open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pallas (planetoïed)

**Pallas** (symbool: ), officieel **2 Pallas** geheite, is de twieëdje planetoïed in 't zónstèlsel, zowaal waat betruf de gruuedje es de volgrie van óntdèkking. De planetoïed woort namelik op 28 mieërt 1802 óntdèk door Heinrich Wilhelm Olbers in Breme, naodet Ceres waas óntdèk gewaoren in 1801.

De planetoïed is verneump nao Pallas Athena oete Griekse mythologie; die waas de dochter van Zeus enne besjermgodin vanne stad Athena.

d'n Ómvank van Pallas is mit 582 × 556 × 500 km get grótter es de op twieë nao grótste planetoïed Vesta. Pallas waeg zich in 'n baan rónjelómme zón op 'nen aafstandj van zoeaget 416 miljoen km.

Mit 'n inclinatie (baannieging) van 34,8° is de baan van Pallas rónjelómme zón óngebrukelik hellendj t'n opzich van 't vlaak vanne planetoïdereem en ziene excentriciteit is bao aeve groeat wie die van Pluto. Hiedoor is Pallas betrèkkelik ónbereikbaar veur ruumdjevaartuug.

Tiejes de occultatie van 29 mei 1979 dach me det me-n 'ne kleine maon van 'nen diamaeter van 1 km haw óntdèk, meh det woort neet bevèstig. In 1980 dach me-n 'ne nag gróttere satelliet mit 'nen diamaeter van 175 km te höbbe gevónje, meh dem zie bestaon woort later waerlag.

't Sjemisch element palladium is verneump nao Pallas.
Atira (planetoïed)

**(163693) Atira** (veurmaolige tiejelike naam: *2003 CP<sub>20</sub>*) is de ieëste planetoïde die óntdèk is gewaore wovan de baan rónjelómme zón gans binne de baan vanne aerd ligk. Same mit (434326) 2004 JG<sub>6</sub>, dae 'n nag inger ómloupbaan haet, en èllef anger planetoïde vörmp t'r de groep vanne Aten-planetoïde oete groep vanne Apohel-planetöide.

(163693) Atira is de ieëste planetoïde oete Apohel-groep die 'nen officiële naam haet bekómme. Atira is nao de godin vanne aerd enne aovendjster oete Pawnee-mythologie verneump.
Waermoer

'n **Waermoer** is 'n vergaoringsbegrip veur divers saorte moere, die bie verdaejigingswirke wie vestingen of kestieële zeen aangebrach gewaore.

't Matterjaal womit waermoere woorte geboedj besteit meistes oet regionaal veurkómmendje stein. Zoea wuuertj beveurbeildj inne Duutsje Mittelrhein meistes basaltj gebroek, dewiel zandjstein väöl veurkump in 't Ruhrgebied. In gebiede sónger netuurstein wie in Naord-Nederlandj broekdje me veurnamelik brik.

De versjillige moere óngersjeie zich ouch inne vorm van gebroekdje stein: veldjstein en puun zeen väöl veurhenj en zeen gojekoupe boewmatterjale. 't Gebroek van oetgehouwe rechheukige stein of blök kós allein waere veroearlaof dore rieker boewhieëre.

Veurbiljer van moeren inne vestingsboew zeen de mantjelmoer, 'n ringmoer van 'n biezunjer huuegdje, de stadsmoer, de ringmoer enne sjildjmoer, de hoogste en diekste waermoer van e kestieël of 'n börch.
Getebunjel

De **Getebunjel** of **Getelinie** is 'n vergaoring aan isoglosse in Belsj Limbörg. Dezen isoglossebunjel begintj in 't zuje bieje Germaans-Romaanse taalgrens, net get t'n zuudwèste van Montenaoke. Naordoeastelik van Leopolsbörch vèltj t'r oetèntjelik same mitte Uerdinger Linie. De samevallendje liene loupe vervölges get t'n oeaste van Lommel Nederlandj binne.

De Getebunjel löp es 'nen apaarten isoglos ummer get t'n oeaste vanne Uerdinger Linie en vörmp de wèsgrens van 't gebied wo in spraokkundig opzich Limbörgse dialekte waere gekaldj die nag einige invleuj vanne Kölsje expansie höbben óngergange, wie mieëvaadsvörming middels d'n umlaut (in 't Truierlandjs). Ouch 't gebroek van inkel tupische Limbörgse wäörd wie *aek* sjètj gans oet nao dezen isoglossebunjel. De dialekte die waere gekaldj tösse de Getebunjel enne Uerdinger Linie zeen euvergangsdialekte mit naeve nag inkel Limbörgse veural väöl Braobantjse kènmirke. Dees dialekte waeren 't Getelandjs geneump. t'n Naorden en te wèste vanne Uerdinger Linie zeen de dialekte gans Braobantjs.

De Getebunjel is verneump gewaore nao de reveer de Gete.
Astraea (planetoïed)

**Astraea** (officieel: **5 Astraea**) is 'n planetoïed oete planetoïdereem tösse de planete Mars en Jupiter. Astraea haet 'nen ónregelmaesige vorm mit 'nen diamaeter van gemiddeldj 119 km. Ze waeg in 'n lichtelik hellendje, get mieër es 5° t'n opzich vanne ecliptica, ellipsvörmige baan in 4,13 jaor rónjelómme zón. Tiejes d'n ómloup wusjeldj d'n aafstandj toete zón tösse de 2,077 en 3,070 astronomische einheje.

Tródsdet ze neet toete grótste planetoïde behuuertj is Astraea vanaaf de aerd gezeen ein vanne 17 klaorste, mit 'n maximaal sjienbaar klaorheid van +8,74. Ze is mit 'ne groeate verrekieker zichbaar.

Astraea woort op 8 dieëtsember 1845 óntdèk dore Prusische ammetäör-sterrekóndige Karl Ludwig Hencke. Ze is de viefdje planetoïde die óntdèk is gewaore; 38 jaor nao de óntdèkking van 4 Vesta in 1807. Nao de óntdèkking vanne ieëste veer planetoïde tösse 1801 en 1807 wore de meiste sterrekóndige gaon geluive det slechs veer planetoïde bestinge tösse Mars en Jupiter. Hencke geluifdje waal det 's mieë goof en begós mit zeuke, wobie d'r nao 16 jaor Astraea óntdèkdje. Door dees óntdèkking goof de keuning van (Aad-)Pruses 'm e jäörliks pensioen van 1200 mark. Twieë jaor later óntdèkdje Henck onna de planetoïed 6 Hebe. Dao-op begóste mieë sterrekóndige mit 't zeuke nao planetoïde, zoeadet nne dao-opvölgendje decennia tieëntaal aan die óntdèk zeen gewaore.

Hencke goof de naam *Asträa* (later *Astraea*) ane planetoïde, 'n verneuming nao de rechsgodin Astraea, 'n dochter van Zeus en Themis oete Griekse mythologie.
Hebe (planetoïed)

**Hebe** (officieel: **6 Hebe**) is 'n planetoïed oete planetoïdereem van 't zónstèlsel. Ze bevindj zich tösse de bane vanne planete Mars en Jupiter. Hebe haet 'nen ónregelmaesige vorm mit 'ne gemiddeldjen diamaeter van 186 km. De baan rónjelómme zón is sterk ellipsvörmig ennen aafstandj toete zón kan wusjele tösse de 2,914 en 1,937 astronomische einheje.

Vanaaf de aerd gezeen is Hebe 't op veer nao klaorste objek inne planetoïdereem, nao 4 Vesta, 1 Ceres, 7 Iris en 2 Pallas. Ze kan tiejes gunstige opposities 'n sjienbaar klaorheid van +7,5 bereike (klaorder es de planeet Neptunus, zoeadet ze den zelfs mit 'ne goje verrekieker zichbaar is.

Hebe woort op 1 julie 1847 óntdèk doren Duutsjen ammetäör-sterrekóndige Karl Ludwig Hencke. Hencke haw twieë jaor daoveur ouch de planetoïed 5 Astraea óntdèk. Veurdet Hencke zien óntdèkkinge haw gedaon noom me-n aan det 's meh veer planetoïde tösse Mars en Jupiter wore; de vónjs vanne nuuj planetoïde zörgdje veur 'n zeuktoch nao mieë van dees. Es gevolg daovan waas binne tieën jaor nao de óntdèkking van Hebe 't aantaal aan bekandje planetoïde bao vertieënveljig. Allewiel zeen hóngerddoezjende planetoïde bekandj.

De naam *Hebe* woort bedach dore wiskóndige Carl Friedrich Gauss. Hebe is inne Griekse mythologie de godin vanne jeug en 'n dochter van Zeus en Hera.
Iris (planetoïed)

**Iris** (officieel: **7 Iris**) is 'n groeate planetoïed in 'n baan tösse de planete Mars en Jupiter. Iris haet 'ne gemiddeldjen diamaeter van zoeaget 200 km en is daomit ein vanne grótste vief planetoïde vannen S-tuup. Iris bevindj zich gemiddeldj op zoeaget 2,39 astronomische einheje vanne zón aaf, tródsdet zien baan sterk ellipsvörmig is en d'n aafstandj toete zón sterk kan versjille. Ze volbringk 'nen ómloup rónjelómme zón in 3,68 jaor.

Vanaaf de aerd gezeen haet Iris tiejes opposities 'n gemiddeldje sjienbaar klaorheid van +7,8, aeve klaor wie de planeet Neptunus. Tiejes gunstige opposities (wen Irisi zich inne buurt van zie perihelium bevindj) kan ze 'n klaorheid van +6,7 bereike, zoeadet ze mit 'ne sumpele verrekieker zichbaar is.

Iris woort op 13 augustus 1847 óntdèk doren Ingelse sterrekóndige John Russel Hind. Hind zów detzelvendje jaor onna de planetoïed 8 Flora óntdèkken en later nag ach anger planetoïde. Iris is verneump gewaore nao Iris, de godin vanne raengerbaog en boeadsjapbringer vanne gaoje inne Griekse mythologie, mit naam vanne oppergodin Hera. De planetoïed haet dees naam bekómme van Hind wie d'r 'm óntdèkdje dewiel d'r zóch nao de planetoïed 3 Juno; Juno is de Romeinse naam veur Hera.
Flora (planetoïed)

**Flora** (officieel: **8 Flora**) is 'n planetoïed mit 'n baan inne planetoïdereem tösse de planete Mars en Jupiter. Flora bevindj zich gemiddeldj zoeaget 2,2 astronomische einheje vanne zón aaf. Mit aafmaetinge van 36 × 136 × 113 km en 'n massa van 8,47 × 1018 kg is Flora de grótste planetoïed die zoea kort oppe zón steit. 

Vanaaf de aerd gezeen kan Flora tiejes opposities 'n sjienbaar klaorheid van gemiddeldj +8,7 bereike, tiejes gunstige opposities (es de planetoïed zich inne buurt van zie perihelium bevindj) kan de klaorheid oploupe toet +7,9.

Flora woort op 18 oktoeaber 1847 óntdèk doren Ingelse sterrekundige John Russell Hind, dae ieëre de planetoïed 7 Iris haw óntdèk. De planetoïed is verneump nao de Romeinse godin vanne blome, Flora. Flora is de achste planetoïed die is óntdèk gewaore. Toete óntdèkking vanne väöl klènder planetoïed 149 Medusa in 1875 waas Flora de kortsbiezeendjste planetoïed die bekandj waas.
Medusa (planetoïed)

**Medusa** (officieel: **149 Medusa**) is 'n helder-gekluuerdje, steinige planetoïed oete planetoïdereem, die op 21 september 1875 is óntdèk gewaore dore Franse sterrekóndige Henri Joseph Perrotin. De planetoïed is verneump gewaore nao de gorgoon Medusa, e slangechtig monster oete Griekse mythologie.

Wen Medusa woort óntdèk waas ze wiedoet de klènste planetoïed die toet den toe waas óntdèk gewaore, al wós me det in daen tied nag neet. Saer daen tied zeen doezjende nag klènder planetoïde gevónje. Wiejer waas 't toet den ouch 't kortsbiezeendjste planetoïde bieje zón; daoveur waas det al gelangen tied 8 Flora. Pas in 1898, doe 433 Eros en 434 Hungaria zeen gevónje gewaore woort dit rekaor verbraoke.
Sagittarius A

**Sagittarius A** is 'n complexe radiobron in 't centrum vaan de Mèlkweeg, in de riechting vaan 't starebeeld Baogsjötter. Ze besteit oet drei deile, de restante vaan 'ne supernova **Sagittarius A East** (Sgr A East), e gebeed vaan geïoniseerd gaas en aander materie, de spiraol **Sagittarius A West** (Sgr A West), en 'n puntbron met hiel sterke radiostraoling, 't zwart gaat **[[Sagittarius A*]]** (Sgr A*) in 't centrum vaan de spiraol.

Vaan Sgr A* weurt algemein gedach tot dit 't supermassief zwart gaat is in 't centrum vaan de Mèlkweeg, mèt 'n massa vaan zoe'n 4 mieljoen kier die vaan de zon.
Baogsjötter (starebeeld)

**Baogsjötter** (*Sagittarius*, afkorting Sgr) is e starebeeld aon de zuieleke hiemelkoepel. In de riechting vaan dit starebeeld ligk 't centrum vaan de Mèlkweeg. D'n ecliptica löp door dit starebeeld, en daomèt is Baogsjötter dus ouch ein vaan de teikene vaan de dierereem. De zon steit vaan ongeveer 18 december tot 19 jannewarie in dit starebeeld. In de Benelux is allein 't noordelek deil vaan Baogsjötter te zien.

## Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
* Kaus Australis (ε, *epsilon Sagittarii*)
* Nunki (σ, *sigma Sagittarii*)
* Ascella (ζ, *zeta Sagittarii*)
* Kaus Media (δ, *delta Sagittarii*)
* Kaus Borealis (λ, *lambda Sagittarii*)
* Albaldah (π, *pi Sagittarii*)
* Nash (γ, *gamma<sup>2</sup> Sagittarii*)
* Polis (μ, *mu Sagittarii*)
* Rukbat (α, *alpha Sagittarii*)
* Arkab Prior (β, *beta<sup>1</sup> Sagittarii*)
* Arkab Posterior (β, *beta<sup>2</sup>Sagittarii*)
* Terebellum (ω, *59 & omega Sagittarrii*)
* Ain al Rami (ν, *nu Sagittarii*)

## Wat gief 't nog mie te zien?
In dit deil vaan d'n hiemelkoepel ligke versjèllende helder stare en liechtende en doonker nevele, zoewie de Lagunenevel (M8) en de Trifidnevel (M20). Ouch vins te hei Sagittarius A, boe-in ziech e supermassief zwart gaat (Sagittarius A*) bevint, wat perceis in 't centrum vaan de Mèlkweeg ligk.
Lichtenberg (Venlo)

De **Lichtenberg** is 'n sträötje en 'ne lieëgen heuvel in 't centrum van Venlo. De straot löp vanaaf 't Maasschriksel tot aan de Bolwaterstraot. 't Leet in 't binnestadskwadrant Q4, det wies in de ierste jaore nao 't millennium bekind stónd es probleemwiek. 't Is 'n hiel alde straot, meugelik is zeej de aldste van gans Venlo. Volges 'n legende zouw d'n Bructerischen houfman Flujas, nao 'ne vernetigende veldslaag taege de Chamave in 't Teutoburger Wald, in zuudwestelike richting zien gefiet. Rónd 96 nao Christus zoel hae heej leime hutte en 'n börch hebbe geboewd. Dees nederzetting hoot *Venloë*, wat "heuvel in 'ne zómp" beteikent. Later mótte heej ouk gigantische beelde hebbe gestaon. Dees bevatde d'n as van Flujas en zien vrouw Guntrud. Tösse de beelde börde constant 'n leechske. Op die meneer zoel de Lichtenberg aan ziene naam zien gekómme.

## Referentie
Steinbok (starebeeld)

**Steinbok** (*Capricornus*, aofgekort tot Cap) is e starebeeld aon de zuieleke hiemelkoepel. De Latiense naom beteikent *geheurende geit*. Miestal weurt 't starebeeld weergegeve es 'n *zie-geit*, e mythisch bies wat haaf geit, haaf vès is. Steinbok bevind ziech in e deil vaan de hiemelkoepel dee me ouch wel de Zie of 't Water neump, umtot väöl vaan de starebeelde in dit deil water-gerelateerd zien. De ecliptica löp door dit starebeeld en dus is 't ouch e teike vaan de dierereem. De zon steit vaan 19 jannewarie tot 16 fibberwarie in Steinbok.

## Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
* Deneb Algedi (δ, *delta Capricorni*)
* Dahib (β, *beta Capricorni*)
* Secunda Giedi (α2, *alpha<sup>2</sup> Capricorni*)
* Nashira (γ, *gamma Capricorni*)
* Prima Giedi (α1, *alpha<sup>1</sup> Capricorni*)
* Alshat (ν, *nu Capricorni*)

## Wienie 't bèste te zien?
Steinbok is op 't noordelek haafroond vaan augustus tot november te zien aon de nachhiemel. De bèsten tied is midde september roond negen oor in d'n aovend. De stare die deil oetmake vaan Steinbok zien evels neet zoe helder boedoor zie meujelek te zien zien.

## Wat gief 't nog mie te zien?
In Steinbok zien versjeie starestèlsels en starehuip te zien. M30 is zoe'ne starehoup op oongeveer 30.000 leechjaor aofstand. Ouch 't spiraolstèlsel NGC 6907 is hei te vinde.
Maog (starebeeld)

**Maog** (*Virgo*, aofgekort Vir) is e starebeeld aon d'n hiemelequator. D'n ecliptica löp door dit starebeeld, en daomèt is Maog dus ouch ein vaan de teikene vaan de dierereem. De zon staat in dit starebeeld vaan 16 september tot 31 oktober.

## Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
* Spica (α, *alpha Virginis*)
* Vindemiatrix (ε, *epsilon Virginis*)
* Heze (ζ, *zeta Virginis*)
* Auva (δ, *delta Virginis*)
* Zavijah (β, *beta Virginis*)
* Porrima (γ, *gamma Virginis*)
* Rijl al Awwa (μ, *mu Virginis*)
* Zaniah (η, *eta Virginis*)
* Syrma (ι, *iota Virginis*)
* 70 Virginis is ein vaan de ierste (1996) zonechtege stare boebij 'n exoplaneet oontdèk woort. Volges sommege is 't woersjijneleker tot 't hei um 'ne brojnen dwerg geit.

## Wienie 't bèste te zien?
Maog is nao Waterslang 't groetste starebeeld, meh umtot boete Spica de stare neet zoe helder zien, is 't slech te vinde. De bèste periood is aprèl tot juni, in 't bezunder eind mei roond 9 oor 's aovends.

## Wat gief 't nog mie te zien?
In 't noordelek deil vaan 't starebeeld zien väöl extragalactische clusters te zien, zoewie 't Virgocluster op oongeveer 54 mieljoen leechjaor aofstand. 't Gief versjeie Messierobjekte, wie M49 (elliptisch starestèlsel), M58 (spiraolvörmeg starestèlsel), M59 (elliptisch starestèlsel), M60 (elliptisch starestèlsel), M61 (spiraolvörmeg starestèlsel), M84 (lensvörmeg starestèlsel), M86 (lensvörmeg starestèlsel), M87 (elliptisch starestèlsel en 'n bereumpde radiobron), M89 (elliptisch starestèlsel) en M90 (spiraolvörmeg starestèlsel). Neet tot 't Virgocluster behurend is M104, de Sombreronevel. In 't starebeeld vins te ouch de quasar 3C 273, de allerierste quasar oets oontdèk. 

Vaan 7 tot 18 aprèl liek de meteoorzwerm de Virginide oet dit starebeeld te koume.
Rolduc Abdijbeer

**Rolduc Abdijbeer** is abdijbeer dat jebrouwe weëd in ópdrach van "De Keyzer" oes Mesjtreech. D'r naam verwies noa 't kloeëster Rolduc i Kirchroa. De brouwerei is zier aod. In 1146 woar d'r al ee. Rolduc Abdijbeer (es hujige merknaam) weëd seër 2002 jebrouwe. Dit beer weëd jebrouwe noa nui recept. De kluur is deep jeël en 't alcoholpercentage is 6,3%. Jet wietsigs: óp 't etiket van 't beer sjteet óch de nieëgste sjpruëk óp 't Latien: *Mens sana non potest vivere in corpore sicco*. Dit heesj óp plat: * 'ne Jezónge jees kan neet leëve in 'ne druëge körper*.
Geimer

**Geimer**, **gember** of **ingber** (*Zingiber officinale*) is 'n bleujendje plantj oete femielje *[[Zingiberaceae]]*. De rotestek wuuertj gebroek veur 't specerie geimer d'rvan te make.

De plantj wuuertj 0,6 toet maximaal 1,2 maeter hoeag en haet smaal blajer. De stengele springen edersjaor oete knuup vanne rotestek. De bleujwies is aarvörmig, wobie de are zoeaget 8 cm lank zeen. De blome zeen bleikgal mit 'n pórperechtig-gekluuerdje lup mit roumkluuerige stippen en strepe. De gecultiveerdje plantje zeen meistes steriel en bleuje neet.

d'n Óngergrundjse root liek get op 'n opgezwólle handj en haet 'n körkechtige sjèl.

De smaakgaevendje stoffe inne plantj zeen gingerol, gingeridione en shogaol.

Geimer es specerie wuuertj väöl toegepas in keukskes en ouch in paeperkook.
Sjaopebok (starebeeld)

**Sjaopebok** (*Aries*, aofgekort Ari) (in 't Nederlands *Ram*) is e starebeeld aon de noordeleke hiemelkoepel. De ecliptica löp door dit starebeeld, en dus is 't 'n oonderdeil vaan de dierereem. De zon steit in dit starebeeld vaan 19 aprèl tot 14 mei.

## Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
* Hamal (α, *alpha Arietis*)
* Sharatan (β, *beta Arietis*)
* Botein (δ, *delta Arietis*)
* Mesarthim (γ, *gamma Arietis*)

## Wienie 't bèste te zien
Op 't noordelek haafroond is Sjaopebok te observere vaanaof september tot fibberwarie.
Stier (starebeeld)

**Stier** (*Taurus*, aofgekort Tau) is e starebeeld zjus noordelek vaan de hiemelequator. De ecliptica löp door dit starebeeld, dus maak 't deil oet vaan de dierereem. De zon steit in dit starebeeld vaan 14 mei tot 21 juni.

## Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
* Aldebaranh (α, *alpha Tauri*)
* Al Nath (β, *beta Tauri*)
* Alcyonep (η, *eta Tauri*)
* Ainh, (ε, *epsilon Tauri*)
* Atlasp (*27 Tauri*)
* Hyadum Ih (γ, *gamma Tauri*)
* Electrap (*17 Tauri*)
* Hyadum IIh (δ, *delta Tauri*)
* Maiap (*20 Tauri*)
* Meropep (*23 Tauri*)
* Taygetap (*19 Tauri*)
* Pleionep (*28 Tauri*)
* Celaenop (*16 Tauri*)
* Asteropep (*21 Tauri*)
* Sterope IIp (*22 Tauri*)

## Wat is nog mie te zien?
't Starebeeld bevat twie ope starehuip, die gedeiltelek mèt 't bloet oug te zien zien, naomelek de Plejade en de Hyade. Bij doonkeren hiemel is 't Krabnevel (M1) vaag te zien mèt 'ne groete verrekieker of telescoop.

In november liek de meteoorzwerm de Tauride oet de riechting vaan Stier te koume. In juni en juli is de zwerm geneump Beta Tauride actief; evels zien die allein euverdaag "te zien". Tösse 18 en 29 oktober zien de Noordeleke Tauride en de Zuieleke Tauride actief, boevaan de lèste 't sterkste is.

## Wienie 't bèste te zien?
't Starebeeld is 't bèste te zien vaan oktober tot miert, in 't bezunder midde jannewarie roond 9 oor 's aovends.
Woiwodsjap Pommere

**Pommere** (Pools: *województwo pomorskie*; Kasjoebisch: *Pòmòrsczé wòjewództwò*; Dütsj: *Woiwodschaft Pommern*) is 'n woiwodsjap i Pole. Zie ligk in 't noorde van 't lank en grens in 't noarde aa g'n Oeëszieë, in 't noardoeëste aan 't Roessische Kaliningrad, in 't oeëste aa Ermland-Mazurië, in 't zuje aa Koejavië-Pommere en Groeët-Pole en in 't weste aa Wes-Pommere. De hoofsjtad en wiedoet de groeëtste sjtad is Gdansk.

## Geografie
De woiwodsjap umvat de ouw sjtrieëk Pommerelle. 't Weste behoeët tot 't ouw Hingerpommere. Beide name zint aafgeleid van 't Sjlavisch *po more*, dat zoeëget 'tzelfde wie Zieëlank heesj. De woiwodsjap kunt óch uëveree mit de ouw Prusische provins Wes-Pruse. 't Deel i g'n sjtrieëk Hingerpommere behoeëte tot de provins Pommere. I Pommerelle woeëne óch Kasjoebe, e Wes-Sjlavisch volk dat 't Kasjoebisch kalt. Hun leëfgebeed weëd doarum óch Kasjoebië geneumd.

### Sjteë
De lies hei-ónger tuënt sjteë mit mieë es 30.000 iwuënesj (sjtank: 30-06-2015).
I höaksjkes de minderheedssjproake Dütsj en Kasjoebisch.

### Reviere
* Słupia (Stolpe)
* Wisła (Weichsel)

## Economie
Pommere hat twieë va de drei groeëte zieëhaves va Pole. Dees ligke i Gdynia en Gdansk. De anger zieëhave ligk i Swinemünde. Van aodsher vörme de haves 'n wiechtig brón van ikómste. De haves hant doadurch 'n aatrekkende werking vuur d'r deenstesector en leechte industrie. Economische activitete concentrere zich vuural rónk g'n agglomeratie va Gdansk, oeë 1,2 mieljoeën lüj woeëne en wirke. I dees agglomeratie is de wirkeloesheed lieëg, meh d'r boete nog rilletief hoeëg.

Wier zint badplaatsje es Sopot zier i trek bei toeriste.

## Bildergalerie

Plaetje:Tczew_008.jpg|Tczew
Plaetje:D%C5%82ugie_Pobrze%C5%BCe_in_Gda%C5%84sk_(Mot%C5%82awa).jpg|De Danziger binnehave
Plaetje:StoczniaGdanska2.jpg|De Danziger zieëhave
Plaetje:Sopot_(DerHexer)_2010-07-16_043.jpg|Sopot
Plaetje:Castillo_de_Malbork,_Polonia,_2013-05-19,_DD_04.jpg|'t Kesjtieël va Malbork: UNESCO-welterfgood


## Referenties


## Extern linke
Alveolairen tik

d'n **Alveolairen tik** of **alveolaire flap** is 'ne mitklinker dae in inkele gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is .

## Kènmirke
Kènmirke vannen alveolairen tik zeen:
* De meneer van oetspraok is tik, det inhèltj det t'r wuuertj vervaerdig door 'n inkel sametrèkking vanne spiere zodet de tóng hieël kort kóntak haet;
* 't Guuef veer oetspraokplaatse:
*# Dentaal, , det inhèltj det t'r wuuertj oetgespraoke mit of d'n tóngspits of 't tóngblaad taenge de baovetenj (apicaal taenge laminaal);
*# Denti-alveolair, det inhèltj det t'r wuuertj oetgespraoke mit 't tóngblaad taenge d'n tandjwal ennen tóngspits achtere baovetenj;
*# Waor alveolair, , det inhèltj det t'r wuuertj oetgespraoke mit of d'n tóngspits of 't tóngblaad taenge d'n tandjwal (apicaal taenge laminaal);
*# Pósalveolair, , det inhèltj det t'r wuuertj oetgespraoke mit of d'n tóngspits of 't tóngblaad achteren tandjwal (apicaal taenge laminaal);
* De artikulaasje is stumhöbbendj, waat mèntj det de stumbenj trille bieje oetspraok;
* Hae is 'nen orale mitklinker, waat mèntj det de lóch allein dore móndj eweg kan kómme;
* Hee is 'ne centrale mitklinker, waat inhèltj det ze wuuertj gemaak dore lóchstroum euvere midde vanne tóng te leien inplaats langs de ziejkantje;
* 't Lóchstroummechanisme is pulmonisch, det mèntj det de klank wuuertj gemaak door lóch die allein dore lónge en 't middereef wuuertj geduujdj, wie bieje meiste klenk.

## Limbörgs
In 't Limbörgs is dit 'n meugelike oetspraok veure .

Gewuuenlik is d'n alveolairen tik stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge. Wie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in *derm* (inkelvaad) [d̺ǽɾ:m]. Me mót opmirke det meistes in dit val waal 'nen alveolairen tril wuuertj gebroek of e svarabhaktivokaal wuuertj ingeveug, wie [d̺ǽɾəm]. In 't Mofers is van vreuger oet hiebie 'n allofoonverhajing wobie d'n tik veurkump es de klank kort is (bie 'ne stoeattoean, e neutraol toeanverloup en tösse twieë klinkers in) en d'n tril bie 'ne sleiptoean dae völg op 'ne korte klinker.

In väöl Limbörgse dialekte guldj deze klank es 'n oearsprunkelike oetspraok veure , mer allewiel is de oetspraok bieje meiste (jónger) spraekers nao uvulair peziesjes versjaove.

Anger meugelike oetspraoke veure  zeen:
* : d'n alveolairen tril
* : de stumhöbbendjen alveolaire fricatief
* : d'n stumhöbbendjen uvulaire fricatief
* : d'n uvulairen approximant
* : d'n uvulairen tril

## Zuuch ouch
* Alveolairen tril
508

## Gebäörtenisse
* Keizer Anastasius I erkèntj Clovis I, de keuning vanne Salische Franke, es d'n hieërsjer van Gallië. Hae sjik 'ne Byzantiense vlaot (100 kriegssjeper) nao Italië en veurtj 'ne rouftrèk langs de kus.
* Clovis I brèdj 't Frankisch Riek wiejer oet toetane Pyreneje. Hae annexeertj e gebied van óngere Rien, det dore Salische (zuudwèstelik) enne Ripuarische Franke (oeastelik) woort bewóndj (later Wès-Francië).
* De Oeas-Gotische keuning Theodorik I vereuvertj 't gróndjgebied vanne Provence in 't zuudoeaste van Gallië.
Maakunta

**Maakunta** is de benaming veur de regio's van Finlandj. In de tweede taal van Finlandj, 't Zjweeds, waere dees *landskap* geneump.

Noe zeen d'r 19 regio's, naodet in Oos-Uusima in 2011 same waerde geveug mit Uusima.
Ambérieu-en-Bugey

**Ambérieu-en-Bugey** (oetspraok: [ɑ̃.be.ʁjø ɑ̃ by.ʒɛ]) is 'n Franse gemèndje innen departement Ain, inne regio Auvergne-Rhône-Alpes, in oeastelik Frankriek.

't Is de grótste plaats in 't arrondissement van Belley.

De gemèndje haet 14.022 inweuners op 'n oppervlakdje van 24,6 km² mit 'n bevoukingsdiekdje van 570 luuj de km². Ze ligk op 'n huuegdje van 237 toet 753 m baove zieëspegel.

De gemèndjecode is 01004 enne poscode is 01500.

## Demografie
Hie-ónger völg 'n grafiek mitte bevoukingsóntwikkeling vanne gemèndje.
509

## Gebäörtenisse
* Clovis I vereinig alle Frankrische stamme en wuuertj d'n ieëste kattelieke keuning dae hieërsj euver Gallië. Hae elimineertj de litste keuninge (hertoge) vanne Salische en Ripuarische Franke. Hiemit lief t'r officieel Toxandrië, 't gebied t'n wèste vanne Rien, in bie 't Frankisch Riek.

## Gestórve
* Cloderic, keuning vanne Ripuarische Franke
* Ragnachar, keuning vanne Salische Franke
* Rignomer, keuning vanne Salische Franke
* Sigebert de Lame, keuning vanne Ripuarische Franke
Clovis I

**Clovis**, **Chlodwig** of **Chlodowech I** (465-511) waas d'n ieëste keuning vanne Franke. Hae waas 'ne zoon van Childeric I, 'ne generaal vanne Salische Franke dae wersjienlik deendje óngere Romeinse legeraanveurder Aegidius enne Wès-Romeinse keizer Marcianus. In 481 völgdje Clovis zie vader op en wirkdje zich op toet keuning vanne Salische Franken in Doornik. Hae kieërdje zich taenge 't Gallo-Romeins Riek en versloog Syagrius in 486 bie Soissons. Aangemeujig door det succes bevóch t'r vanaaf 496 ouch de anger Franke en leet t'r alle in vereuverdje gebiede de ganse mennelike hieërsjerslien oetreuje, veur zoea 'n ónbetwösjdje hieërsjappie te bekómme. In detzelvendje jaor bekieërdje d'r zich oet opportunistische motieve toet 't Christendóm, zoeadet zie brutaal optraeje gedougsteun kreeg vanne Kirk. Ónger 't goodkäörendj oug vanne kirkeleik mach in Roeame, det ernstig woort bedreig dore Visigote, vergruuedje d'r noe ouch zie Frankisch Riek inne zujelike richting. 

In 500 versloog t'r de Bourgondiërs en in 507 de Visigotische keuning Alaric II inne Slaag van Vouillé; daomit brach t'r gans Gallië, det vanaaf den Frankriek is gaon heite, ónger zie gezag. Ziene status woort nammieë vergruuetj doordet t'r van keizer Anastasius, dae haopdje óm 'm es bóndjgenoeat te winne inne stried taenge de Ostrogote, 'nen diadeem en 'ne mantjel kreeg gegaove, det 'm ouch inne ouge vanne Gallo-Romeinse óngerdane 'n zeker legitimiteit versjafdje. OEtènjelik vool in 510 ouch 't litste ónaafhenkelik Frankisch keuningshoes, 't Kölsje, in zien henj, naodet t'r door intriges 'nen opstandj wós te waeg te bringe, woring d'n aje keuning door zienen eige zoon woort vermaordj.

Naodet Clovis I stórf woort 't Frankisch Riek, nao 't Salisch rech, verdeildj ónger zien mennelike naokómmelinge: Theuderik I (Austrasië, Reims), Chlodomer (Orléans), Childebert I (Peries) en Chlotarius I (Neustrië, Soissons). 

## Trivia
* De naam *Clovis* kump oet 't Oergermaans **Hlūdawīgą* en is verwantj mitte name *Lodewiek*, *Ludwig* en *Lwie* (*Louis*).
Ålandj

**Ålandj** (oetspraok: ['ò:lánc]; Zweeds: *Åland*; Fins: *Ahvenanmaa*) is 'n Finse regio wit 'n wiedgäöndje autonomie. 't Gróndjgebied vèltj same mitte gelieknamige eilandjgroep de **Ålandjseilenj** inne mónjing vanne Botnische Golf, helverwaeges van Zwede en Finlandj. Vanne ruum 26.000 eilenj en sjaere höbbe 6.757 'nen officiële naam en zeen zón 65 bewóndj. 't Inweunersaantaal bedroog anen ènj van 2014 zoeaget 29.000 luuj; zoeaget 40% daovan wóntj inne houfstad Mariehamn. Ålandj haet mer ei klei stökske grens op landj: op 't ónbewóndje eilandj Märket, det veure helf Zweeds gróndjgebied is. Ålandj is gans einspraokig; 't Zweeds is de ènsigste officieel spraok en kómmunikaasje mitte Finse euverheid geit in 't Zweeds. De regio is gedemilitariseerdj enne beweuners hove neet te voldoon ane Finse deensplich.

De naam *Ålandj* kump oet 't Oergermaans en mèntj "waterlandj".

De economie van Ålandj is veural gerich op sjeepvaart, hanjel en toerisme. 't Toerisme is gegróndj op 't zaach klimaat en 't feit det tródsdet Ålandj binne de Europese Unie vèltj, 't boete de btw-unie vèltj, wodoor 't belastingveurdeiler haet. Zoea kónne de sjeper die Ålandj aandoon toebakswaar en alcoholische drank btw-vrie verhanjele.

Ålandj ligk strategisch oppen euvergank tösse de Oeaszieë enne Botnische Golf, tösse Stockholm en Turku en kortbie de Finse Golf. 't Besteit oet väöl eilenj; Ålandj óngervindj posglaciaal ophöffing, wobie 't landj ederen ieëf zoeaget 70 cm baove de zieë oetstieg. Hiedoor óntstaon nuuj eilenj, meh verdwienen 's ouch, doordet eilenj samegreuje.

De ccTLD-code veur Ålandj is .ax.

## Gemèndjes
De volgendje zèstieën gemèndjes ligken in Ålandj:
Märket

**Märket** is e klein ónbewóndj, rotsechtig eilandj van 0,033 km² inne Oeaszieë, tössen 't vastelandj van Zwede enne Ålandjseilenj ('nen autonoeame regio ónger Finlandj). Märket behuuertj veure helf toet Zwede en veure helf toet Ålandj. 't Wèstelikste stök aan landj van Finlandj ligk op Märket.

De oearsprunkelike grens die euvere midde van 't eilandj leep woort in 1809 vasgelag inne Vraej van Fredrikshamn. Dees is aevel verangerdj in 1985. Finlandj (dend'rtied 'n óngerdeil van Röslandj) haw in 1885 'ne vuurtore geboedj op 't eilandj, meh wie later bleek op 't Zweeds deil. De grens is daoveur aangepas gewaore zoeadet de vuurtaoren op 't Fins deil van 't eilandj koom te ligke. De gruuedje van edert zie gróndjgebied mós daobie neet verangeren en onneet edert zien aandeil vanne kuslien, aangezeen det de vèsrechte vanne lenj zów beïnvleuje. Hiedoor haet de grens noe d'n óngangbaren häökigen S-vorm
De originele grens die midden over het eiland liep is in 1809 vastgelegd in de Vrede van Fredrikshamn. Deze is echter gewijzigd in 1985. Finland (destijds onderdeel van Rusland) had in 1885 een vuurtoren op het eiland gebouwd, maar naar later bleek, op het Zweedse deel. De grens is daarom aangepast zodat de vuurtoren op het Finse deel van het eiland kwam. De grootte van ieders territorium moest daarbij niet wijzigen en ook ieders aandeel van de kustlijn wilde men niet wijzigen aangezien dit de visrechten van de landen zou beïnvloeden, daarom heeft de grens nu een vreemde omgekeerde S-vorm.
Vuurtore

'ne **Vuurtore** of **leechtore** is 'nen tore dae is geboedj inne buurt van kliffe (of drek d'rop), zieëstraote, ingeng van zieë-erm en haves veur 's nachs en bie stormwaer sjeper te waorsjoewe veure kliffe of d'n doorgank. Oearsprunkelik góng det behölpes 'n aop vuur en later middels spegele, lenzen en 'n lamp.

Ouch haves of havegäöle höbbe sómtieds einen of mieë vuurteur die d'n toegank aangaeven en döks 'n leechlien vörme.

Langs de Nederlandjse kus staon èllef groeate vuurteur (de A-poste) en veer klènder (B-poste). Boetedet bevinje zich nag vief teur ane kantje van 't Iesselmaer. Zón saort aan vuurteur zeen de feitelike opvolgers vanne zoea-geneumdje vuurbakes; worin of worop aope vure burdje.

Tróds de opkóms van modern navigatiesysteme, wie gegróndj op GPS, zeen veurteur nag ummer hieël wichtig veure kóntraol op anger navigatiesysteme.
Arabische ciefers

Mit **Arabische ciefers** kènne waere gemeindj:

* De traditioneel Arabische ciefers, Arabische lètters die getalwaerde kriege;
* De Hindoe-Arabische ciefers, 't decimaal systeem wat allewiel euveral op de waereld weurt gehanteerd.
Ciefer

E **ciefer** is 'n einveljig symbool womit e tèlbaar aantaal wuuertj aangegaove. De wèsterse ciefers van 't tieëntalig stèlsel zeen: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9. Dees ciefers waere gemeinelik *[[Arabische ciefers]]* geneump. Ieëre gebroekdje me-n inne wèsterse werreld de *[[Romeinse ciefers]]*, die noe onna bepirkdje toepassing vinje.

Ciefers zeen oearsprunkelik gemèndj veur aantale, kardinaalgetale en rangnómmers of ordinaalgetale waer te gaeve, meh waeren ouch gebroek in nómmers of anger cieferritse, wie tillefoeannómmers, bankraekeningnómmers, pin- en slaotcodes en (deiler van) poscodes.

Döks broek me 't waord *ciefer* ouch veur "nómmer" of "getaal". Strik gezeen sleit 't waord *ciefer* feitelik allein op ein inkel symboeal. Zoea besteit 't sjoealciefer *10* oet twieë ciefers.

E getaal kan waere waergegaove mit ein of mieë ciefers. 't Getaal *21* wuuertj zoea waergegaove mitte ciefers *2* en *1*. 

## Euverzich van cieferstèlsele

## Zuuch ouch
* Getaal
Kaphof

**Kaphof** (*Duutsje naam*) is e klei gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuertj toet 't dörp Helfet. Kaphof besteit oet drie sträötjes wo aan edert ein boerderiej steit: Kaphof, Mollshof en Schlickhof. t'n Naorde van 't gehöch ligk de Roer; t'n zuje e bagkergaat inne richting van Himmerich; t'n oeaste de Roer en Helfet en t'n wèste de reveer de Worm inne richting van Porselener Mühle.

Kaphof huuerdje vreuger bieje gemèndje Helfet, die op 1 jannewarie 1972 bie Hukkelhaove woort ingelief.
Brändö

**Brändö** is 'n eilandj en gemèndje in Ålandj, Finlandj. Karakteristiek veur Brändö is det 't 'n vergaoring van eilenj is die zeen verbónje via brögken en dieke. De gemèndje haw 465 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 107,88 km², van 'n totaal (inclusief water) 1.643,06 km². De bevoukingsdiekdje is 4,3 luuj de km².

Bezeenswaerdig is de St.-Jakobskirk, of eigentlik ieëre 'n kepel. Dees is 'n houter kirk die op 22 oktoeaber 1893 woort gewiedj aan Jacobus d'n Eljere. Biezunjer opmirkelik is 't vleugelaltjer oete midde vanne dertieëndjen ieëf, det de Kruuening van Maria veurstèltj.

De bewóndje eilenj van de gemèndje zeen: Jurmo, Åva, Brändö ('t houfeilandj), Baggholma, Björnholma, Fiskö (inclusief Nötholma), Korsö, Torsholma, Lappo en Asterholma. Inkel anger, ónbewóndje eilenj in de gemèndje die 'n get grótter oppervlakdje höbbe zeen: Degerbrok, Gunnarsten, Hullberga, Lillklyndan, Långbrok, Nottö, Porsskär, Snöbådan, Storklyndan en Salungarna. De res vanne eilenj zeen ónneumeswaerdig klein.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 035.

## Demografie
In 2008 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 17,7%
* 15 toet 64: 64,3%
* 65 en ajer: 18%

De spraokverdeiling woor in 2008 det 84,6% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 11,8% haw 't Fins es ieëste spraok en 3,7% haw 'n anger ieëste spraok.
Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Twierlinge (starebeeld)

**Twierlinge** (*Gemini*, aofgekort Gem) is e starebeeld aon de noordeleke hiemelkoepel. De ecliptica luip door dit starebeeld en dus is dit ein vaan de starebeelde vaan de biestereem. De zon steit in dit starebeeld tösse 21 juni en 20 juli. 't Starebeeld is verneump nao d'n oonsterfeleken twierling Castor en Pollux, kinder vaan Zeus en Leda.

## Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
* Pollux (β, *beta Geminorum*)
* Alhena (γ, *gamma Geminorum*)
* Castor (α, *alpha Geminorum*)
* Tejat Posterior (μ, *mu Geminorum*)
* Mebsuta (ε, *epsilon Geminorum*)
* Propus (η & ι, *eta & iota Geminorum*)
* Alzirr (ξ, *xi Geminorum*)
* Wasat (δ, *delta Geminorum*)
* Mekbuda (ζ, *zeta Geminorum*)

## Wienie 't bèste te zien
Op 't noordelek haafroond is Twierlinge te zien tösse december en miert, in 't bezunder haaf fibberware roond 9 oor 's aovends.

## Wat is nog mie te zien
Umtot Twierlinge eweg vaan de Mèlkweeg ligk gief 't wieneg ander objekte te zien. M35 (NGC 2168) is 'n laankgerek ope cluster vaan magnitude 5, wat qua gruutde aon d'n hiemel te vergelieke is mèt de volle Maon. 

De Eskimo-nevel is 'ne planetaire nevel op oongeveer 4000 leechjaor aofstand. 'nen Aandere nevel is de Medusa-nevel op oongeveer 1500 leechjaor aofstand.

Roond 13-14 december is de meteoorzwerm Geminide te zien. Mèt 'n maximum vaan oongeveer 100 meteore per oor is 't ein vaan de mies actieve zwerme. Tösse 18 en 29 oktober zien de Epsilon Geminide te zien, allewel heer slech te is zien umtot heer samevèlt mèt de Orionide.
Sjrien

E **sjrien** (Letien: *scrinium*) is 'n plaats veur 't beware van kosbaar zakes. Meistes wuuertj mit e sjrien e relieksjrien gemèntj; 'nen reliekhajer inne vorm van 'n kis worin relikwieje waere bewaardj. 't Waord wuuertj aevel ouch gebroek veur 'nen tempel, 'n kepel of anger heiligdóm mit 'n zeker aantrèkkingskraf op baevaartgengers.

Sjriene (inne ieëste beteikenis) waere döks gemaak van hout en verzeen van houtsniejwirk. De luuj die dit doon waere sjrienwirkers geneump. Sjrienwirkers maken aevel neet allein kiste, mer ouch kes en anger muibele. Daodoor is de breier beteikenis "muibelmaeker" óntstange. Ouch wuuertj de term waal verruump toet tummerman. 't Waord "sjrien" wuuertj in bepaoldje dialekte ouch gebroek inne beteikenis van "doeadskis".

E sjrien kan ouch e (klei) geboew zeen.
Kruuening van Maria

De **Kruuening van Maria** is inne kattelieke lieër e wichtig thema. 't Hèltj in det Maria, Jezus zie moder, naodet zie allebei wore gestórve door ziene zoon toet "Keuningin vannen Hieëmel enne Aerd" gekruuendj is gewaore. 't Is e geleef thema inne sjiljerkóns.

't Guuef e religieus fieës det ane kruuening is gewiedj. Dit fieës hètj Maria Keuningin en wuuertj gevierdj op 22 augustus. Aanvenkelik woort 't fieës gevierdj op 31 mei, meh doe 't fieës van Maria-Visitaasj nao 't Twieëdje Vaticaans Concilie woort versjaove van 2 julie nao 31 mei, verplaatsdje me de gedechtenis van Maria es Keuningin vannen Hieëmel enne Aerd van 31 mei nao 22 augustus. De gedechtenis van dit fieës sluutj aan op 't viefdje glorievol geheim vanne hèlge Roeazekrans.
Vleugelaltjer

't **Vleugelaltjer** of **klapaltjer** is 'ne biezunjere vorm van 't retabel (d'n opzat van 't altjer) dae is versprèdj in Middel-Europa. 't Vleugelaltjer kan bie 't vasstäöndje sjrien door twieë (triptiek), veer (pentaptiek) of mieëder (polyptiek) waegelike vleugele waere geslaote. Dees technische terme kómmen oet 't Aad-Grieks: τρίς *trís* "drie"; πέντε *pénte* "vief"; πολύς *polýs* "väöl" en πτυχή *ptychē* "vaaj, laog". Doordet 't vleugelaltjer versjillige taferale kan tuuene op waekdaag, zóndaag of hèlgendaag, gegróndj oppe motieven en d'n tuup aan versiering (gesjiljerdje panelen of reliëfs), wuuertj 't owwel e liturgisch altjer geneump.
Relieksjrien

E **relieksjrien** is 'ne reliekhajer inne vorm van 'n kis (owwel e sjrien geneump) worin relikwieje waere bwaardj, meistes deiler van 't skelèt van 'nen hèlge, sómtieds 't ganse skelèt. Meistes betruf 't 'n kis die speciaal veur dit ènj is vervaerdig, mit sjiljeringe of reliëfs die verwieze nao 't laeve vannen hèlge. Relieksjriene zeen euveren algemein riek-versierdj mit góld of anger aedelmetaal, ivoear en aedelstein, die op 'n kónszinnige meneer zeen verwirk gewaore. De vervaerdiging van relieksjriene bereikdje 't huuegdjepuntj in kristelik Europa tiejes de hoeag middelieëve, mer ouch in anger periode en culture zeen relieksjriene toet standj gekómme.

Bekèndje relieksjrienen in Limbörg zeen de Noeadkis van Sint-Servaos inne sjatkamer vanne Sint-Servaosbasiliek in Mestreech, e toepstök van Maaslandjse aedelsmeedkóns, en 't Amelbergasjrien inne Sint-Amelbergabasiliek in Zöstere.
Reliekhajer

'ne **Reliekhajer** of **reliquaire** (Letien: *reliquiarium*) is e veurwirp veur relikwieje, de reste van hèlge, te beware. 't Kan gaon euver 't ganse skelèt van 'nen hèlge, mer ouch mer e klei deil, de zoea-geneumdje *partikele*.

Döks is zónnen hajer inne vorm van e sjrien; me neump 'm den e relieksjrien. 'ne Reliekhajer kan hieël besjeie toet gans groeat zeen. De aadste reliekhajers wore meistes buuersje van kosbaar stof mit 'nen draagreem en kwes. De hujige bursa, worin veur en nao de Hèlge Mès de corporale wuuertj bewaardj, is nag dao-aan verwantj, mer haet 'ne veerkantje vorm. In versjillige musea waere nag exemplare bewaardj. 't Stadium det daonao koom waas de reliekbuuers, gemaak van metaal, meistes verguldj zèlver.

Lanksemaan krege de meiste relieksjriene de vorm van klein kirkskes, ieës versierdj mit blaw email, later veural mit väöl góld en bergkristal. 'nen Angere populaire vorm was e sjrien inne vorm van 'n doeas die was bezatj gewaore mit ivoear, in alderhenj aan vörm. Dit waas veural eigen aan klènder relikwieje.

Innen tied det de geluivige d'róm vroge veure relikwieje ouch wirkelik te kónne zeen, kome hajers inne mode die feitelik de veurluipers ware vanne monstrans dae noe nag wuuertj gebroek veur oetstalling van 't Alderhèlgste. Saer daen tied waere klènder relikwieje ouch bewaardj in rónj metale duueskes mit e glaeske d'rveur.
Bursa

De **bursa** is e liturgisch veurwirp det wuuertj gebroek inne Hèlge Mès.

't Besteit oet twieë kartunkes, bespanne mit textiel, wotösse de corporale wuuertj bewaardj, zowaal veur es nao 't broeke daovan inne eucharistieviering. Bursa's zeen döks oetgeveurdj inne zelvendje stof wie 't kezuvel ('t baovekleid vanne pestoear). Inne midde vanne bäövelste kartón is meistes e kruuts geborduurdj gewaore.

Bursa, corporale, palla, purificatorium en kelchvelum vörme same 't kelchgerei.

Saeren twieëdje biljerstorm wuuertj in Nederlandj de bursa, juus wie 't kelchvelum, döks eweggelaote.
Aedelstein

**Aedelstein** zeen zeldjzaam stein die meistes waere bewirk en verwirk in sieräöj en anger sierobjekte. Aedelstein besjikke euvere volgendje kèmirke:
* Sjoeanheid: hie-ónger valle visueel aspekte wie kluuer, glans, vuur, doorzichtigheid en leecheffekte;
* Doerzaamheid: hiebie wuuertj gekeke nao helheid, braekbaarheid of splietbaarheid en sjemische bestenjigheid;
* Zeldjzaamheid: hiebie geit 't zich euver wie dök e perduk veurkump inne netuur.

Bekèndje aedelstein zeen ónger anger amethis, aquamarien, aventurien, bergkristal, carneool, citrien, diamantj, granaat, hematiet, jade, labradoriet, lapis lazuli, maonstein, onyx, opaal, peridoot, robien, saffier, smarag, toermalien, topaas, tórkoeas en zirkonia.
Akker

'nen **Akker**, 'n **akkerlandj** of e **boewlandj** is e stök bewirkdje gróndj worop cultuurgewesje wie kaore of sókkerkroeate waere verboedj. 't Waord *akker* kump oet 't Oergermaans en is ónger anger verwantj aan 't Letiens *ager*. 't Waord veur 'ne landjboewer is op 't Letien *agricola*. 't Verboewe van gewesje op 'n akker neump me landjboew of agricultuur.

'nen Akker kan waere begrens door anger percelen aan akkerlandj, släöt, waeg of aafrasteringe. Aafrasteringe kónne beveurbeildj bestaon oet päöl mit iezerdraod of pindraod, hègke of houtwel. In gebiede mit intensieve landjboew kan vannen akkerrandj 'ne faunarandj waere gemaak veur insekte en veugel e laefgebied te bi-jje.

Akkere waere döks bewirk mit 'n ploog, vreuger gedreve door e paerd, 'nen os of de boer zelf; allewiel döks door 'nen trèkker.

## Rifferensie
Bursa (sjtad)

**Bursa** (Greeks: Προύσα, *Prusa*) is 'n sjtad i Törkieë, neet wied va g'n Zieë va Marmara die Europa en Azië vaneenanger sjeid, óp 't Anatolisch sjiereiland. In 2016 houw ze 2.901.396 iwuënesj. Ze is doamit qua iwuënertal de veer noa groeëtste sjtad van 't lank. Alling Istanbul, Izmir en Ankara zint groeëter. De sjtad is vanaaf de twieëde haaf i d'r twintigste ieëw hel gegruid. Tussje 2011 en 2016 koame 1 mieljoeën lüj bei, meh de bevolkingsgrui numt sjtetig aaf.

## Geografie
De sjtad Burda ligk nuëgetig kilometer zujelig van Istanbul en twintig à daartig kilometer va zieë, aa g'ne voot van 't Uludağ-gebirgde. 't Lanksjap i g'n umgeëving is greun. 't Guëf óch vulkanische activiteet i de vörm van inkel zjwavelkwelle.

## Gesjichde
I de aodheed heesjde Bursa Prusa, zoeëwie ze in 't Greeks nog ummer heesj. D'r naamgeëver woar kuëning Proesia I. Cholos, deë óch sjtichter va g'n sjtad woar en heësjde uëver 't kuëninkriek Bythanië, 'n ouw landsjtrieëk tussje Istanbul en Bursa. De sjtad woar achtereevolges óngerdeel van 't Helleens Riek, Romeins Riek en 't Byzantiens Riek. Bursa koam in 1326 i heng va de Ottomane en woar bis de veroavering va Constantinopel (hüj Istanbul) in 1453 de hoofsjtad van 't Ottomaans Riek. Ze bleef evvel noa 't verlees va höar functie es hoofsjtad nog lank 't politiek en geestelig centrum van 't riek. Noa d'r Ieësjte Weltkreeg woeëd ze kót bezat durch Frankriek, en van 1920 bis 1922 durch Grekeland es reactie óp de genocide óp 't Greekse volk i Kling-Azië. In 1923 woeëd 't Verdraag va Lausanne getekend, woanoa de sjtad bei 't nui Törkieë woeëd gevoog.

## Bekiekensweëd

Vöal geboewer oet d'r Ottomaanse tied zint nog bewaard geblieëve. Bezónger boewwirke oet deë tied is beivuurbild 't graf va sultan Mehmed I en e aatal moskeeë, wie de *Ulu camii* (groeëte moskee), *Yeșil camii* (greun moskee), Hüdavendigarmoskee en de Orhan Gazi-moskee. De sjtad hat óch 'n synagoog, die bis 1975 deensdoog. Neet wied va g'n sjtad ligk e va de wichtigste winktersjportgebede va Törkieë: óp g'ne Uludağberg ligke sjkipistes.

Anger bezóngerhede:
* 't Archeologisch museum
* 't Dörp  Cumalıkızık, mit hoezer oet d'r Osmaanse tied. Hüj is 't igerich es etnografisch museum en is 't ópgenoame es UNESCO-welterfgood
* E theater vuur traditioneel Törks sjieëmsjpieële
* E museum vuur Ottomaans kleierdrach
* De Abdal-bruk oet 1677
* De protestantse kirk
* De natoerlige therme

## Extern linke

* Website va Bursa
Amethis

**Amethis** is 'n paarse variantj van 't mineraal kwarts (SiO2). 't Guldj es 'nen aedelstein. 

De naam is aafkumstig van 't Grieks αμεθυστoς *amethystos* "taenge de rós" - en vindj zienen oearsprónk in 't aad biegeluif det d'n drager daovan wuuertj besjurmp taenge de róswirking van wien. Van wien dae wuuertj gedrónken oet 'ne baeker dae is vervaerdig oet amethis zów me neet zaat waere.

De paarse kluuer van amethis óntsteit door veróntreiniginge mit 'n klein wieväölheid iezer (Fe3+) en titaan (Ti4+). Door amethis te doon branje óntstaon gael toet góldkluuerige verkluueringe (*[[cetrónkwarts]]*).

Amethis is e väöl-veurkómmendj mineraal. Grótterder en zuverder kristalle die gesjik zeen veur verwirking toet juwele zeen verhajingsgewies slechs op min plaatse te vinje. Zón vindjplaatse zeen in ónger anger Braziel, Uruguay, Madagaskar, Röslandj en Sri Lanka. Dergelieke kristalle truf me veural aan in häöldje in vólkanische stein.

## Eigesjappe
* Formuul: SiO2
* Kristalsysteem: trigonaal
* Kristalklas: 32
* Splietbaarheid: neet
* Kluuer: paars, deils gevlek-tróbbel, ouch gezaoneerdje kluuerverdeiling (kluuerloeas-paars)
* Kratskluuer: wit
* Glans: glaasglans
* Helheid: 7
* Specefieke dichheid: 2.65
* Transparantie: doorzichtig toet doorsjienendj
* Breuk: sjelpechtig, roew
Beerbieskes

**Beerbieskes**, **mosbeerkes** of **waterbeerkes** (Tardigrada) zijn 'n stam binne 't diereriek. 't Zien micro-organisme, ze zien neet groeter es 1,5 mm, gesegmenteerd mèt 8 pu.

## Kinmerke
De gruutde varieert vaan kleiner es 0,1 mm tot 1,5 mm. Ze höbbe vief segminte, boevaan 4 mèt eder 'n paar pu. Ouch al zien ze klein, ze höbbe toch ouge, 'ne moond, pu en 'n spijsvertering.

Ze leve in 'n vochtege umgeving euveral op de wereld, zoewel in zaajt es zeut water, mer ouch op 't land in beveurbeeld mosse. Ze zien te vinde op groete huugdes in de Himalaya (bove de 6000 m), mer ouch in de deepzie (oonder de 4000 m) en vaan de pole tot aon de evenaar.

## Euverlevingsstrategieë
Vaan 't beerbieske is bekind tot 't zier bestand is tege extreem umstandeghede. Sommege beerbieskes kinne temperature weerstoon vaan -272 °C, dewijl aandere hoeg temperature vaan 150 °C mierdere minute kinne weerstoon, drökke vaan 6 kier zoe hoeg es te kins vinde in de deepste oceaontroge, mer ouch 't vacuüm vaan de ruimte. Ze kinne ioniserende straoling weerstoon vaan hoonderde kiere de doejeleke dosis veur 'ne mins. Ze kinne mie es 30 jaor zoonder veujsel en water, boebij ze oetdruge tot ze oet minder es 3% water bestoon, um, es ze weer in kontak koume mèt water, weer te rehydratere en weer gewoen goon ete en zelfs veurtplante.
Aquamarien

**Aquamarien** of **aquamerien** (Letien: *aqua marina* "zieëwater") is 'ne vrie kosbaren aedelstein en 'ne variantj van 't mineraal beril. De kluuer is bleikgreun, gaelgreun, bleikblaw of blawgreun.

Aquamarien is e väöl-veurkómmendj mineraal en kump, wie anger berylliumhajendje minerale mit naam veur in pegmatiete. Vindjplaatse zeen ónger anger Braziel, Madagaskar, d'n Oeral, Nigerië, Mexico , India, Ierlandj, Zimbabwe, Afghanistan enne Vereinigdje Staote.

Inne middelieëve woorte biljer vanne Maog Maria versierdj mit aquamarien. De legende zaet de stein van 'n zieëmaermin waas en lèdje toet leefdje. 

Door sómmige netuurgenaezers wuuertj 'n aantaal aan genaeskreftige wirkinge toegekèndj aan aquamarien: de versterking van 't aafwaersysteem, 't taengegaon van zieëgekrenkdje, hoedallergie en 't bevördere van ras en óntspanning.