.
Tieger

D'n **tieger** (*Panthera tigris*) is e lid vaan 't genus Panthera. 't Zien solitair levende forse roufbieste oet de orde Carnivore. De mennekes weure naoventrint drei meter, de vruiwkes oonderhave. De bieste zien uterlek good te oondersjeie door hun striepe, die ze helpe camouflere in 't graas. Gemeinelek zien ze goudgeel; es recessieve variant koume witte en zwarte tiegers veur. De tieger weurt serieus bedreig door de jach, die veural ten veurdeile vaan de traditioneel Chinese geneeskuns kump.

## Ondersoorte
Hoonderd jaor geleie gaof 't nog ach oondersoorte, boevaan intösse drei door minseleke jach zien oetgeroejd.

* De **[[Keuningstieger]]** (*Panthera tigris tigris*), 't nationaol bies vaan India en Bangladesh. Heer kump veur in de oerwoude vaan Noord-India en aon de voot vaan de Himalaya. Sjattinge vaan 't aontal exemplaore loupe oeterein vaan 3.000 tot 4.600 stök. Daomèt is 't de insegste tiegersoort die neet acuut bedreig weurt.
* De **[[Maleisen tieger]]** (*Panthera tigris corbetti*) leef in Zuidoos-Azië, inclusief 't uterste zuie vaan China. Nao sjatting zien nog zoe'n daartienhoonderd exemplaore euver.
* De **[[Sumatraansen tieger]]** (*Panthera tigris sumatrae*) leef allein op 't eiland Sumatra en heet nog zoe'n 450 exemplaore. Zien gene höbbe 'n unieke samestèlling; biologe meine tot heer, es 'r neet oetstörf, in 'n apaarte soort kin evoluere.
* De **[[Javaonsen tieger]]** (*Panthera tigris sondaica*) is tösse 1980 en 1990 oetgeroejd. 't Waor 'n opvallend slaank bies. De ummer kleinder bosse op 't euverbevolk Java booje häöm in de twintegste iew gein plaots mie.
* De **[[Balinesen tieger]]** (*Panthera tigris balica*) is al roond 1950 vaan d'n eerdboojem verdwene.
* De **[[Zuidchinesen tieger]]** (*Panthera tigris amoyensis*) woort oonder Mao Zedong in opdrach vaan de regering systematisch aofgeslach en is allewijl beperk tot 200 stök. Sinds 1977 weurt heer zjus door de regering besjermp.
* De **[[Siberischen tieger]]** (*Panthera tigris altaica*) leef veural in 'n oetgestrèk gebeed in Oos-Rösland; allewijl gief 't 'rs nog zoeget 400. Me maak ziech serieus zörg euver zie veurtbestoon, ouch al umtot de populaties väöl inteelt kinne. Evels besteit 'n oetgebreid fokprogram. Sommeg populaties leve in gebeder die de hèlf vaan 't jaor oondergesnied zien; dao zien de witte tiegers door hun kleur in 't veurdeil.
* De **[[Kaspischen tieger]]** (*Panthera tigris virgata*), is roond 1970 oetgestorve en leefde ten weste en zuie vaan de Kaspische Zie.
Oejevaars

**Oejevaars** (in aander Limbörgs ouch **Sjtorke**; Latien **Ciconiidae**) zien 'n femilie vaan Veugel oet de orde Oejevaarechtege (Ciconiiformes) die in de mieste tropische, subtropische en gemaotegde len veurkoume. Väöl soorte doen aon vogeltrèk. De witte en de (aoventouw) de zwarten oejevaar zien zoe allein zomers in Nederland en 't Bèlsj te zien. 't Zien groete veugel, mèt lang pu en lang halze. Ze höbbe geine syrinx en kinne gei keelgeluid producere; veur ziech kinbaar te make kleppe ze mèt hunne snavel. Ze vlege dèks zweventere door de loch, zoetot ze - wie ouch albatrosse - wieneg energie gebruke.

### Taxonomie
**OEJEVAARS** (CICONIIDAE)
* Geslach ***Mycteria***
** Mèlkoejevaar (*Mycteria cinerea*)
** Geelsnaveloejevaar (*Mycteria ibis*)
** Boonten oejevaar (*Mycteria leucocephala*)
** Houtoejevaar (*Mycteria americana*)
* Geslach ***Anastomas***
** Aziatischen opesnavelegen oejevaar (*Anastomas oscitans*)
** Afrikaansen opesnavelegen stooejevaarrk (*Anastomas lamelligerus*)
* Geslach ***Ciconia***
** Abdimoejevaar (*Ciconia abdimii*)
** Bisjopsoejevaar (*Ciconia episcopus*)
** Stormoejevaar (*Ciconia stormi*)
** Maguarioejevaar (*Ciconia maguari*)
** Oosteleke witten oejevaar (*Ciconia boyciana*)
** Witten oejevaar (*Ciconia ciconia*)
** Zwarten oejevaar (*Ciconia nigra*)
* Geslach ***Ephippiorhynchus***
** Zwartnekoejevaar (*Ephippiorhynchus asiaticus*)
** Zadelbekoejevaar (*Ephippiorhunchus senegalensis*)
* Geslach ***Jabiru***
** Jabiru (*Jabiru mycteria*)
* Geslach ***Leptoptilus***
** Kleinen adjudantsvogel (*Leptoptilus javanicus*)
** Groeten adjudantsvogel (*Leptoptilus dubius*)
** Maraboe (*Leptoptilus crumeniferus*)
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder** (Mossenberg, Noordrien-Wesfale, 7 april 1944) is 'ne Duitse politicus. Vaan 1998 tot 2005 waor heer de 33e kanseleer vaan Duitsland en de zevende vaan de Duitse Bondsrippebliek. Heer veurde de gemateg-linkse partij de SPD aon en volgde in 1998 Helmut Kohl op. Heer steit bekind um zie charisma en de meneer boe-op heer mèt de media umgeit. Zien regeerstiel waor ein vaan compromisse, meh tegliek ouch vaan compromisloesheid es 't geit um impopulair maatregele. Op 22 november 2005 woort heer opgevolg door Angela Merkel.

## Zuuch ouch
* Boondskanseleer vaan Duitsland
* Lies vaan kanselere vaan Duitsland
Witten oejevaar

De **witten oejevaar** of **witte s(j)tork** (*Ciconia ciconia*) is 'ne vogel oet de femilie Storke dee in Nederland en 't Belsj vaan dees femilie 't mies algemein is. Heer leef in dees gebede es zomergas; in de winterperiode vertrèk heer nao Afrika. 't Is e groet slaank bies, mèt e wit lief en groetendeils zwarte vleugele. Heer nèstelt gewuunlek hoeg en maak groete nèste. Heer leef veural vaan kwakkers en groete insekte; muis en herdisse stoon ouch op zie menu.

E kwaart vaan de winterpopulatie leef in Pole. In Nederland waor 't bies hendeg sterk in verval, tot ze nao besjermingsprogramma's in de jaore zeventeg weer in aontal touwnumme. Allewijl kinne ze op väöl plaotse in polders gezeen weure.

## Oejevare in de volkscultuur
De witten oejevaar is 't waopedier vaan D'n Haog en de nationale vogel vaan Denemarke. Ziene naom beteikent "gelökbringer"; in 't bijgeluif heet deze vogel 'n veurnaom functie es bringer vaan gelök en veurspood. Vaanajds weurt heer ouch mèt 't kriege vaan kinder geassocieerd; in vreuger tije woorte discussies euver de herkoms vaan kinder tegeneuver kinder dèks aofgekap mèt "geer zeet door d'n oejevaar gebrach". Noe nog is 'nen oejevaar vaan hout in d'n hoof e teike vaan 'n geboorte.
Muse

**Muse** is 'ne Britse band vaan alternatieve popmuziek. Ze besteit oet **Matthew Bellamy** (zaank, gitaar, tósje), **Christopher Wolstenholme** (basgitaar) en **Dominic Howard** (slaagwerk). Matthew Bellamy is ouch d'n actiefste songsjriever vaan de band.

't Idioom vaan de band is klassiek beïnvlood en weurt daorum wel *[[progrock|neoprog]]* geneump. Neve rock en klassieke meziek hole ze inspiratie oet de mies oetereinloupende stijle, boe-oonder dubstep. De arrangeminte zien origineel en dèks groets opgezat; de songs zien gemeinelek neet bezunder laank (wie dat dèks wel 't geval is mèt progrock). De tekste behandele dèks groete thema's, mie es eine kier geïnspireerd op natuurkunde. Gans in de traditie vaan de progrock bringe ze in de regel concepalbums oet.

Muse woort begin jaore negenteg op 'n sjaol in Ingeland geformeerd. In 1996 - Bellamy is daan zestien jaor - trejje ze op in 'n lokaal manifestatie vaan bands, die ze wonne. Door de jaore heer verandert hun muziek vaan weineg gecompliceerden hardrock in de melodische pathetische muziek boerum de band noe bekind steit. Nao e paar ep'kes bij klein maatsjappije kump in 1999 *Showbizz* oet, boemèt de band bekind weurt. Mèt de albums *Origin of Symmetry* en *Absolution* vereuvere ze de gaanse muziekwereld. Vaan 't laotste album woort de single *Sing for Absolution* 'ne Nederlandse nómmer-veerhit. In 2000 en 2003 stoon ze op Pinkpop. In 2006 kaom 't nui album *Black Holes and Revelations* oet.

In 2012, 't jaor tot ze *The 2nd Law* oetbrachte, woort 't leedsje 'Survival' tot symbool vaan de Olympische Speule in Londe gemaak.

### Discografie
* *Showbiz*, 1999
* *Origin of Symmetry*, 2001
* *Hullabaloo: Live at Le Zénith*, 2002
* *Absolution*, 2003
* *Black Holes and Revelations*, 2006
* *HAARP: Live at Wembley*, 2008
* *The Resistance*, 2009
* *The 2nd Law*, 2012
* *Drones*, 2015
* *Simulation Theory*, 2018
* *Will of the People*, 2022

### Bronne
Oor's eerste Nederlandstalige Popencyclopedie, editie 2004
Shakira

**Shakira Isabel Mebarak Ripoll** (Barranquilla, Colombia, 2 fibberwarie 1977) is 'n Colombiaanse zangeres.

## Stijl
Shakira maak euver 't algemein latinmeziek, of popmeziek mèt latininvlood, meh heet ziech door de jaore heer vaan diverse stijle bedeend. 'ne Constante is häör expressief stumgebruuk (in 'n popwereld boe stumme miestens door producente weure gladgetrokke). Ouch häör tekste valle soms op; e deil vaan häör werk vertuint veur hitparademeziek deepgravende tekste euver politieke missten of oontrouw minners.

Boete häör muzikaol kwaliteite daank ze häör populariteit zeker ouch aon de seksueel gelaoje danse die ze op 't podium en in häör clips deit, en boevaan de inspiratie deils vaan de Arabische boekdanstraditie kump.

## Biografie
Shakira weurt es jongste keend vaan e femilie vaan ach gebore. Häöre pa is Libanees, häör ma Colombiaans. Es ze mèt daartien jaor nao Bogotá trèk veur fotomodel te weure, weurt ze oontdèk es zangeres, wat e jaor later leit tot *Magía*. Dap-op heet ze zelf al aon alle leedsjes mètgesjreve. Daonao oontwikkelt ze ziech in de Latiens-Amerikaanse wereld tot superstaar en bekinde actrice. 

't Album *Dónde están los ladrones* oet 1998 vesteg häöre naom ouch boete de Spaonssprekende wereld en ze beslut veurtaon veural in 't Ingels te goon zinge, wat in 2001 leit tot 't album *Laundry service*. Euveregens kump die plaat in de Spaonstaolege len gewoen in 't Spaons oet. Wereldhits vaan dit album zien "Whenever, Wherever", "Underneath your clothes" en "Objection (tango)". Ze deeg in 2005 e döbbelalbum doen oetkoume, *Fijacion Oral/Oral fixation*, boevaan 't ierste deil, Spaonstaoleg, latinmeziek bevatde en 't twiede deil, Ingelstaoleg, rockechteg gekleurd waor. De groetste hits daovaan waore "La tortura" en "Don't bother". In 2006 had ze mèt Wyclef Jean 'n groete zomerhit, "Hips don't lie", 't jaor dao-op nog ein mèt Beyoncé, "Beautiful liar". Ouch 't album *She wolf* en zienen titelsong "Lupa" doen 't good.

Sindsdeen is ze weer euverwegend Spaons goon zinge en veural in Latiens Amerika oonverminderd groet gebleve. Häör videoclips zien hoonderde mieljoene, soms zelfs mieljarde kiere bezien. In Wes-Europa haolt ze nog sporadisch hits. Wereldwied häöre groetsten hit vaan de jaore tien waor "Waka waka (this time for Africa)", veur 't WK voetbal vaan 2010.

## Persoenelek leve
Vaan 2000 tot 2010 waor Shakira in 'n relatie mèt d'n Argentijnsen avvekaot Antonio de la Rúa. Tenao haolde ze väölvöldeg de roddelpeers wie ze 'n relatie aongóng mèt voetballer Gerard Piqué. 't Koppel heet intösse twie kinder.

## Discografie
* *[[Magía (album)|Magía]]*, 1991
* *[[Peligro]]*, 1993
* *[[Pies descalzos]]*, 1995
* *[[¿Dónde están los ladrones?]]*, 1998
* *[[MTV unplugged]]*, 2000
* *[[Laundry service]]*, 2001
* *[[Fijacion Oral Vol. 1]]*, 2005
* *[[Oral fixation Vol. 2]]*, 2005
* *[[Oral fixation tour]], e verzamelalbum vaan de veurege twie*, 2007
* *[[She wolf]]*, 2009
* *[[Sale el sol]]*, 2010
* *[[Shakira (album)|Shakira]]*, 2014
* *[[El Dorado (album)|El Dorado]]*, 2017

## Externe link
* Officieel website vaan Shakira
Kemelechtege

**Kemelechtege** of **Camelidae** zien 'n femilie vaan evehoveg groete bieste (sjófhuugde dèks twie meter) mèt lang pu en 'n groete resistentie tege oetdruging. Mèt *Kemelachtege* weurt ouch verweze nao de oonderorde **[[Tylopoda]]**, boevaan de Camelidae de einege levende vertegenwoordegers zien.

De kemelechtege höbbe drei maoge en oondersjeie ziech wijer vaan de ander evehovege doortot ze 'n gesplete bovelup höbbe, boevaan ze de deile oonaofhenkelek kinne bewege, en door 't daarde ouglid; dat kump good oet bij zandstörme. 't Zien tèlgengers, die de mins sinds doezende jaore dene es rij- en lasdier. De kemelechtege zien in 't laat Eoceen oontstande in Noord-Amerika en leve allewijl in Zuid-Amerika, Zuid-Azië en Noord-Afrika.

### Taxonomie
**KEMELACHTEGE** (CAMELIDAE)
* Geslech ***Lama***
** Lama (*Lama glama*)
** Alapaca (*Lama pacos*)
** Guanaco (*Guanicoe*)
* Geslech ***Vicugna***
** Vicuña (*Vicugna vicugna*)
* Geslech ***Camelus***
** Dromedaris (*Camelus dromedarius*)
** Kemel (*Camelus bactrianus*)
*** Wèlle kemel (*Camelus bactrianus bactrianus*)
*** Hoeskemel (*Camelus bactrianus domesticus*)
Pinguïns

**Pinguïns** zien middelgroete tot groete neet-vleugende veugel oet de orde **Sphenisciformes** en de femilie **Spheniscidae**. Ze leve allemaol op 't Zuielek Haafroond en veural in kösgebeje; de mieste soorte bringe e good deil vaan hun leve in 't water door. Mèt hun klein mer krachtege vleugele kinne ze neet vlege, meh dees lidmaote zien speciaal oontwikkeld veur oonder water te zwumme. Hun dieet besteit bekans compleet oet vès en aander ziebieste. Allewel tot ze gemeinelek mèt Antarctica weure geassocieerd, koume sommege soorte zjus in de trope veur.

Pinguïns leve in gróppe vaan tientalle tot hoonderde of zelfs doezende exemplare, aofhenkelek vaan soort. Dèks breujt 't menneke 't ei oet of nump temeenste e deil vaan de verzörging vaan 't kuke op ziech.

### Soorte
* Geslach ***Aptenodytes***
** Keuningspinguïn (*Aptenodytes patagonicus*)
** Keizerspinguïn (*Aptenodytes forsteri*)
* Geslach ***Pygoscelis***
** Ezelspinguïn (*Pygoscelis papua*)
** Adeliepinguïn (*Pygoscelis adeliae*)
** Keelstrieppinguïn (*Pygoscelis antarctica*)
* Geslach ***Eudyptes***
** Rotsspringpinguïn (*Eudyptes chrysocome*)
** Fjordelandpinguïn (*Eudyptes pachyrhynchus*)
** Snarespinguïn (*Eudyptes robustus*)
** Mötspinguïn (*Eudyptes schlegeli*)
** Kroenspinguïn (*Eudyptes sclateri*)
** Macaronipinguïn (*Eudyptes chrysolophus*)
* Geslach ***Megadyptes***
** Geelougpinguïn (*Megadyptes antipodus*)
* Geslach ***Eudyptula***
** Dwergpinguïn (*Eudyptula minor*)
** Witvleugelpinguïn (*Eudyptula albosignata*)
* Geslach ***Spheniscus***
** Afrikaanse pinguïn (*Spheniscus demersus*)
** Maggelaanspinguïn (*Spheniscus magellanicus*)
** Humboldtpinguïn (*Spheniscus humboldtii*)
** Galapagospinguïn (*Spheniscus mendisculus*)
Exodus

**Exodus** is e Biebelbook oet 't Aajd Testamint en wel 't twiede; 't maak deil oet vaan de Pentateuch (ofwel Thora). 't Book besjrijf de oettoch vaan de Joede oet Egypte nao Kanaän; de naom beteikent daan ouch "Oettoch". De Hebreeuwse naom veur dit book is **שמות**. Euverdrachtelek beteikent 'nen exodus "'nen oettoch vaan väöl lui tegeliek". De feite in Exodus weure gemeinlek al väöl mie historisch betrouwbaar geach es die in Genesis.

## Samevatting
De nuie farao oonderdrök 't Joedse volk en liet alle Joedse jungskes in de revier werpe (1). Mozes oontkump dit lot ouch neet, meh weurt door de dochter vaan de farao oet 't water gehaold (2). Es heer opgreujt weurt heer gerope door de Hier dee häöm (3) en zie broor Aäron (4) opreup bij de farao aon te dringe op d'n oettoch vaan de Joede. Es ze dat doen versterk de farao zien onderdrökking allein mer (5), boenao God Mozes en Aäron obbenuits veur ziech reup, en oetlègk wat Heer zal doen gebäöre (6). Wienie de farao ze neet liet goon sjik God tien plaoge op Egypte en de farao aof (7 t/m 14). Pas nao de tiende plaog, wienie alle ajdste jonges vaan de Egyptenere sterve, liet heer de Joede oet 't land trèkke.

De Joede beginne weg te trèkke (14) en wie de farao ziech weer bedink en soldaote achter hun aon sjik liet God de Roej Zie druugvalle, en achter de Joede wier slete (15). Naotot ze in de weuste beproof zien gewees (15) liet de Hier 't manna regene oet d'n hiemel (16). In de weuste weure ze door de Amalekiete aongevalle (17). Daan kump Mozes ziene sjoenpa Jetro, dee häöm zien vrouw en kinder mètnump en häöm aonraojt riechters aon te stèlle (18). Op de berg Horeb versjijnt de Hier aon Mozes (19) en opebaart de Joede de tien gebojer (20). Daonao volge nog e paar aander wètte (zuug Steine taofele; 21 t/m 24). Daan lègk heer oet wie de in Jeruzalem te bouwe tempel oet moot goon zien (25 t/m 31).

De Joede make daan 'n aofgodsbeeld, 't Gouwe Kaaf, wat God laojend verweus. Mozes smiet de steine plate kepot (32). God gief daonao nui plate en waarsjouwt 't volk (33, 34). Tenslotte gief de Hier hun religieus intructies (35 t/m 40).
Europese knien

D'n **Europese knien** (*Oryctolagus cuniculus*) is e klein zoogdier oet de orde Knienechtege vaan oongeveer 40 cm laank. Wie alle knienechtege heet 't bies veer snietan. 't Oondersjeit ziech vaan d'n haos door zienen huppende, neet rennende gaank en korter oere. 't Bies is vaanajds endemisch in Zuid-Europa meh heet ziech euver e good deil vaan de wereld verspreid, dèks door minselek ingriepe. Ouch in Nederland en 't Belsj, boe ze op eige krach zien gekoume, zien ze algemein.

In vergelieking mèt aander bieste vèlt de paortied bij knijns zier ruim; in wermer streke kinne ze ziech zelfs 't jaor roond voortplante. Doortot ze ziech zoe oongewoen snel kinne veurplante vörme ze in nui gebiede dèks enorm sjaoj aon 't ecosysteem, zeker es dao gein roufdiere zien veur op ze te jaoge. Zoeget zuut me noe in Australië boe nao de introductie in 1859 vaan 24 knijns noe al hoonderde miljoene knijns leve, oondanks intensieve jach en de touwpassing vaan virusse. Nao verluip vaan tied raak 't econsysteem dao sjijns op ingestèld: epidemieë in Nederland vaan de viruskrenkdes Myxomatose en RHD zörgde veur 'n crisis in de doengebejer.

Knijns weure dèks es boerehoofdiere gehawwe en es hoesdiere. Veur 't lèste zien ze evels neet zoe gesjik es väöl lui meine: in 'n kouw störve de diere gemeinlik väöl ieder es in 't wild. Ze höbbe väöl ruimde en aondach nujeg, zoetot 't aon te raoje is knijns, wie hun en katte, vrij in hoes te laote loupe.

De snel voortplanting vaan knijns is spreekwoordelek. Zoe woort e groet gezin vaanajds 'n *[[knienspiep]]* geneump. De knien is ouch dèks symbool vaan seksualiteit: zoe is 't logo vaan *[[Playboy]]* e knienssilhouet. In Wes-Afrikaanse en Afro-Amerikaanse volksverhaole is de knien dèks de spotter: bekind woorte de verhaole vaan Broor Knien (*Bre'r Rabbit*).
Sjilderkuns

**Sjilderkuns** ies de kunsvorm woabie gesjilderd weurt: 'n pigment (kleursjtof) weurt in 'n opdruègend medium op 'n oppervlak (drager) aangebrach. Dat oppervlak is euver 't algemein 'n canvas (dook) meh 't kint ouch get andersj zin, zoa es hout, 'n moer (moersjildering en fresco), glaas, papier of 'n rotswand.

Bekinde veurbeelder van sjilderië zint de *Nachtwacht* van Rembrandt van Rijn, de *Mona Lisa* van Leonardo da Vinci, *De Zonnebloemen* van Vincent van Gogh, *l' Entrée du Christ à Bruxelles* van James Ensor, de *Nymphéas* van Claude Monet, *Les demoiselles d'Avignon* van Pablo Picasso, *De Kruisafneming* van Pieter Pauwel Rubens of *Het Lam Gods* van Jan Van Eyck.

D'r besjtoon väöl versjillende sjildertechnieken, woabie ouch versjillende sjildermateriale weure gebroek. Veurbeelder van sjildertechnieke zint olieverf, gouache, acryl en aquarel. Sjildermateriale zint kwaste, pensele en paletmetser.

Fundamenteel versjil tösje sjilderkuns en ander twiè-dimensionaal kunsvörm, is dat sjilderkuns traditioneel in laoge en vlakke kint weure oetgeveurd, terwiel teikentechnieke en grafiek meistal in liene oetgeveurd weure. Dit geuf sjildere 'n aantal veurdeile, woadoor 't volges sómmige de meis dynamische kunsvorm is.

Zuug ouch: sjildersj.
Lodewiek van Nassau

Graaf **Lodewiek van Nassau** (10 jannewarie 1538 - 14 april 1574) waor inne jongere broor van Prins Willem I van Oranje-Nassau. Hae waor aanveurder van de legers bie de Sjlaag bie Heiligerlee en de Sjlaag op de Mokerhei. Bie de litste sjlaag sjneuvelde hae.

In 1574 woert 't nonnekloaster van Houtem doer zien troepe in brandj gesjtoke.

Lodewijk van Nassau waor 't zusde kindj van Willem de Rieke en 't veerde kindj van Willems twiede vrou, gravin Juliana van Sjtolberg.


Counts of Nassau.jpg|Lodewiek (links) mit zien broders Johann (zètte), Adolf èn Heinrich
After Antonio Moro - Louis, Count of Nassau - Google Art Project.jpg|Lodewiek van Nassau, Adriaen Thomasz Key, 1570-1574
Barok

De **barok** is 'n sjtielperioëde in de twieëde hèlf van de 17e ieëw tot in de ieësjte hèlf van de 18e ieëw die tot oeting kump in de architectuur, sjilderkuns, beildhouwkuns, literatuur en muziek.
't Woerd barok kump van 't Portugese *barroco*, dat 'onreigelmatige parel' beteikent.

## Boewkuns

De boewkuns oet de *barok*-perioëde weurt gekènmerk doer 't gebroek van deepdewèrking mèt perspecteve en door 't väöl gebroek van ovale.

### Barokarchitecte
* J.J. Couven
* Laurenz Mefferdatis
* Jakob Couven
* Moretti

## Baroksjildersj
* Johann Adam Schöpf sjilderde (fresco's)  in barok- en rococosjtiel

## Barokmuziek

De barokmuziek vèlt es sjtielperiode (ca 1650-1750) tösje de renaissance en de klassieke meziek. De rococo weurt es euvergankssjtiel gezeen.

## Paerdsfok
Wermbleujetege paerd mit 'ne boew dae in de zestiende en zeventiende ieëw es ideaal woert gezeen, waere döks 'barokpaerd' genump. Zoeë'n rasse gaon in principe trök op de Andalusiër, e Sjpaans paerd wat in daen tied in hoeëg aanzeen sjtóng.
Genaeskónde

**Genaeskónde** is e vakgebeed dat zich rich op 't functionere van de cel, van wiefsel, van organe en orgaansysteime en de invlood die krenkdes of afwiekinge hievan höbbe op 't mènsjelike functionere, zowaal fysiek as psychisch. In de genaeskónde weurd gesjtreifd nao 't hersjtille van de gezonde toesjtand, 't verzachte van symptome of de preventie van (ergere) pathologie. 
Luuj die zich bekwaamd höbbe in dit vakgebeed weure arts genump.

De kènnis van de Westerse of *moderne* genaeskónde weurd teigenwoerdig verworve volges natuurweitensjappelike methodes van ongerzeuk. Dit nump me waal evidence based medicine. Mit anger weurd: Westerse genaeskónde mot gabaseerd zien op bewies. 

## Krenkdes

Jieker meugelike krenkde kint weure ongergebrach in minstes ein van de volgende kattegorieë:
* infectieuze krenkdes (bevoorbild tuberculose of AIDS)
* neoplasmata 
* krenkdes van 't blood, de bloodvormende organe (beinmèrg) en het immuunsysteim (anemie, leukemie of sarcoïdose)
* endocriene krenkdes, 
* psychische krenkdes en gedragsstoernisse 
* ...

(bron:https://web.archive.org/web/20060306060136/http://www3.who.int/icd/vol1htm2003/fr-icd.htm)

## Specialismes
Binne de moderne genaeskónde besjtunt d'r mië as 700 specialismes, woevan d'r in Nederland 'n 20- of dertigtal gangbaar zunt. 

Anesthesiologie – 
Bedriefsgenaeskónde – 
Cardiologie – 
Chirurgie – 
Dermatologie – 
Endocrinologie – 
Epidemiologie – 
Gastro-enterologie –
Gerontologie (geriatrie) – 
Gynaecologie (verloskónde en vrouwekrenkdes) – 
Heilkunde – 
Hematologie –
Hoesartsgenaeskónde – 
Immunologie – 
Interne genaeskénde – 
Kael-, neus- en oerheilkónde – 
Kindergenaeskónde – 
Medische genetica –
Neonatologie – 
Neurologie – 
Nucleaire genaeskónde – 
Oncologie – 
Oogheelkunde –   
Orthopedie –
Pathologie –
Pediatrie – 
Psychiatrie – 
Radiologie – 
Reumatologie –
Revalidatiegenaeskónde -
Seksuologie –
Sjpoedeisende genaeskónde –  
Sjportgenaeskónde – 
Tandheilkunde – 
Traumatologie – 
Tropische genaeskónde –
Urologie –
Verpleighoesgenaeskónde– 
Verzaekeringsgenaeskónde–

## Medicijnversjtrèkking
Farmacie, Farmaceutica, Farmaceutische industrie 
Apotiek, Receptuur 
Hulp bij aafkicke: Methadonbus

## Alternatieve geneiswieze
acupunctuur - acupressuur - aromatherapie - chiropraxie - fytotherapie - haptonomie - homeopathie - hypnotherapie - orthomoleculaire therapie - paranormale geneeswijzen - reiki - reïncarnatietherapie - shiatsu - yoga
Podiumkunste

**Podiumkunste** of **oetveurende kunste** zunt kunsvörm die op 'n podium of teniel weure oetgeveurd doer acteurs, actrices, tenielkunstenaers. Dat kint auch 'n filmset zien. Sommige podiumkunste, zoas dans, musical en oepera ligke in 't verlengde van muziek. D'r zint vaak ouch sjterke raakvlakke mit de mythologie en de literatuur. 

Versjillende vörm van oetveurende kunsten zint:
*Acrobatiek
*Boeksjpraeke
*Circus
*Dans
*Film
*Goechelen
*Kleinkuns
*Musical
*Oepera
*Operette
*Toneel
Gregoriaanse kalender

De **Gregoriaanse kalender** ies de kalender dae allewiel gebruuk weurt in de westerse waereld. De Gregoriaanse kalender ies 'n aanpassing van de Juliaanse kalender. Hae woort geneump nao Paus Gregorius XIII, naodat 'r veur 't ièrsj waor veurgesjtèld door de Napolitaanse arts Aloisius Lilius. Gregorius veurde deze kalender in in 1582.

Me haet de Gregoriaanse kalender ingeveurd umdat me Paosje op de goje daag wol viere, namelik op de ièrsjte zóndeg nao de ièrsjte vol maon vanaaf 21 mièrt. Doordat in de Juliaanse kalender e jaor 'n lengde houw van 365,25 daag en diet volges de hemellichame eigelik 365,2422 daag ies, leep de Juliaanse kalender per doezend jaor óngevaer 7,8 daag veur. In 1582 houw dees fout zoadanig doorgewèrk, dat de lente-equinox al op 11 mièrt waor in plaats van op de 21e. 

Um dees aafwieking te corrizjere, pasde me 't systeem van sjriekkeljaore aan, zoadat jaore deilbaar door 100 allein e sjriekkeljaor woorte es ze ouch door 400 deilbaar waore. Um alles in 1582 kloppend te make, leet Gregorius in diet jaor 15 oktober volge op 4 oktober.
Hovenere

**Hovenere** is de kuns van 't kweke van plante veur voding en sjoenheid, dèk in en rond e hoes. 't Ongersjeit zich veurnamelik van 't boerebedrief doer sjaalgruuëtde en intentie. 

't Grondgebeed woeë de plante waere gekweek, waert tuin of *hof of haof* genump.

Hovenere vink ouch plaatsj in neet-residentiëel greune gebede, zoeë-as parke, publieke of semi-publieke tuine, en attractieparke, vervoorsjdoorgeng, en rondom toeristische attracties en hotels. In dees situaties waere de tuine biegehouwe doer 'ne groep van hoveneersj of opzichtesj.