open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hoes

'n **Hoes** of 'n **weuning** is e boewwirk worin luuj kónne woeane. 't Geitj hie óm e (deil van e) geboew det moere rónjelóm 'n binneruumdje haet, aevenes e daak. 'n Hoes bèdj besjurming taenge naerslaag, windj, extreem temperaturen en taenge meugelik binnedringendje luuj of bieëster. De binneruumdje in 't hoes is döks verdeildj in versjillige kamers, worin 'n keuke. Väöl hoezer höbben ouch 'ne gank, 'n trap, 'ne zölder of 'ne kelder. Döks höbbe luuj bie 't hoes 'nen haof of 'n irf. Luxueuzer hoezer höbben ouch 'ne graasj of zelfs 'n biekeuke.

'n Hoes haet mindestes einen ingank, meistes inne vorm van 'n deur of 'n port. De meistes hoezer höbben ouch rame. In Nederlandj waere middels 't boewbesloet alderhenj aan eisje aan 'n weuning gestèldj. Zoea mót de wc vanoete woeankamer via twieë deure bereik waere.

## Matterjaal
De ieëste hoezer woorte wersjienlik geboedj van leim det op gevlóchte dónne houtstamme, tieën geneump, woort aangebrach. Later kome d'r hoezer die gans van gezaegdje planke gemaak woren en nag later woorte hoezer van brik geboedj. In zujelik Nederlandj en 't Belsj woorten ouch waal hoezer van netuurstein geboedj. Allewiel waeren hoezer döks geboedj mit betón. In 't naorde van Nederlandj wo väöl dretsjige gróndj veurkump wuuertj allewiel nag ummer gebroek gemaak van houtskelètboew (wenj en floere van houtere fraems mit dao-in isolatiematterjaal enne aafwirking mit gevelbekleijing). Dit ómdet anges 'n väöl draagkreftiger fóndieëring mót waeren aangelag. Boew mit hout haet aevel ouch naodeil, wie 't feit det de huuegdje die me kan bereike hieël bepirk is, ómdet anges de stabiliteit neet mieë te garanderen is. Bie hoeagboew wuuertj waal betón gebroek, meh den mót ouch 'n gooj fóndieëring waere gelag. Bie weike (veen)gróndj mótte houtere of betónne heipäöl waere geslage toet op 'n staeviger zandjlaog. Veural in 't wèste van Nederlandj is det gebroekelik.

## Trivia
* De wc wuuertj ouch waal 'ns 't "huuske" geneump, aangezeen 't vreuger döks los van 't hoes sting.

## Zuuch ouch
* Hoeske
* Immobilië/Vasgood
Hoeske

'n **Hoeske** of **hoesje** is e dón doorzichtig of óndoorzichtig ómhulsel veur perdukte. Hoeze waere gebroek t'r besjurming, decoratie en veur dudelik te make waat de inhaad vanne hoes is. Bekèndj zeen de platehoes enne cd-hoes. Dees kónne weer verdeildj waeren in albumhoeze en singelhoeze.

## Zuuch ouch
* Hoes
Leim

**Leim** is 'n gróndjsaort die veurnamelik besteitj oet silt (deilkes mit 'n korrelgruuedje tösse de 2 en 50-64 micromaeter). Inne vouksmóndj wuuertj mit leim döks matterjaal det fiender es zandj is gemèndj. Leim kan zowaal dore windj, door reveren en door ies waeren aafgezatte.

In Limbörg mèntj me mit 't waord "leim" ouch waal klei.

## Leim in Nederlandj
Inne Nederlandjsen óngergróndj kump leim op 'n aantaal plaatse väöl veur:
* In groeate deiler van Zuud-Limbörg ligk 'n leimlaog ane oppervlaakdje die is aafgezatte dore windj (eolisch). Dees aafzèttinge waere lös geneump en zeen gevörmp gewaore tiejes hieël kaaj periode, doe de vegetatoe spaarzaam waas enne windj vrie speel haw.
* In Naord-Braobantj kump mit naam inne Roerdaalslenk leim veur. Deze leim is wersjienlik ouch wie 'n laog lös gevörmp gewaore.
* In Drente ligk keileim innen óndepen óngergróndj. Deze keileim bevatj ouch väöl zandj en zelfs grindj en is aafgezatte gewaoren óngere iesmassa's tiejes de op eine nao litsten iestied, 't Saalien.

## Leim es boewmatterjaal
Mit *pure leim* wuuertj ofwaal lös of silt gemèndj. Leim veur mit te boewen of te stuukke, kèntj väöl versjillige gradaties inne structuur ennen opboew. Zoeageneumdje vètte leim bevatj väöl klei, dewiel ermen of sjrale leim toet waal 60% aan zandj of silt bevatj. Leimstuuk is gesjik veur 't aafwirken en verpraegele van binnemoeren in woean- en wirkruumdje. 't Is neet brandjbaart en is kwa sterkdje vergeliekbaart mit kalkmortelstuuk. Biezunjer is de dampdoorlaotendjheid. 't Kan daodoor voch en wuurmdje regele. Leim blief keul inne zómmer en werm inne wintjer. Daonaeven is 't antistatisch en bèdj 't besjurming taenge straoling. Veur 't make van leime wenj wuuertj de vitselstektechniek toegepas.

## Leim es gróndjstof veur aerswirk

Leim, meistes fluviatiel, wuuertj saere aadheid gebroek veur 't vervaerdige van aerswirk en mit naam majolica. Inne netuur kump leim veur in versjillige kluuere: roead en wit. Aerswirk det van leim gemaak is gewaore wuuertj geglazuurdj mit loead- of tinglazuur.
Lös

:*Dit artikel geitj euver 't verlange; veure gróndjsaort, zuuch: [[löss]].*
----
**Lös** is 't verlange 'n beheufdje te bevraejige. Döks wuuertj 't in bepirkdje zin gebroek veur 't verlange nao seksualiteit. Wen de lös betrèkking haet op get anges wuuertj 't waord wo 't euver geitj döks daoveur geplaats, wie aetlös, wirklös en zo wiejer. In 't Duutsj mèntj 't waord "Lust" ouch zoget wie "örges hieël väöl zin veur höbbe"; in 't Limbörgs kan 't ouch in die meining waere gebroek, meh det kump neet hieël väöl veur.

'ne Vergaornaam veure versjillige vörm van lös is lösgeveules, wobie ónlös d'n taengenhenger is. Lös is trögk te vinjen inne litteratuur en weitesjap. Zoea haet Sigmund Freud in 't jaor 1905 gesjreven euver seksueel lösgedraag bie kinjer.

'n Theorie vanne psycholoog Abraham Maslow guuef aan det 't versjillige beheufdjeniveaus guuef. Dees theorie wuuertj de Piramide van Maslow geneump. 'ne Miens zal zich ieës in zien biologische of matterjeel beheufdje mótte veurzeen en vervölges straeve nao bevraejiging van ónmatterjeel beheufdje.

Inne Roeams-Kattelieke kirk wuuertj "lös" aangeduudj es de derdje vanne zeve houfzunj. Ouch hiebie geitj 't euver seksueel lös. 'n Positieve genieëking van "lös" kump binnen 't kristendóm ouch veur. Zoea is d'n ieëste regel van Psalm 25, 'n in lichtelik vereljerdj spraokbroek gesjreve kirkleed det in sómmige geriffermeerdje kirke nag wuuertj gezónge, "Wae haet lös d'n Hieër te vreize?" det zoea gemèndj wie "wae wuuertj aangenaam dore wil van God te doon?".
Vasco da Gama

**Vasco da Gama** (1469-1524) waas 'ne Portugesen óntdèkkingsreiziger enne leier vanne ieëste expeditie van Portugal nao India. De Gama woort gebaoren in Sines. Wie d'r jónk waas lieërdje d'r zich astronomie en navigatie. In 1492 woort t'r zieëofficeer. 

Vasco da Gama is bekèndj gewaore doordet d'r in 1497-1499 es ieëste euvere zieë van Europa nao India is gevare. Trótsdet 't grótste deil vanne route al bekèndj waas (Bartolomeus Diaz haw in 1488 toet Zuud-Afrika gevare, dewiel d'n Indischen Oceaan bekèndj waas bieje Arabiere en bestudeerdj door Diego Covilhão), waas hae d'n ieëste dae dit effectief maakdje.

Tiejes zien reis maakdje Da Gama 'ne groeate boch doren Atlantischen Oceaan veur zoea de windjstildje en 't slech waer langs de kus van Afrika te vermieje. Tiejes dees route, die d'r veur zowied bekèndj is es ieëste noom, waas t'r op e zeker memèntj kórter bie Zuud-Amerika es bie Afrika. Daonao volgdje d'r de oeaskus van Afrika naordwers toet aan Malindi.

In Malindi slaagdje d'r d'rin 'ne gelieërdje gids te kriege dae zie sjeep nao Calicut in India loeadsdje. Dao verzóch t'r hanjel te drieve, mer e gebraek aan hanjelsgeujer en taengewirking vanne moslimhenjelere maakdje 't 'm lestig. Trótsdet kós t'r 'n oetnuuejiging toet hanjelsbetrèkkinge kriege vanne zamorin (de lokalen hieërsjer).

In 1502 maakdje Da Gama 'n twieëdje reis nao India (dit waas de derdje gans biejein, tössedoor haw Pedro Alvares Cabral det ouch gedaon). Dees reis is beröch veure wreidheid. Langs de kus van Afrika brandjsjatdje Da Gama versjillige stej. In 't biezunjer is zien vereuvering van 't sjeep Meri bekèndj: nao det te höbbe vereuverdj en óntdoon van kosbaarheje, leet Da Gama 't bewós zinke mit 300 men aan baord; de meiste ware pelgrims óngerwaeges nao Mekka. In Calicut óngervónj d'r oppernuuj taengestandj en woorten 'n aantaal van zien men gedoeadj. Da Gama bómberdieërdje de stad en vertróch nao 't concurrerendje Cochin veur dao hanjel te drieve.

In 1524 woort Da Gama oppernuuj nao India gesjik, wo inmiddels 'n Portugese kolonie waas, veur corruptie te bestrieje. Hae stórf e paar maondj nao aankóms aan 'n gekrenkdje.
Avicenna

**Ibn Sina** of (Letien) **Avicenna** (vóloet: Abu Ali Al-Hoessein Ibn Abdoellah Ibn Sina, bie Buchara, 980 - Hamadan, 1037) waas 'nen islamitische medicus, geoloog, paleontoloog, netuurkóndige, psycholoog, wiskóndige, weitesjapper, filosoof en alchemis van Perzische aafkóms. Hae leverdje biedraag op 't gebied vanne artistotelische filosofie enne genaeskónde en sjreef nao sjatting 100 toet 250 verhanjelinge, de meiste in 't Arabisch. Zie bekèndjste wirk is de Canon vanne genaeskónde (*Al-Qanun fi al-Tibb*), dae oet mieër es e miljoen wäörd besteitj en dae langen tied ouch in Europa e standerdwirk waas.
Naord-Atlantische Verdraagsorganisaasje

De **Naord-Atlantische Verdraagsorganisaasje** of kórtewaeg **NAVO** (Ingels: *North Atlantic Treaty Organisation* of *NATO*; Frans: *Organisation du traité de l'Atlantique nord* of *OTAN*) is 'n internasjenaal organisaasje die nao d'n Twieëdje Werreldkrieg opgerich is gewaore t'r óngerstäöning van 't Naord-Atlantisch Vedraag det op 4 april 1949 in Washington woort geteikendj es gevólg van 't Verdraag van Brössel (17 miert 1948). 't Houfketeer vanne organisaasje is gevestig in Brössel.

## Partieje
Aanvenkelik deje 't Belsj, Canada, Denemarke, Frankriek, Ieslandj, Italië, Luuksembörg, Nederlandj, Nórwaeg, Portugal, 't Vereinig Keuninkriek enne Vereinigdje Staote mit ane organisaasje. Later kome dao Törkieje en Griekelandj (fibberwarie 1952), Wès-Duutsjlandj (*Bóndjsrippebliek Duutslandj*, 1955) en Spanje (1982) bie. Nao 't ènj vanne Kaje Krieg slote Tsjechië, Pole en Hóngarieje zich aan (12 mieërt 1999), aevenes Eslandj, Lètlandj, Litouwe, Slowakieje, Slowenië, Roemenië en Bölgarieje (29 mieërt 2004). Frankriek maakdje tösse 1966 en 1996 gei deil oet vanne militair organe vanne NAVO; vanaaf 1996 toet aan 3 april 2009 maakdje de Fransen e veurbehaad mit betrèkking toet militair optraeje. Saer 4 april 2009 is Frankriek weer e gans lid vanne NAVO.

Oppen top vanne NAVO in Boekares, op 3 april 2008, höbbe de regeringsleiers vanne NAVO-lidstaote beslaote det Kroatië en Albanië móchte toetraeje toete NAVO. Bei lenj woorten op 1 april 2008 lid. 't Lidmaotsjap van Macedonië woort taengegehaje door e veto van Griekelandj, vanwaege bezwaore van Griekelandj taenge de constitutionele naam van Macedonië. Ouch euver Oekraien en Georgië goof 't gein concensus. De NAVO besluutj allein mit unanimiteit. De Vereinigdje Staote wunsjdje 't lidmaotsjap vanne lenj, dewiel 'n aantaal aan Europese lenj taenge waas. 't Lidmaotsjap van Georgië woort oppe langen termien gesjaoven, ómdet 't betróch is in territoriaal kónflikten en gein kóntraol haet euver deiler van zien eige gróndjgebied. Veure zelvendje raeje kan 't EU-lid Cyprus gei lid waere vanne NAVO.

## Lidsjtaote (32)
Bestuur

E **bestuur** is e college det mit formeel beveugheid de aangelaengenheje van 'ne staot, 'n gemèndje, e bedrief of 'n verein lèdj en regeltj.

## Funksjes
Inne regel besteitj e bestuur mindestes oet 'ne veurzitter, 'ne sikkertaer en 'ne penningmeister. Anger väöl-veurkómmendje funksjes binnen e bestuur zeen vice-veurzitter, kómmisseco-ordinater (ouch waal: kómmissaer-intern) en pr-kómmissaer (ouch waal: kómmissaer-extern). De leje van 't bestuur die gein specifieke funksje of taak höbbe waeren ouch waal algemein lid geneump.

## Take
De take van 't bestuur zeen:
* 't Beleid vaslègke;
* d'rop Toezeen det 't beleid wuuertj gevolg;
* De inspraok van en kómmunikaasje nao neet-bestuursleje waorborge middels vergaoringe wo zowaal 't bestuur es de neet-bestuursleje vanne instansje aanwaezig zeen (wie plenair vergaoringe of algemein-lejevergaoringe);
* Daachelikse taken oetveur.

## Algemein en daacheliks bestuur
'n Instansje maak waal 'ns óngersjied tössen 't algemein bestuur en 't daacheliks bestuur. De baovestäöndje take waere den verdeildj euvere twieë besture, wo de algemein take wie beleidsgerilleteerdje taken aan 't algemein bestuur waere toegekandj. De daacheliks, mieër oetveurendje take, waere toegekandj aan 't daacheliks bestuur. Es 'n instansje gein óngersjied maak tössen 't algemein en daacheliks bestuur veurtj 't singulier bestuur alle baovegeneumdje taken oet. 

Meistes is euverlap inne persoeane die lid zeen van 't algemein en 't daacheliks bestuur. 't Kan den zoea zeen det beveurbeildj de vice-veurzitter oet 't algemein bestuur zitting nump in 't daacheliks bestuur es de veurzitter.

## Zuuch ouch
* Bedriefsveuring
Benthorn

**Benthorn** is 'n naobersjap vaan Benthuizen, gemeinte Alphen aan den Rijn, oostelek vaan 't dörp gelege. Allewel tot vaan Benthorn neet väöl euversjut, heet 't pläötske 'n lang historie es ambach en later gemeinte.

## Historie
Benthorn oonstoont in de middeliewe es oontginning vaan 't Rijnland en is nao me dink awwer es Benthuizen zelf. Historici meine tot dit lèste ambach oontstande is oet sameveuging vaan Benthorn en 't oosteleker gelege Hoogeveen in Rijnland. Toch kump Benthorn later trök es zelfstendeg ambach, klein en ingeklemp tösse Benthuizen (westelek) en Hoogeveen (oostelek). 

In de Vreugmodernen Tied weure oetgebreide deile vaan 't Greun Hart oetgeveend: de natuurleke veenlaog weurt tot op 't klei aofgegrave, zoetot 't oonder water kump te stoon. Heibij rake zoewel Benthorn es Hoogeveen oontvolk. In de laten achtienden iew weurt de groond weer druuggemaak en in pach gegeve. Benthorn besteit in de negentienden iew oet twie boerehäöf en de oonmiddeleke groond dao-umheen.

In 1845 weurt Benthorn, nog veur de groete Zuid-Hollandse fusiegolf in de jaore 1850, opgeluf en bij Benthuizen geveug. Dao blijf 't jaorelaank oonveranderd bestoon es 'ne weeg mèt e paar boerderije. In de jaore 2000 kaom 't tracé vaan de HSL evels dweers door Benthorn te loupe. Heibij woorte de mieste hoezer gesloop. Es straotnaom is *Benthorn* nog ummertouw trök te vinde.

### Historische inwoenertalle

## Bestuur
Benthorn had geinen eige börgemeister en raod; in zoe'n extreem klein gemeintes betaolde d'n ambachshier veur de administratie.

## Waope
Benthorn droog gein eige waope.

## Rifferenties
Bedriefsveuring

**Bedriefsveuring** of **management** is 't biejein bringe van luuj veur same e gewunsj ènj te bereike. Bedriefsveuring ómvatj 't höbbe van 'n visie, 't make van e plan (planning), dit (laoten) oetveuren en 't eventueel (laote) kónterleren en biesture. 'n Óngerdeil is ouch 't vergaore vanne benuuedigdje middele inne vorm van luuj, geldj, techniek, gróndjstofee en zo wiejer; alles det nuuedig is, en det den bie veurkäör zoea effectief en efficiënt meugelik.

Management kan betrèkking höbben op zowaal persuuenlik (wie 't management van 'ne zenger) es op organisationeel gebied (van e bedrief; bedriefsveuring). Mitte term "management" wuuertj den neet allein 't percès gemèndj, mer ouch de luuj die 't oetveure (managers). 

## Zuuch ouch
* Bestuur
Kónsstof

**Kónsstoffe** zeen in algemein zin alle sjemische verbinjinge die door neet-netuurlike sjemische percèsse waere gemaak. In 't daacheliks laeve mèntj me mitte term kónsstof döks 'tzelvendje es plestiek: 'nen organische polymeer.

Kónsstof is 'n organisch matterjaal det is opgeboedj oet hieël groeate molecule die óntstaon door synthese ('n reactie wodoor 'n nuuj stof óntsteitj) van gróndjsstoffe. Dees gróndjstoffe gaon covalente of ionair binjingen aan en vörme zoea amorfe of kristallien stoffe.

't Guuef drie saorte:
* Thermoplaste (smultje bie opwurming);
* Thermohellers (óntbinje bie opwurming);
* Elastomere.

Sómtieds waere kónsstoffe versterk, traditioneel veural door inbèdding van glaasvaezel, allewiel ouch mit nuuj kónsstofvaezele wie kevlar, twaron en dyneema.
Glaasvaezel

**Glaasvaezel** is 'ne haor-dónne vaezel van glaas. 't Wuuertj ónger anger toegepas es optische vaezel inne telecommunicatie, wobie leech wuuertj gestuurdj door lang vaezele van optisch hieël heljer glaas veur signale betroewbaar euver groeate aafstenj te verveure. Doordet 't leech inne glaasvaezel 'ne biezunjer kleinen hook mitte boetekantj vanne vaezel maak, is reflectie gegarandeerdj en blief 't leech inne vaezel door intern reflectie. Veur dees toepassing mót de vaezel aan hieël specifieke eisje vóldoon.

'n Anger toepassing van glaasvaezel is 't verstaevige van alderhenj aan kónsstoffe. Zoea wuuertj glaasvaezel ónger anger toegepas in hingele, remblök en ski's. 't Matterjaal det zoea óntsteitj, wuuertj 'ne composiet geneump. Glaasvaezel inne vorm van glaaswöl wuuertj gebroek es isolatiematterjaal. Ouch guuef 't glaasvaezelbehang. Veur dees toepassinge zeen anger saorten aan glaasvaezel in gebroek es veure datacommunicatie.
Plestiek

**Plestiek**, **plestik**, **plastiek**, **plastik** of **plastic** is 'ne groepsnaam veur 'n groep aan kónsstoffe: organische polymere. In 't daacheliks spraokbroek wuuertj mit plestiek ouch waal alle saorten aan kónsstoffe gemèndj.

Plestiek is oearsprunkelik allein 'n kónsstof wovan door plastische vormgaeving, verhitting in 'n vorm ónger drök, e veurwirp kan waere gemaak. Me sprèk den van 'ne thermoplas. Lang neet alle kónsstoffe valle dao-ónger. Daoveur sprèk me inne kónsstofindustrie lever van kónsstoffen en neet plestiek. Väöl, meh lang neet alle, kónsstoffe zeen opgeboedj oet polymere.

E good veurbild van 'n kónsstof die nao vörming vervörmbaar blief of neet mieë plastisch te vervörme vèltj is polyurethaansjoem, det inne zaachte vorm väöl wuuertj toegepas in muibele, kusses en dergelike, mer inne helle vorm ouch in ieskes.

't Wit matterjaal woroet alderhenj aan flesje kónne waere gemaak (polyetheen) is daotaenge waal weer smultjbaar en kan dus in princiep oppernuuj waere verwirk zónger sjemische aafbraak. Ouch voelnistoete waere van thermoplastisch matterjaal gemaak, middels e blaospercès.

## Veurbiljer

### Netuurlike polymere
* celluloos
* röbber

### Kónsmaesige plestieke
* Polyvinylchloried (PVC)
* Polyetheen (PE)
* Polypropeen (PP)
* Polystyreen (PS)
* Polyisocyanuraat (PIR)
* Polyurethaan (PUR)
* Nylon (polyamide, PA)
* Aramide
* Polyester
* Polyethyleentereftalaat (pet)
* Bakeliet
* Polymethylmethacrylaat (PMMA, Plexiglas, Limacryl of Perspex)
* Polyethyleen Tereftalaat Glycol (PETG)

## Miljeuvervoeling
Plestiek lèdj toet enorm miljeuvervoeling op 't landj. E bekèndj veurbild van groeatsjaolige vervoeling inne zieë is ónger anger de plestieksóp inne Groeaten Oceaan. 't Recycle van plestiek is daobie problematisch; hergebroek vindj döks plaats door downcycling (de kwaliteit van 't gerecycled matterjaal is slechter es van 't oearsprunkelik).

Allewiel guuef 't aevel waal bioplestiek, dae biologisch aafbraekbaar is.
Magnetisch veldj

Inne netuurkónde enne lektriciteitslieër is e **magnetisch veldj** e veldj det de ruumdje doordringk en det 'n magnetische krach op bewaegendj lektriklajingen en magnetisch dipole oetuub. Magnetische veljer ómgaeve lektrikstruim, magnetische dipole, en verangere lektrikveljer.

De gruuedje en richting waeren oetgedrök in 'ne vector, de magnetische veldjsterkdje \vec{H}. 'n Verwantje groeatheid is de magnetische fluxdichheid \vec{B} (ouch magnetische inductie geneump).
Kieës

**Kieës** is 'n aeteswaar det wuuertj gemaak van milk det viltj óngere zuvel. Bie 't make van kieës waere de vaste stoffen inne milk (eiwitte, vètten en minerale) gesjeie van 't voch. Ane kieës wuuertj stremsel, zoersel en zaat toegeveug tiejes de bereijing. Kieës bevatj, naeve de houfbestandjsdeiler deerlik vèt en eiwit, väöl calcium en vitamien A, B en D. 

Boete gewuuen hel kieës guuef 't onna sjummelkieës en smeerkieës.

't Waord "kieës" kump van 't Letiens *caseus*, det ouch "kieës" mèntj.

## Zuuch ouch
* Huuttekieës
Pim Fortuyn

**Wilhelmus Simon Petrus (Pim) Fortuyn** (officieel *Fortuijn*) (Driehuis, 19 fibberwarie 1948 – Hilversum, 6 mei 2002) waas 'ne Nederlandjse politieker, socioloog, auteur en columnis.

Fortuyn promoveerdje inne sociaal weitesjappe en waas van 1990 toet 1995 biezunjer hoeaglieërer ane Erasmus Universiteit in Rotterdam. Hae waas 'n aktief lid vanne PvdA toet 1989 en waas later lid vanne VVD, meh woort bekèndj es liestrèkker van Leefbaar Nederland en daonao zien eige partie Lijst Pim Fortuyn innen aanloup nao de Twieëdje Kamerverkezinge van 2002. Fortuyn woort in mei 2002 vermaord op 't Media Park in Hilversum, neuge daag veur 'n veurspèldje groeate wins veure LPF bieje verkezinge.

Ziene kiek oppe islam en 't vraemdjelingebeleid, meh veural zien politische meneer van doon, vörmdje veur politische taengestenjers aanleijing veur 'm te bestempelen es 'ne populistische politieker. Fortuyn zien vrie persuuenlikheid kènmirkdje zich door opmirkelike oetspraoken en 'n ónconventioneel meneer van debattere. Ónger anger dore thema's die d'r aansneej, wós t'r 't Nederlandjs politisch toneel 'n half jaor lang te dominere. Nao zie stèrve is zien politische irfenis op versjillige plaatse inne Nederlandjse politiek en samelaeving euvergenómmen en zichbaar gewaore.

Fortuyn waas äöpelik homoseksueel.

## Rifferensies
Sjoeanigheid

**Sjoeanigheid** is 'n idee of geveul van aangenaam uterlik of innerlik, oetstraoling van 'ne persoean, e deer, e (kóns)veurwirp of e landjsjap en ouch e geluid, in 't biezunjer meziek.

Sjoeanigheid is ein vanne wichtigste thieëma's inne esthetica, 'n óngerdeil vanne filosofie det de kènnis van waat det es sjoean of lieëlik wuuertj ervare duitj óngerzeuke.

Inne modern wèsterse samelaeving wuuertj sjoeanigheid veural betrach es 'n fysieke aantrèkkelikheid. Bieje ieëste óntmoting wuuertj 'ne miens meistes aangespraoken op zien fysieke versjiening. Binne de ieëste twintjig sekónd is 'n aantrèkkingskrach of 'nen aafkieër, det vervolges kan waere gecompenseerdj door talenten en intellectueel of innerlike vermeuges.

De fysieke aantrèkkelikheid is 't zichbaarste en toegenkelikste kènmirk van 'ne persoean en haet 'n wichtige informatieve waerd. Fysiek aantrèkkelike persoeane zeen populairder, minder 't óngerwirp van pesten en prestere baeter. Ouch inne hölpverlieëning speeltj fysieke aantrèkkelikheid 'n groeate rol.

'n Saort taengereactie vörme de maotsjappelike struimingen en groepe die fysieke ónaantrèkkelikheid in bild bringe.
Vrieje wil

De **vrieje wil** wuuertj meistes gediffenieerdj es 't vermuge van rationeel-hanjelendje persoeane óm kóntraol oet te ube euver häör daojen en besloete. Veur antjwaord te kónne gaeven oppe vraog of dit vermeuge daodwirkelik besteitj, mót me naogaon waat 't verbandj is tösse vrieheid en oearzakelikheid en deentj 't al dan neet deterministisch karakter vanne netuurwètte te waeren óngerzóch.

De twieë oetgespraoke taengegestèldje posities binne dit debat zeen 't metafysisch libertarisme anen eine kantj, det zaet det 't determinisme fout is en det vrieje wil dus besteitj (of op zie mins meugelik is) en anen angere kantj 't hel determinisme det stèltj det determinisme waal waort is en det vrieje wil dus neet besteitj. Bei posities waere den ouch betrach es incompatibilistische (lestig vereinigbaar) opvattinge. Daotaengeneuver steitj den weer de compatibilistische opvatting die stèltj det determinisme mesjiens waal besteitj, meh det de vrieje wil daomit neet is oetgeslaote. Bei zeen dus compatibel en kónne naeven einanger bestaon.

De vraog nao 't bestaon vanne vrieje wil is 'n klassieke vraog binne de filosofie vanne geis. Breier haet 't ouch theologische, ethische en weitesjappelike implicaties. Op 't gebied vanne religie kan 't beveurbeildj implicere det 'n alvermeugendje godheid gein mach oetuub euvere wil en kuuezes vanne miens. Inne ethiek kan 't beteikene det individue veur häör daoje moraal verantjwuuerdelik kónne waere gehaje. En op weitesjappelik gebied kan 't de vraog inhajen of 't doon en dinke vanne miens aafhèngk van fysieke oearzake, wie ónger anger de wirking van funksjes en mechanisme in 't miensjelik herre.
Internasjenaal Roead Kruuts

't **Internasjenaal Roead Kruuts** is 'n werreldwiej hölpverlieëningsorganisaasje wovan de wirking in zeve gróndjbeginsele gegaoten is gewaore: mienslevendjheid, neutraliteit, ónpartiejigheid, ónaafhenkelikheid, vriewilligheid, einheid en algemeinheid (ouch waal universaliteit geneump). Dees beginsele vörme de gróndjslaag veur alles det 't Roead Kruuts duitj en waere waerspegeldj in alle acties vanne vriewilligers van 't Roead Kruuts. 't Roead Kruuts is mit bao 100 miljoen leje, vriewilligers en luuj die 't stäöne en 189 nasjenaal organisaasjes de grótste humanitair organisaasje oppe werreld.
Kölse expansie

De **Kölse expansie** is de historische verspreijing van 'n aantaal aan Middelfrankische spraokkènmirker vanoete ómgaeving in en rónjelóm Kölle nao ónger anger e deil van 't Nederlandjs spraokgebied. 't Geitj hiebie mit naam euver 't versjiensel umlaut enne Hoeagduutsje klankversjuving. Bei dees versjiensele höbbe zich veural in 't Limbörgs en in minder maot ouch inne oeastelike variante van 't Braobesj doon gelje. 

Kölle waas al saeren tied van 't Romeins Riek e wichtig hanjelscentrum. De expansie haet zich van dao-oet in wèstelike richting toet ane Uerdinger-lien doorgezatte.

De Kölse expansie is dus verantjwuuerdelik veur 't algemein veurkómme van de wäörd *ich*, *mich* en *dich*, aevenes *ouch* (in plaats van *ik*, *ouk* etc.), tupisch Duutsj-aandoondj vocabulair, 't behaad van 't waord *doe* en anger versjaove wäörd in sommige dialekte, wie *welch* veur *welk*, *zölch* veur *zölk*, *vrech* veur *vrek*, *slecher* veur *slekker* en *dressig* veur *dertig*.

## Zuuch ouch
* Braobantse expansie
Kleierdrach

**Kleierdrach** of **streekdrach** drök identiteit oet door 'n bepaoldj saort aan kleier (kostuum) te drage, die meistes wuuertj geassocieerdj mit 'n bepaoldje geografische streek of 'n tiedsperiood inne gesjiechte. Wiejer kan kleierdrach ouch de socialen en religieuze status van emes laote zeen, aevenes of emes getroedj is of neet. Döks guuef 't ouch twieë versjillige vörm van ein saort aan kleierdrach: de dorewaekse drach veur alle daag enne zóndigse drach (ouch veur fieëster en anger formeel aangelaengenheje). 

Nao de kóms van 't romantisch nationalisme góng de boerebevölking van Europa model staon veur alles det ech en gewunsj oetzoog. Häöre drach kreeg vaste, tupische vörm en enthousiastelinge nomen 't euver es 'n óngerdeil van häör symboliek.

In gebiede wo de hujige wèsterse mode gebroekelik is gewaore waere traditioneel kleier nag gedragen op speciaal gebeurtenissen of viering, veural die die mitte lokaal cultureel tradities en 't irfgood verbónje zeen. 

In Nederlandj wuuertj in 't daacheliks laeve bao gein kleierdrach mieë gedrage, mit oetzunjering van inkel streng-geriffermeerdje plaatse wie Bunschoten en Staphorst. Ouch hie is de kleierdrach aevel sterk oppe retour.
Roy Lichtenstein

**Roy Fox Lichtenstein** (27 oktober 1923 - 29 september 1997) waas 'ne popartkunsteneer. Zien filosofie waas "taege alles zeen". Hae werkde ouch väöl mit kunsgesjiedenis in zien werke.

Zie meiste werk waas aevel geïnspireerd op advertenties en op sjtripteikeninge, die d'r zelf besjreef es "zo kunsmaotig meugelik". De sjtripteikeninge vergreudde d'r heel sjterk oet, zodet zelf de in de sjtrip gedrökde egaal kleure es sjtippe op 't sjilderie versjene.

Lichtenstein waerde gebaore in Manhattan in Nuuj-York; hae sjtórf dao ouch.
Gokke

**Gokke**, e **gelöksspeel** of e **kansspeel** is 'n speeltuup wobie 't toeval bepaoltj of 'ne speler 'ne bepaoldje pries wintj.

Gokke kan me neet op 'n tactische meneer winne. 't Höbbe van "gelök" speeltj daoveur de dominante rol. Väöl kansspeler zeen gegróndj op 't raoje van 't juuste getaal of 'n kómbinaasje van getale die op e bepaoldj memènt waere getróch. Zoea speel neump me 'n laoterie.

Bie e speel wobie d'n deilnummer zelf eint of mieëder nómmers kuus zónger drek kóntraol te höbben of emes anges detzelvendje nómmer of dezelvendje nómmers haet gekaoze mót 'ne pries in 't veurkómmendj geval sómtieds waere gedeildj. Zelfs binnen ei kansspeel geldj dit sómtieds veur e deil vanne prieze waal en veur 'n anger deil neet.

Bie e commercieel kansspeel is de verwachtingswaerd vanne wins veure speler kleinder es d'n inzat. Wen me zoea kansspeel toch aantrèkkelik vindj, sprèk me waal van risico-preferentie. Waal is 't maximaal verluus döks van teveur dudelik: 't bedraag vannen inzat. Ouch is 't maximaal verluus döks klein vergeleke mitte maximaal wins.

## Zuuch ouch
* Gokverslaving
Imperialisme

**Imperialisme** betruf 'n politiek van sjtaotkundige en economische expansie mit es doel 't sjtraeve nao de sjtatus van 'n waereldmach. 't Imperalisme is óntsjtange in d'n tied van 't Europees kolonialisme.

Es veurbild kan men 't imperialistisch Ingelandj oet de achteende en negeteende eeuw numme. 't Sjtraeve van Ingelandj waas óm de glorie van de in daen tied heersende monarchie ónger leijing van keuningin Victoria I van Ingelandj euveral op de waereld t'n toon te sjtèlle, 'ne zo hoog meugelike waereldsjtatus te verkriege en oeteindelik te kómme tót 'n vorm van waereldeuverheersing.
Kolonialisme

**Kolonialisme** is de benaming veur e system worin sjtaote eige kolonieje höbbe.

Bie kolonisatie is sjpraok van oetbreijing van 't gróndjgebied van 'n soeverein sjtaot. Aafhenkelik van de hajing van de kolonisater waerde besjloete euver de inheimse bevolking gemaak, waerde dees verplaats of zelfs oetgeroeid. Deze term haet daoddoor 'ne negatieve bieklank gekrege.

Koloniserende naties euverheerse euver 't algemein de middele, de arbeid en de merte van 't koloniaal gróndjgebied en kinne ouch sociocultureel, religieus en sjpraokkundige sjtrukture aan de inheimse bevolking oplègke (cultureel imperialisme). 't Is houfzakelik e systeem van direkte politieke, ikkenomische en cultureel interventie en hegemonie door e krechtig landj in e zwakkert. Óndanks det 't waord "kolonialisme" döks óngerling verwisselbaart is mit imperialisme, weurt de litsgeneumde sóms rumer gebroek, aangezeen 't informeel euver oetgeuubde kóntraol (via invlood) aevenes formeel militair kóntraol of ikkenomische hefboumwerking geit.

De term "kolonialisme" kan ouch waere gebroek veur nao 'n ideologie of 'n reeks geluive te verwieze óm dit systeem te legalisere, good te kalle of te bevordere en óm luuj te euvertuge det de moraol en de waerd van de kolonisater superieur wore aan die van de gekoloniseerde; sómmige verbinje dergelike geluive mit racisme en pseudoweitesjappelike theorieje oet de achteende en negeteende eeuw. In de wèsterse waereld lèdde dit tót 'n vorm van proto-sociaal darwinisme die blanke luuj aan de baovekantj van 't dereriek plaatsde en zo "netuurlik" verantjweurdelik waerde veur 't euverheerse van de neet-Europese inheimse bevolking. 

## Zuuch ouch
* Imperialisme
* Kolonisatie
Kolonisatie

**Kolonisatie** beteikent oorsjprunkelik 't vestige van e deil van de eige bevolking in 'n landjsjtreek die nog neet door 't eige volk weurt bewoond. Dit gebied weurt 'n kolonie geneump. Det kan in 'n ónbewoond, ónóntgónne gebied zeen, mer 't kan ouch 'n vestiging zeen in "vraemp" gebied tösse de dao al aanwaezige "vraem" bevolking. Kolonisatie besjteit dus al zolang es de miens gróndj beboed.

## Zuuch ouch
* Kolonialisme
Sjpeul

:*Dit artikel geit euver de elektrische component; veur de vriejetiedsbesjtaejing, zuuch: [[sjpel]].*
----

'n **Sjpeul** is 'nen elektrische component dae besteit oet geleiende wikkelinge, meistal van kaoperdraod, op 'n sjpeulvorm (meistal van kunssjtof) worin zich al dan neet 'n magnetiseerbaar (weikiezere) kern bevindj, die waal of neet bewaegbaar is. Twee magnetisch-gekoppelde sjpeule vörme 'ne transformator.

## Werking
Es 'ne elektrische sjtroum door 'n draod haer löp, weurt 'n magnetisch veld opgewek. Es de draod óm 'n buus haer is gedrejd, den weurt 't magnetisch veld gebundeld en krieg 't 'n richting. Es zich in de buus e magnetiseerbaar matterjaal (weikiezer, ferriet) bevindj, den weurt de bundeling van 't opgewek magnetisme sjterk vergroot. Angesóm zal de sjpeul e verangerlik magnetisch veld ómzètte in 'n elektrische sjpanning.

## Toepassinge
Sjpeule höbbe versjillende toepassinge:
* Es 'ne enerzjiebuffer. Sjpeule kinne waere gebroek in elektronische sjakeling veur häör zelfinductie;
* Veur ómzètting nao magnetisme. Sómtieds bevatj 'n sjpeul 'n ferromagnetische kern. Door de magnetische kern nump de inductie toe. 'n Sjpeul wek ónger invlood van elektrische sjtroum e magnetisch veld op;
* Veur ómzètting van elektrische enerzjie nao mechanische bewaeging;
* Veur ómzètting van magnetische energie nao elektriciteit.

## Zuuch ouch
* Bobien
* Sjpool
* Klos
Winston Churchill

**Winston Leonard Spencer-Churchill** (Blenheim Palace, Woodstock, 30 november 1874 – Lónje, 24 jannewarie 1965) waas de Britste sjtaotsman dae es premier van 1940 tót 1945 Adolf Hitler waersjting en daomit 'n besjloetende rol in dem zienen óngergank en de geallieerde euverwinning in de Tweede Waereldkrieg haet gesjpeeld. 't Lökde 'm de Britste kriegsinsjpanning op piel te kriege en de Vereinigde Sjtaote daobie tót sjteun te bewaege.

Churchill is ein van de bekèndste sjtaotsluuj van de twintjigste eeuw. Veur zien aantraej es premier op zien veerensèstigste haj d'r al 'n lang en wisselvallige karriaer achter de rögk, worin d'r twee keer van politieke partie wisselde. In 1901 waerde d'r veur 't eers verkaoze in 't Legerhoes ein in 1910 beneump tót minister van Binnelandjse Zake. Es minister van Marine en es minister van Munitie waas d'r betróch bie de Eerste Waereldkrieg en hae waas later ouch minister van Financieje. Daonaeve waas d'r 'ne productieve en succesvólle sjriever en óntvóng d'r in 1953 de Nobelpries veur de Litteratuur veur zien gesjiedenis van de Tweede Waereldkrieg. Es ein van de weinige Europeane waas d'r 'ne Amerikaanse ere-sjtaotsbörger.
Chemische sjtof

'ne **Chemische sjtof** is 'n vorm van materie die 'n gelieke chemische samesjtèlling haet. Daonaeve waere alle sjtoffe gekènmirk door sjpecifieke, uniform en maetbaar sjtofeigesjappe, die zowaal anisotroop es isotroop kónne zeen. Meistes waere allein zuver sjtoffe mit gemèndj en duudj me dao gein mingsele van versjillige sjtoffe mit aan. 'n Zuver sjtoffe óngersjèdj zich dao-in van e mingsel det 'n zuver sjtof allein gesjeie kan waere door 't verbraeke van binjinge tösse atome. Zuver sjtoffe zeen ofwaal 'n inkelveljige sjtof (e chemisch element). of 'n samegestèlde sjtof ('n chemische verbinjing). 't Vörme van 'n sjtof oet zien elemente of oet einveljiger verbinjing weurt synthese geneump, 't ómgekeerde óntleding.

De oetdrökking "chemische sjtof" is e pleonasme aangezeen eder sjtof in princiep chemisch geneump kan waere. In 't meervoud sjprèk me ouch waal van chemicalieje. De terme waere in de volksmóndj gebroek es pejoratief veur sjtoffe kónsmaotig, febrieksmaotig of potentieel geveerlik zeen.
Kaume

**Kaume** (Nederlandjs: *Koumen*) is e veurmaolig gehuch en allewiel 'n industrieterrein van Gebrook inne gemèndje Haerle. 't Ligk t'n zuje vanne Kaumeberg, t'n oeaste van Nuuj Lotbrook, Euverbrook en Euverlotbrook, t'n naorde van Kuëningsbemd en t'n wèste van Rennemig en Ganzewei.
Euverlotbrook

**Euverlotbrook** (Nederlandjs: *Overlotbroek*) is 'n buurt van Gebrook inne gemèndje Haerle. 't Vörmp same mit Euverbrook en Nuuj Lotbrook ein wiek.
Nuuj Lotbrook

**Nuuj Lotbrook** (Nederlandjs: *Nieuw Lotbroek*) is 'n buurt van Gebrook inne gemèndje Haerle. 't Vörmp same mit Euverlotbrook en Euverbrook ein wiek.
Flattersjtraot

**Flattersjtraot** (Nederlandjs: *Flatterstraat*) is e veurmaolig gehuch en 'n straot in Gebroek inne gemèndje Haerle. Huuj hètj de aaj straot "Nieuwstraat". en is neet mieë te zeen det 't hie vreuger óm 'n apaart gehuch góng.
Marco Polo

**Marco Polo** (Venies of Korčula, róndj 1254 - Venies, 8 jannewarie 1324) waas 'ne Venetiaansen hanjeleer en óntdèkkingsreiziger. Mit zie vader Niccolò en ome Maffeo Polo bereisdje d'r tösse 1271 en 1295 veur Europa gooddeils ónbekèndje gebiede wie Perzië, Sjina en Indië. Hae wós in deens vanne Mongoolsen hieërsjer Koeblai Khan unieke infermaasje euver Azië te vergaore. Nao zien trögkkóms in Venies besjreef t'r, same mitte romansjriever Rustichello van Pisa, de door 'm bezóchte lenjer in *[[Il Milione]]* (Nederlandjsen titel: *De wonderen van de Oriënt*). Dit book haw inne late middelieëve groeaten invlood op 't Europees bild van 't oeaste. Marco Polo besjreef de prach en hieërlikheid van Sjina en 't Mongools Riek en vermèldje väöl in Europa ónbekèndje zake wie 't gebroek van pepiergeldj, steinkaol, 't bestaon van Japan en zo wiejer. De door Marco Polo opgedaone geografische kènnis woort gebroek door gerinnemeerdje cartografe en stimuleerdje, ane veuraovendj van 't tiedpirk vanne groeate óntdèkkinge, óntdèkkingsreizigers wie Christoffel Columbus. Regelmaesig zeen twiefele oetgespraoke gewaoren euvere geluifwaerdigheid van Marco Polo zien reizen op gróndj van eweglaotingen en ónjuushejen in 't book, meh de meiste óngerzeukers oeardeile det de groeate wieväölheid aan krekke en verifieerbaar infermaasje bewies det *Il Milione* waal degelik 'n uniek en waorheidsgetroew document is.
Albert Lee

**Albert William Lee** (21 dieëtsember 1943, Lingen (Herefordshire), Ingelandj) is 'nen Ingelse gitaris dae bekèndj steitj veur zien vingerstiel en "hybridpicking"-techniek ('n techniek wo bie me zowaal mitte plectrum es de vingers tegeliekertied speeltj). Lee haet mit väöl bekèndje muzikantjen oet versjillige genres samegespeeldj, wie Eric Clapton en Bo Diddley, zowaal inne studio es op toer. Daonaeve haet t'r 'n solokarriaer opgeboedj en wirk t'r ouch es kómpenis.

## Solodiscografie
* Albert Lee – *Black Claw/Country Fever*
* Poet and the One Man Band – *Poet and the One Man Band* LP (eigelik Heads Hands & Feet) (1969)
* Heads Hands & Feet – *Heads, Hands & Feet* LP (1971)
* Heads Hands & Feet – *Tracks* LP (1972)
* Heads Hands & Feet – *Let's Get This Show on the Road!*
* Heads Hands & Feet – *Jack Daniels Rare Old No.7*
* Heads Hands & Feet – *Old Soldiers Never Die* LP (1973)
* Heads Hands & Feet – *Home From Home – The Missing Album* LP (1968; ónoetgebrach toet 1995)
* 1979 – Albert Lee – *Hiding*
* 1982 – Albert Lee – *Albert Lee*
* Albert Lee – *Speechless*
* Albert Lee – *Country Guitar Man* (heroetgaaf van "Old Soldiers Never Die" door Heads Hands & Feet)
* Albert Lee – *Gagged But Not Bound*
* 1982 – Albert Lee – *Real Wild Child* ('t Is 't zelvendje eponiem album es det oet 1972, mit 'n anger speelvolgorde vanne nómmers en 'n extra nómmer – "Ain't Got No Reason").
* Albert Lee – *That's All Right Mama*
* Albert Lee – *Heartbreak Hill*
* Albert Lee – *Road Runner*
* Albert Lee – *Advanced Country Guitar*  (DVD)
* Albert Lee – *Master Session*  (DVD)
* Albert Lee – *Country Legend*   (DVD)
* Albert Lee – *Highlights*    (DVD)
* Albert Lee – *Guitar Heroes* (DVD)
* Albert Lee – *Country Boy*  (DVD)
* Albert Lee – *Guitar Techniques* (DVD)
* Albert Lee & Hogan's Heroes – *In Full Flight!*
* Albert Lee & Hogan's Heroes – *Tear It Up*
* Albert Lee & Hogan's Heroes – * In Between The Cracks*
* Albert Lee & Hogan's Heroes – *Live in Paris*   (DVD)
* Albert Lee & Hogan's Heroes – *Like This*
* Albert Lee & Hogan's Heroes – *Live at the Stazione Birra – Rome, 2009 * (DVD)
* Albert Lee – *Tearing It Up, 2012* (AIX Blu-ray)
Darwin

Darwin is 'nen dèks veurkommende achternaom in de Analsaksische wereld. Darwin kin nao mierdere persoene, of nao dinger vernaomp nao 'nen Darwin, referere.

* Charles Darwin, de bekènsten Darwin, d'n Ingelse sjriever en naturalis dee veural bekènd is door d'n ierste dee ziech bezeg heelt mèt ivvelutie vaan natuurleke selectie
* Charles Galton Darwin, 'nen Ingelse fysicus, kleinzoon vaan Charles Darwin
* Darwin, Australië, 'n Australische stad, en hoofstad vaan 't Nordelik Territorium
Taering

**Taering** of **tuberculose** is 'n gekrenkde die weurt veroorzaak door 'n bacterie, *[[Mycobacterium tuberculosis]]*. Patiënte mit aope taering kinne door te hooste de bacterie verspreie. Bao alle organe kinne door de bacterie waere aangetas, mer de meis-bekènde vorm is lóngtaering. Taering is, desses óntdèk in e vreug stadium, te behanjele mit 'n kómbinasie van mediciene, mer de behanjeling doert lang en kin biewerkinge höbbe. Boetedet is de bacterie veur sómmige mediciene minder geveulig gewaore.

Vaccinatie mit BCG-vaccin besjurmp taenge de ernstige gevolge van 'n besmetting mit de bacterie. Dees vaccinatie is neet opgenómme in 't Nederlandjs Rieksvaccinatieprogramma. Ze weurt allein aangebaoje aan luuj die e verhoog risico loupe op 't kriege van de gekrenkdje, wie aan luuj die dök of lang nao e landj gaon wo taering nag hieël väöl veurkump.

## Versjiensele
Taering is veural 'n gekrenkde van de lónge, mer in principe kinne alle organe door de tuberkelbacterie waere aangetas. In 't wèste maak lóngtaering óngeveer 60% van alle gevalle van taering oet. In Aziatische lenjer weurt relatief meer taering in anger organe gevónje, wie lymfekleertaering. De meis-veurkómmende symptome van lóngtaering zeen aanhajend hooste, gewichsverluus, nachzweite, pien in de bórskas en blood ophooste. Aope taering beteikent det in 't sputum nao kleuring ónger de microscoop taeringbacterieje te zeen zeen. Dit is de besmettelikste variant van lóngtaering. Lymfekleertaering uut zich door 'n zwèlling van lymfeklere, wie in de hals. 't Is ouch meugelik det taering zich op meerder plaatse tegeliek uut. De symptome van taering boete de lónge hange aaf van de plaats wo de gekrenkde zich bevindj. Bie werveltaering zal beveurbeildj rögkpien kinne optraeje. Herrevleesóntstaeking (tuberculeuze meningitis) is de meis-laevesbedreigende vorm van taering. Door de zwèlling van lymfeknuip kinne ouch bronchieje waere verdrök, wodoor bronchie-echtasieje kinne ónstaon; dit gebeurt bie taering veural in de rechse middelob (syndroom van Brock).
Charles de Gaulle

**Charles André Joseph Marie de Gaulle** (Rijsel, 22 november 1890 – Colombey-les-Deux-Églises, 9 november 1970) waas 'ne Franse militair en politieker. Hae vóch tiejes d'n Ieëste Werreldkrieg es 'nen officeer inne Slaag bie Verdun, waas de leier vanne Franse regering in ballingsjap tiejes d'n Twieëdje Werreldkrieg en woort d'n ieëste president van 't door 'm óntwórpe Viefdje Frans Rippebliek (1959-1969).
James Clerk Maxwell

**James Clerk Maxwell** (1831 - 1879) waas 'ne Sjotse wiskundige en netuurkundige. Nao 'm zeen de veer Maxwellvergeliekinge geneump. Op dees gróndjvergeliekinge is de ganse elektromagnetische theorie geboewd.

Maxwell zien grootste verdeenste ligk in zien óntdèkkinge op 't gebied van elektromagnetische golve. Hae teunde aan det elektriciteit en magnetisme aanein gerelateerd zeen en in ei systeem passe. Dit geldj veur alle saorte elektromagnetische sjtraoling, wie ouch veur zichbaar leech. Maxwell besjreef zien bevinjinge in zie book *Treatise on electricity and magnetism* oet 1873.

De Duutse netuurkundige Heinrich Hertz zów later aanteune det geluidsgolve, leechgolve en elektromagnetische golve vergeliekbaar gedraag verteune. Hae bevestigde mit zien experimenteel óngerzeukinge 't werk van Maxwell.

Maxwell beraekende ouch de snelheid van 't leech en bookde rizzeltaote op 't gebied van de wermdeleer. Mit zie totaal óngerzeukswerk (inclusief de studie van gase, de optica en kleursensatie) droog t'r bie aan zoget ederen tak van de netuurkunde.

Maxwell waerde gebaoren in Edinburg. Van 1856 tót 1860 waas t'r professor in de netuurfilosofie aan de universiteit van Aberdeen; daonao beklèdde d'r dezelvende functie in de netuurkunde en astronomie aan de universiteit van Lónje. In 1871 waerde d'r professor in de experimenteel netuurkunde aan de universiteit van Cambridge.

## Weitesjappelike werke
* *Perception of Colour*
* *Colour Blindness* (1860)
* *Theory of Heat* (1871)
* *Electricity and Magnetism* (1873, twee deiler)
* *Matter and Motion* (1876)
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** of **Johannes Keppler** (Weil der Stadt, 27 december 1571 – Regensburg, 15 november 1630) waas 'nen Duutsen astronoom, astroloog, wiskundige en netuurkundige, dae veural bekènd waerde door zien sjtudie van de hemelmechanica en in 't biezunjer vanwaege de beraekening van de planeetbewaeginge en de dao-euver geformuleerde wètte, de wètte van Kepler. Isaac Newton zów dees óntdèkking door zien algemein wètte van de wèt van de zwaordekrach netuurkundig verklaore. Kepler waas 'ne pioneer van de optica en de kristallografie. Es wiskundige waas t'r 'ne veurluiper van de integraalraekening door zien volumebepaoling van ómdrejjingslichame wie wienvate. Hae heel zich ouch bezig mit kosmologische speculaties en sjreef zelfs vreuge sciencefiction.

Kepler keerde zich taenge de gebroekelike astrologie, meh waas zelf 'nen actieven astroloog. Volges 'm kós astrologie weitesjappelik beoefend waere. Bie zien verklaoring van 't versjiene van de nuuj ster in 1604, SN 1604, noom d'r zien toevlöch tót astrologische ideeje en terminologieje.
Pano Koufonisi

De **Pano Koufonisi** (Nuigrieks: *Πάνω Κουφονήσι*, *Bove-Koufonisi*), **Koufonisi**, **Koufonissi** of **Koefonisia** zien twie Griekse eilen die behure tot de regio vaan 't väöl groeter eiland Kreta.{?} De eilen ligke in de Egeïsche Zie en hure bij de eilengróp Cyclade. Puur geografisch gezeen zow 't logischer zien um de Koufonisi te zien es deil vaan de Zuid-Egeïsche Eilen. 't Oppervlaak vaan  de twie eilen same is 10 veerkante kilometer. Volgens de census vaan 2011 gief 't 366 inwoeners op 't eiland. De eilen zien gigantisch populair bij 't Europees toerisme door de witte strande en de typisch Cycladische architectuur.
James Cook

**James Cook** (1728-1779) waas 'nen Ingelsen óntdèkkingsreiziger. Cook waas van aafkóms 'ne boerezoon dae deens noom bie de Ingelse marine en tróch veur 't eers d'n aandach door zie veurtrèffelik cartografisch werk t'n behoof van de Ingelse actie in Canada tiedes de Zevejäörigen Oorlog (1756-1763). Zien bekwaamheje es cartograaf en astronoom brachte 'm t'n slot d'rtoe in deens te traeje van de Royal Society, die 'm drie grote reize leet óngernumme. 

Aafgezeen van zien grote óntdèkkinge, die ouch de gróndjsjlaag veur 't Brits Riek in Australië en Oceanië lagte, berös Cook zien bekèndheid op zien prestaties op nautisch, astronomisch en cartografisch gebied en op 't feit det t'r es eerste doeltrèffende dieetmaotregele (zoermoos) taenge sjeurboek wis te vinje. Daonaeve zeen Cook zien expedities door de aanwezigheid van óngerzeukers ouch van groot belang gewaes door de nuuj kènnis die op väöl versjillende gebiede waerde verzameld.
Mesopotamië

**Mesopotamië** (Grieks veur "tösse de revere") is de naam veur e gebied det tösse de revere Tigris en Eufraat ligk. 'nen Angere naam veur 't gebied is **Twieëstruimelandj**. 't Vertuuentj väöl geliekenis mit Egypte dore ónregelmaesige euverstruiminge die 't landj vröchbaart make.

't Gebied kump in groeate deiler euverein mit 't hujig Irak, meh besleitj ouch e deil van 't hujig Syrië en Iraan. De Sumeriërs laefdje in 't zuje; de Akkadiërs mieë nao 't naorde. Daonao kome de Babyloniërs. Róndj 1100 v.Chr. vereuverdje de Assyriërs 't gans Kórtbie Oeaste. Ieëve later nao de val van Nineve, kós 't Nuujbabylonisch Riek ónger Nebukadnezar 'n kórte bleujperiood. De Perze bezatten 't riek van 538 v.Chr. toet 331 v.Chr., wonao 't gebied in henj vool van Alexander de Groeate van Macedonië.

In Mesopotamië waas de keuning de plaatsvervanger van de gaoje. Kóns haw e militair karakter en waas hieël realistisch en rationeel. Inne boewkóns veurdje ze de gewelfbaog in. De paleize wore wie vestinge. Tösse de gewelve woort aerd gestort en dao-op woorte plantje en buim gepaot, de hangendje häöf. Wiejer steitj 't bekèndj veure reliëfkóns enne glazuurkóns.
Chrisi

**Chrisi** (Nuigrieks: *Χρυσή*, *Goud* mer daan es adjectief, wat meint tot 't in 't Grieks de impressie geef tot 't hei um e gouwe eiland geit) is e Grieks oonbewoend eiland dat behuurt bis de regio vaan 't naobereg eiland Kreta. 't Eiland ligk in de Libische Zie en behuurt bis de Kretaanse eilengróp. 't Oppervlaak vaan 't gans eiland is umtrint vief veerkante kilometer. Zien lengte is zoe'n vief km en de breidte 1 km. 't Hoegste punt vaan Chrisi is de Kefala, dee 31 meter hoeg is. Umtot 't eiland oonbewoend is, gief 't ouch gein hoofplaots en is 't landgebruuk gemeind es natuurreservaat. 't Gief evels wel väöl toerisme, al is 't neet touwgestande te euvernachte. 't Gief al besjaoving sinds oongeveer 3500 jaor veur eus jaortèlling begos. Ouch kin me aon de noordweskös de kapel vaan Sinterklaos vinde, die meugelek oet de 13e iew dateert. In de volksmond weurt 't eiland *Gaidouronísi* genömp, wat Ezelkeseilendsje beteikent.