Friese grammair

Deze grammair besjrijf de Weslauwers Friese standerdtaol.

## Bezoonderhede in kleng en spelling

### [[Vocaol]]e
*De â weurt euveral boe ze gesjreve steit es [O:] gerealiseerd.
*:veurbeeld: *hân* (“hand”): [hO:n]
*De a klink veur ‘n n of m gemeinlik es [O].
*:veurbeeld: *fan* (“vaan”): [fOn]
*De ê weurt gerealiseerd es [E:]
*De i weurt oetgesproke volges de Nederlandse oetspraakregele; d’n digraaf ii klink wie [i:]. *ie* is ‘nen daolenden twieklaank [i@].
*:veurbeeld: tiid (“tied”): [ti:t]; wie (“waor”): [Wi@]
*De ú weurt es [y] oetgesproke.
*:veurbeeld: út (“oet”): [yt]
*De û weurt gerealiseerd es [u(:)]; ze kump veural dao veur, es die klank etymologisch ouch ein u is en ummer dao, boe ‘t Nederlands einen anderen klank in ‘tzelfde woord heet. Bij [u]’s die mèt ‘n Hollandse oe correspondere spelt me *oe*.
*:veurbeeld: hûs (“hoes”): [hus]; boer: [bu:r]
*De y klink es [i]; in inkel wäörd es [Ei] in 't Kleifries (zuug heioonder bij de pronome).
*:veurbeeld: dyk (“diek”, “weeg”): [dik]
### [[Consonant]]e

*De g klink is de anlaut meistal es [g]; in inlaut altied es [G]. ‘n Etymologische g aon ‘t eind vaan e woord weurt ummer es ch gesjrieve.
*:veurbeelde: goed (“good”): [gu:t]; hege (“hoege”): [heG@]; heech (“hoeg”): [hex]
*De l is stom in de combinaties âld en âlt.
*:veurbeeld: âld (“aajd”): [O:t].
*De n veur ‘n consonant verdwijnt es nasalisatie in de veuraofgoonde vocaal.
*:veurbeeld: prins: [pr~Is]
*De r weurt altied gerold. Ze verdwijnt evels meistes veur ‘n n.
*:veurbeelde: rjocht (“rech”): [rjOxt]; bern (“keend, kinder”): [bEn]
*De w is labiodentaal, neet bilabiaal.
*:veurbeeld: wurkje (“wèrke”): [WY(r)kj@]

## [[Vörmlier]]

### [[Substantief|Substantieve]]
#### Woordgeslach
Friese substantieve kinne twie geslachte: geslachtelek en neutraal, wie op’t Nederlands. De geslachte koume gemeinlik euverein mèt deze die ‘tzelfde woord op ‘t Nederlands heet. Oetzoonderinge zien o.m. *de bosk*, *de mar* en *it aard* tegeneuver *het bos*, *het meer* en *de aarde*. In ‘t bezoonder väöl liefsdeile zien neutraal: *it boarst*, *it kût*, *it skûlder* etc.

#### Miervoud
Gewuunlik vörme wäörd mèt de naodruk op de lèste syllaab hun miervoud mèt –en; wäörd op –e gebroeke d’n oetgaank –n (*boek-boeken* (“beuk-beuke”); oere-oeren (“oor-eur”)). Wäörd op –el, -em, -en, -er en –ert en diminutieve vörme hun miervoud op –s (*kikkert-kikkerts* (“kwakker(t)-kwakker(t)s”); *tútsje-tútsjes* (“puneke-punekes”)).

Inkel wäörd kinne oonregelmaoteg miervoude, beveurbeeld mèt umlaut: ko-kij (“kooj-keuj”) en goes-gies (“gaas-gaze”; allewijl neet mier gebrukelek). Dat zien evels laank neet zoeväöl wäörd wie in ‘t Limburgs.

Wäörd die in de Franksiche taole verlenging vaan de vocaol kriege in ‘t miervoud, behawwe in de Friese taole hunne korte vocaal: *oorlog-oorloggen*, *skip-skippen* (“sjip-sjeper”). Lang vocale, veurzeen vaan e circomflex, verlere hun lengde in ‘t miervoud: *hân-hannen* (“haand-hen”), *stêd-stedden* (“stad-stei”).

Let ouch op *dei-daggen* (“daag-daog”) en *wei-weggen* (“weêg-weeg”).

#### [[Diminutief|Diminutieve]]
Diminutieve weure meistal gevörmp op –ke; nao de consonante l, n, d en t volg –tsje. Gutturale kriege –je. Veurbilde: popke, lamke, autoke, boerke, hantsje, partsje, barchje (“pupke, lemke, eutoke, buurke, hendsje, deilke, kreemke”). Lang vocale weure kort. Umlaut krieg allein *húske*, wat “wc” beteikent; ‘t lètterlek “huuske” is gewoen *hûske*.

### [[Adjectief|Adjectieve]]
Friese adjectieve gedrage ziech wie de Hollandse. Ei versjèl is tot bij neutraal wäörd ‘t adjectief ouch nao bezitteleke pronome gein –e krieg: *Ús âld skûtsje*, *jimme grut hûs* (“Eus aajd skûtsje”, “Eur groet hoes”).

### [[Verb]]e
Friese zwakke verbe verdeile ziech in twie declinaties: de verbe op –e en de verbe op –je. Dees eindeiling is oorsprunkelek-Germaans en vermeujlik ‘t liere vaan ‘t Fries behuurlek. Es memoriesteun kin me oonthawwe tot afgeleide verbe ummer op –je eindege.

#### Zwakke verbe op ''–e''

;Infinitief: liene (“lene”)

‘t Fries kint, wie ‘t Nederlands en in tegestelling tot ‘t Limburgs, progressief assimilatie en pas dus ouch de kofschip-regel touw.

#### Zwakke verbe op ''–je''

;Infinitief: helje (“haole”)

De vörm veur de twiede persoen inkelvoud presens en imperfek zien dus identiek!

Nao ‘n d of t verandert d’n oetgang *–je* in *–sje* resp. *-zje*; daan moot me neet vergete ouch de s te laote valle in vörm die de j oetstote: *boartsje* (“speule”): *ik boartsje, do/dû boartest, hy boartet*.

#### Sterke verbe

;Infinitief: rinne (“loupe”)

#### Oonregelmaotege verbe

;Infinitief: *wêze* (“zien [esse]”)

;Infinitief: *hawwe* (“höbbe”)

Mèrk ampassant op tot alle verbe hun voltoejde tije mèt hawwe vörme.

Wijer höbbe de volgende wäörd nog oonregelmaoteg vörm in ‘t preses: *gean* (“goon”): *ik gea, do giest, hy giet, wy geane*; *stean* (“stoon”): evezoe wie gean; *sjen* (“zien [“videre”]”): *ik sjoch, do sjochst, hy sjocht, wy sjogge*; *jaan* (“geve”): *ik jouw, do jouwst, hy jouwt*. De veurnaomste stamtije zien, neve die vaan *wêze* en *hawwe*: *sille* (“zalle, goon”) – *soe* ; *kinne – koe*; *gean – gie*; *stean – stie*.

#### D’n [[infinitief]]
D’n infinitief eindeg gewuunlik op *–e*, meh krijg ‘n *–n* in twie gevalle: es ‘t verb door *te* weurt geprecedeerd en es d’n infinitief verzelfstendeg is en ‘n artikel heet. Veurbild: *Ik soe graach fytse* (“Iech zouw gere fietse”); *Ik heapje moarn fan Ljouwert nei de Lemmer te fytsen* (“Iech houp mörge vaan Liewarde nao Lemmer te kinne fietse”); *As it trochreint, sil ik it fytsen útstelle muotte* (“Es ‘t blijf regene, zal iech ‘t fietse mote oetstèlle).

### De [[pronoom|pronome]]

#### De [[persuunlik pronoom|persuunlike]] en [[bezittelek pronoom|bezitteleke pronome]]

*Do* weurt grof-eweg in westelek Friesland gebruuk, *dû* in oostelek. In ‘t *do*-gebeed klinke de vörm *my, myn, dy, dyn, hy* en *syn* es [mEi], [mEin], [dEin] etc.; ze weure evels noets es *mij, mijn, dij* etc. gesjreve, boete bij dialek-oteurs.

Es ‘t woord veur d’n daarde persoen inkelvoud mennelek neet aon ‘t begin vaan ‘n frase steit en neet de naodrök heet, weurt dat neet *hy* meh *er* ([@r]).

‘t Fries heet gei reflexief: *Hy stjonkt, om’t er him net goed wasket* (“Heer stink, umtot heer ziech neet good was.")

#### Aonwiezende en betrèkkeleke pronome

Die volge gemeinlik ‘t Hollands: *dy* correspondeert mèt *die* en *dat* mèt *dat*. Evels krijg ‘t betrèkkelek pronoom *dy* ‘n *-‘t* es touwveuging: *De man, dy’t ik hjir al faak sjen haw...* ("De maan, deen iech hei al dèks gezeen höb…"). Dat gebäört ouch bij koppelwäörd: *om’t* (“umtot”), *doe’t* ("doe, wie") etc.

## [[Syntaxis]]

‘t Fries gebruuk consequint de greun verbeconstructie, boe ‘t Limburgs ummer de roej heet. Zoe moot ‘t dus zien *Ik wil dy wat sjen litte* (“Iech wèl diech get tuine”); *Ik tink, dat er dat net heard haw* (“Iech mein tot ‘r dat neet heet gehuurd).

Constructies wie “Iech höb venaovend vief oor zitte chatte” zien in ‘t Fries neet mogelek; me gebruuk dao *Ik haw fan’e jûn fiif oeren sitten te chatten*, boebij *sitten* e voltoejd particiep is.