open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Wtewael

**Peter Wtewael** (Utrech, 5 juni 1596 - ouch dao, begrave 13 fibberwarie 1660) waas 'ne Nederlandjse kónssjiljer oete Góljen Ieëf. Hae waas d'n aadste zoon van Joachim Wtewael, dae ouch ziene lieërmeister waas, en Christina van Halen. Zie jóngere broor Johan Wtewael (1598-1652) waas onne kónssjiljer.

Wtewael maakdje ónger angere geiselike en mythologische werkstökker en e deil keukescènes. Hae wuuert owwel geraekendj toete Utrechse Caravaggiste, allewel d'r veur zowied bekandj noeatj in Itaalje is gewaes. De kónstenieër wirkdje inne stiel van zie vader, meh zie werk vertuuentj ouch invlood van Abraham Bloemaert en Gerrit van Honthorst. Ziene rippertuuer is bepirk kwa ómvank en kwaam bao gans toet standj innen tied van 1620 toet 1630.

Juus wie zie vader waas t'r aktief inne vlasjhanjel en es raod inne vroedsjap betróch bieje plaatselike politiek. In die litste peziesje völgdje d'r ziene kranke pap op op 1 oktoeaber 1636. Daonao haw d'r onna de fónksje van sjaepe. Wiejer waas t'r aktief inne kirkelike gemèndje. De gebreurs Wtewael bleven allebei vriegezel en wóndjen in 't hoes vanne eljers. In 1639 woort Johan waal lid van 't Sint-Lucasgilde, meh van Peter haet me dao gèn aanwiezinge veur.

## Rifferensies
Liverpool

**Liverpool** (IPA: /'lɪvəpu:l/ *livve(r)poe\l*) is 'n stad in 't naordwèste van Ingelandj, gelaengen ane munjing vanne Mersey. De stad haet 'n oppervlakdje van 111,84 km² en 'n bevölking van 490.000 (oploupendj toet 816.000 in 't stejjelik gebied). Liverpool is de op ein nao grótste oetveurhave van 't Vereinig Keuninkriek en grens ane naoberstej Bootle en Huyton, dewiel de stej Wallasey en Birkenhead anen euverkantj vanne Mersey ligke.

't Historisch deil vanne havestad, same mitten toeristetrèkker Albert Dock, zeen in 2004 oppe werreldirfgoodlies van UNESCO gekómme. De stad haet veural väöl bekandjheid veure foebbelclubs FC Everton en FC Liverpool, mer ouch veure kulturele kantj. Veural inne popmeziek is de stad bekandj; zoea kome The Beatles oet Liverpool.
Memellandj

't **Memellandj** is e geografisch gebied det tösse d'n Ieësten ennen Twieëdje Werreldkrieg verwees nao e deil van Oeas-Pruses det te naorde loog vanne reveer de Memel (Litouws: *[[Nemunas]]*). 't Gebied woort in 1920 dore geallieerdjen ónger Frans behieër geplaats worop 't in 1923 door Litouwe woort ingelief.

In 't Duutsj wuuert d'n term Memellandj nag ummer gebroek veur 't reveer- en kultuurlandjsjap tösse Kaunas en Klaipėda, wo de Memel veur vief ieëve lang de netuurlike grens tösse Centraal- en Oeas-Europa vörmdje. Zowaal in geografisch es in historisch opzich is de streek tösse Litouwe, (historisch) Duutsjlandj en Róslandj 'n weerspegeling van alle kulturen en boewkónste die 't dao guuef.

't Memellandj haw 'n lingdje van zoea 140 kilomaeter, meh waas maximaal meh 20 kilomaeter breid. In 1939 wóndje dao zoea 145.000 luuj. De grótste stad waas Memel (allewiel Klaipėda) mit 'n bevölking van zoea 40.000.
Pim Verbeek

**Pim Verbeek** (Rotterdam, 12 mieërt 1956 - Amsterdam, 28 november 2019) waas 'ne Nederlandjse foebbelieër en foebbeltraener. Zie broor Robert Verbeek is onnen traener.

Verbeek begós bie Sparta Rotterdam es foebbelieër en woort al gaw traener, veur ónger anger Feyenoord en Fortuna Sittard. Op 26 juni 2000 óngerteikendje d'r e traenerskóntrak bie Zuud-Korea, woveur d'r later ouch bóndjscoach woort. In 2016 woort t'r nag bóndjscoach veur Omaan. Ane begin van fibberwarie 2019 sjèdje d'r dao oet worop t'r bestuurslid technische zake bie Sparta Rotterdam woort.

Op 28 november 2019 stórf Verbeek aan kanker. Hae is 63 jaor aad gewore.
Godfrey Gao

**Godfrey Gao I-Hsiang** (22 september 1984, Taipei (Taiwan) - 27 november 2019, Ningbo (Zhejiang, Sjina)) waas e Taiwanees-Canadees model det ouch aktief waas es aktäör. Hae wuuert döks ómsjreven es 't ieëste mannelik supermodel van Azië. Hae waas d'n ieësten Aziatische manskaerel die veurkwaam inne reklaam van Louis Vuitton.

Gao greudje op in Taiwan en haw 'n Maleise mam en 'nen Taiwanese pap. Doe d'r neuge waas verhoesdje d'r same mit zien femielje nao Vancouver, wo d'r góng studeren ane Capilano Universiteit. In 2004 góng d'r trögk nao Taiwan veur es model te gaon wirke. Ouch dieëj d'r mit aan versjillendje tilleviesseries en filme.

In 2013 speeldje d'r de rol van Magnus Bane inne film *[[The Mortal Instruments: City of Bones]]*.

Gao stórf aan 'nen hertaanval tiejes opname van *Chase Me*, 'n realityserie euver sport. Dit lèdje toet väöl kritiek, went bieje opname bleef me döks lang en laat doorgaon mit liefelik väöl-vereisjendje wèdstrieje. Zoea zów Gao t'n tieje van zienen aanval veur zoea zeventieën oer lang 'nt drejje zeen gewaes.
Desi Bouterse

**Desiré Delano Bouterse** (* Domburg, 13 oktoeaber 1945 - † 23 december 2024) waas 'ne milletaere leider, staotshouf en politieker vanne Nasjenale Democratische Partie in Suriname.

Bouterse stóng veural bekandj veur zie milletaer bewindj det Suriname van 1980 toete begin vanne neugentiger jaore behieërdje. Op 25 fibberwarie 1980 veurdje 'n milletaer junta ónger leijing van Bouterse 'ne staotsgreep oet in Suriname. Allewel de prizzendèntj zien amb beheel, waas Bouterse es de veurzitter vanne nasjenale milletaere raod de feitelike hieërsjer van 't landj toetdet t'r in 1988 zich bedankdje. In 1982 waerdje Bouterse zelf de prizzendèntj.

Bouterse waas e centraal feguur inne börgerkrieg dae oetbersdje nao de ónaafhenkelikheid van Suriname en hae waerdje gezeen es sjöljig veure Decembermaorde in 1982, woveur d'r in 2019 en ouch in hoeager beroep in 2023 waas veroeardeildj dore rechbank. Ouch waerdje t'r besjöljig betróch te zeen bie drugssmokkel en waerdje hae verantjwuuerdelik gehaje veur 't bloodbad van Moiwana in november 1986, wobie 39 börgers vermaord waerdje door 't leger.

Nao d'n euvergank toet 'n börgerlike regering mislökdje 't Bouterse ederskieër trögk staotshouf te waeren in algemein verkeziginge, toetdet t'r in 2010 woort verkaozen es prizzendèntj.
Jonathan Miller

**Jonathan Wolfe Miller** (21 juli 1934 - 27 november 2019) waas 'ne Britse buunrezjissäör, aktäör, sjriever en prizzentater. Hae waas gebaoren in St John's Wood, in Lónje. Hae woort bekandj inne vreug jaore sèstig inne komedische revue *Beyond the Fringe* mit Peter Cook, Dudley Moore en Alan Bennett.

Miller lag zich toe op 't rezjissere van opera's inne jaore seventig. Zie bekandjste werk is zien versie van *[[Rigoletto]]*, 'nen opera in maffia-stiel gezatj inne jaore fieftig. Wiejer haet t'r väöl perduksjes gedaon veure BBC, worónger 'n serie William Shakespeare-tonieëlstökker van 1978 toet 1985.

Miller trouwdje in 1956 mit Rachel Collet; zie krege drie kinjer. Hae stórf op 27 november 2019 ane gevolge van Alzheimer.
Praemium Imperiale

't **Premium Imperiale** (Latien veur 'Keizerleke Pries'; Japans: 高松宮殿下記念世界文化賞, romaji *Takamatsu-no-miya Denka Kinen Sekai Bunka-shō*, lètterlek 'Wereldcultuurpries t'r naogedachtenis aon Zien Keizerleke Hoegheid prins Takamatsu) is 'n Japanse kunspries die in diverse disciplines weurt oetgereik. De weurt sinds 1989 eder jaor oetgereik door de keizer vaan Japan en besteit oet 'n gouwe medaje en e bedraag vaan 15 mieljoen Japanse yen.

De pries kint vief disciplines: sjèlderkuns, beeldhouwkuns, arsjitectuur, meziek en film/theater. De pries is min of mie gedach es aonvölling op de Nobelpries; dit verklaort boeveur 't Praemium gein categorie literatuur kint.

## Euverziech winners
Zaol

**Zaol** dan wel **zaal** kan verwieze nao:

* 'n Groete, ónóngerbraoke ruumde (*zaal*), zuug ouch zaalboerderie en zaalkirk;
* De zitting veur 'ne ruter (*zaal*), zuug zaol (tuigaasj);
* D'n óngerkantj van de voot;
* D'n óngerkantj van de sjoon
YouTube

**YouTube** is 'n website die gebroekers 't meugelik maak videofilmkes d'rop te zètte, op te zeuke, te betrachten en te becommentariëre. d'n Inhaad varieertj van richtige filme, toet meziek, nuuts, documentaires, videoblogs, teikenfilme, humor en nag väöl mieë. Noe d'n tied is 't de grótste website op 't internet.

YouTube woort opgerich in fibberwarie 2005 door drie aaj mitwirkers van PayPal. 't Grótste versjil mitte anger videosites die 't haw in daen tied waas det alle video's automatisch woorten ómgezatj nao e gangbaar formaot, flash (.flv). Same mit 't feit det de website gratis is zörgdje daoveur det YouTube al gaw de grótste videosite van 't internet is gewore.

't Euverdeil aan video's op YouTube waere door 't vouk d'rop gezatj, mer 't guuef ouch e deil media die zelf häör eige matterjaal besjikbaar stèlle. Veur filmkes te kónne zeen hoof me zich neet te registrere, mer 't uploade van filmkes is waal behaje veur geregistreerde gebroekers. E deil video's is aafgesjurmp veure jeug en kan pas waere bekeke door geregistreerde gebroekers die ajer zeen es 18. 

In november 2006 woort YouTube euvergenómme  door Google, wovan 't noe 'n óngeraafdeiling is.
Sjömmerts

**Sjömmerts** is 't dialek wat ze kalle in Sjömmert en omgaeving. 't Haet zjus wie 't Hölsbergs väöl weg van 't Valkebergs. De oetsjpraok is soms get angersj, zoa-es de r, die me soms lièt valle in bepaalde wäörd: 

Ouch de s, die me in 't Mestreechs, Meersjes en Valkebergs huèrt in o.m. *maedsje*, *leedsje*, *bruèdsje* kump in 't Sjömmert neet veur, dus hie is 't *maedje*, *leedje*, *bruèdje* enz.

De wèrkgroep dialekprojek van de plaatselike heemkundevereiniging hèlt zich bezig mèt inventarisatie van de Sjömmertse wäörd en oetdrökkinge.
Pruuk

'n **Pruuk** is e kónsmaesig kapsel det wuuert gedragen oppe kap veure suggestie te wèkken e richtig kapsel te zeen. 'n Pruuk die mer e deil vanne kop bedèk neump m'n e haorstök of e toupetje.

'n Pruuk kan waere gemaak van synthetisch haor, paershaor of ech haor; det litste is aanzeenlik duurder. Ouch eige kophaor die zeen aafgeknip gewore kónne waere gebroek, meh det kump neet väöl veur.

Pruke waere veural gedrage door luuj die ónvraej höbbe mit häör eige kapsel. Manskaerele die zoea kaal zeen gewore drage bao noeatj 'n pruuk, meh luuj die chemokuur óngervinje, höbbe döks las van haoroetval. De wins veur die luuj is det de pruuk netuurlik haor geliek, zoeadet anger luuj neet kónne zeen det zie 'n pruuk ophöbbe. In Limbörg drage luuj döks pruke mitte vastelaovendj es óngerdeil van 't zich verkleie.

In 't Vereinig Keuninkriek drage richters 'n witte pruuk die óngerdeil is van 't ambskostuum.
Veldjslaag

'ne **Veldjslaag** is e geregeldj milletaer treffe tösse versjillige vieënjelike landjlegers die mitein gaon vechte. Ómdet 't döks geit euver aope vlaakdjes wo de slaag plaatshaet is 't veurveugsel *veldj-* daoveur gekómme. 't Trein worop de stried doorgank vindj hètj owwel 't slaagveldj.

Neet edere veldjslaag wuuert oetgevóchten op 't veldj; zoea haw de Slaag bie 't Teutebörgerwaad plaats inne bus enne Slaag bieje Berezina woort gevóchten ane Witróssische reveer de Berezina. 'ne Veldjslaag haet dus 'n rumer meining veur eder geregeldj gevech tösse twieë of mieëdere vieënjelike legers op 't landj.

De parallel veur vlaoten oppe zieë neump m'n 'ne zieëslaag enne parallel veur vleegtuger inne lóch neump m'n 'ne lóchkrieg.

't Taengeneuvergestaldje van 'nen aope veldjslaag mit aanvallendj waegingskrieg is de verdaejigendje stèllingekrieg, wie veuren ieëste veurkwaam op groeate sjaol inne loupgrave tiejes d'n Ieëste Werreldkrieg.
Zieëslaag

'ne **Zieëslaag** is e gevech tösse sjeper of anger vaartuug op 't wayer. De meiste zieëslaeg höbbe zich aafgespeeldj oppe zieë, mer e deil ouch op maeren of in revere; ouch dees neump me zieëslaeg. 'ne Zieëslaag is 't equivalent van 'ne veldjslaag op 't water.

Allewiel de saort sjeper inne zieëslaeg aanzeenlik is verangerdj, van trireme nao zeilsjeper nao slaagsjeper, duukbuuet en vleegdèksjeper, zeen de meiste tactische principes 'tzelvendje gebleve, wie 't belank van manoeuvre veure daodwirkelike stried enne winselikheid de stried aaf te braeke veurdet me de ganse vlaot haet verlaore.

De twieë algemein menere veure vieëndj te verslaon zeen:
* de vieënjelike sjeper kepótmake, door te sjete mit zwaor projectiele wie knónskeugel, de sjeper in brandj te staeke mit vuurpiele, of de vieënjelike sjeper te ramme toetdet die zinke, en
* de vieënjelike sjeper vereuvere, meis door die te entere.

De ieëste zieëslaag dae besjreve steit haw plaats in 1210 v.Chr. bie Cyprus; hie wónne de Hittiete vanne Cypriote.
Berezina

De **Berezina** (Wit-Rössisch: Бярэзіна *Bjarezina*; Rössisch: Березина) is 'n reveer in Wit-Róslandj en 'n ziereveer vannen Dnjepr. Get naordeliker ligk nanne reveer mitte naam *Berezina* bie Smolensk; dees mundj ouch oet innen Dnjepr.

De reveer óntspringk oppe Wit-Rössische Rögk bieje stad Lepel en haet 'n lingdje van 613 km. 't Struimgebied haet 'n oppervlaakdje van 24.500 km²; 't debiet bieje munjing is gemiddeldj zoea 145 m³/sec. de jaor. De munjing innen Dnjepr ligk zoea 50 km te naordwèste vanne stad Homel. Ane reveer ligke de stej Babroejsk, Barysaw en Swetlagorsk. De wichtigste ziereveer is de Swislatsj, woraan ouch de stad Minsk ligk. 

## Gesjiechte

Karel XII van Zwede staak tiejes de Groeate Naordse Krieg taenge tsaar Peter de Groeate reveer euver mit zie leger op 25 juni 1708. De reveer is mit naam bekandj veure Slaag bieje Berezina in 1812, doe 't leger van Napoleon de reveer euvertróch wie 't zich trögktróch vanoet Róslandj en dao zwaor verluus haw. 

Tiejes d'n Twieëdje Werreldkrieg woort 't dörp Ala ane Berezina euvervallen en platgebrendj dore Duutsje soldaote. Bie 't zomeroffensief in 1944 vanne Rósse woort 't Duutsj veerdje leger nao 't euverstaeke vanne reveer ómsingeldj en verslage.
Vijfheerenlanden

**Vijfheerenlanden** is 'n fusiegemeinte in de Nederlandse provincie Utrech, op 1 januari 2019 oontstande oet de aw gemeintes Leerdam, Vianen en Zederik. Alle gemeintes hoorte vreuger bij Zuid-Holland; de gemeinte Vianen waor op 't memint vaan de fusie evels al deil vaan de provincie Utrech. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 153,31 km2 (daovaan 6,9 km2 water) en 'n inwoeneraontal vaan 55.832 op 31 januari 2019. De gemeinte umvat de kerne Ameide, Everdingen, Hagestein, Hei- en Boeicop, Hoef en Haag, Kedichem, Leerbroek, Leerdam, Lexmond, Meerkerk (hoofplaots), Nieuwland, Schoonrewoerd, Tienhoven aan de Lek, Vianen en Zijderveld.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Persoen vaan 't Jaor

't Amerikaans tiedsjrif *[[Time (blaad)|Time]]* wijs eder jaor 'n **Persoen vaan 't Jaor** (*Person of the Year*) aon. 't Geit daan um deginnege dee "te gooj of te koej de gebäörtenisse vaan 't aofgeloupe jaor 't mieste heet beheers". Tot 1999 woort gesproke vaan *Maan vaan 't jaor* (*Man of the year*), of *Vrouw vaan 't jaor* (*Woman of the year*) in dat inkel geval tot 'n vrouw woort geach 't nuits te höbbe gedomineerd.

De traditie begós in 1927, wie de redacteure same zaote euver de discussie wee 't nuits 't aofgeloupe jaor gemaak had. Me besloot deen titel aon vleger Charles Lindbergh te geve, neet in de lèste plaots umtot me vergete waor dee ieder dat jaor op de veurpaasj te zètte. Sindsdeen heet me dit eder jaor volgehawwe. Soms heet me gekoze veur ganse gróppe lui, of zelfs veur dinger (de computer, de Eerd).

*Time* heet ummer benaodrök tot d'n titel *Persoen vaan 't Jaor* geine pries of ierbewies is. 't Geit sumpel-eweg um wee de groetsten invlood op 't nuits heet; dat kin dus ouch negatief zien. Me heet in 't verleie oonder mie Adolf Hitler, Josef Stalin (2×) en Ayatollah Chomeini tot Maan vaan 't Jaor gekoze. Nao de verkezing vaan de lèste is me evels väöl veurziechteger geweure mèt 't oetrope vaan dictators en dergelieke: me heet straank tot de controverse veur lieger verkoupciefers zörg. Zoe woort Hitler in 1999 boete de verkezing vaan Persoen vaan d'n Iew gehawwe (deen titel góng nao Albert Einstein), en woort in 2001 neet Osama bin Laden meh Rudy Giuliani tot Persoen vaan 't Jaor oetgerope.

Ouch is kritiek gewees op de Amerikaanse kleuring vaan de lies. Zoe zien bekaans alle Amerikaanse presidente sinds de lies begós wel eine of twie kier Persoen vaan 't Jaor gewees, en höbbe ouch diverse Amerikaanse nuitsmekers de lies gehaold die boete hun eige land neet bezunder väöl invlood hadde.

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Time_Person_of_the_Year&oldid=930290970 dees versie].*
Touverkóns

**Touverkóns**, **touvenerie** of **mazjie** is 't gebroek van rituele, symbole, hanjelinge, gebaren en spraok (*spreuke*) veur zoea get te haolen oet baovenetuurlike machte. Hiemit zów me de wirkelikheid kónne manipulere. 't Geluiven in en beübe van touverkóns besteit al saere prehistorie en speeltj in väöl kulture nag ummer 'n wichtige spirituele, godsdeenstige en genaeskóndige rol.

't Gelouf det 'ne miens baovenetuurlike machte kan beïnvleuje door te baeje, offeren of door aanroping kan me trögkvinjen in archeologische vónjste van oete prehistorie, mer ouch in aaj tekste, wie die van 't aad Egypte enne Indische Veda. 't Sjamanisme worin kóntak mit 't geisteriek centraal steit liek universeel te zeen gewaes bieje jaeger-verzamelieërs. 't Kump nag ummer veur bieje inheimsje völker van Australië en Nuuj-Zieëlandj toet in Afrika, 't Amazonegebied, Naord-Amerika en zelfs bieje Samen in Europa.

Wen touverkóns wuuert beüub in 't geheim, wie occultisme, guuef 't döks väöl scepticisme en aafkieër daotaenge. Allewiel zeen väöl luuj die de touverkóns aanhange 't es get veure persuuenlike spirituele greuj. Ieëre geluifdje väöl luuj det de touverkóns 'n oetkóms kós beje bie zake wie ónvröchbaarheid, gezóndjheidsperbleme, veiligheid en 't leefdjeslaeve. 't Geluiven in touverkóns waas ouch ein vanne driefvare veure jach taenge de hekserie.

Touverkóns wuuert owwel gebroek veur 't goochele, 't illusionisme en 't mentalisme aan te duje, meh hiebie waere gein baovenetuurlike machte aangerope. Begrippe die mieë samehange mit touverkóns zeen waorzègkerie en biegelouf.
Rhodesië

**Rhodesië** kin verwieze nao diverse historische len:

* De veurmaolege Britse kolonies Noord-Rhodesië en Zuid-Rhodesië, euvereinkoumend mèt respectievelek Zambia en Zimbabwe
* D'n oonerkinde staot Rhodesië, in 1965 oetgerope in de kolonie Zuid-Rhodesië, dee in 1980 in de erkinde rippubliek Zimbabwe veraanderde
Greta Thunberg

**Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg** (3 jannewarie 2003) is 'ne Zweedse lieërling en klimaataktivis dae vech taenge klimaatopwurming en mitigatie, waat begós mitte *Skolstrejk för klimatet* "sjoealestaking veur 't klimaat". In augustus 2018 woort 't bekandj inne ganse werreld wiedetj 't de ieëste sjoealestaking veur 't klimaat begós veure Rieksdaag in Stockholm. In december spraak 't bie 'n klimaatkónferensje vanne Vereinigdje Naasjes.

Thunberg is op 3 jannewarie 2003 gebaoren in Stockholm. 't Is diagnostiseerdj mit 't syndroom van Asperger. 't Is 'n dochter vanne zengerin Malena Ernman enne tenieëlspeler Svante Thunberg. 

Zelf duit 't neet vlegen en is 't veganistisch gewore veur 't klimaat te helpe.

Op 11 december 2019 woort Thunberg door 't tiedsjrif Time oetgeropen es Persoean van 't Jaor in 2019.
Hoofiezer

'n **Hoofiezer** is 'n metale besjurming veure heuf van 'n hoofbieës, meis e paerd of 'nen aezel. 't Is e vlaak stök iezer mit gater, wodoorhaer d'n hoofsmeed naegel sluit veur 't iezer vas te maken anen hoof, 't beslaon. De vorm van 'n hoofiezer volg de randj vannen hoof, mit anen achterkantj 'n äöpening.

Hoofiezers verkómme det de heuf waere besjajig. Veural bie landj mit vöchtige gróndj waat de heuf zaach make mótte zie besjajiginge verkómme die kónne leie toet infecties.

't Haet ouch speciaal hoofiezers die veur anger inj waeren ingezatj. Zoea haet 't hoofiezers mit puntjen anen óngerkantj; hiemit kan e paerd euver 't ies loupen en zoea 'n sleej veurtrèkke.

## Biegeluif
't Guuef e biegeluif euver hoofiezers. Me zaet det 't gelök bringk veur 'n hoofiezer baove de deur of ane sjouw te hange. Wie 't hoofiezer próntj mót hangen is aevel e puntj van discussie. Väöl luuj volgen allewiel de meneer van baove de revere: mit 't aope deil nao baove (wie 'n U) veur zoea 't gelök op te vange, angesóm zów juus pech bringe. Van aadshaer oet dieëj m'n in eder val in Mofert 't hoofiezer oppe Duutsje meneer hange: mit 't aope deil óngeraan, angesóm zówwe de iezers de vorm höbbe vanne häöre vannen duvel.
Ritueel

E **ritueel** is 'n rits aan hanjeling die waere gezeen es e gebroek en zeen bepaoldj doren achtergróndj enne kultuur, bie rituele speeltj ouch de plaats wo 't wuuert oetgeveurd 'n wichtige rol, wie bie e graaf of in 'nen tempel. 't Petroean vanne hanjeling is herkènbaar.

De bekandjste rituele zeen verbónje mit godsdeenste, wie 'n kirkdeens (knelen enne kemunie), mer 't haet ouch rituele die neet godsdeenstig zeen. Rituele kan me trögkvinje bie verjäördige, mer ouch binne bedriever en vereins, wie wen m'n e jubileum hiltj.

Godsdeenstige rituele bestaon döks oet bepaoldje hajinge, gebare, dans, zank, aeten en drinke (meh juus ouch vaste), 't aanstaeke van e kaesjke en zelfs verwónjing. Döks waere rituele gebónjen aan wichtige deil van 't laeve, wie gebaorte, volwassenheid, d'n trouw en d'n doead ('n begraefenis).

Rituele gelieke vaste gewuuendjes, meh van e ritueel mag me nimmieër aafwieke. Zoea kan m'n edere morgen 'n tas kóffie drinke, mer 't wuuert pas e ritueel es me mèntj det det ummer mót.
Bleek

**Bleek** is dunne gewalsdje plaatstaol. Aafhenkelik van 't gebroek duit me dao döks 'n besjurmlaog taenge corrosie (rós) opplekke. Van aadshaer oet waas det tin, mer allewiel is det ouch plestiek en (veur drank) alleminium.

'n Wichtige toepassing van bleek is verpakking, wie van laevesmiddele. Me mót den dinken aan conservebleek of drankbleekskes. Veur zoer laevesmiddele mót me de besjurmlaog aanpasse, went staal wuuert gemekkelik daodoor aangetas, waat zich ouch uutj inne smaak. De diekdje van 't matterjaal wusjeltj ouch. 

Veurhaer woort bleek ouch väöl gebroek bie 't vervaerdige van eiveljige hoeshaadsartikele, wie handjvaeger en bleek, mer ouch veur speelgood. Allewiel is de fónksje van bleek dao kómme te vervalle; 't haet plaats mótte make veur plestiek. Inkel veurdeil van plestiek zeen det t'r lichgewich, baeterkoup, corrosiebestenjiger en vervörmbaarder is. E naodeil van plestiek is aevel det t'r slech is te recycle; bleek daotaenge is prima te recycle.
Socialistische Partij (Nederland)

**Socialistische Partij (SP)** (bis 1993: *Socialistiese Partij*) is 'n Nederlandse politieke partie. De SP is vuurtgekoame oet 'n maoïstische beweging van de joare '70. De partie hat seër deë tied almieëlich 'n verendering óngergange richting de sociaaldemocratie. Seër höar aatreëne i g'n Ieësjte- en Twieëde Kamer in 1994 is ze dus e sjtuk gemieësigder gewoeëde, wiewaal ze nog ummer de mieëts oetgesjproake linkse partie is. 

De partieleier is Jimmy Dijk. De partie hat vöal aahank i traditioneel socialistische gebede, wie Groninge, oeë zie in 2015 de groeëtste partie woeëd. Óch i Noard-Brabant en Nederlands Limburg is zie rilletief groeët, vuural i g'n regio rónk Oss, Gennep en dele va g'n Parksjtad. 

## Sjtankpunte
De partei sjteet bekind um höar sjerpe kritiek óp 't kapitalisme. Kernthema's va vöal verkezingsprogramma's zint woeëne, zörg en 't óngerwies. De SP wilt e nationaal boewplaan vuur betaalbaar hoezer te boewe en lieëger hure. Óp 't gebeed va zörg wilt ze ónger anger 't versjwiende va krankehoezer teëgegoa en merretwirking in 't zörgsjtelsel aafsjaffe. Zoeëget sjtreeft ze ooch noa óp 't gebeed van óngerwies; d'r focus van de partei ligk vuural óp financiering va wetesjappelig óngerzeuk en sjtudiesjulde. Kuns en koeltoer vorme volges de SP basisbehoeftes. Ze sjtreeft ooch óp dit gebeed noa 't behaote va vuurzeninge i g'n regio, wie de bibliotheek of de moezieksjoeël. 

De SP is mit anger wöad 'n klassieke linkse partei. Waal óngersjeid ze zich van anger parteie binne dit gedeelte van 't politiek sjpectrum durch höar euroscepticisme. Dit hingk same mit höar ópvatting uuever wie me de democratie 't bes in de praktiek deet bringe. De SP zeët dat zie d'r aafsjtand tusje burgesj en besjtuurdesj wilt verklene, beivuurbeeld durch middel van e correctief bindend referendum en 't make va politiek beleid van óngeraaf, dus vuural óp gemindelik niveau. 't Idee of ideaal van de EU es 'n groeëte supranationaal organisatie, get woeë vöal anger progressief parteie mieëtstes waal vuur pleite, weëd aafgeweze durch de SP.

## Twieëde Kamer

## Weblinks
* Website van de SP
* Socialistische Partij (SP), Parlement.com
Milwaukee

**Milwaukee** is de grótste stad van Wisconsin, eine vanne staote vanne Vereinigdje Staote. Inne stad wone 594.833 luuj (2010); inne ganse agglomeratie wone taenge de 1,7 miljoen luuj. De stad bevindj zich anen oeaskantj van 't Michiganmaer, ei vanne Groeate Maere die de oeastelike deile vanne Vereinigdje Staote sjeie van die van Canada.

't Gebied wo noe Milwaukee ligk woort ieëre bewóndj dore inheimsje Indiane. De stamme die hie laefdje woren ónger angere de Menominee, de Fox, de Potawatomi enne Ojibwe. De ieëste Europeane die hie aankome wore Franse misjenaeren inne laten achtieëndjen ieëf.

Innen industriëlen tied tróch Milwaukee väöl immigranten oet Europa aan: veural Duutsjers die inne broewerieje wirkdje, waat de stad de bienaam *Duutsj Athene* goof. Anger völker die väöl nao de stad tróchte wore Pole, Iere, Iteljaender, Grieken en Juudde, die edert häör eige wieke hawwe. Later kome väöl Afro-Amerikane vanoet 't zuje van 't landj nao de stad; door suburbanisatie vanne blanke make zie noe bao 40% vanne bevölking oet. Nag recènteliker haet de stad luuj oet Letiens-Amerika aangetróch.

## Gebaoren in Milwaukee
* William Rehnquist (1 oktoeaber 1924), Amerikaanse zjuris
* Donald Knuth (10 jannewarie 1938), Amerikaansen informaticus
* Steve Miller (5 oktoeaber 1943), Amerikaanse gitaris
* Eric Szmanda (24 juli 1975), Amerikaansen aktäör
Ivoear

**Ivoear** of **elfebein** is 't hel, witgekluuerdj matterjaal dae aafkump vanne slaagtenj van landjbieëster wie d'n elefant, 't nielpaerd enne naashäöre, mer ouch van zieëbieëster wie de walrós enne narwal, en zelfs van fossiele, wie vanne mammoet. De tenj van dees bieëster kónne namelik toet drie maeter lank greujen en zoea 100 kilo waoge. Ivoear wuuertj verwirk in relikwiejen en sieräöj, mer haet ouch in väöl kulturen 'n spiritueel beteikenis en zów in vermale vorm biedragen ane gezóndjheid. 't Meiste ivoear kump oet binnelenjer in Afrika.

Fossiel ivoear, wie vanne mammoet oet Siberië haet döks lang inne gróndj gelaenge wodoor 't duusterder toet bao zwart van kluuer is.

Ivoear woort al gebroek inne ieëste besjavinge veur 't make van bildjes en veur op te teikene. Inne bildjhawkóns woort 't väöl gebroek inne veertieëndjen ieëf. Innen twintjigsten ieëf woort ivoear onna toegepas inne kóns, 't make van biljaarbel en inne boew van piano's; zoea woorte de toetse döks belag mit ivoear.

Veur nuuj ivoear te verkriege mót me jagen op wildj, waat eine vanne oearzaken is vanne sterke aafnaam van 't aantaal aan elefante. Veur illegale jach te verminderen haet me saer 1989 alle ivoearhanjel verbaoje, meh later kwaam trögk 'n versoepeling.
Finne

De **Finne** (Fins: *suomalaiset*; Zweeds: *finländare*) vörmen e Naord-Europees vouk det verwantj is ane Eslenjers.

't Euverdeil aan Finne wóntj in Finlandj, mer ouch in de buurlenj Zwede, Róslandj (in Karelië) en Noorwaeg haet 't Finse minderheje. Wiejer höbbe väöl luuj in Canada enne Vereinigdje Staoten ouch Finse kómaaf. 't Haet allewiel zoea 7 miljoen luuj werreldwied die etnisch Fins zeen. 

De Finne kalle Fins, 'n Finoegrische spraok. Wie 't Estisch en 't Hongaars behuuertj 't neet toete Indo-Europese spraoke.

Van aadshaer oet zeen de Finnen aanhengers van 't lutheranisme.

## Bekandje Finne
* Alvar Aalto - arsjitek
* Mikael Agricola - theoloog
* Lars Valerian Ahlfors - wiskóndige
* Esko Aho - politieker
* Valtteri Bottas - Formule 1-racer
* Mika Häkkinen - Formule 1-racer
* Tarja Halonen - politieker
* Tove Jansson - kinjerbooksjriever
* Paavo Lipponen - politieker
* Karl Mannerheim - politieker
* Rolf Nevanlinna - wiskóndige
* Paavo Nurmi - renner
* Kimi Räikkönen - Formule 1-racer
* Tapio Rautavaara - atleet
* Eliel Saarinen - arsjitek
* Eero Saarinen - arsjitek
* Jean Sibelius - kómpenis
* Zacharius Topelius - journalis en historieker
* Linus Torvalds - computerweitesjapper; maeker van Linux
Pieter Zeelen

**Peter Karel Joannes (Pieter) Zeelen**, inne vouksmóndj bekindj es **Pieter van Sef vanne Seel** (Mofert, 17 jannewarie 1944 - Mestreech, 19 december 2019) waas 'ne Nederlandjs-Limbörgse zenger en muzikant dae veural bekindj is vanne beatband The Thunders.

Inne jaore sèstig wós t'r mit ziene band door te braeken es eine vanne ieëste rockbands van Nederlandj. Veural 't ruug uterlik enne wilje meziek maakdje häör populair. Pieter veel zelf veural op doordet t'r van zien gebaorte aaf blindj waas, wodoor d'r ouch ummer 'ne zónnebril op haw, en destieds gólj es eine vanne bèste gitariste van Nederlandj. Mit naam veur zie gitaarspel woort t'r väöl gevraog es gasmuzikant, worónger bie Golden Earring en Roy Orbison. 

Naodet Pieter oppe buun stóng góng d'r wiejer inne meziek door 't opnumme van veural vastelaovesleedjes en anger bóntjenaovendjmatterjaal, mer ouch anger Limbörgse artieste maakdje opname bie 'm in ziene studio. Same mit Marc Latte sjreef Zeelen e good deil bekindje Remunjse vastelaovesleedjes.

Zeelen stórf op 75-jäörige laeftied op 19 december 2019 naodet t'r ernstig krank waas gewore.

## Brónne
* ''Leadzanger en gitarist Pieter Zeelen van The Thunders overleden'' - De Limburger
* Overlijdensbericht Peter Karel Joannes (Pieter) Zeelen
Raad

E **raad** is e cilindrisch veurwerp det same mit 'n as zörg veur lieëge waerstandj bie 't doordrejjen of rolle. Kinmirkendj veur 't raad is det 't es vorm van doorbewaeging twieë losse deile broek mit daotössen 'ne lager.

Rajer waere gebroek veur veurwerpe te verplaatse, en allewiel ouch veur verveur in 't algemein. De oetvinjing geit trögk toete nuje steintied; daoveur lag me boumstammen achterein woreuver me de (meis groeate) veurwerpe dieëj veuroetrolle. 't Ieëste raad waas gans massief (zowaal steine es houtere). Inne brónstied begós m'n 't raad oet te häölen en speike toe te veuge, wodoor 't gewich van 't raad minder is gewore.

Wie de rajer ieëre woorte gemaak van hout is me later euvergestap oppe lóchbandj, zowie v'r die noe höbbe bie auto's en fietsje. De kónstruksje van 't raad is den gemaak van metaal enne bandj zelf meis oet röbber.

## Zuuch ouch
* Reuzeraad
* Trandjraad
* Waterraad
Puberteit

De **puberteit**, **pubertied** of **pubescentie** is de periood worin kinjer (zowaal maedjes es jónges) volwasse waere. In dees periood, meis tösse de laeftieje 10 en 18, höbbe groeate verangeringe plaats in 't lief en in 't gedraag. 't Kindj wuuertj geslechsriep, e deil vanne identiteitsvörming haet plaats en 't maak 'ne groeate greujsprónk.

De puberteit wuuertj in gang gebrach door verangeringe binne de hormoonspegele in 't blood.

Bie maedjes greuje de borste, 't sjaamhaor, okselhaor en 't haor oppe bein. Wiejer óngervinje zie de ieëste menstruatie, waere de sjaamluppe grótter enne häöpe breier. De puberteit begintj bieje maedjes zoea jaor of twieë jaor ieëder.

Bie jónges greuje de zaodbel, de penis (diekker, daonao langer), 't sjaamhaor, 't okselhaor en óntsteit de baard. De stum wuuertj zwaorder (de baard inne kael), de ieëste zaodlozing kump, de sjaamstreek wuuertj duusterder van kluuer en de zaodbel gaon leger hange.

E bekandj bieversjiensel vanne puberteit is acné.

De puberteit maak e kindj zelfstenjiger en ónaafhenkeliker; ouch óntwikkeltj abstrak dinke en intres in seksualiteit zich. Kinmirkendj zeen sterke, plötslige stummingswusjelinge.
Wikibrónne

**Wikibrónne** (orzjineel Ingels **Wikisource**) is 'n online virtueel bibliotheek veur rechtevrij teksbronne. 't Is e perjek vaan de Wikimedia Foundation. Wie zien zösterprojekte (boe-oonder 't bekinder Wikipedia) is 't 'ne wiki, boe edereine vrij tekste aon kin touwveuge. 't Perjek woort gelanceerd op 24 november 2003 oonder de naom *Project Sourceberg*, e woordspeul op 't bekinder (en neet vrij bewèrkbaar) Project Gutenberg. Op 6 december vaan datzelfde jaor woort de naom veraanderd nao *Wikisource*.

Wikisource versjèlde in 't begin vaan aander Wikimediadeenste doortot alles op einen houp woort geveeg. 't Projek booj tekste in diverse taole aon, meh waor neet in mie es ein taol besjikbaar. In augustus 2004 kaom wel 'n speciaol Hebreeuwse versie online, umtot dees taol vaan rechs nao links weurt geleze en daorum veur de software neet praktisch waor. Oetindelek besloot me 't projek mer gans oet te splitse. Op 23 augustus 2005 kaome al 14 taolversies online. Aandere volgde in de jaore daonao; heiveur mós 't gebrukelek paad veur 't aonvrage vaan nui wiki's weure gevolg.

'n Limbörgse versie besteit sinds 26 mei 2008. Ind december 2019 had dit projek 1.885 artikele.

## Bronne
*Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikisource&oldid=931376986 dees versie].*

### Rifferenties


## Extern links
* Veurblaad vaan de centraol Wikibrónne
* Veurblaad vaan de Limbörgse editie
Penis

De **penis**, **pie(me)l**, **jóngenhieër** of 't **gemaak** is 't oetwenjig mannelik geslechsorgaan det bieje zougbieëster wuuert gebroek veure urien oet te sjeie. 't Is verwantj ane vrouwelike clitoris, waat bliek oet embryologisch óngerzeuk.

't Urinere is 'n vitaal funksje vanne penis; hiemit waere aafvalstóffen aafgeveurdj inne waterigen draeger urien. Wen de blaos vol zitj, óntsteit 't geveul det me mót pisse. Dit geveul geit eweg wen me de urien dore urienbuus inne penis duit loze.

Bie 't pare wuuert de stieve penis (*fallus* of prengel) gebroek veur vaginaal penetraasje. Es de penis neet kan stief waere, wodoor gèn penetraasje meugelik is, is veurtplantjing op netuurlike meneer ónmeugelik. d'n Eikel speeltj 'n wichtige rol bie 't opwèkke van 't orgasme; 't orgasme bringk de ejaculatie op gang, wobie sperma nao boete wuuert gebrach. 't Loze vanne sperma geit dore urienbuus. Veur te verkómme det mitte zaodlozing ouch urien vriekump wuuert de prostaot get grótter kort veure zaodlozing; dit blokkeertj de urienwaeg.

De anatomie vanne penis versjiltj sterk van bieës toet bieës. Zoea haet de miens geine knaok in ziene penis, dewiel väöl anger zougbieëster det waal höbbe ('t *baculum*). Bieje meiste veugel óntbrik dae gans (de zaodbel zitte dan inne cloaca), amfibiejen höbbe waal twieë *hemipenes*. Väöl óngewerveldje bieëster höbben 'm ónaafhenkelik van einanger óntwikkeldj.
Qasem Soleimani

**Qasem Soleimani** (Perzisch: قاسم سلیمانی‎, [ɢɒːseme solejmɒːniː]; 11 mieërt 1957 - 3 jannewarie 2020) waas 'nen Iranese zjinneraal vanne Iranese Revolutionair Garde. Hae waas vanaaf 1998 toet zien doead de bevaelveurder vanne Quds-einheid, 'n aafdeiling die veural verantjwuuerdelik is veur militair operaasjes in 't boetelandj.

Soleimani begós zien militair loupbaan wie de krieg tösse Iraan en Irak aanvóng inne tachetiger jaore; hae veurdje d'r oetèntjelik de 41e aafdeiling aan. Hae waas later betróch bie militairen hölp aan Hezbollah in Libanon. In 2012 hólp t'r de Syrische regering bieje Syrische börgerkrieg, veural in operaasjes taenge d'n Islamitische Staot en häör bóndjgenoeate. 't Zelvendje dieëj d'r onna in Irak in 2014 en 2015. 

Op 3 jannewarie 2020 woort Soleimani doeadgemaak bie 'nen Amerikaanse drone-aanval in Bagdad.
Sjaambein

't **Sjaambein** (Letien: *os pubis*) is d'n inwenjigste vanne drie knäök, naeven 't zitbein en 't dermbein, die same de häöp vörme. 't Sjaambein besteit oet 't lief (*corpus*), de bäövelsten tak (*ramus superior*) ennen ungelsten tak (*ramus inferior*).

't Lief is zoea good wie plat en heltj nao veur. d'n Achterkantj is ouch nao baove gerich; de oppervlaakdje dao is gled en vörmp de wandj van 't bekken ane veur- en óngerkantj, wotaenge de urienblaos aan ligk. d'n Óngerkantj is onna nao baove gerich, meh haet daotaengen 'n roew oppervlaakdje woraan zich spiere hechte.

Bie vroulje ligk op 't sjaambein e läögkse vèt: de venusheuvel (*mons pubis*).
Aiglemont

**Aiglemont** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groate Oaste*), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 1634 inweunersj, die Aiglemontais en Aiglemontaises geneump weure. Ze ies 8,85 km2 groat. Dao woonde dus zoan 185 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Villers-Semeuse, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 132-327 meter.

In Aiglemont weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. De plaatsj woort in 1256 veur de ièrsjte kièr geneumpes *d'Elsemont*. In 1271 woort ze op 'n kaart geneump bie de naam *Ayllemonte*. In de 18e ièw heesj ze *Elemont*, *Alemont*, *Elmont*, *Ellemont*, *Ailmont* en *Ailemont* (soms mèt, soms zonger *t*). De naam kump van 't Germaans: *Agilmun* meint zoaget wie hoage berg. In de Romeinse tied moete hie villa's höbbe gelaege. Nao de val van 't Romeinse Riek is 't pläötske woarsjienlek onbeweund gebleve totdat hie onger Karel de Groate boerderieje woorte geboewd. In zien tied woort de Ardenne waer belangriek veur marchandere.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Häöp

De **häöp** of 't **häöpbein** (Letien: *os coxae*) is 't oetstaekendj deil van 't lief wo 't bein is verbónjen ane rómp. De beneuming wuuert owwel gebroek veur 't häöpgelenk.

De häöp besteit oet drie knäök die aaneingreujen inne pubertied:
* 't zitbein (*os ischii*)
* 't dermbein (*os ilium*)
* 't sjaambein (*os pubis*)

Dees drie knäök vörme samen 't häöpbein enne häöpkómp. 't Häöpbein maak deil oet van 't bekke.

Inne häöp bevindj zich 't häöpgelenk. Dit gelenk wuuert gebroek veur te loupe, wodoor 't kraakbein hie erg las haet van slietaasj. Wen dees hieël zwaor wuuert den kan me de gelenksoppervlaakdje vervange door 'n prothees: de kónshäöp.
Robin Williams

**Robin McLaurin Williams** (Chicago, 21 juli 1951 - 11 augustus 2014) waas 'nen Amerikaansen aktäör en komediant. Hae waas veural bekandj veur zien rolle in *[[Good Morning Vietnam]]* (1987), *[[Dead Poets Society]]* (1989) en *[[Good Will Hunting]]* (1997). Veur die litste film kreeg t'r in 1999 ouch 'nen Oscar.

Veurdet Williams góng aktere haet t'r 'ne korten tied politische weitesjap studeerdj. Daorop sjreef t'r zich in bieje Juilliard-sjoeal veur theater te studere. Nao dees studie trooj d'r op in nachclubs, wo d'r woort óntdèk veure rol van Mork in 'n aaflevering van *[[Happy Days]]* (1974). Hierop kreeg t'r 'n succesvol karrejaer es improvisaasjekomediant en filmaktäör.

Williams leej al jaoren aan depressies geleje wodoor d'r op 11 augustus 2014 zelfmaord plieëgdje.

## Filmografie
Verneumeswaerdige films wo d'r in speeldje zeen:
* *Popeye* (1980)
* *Good Morning, Vietnam* (1987)
* *Awakenings* (1990) 
* *Hook (movie)* (1991)
* *Aladdin (1992 movie)* (1992)
* *Toys (movie)* (1992)
* *Mrs. Doubtfire* (1993)
* *Jumanji* (1995)
* *Flubber* (1997)
* *Good Will Hunting* (1997)
* *Patch Adams (movie)* (1998)
* *The Bicentennial Man* (1999)
* *Death to Smoochy* (2000)
* *One-Hour Photo* (2002)
* *Robots* (2005)
* *Night at the Museum* (2006)
* *Happy Feet* (2006)
* *Night at the Museum: Battle of the Smithsonian* (2009)
* *Happy Feet Two* (2011)
* *The Butler* (2013)
* *The Angriest Man in Brooklyn* (2014)
* *Night at the Museum: Secret of the Tomb* (2014)
Aire

**Aire** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groate Oaste*), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 220 inweunersj. Ze ies 6,29 km2 groat. Dao woonde dus zoan 35 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Château-Porcien, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Rethel. Wier liegk 't op 'n huègte van 61-125 meter.

In Aire weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. De naam van 't dörpke kump van 't Latien: *aera*, wat plaatsj of gebeed beteikent. De plaatsj haet väöl geleeje onger, wat me in 't Frans de Franse Religieoorloge (*guerres de Religion*) nump. Op 't Nederlands en Duutsj sjteit die reeks aan oorloge ouch bekind es de Hugenote-oorloge (*Hugenotenoorlogen*, *Hugenottenkriege*), 'n raeks conflikte tusje kathelieke en protestante vanaaf 't midde van de zèstiènde ièw tot de aafkondeging van 't edik van Nantes in 1598.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Zitbein

't **Zitbein** (Letien: *os ischii* of *ischium*) is d'n ungelste vanne drie knäök, naeven 't sjaambein en 't dermbein, die same de häöp vörme. 

't Zitbein vörmp de ungelste baogvörmige begrenzing van 't verstaoke häöplaok (*[[foramen obturatum]]*). Óngeraan ane boebbel (*tuber ischiadicum*) get verdiek. Hie deentj 't es aanbinjingsplaats veure spieren en es zitpuntj, wo zich ouch e läögske vèt bevindj.

Baove de boebbel bevindj zich de zitbeinsdäöre (*spina ischiadica*), dae twieë deiler vanne bekkelien sjèdj: *incisura ischiadica major* enne *incisura ischiadica minor*. Me kan dees allein zeen vanoete ziej.
Stertbein

't **Stertbein**, **zwansbein** of 't **stuutje** (Letien: *os coccygis* of *coccyx*) is 't ungelstedeil vanne miensjelike rögkegraot. 't Stertbein besteit meis oet veer samegegreudje wirvele (de stertwirvele), mer 't kónnen 's ouch drie of vief zeen. Dees wirvele zeen mit e gewerf verbónje aan 't hèlgebein. Dit gewerf besteit veur 't euverdeil oet knórch en kan meh bepirk waere verwaeg. d'n Óngerkantj van 't stertbein is mekkelik te veule, juus baove de vottereet.

De veurnaamste fónksje van 't stertbein is 't óngerstiepe vanne stert, mer aangezeen luuj gènne stert mieër höbben is dees fónksje verlaore. Allewiel deentj 't denouch meis es binjpuntj veure gerieëpsspieren en onnag es 'ne sjókdemper veur wen me zich zitj.
Grafiet

**Grafiet** is e mineraal det besteit oet kaolstóf en ouch stabielsten allotroop van det elemèntj is. Grafiet tröf m'n aan in versjillendje saorte baom oppe aerd, mer ouch in meteorieten en maonstein. 't Is 'ne rilletief goje lektrikgeleier, wodoor 't owwel wuuert gezeen es 'n halfmetaal. 't Is veural bekandj es eine vanne gróndjstuf vanne stif in 'ne potloead.

Grafiet haet 'ne geläögendjen hexagonale struktuur. De laoge bestaon oet zèsheukige kaolstófring, wovan de sjemische binjing kan waere vergelee mit moleculair verbinjinge wie benzeen en naftaleen. De binjing tösse de laogen is sterk; zie waere gewuuenelik gestapeldj es -A-B-A-B-. Dit is de 2H-grafietstruktuur waat 't archetype is vanne isotypie zien A9-struktuur. Ouch haet 't nag 'n romboëdrische waergaaf aangetróffe mit -A-B-C-A-B-C-. De laoge sjuve mekkelik euver einanger haer, wodoor me grafiet kan broeken es e smeermiddel.
Goerees

't **Goerees** is 't dialek wat me sprik op 't veurmaoleg eiland Goeree, in 't dörp Ouddorp en 't stedsje Goedereede. Allewel tot dit gebeed, wie gans 't eiland Goeree-Overflakkee, bij Zuid-Holland huurt, vèlt de taol oonder 't Ziews.

## Kinmerke
't Goerees heet väöl gemein mèt 't Flakkees, al wiek 't op e paar opvallende punte aof. In väöl kinmerke, veural de tyisch zuieleke, doen 't Goerees en 't Flakkees neet mèt de aander Ziewse dialekte mèt.

### Klaanklier
't Goerees heet, wie de mieste Ziewse dialekte, de aw Middelnederlandse *ae* umhoeggebrach tot , meh 't gief e paar oetzunderinge. Die betrèffe de athematische werkwäörd *gao*, *slao* en *stao*. Die weure mèt 'ne sterk geroonde achterklinker oetgesproke. Goereenere weure dao op Flakkee um bespot mèt 't zinneke *Gao je weig of ik slao je weig!* De spèlling bij väöl dialeksjrievers is *ôô*, *oa* um dit te benaodrökke. De korte *[[a]]* veraandert veur 'n *-[[l]]* in ofwel 'n lang gerunde achterklinker (*vaolle*) ofwel in 'n korte haafope gerunde achterklinker (*volle*). Dit is veur gans 't Ziews neet oongewoen meh vèlt wel op neven 't Flakkees, boe me *valle* zeet. De oersprunkeleke *[[o]]* in e woord wie *jonk* blijf 'n o en weurt dus neet wijer geslote tot *oe*, wie dat in väöl aander dialekte wel gebäört. Wie dat normaal is in de noordeleke dialekte, kint 't Goerees twie soorte sjerplang oo. Veur 'n *-t* weurt dit 'ne centrerenden diftong mèt naoslaag, op aander plaotse is 't 'nen ope monoftong. Me kint daorum *groôt* en *boam*.

Zjus wie op Overflakkee vèlt de *[[h]]*- neet oet: me kint hei *huus* boe 't in Zieland ummer *’uus* is. Dit heet ouch tot gevolg tot de *[[g]]* noets häör weike, h-echtege oetspraok kint die in de res vaan 't Ziews zoe dèks veurkump. 'n Aander kinmerk is tot de *-[[r]]-* veur 'n *-s* neet oetvèlt, wie dat in Zieland (gemeinelek) wel gebäört: *worst* 'weurs' tegeneuver *wost(e)*.

### Grammair
't Voltoejd deilwoord vörmp ziech mèt de prefix *e-*, dewijl dat op Flakkee mèt *ge-* gebäört. 't Ziews taolgebeed is dao sterk in verdeild.

Zjus wie de mieste Ziewse dialekte (en 't Fries, boe dit systeem oersprunkelek vaandan kump) kint 't Goerees twie infinitieve, eine gewoene en eine nao *te* of wienie 't werkwoord zelfstendeg weurt gebruuk. Typisch aon 't Goerees is tot deen twiede extra weurt verzwoerd: *Ze sting 'n haolfuur te praetene*. (In de res vaan 't Ziews geit d'n infinitief daan oet op *-en*.)

Verwarring tösse *kunne* en *kenne*, algemein in 't Hollands, kump op Goeree veur.

### Vocabulair
't Vocabulair vaan Goeree en Overflakkee is Hollandser, minder zuielek, es dat vaan aander Ziewse dialekte. Me kint dao oonder mie 't woord *veer* neve *pluum/plume* wat in de res vaan 't taolgebeed algemein is.

## Dialekgebruuk
't Ziews weurt nog algemein gesproke en waor tot veur kort oonbedreig. Allewel tot ouch hei de jäög väölal in 't Nederlands weurt groetgebrach, gief 't hei gein groete migrantegemeinsjappe. Ouch de koms vaan väöl badgaste in Ouddorp bringk 't dialek neet in accuut gevaor.

## Rifferenties
Dermbein

't **Dermbein** (Letien: *os ilium*) is de bäövelste vanne drie knäök, naeven 't sjaambein en 't zitbein, die same de häöp vörme. 't Kump veur inne meiste gewerveldje nieëster, worónger zougbieëster en veugel, meh neet in beinvèsechtige. Alle reptiele, oetgezunjerdj slange, höbben ouch e dermbein, al höbbe sómmige slange waal 'n hieël klei knäökske det meugelikerwies is te verbinje mit 't dermbein.

't Miensjelik dermbein kan me verdeilen in twieë deiler: 't lief enne vleugel.