open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Passiesjpel

't Woord *passie*, oet 't Latien haet de beteikenisse 't lieje, 't gemood en de hartstocht. Es passiesjpel sjtèlt 't 't verhaol veur van 't lieje en sjterve van Jezus-Christus of van 'ne martelaer of martelares. In de Passietied en veural in de Gooj week veur Paosje weurt dit in de Katholieke kèrk herdach. De oetbeelding in de opeloch kreeg de naam **passiesjpel**. De gezónge en ander muzikaal gedeiltes, die betrèkking höbbe op diet thema heisje passiemuziek. De componis  Johann Sebastian Bach componeerde in 1723 de Johannes-Passion en in 1729 de Matheus-Passion. Bekènd zin de passiesjpele in Tegele in Limburg en Oberammergau in Duutsjland. 

## Passiesjpele in Tegele
In Tegele vinge de passiesjpele, saer 1931, meistal um de vief jaor plaats in 't opelochtheater "de Doolhof". Umdat de oetveuringe aafhenkelik bleke van de waersjumsjtendighede, kreeg in de jaore 60 't publiekgedeilte, mèt dan 3400 zietplaatse, 'n euverkapping zoadat 't sjpele neet miè aafgelasj hoofde te weure. Neve 'n 12-tal hoofrolle en 40 bierolle, allenei door amatäörsj, loupe ganse gezinne mèt es figurante. Zie sjtèlle 't volk veur, zint Romeins soldaot of hofdame en danseres. In de hoofrolle weure Jezus, Lazarus, Kajafas, Annas, Judas, Johannes, Petrus, Maria, Maria-Magdalena, Herodes, Pilatus en Centurios oetgebeeld. De bierolle sjtèlle o.a. de euverige apostele en 't Sanhedrin veur. De ganse groep besjteit oet 350 luuj, woa-ónder ouch 'n veersjtummig koar mèt 90 lede. Zie verzörge 6 kièr 'n gezónge intermezzo dat 'n soort commentaar geuf op 'n bepaalde scene.

De ièrsjte tekssjriever van de passiesjpele waor pesjtoar Anthonis van Delft oet Sint-Anthonis. In 1940 woort gesjpeeld mèt 'n teks van preester-diechter Jacques Schreurs en muziek van van Hubert Cuypers. In 1955 krege de passiesjpele 't recordaantal van 160.000 bezeukersj en in 1971, de 10e reeks oetveuringe ónder regie van Gabriël Beckers, zakde dat aantal tot 'n deeptepunt van 15.000. Daonao ging 't wir beter. De teks van Schreurs kreeg 'n aantal kière 'n aanpassing. Diverse regisseurs woorte aafgewiesseld zoa-es Hubert Thissen, Har Huys,  Richard Den Dulk en Ben Verbong. In 2005 vingk de 18e reeks oetveuringe plaats ónder de regie van Pierre Driessens mèt 'n nuuj teks van Wiel Kusters oet Kèrkrao aafgewiesseld mèt muziek van Bach, Bruckner en Duruflé.

## Ander liturgische sjpele
Ander veurbeelde van liturgische sjpele zint: 't kaersjsjpel, óntsjtange in de 10e ièw; 't herdersjsjpel, 't driekeuningesjpel, 't sjpel van Herodes en 't sjpel van de kinger van Bethlehem. Dees oetbeeldinge van Christelike verhaole woorte en weure opgeveurd ter oetlèk, visualisering en verdudeliking van 't Katholiek gelouf. Veural in kloastersj(sjoale) waor diet gebrulek.
 Bie de Heiligdomsvaart, woavan 't hoofdoel eigelek ies um bepaalde relieke in processie te tuène aan 't publiek, weure ouch waal Christeleke verhaole oetgebeeld. Zoane heiligdomsvaart vingk um de 7 jaor plaats in Aoke, Mestreech en Tóngere.
Jan Notten

**Jan G.M. Notten** (Heerle, 2 januari 1935 - Valkeberg, 26 juni 2005) haet in zien leve väöl gepresteerd op ’t gebied van ’t dialek, de volkscultuur en historie in Limburg en in Valkeberg aan de Geul. 
Van zien vak waor hae Neerlandicus en lièraar Nederlands. Daoneve waor hae ónderzeuker en sjriever euver dialek-taalkundige en historische ónderwerpe. Publicaties in de vorm van brochures, artikele, carnavals-proclamaties en Limburgensia versjene op gereigelde tieje. Ouch sjreef hae artikele, in 't Nederlands en in 't plat in 't regionaal blaad Het Land van Valkenburg ('t Gezètsje) en later in de opvolger Heuvelland Aktueel en in 't kwartaalmagazine Geulrand.

Hae waor veurzieter van ’t Martin Stevensfonds (Bibliotheek van Limburgensia en Valkenburgensia), veurzieter van de 15-februarisjtiechting; penningmeister van de sjtiechting ‘’t Kruus op d’n Tore’, lid van de sjtraotnamecommissie in Valkeberg a/d Geul en jaorelank jurylid van de carnavalsoptochte in Valkeberg.

Notten waor mètopriechter en miè es 25 jaor veurzieter van Veldeke-krink-Valkeberg. De lètste jaore es ièreveurzieter. Hae waor lid van de sjpellingscommissie van Veldeke-Limburg. Jaorelank zoot ‘r in de commissie Veldeke-Literair. In 2004 woort hae beneump tot ièrelid van Veldeke Limburg.

## Officieel sjpelling van 't Limburgs
In 1983 versjeen ’t beukske: *Aanwijzingen voor de spelling van de Limburgse dialecten*, dat nog ummer de basis vörmp van de hudige, oet 2003 daterende officieel sjpelling veur gans Nederlands Limburg.

## Publictaties
* Zien bekèndste werk dat ies oetgegeve zint opsjtèlle euver de Limburgse dialekte mèt es titel *De Chinezen van Nederland* (1977. herz. drök 1988).  
* Ouch waor Jan Notten co-auteur van ‘t gesjiedenisbook van Valkenburg-Houthem. (1979)
* 1981. *Zevenhonderd jaar kerk in Valkenburg*, parochie HH Nicolaas en Barbara.
* Kijk op Valkenburg
* 1988 "Beeld van Broekhem" mèt foto's van Jo van Aken 
* 1995. *Het Sibber Huis, de geschiedenis van een gebouw en zijn bewoners*. Dit book handelt euver 't Subberhuuske in Sub.
* Artikel in Historische studies Geuldal jaorbook 2000, pag. 7-34. (ouch es euverdrök/katern). "*De eigen taal, Dialecten in het Geuldal*".
Premier

**Premier** is de titel veur inne regieringsleider dae gein sjtaatshouf is. 't Is Frans veur 'iejsjte', vaak weurt auch 'iejsjte minister' gezag. Soms weurt de premier aangedoed es minister-president. Zelde weurt 'n gans anger titel gebroek. 'n Oetzundering in Europa is *Taoiseach* veur d'n Ierse premier.

## Veurbeelde
### Nederland
In Nederland weurt de regeringsleider of iejsjte minister aangedoed mit de term minister-president.
### Belsj
Op 't Belsj weurt de federale regeringsleider, op dit mement Sophie Wilmès, iejsjte minister of premier genump. De regeringsleiders van de gemeinsjaps- en gewesregieringe weure aangedoed mit de term minister-president.

### Duitsland
In Duitsland weurt de benaoming premier neet gebruuk. In de praktiek heet de kanselier evels dezelfde verantweurdelekhede.
### Fraankriek
In Fraankriek heet de premier dezelfde verantwoordelekhede es in Nederland en Belsj. Evels gief 't hei 'ne president dee väöl polletieke verantwoordelekhede heet dee 'ne keuning allewijl neet mie heet. 't Feit tot de premier in keuninkrieke dèks de aw verantwoordelekhede vaan de keuning euvernump besteit dus neet in Fraankriek. In vergelieking mèt de keuninkrieke, heet de Franse premier dus aonzeenlek minder aonzien en minder verantwoordelekhede. Dees positie is typisch veur len boe de president werkeleke mach heet (neet symbolische mach, wie in Duitsland). Vergeliekbare systeme bestoon in Rusland en, sinds kort, in Törkije.

## Minister-president
'ne **Minister-president** weurt euver 't algemein besjouwd es synoniem vaan premier. Evels weurt de naom minister-president gebruuk in monarchieë. In de konteks vaan dit soort len, wie Nederland, Belsj en 't Vereineg Keuninkriek, weurt 'ne minister geach deender vaan de keuning te zien, en 't gief dao 'ne president dee verantwoordelek is veur die deenders. 'ne Minister-president is daomèt lètterlek de minister dee de vergaderinge vaan de gezameleke ministers leit.
Arrondissement

**Arrondissement** keump van 't Franse *arrondissement* dèt lètterlik *aafrónjing* beteikent. 't Zeen óngerdeile veur de adminnestrasie in sommige lenj die oets ónger Franse invlood stinge.

Het sluit op 'n (deil van 't) grondgebeed vanne staot of 'n óngerdeil daovan es amtsgebeed van keleesj en amteneer.

'n Arrondissemaent is in besjtuurlek ópzich vergeliekbaar mèt 'n county in VS of Ingelaand.

## [[Alaska]]

In Alaska besteit de bestuurleke indeileng oet territoriums. Deze territoriums bestoon daan weer oet arrondissemente, die in de volksmoond ouch *boroughs* weure geneump. Dat is daan weer verwarrend, aongezien väol groet stei ouch boroughs (*börge*) höbbe, zoewie New York. Die börge zien daan beter te vergelieke mèt districte es mèt wieke.

## [[Bèlsj]]
In Bèlsj zeen d'r besteurleke, rechterleke en keesarrendissemente.
De besteurleke arrendissemente zeen 'n adminnestrateve laog tösse de gemeinte 
en de provinses. 't Adjunct-arrendissemaentscommissariaat va Voere mot daobie och o.m. toezich haowe op de naolaeving van de taalwetgeving en zurge väör de sociale row.

## [[Canada]]
In Québec zeen de sjtede Gatineau, Montréal, Québec Sjtad, Saguenay, Longueuil en Sherbrooke
verdeild in gemeinteleke arrendissemente (*boroughs* in 't Ingels).

## [[Frankriek]]
In Frankriek heite óngerdeile van departemente arrendissemente.
De gemeinte Paries, Lyon en Marseille zeen verdeild in gemeinteleke arrendissemente.

## [[Nederland]]
In Nederland vorme de gemeint die tot 'n rechbank huure 'n arrendissement.
Tóngere (arrendissement)

't **Arrendissement Tóngere (Tongeren)** is ein vanne driej besteurleke 
arrendissemente van Bèlsj Limburg.
't Arrendissement haet 'n oppervlak van 633,12 km² en haw 210.301 inwoener op 1 jannewarie 2024.
't Bestuit uit de gemeintes:

## Zeet ouch
* Hasselt (arrendissement)
* Mezeik (arrendissement)
Hasselt (arrendissement)

't **Arrendissement Hasselt** is ein vanne driej besteurleke
arrendissemente van Bèlsj Limburg.
't Haet 'n oppervlak van 883,87 km² en haw 431.328 inwoener op 1 jannewarie 2024.

't Arrendissement bestuit uit dees gemeintes:

## Zeet ouch
* Mezeik (arrendissement)
* Tóngere (arrendissement)
KRC Genk

**KRC Genk** (voloet *Keuninkleke Racing Club Genk*) is de
voetbalploog van Genk.
Zie óntsjting in 1988 oet de fusie tösse THOR Waterschei en KFC Winterslag.
KRC Genk keump oet in ieste nasjenaal, de hoegste klas in 't Belsj voetbal.

KRC Genk speult zien toesmatche in de Cristal Arena in Watersjei.
't Stadion haet zoeget 25.000 plaatse boevan 'n klein 21.000 zitplaatse.
De clubkleure zeen blauw-wit.

## Palmares vanne club

* Veer kier *Belsj kampijoen* : 1998/99, 2001/02, 2010/11, 2018/19
* Veer kier *Beker van Belsj* : 1998, 2000, 2009, 2013

## Extern linke
*Offesjeel site vanne club
Heiligdomsvaart

**Heiligdómsvaart** is 'ne optoch, percessie of oetsjtalling van de relieke van 'ne bepaalde heilige. Meistal gebeurt dit um de 7 jaor.
## In de regio
Plaatse in de regio mèt zevejaorlikse heiligdómsvaarte zint: 
*Aoke (Duutsjland), woa ziech de kleier en deuk van Maria en Jezus bevinge, die in 800 aan Karel de Groate waore gesjónke door autoriteite oet Jeruzalem. Juni 2007.
* Kornelimünster (Duutsjland),same mèt Aoke, kleier van Jezus. Juni 2007.
*Mestreech (Nederlands Limburg), geit 't um de relieke vaan Sint Servaos. in 2011.
* Tóngere  in (Bèlsj Limburg), same mèt de *Kruèningsfièste*. In 2009.
* Hasselt, geliek vinge hie  de *Virge Jesse*fièste plaats. 
* In Zöstere trèk 'ne pelgrimstoch mèt relieke van de heilige Gregorius, Albericus, Cecilea, Benedicta en Amelberga al saer de 14e ièw. Teves weurt hie 'n opelochsjpel opgeveurd. Tiedes de heiligdómsvaart op 9 september 2007, weurt de Amelbergakèrk door paus Benedictus XVI verheve tot basiliek.
* In Tóngere vingk um de 7 jaor de kruèningsprocessie van Maria plaats.
Herstap

**Herstap** (Hollese naam: **Herstappe**) is 'n dörp en facilleteitegemeint in Bèlsj Limburg.

Mèt nog gein 100 inwoener is 't de gemeint met 't minst inwoener van Vlaondere en
hiel Bèlsj. Ze ken neet fusionere mèt Tóngere in Bèlsj Limburg
omdet 't de innige facilleteitegemeint inne ómtrèk is.
Maria van der Hoeven

**Maria Josephina Arnoldina (Maria) van der Hoeven** (Meersje, 13 september 1949) ies 'n Nederlandse CDA-politica. Zie waor minister van Ónderwies, Cultuur en Weitensjap. In 't kabinet-Balkenende IV is ze minister van Economische Zake.

Van der Hoeven doorleep de MULO en deeg vervolges de kweeksjoal (mèt hoofakte) in Mestreech. Zie volgde de opleijing MO-A Ingelsj en de opleijing bedriefskunde KHBO aan de Ope Universiteit in Heerle. 

Van 1974 tot 1991 waor zie names 't CDA lid van de gemeinteraod van Mestreech. Daoneve waor zie achtereinvolges docent, sjoaldecaan en directeur van 2 opleijingsinstitute. In 1991 woort ze lid van de Twiède Kamer. Ze bleef kamerlid bies 2002; de lètste veer jaor waor zie fractieveurzietter van 't CDA. 

Op 22 juli 2002 woort Van der Hoeven minister van Ónderwies in 't Kabinet-Balkenende I. Ze ies de ièrsjte vrouw die dees functie vervölde. Vanaaf 27 mei 2003 haet zie dezelfde functie in 't Kabinet-Balkenende II. 

Van der Hoeven houw reigelmaotig aanvaringe mèt Annette Nijs, sjtaatssecretaris van Ónderwies in de kabinette Balkenende I en II. In juni 2004 uutde Nijs in 'n interview kritiek op häör relatie mèt de minister, woanao Nijs nao 'n sjpoeddebat häör óntsjlaag indeende. 

In 2007 woort zie óngersjeije mèt de Orde van de Gulden Humor, 'ne pries van de gezamelike Limburgse carnavalsvereiniginge.
Limburg (stad)

**Limburg** (offesjele Franse naam: **Limbourg**), oetsjpraak *Laeboer*, Nederlands: *Limburg* is 'n stad aanne Vesder
revier in de provincie Luuk. De stad haet mie es 5.500 inwoener.

## Historie

Limburg bestuit eigelik oet twie deil:
ónger aanne Vesder revier lik Dolhain,
't centróm veur industriej en kemmers en oppe rots lik de börch Limburg.
Dees börch is ontstànge róndj 't jaor 1000.
De ieste bewoener zeen de graaf van Limburg,
die tot 't Hoes van Aarle huure.

Tot 1288 haet de börch, es haufstad van 't Hertogdom Limburg, 'n belangrieke rol in de ómtrèk. In dét jaor weurt 't Hertogdom Limburg verslage deur 't Hertogdom Brabant (de sjlaag bie Woeringe) en vörme de twie hertogdommen 'n personiele unie ónger de Hertog van Brabant. Vanaaf dén numt 't belàng
vanne stad Limburg sterk aaf.

## Anger kèrne
Bilstain, Haeverberg (*Hèvremont*) en Gulke (Goé).

## Extern linke
*Website vanne gemeint
Verkes

**Verkes** of **Suidae** zien 'n femilie vaan evehovege bieste. Heitouw behure 't wèld verke en d'n tame kuusj. De verkes zien log, meh hoeg oontwikkelde bieste die veural vaan graone leve. 't Gief vijf levende geslachte; daoneve gief 't nog eineg tientalle fossiel verkesgeslachte. Euver 't aontal soorte zien taxonome ziech oonderein neet gans eins.

VERKES (SUIDAE)
* Geslach **[[Echte Verkes]]** (*Sus*)
** Baardverke (*Sus barbatus*)
** Viëtnamees vrattelverke (*Sus bucculentus*)
** Visayavrattelverke (*Sus cebifrons*)
** Celebesvrattelverke (*Sus celebensis*)
** Floresvrattelverke (*Sus heureni*)
** Filipiens vrattelverke (*Sus philippensis*)
** Dwergverke (*Sus salvanius*)
** Wèld verke (*Sus scrofa*)
*** Kuusj of taam verke (*Sus scrofa domestica*; soms es apaarte soort *Sus domestica* besjreve)
** Timorvrattelverke (*Sus timoriensis*)
** Javaans vrattelverke (*Sus verrucosus*)
* Geslach **Reuzeverkes** (*Hylochoerus*)
** Reuzebosverke (*Hylochoerus meinertzhageni*)
* Geslach **Penseelverkes** (*Potamochoerus*)
** Bosverke (*Potamochoerus larvatus*)
** Penseelverke (*Potamochoerus porcus*)
* Geslach **Knóbbelverkes** (*Phacochoerus*)
** Weusteknóbbelverke (*Phacochoerus aethiopicus*)
** Knóbbelverke (*Phacochoerus africanus*)
* Geslach **[[Babiroesa's]]** (*Babyrousa*)
** Gouwe babiroesa (*Babyrousa babyrussa*)
** Zuidoosteleke babiroesa (*Babyrousa bolabatuensis*)
** Noordeleke babiroesa (*Babyrousa celebensis*)
** Togianbabiroesa (*Babyrousa togeanensis*)
Weert

**Weert** is de Nederlandse naam van:
*Wieërt, sjtad en gemeinte in Midde-Limburg
*Waert, 'n buurtsjap van Meersje in Zuud-Limburg
Aeneas

**Aeneas** (Sjpraek oet: *Aineias*), is eine mythologische Trojaanse heldj. Hae is besjreve in de Ilias van Homerus en in de Aeneis van Vergilius. 
Aeneas is bekend gewore as indirecte sjtichter van Rome en as vader van 't Julisch keizershoes. Hae is de zoon van de sjterveling Anchises en de godin Aphrodite, die op Cyprus in de sjoem van de zieë aa-sjpeulde.
Peer (Belsj)

**Peer** is 'n stad in Bèlsj Limburg mèt mie es 15.500 inwoener. 't Woor ein vanne tieën stede van 't graafsjap Loeën. De naam Peer kump van *pirgus* dét "helle weeg" beteikent.

In Peer weurt jaorleks 't Belgium Rhythm ‘n’ Bluesfestival geörgenezeerd.

## Bekènde inwoener
De kómpenis Armand Preud'homme is op 21 februari 1904 gebore in de Kloesterstraot 37 van Peer. Zien geboortehoes is noe 't *Armand Preud'homme Mezejóm*.

## Extern linke
* Website vanne gemeint
Frère Roger

**Roger Louis Schütz-Marsauche** (Provence (Zjwitserland) 12 mei 1915 – Taizé 16 augustus 2005), beter bekènd es **Frère Roger**, waor de opriechter en prior van de oecumenische kloastergemeinsjap van Taizé (*[[Communauté de Taizé]]*). 

Frère Roger woort gebore es neugende kind van Karl Ulrich Schütz, 'ne protestantse pastor oet 't Zjwitserse Zürcher Unterland, en Amélie Henriette Schütz-Marsauche, die oet Bourgondië kaom. Van 1937 bies 1940 sjtudeerde Roger gereformeerde theologie in Sjtraatsburg en Lausanne. In augustus 1940 fietsde hae vanoet Zjwitserland nao Taizé, e plaetske in de Bourgogne, vlak bie Mâcon. Frankriek waor doe door de Pruusje bezat. In Taizé hoesvesde hae same mèt zien zuuster Geneviève en e paar vrung vluchtelinge, veural Juudde. Nao d'n oorlog zörgde hae veur oorlogsweze, meh ouch veur Duutsje kriegsgevangene. 

In 1949 sjtiechde hae de Communauté de Taizé, 'n oecumenische kloasterorde. Op 17 april van dat jaor lagte de ièrsjte zeve broedersj de gelofte aaf. Oorsjprunkelik waore allein protestante lid van de orde, meh later kaome dao ouch roams-katholieke en oasters-orthodoxe bie. 

In 1974 organiseerde de Taizégemeinsjap e concilie, dat Taizé waereldberoemp maakde. Vanaaf daen tied woort de paus door Frère Roger es "universele pastor" erkènd. D'r kómme tegewoordig jaorliks tièndoezende jong luuj nao Taizé. De gemeinsjap riech ziech op de verzeuning van de gesjeije christelike kèrke en vink dat alle christene in vrae same moete kènne kómme. 

Op 16 augustus 2005 woort Frère Roger bie 't aovendgebed in Taizé, woabie óngevaer 2500 jongere aanwezig waore, door Luminiţa Solcan, 'n 35-jaorige Roemeense, mèt e mets neergesjtoke, mèt de doad tot gevolg. Ziene opvolger es prior ies Frère Alois, dae door Roger zelf daotoe beneump ies.
Stijn Coninx

**Stijn Coninx** (Neerpelt, 21 februari 1957) is 'ne Vlaoms-Belzje filmrégesseur.

Hae studeert regie aan 't HRITCS in Brössel. Z'n eindwèrk *Servais* in 1980 
is 'n dokementèèr euver de Bèlsje teikenfilm régesseur Raoul Servais. Hae begènt zien
karjaer es assestent bie versjillige Bèlsje régesseur.

In 1987 regesseert hae zien ieste langspeulfilm, de kemedie *Hector* mèt Urbanus
inne hoofrol. 'n Twieëde kemedie *Koko Flanel* volg in 1990, weeral mèt Urbanus es hoofrol.
Dees kemedies kenne 'n groewt suksès bie 't pebliek.

In 1992 veràngert hae van richting mèt 't biografes drama *Daens*
euver de preester Adolf Daens. 't Lèvert hum 'n nommenatie veur
bèste ángerstaolige film bie de Oscaroetreiking van 1993 op.

## Filmografie
* Niet Schieten (2018)
* Ay Ramon! (2015)
* Marina (2013)
* Soeur Sourire (2009)
* Verder dan de maan (2003)
* Licht (1998)
* Daens (1992), genommeneerd veur de Oscars in 1993
* Koko Flanel (1990)
* Hector (1987)

## Tv

Veur tv regesseerde hae óngerangere *Het Peulengaleis* en 
de audjaorspregrém *Nefast voor de feestvreugde*.

## Extern linke
*
Faeröer

De **Faeröer** (Faeröers: *Føroyar*; Deens: *Færøerne*) zint 'n West-Europiese eilandengroop, gelaege in 't midde van de dreihook Sjotland-Noorwege-Iesland en behurend bie 't koninkriek Denemarke. De naam Faeröer beteikent 'sjaope-eilande' (*øer* is Deens veur 'eilande', dus de naam *Faeröer-eilande* is eigelik e pleonasme). D'r woene ongevier 45.000 luuj, woevan väöl in de haufsjtad Tórshavn. De plaatsjelike Noord-Germaanse dialecte, verwantj aan 't IJslands, vurme ein aparte taal, gestandaardiseerd in 't Faeröers.

De Faeröer zint veurnaomelik bevolkt vanoet Noorwegen, vanaaf de 9e iew n.Chr. In de 11e iew kaome de eilande onger 't gezag van de Noerse keuning. Toen Noorwegen zelf e deel van Denemarke woerd, kaome de Faeröer auch onger de Deense kroeën. Ouch toen Noorwegen Zjweids en later zelfsjtendig woerd, bleve de Faeröer Deens. In 1948 kriege ze verregaond zelfbesjtuur. De Faeröer hure **neet** bij de Europese Unie.

## Extern linke
* Officieel site
* Officieel toeriste site
Aolbaek

**Aolbaek** (Aalbeek) is 'n gehuch, dat huërde bie de gemeinte Hölsberg, van 1982 bis 2019 bie Nut en daonao bie Baekdale. In vreuger iëwe kums te ouch waal de naam Oelbaek taege. 't Woord *Oel* of *ole* beteikent liëg ligkend land. 
Aolbaek is 'n sjtraotdörp dat zich bevingk in de buurt en aan de groate weag van Hölsberg nao Nut in 't dal van de Pletsjbaek.

Neve 'n aantal häöf ('n paar mèt vakwerk en sjpeklaoge ), ein Mariakapel, 'n pöthuuske mèt 'n weagkruuts en nóg 'n anger weagkruuts bevingk zich in Aolbaek 't veurmalig koetsjhoes van *Huize Aalbeek*.
Graafsjap Loeën

't **Graafsjap Loeën** woor 'n auwt graafsjap in 't gebeed
dèt óngevier samevult mèt 't hujig Belsj Limburg.
't Weurt veur 't iest verneump in 1031 es 'n leen
van 't Prinsbisdóm Luuk.

In 1366 weurt 't Graafsjap Loeën oetèntelik
deur 't Prinsbisdóm Luuk geannekseerd, mer 't behuld zien eige
rechsproak en besteur.

### Steej van 't Graafsjap

't Graafsjap Loeën haw tien *[[Gooj Stei|gooi steej]]*:

* Berringe
* Bilze
* Loeën
* Bree
* Haëmet
* Hasselt
* Herk
* Mezeik
* Peer
* Stokkem

De ieste hoofstad woor Loeën boe de grave 'n börch boewde.
Róndj 1200 weurt Hasselt de noewe hoofstad.

## Zeet ouch
* Lies van graaf van Loeën
Camiel Eurlings

**Camiel Martinus Petrus Stephanus (Camiel) Eurlings** (Valkeberg, 16 september 1973) ies 'ne Nederlandse CDA-politicus. 

Eurlings ies de oudste zoon van Martin Eurlings, dae gedeputeerde waor in Nederlands Limburg en daonao börgemeister van Valkeberg. Hae greujde op in Valkeberg. Eurlings doorleep 't gymnasium in Mestreech en sjtudeerde van 1993 tot 1998 Technische Bedriefskunde in Eindhove, 'n sjtudie die hae cum laude aafmaakde. Op 12 april 1994 kaom hae in de gemeinteraod van Valkeberg; hae waor doe in Nederland 't jongste raodslid oats. 

In 1998 kaom Eurlings op de kandidatelies van 't CDA veur de Twiède Kamerverkezinge. Hoewaal hae op 'n ónverkeesbaar plaats sjtong, woort hae door 'n intensief campagne mèt veurkeurssjtumme gekoze. Hae kaom in 't besjtuur van de fractie en woort in de Twiède Kamer woordveurder op 't gebeed van Europese Zake, Boetelandse Zake en Verkièr.

In 2004 waor Camiel Eurlings liestrèkker veur 't CDA bie de verkezinge veur 't Europees Parlement. Op 20 juli 2004 woort hae lid van 't Europees Parlement en waor dao veurzietter van de CDA-delegatie. Hae heel ziech bezig mèt Boetelandse Zake en Burgerlike Vriehede, Justitie en Binnelandse Zake (2004). Hae woort Europees bekind door zien opdrach m.b.t. de vraog of Turkije vaerdig ies veur toetraejing tot de EU. Saer begin 2006 waor Eurlings ónder-veurzietter van de EVP (Europese VolksPartiej) woavan de Belsj Martens (CVP) de veurzietter waor. 

Van februari 2007 tot februari 2010 haet hae es minister van verkièr en watersjtaat zitting genómme in 't kabinet-Balkenende IV.

Op 11 miert 2010 maakde Eurlings bekènd dat hae ziech neet veur de verkezinge van 9 juni 2010 veur de Twiède Kamer besjiekbaar zal sjtèlle en dat hae zich tiedelik oet de politiek zal truuktrèkke um privé-rae. Veur gans politiek Nederland en ouch veur zien eige partie, 't CDA, waor dit ein groate verrassing, aangezeen hae door väöl luuj woort gezeen es de "kroanprins" veur opvolging van Balkenende es leider van de Christendemocrate.  

In februari 2011 woort bekènd dat dae toetraoj tot de directie van KLM. Vanaaf 1 juli 2013 waor hae zelfs veurzietter. Op 15 oktober 2014 aevel traoj hae truuk; häöm woort verwete dat hae de ónras bie fusiepartner Air France, boe 't personeel in sjtaking waor, neet good hauw aangepak. Van 10 september 2013 tot 5 jannewarie 2018 waor hae lid van 't Internationaal Olympisch Comité, woa hae keuning Willem-Alexander vervingk.

## Bronne
Vink (Baekdale)

**G'n Vink** is 'n buurtsjap i Wienesrao in de gemeënte Baekdale geleëge tösje Hölsberg en Hunnekem.'t Gehuch lik hoeëg en aafgeleëge in 't veld baoëve de Vinkerbeëk, de Wienesraoderbeëk en 't natuurreservaat * d'r Ouwe bösj*. Vuur g'n sjoeël, g'n kèrk en de winkele zint de luuj aagewieëze op Wienesrao. G'n Vink kreëg pas in 1956 electriciteit.

In totaal sjtunt 'r óngevier 14 hoeëzer, woeëvan 'n aantal ouw carréboerderieje. Boerderie Huntjens sjtamp oet 1857 vertèlt 'ne geëvelsjteen. Aan de helling langs d'r Pötweëg sjteet 't sjpekhoeës va Vink, 'ne haoëf geboewd in vakwerk en sjpeklaoëge. 

Op de kruuësing mèt d'r veldweëg naoë Hunnekem sjteet in d'r sjieëm van drie lingebuim 'n groeëte baeëkapel, gewiejd aan Sleëvevrouw van Ummer doerende bieësjtand. Door de inwoeënesj is in 1930 't initiatief genómme um 'n kapelke te boewe. In de loup der jaoëre is dat naoë achtere toe oetgeboewd, zoeëdat d'r plaats kaoëm vuur 'n zestal banke en 'n altaor. 't Vruuëger kapelke is noeë  d'r ingank. 't Vierkentig gebuuwke mèt 'n zjwart tentdaak is opgetrokke oeët verweërde betónblök.
Vink

**Vink** kènt betrèkking höbbe op:
* 'ne vogel, zuug vink (vogel) in 't dialek: bookvink
* 'n buurtsjap in 't dörp Wienesrao in de gemeinte Nut, zuug Vink (Nut)
* 'n buurtsjap in 't dörp Egelze, in de gemeinte Kirchroa, zuug Vink
Tersjtraote

**Tersjtraoëte** (Nederlands: **Terstraten**) is 'n buurtsjap va Nut in de gemeënte Baekdale gelaeëge in 't dal van de Pletsjbaek. Die baeëk sjtruimp langszie. Same mèt g'n Hèl en g'ne Brand ligke d'r óngevier 33 häöëf en hoeëzer. 
De beboewing löp vanaaf de Pletsjbaek langs 'ne holle waeg naoë baoëve tot op de Mestreechterwaeëg. Hie bevingk zich aoch nog 'n sjpekboerderie ligkend i ge veld.

## Besjermp dörpsgezich
Tersjtraote is besjermp dörpsgezich vanwaeëge zien good bewaarde vakwerkhäöëf en sjpekhoeëzer oeët d'r 18e ieëw. Eine haoëf haat 'ne mergele voluutgaeëvel woeë-op 'ne sjleetsjtein mèt 't jaoërtal 1740. Midde tösje de beboewing op 'n pleintje sjteet 'n waeëgkruts ónger 'ne boum. In de buurt, op 't ing van 'ne holle waeëg bevingk zich de carréboerderie G'n Dreesj.
Griêzegröbbe

**Griëzegröbbe** (Nederlands **Grijzegrubben**) is 'n buurtsjap in de gemeinte Baekdale woeë óngevier 40 hoeëzer en häöëf ligke.
In d'r naam Griëzegröbbe kump 't woerd gröb vuur, dat 't zelfde beteikent es holle waeg. In dit gehuch sjieëne al in 200 naoë Christus luuj gewoeënd te höbbe. 
Op de krutsing Griezegröbbe- Bakhoeëswaeëg en Houwnaswaeëg sjteet 'n Mariakapel oeët 1945. Naeëve 'n plek vuur devotie wuurt ze aoch gebruuk es rösaltaoër bie d'r jaoërlikse brónk. Griëzegröbbe huurt bie de heilige Bavoparochie va Nut.
Midde i g'n dörp sjteet de dörpspómp oeët 1921.

## Gesjiedenis
In 't begin va d'r 17e ieëw wuurt op 'n *[[haof (boerderie)|höfke]] Griezegröbbe* 't huwelik voltrokke va jónkhièr Julius va Sjaasberg en Maria va Gebrook (Hoensbroek). I 1637 wuurt d'r naam Griezegröbbe genump i verband mèt 't verpachte va land doer Aleida va Griezegröbbe aa Bartholomeus va Reymersbeeck. 
I 1731 wuurt de vereniging de *Bulsjersj* (sjpasmaeëkersj) opgerich. Zie organisere väöël fieëste, wie weiefieëste en boerebroelofte. De boerebroelof is 'n traditie, die um de 5 jaoër trukkump.

## Dörpsvereniginge
* Fanfare *St.[[Donatus]]* oeët 1921

## Extern website
* https://web.archive.org/web/20050208031301/http://www.grijzegrubben.nl/
Namesdaag

**Namesdaag** ies binne 't Katholiek gelouf de viering van de sjterfdaag van 'ne petroanheilige. Veurbeelde zin: Franciscus op 4 oktober, Hubertus op 3 november, Gerardus op 24 september, Elisabeth op 19 november, Theresia van Lisieux op 1 oktober of 15 oktober, Maria-Magdalena op 22 juli , Sinterklaos op 6 december  enz.

Es emes drager ies van 'ne veurnaam, dae 't zelfde ies of 'n aafkorting van eine bepaalde heilige, ouch waal petroanheilige geneump, woort op dae sjterfdaag ziene of häöre namesdaag gevierd. 'n Oetzóndering ies Sint Jan of Johannes de Duiper. Daovan weurt de geboortedatum gevierd en dae ies 24 juni. In de jaore 70 van de 20e ièw ies de viering van de namesdaag in ónbroek geraak. De verjäördaag van de eige geboorte krieg saer dan alle aandach.

Kèrmes ies 'n jaorliks truukkómmend fiès, dat dèks gevierd weurt ter gelegenheid van de namesdaag van de petroanheilige van 'n  parochiekèrk.
Atlantische Oceaan

De **Atlantische Oceaan** ies de op ein nao groatste oceaan van de aarde, nao de Groate Oceaan. Ze haet 'n oppervlak van 82.362.000 km² (inclusief aangrenzende zièje 106.450.000 km²) en 'n gemieddelde deepde van 3926 m. De Atlantische Oceaan besjleit óngevaer ein viefde van 't aardoppervlak. De aangrenzende zièje, die me soms tot de Atlantische Oceaan rekent, zint de Noordziè, de Oasziè, de Mieddellandse Ziè, de Zjwarte Ziè, de Golf van Mexico en de Caribische Ziè. De naam van de oceaan kump oet de Griekse mythologie en beteikent *Ziè van [[Atlas]]*. 

De Atlantische Oceaan besjleit e S-vörmig wateroppervlak dat gelege ies ten oaste van Noord- en Zuud-Amerika en ten weste van Europa en Afrika. In 't noorde geit de Atlantische Oceaan euver in de Arctische Oceaan. De grens mèt de Groate Oceaan liek tösje Antarctica en Kaap Hoorn. 'n Kunsmatige verbinging tösje dees oceane vurmp 't Panamakanaal. De grens mèt de Indische Oceaan liek tösje Kaap de Goede Hoop en Antarctica.  

Miedde in de Atlantische Oceaan liek de Miedde-Atlantische Rök, 'ne 15.000 kilomaeter lange bergrök ónder zièniveau dae van noord nao zuud löp. Op sommig plaatse kump de rök bove 't water oet, zoawie bie Iesland, Sint-Helena en de Azore. De rök ies óntsjtange oet gleujend magma en greujt nog ummer, woadoor de oceaan breijer weurt en Amerika en Europa en Afrika ummer miè oeterein kómme te liegke.

Waarsjienlik ies de Atlantische Oceaan ein van de jongste oceane. Zie ies óntsjtange wie 't oercontinent Pangea oeteindreef. De ièrsjte Europeane die de oceaan verkènde waore de Vikinge en de Portugeze. Christoffel Columbus maakde in 1492 de euversjteek nao Amerika. Nao Columbus kaom d'r ummer miè sjeepvaart euver de oceaan vanwege de handel en de kolonisatie. De ièrsjte non-sjtop euversjteek mèt e vliegmesjien woort in 1919 gemaak door John Alcock en Arthur Whitten Brown. De ièrsjte non-sjtop solo-vluch waor van Charles Lindbergh in 1927. 

De oceaan haet väöl biegedrage aan de óntwiekkeling en de economie van de leng die d'r róndum liegke, bieveurbeeld door de handels- en communicatieroutes die euver de oceaan loupe en door de vösjerie.
Brómmele (Wienesrao)

**Brómmele** is 'n buurtsjap va Wienesrao in de gemeënte Baekdale. 't Lik aan d'r zelfde weëg es 't gehuch Zjwier en de buurt Muuëleveld. 't Besjteët oet óngevier 15 hoeëzer. E Gedeilte va Brómmele wuurt 't Muuëleveld genump.

Aan d'r weëg naoë Gewuuëstraoë kik 'n groeëte carréboerderie, d'r Brómmelerhaoëf (1884 en 1965), oet uuëver de velder.  Aan de Siep, 'n ziebeëkske aan de Geleënbeëk, sjteet *De Brommeldermuuële*, 'n vuurmalige kaoëremuuële, die in d'r 15e ieëw al genump wuurt. Gedeëltelik in vakwerk. Aan d'r  uuëverkant bevingk zich de Leopoldshaoëf. In 'n wei ligke de reste van 'ne oeërlogsbunker. Op de viersjprunk sjteet e hoes oet 1905 mèt 'n gesjmeëd ieëzere kruts op de moer. 't Is geboewd door 'ne Royen, dae d'r café, keëgelbaan, danszaal, sjmeëderie, mèlkhandel en taxibedrieëf i heel. In 1771 sjteët 't veldkruts op deëze viersjprunk tösje Geweustrao en Hèllebrook, Zjwier en Gebrook op de Kabinetskaat va de Oeësteriekse Nederlande aagegeëve es 'n calvarie.

## Muuëleveld
De hoeëzer va ge-Muuëleveld ligke, in lintbeboewing, aan d'r weëg tösje Zjwier en Brómmele tösje-n 't Raoëderveld en 't Gewuuëstraoëderveld. De naam kump van de ligking i ge veld bie de vuurmalige kaoëremuuële op de Geleënbeëk. D'r ouwe muuëleweëg löp lieëger langs de Beëssebëek, die i Brómmele in de Geleënbeëk zal sjtruime.
Elisabeth

**Elisabeth** kènt zin:
*'ne maedsjesnaam, zuug Elisabeth (veurnaam)
*'n biebels personage, zuug Elisabeth (biebel)
*de heilige Elisabeth van Thüringen
*de heilige Elisabeth van Portugal
Elisabeth (biebel)

**Elisabeth** oet de biebel, ies de vrouw van de preester Zacharias. 
Op ouwere laeftied kreeg zie 'ne zoon dae Johannes woort geneump. 
Dit ies de latere Johannes de Duiper of Sint-Jan.
Zie waor oet 't gesjlach van Aäron en ein niesje van Maria, de mam van Jezus.

In 't Evangelie volges Lucas (1, 39-56) sjteit de visitatie van Maria aan Elisabeth besjreve.
Elisabeth van Thüringen

**Elisabeth** **van Thüringen** waor 'n dochter van Andreas II van Hongarije. 
Gebore in Sarospatak, Hongarije in 1207 en gesjtorve in Marburg op 17 november 1231.

Zie trouwde in 1221 met Lodewijk IV van Thüringen en kreeg 3 kinger.
Door häöre beechvader, Koenraad van Marburg, woort zie geistelek beinvlood. 
Bie de groate hóngersnoad in 1226 holp ze de erm luuj op 'n heldhaftige wies. 
In 1227 woort ze weduwe umdat Andreas op weeg nao de kruustochte sjtorf.

Elisabeth woort toen oet häör kesjtièl, de Wartburg, verbanne en weggesjtuurd, meh door bemieddeling van o.a. paus Gregorius IX kreeg ze geld en good in Marburg. 
Daovan leet zie 'n Franciscus-hospitaal boewe, woa-in zie zelf kranke en erm luuj ging verzörge.
Veer jaor nao häöre doad woort zie door paus Gregorius heilig verklaord.

Zie weurt meistal aafgebeeld mèt roaze in häöre sjoat meh ouch waal mèt 'ne bedelaer.
Ze ies de patrones van de caritas; de fièsdaag vèlt op 17 (in Belsj gebrukelik) of op 19 november.
Elisabeth van Portugal

**Elisabeth van Portugal** (Port. en Sjpaans: Isabel[la]) waor 'n dochter van de keuning van Arágon, Peter III en ies heilige in de Roams-Katholieke kèrk. Zie woort gebore in Estremoz in 1271 en gesjtorve op 4 juli 1336. De duipnaam Elisabeth kreeg ze van häör oudtant Elisabeth van Thüringen. Zie trouwde mèt keuning Dinis van Portugal. 

Zie weurt de 'ingel van de vrae' geneump, umdat zie ziech inzat veur vrae ónder de vorste. Twiè hospitale zint door häör gesjtiech in Santarém en in Leiria. Wie ze weduwe waor in 1325 trok ze ziech truuk in 'n kloaster van de orde der Clarissen in Coimbria.

In 1625 ies Elisabeth heilig verklaord. De fièsdaag vèlt op 4 juli.
Johannes (evangelis)

**Sint-Jan** of **Johannes de evangelis** ies de sjriever van 't 4e evangelie. In sómmige hypotheses zou de evangelis dezelfde zin es de apostel Johannes.
Dat ies gesjreve rónd 90 nao Christus.
Zien attribute besjtoon oet eine adelaer en ein kelk mèt ein umhaog krunkelende sjlang.
Johannes zou mèt ein kruusteike 't vergief in eine beker höbbe óntkrach.
Hae zou ouch eine van de 12 apostele zin en aan häöm zou de sjtervende Jezus zien mam Maria höbbe toevertroewd.

Ziene fièsdaag vèlt op 27 december.
## Veurname
Limburgse veurname, die sjtamme van Johannes zint: (jóngesname) Johan, Jo, Joës, Jan, Zjeng, Sjang, Sjeng, Jean, Han, Hans.  Maedsjesname: Johanna, Jo, Han(na), Anna, An, Anne, Zjan, Jeanne. 

'ne Ander Sint Jan ies Johannes de Duiper, mèt es fièsdaag 24 juni.
Walem

**Walem** ies 'n gehuch, mèt óngevaer 200 inweunersj, in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. Ein klein gedeilte liek in de gemeinte Voelender.

Wal of waal zou aafsjtamme van *valo*, dat hièr of hoof (baas) beteikent. Zoa zouw ouch 't dörp Waalwielder aan ziene naam zin gekómme.
Wal zou ouch kènne aafsjtamme van 't Latiense *vallo* of *vallum* (mèt wal umgeve, umwalling), mer ómdat de klank lank ies, ies dat hièl ónwaorsjienlik. 't Suffix heim beteikent Miedelièwse nederzètting.
In archieve weurt Walem in de 13e ièw geneump. 

Walem besjteit oet 2 woongedeiltes: 'n aantal häöf en hoezer, ó.a. de haof Walem oet 1626, aan de Sjteinsjtraot (riechting Sint-Pièter, Valkeberg) en 'n deil aan de Walemerwaeg riechting Sjin-op-Geul.

Op 'n krusing van de geneumde waeg sjteit 'n wietgekalkde mergele Mariakapel oet 1828. Aan de Walemerwaeg, in de helling, bevingk ziech 'n ièwenouw waterpöt, in 'n pöthuuske mèt zaaldaak, die tot 1920 door de inweunersj in gebruuk ies gewaes. (Restauratie in 1973). 

In 'n gebösjke op de kortbie liegkende Goudsberg aan de Sjteinsjraot bevinge ziech de reste van 'ne Romeinse wachtore. De weeg zou 'n sjtök van de Romeinse hièrbaan zin gewaes, van Boulogne-sur-Mer euver Tóngere nao Heerle. Allewiel aangeduud es de via Belgica.

## Kloes op de Sjaatsberg en Sjaasbergergank
In de bösj van de Sjaatsberg höbbe in de 17e en 18e ièw kloezenaersj gewoond in ein nog besjtaonde kloes, geboewd van mergel. Bie diet gebuuwke bevingk ziech ouch 'n kapel. Op de lètste zóndeg van juni woort saer de 18e ièw op dees plaats fiès gevierd van de heilige kloezenaer Leonardus. Dat begoes dan mèt 'n Hoagmès en daonao waor kèrmes. Luuj oet de umgeving trokke dao te voot heen. Dae baevaart weurt Sjaasbergergank geneump.
Sint Gerlach

**Sint-Gerlach** is 'n gedeilte meh vörmp eigelek 't centrum van Houtem in de gemeinte Valkeberg a/d Geul. De plaats is bekènd gewore door de kloezenaer Gerlach, dae dao in de 12e ièw in 'n haol eik haet gelaef. Rónd 1200 woort op die plek 'n kloaster gesjtich en 'n kèrk geboewd. Allewiel bevinge zich hie 't chateau Sint-Gerlach en de parochiekèrk van Sint-Gerlachus. Wiejer ligke in Sint-Gerlach de basissjoal *Sint-Gerlachus*, de winkelsj en de sjtasie Houtem-Sint_Gerlach. Langs de groate waeg *St.Gerlach* bevinge zich 18e ièwse mergele häöf die noe tot besjermp dörpsgezich behuère. Dizze waeg waor 'n onderdeil van de Via Belgica, in 2017 höbbe oppgravinge dat beweze. Ouch langs dae waeg sjtoon 'n iezere waegkruus en 'n neogotische Mariakapel oet 1902. Op 'ne driesjprunk richting Geulem sjteit 'n mergele Gerlachuskapel oet 1870 op de plaats van 'n vreuger waegkruus. 
In de baemde van de Geul lik 't natuurpark Ingendael. Hie sjteit o.m. 't *Gerlachuspötsje*, 'n mergele pöthuuske vanouds behuèrend bie 't kesjtièl.

Ouch bevinge zich hie de geboewe van Franciscusoord, 'n  basis- en middelbaar sjoal veur gehandicapte kinger. In 2007 weurt in de Ronald McDonalds Kingervallei, es aanvölling op de vakantieaccomodatie in de vörm van wigwams,  ouch 'n regebaogsjpiraalvörmig geboew opgetrokke nao 'n óntwerp (oet 2000) van de Oastenriekse architect en kunstenaer Friedensreich Hundertwasser, dat oetgewèrk is nao de plaatselike situatie door architect Springmann. Oetgangspunte (van Hundertwasser) waore:  de natuur intak laote of d'r get veur truk gaeve, edere miensj 'n eige (versjillend) vènster nao boete en 'n natuurlike, dynamische vormgeving. 't Regebaogkleurig geboew zal veur toeriste toegankelik zin.

 
## Dialek
In Sint Gerlach kalle ze Houtems.
Vroenhof (Houtem)

**Vroenhof** is 'n wiek in 't westelek deil van Houtem in de gemeinte Valkeberg a/d Geul. De naam sjleit op *vroon* en beteikent domein of haof van de hièr. 'ne Vroner waor 'ne pachter. De haof besjteit al in 1272. Nao 'n verboewing weurt 't in 1927 'n kloaster van de orde van St. Josef. 
Dit is woa noe 't zörgcentrum Vroenhof, gesitueerd lik. Dao zou in de 12e ièw ouch 'n kapel höbbe gesjtange, die huèrde ónder de proosdiekèrk van Meersje. Op dees plek sjteit later de 1e parochiekèrk van Houtem. Noe haet die de functie van kloasterkapel, want in1806 weurt de kèrk van 't kloaster Sint-Gerlach de parochiekèrk. Tegeneuver de hudige kapel van 't zörgcentrum, aan de Putwaeg, sjteit 'n houte waegkruus mèt crucifix.
Aan dit kruuspunt lik 't veurmalig *Habetssteen* (geneump nao 'ne eigenaer Habets), 'ne mergele carréhaof. Hae is in 2012 gerenoveerd tot appartementegeboew. 

## Romeinse waeg
Ónder de Putwaeg en in de baende van de Geul, zint in de jaore 30 van de 20e ièw reste van 'ne Romeinse waeg (Via Belgica) opgegrave. Deze waeg leep van Boulogne-sur-Mer, Tóngere, Mestreech, Vroenhof, Walem, Heërle, Rimburg nao Kölle. De Putwaeg weurt ouch waal *Kamp* geneump. De naam zou wieze nao hièl vreug bewoning. 

## Bezeenswaerdig

De Pletsjbaek, ouch waal Drinkbaek of Sjtassebaek geneump, sjtruimp langszie richting de Geul. In de buurt sjteit 'n kapelke oet 1932 gewiejd aan de Sint Maarten, de vreugere petroanheilige van Houtem.

Aan de waeg *Vroenhof* bevingk zich de *St. Maartenshaof*. De vreugere vakwerkhaof, kreeg in 1699 'n mergele veurgevel. De poort sjtamp oet 1727. Deze veurmalige haof is  de de lètste woonplek van Frans Erens, 'ne Nederlandse sjriever, gebaore 1857 in Sjaasberg, gesjtorve in 1935). Ouch de kunssjilder-glazeneer Jacques Vonk haet d'r jaorelank gewoond.
In *Hoes Gurtsenich* (neo gotisch), woont saer 1985 kunssjilder Frits van der Zander (gebaore in Sjinveld in 1947). 
In de mergele carréboerderiej geseerd mèt 2 voluutgaevele *de ouw Pastorie* oet de 17e ièw, woont nao 1966 'ne generaal van de AFCENT, Sir Edmund Hudleston. 't Landgood krig dan de naam *Huis der grenadiers*.
Quechua

't **Quechua** (inheims **Runa Simi**, *minsetaol*) is 'n inheimse taol vaan Zuid-Amerikaanse Indiane, veurnaomelek in de middel-Andes. 't Kèrngebeed ligk in Peru en Bolivia, meh de taol weurt ouch gesproke in Ecuador, Colombia, Chili, Argentinië en 't Braziel. Ze heet zoe'n 10 miljoen sprekers en is daomèt de meis gesproke vaan al Indianetaole.

Quechua is 'n agglutinerende taol en is ing verwant mèt 't Aymara. De taol kint 'n aontal (hiel regelmaotig) naomvalle en kin wäörd mèt hiel väöl suffixe aoneinrijge; dit kump veural bij verbe veur. E bezoonderheid is tot me bij d'n ierste persoen miervoud versjèl maak tösse *veer alle*, *veer zoonder uuch* en *veer zoonder diech*. De taol weurt in drei dialectische hoofgróppe verdeild: Quechua I, Quechua II en Noord-Quechua. De veurnaomste versjèlle zitte in de oetspraak vaan plosief consonante. In de gebejer boe 't Quechua mie mèt 't Spaons mót concurrere verluis 't snel terrein en kump 'n mingtaol op: 't *[[Media Lengua]]*, wat 'n Spaonse vocabulair en 'ne Quechua-grammair heet.

In Peru en Bolivia is 't Quechua neve 't Spaons 'n officieel landstaol.

## Extern linke
* Tekst van leed in Quechua
* Vertaling leed hiebaove in Ingelsj
* Grammair vaan 't Quechua, op 't Spaons en 't Ingels
Parochie

'n **Parochie** vörmp binne 'n (katholiek) biesjdóm 'n umsjreve gebied mèt 'n eige kèrk en 'ne pestoar.  De parochiane drage bie aan 't ónderhoud van kèrk en de geisteleke. In diezelfde kèrk goon de luuj nao de mès. Es baby zint ze dao geduip en es 8-jaorige höbbe ze dao de communie gedoon. Dèks weurt dao ouch getrouwd.

't Parochiebesjtuur, woavan de pestoar de veurzieter ies, haet de leiding euver de parochie en geuf de nuèdige assistentie bie 't realisere van de zièlzörg van de pestoar en zörg veur de materiëel infrasjtructuur van de parochie. De lede weure op veurdrach van de parochievergadering, dat zin de parochiane, beneump door de biesjop.
Tot in de jaor 70 van de 20e ièw kreeg de pestoar dèks assistentie van eine of miè kepläöns. Dat zint ouch geistelike, die gewiejd zin. De take van de keplaon, zint, door 't klein aantal preesterwiejinge, euvergenómme door diakes en leke.

*Parochie* ies ouch de wereldlike bestuursjeinheid van 't dwergsjtäötsje Andorra.
Pesjtoar

'ne Pesjtoar ies 'ne katholieke preester dae beneump ies door de biesjop um leiding te geve en zörg te drage euver 'n bepaalde parochie. Volges de kèrkelike wèt haet hae 't rech um te duipe en te trouwe ('t inzegene van 'n huwelik). Hae maog sjtervende bedene en doaje begrave. In groate parochies houw 'ne pesjtoar vreuger de hölp van eine keplaon.

'ne **Pastor** ies emes dae binne en boete de parochie wèrkzaam ies in de zièlzörg. Hae kèn tegeliek ouch pesjtoar zin, meh sóms ies 'r diake of geistelike. In hospitale, bejaardehoezer en gevangenisse höbbe ze dèks 'ne eige pastor of aalmoezenier. 

In de protestantse ièredeens weurt de veurgenger ouch pastor geneump.
Frans Wiertz

**Frans Jozef Maria Wiertz** (Kèrkrao, 2 december 1942) ies de biesjop van 't Bisdom Remung. Saer 't hersjtèl van de biessjoppelike hiërarchie in Nederland in 1853 ies hae de neugende biessjop van diet bisdom. Zien waopesjpreuk ies: *Geef, Heer, liefde en geloof aan Uw Kerk*. 

## Biografie
Frans Wiertz woort gebore in Kèrkrao es oudste van neuge kinger. In 1955 geit hae nao 't kleinseminarie op Rolduc in Kèrkrao, woa hae gymnasium-alfa deit. Hae geit denao neet metein nao 't groatseminarie, meh geit ièrsj e jaor gesjiedenis sjtudere in Nijmege. In 1962 begint hae mèt zien preesteropleijing, die hae volg in Rolduc, Heerle en Remung. Op 30 mièrt 1968 weurt hae preester gewiejd.

Wiertz woort nao zien wiejing keplaon in Sjaasberg, woa hae bies 1977 bleef. Hae ies dao sjuus in d'n tied dat de miene gesjlote were, woadoor e groat deil van zien parochiane zónder werk kump te ziette. Denao woort hae pesjtoar in De Heeg in  Mestreech (bies 1985), pesjtoar-deike van Gebrook (bies 1991) en pesjtoar-deike van Heerle (bies 1993). 

Van 1991 bies 1993 waor hae verbónge aan 't kathedraal kapittel van 't bisdom Remung, van 1991 tot 1993 es kanunnik, en van 1992 tot 1993 es proos.

Op 10 juli 1993 woort Frans Wiertz door Johannes Paulus II beneump es de nuje biessjop van Remung. Hae weurt gewiejd op 25 september van dat jaor door kardinaal Simonis. Wiertz volgde Jo Gijsen op, dae um gezóndheidsrae moos aaftraeje.
Sjuèmer

**Sjuèmer**, (Nederlands **Schoonbron**) is 'e gehuch aan d'r groate waeg tösje Sjtröch en Wielder in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. Op ’n kaart oet 1840 sjteit Schonboren en op kaarte oet 1866 en 1924 sjteit Schoonborn te laeze. D'r naam zou trukgoon op de sjoan, zuver brónne die hie oet d'r grónd borrele. De brónne loupe richting de Geul, die ouch door dit gehuch löp. De brónne ligke op de Hoagbaek.
Sjuèmer, Sjuuëmer en Sjoanbrón zouwe etymologisch d'r zelfde achtergrónd höbbe. De Sjuèmerbaek sjtruimp in de buurt. Get hoagerop richting Ransdaal lik de buurtsjap Opsjuuëmer of Opsjuèmer.

'n Deil van de buurtsjap huèrde tot 1982 tot de gemeinte Wielder. Allewiel is 't aan Sjtröch vasgegreujd.

Centraal, aan d'r driesjprunk, tösje 'n aantal ouw häöf, woavan eine va vakwerk, sjteit 'n Mariakapel oet 1945 geboewd va Kundersjtein. Ze is geboewd oet dankbaarheid veur 't good doorkómme van de Twiède waereldaorlog. Dao tegeneuver hingk aan de moer van 'n boerderie 'n houte waegkruus. Aan ein zie van 't geboew löp d'r ''holle weg'' richting plateau. In 1588 is sjpraoke van 'ne *Haof van Schoonborn*.
Terbliet

**Terbliet** (Nederlands **Terblijt**) is 'n gehuch, mèt ongevèèr 200 inwonersj, gelège in 'n dal ten zuide van Berg in de gemeinte Valkeberg a/d Geul. In de 80-jaorige aorlog zeen in Terbliet bienao alle hoezer verenneweerd gewore, mèt 't gevolg dat in 1641 nog mer eine mannelike inwoner euver waor. Tot 1796 waor 't 'n vrie rieksheerlikheid. 

Veur de herindeling van de gemeintes in 1982 woort Terbliet altied in eine aom mèt Berg geneump es *[[Berg en Terbliet]]*. 
In 1981, veurdat Berg en Terbliet bie de gemeinte Valkeberg ingelief woorte, versjeen 'n 500 pagina's tèllend naosjlaagwerk euver de dan veurmalige gemeinte. De auteursj heisje: V.Th.J. Claessens, A.H.H. Houben, H.L. Raeven en geïllustreerd door H.G. (Bèr) Schols.

De luuj van Terbliet huère noe nog altied bie de parochie Monulphus en Gondulphus in Berg en veur ander veurzieninge, zoawie sjoal, winkels, kaffees en vereiniginge zint ze ouch op dees plaats aangeweze. Op diverse sjplitsinge van wèèg sjtaon iezere wèègkruzer  en de vings in Terbliet ouch 'n paar groate, gesjlaote (mergele) häöf. Aan de Muntwèèg ligk 'n vakwerkhoes en 'n oud pöthuuske.

'n Paar ouw veldname: *Op d'n doaje man*, *t Pötveldsje* en de *Kruussjteinwaeg*. Dèh lètste wèèg kump van 't Gastes langs 'n Romeinse begraafplaats, *de Wyperse Hei*, en löp dan euver Berg nao Houtem en wiejer.
Kunder

**Kunder** (Nederlands **Kunrade**) ies 'n dörp, dat allewiel aan Voelender (Zuud Limburg) ies vasgegreujd. Dao sjteit 'n eige plaatsnaambord. 
't Haet 'n eige parochie en kèrk, die gewiejd ies aan Sleve Vrouw van Ummerdoerende biesjtand.
Ouwer sjriefwies zint *Konnenrade* (14e ièw)  en *Conraedt* (16e ièw). Kuno zou 'ne persoonsnaam zin.  

In Kunder wone 3000 luuj. 
## Gesjiedenis
De Romeinse weeg, allewiel Via Belgica geneump, van Boulogne-sur-Mer in Frankriek, euver Tóngere, Mestreech, Valkeberg leep door Kunder riechting Heële, Rimburg nao Kölle. In de buurt zint de fundamente gevónge van 'ne Romeinse villa, de Villa Rustica, tegeneuver de groate gesjlote hièrehaof *Ten Hove*. 

## Bezeenswaerdig

In Kunder bevónge ziech 6 kalkbranderieje van griesechtige basaltsjtein. Diet waore de enigste kalkoves in Limburg. Ouch kump hie de kundersjtein vandaan, 'ne natuursjtein mèt 't uterlik van mergel, meh väöl heller en neet zoa bewèrkelik en daodoor ónreigelmaotig van vörm. Op de groate doorgaonde weeg van Klumme (door Kunder) nao Heële liek 'n aantal häöf en hoezer geboewd in Kundersjtein. Ouch in de buurdörper op 't plateau op Ubaghsberg en op Kolmont zint väöl (ouw) häöf en hoezer geboewd van deze sjtein. 

Centraal in Kunder sjteit op 'ne driesjprunk 'n groat houte waegkruus mèt crucifix. 

'n Groate carréboerderie, *de Lindenhaof*, in baksjtein opgetrokke liek langs de groate waeg. 

Op 'n sjplietsing mèt de Tenelenwaeg sjteit 'n natuursjteine Heilig Hartkapelke oet 1938. Van oarsjpróng waor 't gewiejd aan Maria, meh umdat 't beeld herhaaldelik gesjtole ies gewore haet me 'n H.Hartbeeld dao veur in de plaats neergezat.

Op de *Kunderberg* , *Putberg* en *[[Vrouwehei]]* (Ubaghsberg), bevinge ziech op de kriethellinge orchidee- en natuurreservate.

## Dörpsvereiniginge
* Carnavalsvereiniging *De Kaatboere*