open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grootwaerhage

**Grootwaerhage** of **Groeatwaerhage** (Duutsj: *Großwehrhagen*) is e gehuch inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk in 't oeastelik gebied vanne gemèndje, tösse Hönge, Zaofelen en Kleinwaerhage, richting Hasteraoj (*Hastenrath*). In Groeatwaerhage woeane zoeaget 150 luuj. 

Same mit Kleinwaerhage vörmp 't Waerhage.

## Plaetjes

File:Selfkant-Großwehrhagen Denkmal-Nr. 42, Kapellenstraße (4930).jpg|Kepel in Groeatwaerhage.
File:Selfkant-Großwehrhagen Denkmal-Nr. 44, Kapellenstraße 7 (4932).jpg|'nen Haof in Groeatwaerhage.
File:Großwehrhagen Ortsschild.jpg|Ingangssjildj.
Kleinwaerhage

**Kleinwaerhage** (Duutsj: *Kleinwehrhagen*) is e gehuch inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk in 't oeastelik gebied vanne gemèndje, tösse Hasteraoj (*Hastenrath*), Zaofelen en Groeatwaerhage, richting Hönge. In Kleinwaerhage woeane zoeaget 100 luuj. 

Same mit Groeatwaerhage vörmp 't Waerhage.

## Plaetjes

File:Kleinwehrhagen Kapelle.jpg|Kepel in Kleinwaerhage.
Middehei

**De Middehei** (Nederlandjs: *Middenheide*) is e gehuch in de gemeinte Ech-Zöstere. 't Ligk aan d'n euverkantj van de Pruse grens bie Hare. De Middehei besteitj oet driewaeg: De Middehei, de Vuchterwaeg enne Grenswaeg.
Kreis Hinsberg

't **Kreis Hinsberg** is e kreis in 't uterste wèste van Duutsjlandj innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Wèsteliks gelaenge puntj van Duutsjlandj ligk in 't kreis inne gemèndje Zelfkantj, namelik 5° 55' OL. 't Kreis haet 'n oppervlakdje van 627,995 km² en 'n inwoeaneraantaal van 263.681 (2025). De houfstad is de stad Hinsberg.

Hinsberg grens in 't wèsten ane provincie Nederlandjs Limbörg, in 't naorden aan 't Kreis Veerzen en ane stad Mönchengladbach, in 't oeasten aan 't Rhein-Kreis Neuss en in 't zujen ane kreise Aoken en Düren.

## Gemèndje

De volgendje gemèndjes ligken in 't Kreis Hinsberg:
* Erkelens (*Erkelenz*)
* Gangelt
* Jellekerke/Geilekirke (*Geilenkirchen*)
* Hinsberg (*Heinsberg*)
* Hukkelhaove (*Hückelhoven*)
* Übach-Palenberg
* Vuch (*Waldfeucht*)
* Wasseberg (*Wassenberg*)
* Wegberg
* Zelfkantj (*Selfkant*)
Lies va börgemeistesj va Maer

De gemeinte **[[Maer (Nederlands Limburg)|Maer]]** haet pies 1982 besjtange en hauw de volgende **[[börgemeister|börgemeistesj]]**:

## Bron
*Dies lies is aafkumstig van de correpsonderende lies op de Nederlandstalige Wikipedia, en waal in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lijst_van_burgemeesters_van_Mheer&oldid=38771686 dees versie].*
Am Winkel

**Am Winkel** (Duutsje naam) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Besteitj oete straote Am Winkel en Am Heiligenhaus (neet verwarre mitte stad Heiligenhaus) en vèltj administratief ónger Kerke.

Am Winkel besteitj oet e paar häöf en haet gein eige veurzeninge.
Hoege Raod vaan Adel

D'n **Hoege Raod vaan Adel** (Nederlands **Hoge Raad van Adel**) is e Nederlands euverheidsorgaan. Oersprunkelek waor 'r in de ierste plaots gemeind veur advies euver 't verliene vaan adeldom aon individu's, meh allewijl hèlt de raod ziech veural bezeg mèt de heraldiek vaan provincies, gemeintes en watersjappe.

## Historie
D'n Hoege Raod vaan Adel is in 1814 door soeverein-voors Wöllem I opgeriech. Ierste veurzitter waor Willem Anne baron van Spaen la Lecq, ierste sikkertair jhr. mr. Jacob van der Lely van Oudewater. Tot 1819 waor 't e Hoeg Colleesj vaan Staot, daonao vaan 1844 tot 1852 weer.

Mèt de veranderende positie vaan d'n adel en de condities boe-oonder de regering lui in d'n adelstand verheef zien de bepaolinge roontelum d'n Hoege Raod dèks veranderd. Veur de lèste kier gebäörde dat in 1994 (Wèt op d'n Adeldom).

## Take
De Raod adviseert de Kroen euver veer dinger:

* Verzeuke tot verliening vaan adeldom;
* Vasstèlling vaan naome, titels, waopes en veendele vaan leie vaan 't Keuninklek Hoes;
* Oontwerp en vasstèlling vaan waopes veur provincies, gemeintes en watersjappe;
* Oontwerp en vasstèlling vaan embleme veur oonderdeile vaan 't leger.

## Samestèlling
De Kroen beneump leie vaan d'n Hoege Raod veur 't leve. 't Is gebrukelek tot de leie vaan adel zien. Allewijl is de samestèlling zoe:

* drs. C.O.A. baron Schimmelpenninck van der Oije, veurzitter (sinds 1991; daoveur al vanaaf 1984 lid)
* jhr. dr. F.K.M. van Nispen tot Pannerden (2002)
* mr. H.C.R.M. baron de Wijkerslooth de Weerdesteijn (2005)
* drs. R.M. barones van Pallandt (2010)
* mr. C.J.A. barones Snouckaert van Schauburg-Buchwaldt (2012)
* mr.dr. E.J. Wolleswinkel, secretair (2003)

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Hoge_Raad_van_Adel&oldid=41622984 dees versie].*

## Externe link
* Website
Laffeld

**Laffeld** is e klei dörp inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Zaelste (richting Brónsraoje), Aphaoven en Sjeivelder in.

De meining vanne plaatsnaam "Laffeld" is neet gans bekèndj. Laffeld zów van 't waord "laak" (*water*) aaf kinne stammen en dus "waterveldj" kinne beteikene. In 1277 versjeen de plaats es *Laifelt*, mit 'n lang a. Den zów 't ouch ooet "Lágfeld" óntstange kinne zeen, en dus "lieëg veldj" kinne beteikene. Aangezeen 't dörp in 'n richting Aphaoven aafdaolendje verdeping in 't landjsjap ligk, zeen bei verklaoringe meugelik.

Oearsprunkelik huuerdje Laffeld same mit Aphaove, Schafhausen en Sjleie (Schleiden) toete gemèndje Aphaove. In 1935 woort de gemèndje Waldenrath hie-aan toegeveug. Op 1 januari 1972 woort de gemèndje opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Sjeivelder

**Sjeivelder** (Duutsj: *Scheifendahl*) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Laffeld, Aphaove, Put, Erpen en Straeten in.

Sjeivelder besteitj slechs oet ein straot, die dezelvendje naam druueg es 't dörp zelf, namelik Sjeivelder (*Scheifendahl*). In 't gehuch ligk de Roeams-Kattelieke Marieëkepel (boewjaor: 1889-1900).

Oearsprunkelik huuerdje Sjeivelder same mit Erpen, Put, Straeten en Waldenrath toete gemèndje Waldenrath. In 1935 woort dees gemèndje toegeveug ane gemèndje Aphaove. Op 1 januari 1972 woort ouch de gemèndje Aphaoven opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Sjelsberg

**Sjelsberg** (Duutsj: *Schelsberg*) is e klei gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Aphaoven en Sjeivelder in, achtere Daalstraot (*Talstraße*). Sjelsberg ligk langse gelieknamige straot en besteitj veurnamelik oet vriestäöndje residentieel weuninge. t'n Naorde van 't gehuch ligk e klei stökske bós; rónjelóm de res van d'rvan ligk landjboewgróndj.
Dorath

**Dorath** is 'n hieël klein gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk kórtbie Erpen.

Dorath vèltj drek ónger Erpen en huuerdje vreuger den ouch bie dezelvendje gemèndje es die plaats, namelik Waldenrath. Later woort de plaats óngerdeil vanne gemèndje Aphaoven en oetènjelik woort 't bieje gemèndje Hinsberg geveug.
Lies van börgemeisters van Melik en Hèrkebósj

De gemeinte **[[Melik en Hèrkebósj]]** haet bis 1993 besjtange en haw de volgende **[[börgemeister]]s**:

## Bron
*Dees lies is euvergenome van 't corresponderend Nederlandstalig artikel, en waal in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lijst_van_burgemeesters_van_Melick_en_Herkenbosch&oldid=40573946 dees versie].*
Lies van börgemeisters vanne Roerdale

De gemeinte **[[Roerdale]]** is in 1993 ónsjtange as naamsverangering van de heringedeilde gemeinte Melik en Hèrkebósj, en woort in 2007 oetgebreid mèt Amb Mofert. Ze heet tot noe touw de volgende **[[börgemeister]]s** gekind:

## Bron
Dees lies is euvergepak van 't corresponderend Nederlandstalig artikel, en waal in dees versie.''

### Rifferenties
Pütt

**Pütt** kan verwieze nao:
*Put, e gehuch inne gemèndje Hinsberg in Naordrien-Wèsfale;
*Pütt, 'n veurmaolig in Duutsjlandj in gebroek zeendje einheid veur volume;
**Pütt*, 'nen term dae in Duutsjlandj geliek steitj mit 't Nederlandjs equivalent *koel* (mien).
Put

**Put** kan verwieze nao:
*Put (*Pütt*), e gehuch inne gemèndje Hinsberg in Naordrien-Wèsfale;
*De Put, 'n buurt in Sjömmert;
*Pöt (*Puth*), e dörp inne gemèndje Sjènne;
*Pöt (zuuch dao veur mieë beteikenisse);
*Pütt (zuuch dao veur mieë beteikenisse).
Straeten

**Straeten** is e klein dörp inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Waldenrath, Tripsrath, Uetterath en Erpen in.

De naam Straeten is aafgeleidj gewaore vanne Römerstraße Aoke - Remunj, die euver Straeten en Hatterath geveurdj zów höbbe. De naam van 't dörp is dus aafgeleidj van 't Letiense "strata" (*straot*). d'n Ane wèskantj van 't dörp gelaenge Äökerwaeg (*Oeker Weg*) herinjertj hie nag aan. E deil vanne Römerstraße woort vreuger "'t Sjträötsje" geneump.

Oearsprunkelik huuerdje Straeten same mit Erpen, Put, Sjeivelder en Waldenrath toete gemèndje Waldenrath. In 1935 woort dees gemèndje toegeveug ane gemèndje Aphaove. Op 1 januari 1972 woort ouch de gemèndje Aphaoven opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.

## Straotname
De volgendje straote ligken inne beboedje kóm van Straeten:
* Am Wasserturm
* Gillrather Straße
* Heienderfeld
* Hinter Hofbungert
* Höffelter Straße
* Römerstraße
* Turmstraße
* Waldhufenstraße
Waldenrath

**Waldenrath** is e dörp inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Birgden, Put, Schierwaldenrath, Sjeivelder en Straeten in.

De Waldenrather kirk woort in 1898 nao de planne van Lambert von Fisenne geboedj en in 1900 ingewiejdj. Innen Twieëdje Werreldkrieg woort die zwaor besjajig en 't vereinveljig restauratiewirk doerdje toet 1960. Vanwaenge de besjajiginge woort de kirk neet inne monumentelies opgenómme. 't Hoeagaltjer vanne wirk woort in 1987 nao restaurering waal inne lies opgenómmen en kump oete neugetieëndjen ieëf. tiert.

De kórtsbiezeendjste gróndjsjoeal ligk in Straeten. In Waldenrath zelf ligk waal 'n kinjergaard.

Oearsprunkelik huuerdje Waldenrath same mit Erpen, Put, Sjeivelder en Straeten toete gemèndje Waldenrath. In 1935 woort dees gemèndje toegeveug ane gemèndje Aphaove. Op 1 januari 1972 woort ouch de gemèndje Aphaoven opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.

## Straotname
De volgendje straote ligken inne beboedje kóm van Waldenrath:
Sjleie

**Sjleie** (Duutsj: *Schleiden*) is e klei dörp inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Schafhausen, Dorath (richting Erpen), Hülhoven, Baoveraoj (richting Dremmen) en Donselen.

'n Sjleie ligk 'n kepel die neet ajer es fieftig jaor is en 'n aaj sjoeal die saere jaore fieftig is ómgeboedj gewaore toet e jeugheim.

Oearsprunkelik huuerdje Sjleie same mit oet Aphaove, Laffeld en Schafhausen toete gemèndje Aphaove. In 1935 woort de gemèndje Waldenrath hie-aan toegeveug. Op 1 januari 1972 woort de gemèndje opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Schleiden

**Schleiden** kan verwieze nao:
*Sjleie, inne gemèndje Hinsberg in Naordrien-Wèsfale;
*Schleiden (Euskirchen), 'n gemèndje in 't Kreis Euskirchen in Naordrien-Wèsfale;
*Schleiden (Aldenhoven), inne gemèndje Aldenhoven in Naordrien-Wèsfale.
Schafhausen

:*Veur anger plaatse mitte naam "Schafhausen", zuuch [[Schafhausen (verdudeliking)]].*
----
**Schafhausen** is e dörp inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Hinsberg, Sjleie, Hülhoven, Grebben, Esjwielder, Oberbruch en Unterbruch in.

Schafhausen functioneertj allewiel es 'n wiek van Hinsberg. 't Zuje vanne beboedje kóm van Schafhausen is de Linderner Straße, 't wèste de B221, 't naorde de Ferdinand-Porsche-Straße en 't oeaste de Kampstraße-Weißdornweg.

Oearsprunkelik huuerdje Schafhausen same mit oet Aphaove, Laffeld en Sjleie toete gemèndje Aphaove. In 1935 woort de gemèndje Waldenrath hie-aan toegeveug. Op 1 januari 1972 woort de gemèndje opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.

ó
Schafhausen (verdudeliking)

**Schafhausen** kan verwieze nao:
* Schafhausen, 'n plaats inne gemèndje Hinsberg, Naordrien-Wèsfale;
* Alzey-Schafhausen, 'n plaats inne gemèndje Alzey, Rienlandj-Palts;
* Schafhausen (Aham), 'n plaats inne gemèndje Aham, Beiere;
* Schafhausen (Erbenhausen), 'n plaats inne gemèndje Erbenhausen, Turinge;
* Schafhausen (Kinding), 'n plaats inne gemèndje Kinding, Beiere;
* Schafhausen (Sielenbach), 'n plaats inne gemèndje Sielenbach, Beiere;
* Schafhausen (Velden), 'n plaats inne gemèndje Velden, Beiere;
* Schafhausen (Weil der Stadt), 'n plaats inne gemèndje Weil der Stadt, Baden-Württemberg;
* Schafhausen im Bigental, 'n plaats inne gemèndje Hasle bei Burgdorf, Kanton Bern, Zwitserlandj.
De Baek

**De Baek** (boetedörps: *Brachterbaek*; Nederlandjs: *Brachterbeek* of *Maasbracht-Beek*) is e dörp inne Nederlandjs-Limburgse gemèndje Maasgoew. De aadste vermeljing kump oet róndj 1500. In 2009 talj 't dörp zoeaget 1.240 inwoeaners.

De Baek ligk tösse Brach, Brachtersjtasie (richting Ane Berg/Mofert) en Lin in. 

## Gesjiechte
De Baek is óntstange langse baekkantje vanne vreuger Krómbaek. 't Dörp behuuerdje vreuger bieje parochie Brach. 'ne Bekèndjen en wichtige parochieherder waas pestoear L.F. Vorsterman, ómstreeks 1700. Deze leet in 1695 in Brach 'n nuuj kirk boewe. De Baek woort pas in 1932 e zelfstenjig rektoraot en in 1946 'n parochie.
Oeazje

**Oeazje** (Nederlandjs: *Osen*) is e klein gehuch van 't dörp Hael inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. De beboewing d'rvan ligk veurnamelik ane Sjloeswaeg, op 'n eilandj tössen 't Lateraalkanaal Lin-Bögkeme enne Maas.

## Zuuch ouch
* Osen
Hingen (Hinsberg)

**Hingen** (Duutsje naam) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Vèltj administratief ónger Kerke. 't Gehuch besteitj oete straote Hingen en Schierenkreuz.

Me mót dees plaats neet verwarre mitte Nederlandjs-Limbörgse plaats 't Hènge (Nederlandjs: *Hingen*) tösse Sint-Joas en Ech.
Osen

**Osen** kan verwieze nao:
*Osen (Noorwaeg), 'n plaats en gemèndje in Noorwaeg;
*Oeazje, e gehuch inne gemèndje Maasgoew;
**Oeazje (natuurgebied), de Plas van Oeazje, e netuurgebied bie dees plaats.
Brachtersjtasie

**Brachtersjtasie** is e klein gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. 't Ligk tösse De Baek en 't spaor Remunj - Zitterd, mit dao-achter 't Roeazendaal (richting Ane Berg/Mofert) enne stort. Allewiel wuuertj 't doorsneje dore A73 en mót me ómvare nao 't zuje óm 't vanoete riekswaeg te bereike.

't Gehuch is verneump nao de vreuger hie gelaenge staasje van Brach.
Put (Hinsberg)

**Put** (Duutsj: *Pütt*) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Sjeivelder, Waldenrath en Schierwaldenrath in. Qua veurzeningen is Put bao gans op Waldenrath aangeweze, det slechs 'n klein driehóngerdj maeter t'n zuudoeaste ligk.

Put kèntj slechs ein straot, die dezelvendje naam haet es 't gehuch zelf.

Oearsprunkelik huuerdje Put same mit Erpen, Sjeivelder, Straeten en Waldenrath toete gemèndje Waldenrath. In 1935 woort dees gemèndje toegeveug ane gemèndje Aphaove. Op 1 januari 1972 woort ouch de gemèndje Aphaoven opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Palestina

**Palestina** kan verwieze nao:
* Palestiense Staot, e landj in 't Midden-Oeaste;
* Palestina (regio), 'n landjstreek in 't Midden-Oeaste;
* Mandaotgebied Palestina, e Brits mandaotgebied vanne Voukenbóndj (1920-1948);
* zuuch ouch: Palestiene.

Breziel: 
* Palestina (Alagoas), 'n gemèndje inne staot Alagoas;
* Palestina (São Paulo), 'n gemèndje inne staot São Paulo.

Colombia: 
* Palestina (Caldas), 'n gemèndje in departement Caldas;
* Palestina (Huila), 'n gemèndje in departement Huila.

Nederlandj:
* Palestina (Nijkerk), e gehuch inne Nederlandjse gemèndje Nijkerk.
Bilt

**Bilt** is e gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. Administratief gezeen vèltj 't ónger Staeveswaert, wo 't ouch bekans aan vasgegreudj is. Bilt besteitj slechs oet ein straot, die dezelvendje naam druueg es 't gehuch zelf. Drek baove Bilt ligk 'n anger gehuch, namelik Eilandj, det weer drek ónger 't gehuch Brandj ligk.

Bilt ligk hieël kórtbie e grindjgaat wo vreuger de Aaj Maas struimpdje. Veure toeristische sector is d'r aevel neet väöl loos in 't gehuch; 't besteitj oet e paar häöf en haet bao gein eige veurzeninge. Daoveur is 't gooddeils op Staeveswaert en Ech aangeweze.
Baarstraot

**Baarstraot** is e gehuch inne buurt van Toear. 't Besteitj oete volgendje waeg:
* Baarstraot
* Hagebrook
* Panhaeldersteeg
* Santforterstraot
* Segershaof
* Wèssemerwaeg
Vin

:*Veur 't gehuch bie [[Hinsberg]], zuuch: [[Vin (Hinsberg)]].*
----

**Vinne** zeen de óngersjeiendjste kènmirke van 'ne vis en bestaon oet klein knäökskes die vanoet 't lief oetstaeken en mit hoed bedèk zeen. Dees hoed hèltj ouch de knäökskes same, wie e wèb bieje meiste visse, of wie 'ne flipper, wie biejen hej. Mit oetzunjering vanne stertvin, höbbe de vinne gein direkte verbinjing mitte rögkegraot en waere ze allein óngersteundj door spere. De veurnaamste functie van vinnen is veur te zörge det de visse kónne zwumme. Vinne die op versjillige plaatsen ane vis zitte, höbben ouch anger functies, wie veuroetbewaege, drejje, 'n rechte positie hajen of stoppe. De meiste visse gebroeke vinne wen ze zwumme; vlegendje visse gebroeke bórsvinne veur te gliejen en veulsprietvisse (*Antennariidae*) gebroeke die veur te kroepe. Vinne kinnen ouch gebroek waere veur anger doelènj: menkeshejjen en muskietviskes (*Gambusia affinis*) gebroeken 'nen aangepasdje vin veur sperma in te bringe; vóshejje gebroeken häöre stertvin veur proeaj aaf te leie; steinvissen höbbe knäökskes in häör rögkvinne die vergif kónnen injectere; vinermige gebroeke d'n ieëste knaok van häöre rögkvin wie 'ne vishengel veur proeaj te lokke; trèkkervisse vermeie proeajdere door in spleten in 't koraal te gaon zitten enne knäökskes in häör vinne te gebroeken óm zichzelf dao oppe plaats vas te haje.
Vin (Hinsberg)

**Vin** (Duutsj: *Vinn*) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk bao vasgegreudj aan Nuujharen en is al vasgegreudj aan Kirkevin (*Kirchhoven*) en vörmp daomit 'n bao kónstante beboewing vanne Nederlandjse grens toet ane stad Hinsberg. 'n Anger gehuch det kórtbie ligk is Werlo.

Vin woort veur 't ieës inne vieftieëndjen ieëf vermeldj. Inne plaats guuef 't 'n kepel oete neugetieëndjen ieëf. Die kepel, de „Kapelle zur Heiligen Familie“, woort in 1898 opgerich en inne fieftiger jaore gesaneerdj.

Dore plaats vare busse van Vuch nao de busstaasje (*Bus-Bahnhof*) van Hinsberg.

Oearsprunkelik huuerdje Vin bieje gemèndje Kirkevin, mer op 1 januari 1972 woort ouch de gemèndje opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Werlo

**Werlo** is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Vin, Kirkevin, Kerke, Kempe, Theberath en Eicken in. Werlo besteitj oete straote Werlo, Werlofeld, Haarener Straße en Stapper Straße.
Kerke

**Kerke** of **Kerreke** (Duutsj: *Karken*) is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Dörp haet róndje 3500 inwoeaners. 't Ligk tösse Postert (Nederlandj), Kempe, Ophaove, Haren en Werlo (richting Kirkevin) in. 't Dörp ligk gans in e daal vanne naordoeastelik óm 't dörp gäöndje Roer; 't guuef neet väöl huuegdjeversjille. 't Lieëgste puntj mit 28 maeter baove zieëniveau bevindj zich naordelik van 't breid oetgesprèdje dörp ane Nederlandjse grens.

## Gesjiechte
Inkel vónjsten oete steintied aevenes taalrieke oeten iezertied, meistes graafvónjste, wiezen op 'n aanwaezigheid van miensen in 't gebied van 't dörp taengen 't ènj vanne prehistorie.

Aan 't ènj vannen twellefdjen ieëf zeen de Hieëre van Kerreke in 'n oearkónj vermeldj. Eine Giselbertus von Kerreke noom in 1198 deil ane kroeaning van Otto IV van Braunschweig toet Roeams-Duutsje keuning. In 1317 verkóch Cäcilie von Kerreke t'n slotte zien Kerkener geujer aansloetendj aan 't gerichsbesloet vanne Hieëre van Hinsberg.

In 1591 vereuverdje Spaanse troepen 'n aafslechting vanne nao de parochiekirk gevlöchte inwoeaners van 't dörp. Hie-aan herinjertj huuj nag e kruuts ane Kerkenermeule.

Op 1 januari 1972 woort de gemèndje Kerke (wo ouch Kempe biehuuerdje) samegeveug mit Hinsberg.
Kerkener Haag

**Kerkener Haag** of **Kerrekener Haag** (Duutsj: *Karkener Haag*) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Kerken en Kempen in. 't Ligk ane straote: Roermonder Straße, Stapper Straße, Karkener Haag en Mühlenbruch.

't Gehuch zelf is veur alle veurzeningen op Kerken en in minder maot Kempen aangeweze.

## Zuuch ouch
* Haag (Unterbruch)
Kempe (Hinsberg)

:*Dit artikel geitj euver 't dörp Kempe bie [[Kerke]]; veur anger beteikenisse, zuuch: [[Kempe]].*
----
**Kempe** (Duutsj: *Kempen*) is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Dörp ligk kórtbie de Roer. Kempe ligk tösse de plaatse Kerkener Haag (richting Kerke), Hochbrück, Ophaoven en in 't zuje Eicken, Theberath en Floitgraf (richting Hinsberg).

't Dörp huuerdje vreuger bieje gemèndje Kerke toetdet die op 1 januari 1972 bie Hinsberg geveug woort.
Kempe

**Kempe** kan verwieze nao:
* Kempe (streek), e gebied inne grensstreek van Nederlandj en 't Belsj;
* De Kempe, e netuurgebied in 't Nederlandjs deil van 't gebied de Kempe;
** Kampina, e netuurgebied bie Boxtel;
** Kempens Plateau, 'n aerdkóndige formatie;
** Kempense Heuvelrögk, 'n aerdkóndige formatie;
** Kempens Bekke, e gebied inne Belzje provincie Limbörg, wo steinkaol woort óntdèk in 1901;
** Kempenhorst, 'n geologische verhöffing t'n wèste vanne Feldbiss;
** Lieëg Kempe, e regionaal landjsjap inne Belzje provincie Limbörg;
** De Veurkempe, e regionaal landjsjap inne provincie Antjwerpe;
* Kempisch Kanaal, e kanaal van Bóggetj nao Herentals;
* Kempelandj, e deil vanne Meierij van Den Bosch;
* Aertsdiakonaat Kempelandj, toet 1561 óngerdeil van 't bisdóm Luuk;
* Kempe (Veeëse), 'n stad in Duutsjlandj (bie Krefeld en Veeëse);
* Kempe (Hinsberg), e dörp inne gemèndje Hinsberg, Naordrien-Wèsfale.
Hochbrück

**Hochbrück** is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. Hochbrück ligk ane Roer tösse de plaatsen Orsbeck, Forst, Unterbruch en Kempe. Juus t'n zuje, aangrenzendj aan 't gehuch, ligk 'n anger gehuch, Brehm.

Hochbrück huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Kerke, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.

## Straote
De volgendje twieë straote ligken in Hochbrück:
* An der Rur
* Hochbrücker Straße
Maetkónde

De **maetkónde** of **geometrie** (van 't Aadgrieks: *γεωμετρία*; geo- "aerd", -metria "maeting"; 't "maete vanne aerd") is 't óngerdeil vanne wiskónde det zich besjeftig mit 't bepaole van aafmaetinge, vörm, de relatieve positie van figuren enne eigesjappe vanne ruumdje. De specifiek Nederlandjsen term "maetkónde" woort róndj 1600 dore Vlaamse wiskóndige Simon Stevin geïntroduceerdj. 'ne Wiskóndige dae op 't gebied vanne maetkónde wirk wuuertj 'ne maetkóndige geneump.

De maetkónde is ein vanne aadste weitesjappe. Aanvenkelik begós es e gehieël van praktische kènnis euver lingdjes, oppervlakdje en volumes woort de maetkónde innen derdjen ieëf veur Christus door Euclides van Alexandrië van axiomatisch fundament veurzeen. Al in 't klassiek Griekelandj woorte de ieëste axioma's geformuleerdj (worónger de postulate van Euclides), wo later de ganse maetkónde zich oet haet óntwikkeldj. De axioma's woorte gebroek veure wiskóndige definitie van puntje, rechte liene, krómdjes en vlakke. Euclides zien behanjeling vanne maetkónde - de euclidische maetkónde - waas bao 2000 jaor lang de norm, woraan al 't anger wirk woort aafgemaete.
Veluwe

De **Veluwe** is 'nen euverwaegendje bebósdje landjstreek inne Nederlandjse provincie Gelderlandj en e veurmaolig keteer van 't hertogdóm Gelder.

De Veluwe mètj óngevieër 1000 km². E gebied mit 'n oppervlakdje van 91.200 hektaar is aangemirk es Natura 2000-gebied.

Kloksgewies vanaaf de stad Hattem in 't naorde wuuertj 't gebied roewewaeg begrens door Apeldoorn, Dieren, Arnheim, Wageningen, Ede, Barneveld en Harderwijk.

Groeate deiler vanne Veluw bestaon oet stoewwel oete Saale-iestied. t'n Naorde van Rheden, in 't Nationaal Park Veluwezoom ligk bie 't Rozendaalsche veld 't Signaal Imbosch, 't hoeagste puntj vanne Veluwe op 110 maeter huuegdje. Dit d'n hoeagste stoewwal van Nederlandj en 't hoeagste puntj van Nederlandj boete Zuud-Limbörg. In 't naorde ligken ónger anger 't stuufzandjgebied Leuvenhorst en 't Leuvenumse Bos; t'r huuegdje van Apeldoorn bevindj zich Kroondomein Het Loo, det mit 10.400 hektaar 't grótste landjgood van Nederlandj is. t'n Ónrechte wuuertj de Veluwe sómtieds geliekgestaldj mit Nationaal Park De Hoge Veluw det minder es ei twintjigste deil daovan oetmaak.
Dieren

**Dieren** is 'n plaats in oeastelik Nederlandj. 't Ligk inne gemèndje Rheden, Gelderlandj, tösse Zutphen en Arnheim, ane randj vanne Iessel.

Dieren waas 'n eige gemèndje toet 1818, wen 't óngerdeil woort van Rheden.

'n Stoumspaorlien verbindj Dieren via Beekbergen mit Apeldoorn. Dees wuuertj dore Veluwsche Stoomtrein Maatschappij bedeendj.

De fietsfabriek van Gazelle ligk in Dieren.

## Gesjiechte
"Hof te Dieren" waas 't hoes vanne Nederlandjse stadhajer Frederik Hendrik van Oranje, aevenes Willem II van Oranje, Willem III van Oranje en Willem IV van Oranje. Zie vergruuedjen 't hoes en hele jachfieëster inne bieligkendje bósse. 'ne Waeg woort geboedj dae Dieren mit Den Haag verbónj, de "Koningsweg". Deze waeg kan nag ummer in väöl plaatse langse route trögkgevónje waere, wie in Otterlo. 't Hoes "Hof te Dieren" woort tiedes de bevriejing dore Canadeze kepótgesjaote, die abusievelik dachte det dao SS'ers oet Pruses zote. Eigentlik zote die in "Avegoor", e geboew det zuudwèstelik van Dieren ligk.
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (Italiaanse oetspraok: [ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi]; 15 februari 1564 – 8 januaro 1642), döks allein mitte veurnaam es **Galileo** aangeduudj, waas 'nen Italiaanse netuurkóndige, wiskóndige, ingenieur, sterrekóndige en filosoof dae 'n groeate rol speeldje inne weitesjappelike revolutie. Dinger die hae haet bewirkstèllig zeen ónger anger verbaeteringe anen telescoop en consequente astronomische observaties en steun veur 't Copernicanisme. Galileo wuuertj ouch de "vader vanne modern observationeel astronomie" geneump, aevenes de "vader vanne modern netuurkónde", de "vader vanne weitesjap" enne "vader vanne modern weitesjap".

Zien biedrage ane observationeel astronomie hajen ónger anger de telescopische bevèstiginge vanne fase van Venus in, de óntdèkking vanne veer groeate satelliete van Jupiter (die noe de Galileïsche maone geneump waere) enne observatie en analies van zónvlekke. Galileo wirkdje ouch inne toegepasdje weitesjap en technologie en vónj e verbaeterdj militair kómpas oet, naeven anger hölpmiddele. 

Det Galileo 't heliocentrisme veurvóch waas gans controversieel in zienen tied; de meiste luuj sjreve doe 't geocentrisme of 't Tychonisch systeem veur. Hae kreeg väöl taengestandj van sterrekóndige die twiefeldjen aan 't heliocentrisme vanwaenge de aafwaezigheid van 'ne geobserveerdje stellaire parallax. De zaak woort in 1615 dore Romeinse Inquisitie óngerzóch en die concludeerdje det 't heliocentrisme neet waor woor en taenge de gesjriften ingóng, wodoor beuk die 't Copernicaans systeem veurvóchte oppe lies van verbanne beuk kome te staon en Galileo verbaoje woort óm 't heliocentrisme nag veur te vechte. Galileo verdeidigdje later zie standjpuntj in zie wirk *Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo*, worin 't leek det d'r Paus Urbanus VIII aanvool, wodoor d'r neet allein de Paus mer ouch de Jesuïete van zich vervraemdje, die toet den toe dem gesteundj hawwe. Hae woort door 't Heilig Officie berech en 't woort bevónje det hae "zwaor verdach van ketterie" woort, wonao haer gedwónge woort zien wäörd in te trèkken enne res van zie laeven ónger hoesarrès te staon. 't Waas innen tied van zie hoesarrès det d'r ei van zien bèste wirke sjreef, *Discorsi e dimostrazioni matematiche, intorno à due nuove scienze*, worin hae 't wirk det d'r fieërtig jaor ieëder gedaon had samevadje, namelik euvere twieë weitesjappe die noe kinematica en sterkdjelieër geneump waere.
Weer

**Weer** of **waer** kan verwieze nao:
*Waer inne meteorologie, de gesteldjheid vanne atmosfeer
*Waer (aantasting), sjummelaantasting van netuurlike stoffe
*Waer (hout), euverbliefsel van 'nen tak in hout 
*Eelt
*'ne gecastreerdje geitebók
*Weer (Oeasteriek), 'n gemèndje innen Oeasterieksen deilstaot Tirol
*De Weer, 'ne behoesdjen terp inne gemèndje Loppersum
*Het Weer
Windj

**Windj** is 'n netuurlike lóchbewaeging vannen atmosfeer. Dees óntsteitj door horizontaal lóchdrökversjille, wonao de krach en richting waere beïnvloodj dore drejjing vanne aerd en eventueel de wrieving mit 't aerdoppervlak.

De dominante windjrichting euver 't aerdoppervlak enne straolstruim hoeager innen atmosfeer waere besjreve door drie zoeageneumdje circulatiecelle:
# Hadleycelle, tösse de aevener enne 30e brèdjegraod
# Ferrelcelle, tösse 30e brèdjegraod en 60e brèdjegraod
# Polair celle, tösse de 60e brèdjegraod enne poeal
De circulatiecelle gaeven aan waat de dominante windjrichting (naord/zuud) is op 'n bepaoldje brèdjegraod en bepaolen ouch in waatfer zones meistes hoeage- of lieëgedrökgebiede ligke. Dit liek 'n einveljig petroean, mer is inne wirkelikheid ingewikkeldjer.

Door drökversjille róndj (veural hoeag) geboewen óntsteitj ouch 'nen heldere windj, vergeliekbaar mit trèk.

De windj kan sterk variëren in snelheid. De windjsnelheid wuuertj oetgedrök in e getaal oppe sjaol van Beaufort, in m/s of, minder weitesjappelik, in km/h. De terme "windjkrach" of "windjsterkdje" waeren ouch waal gebroek, meh zeen formeel neet juus, ómdet dees groeatheid wuuertj oetgedrök inne einheid van snelheid. De windjsnelheid haet väöl effèk oppe geveulstemperatuur die emes erveurtj. Bie helle windj en vros neump me dit versjiensel *windchill*.
Iezel

**Iezel** verwies nao raenger dae vèltj wen de temperatuur ane oppervlakdje ónger 't vreerpuntj ligk. In taengestèlling toet e mingsel van raengen en snieë, iesraenger of haachel, besteitj iezel gans oet vleujbaar drupelkes. De raengedrupelkes waere hieël kaad wen die door 'n laog gaon die ónger 't vreerpuntj ligk qua temperatuur en väöle hóngerdje maeters baove de aerdoppervlakdje is en bevrere wen die op 'n oppervlakdje terechkómme. 't Ies det den óntsteitj kan 'n diekdje van inkel centimaeters kriege.

'ne Storm dae 'n behuuerlike diekdje aan ies veroearzaak door iezel wuuertj döks 'nen iesstorm geneump. Iezel steitj bekèndj vanwaenge de perblieëme die d'r veroearzaak oppe waeg, aevenes 't aafbraeke van tek en 't neerhaole van stroumdräöj. Iezel is ouch hieël gevieërlik veur vlegers ómdet 't ies 't vläögelprofiel enn 't roer kan vervörme.
Snieë

**Snieë** is 'n vorm van naerslaag die besteitj oet ieskristalle. Snieë kump (gemiddeldj euver 't jaor gezeen) in Nederlandj neet hieël dök veur. Gemiddeldj vèltj óngevieër op dertig daag de jaor snieë, mer in väöl jaoren is det väöl minder. In Naord-Europa vèltj ummer mieë snieë en euver 'ne langeren tied.

Snieë zörg döks veur euverlas, wie oppe waeg of op 't spaor, aevenes slech óngerhaje geboewe die döks besjajig raken of gans instorte dore drök vanne snieë op 't daak.

## Óntstaon
Es de temperatuur snel ónger 't vreerpuntj kump, verangere de klein waterdrupelkes vanne wölk in gans fijn iesnäöldjes. Es dees näöldjes ómlieëgvalle den blieve die kleven aan staofdeilkes, wie zandjkörrelkes, räök- of asdeilkes) die inne lóch zweve. Hiedoor vörme snieëkristalle. Dees kónne versjille vörm höbbe, meh zeen ummer zèspuntjig.

Es 't wejtj, klitte de snieëkristallen óngerwaeges nao de aerd samen en vörmen 'n vlok. Zón vlok besteitj oet get ies en väöl lóch tösse de iesnäöldjes. De vlokke zeen ónregelmaesig, klein of groeat, mer es 't windjstil is riezele die roewig nao ónger.

## Plaetjes

File:SnowflakesWilsonBentley.jpg|thumb|Versjillige vörm van snieëkristalle.
File:Sneeuwschuiver.jpg|'ne Snieësjuver.
Berg (geologie)

'ne **Berg** is 'n landjvorm die besteitj oet e bepirk gebied det dudelik hoeager is es de ómgaeving. De ziejkenj van 'ne berg bestaon oet mieër of minder steil hellingen en 't reliëf op en rónjelómme berg is groeat. 'ne Berg is in 't algemein hoeager en steilder es 'nen häöel, mer 't guuef gein vaste definitie veur 't óngersjied tösse de twieë. Sómtieds wuuertj de definitie aangehaje det 'ne berg zich mieër es 200 toet 300 maeter baove zien ómgaeving verhöf; 'n kleinder verhöffing neump me den 'nen häöel.

Inne geologie en aerdriekskónde óngersjèdj me berg nao huuegdje, ligking of de wies worop die zeen óntstange. Wen väöl berg biejein ligke neump me det op 't plat gewuuen in 't mieëvaad *berg*. Berg kónne bestaon of bergkittinge, aaneingeslaote rieje van berg, of bergmassieve, gruup aanein vas zittendje berg.

Tösse berg in ligke lieëger gebiede. Meistes zeen det daal of vlakdjes. Berg kónne verbónje zeen door bergkampen of gräöt. 't Lieëgste puntj oppe graot tösse twieë berg wuuertj 'ne zaal of bergpas geneump. 't Hoeagste puntj van 'ne berg wuuertj d'n toep geneump. 'ne Berg kan ouch mieëder tuup höbbe die verbónje zeen door gräöt of klein zale.
Eilandj (Maasgoew)

**Eilandj** (Nederlandjs: *Eiland*) is e gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. Administratief gezeen vèltj 't ónger Staeveswaert, wo 't ouch bekans aan vasgegreudj is. Eilandj besteitj slechs oet ein straot, die dezelvendje naam druueg es 't gehuch zelf. Drek baoven Eilandj ligk 'n anger gehuch, namelik Brandj, en drek d'rónger ligk 't gehuch Bilt.

Eilandj ligk tösse de plasse De Kis enne Maerse Kamp. Kórtbie ligk e park mit verkansiehuuskes. 't Gehuch zelf haet de vorm van e lintjdörp. Veur veurzeningen is 't gooddeils op Staeveswaert en Ech aangeweze.
Brandj (Maasgoew)

**Brandj** (Nederlandjs: *Brandt*) is e gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemeinte Maasgoew. Administratief gezeen vilt 't ónger Staeveswaert, wo 't ouch bekans aan vasgegreudj is. Brandj besteit oet twieë straote, De Kis en Brandj, wovan allein de litste bewaond is. Drek ónger de Brandj ligk 'n anger gehuch, namelik 't Eilandj, det weer drek baoven 't gehuch Bilt ligk.

Brandj ligk tösse de Aoj Maas, de plas De Kis enne Huyskensplas. Drek t'n naorde van 't gehuch ligk 'nen oeterwaard, wo ouch 'ne vèsvijver in ligk. Qua vuërzieningen is 't gooddeils op Staeveswaert, Brach en Ech aangeweze.
De Weerd (Maasgoew)

**De Weerd** is e klei gehuch inne gemèndje Maasgoew in Nederlandjs Limbörg. 't Ligk aan 't Vlaot t'n naordwèste van Lin. 't Ligk tössen 'nen erm vanne Maas (bieje Sjpaorplas) enne Clauscentraal in.

## Straote
De volgendje straote ligken oppe Weerd:
* Breemwaeg
* Heisterwaeg
* Heistervootpaad
* Karkolkwaeg
* Kirkwaeg
* Sjteegwaeg
* Verbinjingswaeg
* Weerd
* Weerdervootpaad
* Weerderwaeg
* Weerdjenswaeg
Brachterziej

**Brachterziej** is e gehuch in 't noorde van de gemeinte Ech-Zöstere. 't Vèltj ónger Sint-Joas. 't Gehuch ligk aan 't spaor tösse Sint-Joas en 't Vondere in. De volgendje waeg ligken ane Brachterziej: Brachterziej, Hombergstraot en Reigelsbrookwaeg.

De naam *Brachterziej* stamp aaf vanne aoj gemeintelike indeiling: Sint-Joas huèrde veure hèlf bieje gemeinte Ech, enne anger hèlf bieje gemeinte Brach. Det lètste deil hètj noe *Brachterziej*.
't Vondere

**** is e gehuch in 't noorde van de gemeinte Ech-Zöstere. 't Vèltj ónger Sint-Joas, meh ligk kórter bie Brach. 't Ligk tössen 't spaor enne A73 (richting Brachterziej en Sint-Joas) enne A2 (richting Brach) in. De volgendje straote ligken in 't gehuch: Aoje Sint-Joasterwaeg, Fahrenheitwaeg, Heistraot, Heitissewaeg, Hieërewaeg, Heuvelstraot, Riekswaeg-Noord, Sint-Joasterveldwaeg, 't Vondere en Vondereveldwaeg.

't Vondere haet ouch ziene naam gegaove aan 't Knouppuntj 't Vondere, wo de A73 aansluutj oppe A2.
De Tump

**De Tump** is 'n nuujboewwiek van Hael. 't Ligk tössen 't dörp zelf en Panhael in. Óngere wiek ligke twieë grindjgater: Tesken en Polderveldj.
Biosjemie

**Biosjemie** is de weitesjap die de samestèlling en samewirking van sjemische verbinjinge die biedrage toete structuur vanne organisme en häör stofwusselingsprocèsse óngerzeuk.

'ne Biosjemikus verzeuk 'n verklaoring van 't laeven op moleculair-biologisch niveau te gaeve. De sjemische reacties die bie e bepaoldj biologisch versjiensel (procès) huuere waeren oetgezóch toet op moleculair niveau. Door 't begriepe van versjienselen op 't kleinste niveau kónne versjienselen op e groeater niveau (wie celniveau) verklaordj waere. Biosjemie is sterk verbónje mitte biotechnologie en genetica.

## Wichtige verbinjinge
De wichtigste verbinjingen binne de biosjemie zeen:

* Eiwitte (worónger enzyme) en peptide. De boewstein van eiwitten en peptide zeen de aminozoere.
* DNA en RNA. De boewstein van DNA en RNA zeen de nucleotide.
* Polysacharide. De boewstein vanne polysachariden of koolhydrate zeen de sókkers.

* Vètten of lipide.

Verbinjinge die väöl veurkómme zeen ónger anger:
* Hormone
* Vitamine
* Cholesterol
* Prione

## Wichtige óngerwirpe
* Eiwitsynthese
* Fotosynthese
* Fosfolipide
* Polysacharide
* Signaaltransductie
* Dissimilatie van eiwitte, vètten en koolhydrate
Paeper

**Paeper** (*Piper nigrum*) is de bleujendje wienstek inne femielje *[[Piperaceae]]* die wuuertj gecultiveerdj veur zien vröch, die meistes wuuertj gedruueg en gebroek es specerie en gekruje. De vröch, de paeperkorrel, wuuertj vief millimaeter in diamaeter, dónkerroead wen zie gans vólgreudj is en. wie alle steinvröchte, haet slechs eine zaod. Paeperkorrele enne gemaole paeper waat dao-oet wuuertj gemaak neump me sumpelewaeg paeper, of próntjer zwarte paeper (gekaokdje en gedruuegdje ónriepe vröch), gruuene paeper (gedruuegdje ónriepe vröch) en witte paeper (riepe vröchzäöj).

Zwarte paeper is inheimsj aan Zuud-India en wuuertj dao en eljers inne troeape väöl verboedj. Allewiel is Viëtnam de grótste producent en exportäör van paeper weltwied; ze greuje dao 34% vanne gans werreldproductie (2008).

Gedruuegdje gemaole paeper wuuertj al saer de Aadheid gebroek veur ziene smaak en es medicien. Zwarte paeper is 't meis-verhanjeldje gekruje vanne welt. 't Is ein vanne veurkómmendjste specerieje inne Europese kaokkóns en de kaokkónste die hievan aafstamme. De pittigheid van paeper kump door 't sjemisje piperien, det me neet mót verwarre mit capsaïcien det de vleisjerige paeper häöre smaak guuef. 't Is aolómtaengewuuerdig inne modern werreld es gekruje en wuuertj döks mit zaat biejeingezatj oppe täöfelkes in e restaurant.
Victor Hugo

**Victor Hugo** (26  fibberwarie 1802 - 22 mei 1885) wuuertj gezeen es de grótste romantische sjriver inne Franse spraok. Hae sjreef de romans *Notre Dame de Paris* ("De Poekel vanne Notre Dame") en *Les Misérables*.

Hae woort gebaoren in Besançon in 1802 en stórf in Peries in 1885. Doe d'r veertieën waas sjreef t'r in zie daagbook: "Ich wil waeren es Chateaubriand ('ne vername sjriever) of neet!"

In zien lang karriaer sjreef t'r romans, theaterwirk, hóngerdje gedichter, essays en politische toespraoke. Hae woor eine vanne grótste dichters van Frankriek.

Hugo zie gezinslaeve haet slechs kórten tied gedoerdj. Twieë zeuns stórven in häör jóng jaor. Vanwaenge zien politieke opvattinge woort t'r verbanne nao Jersey, wo door deilnoom aan spiritueel samekómste. Hae vónj de dogmatiek vanne Roeams-Kattelieke Kirk zwaor verajerdj, mer hae was wool 'nen hieël religieuze miens en emes dae wól strieje taengen ónrechvaerdigheid. Ouch zóch t'r meistes samewirking, gein eige ruumdje.

## Wirk
### Thater
* *[[Cromwell (theater)|Cromwell]]* (1827)
* *[[Hernani (theater)|Hernani]]* (1830)
* *[[Marion de Lorme]]* (1831)
* *[[Le Roi s'amuse]]* (1832)
* *[[Lucrèce Borgia]]* (1833)
* *[[Marie Tudor (theater)|Marie Tudor]]* (1833)
* *[[Angelo, tyran de Padoue]]* (1835)
* *[[Ruy Blas]]* (1838)
* *[[Les Burgraves]]* (1843)
* *[[Torquemada (Victor Hugo)|Torquemada]]* (1882)
* *[[Théâtre en liberté]]* (1886)

### Romans
* *[[Han d'Islande]]* (1823)
* *[[Bug-Jargal]]* (1826)
* *[[Le Dernier Jour d'un condamné]]* (1829)
* *[[Notre-Dame de Paris]]* (1831)
* *[[Claude Gueux]]* (1834)
* *[[Les Misérables]]* (1862)
* *[[Les Travailleurs de la mer]]* (1866)
* *[[L'Homme qui rit]]* (1869)
* *[[Quatre-vingt-treize]]* (1874)

### Poëzij

* *[[Odes et poésies diverses]]* (1822)
* *[[Nouvelles Odes]]* (1824)
* *[[Odes et Ballades]]* (1826)
* *[[Odes et Ballades]]* (1828) (definitieve versie)
* *[[Les Orientales]]* (1829)
* *[[Les Feuilles d’automne]]* (1831)
* *[[Les Chants du crépuscule]]* (1835)
* *[[Les Voix intérieures]]* (1837)
* *[[Les Rayons et les Ombres]]* (1840)
* *[[Les Châtiments]]* (1853)
* *[[Les Contemplations]]* (1856)
* Ieëste serie van La Légende des Siècles* ([[1859]])
* *Les Chansons des rues et des bois* ([[1865]])
* *L'Année terrible* ([[1872]])
* *L'Art d'être grand-père* (1877) *
* Nuuj serie van *[[la Légende des Siècles]]* (1877)
* *[[Religions et religion]]* (1880)
* *[[Les Quatre Vents de l'esprit]]* (1881)
* Biekómmendje serie van la Légende des Siècles* ([[1883]])
* *La Fin de Satan* ([[1886]])
* *Toute la Lyre* ([[1888]])
* *Dieu* ([[1891]])
* *Toute la Lyre - nouvelle série* ([[1893]])
* *Les Années funestes* ([[1898]])
* *Dernière Gerbe* ([[1902]])
* *Océan. Tas de pierres'' (1942)
Staot

'ne **Staot** of **staat** is de binnen 'n aafgepaoldj gróndjgebied wirkzaam, in hoeag maot soeverein, organisatie die gezag oetuub euvere op det gróndjgebied woeanendje bevölking, die dees bevölking nao boete toe reprizzenteertj en die euvere benuuedigdje machsmiddele besjik, wie 't geweldjsmonopolie.

't Is meugelik det 'ne staot (gedwóngen of vriewillig) e deil van zien machsmiddelen euverdruueg aan 'nen angere staot of det staote via e federaal of confederaal verbandj e deil van häör machsmiddelen euverdragen aan 'nen euverkoepelendje staot.

De staot is samegestaldj oet 'n aantaal specifieke elemente die 'm zien veurnaamste karakteristieke gaeve. Dees elemente zeen volges 't internationaal rech:
* Bevölking
* Gróndjgebied
* Politische en wèttelike organisatie

## Anger beteikenis
't Waord wuuertj ouch gebroek veur *toestandj* (status).
Huuegdje (astronomie)

De **[[huuegdje]] baove de [[horizon]]**, **elevatie** of **waor huuegdje** *Hw* is d'n hook in graoje die e hieëmellichaam vanaaf 'n waornumpositie maak mitte horizon. Same mitte azimut *T* kan zoea de positie waere waergegaoven in 't horizontaal coördinatestèlsel.

Dees coördinatie kónne waeren ómgeraekendj nao anger astronomische coördinatestèlsele. Zoea kónne dees beveurbeildj waeren oetgedrök inne declinatie enne rechte klumming van 't equatoriaal coördinatestèlsel.

Es de waornummer zich oppe naordpoeal *Pn* bevindj, kump de waor huuegdje euverein mitte declinatie, aafgezeen van correcties veure oughuuegdje vanne waornummer, kimduking, refractie en veur kórtbiestäöndje hieëmellichame de parallax inne huuegdje.

De huuegdje vanne poealster, "poealshuuegdje" (*polshuuegdje*), waas veure kóms van satellietnavigatie en anger modern systemen e wichtig gegaeve bie 't nagivere.
Huuegdje

De **huuegdje** van e veurwirp is de vertikaal aafstandj van e rifferensiepuntj (wie 'n oppervlakdje) toet 't puntj wo 't veurwirp zich bevindj.

De huuegdje van 'n geografische locatie (wie 'ne berg of e plateau) wuuertj opgegaeven in maeters (of anger lingdjemaot) t'n opzichte van e riffersneipuntj: 't nólvlak.

## Zuuch ouch
* Huuegdje (astronomie)
* Heugde (Leudaal)
Zieël

De **zieël** is in väöl filosofiejen en religies 't deil vanne laevendje miens det baovenetuurlik is en doorlaef nao de doead. 't Kan neet óntdèk waere dore weitesjap, ómdet 't neet getes kan waeren op 'n gecontroleerdje meneer. Väöl versjillige meininge bestaon euver waat gebeurtj mitte persuuenlike ervaring nao de doead. In anger (esoterische) opvattingen is 't de drager, de oetdrökking of 't veurtuug, vanne ego of d'n (ieëvige) geis. Väöl atheïste zègke det de zieël neet besteitj en det 't lief 't ènsigste deil van 'ne miens is. De zieël is de neet-matterjele, spirituele component van luuj en anger dere.
Liberalisme

't **Liberalisme** is 'n politiek-maotsjappelike struiming waarin de vrieheid van 't individu centraal steitj. Dees struiming is óntstangen innen achtieëndjen ieëf en woort veur 't ieës inne praktiek gebrach nao de democratische revoluties vanne neugetieëndjen ieëf in Europa en Naord-Amerika.

Veure vrieheid van 't individu te garandere mót de euverheid zich zoea min meugelik besjeftige mit ingriepen inne economie en 't maotsjappelik laeve vanne börger. Daomit steitj 't liberalisme geraadwaegs taengeneuver 't socialisme. E wichtig puntj van 't liberalisme is de sjeijing tösse kirk en staot, wobie 't liberalisme waal weer veurstenjer is vanne vrieheid van godsdeens. Ouch wille de liberale det de staotsinrichting vasgelag wuuertj inne gróndjwèt, wo ouch alle gróndjrechte vanne börger in mótte staon.

In 't liberalisme van noe zeen versjillige struiminge te óngersjeie; dees varieëre van klassiek liberalisme toet progressief en sociaal liberalisme.

De VVD en D66 zen in Nederlandj politische partieje die ideologisch gezeen toet 't liberalisme behuuere. Op EU-niveau behuueren alle nationaal pertieje binne de Europese Unie toet zeker Europese pertieje. De liberaal pertieje behuuere meis toet Renew Europe; wie ouch de Belzje Open VLD en Mouvement Réformateur, de Duutsje FDP en de Nederlandjse VVD en D66.
Lies vaan musicologe

Dit is 'n lies vaan musicologe, dat wèlt zègke gelierde die ziech höbbe bezeggehawwe mèt meziekwetensjap.
Kirkevin

**Kirkevin** (Duutsj: *Kirchhoven*) is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Haet zoeaget 3.000 inwoeaners en ligk vasgegreudj tösse Vin en Liek in. In Kirkevin ligk 'n gróndjsjoeal.

't Dörp is oet klein gehuchte, die oet vrónhäöf bestónge, samegegreudj. In 1255 haw 't dörp 'n kirk die toet 't Hinsberger Gangolfusstif behuuerdje.

Vreuger woor Kirkevin allein de beboewing ane Waldfeuchter Straße; de beboewing aan anger waeg, worónger de Lindenstraße, behuuerdje toet versjillige anger gehuchte, wie (van oeas nao wès) Endebruch, Högden, Schuttorf en Lümbach.

Op 1 januari 1972 woort Kirkevin samegeveug bie de stad Hinsberg.
Vrónhaof

'ne **Vrónhaof** waas inne Middelieëve de haof van 'ne landjshieër, wovanoet de ómringendje landjboewgrunj woorte geëxploiteertj, deils mit huuerige boere volges 't systeem van 't haofstèlsel.

*Vrón* vindj zienen oearsprónk in 't Oergermaans **fraujaz*, det "hieër" beteikentj.
Euverliek

**Euverliek** (Duutsj: *Oberlieck*) is 'n hieël klei gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse t'n zuje van Liek, bao vasgegreudj aan Aphaove. Euverliek óntlieëntj ziene naam aan 't feit det 't, vanoet Liek gezeen, anen angere kantj vanne Zitterder Straot ligk.

't Gehuch besteitj slechs oet e paar häöf.
Ane Riekswaeg

**Ane Riekswaeg** (Nederlandjs: *Aan de Rijksweg*) is 'n klein gehuch inne gemeinte Remunj. Wie de naam al zaet ligk 't ane Riekswaeg. 't Heurde vreuger bie de gemeinte Herte.

In 2004 kreeg Ane Riekswaeg, net wie Neel en Leeve, nao viefenveertig jaor zien plaatsnaamsjiljer truuk en daomit zien eige identiteit. Dit gebeurde op initiatief vanne plaatselike aafdeiling vanne VVD en waerde bekostig dore inweuners en versjillende óngernummers inne buurt.

In 't gebied róndjóm 't gehuch waere väöl nuuj weuninge en bedriever geboewd.
Liek

**Liek** kan verwieze nao:
* Liek (Hinsberg), e dörp inne gemèndje Hinsberg, Naordrien-Wèsfale
* Liek (Wèrm), e dörp inne gemèndje Wèrm, provincie Luuk
* 't Kadaver van 'ne miens of e deer
* De ómbaording vanne randj van e zeil
Drusushaof

**Drusushaof** is e veurmalig gehuch in de aaj gemeindje Herte. 't Heurdje vreuger bie Maerem. Door 't nuujboewprojèk de Oolderveste is e groot deil van 't aad gehuch gesjloop. Taengeweurdig resteertj eigelik allein nag de Drusushaof zelf, wo 't gehuch ouch ziene naam aan óntleendj haet.

Drusushaof loog ane Brookveesjtraot.