Duitsland

:**''Pruses** kump oet op dees pagina; veur 't historisch land Pruses, zuuch: Pruses (land).*
----
*'Duuts(j)land** of **Duitsland** (in de volksmoond **Pruse(s)**, officieel **Bundesrepublik Deutschland*') is e land in Middel-[[Europa]]. 't Is nao [[Rusland]] 't land mèt de groetste bevolking vaan Europa en grens aon nege len: [[Daenemark|Denemark]], [[Nederland]], 't [[Belsj]], [[Luxemburg (land)|Luxemburg]], [[Frankriek]], [[Zwitserland]], [[Oosteriek]], [[Tsjechië]] en [[Pole]].

== Bestuurleke indeiling ==


Duitsland is ingedeild in zestien deilstaote (*Bundesländer*), die eder häör eige parlemint en regiering höbbe. Dertien vaan die Bundesländer (alle boete de stadsstaote) zien weer verdeild in distrikte, *Kreise* geneump. Me oondersjeit stads- en plattelandsdistrikte; 'ne Kreis besteit oet e paar gemeintes. Sommege stei höbbe de status vaan *kreisfreie Stadt*. In sommege Bundesländer gief 't nog 'n aander niveau tösse 't Bundesland en de Kreis in, naomelek de [[Regierungsbezirk]].



== Taole ==
Allewel tot Duits de landstaol is, heet 't land in de recènte historie väöl vaan häör minderheidstaole en minderhede erkind en plaotselek 'nen officiële Europese status gegeve. 't Geit um [[Fries]] (in de hoofvörm [[Noordfries]] en [[Saterfries]]), [[Nedersaksisch|Nederduits]], [[Deens]], [[Sorbisch]] en [[Romani]]. Vaan dees taole geit 't bij 't Nedersaksisch um 'n taol die inderdaod door miljoene gesproke weurt, meh aander taole weure mèt oetsterve bedreig. In 't grensgebeed mèt [[Nederlands Limburg]] weurt ouch [[Limburgs]] gesproke; 't Limburgs is es hei zelfstandege taol (nog) neet erkind, meh kint wel besjèrming oonder de parapluterm *Nederduits*. Väöl ander streektaole, wie [[Beiers]] en [[Alemannisch]], gelle nog ummer es Duitse dialekte.

Door arbeidsimmigratie weurt in Duitsland noe ouch väöl [[Turks]] en [[Pools]] gesproke.

== Duutsland in internationaal verband ==
Wes-Duutsland is vaanaof de opriechting lid vaan de [[NATO]]. Gaans Duutsland trad bij de opriechting in [[1993]] touw tot de [[EU]]. Door Duitsland zien oorlogsverleie en status vaan door de Geallieerde bezèt en gecontroleerd land woorte zoewel de BRD es de DDR (zuug oonder) pas in [[1973]] lid vaan de [[Vereinegde Naties]].

== Historie ==
De ajdste aonwiezinge vaan minseleke bewoening in 't huidege Duutsland zien naoventrint 700.000 jaor aajd. Me dink tot 't gebeed sinds 500.000 jaor permanent bewoend weurt.

De ierste besjreve bewoeners zien inkel [[Kelte|Keltische]] en [[Germane|Germaamse]] stamme die door [[Griekeland (klassiek)|Griekse]] en [[Roemeins Riek|Roemeinse]] sjrievers weure geneump. Vaanaof 58 [[veur Christus]] geit de [[Rien]] de grèns vaan 't Roemeins Riek vörme. 'n Ierste historie vaan gaans Germania weurt in 't jaor [[98]] door [[Tacitus]] oetgegeve. Tösse de [[ierste iew|ierste]] en [[zesde iew]] zwèrmde de Germaanse stamme oet euver Europa (zuug [[Volksverhoezing]]) en vermèngde ziech mèt de neet eweggetrokke Kelte. Groete deile vaan 't modern Oos-Duutsland waore tot in de laote [[Middelieuwe]] ouch door [[Slave]] bewoend (Germania Slavica). In de loup vaan de Middelieuwse Duitse kolonisatie woorte die geassimileerd.

't Riek vaan de [[Franke]] oontsteit in de vreug Middelieuwe en nump mèt [[Sjarel de Groete]] es ierste Weseuropese [[keizer]] nao de Roemeine ([[800]]) de rol vaan mechtegste riek in Europa op ziech. Zien riek besteit evels neet laank. Ruizing opvolgers laote 't riek in e Wes-Fraankenriek en Oos-Fraankenriek oetereinvalle (zuug [[Tractaot vaan Verdun]]).

Es traditionele, meh e bitteke willekäörege stiechtingsdatum vaan Duutsland nump me dèks 2 [[fibberwarie]] [[962]], boe-op [[Otto I van Duutsland|Otto I]] es ierste Oos-Frankische keuning tot keizer gekroend weurt.

't Wesfrankisch Riek oontwikkelt ziech tot 'ne [[nationale staot]] ('t modern [[Frankriek]]), tewijl in 't Oosfrankisch Riek de plaotseleke voorste mier en mie häör eigebelang kinne goon dene. Allewel tot de keizers vaan 't Oosfrankisch Riek mierder kiere probere 't riek te vereinege, raak 't [[Heilig Roems Riek]] in ummer mie talloze in hoeg maote oonafhenkeleke staote en [[Rieksstad|Rieksstei]]. Nao de [[reformatie]] en d'n [[Daartegjaoregen Oorlog]] is de mach vaan de keizer inkel mer formeel.

Zoe blijf 't tot [[1806]], wienie d'n Duitse keizer [[Frans II (keizer)|Frans II]], dee al ieder in [[1804]] {d'n ierste) keizer vaan d'n [[Donaumonarchie|Oostenriekse staot]] woort, oonder drök vaan de Franse keizer [[Napoleon I]] aftreet. Oonder Napoleon Bonaparte weurt 't aontal Duitse staote door sameveuging sterk verminderd en verlere väöl Rieksstei (boevaan 'rs in häör bleujtied mie es 80 waore) häör independentie. 't [[Congres vaan Wene]] drejde dees vereineging neet gaans trök, en oeteindelek stiechte 38 Duitse staote 'ne losse [[Duitse Boond]] oonder veurzittersjap vaan Oosteriek. Nederlands Limburg heet vaan [[1839]] tot [[1866]] tot dee boond gehuurd. Al snel nao de mislökde nationalistisch-liberale [[Miertrevolutie]] vaan [[1848]]/[[1849]] kaom 't tot e treffe tösse 't ummer sterker weurende [[Pruse]] en de Duitse groetmach Oosteriek euver de leijing vaan de Duitse Bond en in Europa; dit leide in 1866 tot d'n [[Duitsen Oorlog]]. Naotot Pruse deen oorlog gewonne had, woort de Duitse Bond verdeild en opgeheve, woorte de kleine stäötsjes in 't Noorde door Pruse geannexeerd en daodoor woort 't aontal Duitse staote nog kleiner.

De dao-op volgende opriechting vaan de Noordduitse bond oonder Pruus bevel gong bekaans direk euver in die vaan 't [[Duits Riek]] (daan nog dèks *Kleindeutsches Reich* geneump), dat nao d'n [[Duits-Fransen Oorlog]] in [[1870]]/[[1871]] en de oetreuping vaan de Pruse keuning [[Wilhelm I]] tot keizer vaan Duutsland (heer zaog ziechzelf neet zoe, umtot Oosteriek oontbrak) begós te bestoon. Mèt de stiechting vaan 't [[Twiede Riek]] kaome versjèllende gebeje bij Duutsland, die gaaroet neet of neet mie bij 't Heileg Roems Riek hoorte (bij zien opheffing in 1806), meh deile vaan Pruse boete 't Riek waore. Daobij zien [[Oos-Pruse|Oos-]] en [[Wes-Pruse]], [[Gdánsk|Danzig]], en deile vaan 't modern [[Pole]]; wijer [[Sleeswiek]], [[Lotharinge]] en d'n [[Elzas]]. D'r persoon dae hie bie genump mot weure is d'r kanselier [[Otto von Bismarck]]. In de jaore tachteg verkraog 't Duitse Riek mèt relatief weineg geweld 'n paar [[kolonie|kolonië]] in [[Afrika]] en [[Azië]].
 
Aon 't ind vaan d'n [[Ierste Wereldoorlog]] vaan [[1914]] tot [[1918]] indegde mèt de [[Novemberrevolutie]] ouch de [[monarchie]] in 't Duits Riek (en in de Donaumonarchie).  Keizer Wilhelm traoj aof, en 't Duits Riek woort 'n parlemintair-democratische [[rippebliek]]. In 't [[Tractaot vaan Versailles]] woort 't door de euverwinners tot groete gebeedsvermindering gedwonge. Wijers woorte jaorlekse herstèlbetaolinge verordonnerd, die euver 'n tied vaan tacheteg jaor zouwe goon gelde. Dit leide tot groete ermooj en crisis in 't land, en [[communisme]] en [[fascisme]] sjote wortel. Door [[hyperinflatie]] verloor 't geld al zien wierde. In [[1923]] woort dit systeem versoepeld en bleujde 't verpauperd Duitsland weer op.

De [[Weimar Republik]] woort geplaog door constande spanninge tösse democratische en otoritair elemente. Ze leej oonder algemein aofkäöring vaan 't Tractaot vaan Versailles en oonder economische malais. In [[1933]] eindegde ze door de staotsgrip vaan de gebore Oosterieker [[Adolf Hitler]] en zien Nationaal-socialistische Duitse Arbeiderspartij ([[NSDAP]]), dee trouwes mèt democratische middele aon de mach kaom. Nao de crisisjaore vaanaof [[1929]] geluifde de Duitse bevolking neet mie in democratie en vertrojde ze lever op 'n otoritair rezjiem.

De NSDAP maakde vaan Duutsland hiel snel 'nen totalitairen einpartijstaot. Vaanaof 't begin woorte politieke tegestanders vervolg, tewijl Joedse Duitsers aon 'n boetesloetingsbeleid oonderworpe woorte. Oonder d'n [[Twiede Wereldoorlog]] woorte oeteindelek vief tot zes miljoen Europese Joede vermoord (dit weurt sinds de [[jaore zeventeg]] mèt *Holocaust* aongeduid; de Joedse naom hieveur is *Shoa*). Ouch doezende lede vaan aander volker (veural [[zigeunders]]), [[homoseksualiteit|homoseksuele]], [[handicap|gehandicapte]] en [[Getuges vaan Jehova]] woorte gearresteerd en woorte meistens slachoffer vaan dee massamoord.

Daoneve waor 't [[Derde Riek]] op gebeedsoetbreijing geriech: Oosteriek woort ierst in [[1938]], nog zoonder geweld en mèt instumming vaan väöl Oosteriekers, geannexeerd. De annexatie vaan 't Duitssprekend gedeilte van [[Tsjechoslowakije]] ([[Sudetenland]]) in 't zelfde jaor brach ouch nog weineg teweeg, ouch neet bij de groete internationaal machte. Dat veranderde evels wienie Hitler einege maond later de rès vaan [[Tsjechoslowakije]] vereuverde. Bij 't binnevalle vaan Pole verklaorde [[Vereineg Keuninkriek|Groet-Brittanië]] en [[Frankriek]] Duitsland d'n oorlog; dit waor 't begin vaan d'n [[Twiede Wereldoorlog]]. Veur 't Duitse Riek indegde dezen oorlog op 8 [[mei]] [[1945]] mèt 'n oonconditionele euvergaaf. Hitler pleegde kort daoveur zelfmaord; de euverlevende politieke en militair kopstökker woorte in de [[Neurenbergse Processe]] veroordeild (dèks tot d'n doed).

De Nationaal-Socialistische [[dictatuur]] heet in de [[historiesjrieving]], meh ouch in de opebaarheid tot vraoge geleid, die ziech euver väöl langer es twelf jaor oetstrekke, namelek of allein 'n kleik roond Hitler, e deil vaan de Duitse [[elite]], de mierderheid vaan de bevölking of zelfs 't gaanse Duitse volk voor de misdade verantwäördelek te hawwe is. De lèste jaore is dao-euver get mie concensus, ouch al umtot psychologe noe wete, wie minse oonder zeker umstendeghede misdaode kinne plege.

De belangriekste euverwinners, iers de [[Vereinegde State van Amerika|VS]], de [[Sovjetunie]] en Groet-Brittannië en later ouch Frankriek, hoolte ziech in 't begin nog mèt 'n gezameleke bezettingspolleiek bezeg. Me waor 't eins euver 'n demilitarisatie en [[denazificatie]]. Mèh al bij de vraog, wat me oonder *democratie* verstoon mós, woorte de meiningversjèlle tösse de Sovjetunie aon de ein kant en de Westerse machte aon de aandere duidelek. Dabij had Frankriek ambitieuze annexatieplanne ten koste vaan Duutsland.

Oosteriek en [[Tsjechoslowakieë|Tsjechoslowakije]] woorte weer zelfstandege staote; Pole kraog nui grènze (*Westverschiebung*). [[Jozef Stalin]] had Pole groete deile vaan Oostelek Duitsland touwbedeild en de Sovjetunie de noordeleke helf vaan Oos-Pruse, wat door de westeleke meugendhede op de [[Conferens vaan Potsdam]] in 1945 mèt tegezin touwgestaan woort. De meiste Duitsers oet de gebiede oonder invloedssfeer vaan de Sovjetunie woorte oet Pole en Tsjechoslowakije verdreve. Dees oetzèttingspolletiek zörg tot op d'n daag vaan vaandaog veur hendeg controversieel discussies euver de legitimiteit daovaan. 't Duits Riek woort oet zien soevereiniteit getild, en in zien kèrn woorte nui state gestiech. De grènze woorte gedeiltelek gevörmp door de grènze vaan de bezettingszaones.

De Bondsrippebliek Duitsland woort op 23 [[mei]] [[1949]] in de drei westeleke bezettingszaones opgeriech; de [[DDR]] op 7 [[oktober]] 1949 in de Sovjets-bezettingszaone. Daomèt waor Duitsland in twie nui staote opgedeild en groete gebeej aon de naoberstaote touwgedeild. D'n aonsloetende [[Kawwen Oorlog]] versjäörde Middel-Europa en de BRD en DDR door 't [[Iezere Gordien]]. De Wes-Duitse Hoege Raod (*Bundesverfassungsgericht*) stèlde evels in [[1973]] vas: "De BRD is gein erfgenaom vaan 't Duits Riek, meh es staot identiek mèt de staot 'Duits Riek'." Pas in de jaore tacheteg, wie in de Sovjetunie de mach door [[Michaïl Gorbatsjov]] woort euvergenome en 'n eupenheidspolletiek (*glasnost*) op gaank kaom, kaom 't tot (vreiege) revoluties en oeteindelek tot de val vaan de [[communisme|communistische]] regeringe in de DDR en ander staote vaan 't [[Warschaupact]]. Mèt de val vaan 't Iezere Gordien eupende in [[1989]] ouch de grèns tösse de Bondsrippebliek en de DDR. Op [[3 oktober]] [[1990]] trad de DDR touw tot de Bondsrippebliek (*Wiedervereinigung''). De vergroete Bondsrippebliek Duutsland wensde daomèt ouch weer häör aw souvereiniteit vol trök te kriege, wat ouch gebäörde.