open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
24 juni

**24 juni** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 175en daag vaan e gewoen jaor en d'n 176e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 190 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heilegedaag vaan Sint Jan d'n Duiper.

## Gebäörtenisse
* 1821 - Venezuela wirt ónaafhankelik nao de euverwinning op Sjpanje biej de Sjlaag van Carabobo.
* 1859 - Sjlaag van Solferino. De gezamelikke legersj van Piëmont en Frankriek versjlaon die van Oasteriek. De einwaering van Italië kump korterbiej doordat Lombardieje biej Piëmont kump. 't groate aantal doaje (bienao 30.000) en gewónje brink Henri Dunant d'r toe, óm 't Roaj Kruus op te richte.
* 1861 - Oprichting van de Twentsche Bankvereniging óm de ketoenindusjtrie te sjteune.
* 1894 - In Lyon wirt de Franse president Marie François Sadi Carnot doadgesjtaoke door eine anarchist. Hae wirt opgevolg door Jean-Casimir Périer.
* 1906 - 't Aajd Limbörgs Sjöttersfies (OLS) weurt in Bögkeme veur 't iers oonder ziene nuie naom gehawwe.
* 1910 - 't Italiaans otofebrik SAID maak 'nen doorstart es ALFA.
* 1922 - De Duutsje minister van Boetelandjse Zake Walther Rathenau wirt vermaord. Ein anti-campagne waas al in gank gezat, direk nao zien aantraeje es minister van Reconsjtructie.
* 1945 - 't Nederlands kabinèt-Schermerhorn-Drees treujt aon.
* 1948 - De Crisis van Berlien: Naotot de Sovjettróppe 'n blokkaasj tege Wes-Berlien lègke, stèlle de westerse Geallieerde 'n lochbrögk in.
* 1967 - Paus Paulus VI publiceert zien encycliek *[[Sacerdotalis Caelibatus]]*.
* 2007 - Ali Hassan al-Majid, biegenaomp "Ali Chemicali", weurt tot d'n doed aan de galg veroordeild vanwaege gifgaasaanvalle taege Iraakse Koerde tösje 1986 en 1988.
* 2013 - D'n Italiaansen ex-premier Silvio Berlusconi weurt veroerdeild tot 7 jaor gevangenis en iewige oetsjleting van publieke functies. Ómdat hae baove de 70 is, zal hae dae sjtraaf neet mótte oetzitte.
* 2019 - De Nederlandse opewaterzwummer Maarten van der Weijden zwump es ierste mins oets d'n Èlfsteidetoch oet. Heer heet dao drei daog euver gedoon.

## Gebore
* 1542 - Johannes vaan 't Kruus, Spaonsen theoloog en mysticus (gestorve 1591)
* 1803 - George James Webb, Britse componis (gesjtorve 1887)
* 1818 - Karel Alexander van Sakse-Weimar-Eisenach, Duutsje groathertog (gesjtorve 1901)
* 1863 - Karel Baxa, Boheemse politicus (gesjtórve 1938)
* 1888 - Gerrit Rietveld, Nederlandse architek en meubelmaeker (gesjtórve 1964)
* 1930 - Claude Chabrol, Franse filmregisseur (gesjtórve 2010)
* 1941 - Julia Kristeva, Bulgaarse filosofe, psychoanalytica en sjriefster
* 1942 - Mick Fleetwood, Britse muzikant
* 1945 - Betty Stöve, Nederlandse tennisster
* 1950 - Leon Frissen, Nederlands-Limbörgse politicus
* 1972 - Robbie McEwen, Australische fitserenner
* 1987 - Lionel Messi, Argentijnse voetballer

## Gestorve
* 1604 - Edward de Vere, Èngelsje sjriever (54)
* 1615 - Katagiri Katsumoto, Japanse daimyo, ein van de Zeve Sjpere van Shizugatake (59)
* 1894 - Marie François Sadi Carnot, Franse politicus (56, vermaord)
* 1922 - Walther Rathenau, Duitse politicus (54, vermaord)
* 1957 - František Kupka, Tsjechisch-Franse sjilder (85)
* 2013 - Jo Gijsen, Nederlandse geisteleke (80)
Keltische hoeëgdaag

De **Keltische fees-daag** werre vas-gesjtild an de haand van de zonnesjtaande, die neet eeder jaor 't zelfde zeunt. Daoväör valle de fees-daag och neet ummer op d'r zelfde daag. De Kelte waore waarneumers van de feiteleke gebeurtenisse an d'r hieëmel.
De fees-daag sjpelde ooch 'n belangrieke rol in de Keltische mythologie.

## De ach Keltische fees-daag

**Samhain* (Halloween).
Begin van 't Keltisch nuujjaor, roond 6 november.
**Yule.*
Weenterzonnewende, roond 21 december.
**Imbolc* (in de VS Ground Hog's Dag).
Ter ieëre van de vruchbaarheedgodin *Birgit*, (Brigida) roond 4 februari.
**Ostara.*
Lente equinox, roond 20 maart.
**Beltane.*
Meifeeste. Ter ieëre van d'r god va laeve en doeëd *Bel*, roond 5 mei.
**Litha.*
Zoamerzonnewende, roond 21 juni.
**Lughnasadh.*
Ter ieëre van d'r zonnegod. Op dae daag kieëme de druïdes van alle Keltische sjtamme bie-een in de Ardenne. Roond 7 augustus.
**Mabon.*
Herfs equinox, roond 23 september.

Kiek och de la Tène-cultuur
Peter Jansen

**Peter Jansen** (1951) is 'ne muzikant oet Venlo, dae same mèt Wim Janssen in 2003 't LVK haet gewonne, mèt 't leedsje *Dèh dan, dao isse!*. In 2010 haolde ze de LVK-finale mèt *Jao waat duisse dan?*. Jansen en Janssen sjrieve hun eige leedsjes, en make ouch leedsjes veur ander artieste.

Peter Jansen is meister van de Titus Brandsma-sjoal in Blierik, en hae maak ouch muziek veur en mèt zien lièrlinge. 

## Extern links
*Website van Jansen en Janssen
*Jansen en Janssen op streektaalzang.nl
Hoei

**Hoei** (Frans: **Huy**, Waals: *Hu*) ies 'n sjtad en gemeinte in de Belzje provincie Luuk, in 't arrondissement Hoei. De gemeinte haet 'n oppervlakte van 47,74 km² en dao wone 20.295 luuj (1 januari 2008). Hoei liek aan de Maas, op de plaats woa de Hoyoux oetkump in dees rivier, óngevaer hauverwaegs tösje Name en Luuk. Bie de gemeinte huère ouch de deilgemeintes Ben-Ahin en Tihange; wiejer kerne zint Neuville-sous-Huy en Statte.

## Functies

Hoei ies 'n verzörgingscentrum veur de umgeving. De plaats haet metaalindustrie. In Tihange liek 'n groate kerncentrale. Wiejer ies de sjtad 'n toeristische besjtumming.

## Sjtadsbeeld en bezeenswaerdighede
De ouw sjtad liek op de rechteroever van de Maas en haet väöl ouw geboewe. Op de Groate Mert sjteit 't sjtadhoes oet 1766 in Lodewiek XV-sjtiel, mèt 'n timpaan mèt 't sjadswape en e klokkesjpel mèt 37 klokke. De collegiaal kèrk *Notre-Dame* sjtamp oet de 14e ièw en ies geboewd in hoaggotische sjtiel. Ze haet 'ne belangrieke kèrksjat. Aan de koarkant bevink ziech 't Bethlehemportaol, mèt beeldhouwwerk oet de 14e ièw.

De kèrk Saint-Mengold sjtamp veur 't groatste gedeilte oet de 15e ièw. Allewiel ies ze expositieruumde. In de buurt van de kèrk sjteit 'n aantal ouw hoezer, eint oet de 13e ièw. In 't veurmalig franciscanerkloaster ies 't gemeintelik museum gevestig.

Me sjpriek van de "veer wóndere van Hoei" (*quatre merveilles de Huy*):
* *Li Bassinia* (de fontein), 'n fontein op de Groate Mert die deils oet 't begin van de 15e ièw ies;
* *Li Tchestia*, 't fort van Hoei, geboewd in 1818, dat de sjtad domineert;
* *Li Rondia*, 't roasvènster van de kèrk *Notre-Dame*; 
* *Li Pontia*, de brök euver de Maas.

Op de linkeroever liek 't *Maison Batta*, in Maaslandse renaissance.

## Historie
Hoei weurt veur 't ièrsj vermeld in 966. In 985 woort de sjtad en 't graafsjap woavan zie hoofsjtad waor door graaf Ansfrid aan 't prinsbisdóm Luuk gegeve. In 1066 kreeg Hoei 't sjtatuut van Gooj Sjtad.

In de mieddelièwe waore handel, wol- en metaalindustrie belangrieke inkómstebrónne. Door häör sjtrategische liegking woort de sjtad dèks aangevalle. 't Fort, oarsjprónkelik al oet de 9e ièw, woort in 1717 aafgebroke meh in 1818 door de Hollendersj weer opgeboewd. 

## Evenemente

De fièste van Hoei were um de zeve jaor gehouwte. D'r ies ónder andere op 15 augustus 'n processie woabie 't beeld van Maria van Sarte door de sjtraote gedrage weurt. De ièrsjvolgende fièste zint in 2012.

Hoei ies de finishplaats van de fietsrenwedsjtried Waalse Piel; de aankóms liek bovenaan de Moer van Hoei.

## Extern links
* Website van de sjtad
Maurice Carême

**Maurice Carême** (Waver, bie Brussel 12 mei 1899 - 13 januari 1978) waor 'ne Belzje Franstalige dichter.

## Laevesloop
Maurice Carême waor d'r aodste van de driej keender van 'ne hoessjilder. Z'n mam how 'ne kruideniersweenkel oeë de luuj oet 't sjtedsje Waver alles koese veende wat ze nuëdeg howwe.
Carême haat 'n gelukkige jeugd gehad. 
Mit 19 jaor begint-e te wirke es lierer. In Anderlecht gift-e  Nederlandse lès. Zès jaor later trowt-e ziene collega Caprine.

## Waerk
De gelukkige jeugd van Carême is ing van de oetgangspeunte van zien gedichte. Rond 1925 begint-e te sjrieve. Essaejs, vertalinge, romans en sjprookjes, en gedichte vör keender en volwassene. E sjrieft 'n glaasheldere, eenvoudige taal in mitstens klassieke versvorme. Deepzinnige ernst dördringt wie langer wie mieë de bekaans kinderleke laevesvreugd.

## Verklaankte gedichte
In 2000 haant in totaal 257 internationaal bekinde componiste, wie Carl Orff, Darius Milhaud en Francis Poulenc, gedichte van Carême verklaankt en zeunt 2.368 muzieksjtukke bie werke van dizze dichter verzameld. De *Fondation Maurice Carême* haat ziene zetel in 'n weuning in Brussel oeë och 't *Musée Maurice Carême* gevestigd is.

## Illustraties
Bekinde West-Europese tekenaere en sjilders, wie Paul Delvaux, Felix De Boeck of Roger Somville, haant illustraties vör z'n beuk gemakt.

## Vertalinge
'n Dèèl van 't waerk va Carême is vertaald in versjillende West-Europese tale mae och in 't Roemeens, Russisch, Servisch, Grieks, Japans en Chinees.

Maurice Carême haat och eeges vertaald. Vlamsje lyriek van o.m. Guido Gezelle, Karel van de Woestijne en Paul van Ostaijen vertaalde haeë in 't Fraans en wal mit 'n bezoondere fiengeveulighèèd vör de Vlamsje zieël.
't Is oetzoonderlek dat 'ne Belzje Franstalige sjriever zoe sjtaerk dör de ervaring van de regionaal (Waver in Waals-Brabant) twieëtalighèèd dördronge is.
Bekaans kint me, wie vör Maurice Maeterlinck en Emile Verhaeren, kalle van 'n Vlamsje zieël - of tenminste 'n Vlamsje meneer van zieë - die zich oetdrukt in 't Fraans. 

In d'r bundel *Brabant* sjrieft-e de volgende regele uvver zien hemet:

:Brabant de coeur wallon, au visage latin,
:Mais à l'âme tournée vers le Nord légendaire...

:Brabant mit e Welsj hart, e Latiens gezich
:Mae nao 't legendarisch Noorde kieërt zich de zieël...
 
(vertaling: Bep Mergelsberg)
Ton van Reen

Ton van Reen (Waalwijk, 30 augustus 1941) is 'ne Nederlandstalige sjriever. E sjrieft literatuur väör volwassene, jeugdbeuk, huursjpele, gesjiedenis en joernalistiek waerk.

## Biografie

Ton van Reen is es driejde keend van 'n wachmeester bie de Riekspolitie gebaore. Wie e driej maond waor, verhuusde 't Rooms Katholieke gezin nao Helje-Kapel.
Wie Ton van Reen 10 jaor waor sjtorf ziene pap an 'n hartkraenkde.
Nao de MULO en d'r militaire deens haat haeë es wirksjtudaent gewirkt es boewvakker, zieëmaan, verpleger en fabriekswirker.
E wonde in dae tied in Amsterdam, Antwerpe, Delft en Fraankriek en ronde de aovend HBS aaf.
Daonao wirkde haeë es free-lance sjriever en radiomedewirker.
In 1968 trowde Ton van Reen mit Corrie Zelen en ze richde 'n oetgaeveriej op die väöral Afrikaanse literatuur oetgoof. In 1984 sjtopt-e mit zie waerk es oetgaever um zich eeges gaans op 't sjrieve te kinne richte.

## Waerk

* In 1965 debuteerde van Reen mit d'r dichbundel *Vogels* en in 1966 kieëm d'r roman *Geen oorlog* oet.
* In 1985 versjiengt *Toverring*, 'n keenderbook en mit z'ne autobiografische roman *Het winterjaar* vestigt-e ziene naam es sjriever. Dis twieë waerke howwe 'n groeët sukses bie 't publiek en waoërte dör de critici good oonthaold.
* Daonao volgt 'ne sjtroom beuk, mit *Roomse meisjes* (1990) en *Ontsnapt aan de galg*, *De Bende van de Bokkerijders* (1986-1994) es hoeëgtepeunte.
* In 2001 volgt d'r roman *Gestolen Jeugd* en *Oorlog*, gedichte en verhaole uvver d'r kreeg oeëaan mieë es 60 sjriever 'n biedrage lieëverde.
* 2002 *Klein Volk*, uvver de kling luuj in d'r sjtrieëk.
* 2003 *Achterom binnen*, Limburgse 20ste-eeuwse gesjiedenis dör Limburgers eeges gesjraeve.
* Och *De Bende van de Bokkerijders* waoërt in dat jaor gebundeld en verfilmd. De TV-serie makde flot 'n heroetgaaf nuëdeg.
* 2005, *Mosa*, e preentebook dat och in 't Limburgs (Heljes) vertaald is.
* 2006 Twieë fieësuitgaves mit 't vreug waerk: 
***Erfgoed*, mèt *Geen oorlog, De moord, De gevangene, Lachgas, Landverbeuren, De zondvloed, Katapult, De ondergang van Amsterdam* en *Bevroren dromen* 
***Het meisje zonder spiegelbeeld*, mèt *Het meisje zonder spiegelbeeld, Een vriendin voor dag en nacht, Het vliegende paard, Eindelijk veilig* en *Altijd al een heks*.
*Verzamelbundel *Rjke levens* mèt *Het winterjaar*, *In het donkere zuiden*, *Thuiskomst*, *Roomse meisjes*, *Zomerbloei*, *Wie zo van vrouwen houdt*, *Gevallen ster* en *Brandende mannen*.
## Oondersjèjinge en pries

* 1988 *Halewijnprijs* van de sjtad Remung.
* 1993 Pries van de kinder-en jeugdjury Belsj Limburg.
* 2003 Geridderd in de orde van d'r Nederlandse Leeuw.
* 2008 *Rijke levens* oetgerope töt bètste katholieke roman allertieje.
## Lalibela

Ton van Reen is d'r oprichter van de Sjtichting Lilabela, die zich inzit väör de gelieknamige plaatsj in Ethiopië. Op alle mäögeleke menere probeert d'r sjriever gaeld bie-een te kriege väör de weeshoeze en 't oma-hoes die dao opgezat zeunt. Via de Stichting Wezen Tsegia hilpt-e 'n echpaar dat in 'n durpke in de buurt van Addis Abeba mieë es hoonderd weeskinger opvingt.
Beowulf

't Aodingelsj episch gedich Beowulf oet ca. 700 n. Chr. is gesjraeve in 'n allitererende versvorm en zit zich oetèèn mit 'n universeel thema. 't Vertèlt 't ieëwenaod verhaol van 'ne dappere en edele haeld dae luuj redt, die zich in groeët gevaar bevinde. D'r achtergroond van 't verhaol is d'r ieëwige sjtrijd tussje de krachte va leech en duusternis.
Mit dit heldegedich begint de literatuur in 't Ingelsj.

## Oonbekaande dichter
 
D'r oonbekaande dichter haat de orizjineel Germaanse elemaente gecombineerd mit 't christelek geleuf. D'r *God* in d'r 29ste regel is d'r *Christeleke God*, en *Grendel* is zjuus wie *Kaïn* in 'ne sjtaot van 'däör God verlaote'.
Beowulf reflecteert de ideale van 'n samelaeving oeë-in de loyalitèètsbeng tussje d'r Hieër en z'n vazale en tussje de lede van d'r clan centraal sjteunt.
't Gedich priest de deugde va mood, kracht en oethoudingsvermoge. Achter de baovenatuurleke woondere en sjpannende avonture ligkt 'n eenvoudig en sjtaerk geleuf in de waeërd van heldendom en 'n stoïciense acceptatie van wat kaome geet.
't Gedich geet sjtil en mit sjtijgende ernst van melancholie nao 'n atmotsfeer van terreur. Al d'r tied blief v'r os bewus van de kracht van *Wyrd*, dae 't korte laeëve van de luuj bepaald. D'r miensj is neet mieë es e kwetsbaar waeëze op de golve van 't lot. Mae e kint groeët waeëre dör d'r roem dae 'm zal uvverlaeve. Toch kint d'r groeëtste vechter neet ummer winne want fale is 'n essentieel oonderdeel van e miensjlaeve. Mae soms bliekt fale winne.

## De taal en d'r sjtijl

Beowulf is gesjraeëve in 't Angelsaksisch of Aod-Ingelsj in Germaans rijm, beginrijm, sjtafrijm of alliteratie. D'r naam Beowulf is warsjienlek 'n kenning.

## Inspiratie vör aander waerk

* Tolkien haolde zien inspiratie o.m. oet Beowulf bie 't sjrieve van de beuk *In de ban van de ring*.
* Shakespeare sjreef, gaans in de mode van ziene tied, mèt d'r Hamlet e sjtuk oeë-in d'r haeld es 'ne gek wert neergezat. E verwèrkde in dit sjtuk elemaente die ooch in 't heldegedich d'r Beowulf väörkaome, zowie: Denemarke es lokatie, hekse die de woeërheed oet 'n orakel haole en 'ne sjedel dae zoewaal Hamlet es Grendel an hunne vader, dae hun handele bepaalt, herinnert.

## Beowulf: motion capture sjpäölfilm in Imax 3D
16 november 2007 gèèt d'r driedimensionale motion capture sjpäölfilm *Beowulf* in d'r Amsterdamse cinema *Pathé Arena* in première. 't is vör 't örsj dat 'ne 3D motion capture sjpäölfilm gaans in 'ne cinema vertuuënd wert (kiek ooch op d'r Ingelse wiki :en:Beowulf (2007 film), en IMDb).
Kerk van Jezus Christus en de Heilige vanne lètste daag

De **Kerk van Jezus Christus van de Heilige der letste daag** sjteit auch waal bekind es de **Mormoonse Kerk** (Mormone) en is de groeëtste kerk binne de Mormoonse gemeinsjap (ein vorm van christelijk-restaurationisme). Dees kerk veltj neet onger de katholieke, protestantse of orthodoxe tradisies, en sjteit dao gans los van.

## Gesjiedenis

't Mormonisme ontsjtong in 1820 naodet Joseph Smith in ein antjwoard op zien zeuktoch nao de waore kerk een visioen kreeg, waorin d'r God en Jezus Christus zaag. Daonao, in 1823, kreeg d'r bezeuk van 'ne ingel dae de naam Moroni droog. Die vertilde 'm van golje plate waorin de gesjiedenis gegraveerdj woor, van ein volk det vertrok oet 't aaje Jeruzalem zo rond 600 veur Christus, en op 'n gegaeve moment in Zuid-Amerika belandje. Dit verklaorde de aanwezigheid van indiane (of oorsjpronkelijke bewoners van Amerika) op 't Amerikaanse continent, en in de gesjiedenis. Dees historie waerdje door Joseph Smith vertaaldj, en kreeg de naam "'t book van Mormon". 't Is op basis van deze naam det de mormone häöre biejnaam krege.

De Mormoonse kerk waerdje op 6 april 1830 officieel opgerich.

Toen de bevolking in opsjtandj kwoom taege de gemeinsjap, waerdje Smith gevange genaome en op d'n 27ste juni 1844 in de gevangenis in Carthage, Illinois door 't volk gelyncht. D'r ontsjtong 'ne sjtried veur de opvolging tusse Brigham Young en Smith ziene zoon, Joseph. Dit goof aanleiding veur de sjplitsing van de gemeinsjap.

De sjtad Salt Lake City woort in 1847 opgeriech door de Mormone.

## Benaming
Sinds 1836 gebroekdje de Mormone de geopenbaardje naam "De Kerk van Jezus Christus van de heilige der letste daag". In dees benaming gaeve de Mormone duudelijk aan det ziej ein christelijke godsdeenst zin. 't Woord "heilige" sjleit neem op de katholieke beteikenis, mer op 't volgeling zeen van Christus. "Letste Daag" geuftj aan det de Mormone geluive det v'r vandaag in de letste bedeling van de Evangelie laeve, det wiltj zegge det de letste periode waorin 't Evangelie in al zien volheid verkondigdj waerdj. De Mormone neume zich trouwes leever gein Mormone, mer "Heilige der letste daag". Dit om neet de indruk te wekken det Mormon, De samesjteller van 't book van Mormon, op waat veur meneer den auch waerdj aanbeje, of verierdj.
Sjpraekwoord

E **sjpraekwoord** ies 'n gezèkde dat in 'n korte teks ein, op ervaring truukgaonde, woarheid nao veure bringk. Dèks ies 't laeveswiesheid, die in de loup van de tied door de luuj erkènd ies gewore. Bekènd zin de gezèkdes rónd 't boerelaeve, diverse ambachte, de natuur en 't waer in al zien vörm. Geweunlik ies sjpraoke van beeldsjpraok. Vanwege 't plastisch en krachtig taalgebroek weurt zoan sjpraekwoord ummer wir toegepas in situaties, woa 't betrèkking op haet.

## Gesjiedenis
Gans vreuger kaome al sjpraekweurd veur, zoawaal in de klassieke sjriefsels en de biebel es in de Edda. In de late Mieddelièwe en de tied veur 't humanisme zint väöl sjpraekweurd bedach um te dene es lèsse in laeveswiesheid in t ónderwies.

## Verzamelinge
Verzamelinge van sjpraekweurd besjtoon al ièwe. 
* Mieddelièwse lieste zin de *Dietse Katoen*, de *Fecunda ratis* (ca 1020) van Egbert van Luuk en de *Proverbia communia* (ca 1480). 
* Oet de 16e ièw sjtamme de *Adagia* (1500) van Erasmus, de *Proverbia germanica* (1508) van Heinrich Bebel, de *Drehundert gemener Sprickwörde* (1528) van Joh. Agricola, de *Sprichwörter* (1541) van Seb. Franck en de *Gemeene Duytsche spreckwoorden* (1550). In 't Nederlands *Seer schoone spreeckwoorden* (1549) van 'ne anonieme sjriever.
* In de 19e ièw ies begoes mèt 't aanlègke van weitesjappelike verzamelinge, woabie gelèt woort op 't bie-einbringe van vergeliekingsmateriaal oet ander leng.
* 'n Tiedsjrief ónder de naam *Proverbium*, euver paremiologie (sjpraekwoordkunde) versjient saer 1965 in Helsinki
* Belangrieke 20e ièwse vertalinge zint: *Nederlandse spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden* (1e drök: 1901) van F.A. Stoett en *Nederlandse spreekwoorden en gezegden* (1950) door K. ter Laan

## Verzamellieste in Limburg
Dao besjtoon in Limburg typisch Limburgse sjpraekweurd en gezèkdes, meh dao zint ouch plaatselike gezèkdes, die truukgaon nao situaties en/of ervaringe in die bepaolde plaats. Sóms zin de gezèkdes 'n vertaling vanoet 't Nederlands, of ouch oet ander tale.
Dao besjtoon in diverse plaatse verzamellieste van sjpraekweurd: 
* In 't book: *Feesten, zeden, gebruiken en spreekwoorden in Limburg* oet 1877 van H. Welters oet Ech sjteit 'n hoofsjtök (in 't Nederlands) mèt es titel: *Spreekwoorden en spreekwijzen in Limburg bekend en gebruikelijk* . 
* in 't Venloos, Limburgse gezèkdes en 'n aantal Venlose.
* op de Valkebergse televisie lièt Veldeke-Valkeberg reigelmaotig Limburgse en Valkebergse sjpraekweurd zeen.
Claude-Henri de Rouvroy

**Claude-Henri de Rouvroy**, graaf van Saint-Simon (Paries, 17 oktober 1760 - 19 mei 1825) is 'ne Franse wetensjapsfilosoof en d'r groondligger van 't Saint-Simonisme.

## Productieve en neet productieve
C.H. de Rouvroy verdeelde de luuj in twieë groep: de productieve (de luuj die wirke) en de neet-productieve (de luuj die bezitte). De verhouding tussje die twieë groepe besjreef-e es conflictueus. E wert aan-zieë es d'r belangriekste groondligger van de modern sociologie en naeëve Babeuf, och es groondligger van 't utopisch socialisme. Ziene adeleke titel haat e an de Fraanse Kroeën truukgegaeve.
Druïde

De **druïdes** zeunt de geesteleke, opvoedkunge, wetensjappers en filosofe, vör zoewiet bekaand ummer mansluuj, van de Kelte.

Kiek och Iezertied in Europa, La Tène-cultuur, Keltische fees-daag.
Gezèkde (oetdrökking)

'n **Gezèkde** ies 'n oetgesjproke gedachte of 'n gebrukelike oetdrökking. 't Ies sóms 'n meneer van kalle.
'n Gezèkde kèn ouch 'n korte sjpreuk of 'n liènsjpreuk zin.
Ziet in 'n kort, pittig gezèkde 'n laeveswiesheid of 'ne moraal verweve, dan höbbe v'r mèt 'n aforisme te make. 
De terme gezèkde en sjpraekwoord weure dèks doorein gebruuk, zónder dat 'r 'n versjil weurt bedoeld. D'r ies aevel waal versjil: 'n gezèkde kènt me vervoge, e sjpraekwoord neet. Bieveurbeeld *iech bin in de boane*, *doe bies in de boane*, etc. Meh me kènt bv. *e kind kèn de wesj doon* (sjpraekwoord) neet umzètte in *kinger kènne de wesj doon*.

## Gezèkdes
* van al en nog get (van allerlei soort)
* in de boane zin (zich vergisse)
* get sjpiets kriege (resultaat höbbe)
* behei make (drökte make)
* beheitskrièmer (dröktemeker)
* druèg sjliepe (ete zónder drinke)
* tèlle wie 'ne meikever (sekuur zin)
* allè, anem (gebeje um te beginne)
* emes ein oetdruège (emes houwe)
* ze doorgelaote kriege ('n pak sjlaag kriege)
* ze gepiezeld kriege ('n pak sjlaag kriege)
* (boeregeluid)(a)peneutsje (um 'ne boer te verdoezele)
* Limburgs kerteerke
Sjef Hutschemakers

**Sjef Hutschemakers** (Tebannet, 22 mei 1931 - Se-Gietere, 4 mei 2017) waor 'ne Nederlandse, (Limburgse) kunsjilder. Hae woont in Sint Gietere.
Opleiding: Sjtadsacademie veur toegepaste kunste en Jan van Eyckacademie in Mestreech. Ein van de rae, dat *Hutsch*, zoa wie 'r veur 't gemaak geneump weurt, ies goon sjildere, ies 't óngeluk dat 'm euverkaom in 1944 wie 'r aan 't sjpele waor mèt 'n Amerikaans projectiel. Es dat óntplof mies 'r drie vingersj aan zien linkerhand. Hae ies d'r van euvertuug dat 'r zónder diet veurval boer zou zin gewore, umdat hae de sjtoerste en ieverigste van 't gezin waor. 
De sjilder veult ziech hièl betrokke bie zien umgeving. 't Land, de miensj en de kèrk zin de inspiratiebrónne veur zien werk.
Die betrokkenheid uut ziech ouch door zien activiteite in 't gemeinsjapslaeve in zien woonplaats en geboortedörp. Hae maak óntwerpe veur de carnavalsoptochte. Hölp, same mit Rob Brouwers, bie de burchfièste in Noorbaek. Same mit Stan Spauwen en Rob Brouwers ies 'r actief bie 't wagesjpel *Die Cluten*. 
Veur häöm zint de brónk, sjöttersfiès en carnaval belangrieke evenemente. 

## Werk
Hae maak etse, collages, tempera-sjilderieë en teikeninge.
In diverse kèrke in Zuud Limburg bevinge ziech sjilderinge van Hutschemakers. In de Lambertuskèrk in Maer moersjilderinge en in de Gerlachuskèrk van Tebannet moer- en plafónsjilderinge en de kruuswaeg; in de kèrk van Sint Pieter in Mestreech kruuswaegsjtasies en in de Lambertus van Oarsjbaek glaas-in-loadvènstere. Zien bèste werk ies, nao eige zègke, 't sjilderie de *aardappelrooiers* oet 1980. 

## Sjtiel
Zien sjtiel ies aards. Hae sjildert mèt tempera-verf, die hae zelf maak, in werm, aardse kleure. De kleur ies verwant aan 't boereland van de umgeving. De collages en sjilderieë zint figuratief, expressief en versjtaonbaar. Umdat hae op aandringe van zien mam ouch religieus werk ies gaon make, sjilderde hae in de kèrk van zien geboorteplaats in de levelingskleure van häör: blauw en lila.

## Tentoansjtèllinge
* Diverse in binne- en boeteland o.a. in Heerle, Solingen en Fürth in (Duutsjland), Valkeberg, Amsterdam, Elburg, Breda enz. 
* 2006 Euverziechsexpositie in *de Piramide* in Gulpe
* 2008 Tentoansjtèlling in 't museum *Land van Valkenburg* in Valkeberg same mèt ziene zoon/sjilder Pallieter.

## Óndersjeiing
* 1993: In diet jaor krieg hae de pauselike óndersjeiing oet de heng van deike Haffmans: de Pro Ecclesia
Liefs

't **Liefs** is 'n oetgesjtorve Finoegrische taal, verwant aan 't Fins, 't Samisch, 't Estisch of 't Hongaars. 
Same mit 't Fins, Estisch, Ingrisch, Karelisch, Wepsisch en Wotisch huurt 't Liefs tut 't Oost-Zieëfins.
't Liefs vilt oet-een in twieë variaante: 
* 't **Lieflaand Liefs** 
* 't **Koerlaand Liefs**.
't Lieflaand Liefs is allang oetgesjtorve. Van 't Koerlaand Liefs hauw 't bis vör kort nog modertaalsjpraekers. In 2013 sjtorf d'r lètste geëmigreerde modertaalsjpraeker. De Letse regering haat versjillende poginge opgezat um de taal nuuj laeve in te blaoze. Inmiddels (2022) sjprik eine perzoeën 't weer es modertaal (L1) en zo'n 250 luuj es twieëde taal (L2), woevan vaertig sjpraekers op Europees B1-niveau of hoeëger (gevorderd) en 210 sjpraekers op A1-A2-niveau (beginner). De mietste Lieve kalle allewiel 't Lets. Ömdat 't nog zoe wieënig sjpraekers gief, is 't Liefs gèè ömgangstaal. De Liefse gemèngsjap haat daodör väöl meujte de taal laevendig te haote. 

## Historie
* In d'r 10de ieëw wert 't Liefs v'r 't ursj geneumd in d'r aod-Russische *Kroniek va Nestor*
* De ursjte opgesjraeve waoërd sjtamme oet d'r 13de ieëw in d'r *Kroniek va Hendrik va Letlaand*, *maga magamas* (slaop vör ieëwig).
* In d'r 11de ieëw plundere de ridders van de Duutsje Orde de Liefse durpe in Lieflaand en de Lieve vluchte nao 't weste, nao de Koerlandische kus.
* In 1770 tekent d'r Duutsjer A.L. Schlözer gesjpraoëke taal van evangelische pastors op in *Gesammelte Nachrichten der Liven in Livland und Kurland*.
* In 1861 gaeve de taalwetensjappers A.J. Sjögrens en J.F. Wiedemann 't waerk *Livische Grammatik nebst Sprachproben* oet.
* De belangstilling vör diz kling taal nimt daomit 'ne hoeëge vluch en in 1863 wert 't *Evangelie va Matteüs* vertaald.
* An 't begin van d'r twintigste ieëuw wert och hie 'n organisatie opgerich um de taal en de cultuur te behaowe: *'t Liefs Genootschap*. Ze gaeve 'n tiedsjrif oet: *De Lief*. In 1924 versjiengt d'r ursjte dichbundel mit Liefse gedichte.
* In 1940 valle de Baltische sjtate onder Sowjet-Unie. In dae tied werre alle Liefse cultuuruitinge verbaoje. De vissjersdurpe werre mit sjtacheldraod aafgezat, zoedat de sjpraeëkers van 't Liefs neet mie mit aander koese communicere. Dis opgedronge assimilatie van de Koerland Lieve an de Lets-Russische kultuur how zie hoeëgtepeunt rond 1970. Väöl Lieve verhuusde nao Zjwede en Duutsjlaand en de uvvergeblaeëve neet-geassimileerde Lieve waoërte gemarginaliseerd.
* Nao de insjtorting van 't Sowjetimperium is Liefs oonderwies op kling sjaal opgesjtart. De driejkleur van de Lieve is greun-wit-blauw en 't volksleed heesj *Mien vaderlaand, mien gebaoërtelaand*.

't Liefs haat nog ummer de belangsjtilling van de taalwetensjappers. De taal wert ooch gedoceerd aan Letse, Estse en Finse universitete.

## Referaense
Sjtèèbösjkapel

De **Sjtèèbösjkapel** liekt langs 'ne vaeldwaeg in Sjoppem, 'n gehuch va Voere. De kapel is geboewd va reste va 'ne Romeinse villa, dae dao in 1850 dör d'r toenmalige burgemeester en historicus *Del Vaux* is opgegrave en oetveurig in 't Fraans is besjraeve. Dizze villa zów, naeve dae van Haccourt, d'r groeëtste in de weij ömgaeving zieë gewes.   Naeve boewmateriaal is och o.m. 'n munt oet d'r tied va Nero gevoonde en glaze vörwerpe.
## 't Boewmateriaal
't Oondersjte deel van de kapel is gemakt va breuksjtèè in veerkaente bluk gekapt. Dit is gee Romeins materiaal. 
De laog dao-op is van Romeinse baksjtèè of *tegulae*.  Gaanse broksjtukke Romeinse moeër mit d'r Romeinse specie nog d'r tussje, zeunt aaneengemetseld. Dae specie is te herkenne an de kling sjtukskes baksjteen (van kapotgevalle panne of tegels) d'r tussje.
Dao-op trift me dan 'n laog, in veerkaente blukskes gehowwe zaandsjtèè aan. Typisch vör Romeinse boewwerke, och in Rome.
De volgende laog besjteet oet in veerkaente blukskes gehowwe tufsjtèè. Dizze sjteen is hie neet in de buurt te vinge en waoërt och gaer gebruukt dör de Romeine in Rome. Dizze tufsjtèè is warsjienlek aafkomstig oet de Eifel.
De daakpanne besjteunt noe oet modern panne mae nog 'n 10 jaor truuk loge authentieke Romeinse daakpanne op dis kapel. Wie, mit 't opkaome van de toeriste, de ing nao de aander pan verdween, hat me besjlaoëte ze te vervange en urgens veilig te beware.
De kapel wert nog gebruukt väör 'n jaorlekse aoëpeloch-mis en bie de broonk.
## D'r naam
D'r Romeinse villa zow roond 't jaor 300 n. Chr. verwoest zieë. 
Roond 1600 wert d'r busj, dae op die plaatsj dör de jaore heen waor oontsjtaande, oontgonne en de luuj veende bie 't oontginne en ploge boewmateriaal dat ze neet kinne. D'r toponiem Sjtèèbösj liegkt vör de haand mae dae verklaord neet wie die broksjtukke moeër dao kaome. Dat dao 'ne Romeinse villa how gesjtaande wisse de luuj roond 1600 neet. Voere is neet permanaent bewond gewes vanaaf de Romeine, zjuus wie de res van d'r sjtrieëk neet.
Zoe zal 't volksverhaol *De verzoonke sjtad van Ribbi* oontsjtande zieë, dat zich zjuus hie aafgesjpeuld zow hubbe. In die sjtad laefde luuj die neet doogde en d'r èèges vör gezurgd haant dat ze vergonge. Mit Kaeërsjmis zow me de klokke van de kirk van Ribbi nog kinne hure loewe.
't Thema van verzoonkde plaatsje is universeel en vindt me waeltwied truuk in volksverhaole.
## De Kruushieëre
De kapel wert, es wie alle waegkruutser en kapelle in Voere, oonderhaowe dör 'n vereniging die zich de *Kruushieëre va Voere* neumt.
## Referentie

## Brónne en literatuur
* Del Vaux, H. 1851. La Découverte du Steenbosch et l'origine de sa chapelle à Fouron-le-Comte. Liège, Desoer
* Dreesen, Roland + Dusar, M. + Doperé, F., 2001 . Atlas Natuursteen in Limburgse monumentenx- 2e druk in: = 320p. . LIKONA ISBN 9074605184, p. 82, 224
* Sweron, Guido + Aussems, Jean- Marie 2004 . De Sint- Lambertuskerk van ’s- Gravenvoeren in haar rijke, historische kader. Leuven, Davidsfonds, p. 7: luchtfoto
17 september

**Heiligedaag van [[Lambertus]] van [[Mestreech]] en [[Hildegard van Bingen]]**

## Gebeurtenisse
* 14 - Tiberius Claudius Nero volg Gaius Iulius Caesar Octavianus (Augustus) op es princeps.
* 335 - In Jeruzalem weurt de Heilig Graafkèrk op de berg Golgotha ingewiejd.
* 1787 - De ièrsjte gróndwèt van de Vereinigde Sjtate weurt ónderteikend.
* 1939 - De Sovjet-Unie vèlt Pole binne.
* 1944 - Begin van Operatie Market Garden.
* 1991 - Linus Torvalds brink de ièrsjte versie (0.01) van de Linux-kernel nao boete.
* 2006 - 'n Vulgaire speech vaan Hongaarse premier Ferenc Gyurcsány weurt oetgelek, boe-in heer hendeg negatief is euver zien land, wat leid tot 'n groete nationale crisis, de oetindeleke val vaan de Socialiste en de trökkoms vaan premier Viktor Orbán

## Gebore
* 1552 - Paus Paulus V
* 1743 - Markies de Condorcet, Franse wiskundige, sjriever en politicus
* 1892 - Hendrik Andriessen, Nederlandse componis
* 1935 - Bas van Toor, Nederlandse clown en acrobaat, bekènd van Bassie en Adriaan
* 1938 - H.H. ter Balkt, Nederlandse diechter
* 1950 - Narendra Modi, Indiase politicus
* 1951 - Piet Kleine, Nederlandse sjaatser
* 1967 - Koen Wauters, Belzje zenger van *[[Clouseau]]*
* 1969 - Keith Flint, Britsen danser en zenger (gestorve 2019)

## Gesjtorve
* 706 - Lambertus van Mestreech, biesjop en martelaer
* 1197 - Hildegard van Bingen, Duutsje theologe, mystica en componiste 
* 1322 - Robrecht III van Vlaandere, graaf van Vlaandere
* 1879 - Eugène Viollet-le-Duc, Franse arsjitek
* 1994 - Karl Popper, Britse weitensjapsfilosoof
Meersje-Wes

**Meersje-Wes** is 'n buurt van Meersje in Zuud Limburg. Hie bevingk zich 'n grwate woonwiek gesitueerd ten weste van de plaats Meersje. In 't noorde van 't gebeed grens 't vleegveld Beek. 
## bezeenswaerdig
* Midde tösje de woonhoezer is in 1958 'n modern katholieke parochiekèrk geboewd, gewiejd aan St. Jozef- arbeider. 't Óntwerp kaom van de gebore Meersjese kunstenaer Charles Eyck. Hae maakde ouch 'n grwate moersjildering, de glaas-in-lwadvènstere en glaas-in-betónvènsterkes. De beeldhouwwerke boete 't geboew zint van Simon De Gas (nao óntwerp van Eyck) en van de Mestreechse beeldhouwer Jean Weerts.
* Op 't Hwag veld lik de basissjwal  *'t Hwagveld*.  
* Op 'n krusing  Bundersjtraot, St. Jozefsjtraot en de Hwagveldwaeg sjteit 'n mergele  St. Joepkapel in neogotische sjtiel. Ze is opgetrokke in 1930 mèt hölp van de jónkheid van de Bundersjtraot, Waertersjtraot en Veldsjtraot. In vreuger jaore sjting hie 'n veldkruus. Binne sjteit 'n beeld van de heilige Joep. In 1980 haet restauratie plaatsgevónge.
18 september

**Nationale fièsdaag in [[Chili]]**

## Gebeurtenisse
* 96 - Nerva weurt Romeinse keizer naodat Domitianus doadgesjtoke ies.
* 323 - Constantijn de Groate weurt door zien euverwinning op Licinius en Martinianus alleinheerser euver 't Romeins Riek.
* 1793 - De ièrsjte sjtein veur 't Capitool in Washington D.C. weurt gelag door George Washington.
* 1810 - In Santiago (Chili) weurt de ièrsjte junta gevörmp; diet waor de ièrsjte sjtap op weeg nao ónaafhenkelikheid van Sjpanje. 
* 1851 - De Amerikaanse gezèt *[[The New York Times]]* versjient veur 't ièrsj. 
* 1864 - Margaretha Maria Alacoque weurt zalig verklaord.
* 1965 - Japanse amateurastronome óntdèkke de komeet Ikeya-Seki, ein van de helderste komete van de 20e ièw. 
* 1974 - De wervelsjtörm *Fifi* tref Honduras; ca. 10.000 doaje. 

## Gebore
* 53 - Trajanus, Romeinse keizer
* 1819 - Jean Bernard Léon Foucault, Franse fysicus
* 1838 - Anton Mauve, Nederlandse sjilder
* 1905 - Greta Garbo, Zjweedse actrice
* 1929 - Armando, Nederlandse sjilder en sjriever
* 1937 - Herman Veugelers, proteszenger, diechter en sjriever (gesjtorve 25 juli 2000)
* 1971 - Lance Armstrong, Amerikaanse fietsrenner

## Gesjtorve
* 96 - Domitianus, Romeinse keizer
* 1426 - Hubert van Eyck, Vlaamse sjilder en miniaturis 
* 1783 - Leonhard Euler, Zjwitserse wiskundige
* 1944 - Hendrikus Colijn, Nederlandse sjtaatsman
* 1970 - Jimi Hendrix, Amerikaanse rockmuzikant
Sjop

't  **Sjop** ies 'n sumpel geboew, woa-in (boere) wèrkgetuug, gereidsjap, materiale, karre en machines weure opgesjlage en bewaard, besjöt tegen 't waer. In 't Nederlands zègke ze loods (of schuur). Hièl dèks ies 't sjop 'n aanboewsel tege eine gevel van 'n boerderie of sjuur. Sóms ies 't 'n lossjtaond optrèksel op 't land of in de wei. 
De naam *sjop* ies verwant aan 't Ingelsje *shop* en 't Duutsje *Schuppen*, dat *winkel of kraom* beteikent. In vreuger tieje waore winkelsj ouch neet miè es 'n aafdaak es besjerming tege 't waer.

## Trivia
't Verkleinwoord van sjop ies sjöpke, neet te verwiesele mèt sjöpke es verkleinwoord van sjöp (Nederlands schop of spade). 

De plaatsnaam Sjoppem in de gemeinte Voere zou aafsjtamme van sjop en heim.

## Zuug ouch
'n Sjuur ies miè 'n opsjlaag- of veurraodruumde. 
'ne Sjtal, ouch dèks 'n eenvoudig boewsel, deent um dere ónderdaak te geve.
Sjtal

'ne **Sjtal** (verkleinwoord *sjtelke*, mièvoud *sjtel*) ies 'n umsjlote euverdèkde ruumte die deent veur 't verblief van paerd, ringer, sjäöp, geite, keu en   verkes. 'ne Sjtal kent 'n sjteine geboew zin, meh ouch van hout zint opgetrokke. Bie de Zuud-Limburgse haof in carré-vörm ies in van de veer vleugele 't woonhoes gevestig. In de andere bevinge ziech de poort, de sjure en de sjtel van 't boerebedrief. 
't Woord sjtal weurt ouch waal gebruuk veur 'n berghok of berg-tuinhuuske. 
'n Typische sjtaldeur ies 'n twièdeilig soort mèt 'n bove- en ónderdeur. Zoan bovedeur sjteit ope veur bieveurbeeld friesje loch, terwiel de dere neet oet kènne vanwege de gesjlote ónderdeur.

Paerdssjtel bie kesjtièle zint dèks luxueuzer oetgeveurd.
 
'n Klein verbliefplaats veur klein dere, knien, hinne, veugel en doeve, ies 'n kouw of 'n hok. Veur verblieve van hinne en doeve besjtoon speciaal terme: hinnes (hinhoes) en doefes (doefhoes).

'n Hok ies ouch 'n klein ruumde, bv.: poetshok, wesjhok, kleidhok, berghok.

## Gezèkdes
* 'n *Ónderdeur* zègke ze tege emes, dae klein van postuur ies
* (Norbiks) e Good paeërd vingt me in d'r sjtaal, 'n kuurèj uvveraal*: gooje raod ter naovolging dör huwbare vrowwe - en es hulp vör huwbaar mansluuj um hun keuze te bepale - in d'r baeëtere boeresjtaand van 'n 50 jaor gelaeje.
* *De sjtal ruke'': heimwee höbbe / flotter gaoë lope, fietse of vare es-te korter bie heem keums.
16 september

**Heiligedaag van [[Cornelius]] en [[Cyprianus]]**
**Nationale fièsdaag in [[Mexico]] en [[Papoea-Nui-Guinea]]**

## Gebeurtenisse
* 1810 - Miguel Hidalgo reup op tot de ónaafhenkelikheid van Mexico.
* 1824 - Karel X weurt keuning van Frankriek.
* 1935 - 't Julianakanaal in Limburg weurt door Princes Juliana geäöpend.
* 1947 - 't Vereinig Keuninkriek beëindig formeel d'n oorlog mèt Oasteriek.
* 1975 - Papoea-Nuuj-Guinea weurt ónaafhenkelik van Australië.
* 1978 - In Iran valle ruum 15.000 doaje bie 'n aardbeving mèt 'n krach van 7,8 op de sjaal van Richter.

## Gebore
* 1098 - Hildegard van Bingen, Duutsje theologe, componiste en mystica
* 1812 - Anna Louisa Geertruida Bosboom-Toussaint, Nederlandse sjriefster
* 1837 - Peter V van Portugal, Portugese keuning
* 1888 - Frans Eemil Sillanpää, Finse sjriever
* 1908 - Funs van Grinsven, Limburgse zenger
* 1923 - Albert Cornelis Baantjer, Nederlandse sjriever
* 1925 - B.B. King, Amerikaanse bluesgitaris
* 1939 - Breyten Breytenbach, Zuud-Afrikaans-Franse sjriever, dichter, sjilder en anti-apartheidsactivis (gesjtorve 2024)
* 1944 - Ard Schenk, Nederlandse sjaatser
* 1973 - Camiel Eurlings, Nederlands-Limburgse politicus
* 1978 - Carolina Dieckmann, Braziliaanse actries
* 1990 - Andrew van Horssen, Nederlands-Limburgse politicus, óesvinger en milieuambassadeur

## Gesjtorve
* 1736 - Gabriel Fahrenheit, Duutsje natuurkundige
* 1895 - Alphonse Balat, Belzje arsjitek
* 1977 - Maria Callas, Amerikaanse sopraan
* 1980 - Jean Piaget, Zjwitserse psycholoog
* 1980 - Petrus Moors, emeritus biesjop van Remung
Gilgamesj

't **Gilgamesj-[[epos]]** oet ca. 2000 v. chr. is èng van de aodste gesjraeve heldegedichte van de waelt. 

## 't Epos

't Verhaol sjpelt zich aaf in Mesopotamië, 't twieësjtomelaand tussje de Eufraat en de Tigris, in 't zuide van 't Irak van huutsedaag en 't geet uvver Gilgamesj, d'r kunning va Oeroek.
Gilgamesj is vör één-driejde miensj en vör twieë-driejde 'ne god. 
Dizze haof-god boewt 'ne moeër um Oeroek heen en zoe wert e onuvverwinnelek. Oet vervaeling tiraniseert e zie volk en e makt 't zoe boont dat de gode ingriepe. De goddin Arura sjikt Gilgamesj d'r 'wildemaan' Endiku, dae opgewase is in de wildernis. Endiku is hieël sjtaerk en eindelek vindt Gilgamesj 'ne gelieke. Ze belaeve same de vraemste avonture en d'r oontsjteet 'n hechte vreundsjap en een homo-erotische leefdesverhouding tussje de twieë.
Dan sjterft Endiku. Gilgamesj is gesjokt dör d'r doeëd van ziene maat en begint wie bezaeëte an ziene zeuktoch nao de oonsjterfelekheed. E keumt oet bie de zondvloed en bie Utnapischtim, dae gaans goddelek is. Van diz ervaring lieërt Gilgamesj dat 't ieëwig laeve neet besjteet en e geet es 'ne baeëtere kunning truuk nao Oeroek.

## Universeel thema's

* In de Griekse mythologie vindt me och haof-gode, die zeuke nao de oonsjterfelekheed. De haof-gode waore keender van Zeus en 'n neet (gaans) goddeleke vrow.

* D'r zeuktocht nao de oonsjtefelekheed keumt vör oet d'r angs vör d'r doeëd. Mit, dat 't zelfbewustzieë van d'r miensj zich oontwikkelt laet-e de oonsjuld van de natuur achter zich. Dao-oet oontsjteunt existentiële angste. Gilgamesj wert dan och aan-zieë es 't ursjte existentiële waerk van de miensjheed.

* In 't rusteloze, bezaeëte zeuke nao d'r goddeleke sjtaat van zieë liegkt och 't faustische motief.

* 't Getal driej kin v'r och in d'r Christeleke godsopvatting, n.l. de goddeleke driej-eenheed.

* De besjrieving van d'r zondvloed en d'r god Utnapischtim gelieke väöl op d'r zondvloed en Noah in Genesis.

## Kleitablètte
't Epos is gesjraeve in sjpijkersjrif op kleitablètte in veer tale: 't Aod-Babylonisch, 't Akkadisch, 't Hurritisch en 't Hethitisch. Tiedens d'r recaente Irak -kreeg zeunt in Bagdad väöl kleitablètte vernield dör bombardemaente.
't Verhaol is gesjraeve tussje d'r 21ste en d'r 6de ieëw v. chr. en versjreid van Zuid-Babylon bis Klee-Azië truukgevoonde. 't Verhaol, wie v'r 't noe kinne is oet die voonste samegesjtild.
Gilgamesj haat ech gelaefd van ca. 2652 bis 2602 v. chr.

## Inspiratie vör aander waerk

* Thomas Mann deeg vör z'n tetralogie *Joseph und seine Brüder* oonderzeuk nao de bronne van d'r biebel en in dizze roman zit och 't verhaol va Gilgamesj verwaeve.
* In de aflevering *Damrok* van de serie *[[Star Trek]]: Enterprise* vertilt Captain Picard 'n sjtervend boetenaards waeëze dele oet Gilgamesh in 't Klingon.
Sjuur

'n **Sjuur** ies 'n aafgesjlote einverdeping hoag geboew, of 'n gedeilte van 'ne haof, die gebruuk weurt um d'r veurraod in op te sjloon. 
'n Sjop ies 'n sumpel boewwerk of aafdaak veur 't beware en opsjloon van getuug, gereidsjap, karre en machines in 't boerebedrief en 'ne sjtal deent veur verbliefplaats van dere.

## Soorte sjure
* graansjuur of koresjuur
* huisjuur, um hui (gedruèg graas) in op te sjloon
* vröchtesjuur, um vröchte (appele, paere, proeme, eerappele, neut e.d.) te beware
* 'n Tiendsjuur is 't geboew woa-in tiedes 't Ancien Régime de belasting in natura woort opgesjlage. Dat waor 't  tiènde deil van de ougs van de pachtersj, wat ze aan de kesjtièlhièr (of aan 't kloaster) mooste aafdrage.
Volksverhaol

'n **Volksverhaol** ies 'n saer oertieje móndeling euvergeleverd verhaol. In Limburg b.v. woort de gesjiedenis óf vasgelag in kronieke óf wiejer vertèld in verhaolvörm. Humor, opmerkelike belevenisse, fantastische verhaole woorte vertèld aan de cafétaofel of rónd de ope haard. 

## Vörm
'n Sage ies 'n volksverhaol rónd 'n historische kern.

'n Legende geit dèks euver 'ne heilige meh kèn ouch 'n euvergeleverd volksverhaol zin. 

Daoneve besjtoon nog 't epos, de mythe en 't sjpreukske es volksverhaol.

Ouch besjtoon volksverhaole, specifiek geriech aan kinger, wie 't zandmenneke. 

## Veurbeelde
* Bekènd zin de *Limburgse sagen en legenden* (1e oetgaaf 1925) van de Limburgse sjriever/diechter Pierre Kemp, ièrder verjene ónder de titel 't *Limburgs sagenboek*. Dees volksverhaole sjpele in 'n Limburgs dörp en heim.  
* Twiè beuk van de Limburgse sjriever Leo Janissen oet Bezel bevatte allenei volksverhaole oet, euver en gerelateerd aan Limburgse dörper en heim. Dat zin *Limburg, dat lijkt nergens op* en *Limburgse verhalen met een glimlach*.
* Neve 't Book *Spokerijen in Limburg*, verzameld door H.Welters besjteit ouch nog 'n Kempense versie: *Spokerijen in de Kempen* (verz. door Joahen Biemans). 
* Ouch de verhaole euver de bokkeriejersj huère in de categorie volksverhaole.
* Volksverhaole van Voere: 'n Twintigtal volksverhaole va Voere zeunt opgetekend dör Rob Brouwers in d'r Koeënwoof nr. 7 (1992), 't heemblad va Voere e.o. 
* 't Verzónke stedsje Vievere.
Houtems

't **Houtems** is 't dialek van Houtem en 't liek väöl op 't Valkebergs 

Get versjille: (Valkebergs-Houtems):
* **ie-i**
in plaats van iech, miech, diech, ies, liek, versjriekelik, geziech enz zègke ze ich, mich, dich, is, lik, versjrikkelik, gezich enz
* **ee-ae**
ipv weeg, beek, rege, beemd, ete zègke ze waeg, baek, raege, baemd, aete, enz
***oo-ao**
ipv hoof, poort-peurtsje, oorlog, ove-euveke zègke ze haof, paort-päörtsje, aorlog, aove-äöveke enz
* **oo-ó**
ipv van bloom/bleumke zègke ze blóm/blumke; iech moos-ich mós; oos-ós, 
* **uu-u** 
ipv uuch, luup, zuuster zègke ze uch, lup, zuster enz.
*** oe-ó**
ipv poep-poepe, knoep-knuup, knoebel-knubelke zègke ze póp-póppe, knóp-knup, knóbbel-knubbelke enz.

* ipv beursj zègke ze bäörsj; ipv weurd> wäörd
Motte

:*Dit artikel geet euver 't vreug-middelieëws verdedigingswaerk. Waors te op zeuk nao de insecte, dan zeet [[Sjöbvleugelege]].*

'n **Motte** is 'ne, kunsmatig opgeworpe, heuvel, dae dik oet twieë dele besjteet: 'ne opperhaof, oeëop 'ne donjon of versjtaerkde taoëre sjteet en 'ne neerhaof, dae bewond waoërt en oeëop dik 'n kapel, later dik 'n kèrk geboewd waoërt. D'r opperhof how örsj alling militaer doele mae kreeg later soms och 'n residentiele functie. Da waoërt 'n donjon oetgeboewd töt e kesjtieël of d'r waoërt e kestieël naeve geboewd.
 
'n Motte oet twieë dele vindt me in Aoke, d'r opperhof oeë op 't palies, d'r Palts, 't huidige sjtadshoes en d'r deper gelaege neerhof, oeë op de Paltskapel (d'r Dom) geboewd is. Op väöl klinger sjaal is zoe'n twiedelige motte och in 't centrum va Seent-Maeëte in Voere te veende. Op d'r opperhof sjteet dao noe 'n boerderiej, noe nog *D'r Hoof* geneumd, mae in de wèj  zeunt reste van 'n aower geboew te vinge en 'n tracée van 'n grach. Op d'r deper gelaege neerhof sjteet de kèrk. In Kaesing sjteet de Martinuskèrk óp d'r neerhof, in d'r opperhof zeunt reste van 'n burcht voonde.

## Mottekesjtieële
In Kessel (Keverberg), Sjtein en Lömmerich vindt me nog kestieële of reste daovan óp 'n motte. Ooch in Brustum bie S'n Truje vindt me nog de helft van de motteburcht van de grave va Loeën.

## Mottes oeë de kesjtieël verdwene zeunt
In Borgloon is de motte good bewaard mae de geboewe, oeëts ooch geboewd dör de grave va Loeën, zeunt verdwene.
In Wienesrao bevindt zich 'n motte tösje de Sjtaeëveskèrk en 't Kesjtieël Wiënesraoë. Hie-in zowwe zich reste beveende van 'ne Middelieëwse taoëre.
Mottes oeë de kesjtieële voet zeunt liegke in Gulpe (Grach Burggraaf), Sjènne (Terborgh), Detere (d'r Koppelberg), Ech (d'r Bollenberg), Ten Esje, Eys (de Boereberg), Göttekaove (De sjtool van Zwentibold), Mesjtreech (Sint-Pietersberg) (De Tombe).

## Ander mottes
De kèrke va b.v. Norbik, Sjlennich, Moontse, Hommerig, Teuve en Aubel zeunt op 'n gewoeën motte geboewd.
In Èèsjde waoërte in januari 2009 archeologische reste van 'n middelieëwse motteburcht voonde. Nao get oonderzeuk wert d'r nuujboew óp geplaatsjt.

Ouch de aaj kirk van Mofert stóng op 'n motte, meh nao de sloop is die aafgegrave.

Op ander plaatsje in Nederland gift 't vergeliekbaar heuvele, wie de *[[terp|taerpe]]* in Friesland, *wierde* in Groninge, *woerde* in Holland en *vliedbaerge* in Zieëland.

## Referenties
Luiz Oliveira

D'r **Luiz Oliveira** is vormgaever, oetgaever en organisator. In 1989 sjtichde haeë, same mit ziene vreund d'r Paul Weelen, de oetgaeveriej Text & Image Communicatie, bekènder oonder d'r naam uitgeverij TIC. De oetgaeveriej is gevestigd in Mestreech. Oliveira oontwerpt de omsjlaeg van de mitste publicaties en och de foto's zeunt van zieng haand. Dik tekent haeë vör de illustraties in de beuk.
TIC gift waerk oet dat 'ne baand haat mit Limburg. Van  Nederlandstalige literatuur van Limburgse sjrievers bis beuk uvver sjport en de Limburgse keuke. 
Luiz Oliveira is, naeëve Paul Weelen en Gertie Bemelmans, ing van de driej besjtuurslede van de Sjtichting LiLiLi, de Limburgse Literair Lies. Dis Sjtichting verzurgt de oetgaaf van Limburgstalige literatuur. Vanaaf 1997 organiseert LiLiLi mit greujend sukses d'r jaorlekse LiLiLi-daag, dae 'n podium beejt an de Limburgse sjrievers va proza, gedichte, toneelsjtukke of leedsjes.
Tippelder

**Tippelder** (Nederlands: **Diependal**) is e gehucht van Ieëpe in 't heuvelland van Zuid-Limburg in de gemingte Gulpe-Wittem. 't gehucht is gelaege in 'n dal an de voot van d'r Óndersjte bösj aan 'ne waeg dae in 'ne groete boch lupt tösje de Plaat en Terziet. Dik genog wet 't es 'n deel va Terziet besjouwd. Versjpreid aan de Diependalse waeg lient 'n 15 häöf en hoezer, oe-in óngevaer 40 luuj wonne. D'r naam kump va deep dal.

Waarsjienlik is 't gehucht ontsjtange vanoet 'ne middeleeuwse haof Diependal. 

## Bezeenswaerdig

* Vakwerkhäöf en hoezer
* Boom- en veldkruutser
* 'n Kapel gewijd an de heilige Genoveva, opgericht nao der Tweje Weltkreeg oet dankbaarheid, dat Diependal gesjpaard is geblaeve.
* De Óndersjte bösj en de Baoveste bösj, beheerd durch Sjtaatsbosbeheer
* Haol waeg, deune hègke en grave
Stettin

**Stettin** (Pools: **Szczecin**, ) is de hoofstad vaan de Poolse wojwodsjap Wespommere, aon de moond vaan de Oder, bij de Stettinse Haf. Stettin, de zevende stad vaan Pole, is 'n belangrieke Oosziehave en de vestegingsplaots vaan 'n universiteit en versjèllende hoegsjaole. De stad had per 2014 408.113 inwoeners.

## Gebore
* Alfred Döblin (1878-1957), Duutsje arts (psychiater) en maatsjappiejkritische sjriever, oonder mieë van d'r roman Berlin Alexanderplatz (1929), antifascist dae örsj nao Fraankriek en dan nao de VS vlöchde en nao d'r kreeg wer nao Duutsjlaand truukkieëm.

## Foto