open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Effeld

**Effeld** is e dörpke inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale, en tèltj rónjelómme 1.200 inwoeaners (2006). 't Dörp ligk ane grens mit Nederlandj in 't daal vanne Roer.

Oeastelik van Effeld ligk 't Effelder Wald, woraan 't Ophovener Wald aansluutj. Anen oetgank van 't dörp in 't naorde, op Vloearep aan, bevindj zich de Effelder Waldsee, bekèndj van 't vriebaad enne campingplaats. Door Effeld vleujtj de Sjaagbaek (*Schaagbach*), die t'n wèste van 't dörp de Roer instruimp.

'ne Romeinse waeg leep van Effeld nao Dallem. Hie woorte èllef germaanse häöelgraver mit 19 graafurne gevónje. De waterbörg Haus Neuerburg woort inne neugetieëndjen ieëf aafgebraoke. 

Effeld vörmdje vreuger zien eige gemèndje, meh woort op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg ingelief.
Effelder Waldsee

De **Effelder Waldsee** is e maer inne Duutsje gemèndje Wasseberg en ligk ane grens vas t'n naordwèste van 't dörpke Effeld.

De Effelder Waldsee is 'n toeristische plaats wo me gratis aan 't water kan ligken en zwumme. Ouch guuef 't dao versjillige faciliteite, wie 'n campingplaats.

't Maer is ómgaove door buim en inne midde ligke twieë klein eilendjes en e sjiereilandj.

## Externe link
* Hinsberger toerismesite euvere Effelder Waldsee
Sjaagbaek

De **Sjaagbaek** (Duutsj: *Schaagbach*) is e rech naevewater ane Roer inne gemèndje Wasseberg. De munjing vanne baek ligk inne buurt van Vloearep. Veur e deil völg de Sjaagbaek de grens tösse Duutsjlandj en Nederlandj, mer oetènjelik stèk ze toch de grens euver óm vervölges in Nederlandj oet te kómmen inne Roer.

De baek óntspringk 86 maeter baove zieëniveau inne busj tösse Birgele en Willeraod. Daonao vörmp ze zien eige daal en struimp dore plaetskes Schaufenberg en Rosenthal; dit deil vanne baek löp nao neet gans rech, meh maak nag krómminge. Van 'n echte meandering kan me aevel neet spraeke.

Juus veur Effeld struimp de Birgelerbaek inne Sjaagbaek, daonao is de baek wiejer rechgetróch en löp ze door Effeld haer inne richting vanne munjing, die op 32 maeter baove zieëniveau ligk.

De Sjaagbaek haet 'n lingdje van 10,7 kilomaeter.
Rosenthal

**Rosenthal** is e klein gehuch ónger Birgele inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. t'n Naorde van Rosenthal ligke busj inne richting van Vloearep-Stasie, t'n wèste ligk 't Effelder Wald inne richting van Effeld (de bei busj zeen oetsjeters vanne Mienwaeg), t'n oeaste ligk Schaufenberg en t'n zuje ligk 't landjboewgebied Ossebrook, inne richting van Birgele.

't Gehuch is opgeboedj gewaore rónjelómme Sjaagbaek en wuuertj gesjeie van Schaufenberg door 'nen houtwal.

Rosenthal huuerdje vreuger bieje gemèndje Birgele, die op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg woort ingelief.
Schaufenberg

:*Veur 't dörpke Schaufenberg inne gemèndje Hukkelhaove; zuuch: *'Sjovemig**.''
----
**Schaufenberg''' is e klein gehuch ónger Birgele inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. t'n Naorde van Schaufenberg ligke busj inne richting van Vloearep-Stasie, t'n wèste ligk Rosenthal, t'n zuje ligk 't landjboewgebied Ossebrook, inne richting van Birgele en t'n oeaste ligk e bósgebied inne richting van Willeraod. De bei busj vörmen oetloupers vanne Mienwaeg.

't Gehuch ligk juus t'n zuje vanne Sjaagbaek en wuuertj van Rosenthal gesjeie door 'nen houtwal, oppe plaats wo vreuger 't spaor leep.

Bie Schaufenberg ligk ouch 'n campingplaats.

Schaufenberg huuerdje vreuger bieje gemèndje Birgele, die op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg woort ingelief.
Entenpfuhl

**Entenpfuhl** is e gehuch inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. Entenpfuhl besteit zowaal oet häöf es gewuuen woonhoezer.

De volgendje straote ligken in Entenpfuhl: Entenpfuhl, Baronsweg, Heesweg, Kügelsberger Weg en Herrschaftliche Heide.

Entenpfuhl ligk t'n zuje vanne Birgelerbaek en bósgebied, inne richting van Obere Heide, t'n oeaste van Am Kämpchen, t'n naorde van Wasseberg en t'n wèste vanne Sjaagbaek en 'n industriegebied.
Am Kämpchen

**Am Kämpchen** is e klein gehuch inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Besteit allewiel slechs oet einen haof.

Am Kämpchen ligk t'n zuje vanne Birgelerbaek en bósgebied, inne richting van Obere Heide, t'n wèste van Entenpfuhl, t'n naorde van Wasseberg en t'n wèste van Birgele.
Obere Heide

**Obere Heide** is e gehuch inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Vörmp feitelik e verlingdje vanne Sandstraße die begintj in Birgele.

De volgendje straote ligken op Obere Heide: Obere Heide, Untere Heide, Heesweg, Op de Berg, Sandstraße en Arsbecker Bahn.

Obere Heide ligk t'n zuje en t'n wèste van 't bebusjdje Sjaagbaekdaal (nao 't oeaste ligk Willeraod), t'n naorde vanne Birgelerbaek, inne richting van Am Kämpchen en Entenpfuhl en t'n oeaste van Birgele.
Dohr

**Dohr** is e klein gehuch inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Besleit slechs ein straot en inkel häöf en sjöp.

Dohr ligk t'n zuje vanne Sjaagbaek en 't Effelder Wald, t'n oeaste vanne Birgelerbaek, inne richting van Ophaove, Sjteinkirk en Effeld, t'n naorde van Kraveld ennen Uleboesj en t'n wèste van Birgele.
Ytterbium

**Ytterbium** is e sjemisch element mit es symboeal **Yb** en 't atoeamnómmer 70. 't Is e zilverwit lanthanied.

## Toepassinge
Ytterbium wuuertj ónger anger toepas in optische element, wie in glaasvezelversterkers, fosfore en lasers. Ouch vindj 't toepassing inne katalyse enne metallurgie.

## Eigesjappe
't Metaal is zaach en neet al te bestenjig ane lóch. 't Los op in verdundje zoere en reageertj lankzem mit water. 't Óngergeit 'ne faaseuvergank bie 798 °C nao 'n liefgecentreerdje kubische structuur. 't Is e metaal, mer ónger hoeag drök gedruueg 't zich wie 'nen halfgeleier.

Ytterbiumsjemie wuuertj wie de meiste lanthaniedsjemie behieërs dore neiging drie elektrone aaf te staon en 'n Yb3+-ion te vörme. Ómdet de kónfiguraasje van dit ion aevel 4f13 is, óntbrèk mer ein elektron ane 4f-sjil. d'n Twieëwaerdigen toestandj Yb2+ mit 'n vól 4f14-kónfiguraasje kump daoveur ouch veur.

## Versjiening
Wie al anger lanthanide kump ytterbium allein in gebónjen toestandj veur in sómmige minerale. De wichtigste commercieel brón is monaziet, det óngevieër 0,03% aan ytterbium bevatj.
Süderbergland

't **Süderbergland** (soms zeët me ooch *Südergebirge*) is e lieëggebirgde in de Duutsje deelsjtate Noardrien-Wesfale en Hesse. 't Umvat 'n aantal historisje lanksjtreke, woeë-ónger 't Sauerland, 't Bergsj Lank en 't hingerlank van Hesse. 't Is óp zing buuet wer óngerdeel van 't Rienlands Leisjteeplateau, wat zich oetsjtrekt uuever 't weste va Duutsjland, Hoeëg-Belsj en 't noorde van Luxemburg. I ge Südergebirgde ligke versjeie bergrugke, woeë-ónger 't Rothaargebirgde, wat 'n bekinde wintersjportbesjtemming is. Doa ligke ooch de huuegste berg in d'r wieje umtrek. D'r huuegste top is d'r Langenberg (843 m) tusje Niedersfeld en Willingen.

Noa 't weste touw weëde de bergtoppe sjteeds lieëger. Kótbei Kölle geet 't berglandsjap uuever in de Köller Bóch (keëtje, nr. 55), 'n dichbevolkde en lössrieke lieëgvlakde.
Ten noorde van 't Süderbergland, dat wilt zage óngevier ter huuegde van 't Ruhrgebeed, weëd 't landsjap ooch lankzaam vlaker. Ten oeëste doava ligk 't middelgebirgde van Hesse (nr. 34 & 35). Ten zude doava grens 't aan 't Westerwald (nr. 32).

## Kiek ooch
*Bergisches Land
*Sauerland
Bettehaove

**Bettehaove** (Frans: *Bettincourt*, Nederlands: *Bettenhoven*) is e dörp inne Belzje pervinsje Luuk en 'n deilgemèndje vanne stad Wèrm. 't Waas 'n zelfstenjige gemèndje toetdet 't bieje fusie van 1971 woort toegeveug ane gemèndje Wèrm.

Bettehaove ligk op twieë kilomaeter t'n naordwèste vanne stadskern van Wèrm ane taalgrens. De bewoeaning situeertj zich veurnamelik innen toebeboedjen dörpskómp, dae tösse de waeg van Wèrm nao Gingelom ennen autosnelwaeg A3/E40 ligk. t'n Naorde vannen dörpskómp is Bettehaove nag gans agrarisch mit akkerboew- en vieëteeltbedriever.

Bettehaove waas bestuurlik ummer aafhenkelik van Wèrm, toetdet 't anen ènj vanne zeuvetieëndjen ieëf 'n eige hieërlikheid woort. Op kirkelik gebied waas Bettehaove al vreug 'n próchie, wovan ouch de dörper Berlo en Korsworm deil oetmaakdje. Al in 1314 woort 'n kirk vermeldj in 't dörp.
Sjteinkirk

**Sjteinkirk** (Duutsj: *Steinkirchen*) is e dörpke ónger Ophaove inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. t'n Naorde van Sjteinkirk ligk Effeld, t'n zuje ligk Ophaove, t'n wèste ligk de Roer inne richting van Postert en t'n oeaste ligk Dohr. Sjteinkirk ligk ane Baalerbaek, die juus t'n wèste van 't plaetske de Roer instruimp.

Bezeenswaerdig is de kattelieke Sint-Martinuskirk, die gewiejdj is ane sóldaote enne bisjóp Maarten van Tours. Same mitte Hert-van-Jezuskirk in Effeld behuuertj ze toete kattelieke gemèndje Sint-Martinus in Sjteinkirk en Effeld.

De kirk in Sjteinkirk woort veur 't ieës vermeldj in 'n oearkónde in 1118. De laatgothische taore oete zèstieëndjen ieëf is nag behaje. In 1871 is 't hujig neogothisch stök geboedj gewaoren en van 1954 toet 1955 nao sterke kriegssjaaj herstèldj.

Sjteinkirk huuerdje vreuger bieje gemèndje Ophaove, die op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg woort ingelief.
Steinkirchen

**Steinkirchen** kan verwieze nao:
* Sjteinkirk, e dörp innen Duutsjen deilstaot Naordrien-Wèsfale;
* Steinkirchen (Nedersakse);
* Steinkirchen (Beiere).
Kraveld

**Kraveld** (Duutsj: *Krafeld*) is e klein gehuch ónger Birgele inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. t'n Naorde ligk 't Waterslot Elsum enne Sjaagbaek, t'n oeaste ligk Birgele, anen euverkantj vanne Birgelerbaek, t'n wèste struimp ouch de Birgelerbaek inne richting van Ophaove en t'n zuje ligke Uleboesj enne Ophovener See.

Kraveld huuerdje vreuger bieje gemèndje Birgele, die op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg woort ingelief.
Ophaove (Wasseberg)

**Ophaove** (Duutsj: *Ophoven*) is e dörpinne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. t'n Naorde van Ophaove ligk Sjteinkirk, inne richting van Effeld, t'n wèste struimp de Roer, inne richting van Kerke, t'n oeaste ligke de gehuchte Kraveld en Uleboesj, inne richting van Birgele, en t'n zuje löp ouch de Roer, inne richting van Kempe.

Ophaove tèltj zoea 650 inwoeaners.

Ophaove vörmdje vreuger zien eige gemèndje, meh woort op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg ingelief.

## Zuuch ouch
* Ophaove
Wasseberger

't **Wasseberger** of **Wasseberjer** is 't (Oeas-Limbörgs-)Ripuarisch-Limbörgs euvergangsdialek zoeawie det wuuertj gespraoken in Wasseberg en ómgaeving. 't Dialek is al behuuerlik oeasteliker in karakter in vergelieking mit 't dialek van Effeld en 't Kerkener. Dit uutj zich veurnamelik in mieër r-sjoewheid. Wo me get wèsteliker nag euver *hert* kaltj, wuuertj det in Wasseberg al *Hatt*. E versjil mit 't Kerkener is det de aaj lang Germaanse *ee* en *oo* häör oearsprunkelike kwaliteit höbbe behaje; wo me in Kerke *joet* "good" en *Bier* "beer" zaet, sprèk me in Wasseberg nag van *joot* en *Beer*. 't Wasseberger duit aan gutturalisering en klinkerverkórting, waat me trögkvindj in wäörd wie *Fröng* "vrunj" (en ouch *Kèngk* "kindj" en *Wèngter* "wintjer") en *Modder* "moder" (en ouch *Vadder* "vader"). Tupisch is ouch 't wäördje *ues* (spraek oet es *oeës*) veur "oos", wobie 'n ónverwachse diftongering plaats haet gevónje. Dees diftongering zuutj me ouch trögk in 't waord *wue* (*woeë*) veur "wo".

## Externe link
* Heimatverein Wassenberg - Mundart
Wensberg

De **Wensberg** is 'ne berg en e veurmaolig gehuch bie Mofert, inne gemèndje Roerdale. De Wensberg ligk aan 't verlingdje vanne Waterstraot, d'n Hoesdiek (*Huysdijk*), net achtere Veurhaofsberg. Achtere Wensberg ligk 'ne bós, dae oetkump oppe camping. Juus t'n zuje struimp de Pötbaek (of *Helderbaek*) 't Vlaot in.

De Wensberg, dae inne vouksmóndj ouch waal de *Galgeberg* wuuertj geneump haet oetzich op ane Kalderhäöf, de Koele en, anen angere kantj van 't Vlaot, de Koewei (e deil van Ieësele). Veur dit oetzich te höbbe, mót me aevel waal gans oppe berg gaon, went vanoete waeg kan me nieks zeen, doordet aan beidskantje daovan hoeag buim en toe begreujing staon.

De Wensberg besteit allewiel nag mer oet einen haof. De berg zelf is gans begreujdj mit kroed en haet vreuger deensgedaon es de galgeberg veur 't kestieël. 

Luuj van Mofert zeen de Wensberg neet es 'n apaarte plaats, meh gewuuen es 'n óngerdeil van 't dörp in 't boetegebied. Op aaj kaarte wuuertj de Wensberg aevel waal ummer es 'n apaart gehuch vermeldj.
Anus

d'n **Anus**, **aarsj** of **votlaok** (allein de ieëste term geldj es algemeint broekbaar) is de oetmunjing vannen ènjderm. Dees äöpening wuuertj aafgeslaote door 'n ónwillekäörige en 'n willekäörige spier (d'n interne sfincter ennen externe sfincter). Ónvertaerbaar reste van 't aete waere hie zoeaget eine kieër d'n daag (al versjiltj det mitte persoean) es óntlasting oet 't lief oetgesjeie; dit is den ouch de wichtigste fónksje vannen anus. Wiejer kan me ouch medicienen indene via d'n anus, gebroekens 'n zètpil.

De hoed van en rónjelómmen anus is juus wie de luppe hieël toe bezatte mit geveulszaene. Daoveur wuuertj d'n anus toette erogeen zaons geraekendj. Aanraking kan aanleijing gaeve toet seksueel opwinjing. Penetrering vannen anus neump me anale seks.
Afrikaanse Unie

De **Afrikaanse Unie** (aafkórting: **AU**) is 'n intergoevermenteel en supranasjenaal politieke unie van Afrikaanse lenjer en de opvolger van de Organisatie van Afrikaanse Einheid.

De Afrikaanse Unie haet juus wie de veurgenger 't houfkentoor in de Ethiopische houfsjtad Addis Abeba. 't Pan-Afrikaans Parlement ligk in Midrand, in Zuud-Afrika. Wiejer geuf 't 'ne Vraej- en Veiligheidsraod.

## Lidsjtaote
Alle lenjer in Afrika zeen lidsjtaot, behauve Marokko, det gein lid weurt, ómdet de Westelike Sahara mitduit in de unie.
Exocrien systeem

't **Exocrien systeem** besjteit oet exocrien klere, of aafveurklere, die zörge veur de excretie of oetsjeijing. 't Systeem wirk taengegesjtèld aan 't endocrien systeem det hormone aafsjèd aan 't organisme zelf, aan 't blood en weefselvleujsjtoffe.

Sómmige exocrien klere gaeve häör sjtoffe aaf in 't sjpiesvertaeringskenaal:
* sjpeekselklere;
* maag- en dermwandjklere;
* alvleiskleer;
* laever (gal).

Anger exocrien klere gaeve häör sjtoffe min of meer rechsjtreeks aaf in de boetewaereld:
* zjweitklere;
* talgklere;
* milkklere;
* anaalzakklere bie väöl deersaorte;
* prostaat.

## Zuuch ouch
* Endocrien systeem
Waterpater

'ne **Waterpater** is e *plat* woord väör 'n zelfgeknutseldje waterpiep mit es belangriekste ingrediënt e plestik fleske. Op internet staon väöl handjleijinge äöver wiedes se zoget duis make, mer *einen echte* kin det blindj. 

## Hoea besteit zón dingk oet?
# Plestik fleske zonger dupke
# Metale dupke
# Plestik pen
# Ducttape

## Oorsprong
Miense make al tieje lang waterpiepkes van plestik fleskes, in gans Limburg, mer d'n oorspróngk van 't woord "waterpater" sjient truuk te gaon nao 't kerkdörpke Roggel. Hie is 't woord vanaaf 2002 al in gebroek door mierdere miense, en 't haet zich zoea langzaam verspridj äöver Leudal en de regio Remunj.

't Woord "waterpater" kins se opdeile in twieë weurd:
# Water
# Pater

Water det is zeer dujelik; det kumdj doordet d'r e waterreservoir in 't fleske zitj.

'ne Pater is 't Midde-Limburgse woord väör "joint".

Oorspróngkelik is 't dus de bedoeling óm allein paters (joints) te rouke mit 'ne waterpater, mer taegeweurdig gebroeke de meiste miense 't woord waterpater ouch es se rouks mit tabak.

## Wirking

'ne Waterpater besteit oet princiepe oet veer deile:
* E klein metale dupke/bekske: hie duis se diene tabak of zjwea in;
* 't Waterreservoir: gevuldj mit 'n vloeistof (meistal water, mer kin ouch get alcohol in väör e dubbel effek);
* Stök tusse baovekantj fles en reservoir: hie is e stök loch zodet d'r get heller aankumdj;
* Laeg pennedupke: de verbinjing tusse 't metale dupke en 't reservoir.

Was se in princiepe duis is, doe duujs get roukbaars in 't metale dupke en haojs dao 'nen aanstaeker bie terwiels se zuugs aan de baovekantj vanne fles.

## Gezóndjheidsricio's
'ne Waterpater en sigarette is eine pot naat. 

De gezóndjheidsricio's zeen 'tzelfdje. Dök weurdj gemindj det waterpaters rouke gezónjer is den sigarette rouke, mer det is dus neet waor.

## Meugelikheje
Was se ouch dök zuus is det miense tabak bie de pen duje in plaats van eine "pater" (joint). Dit is goodkouper en kumdj neet zo hel aan es zjwae.

## Effekte
'ne Waterpater kin op twieë manere oetwirking höbbe:

;High:Hiedoor kriegs se e blie geveul. Doe weurs hieal vrolik, kins amper stilzitte of bös juus hieal röstig. Pubers kinne opgewónje rake. Dit zeen inkel väörbeeldje, neet ederein dae high weurdj haet dees effekte.
;Stoned (gebakke): Hiedoor kriegs se e langzaam en duf geveul. Lejemate veule zwaor aan (zwaor wie 'ne stein, in 't Ingels is det "stone" vandao "stoned"). Dien spiere gaon zich óntspanne en in apaarte gevalle kinse hallucinaties höbbe.

D'r zeen ouch nog 'n aantal anger effecte, ónger angere:
* Druage móndj (dors)
* Roaj uigskes
* Meujte mit bewaege
* Honger (vraetkick, "effe pizzake bikke")
* Lachkik
* Paranojja

## Alternatieve benaminge väör waterpaters
D'r zeen ouch nog get anger benamingen väör waterpaters:
* Zjwaestek (zjwae = wiet   stek = stok, wietstok dus)
* Sjaemele Waterpiep
* Ermoodbuus
* Zjwaefles

## Rifferensies
Kleisjtein

**Kleisjtein** is e klastisch sedimentair gesjteinte det veurnamelik oet geconsolideerde klei besjteit.

Aafzunjerlike kleideilkes (klaste) zeen in kleisjtein, juus wie bie óngeconsolideerde klei, kleinder es 2 µm en besjtaon oet kleiminerale wie illiet, smectiet of montmorilloniet. Maximaal 25% van 't totaalvoluum kan aevel oet anger minerale of angere materie besjtaon, wie kwarts, veldsjpaat, carbonate, glauconiet, chloriet, oxide of organische verbinjinge wie bitumen. Kleisjtein kan sjterk oetereinloupende kleure höbbe, aafhenkelik van de wieväólheid aan organische verbinjinge en de mineraalinhaad.

Wen e sedimentair gesjteinte det veurnamelik oet klei besjteit läögske (laminatie) haet wolangs zich 'n dudelike sjplieting vörmp, sjprèk me neet van kleisjtein, mer van sjalie.
Zandjsjtein

**Zandjsjtein** is aafzèttingsgesjteinte det besjteit oet zandjkorrele. Dees korrele waere in de loup van väöle jaore aanein gekitj mit (meists) kalk. d'n Tein kump gaelsig oet de baom, meh weurt daonao door verwaering gries.

Ómdet zandj en zandjsjtein oet kwartskorrele besjteit is 't matterjaal vrie hel. Volges de sjaal van Mohs is 't helder es kalksjtein en ouch helder es sjtaol. Zandjsjtein weurt in Nederlandj en 't Belsj vrie väöl toegepas es boewmatterjaal, mit naam de zandjsjtein oet de Ardenne.

In Nederlandj kump zandjsjtein aan 't oppervlak in 't ooste van Twente en bie Wintjerswiek.

Zandjsjtein haet 'n zeker maot van porositeit en is daodoor döks e good reservoir veur gróndjwater of aolie en gaas.
Veldsjpaat

**Veldsjpaat** is de naam veur 'n groep aan gesjteintevörmende minerale die nao sjatting 60% van de aerdkórs vörme. 't Zeen alleminium-tectosilicate; silicate wobie de silicatetraëders in 'n driedimensionaal petroon zeen gerangsjik.

't Waord *veldsjpaat* is aafgelèd oet 't Duits: *Feld* en *Spath*: "sjtein dae gein erts bevat".
Vólkanisme

**Vólkanisme** is e geologisch en geomorfologisch percès wobie gesmóltje matterjaal oet d'n óngergróndj nao baove kump. Eimel aan de oppervlakdje kan dit matterjaal neet lang ziene gesmóltjen toestandj behaoje en begintj 't te stolle, wobie tupische landjsjapsvörm óntstaont.

De aerd van dit gesmóltje matterjaal versjiltj van planeet aan planeet. Op de Aerd kump gesmóltje gesteinte (magma) nao baove. Op ieswelte wie Ganymedes, 'n maon van Jupiter, det veur e wichtig deil oet ies besteit, is de magma dao vleujbaar water. Mit betrèkking tót zónne kaoje welt sprèk me den ouch van cryovólkanisme.

Landjsjapsvörm van vólkanischen oarsprónk zint vólkane, vólkanische vlakdje, vólkaankraters en geisers.
Geomorfologie

**Geomorfologie** is de weitesjap die de vörm van 't landjsjap en de percèsse die bie 't óntstaon daovan 'n rol spele of höbbe gespeeldj bestudeertj.

Me maak hiebie 'n óngersjied tösse endogeen percèsse, die zich vanoet de Aerd aafspele, en exogeen percèsse, die zich op 't aerdoppervlak aafspele.

Endogeen percèsse zint vólkanisme, tektoniek en orogenese (bergvörming); exogeen percèsse zint percèsse die te make höbbe mit de wirking van de element, wie glaciaal door gletsjers en ieskep; periglaciaal door 't vrere; fluviatieel door revere en anger struimendj water; marien door de ziè en maere (wie strenj en waddegebiede); eolisch door de windj (wie dune); biogeen door plantje, dere en anger organisme (worónger ouch de miens vèltj); sjemisch door sjemische stoffe (wie karste); graviationeel door de zwaordjekraf (zowaal inslaeg van meteoriete en dergelike, es ouch aerdversjuvinge en lwiens) en magnetisch door invlood van e magneetveldj.
Zaechs

'n **Zaechs** is e landjboewwirktuug det kan waere betrach es 'n wiejer óntwikkeling vanne ziekkel; 'n tössevorm is de zich. 'n Zaechs besteit oet e lank-gebaoge mets, ane binneboch sjerp, mit 'ne sjerpe puntj, bevestig aan 'ne steel mit sómtieds ei, mer meistes twieë handjvater. De zaechs wuuertj gebroek door mit 'n snel zwejjendje bewaeging lank graas of kaore te mejje, zónger det de mejjer zich daoveur hoof te bókke. De zaechs waas al bieje Romeine bekèndj en haet meugelik ieëre al bestange. Pas oppe middelieëve, innen twellefdjen toet dertieëndjen ieëf, koom 't wirktuug weer in gebroek in Wès-Europa.

## Zuuch ouch
* Hare (landjboew)
* Zich
* Ziekkel
Zekel

'n(e) **Zekel**, **ziekkel** of 'n **króm** is e landjboewwirktuug in 'n vorm bestäöndje oet twieë cirkelbäög mit versjillendje straol, die zoea zeen samegeveug det ze lieken op 'nen halve maon. 'ne Zekel wuuertj gebroek veur graas en kaore mit te mejje. De gebroeker mót den waal bókke. De zaechs is feitelik 'ne zekel mit e langer handjvaat. d'n Aads-bekèndje zekels stammen al oete jónge steintied in 't kórtbie oeaste, doe de miens lieërdje kaore te plantje. Ze woorte den nag van vuurstein en klei gemaak. De zekel wuuertj, noe meistes van iezer, nag waal op klein sjaol gebroek en is daomit ei vanne aadste gereidsjappe vanne miens.

## Zuuch ouch
* Zaechs
* Zich
Zich

'n **Zich** is e landjboewwirktuug veur 't mejje van kaore det 't midde hèltj tössen 'n zaechs en 'n zekel.

'n Zich en 'n zekel waere mit ein handj gehantjeerdj; 'n zaechs mit twieë. De steel en 't handjvaat van 'n zich heite same de wurf (*werf*). De wurf wuuertj gemaak oet e speciaal-gevörmp stök aan hout, veur es handjvaat en steel van 't mejblaad te dene. Versjillige vörm van handjvaat zeen innen ómloup. De wurf van 'n zich is zoeaget half zoea lank es de steel van 'n zaechs.

De vriej handj woort gebroek veur 't hantjere van 'ne zichtenhaok veur 't kaore te vergaore toet 'n sjob, sjouf of garf. 'n Aantaal sjouve woort den rechop gezatte toet 'n miet veur wiejer te druuege. 'ne Zichtenhaok besteit oet 'n houtere handjvaat van óngevieër 60 centimaeter mit 'ne lichtelik gebaogen haok van óngevieër 15 centimaeter loeadrech dao-op.

## Zuuch ouch
* Hare (landjboew)
* Zaechs
* Zekel
* Anger meininge van "zich":
** Zichbaarheid
** Zeen
Zichtenhaok

'ne **Zichtenhaok** of **pikhaok** is e landjboewwirktuug det wuuertj gebroek in kómbinaasje mitte zich.

't Besteit oet 'nen houtere steel van zoeaget 60 centimaeter mit 'ne lichtelik gebaogen haok van zoeaget 15 centimaeter loeadrech dao-op.

't Woort gebroek door 'ne pikker veur kaore te mejje in kómbinaasje mitte zich. 't Kaore woort daomit samegeroldj. Daonao woort 't samegebónje door binjsters mit 'n hendje halme toet 'n sjob of sjouf. Dees sjouve woorte den te druuege gezatte, door mieëder sjouve taengenein te zètte toet 'n miet.
Sjouf

'n **Sjouf** (mit stoeattoean: "sjou\f") is 'n net-gebónjen en rech-aafgesnijje sjob aan lank kaorestruue (döks rögke) mit twieë benj.

Doe 't kaore mitte handj woort geougs woorte de kaorenhalme samegebónje. Hieveur gebroekdje me 'n zich en 'ne zichtenhaok. Daonao woort dit kaore samegebónje door binjsters mit 'n handj aan halme toet 'n sjouf. Dees sjouve woorte den te druuege gezatte door mieëder sjouve taengenein te zètte en zoea 'n miet te boewe.

Twieë sjouve biejein neump me 'n "garf". 

## Anger meining
* 't "sjou~f" (mit sleiptoean) mèntj in 't Mofers ouch 'n doeadsbaar wo de liekkis mitten doeaje op wuuertj gezatte.
Sjob

'n **Sjob** is 'nen bunjel aan plantjmatterjaal, samegebónje mit 'n binjster. De binjster kan 'n óngerdeil zeen van 't gewas zelf. 't Make van sjöb waas vreuger gangbaar bieje ougs van kaore. 'n Sjob wuuertj nag ummer gemaak bie bolplantje. Door 't samebinje vanne blajer mit inkel blaadstele vanne bolplantj, kónne de blajer op 'n esthetischer meneer aafstèrve.

Sjobbe woorte döks biejein gezatte veur 'n miet te vörme.

Wen me 't kaore op 'n nette en verzörgdje meneer same haet gebónje, sprèk me neet van 'n sjob, meh van 'n sjouf.
Miet

**Miet** kan verwieze nao:
* Miete, 'n femielje van gelidpuuetige;
* Miet (landjboew), samegebónje sjöb;
* Miet of mieter, 'ne middelieëfse muntj.
Miet (landjboew)

'n **Miet** of **kaoremiet** waas vreuger 'ne stapel van ordelik neergelagdje sjöb of sjouve. Naodet 't kaore gemejdj waas gewaore, woort 't nao 't irf gebrach. Veurdet 't woort gedósse, woort 't kaore veuren tied in groeate miete biejen haof gezatte. 

De miete van Limbörg wore meistes róndj van opzat.

't Boewe van 'n miet neump me *miete*; in sómmige dialekte is dit e sterk wirkwaord: *miete - meet - gemete*.

Klein miete waeren ouch waal "oppers" geneump.
Aerdmantjel

De **aerdmantjel** is de laog in de opboew van de aerd die drek ónger de aerdkórs ligk. De aerdmantjel begint op inkel teental kilomaeters deepde en is óngeveer 2900 km diek. Ze nump 83% van 't voluum van de aerd in en bevat 67,5% van de massa.

De aerdmantjel is ónger te verdeile in de boetemantjel en de binnemantjel. De temperatuur van de boetemantjel varieert tösse zoget 100 °C, aan de baovegrens mit de kórs, en zoget 3000 °C. De boetekantj van de boetemantjel is vas, mer door de toenummendje temperatuur weurt de boetemantjel op binne aan ummer vleujbaarder. De temperatuur van de binnemantjel is zoget 3500 °C. Door de hoog drök en anger sjemische samestèlling es de boetemantjel is de binnemantjel aevel toch vas.
Hoven (Jellekerke)

**Hoven** is e wieler i de gemingde Jellekerke i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. 't Wieler ligk aa d'r boavelup va 't reveerke de Worm óp inne heuvel deë 20 meter hoeëger is as 't daal va 't reveerke. I 't óp zeëker 75 meter hoeëg ligkende plaatsjke, leëve 37 lüj (sjtang: 30-11-2012). D'r wiechtigsjte weëg is d'r L42. Drèk t'n noarde va 't gehuch ligk de sjtad Heinsberg. 

Hoven behuurde vreuger tót 't Hertogdóm Jöllig en sjtóng al va'naaf 1387 bekank as *Hoven*, allewaal 't sjpieër verangerde noa de naam *Hoyve* i 1452 en *Hoeven* 1540. Seër 1820 is de naam Hoven obbenütsj gebroekelig. De beboewing is wieë ófter i de sjtreek get versjpried i de lengelige umgeëving en 't hauw mieërder boerderieëhóffer.
Vaorsj

**Vaorsj** (Duutsj: *Forst*) is e gehuch inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Ligk t'n zuje van Uleboesj, t'n wèste van Wasseberg, t'n oeaste en naordoeaste van 'n aantaal aan grindjgater, worónger de Ophovener See inne richting van Wielek, en t'n naorde van D'r Oeë.

Vaorsj ligk t'n zuje vanne Birgelerbaek en wuuertj doorkruuts dore Baalerbaek. Aan en rónjelómme Vaorsjerwaeg vanoet Wasseberg ligk 'n industrieterrein. 't Gehuch zelf is veurnamelik agrarisch van karakter.
Forst

**Forst** kan verwieze nao:
* Forst (Wasseberg) of Vaorsj, e gehöch inne gemèndje Wasseberg innen Duutsjen deilstaot Naordrien-Wèsfale;
* Forst (Aoke), e stadsdeil vanne Duutsje stad Aoke innen Duutsjen deilstaot Naordrien-Wèsfale;
* Forst (Baden), 'n gemèndje innen Duutsjen deilstaot Baden-Württemberg;
* Forst (Eifel), 'n gemèndje innen Duutsjen deilstaot Rienlandj-Palts;
* Forst (Hunsrück), 'n gemèndje innen Duutsjen deilstaot Rienlandj-Palts;
* Forst (Lausitz), 'n gemèndje innen Duutsjen deilstaot Brandenburg;
* Forst (bie Wissen, Sieg), 'n gemèndje innen Duutsjen deilstaot Rienlandj-Palts;
* Forst an der Weinstraße, 'n gemèndje innen Duutsjen deilstaot Rienlandj-Palts.
D'r Oeë

:*Neet te verwarre mit [[Genoea]] bie [[Staeveswaert]].*
----
**D'r Oeë** (Duutsj: *Ohe*) is e gehuch inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Ligk t'n zuje van Vaorsj enne Baalerbaek, t'n wèste van Wasseberg enne Baalerbaek, t'n oeaste van e grindjgaat inne richting vanne Roer en Hochbrück en t'n naorde van uterwaerd ane Roer.

't Gehuch is nag hieël agrarisch, al ligke dao waal verkansjeweuninge.

D'r Oeë huuerdje vreuger bieje gemèndje Aorsbik, die op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg woort ingelief.
Eilandjbaog

'nen **Eilandjbaog** is 'n rie aan gooddeils vólkanische eilenj, die gevörmp is gewaore dore wirking vanne plaattektoniek.

## Vörming
Eilandjbäög waere gevörmp op plaatse wo de ein oceanische plaat ónger de anger subduceertj. Baove de subductiezone zal 'n lang topografische depressie óntsjtaon, 'nen oceanischen traog. De subducerende kórs zal sjuuns de aerdmantjel in bewaege. Ómdet de subducerende kórs nag väöl zogeneumde vlöchtige besjtandjsdeiler (lichte sjtoffe wie water of gaas) bevat, zal deze gedeiltelik sjmulte. De sjmult kump ómhoog es vleujbaar magma, wodoor op de euverriejende plaat vólkanisme plaatsvindj. Hiedoor óntsjtaon 'n langgerèkde kitting van eilenj langs d'n oceanischen traog.
Birgele

**Birgele** (Duutsj: *Birgelen*) is e dörp inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Ligk t'n naorde van Wasseberg, t'n oeaste van Effeld en Ophaove, t'n zuje van e bósgebied det 'nen oetluiper vörmp vanne Mienwaeg en t'n wèste van Entenpfuhl. Birgele haet zoeaget 3.554 inwoeaners.

Juus wèstelik van 't dörp ligk 't Waterslot Elsum, det door grachte wuuertj ómgaove. 'n Anger bezeenswaerdigheid is 't Birgeler Pötje (*Birgelener Pützchen*), 'n Maria-wèlvaartskepèl inne busj bie Birgele.

Door 't dörp struimp ouch de Birgelerbaek.

Birgele vörmdje vreuger zien eige gemèndje, worónger ouch Kraveld, Rosenthal, Uleboesj en Schaufenberg vele, meh woort op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg ingelief.
Birgeler

't **Birgeler** is 't (Oeas-Limbörgs-)Ripuarisch-Limbörgs euvergangsdialek zoeawie det wuuertj gespraoken in Birgele en ómgaeving. In houfzaak liek 't dialek väöl op 't Wasseberger en vörmp 't 'n euvergangsdialek tösse det en 't wèsteliker-getintje dialek van Effeld. Zoea kèntj 't Birgeler neet de r-sjoewheid inne zelvendje maot wie 't Wasseberger.

## Rifferensie
* Schmitz, Wilhelm. *Die misch-mundart in den kreisen Geldern (südlicher Teil): Kempen, Erkelenz, Heinsberg, Geilenkirchen, Aachen, Gladbach, Krefeld, Neuss und Düsseldorf, sowie noch mancherlei volkstümliches aus der Gegend. Für Freunde deutscher Volkskunde, insbesondere für die Lehrer obiger kreise Beleuchtet und Zusammengestellt*. FW Kugelmeier, 1894.
Lutetium

**Lutetium** is e sjemisch element mit es symboeal **Lu** en 't atoeamnómmer 71. 't Is e zilverwit lanthanied.

Lutetium is 't zwaorste en helste lanthanied en wuuertj neet aangetas dore zoerstof oete lóch.

## Toepassinge
Lutetium kan waere bereidj oet lutetium(III)chloried en metalisch calcium. 't Isolere van lutetium is aevel en kosbaar percès en daoveur de stof mer hieël sporadisch gebroek veur industrieel toepassinge:
* Es katalysator inne aoljeraffinaasj;
* Veur alkylerisatie, polymerisatie en hydrogenatie.

Daonaeve kan 't waere gebroek veur legeringe. 

## Versjiening
Van alle inne netuur veurkómmendje elemente wuuertj lutetium 't minste aangetróffe innen aerdkoosj. Es e vrie element kump 't neet veur enne meiste lanthanied-bevattendje minerale bevatte uters lieëg kóncentraasjes aan lutetium. De commercieel-aantrèkkelikste brón is 't mineraal monaziet det óngevieër 0,003% aan lutetium bevatj. 't Isolere van lutetium is e lestig en kosbaar percès wobie in 'nen ionwusseleer watervrie lutetiumchloried of -fluoried wuuertj gereduceerdj mit calcium.
Kwartsiet

**Kwartsiet** of **quartziet** is e gesteinte det veurnamelik oet 't mineraal kwarts besteit. De naam "kwartsiet" is allein neet zat veur e gesteinte te classificere, ómdet 't allein get zaet euver de mineraalsamestèlling. Zoea bestaont kwartsitische zandjsjtein, schiste of gneise.

Metamorf kwartsiete waere gevörmp door metamorfoos van sjoan zandjsjtein. Es 'n klein kleifractie in d'n oarsprunkelike zandjsjtein zit, zólle get "vervoelendje" minerale in 't kwartsiet zitte, wie calciet.

Door de helheid van kwartsiet en de rilletief lièg erosiegeveuligheid van kwarts kónne laoge kwartsiet kómpetentje richele vörme in 't landjsjap.
Basalt

**Basalt** is e vólkanisch stollingsgesteinte det wuèrtj gevörmp door de stolling van lava of magma.

Basalt is meistes zwart van kläör en besteit oet fien korrele. 't Liek sjemisch hieël väöl op gabbra. De krump dae optruètj bie de stolling van de basaltlava lèdj tót zèsheukige structure.

Basalt wuèrtj in Nederlandj väöl toegepas in waterkièringe en golfbraekers. Door de zèskentjige vorm zint ze good in de juuste vorm te lègke. De meiste basalt kump oet d'n Duutsjen Eifel.

Basalt wuèrtj ouch toegepas bie de vervaerdiging van steinwöl.
Kesjtièl Beusdael

**Kesjtieël Beusdael** is e kesjtieël dat ligk i 't wieler Beusdael, kót bei 't dörpke Sippenake. 't Kesjtieël ligk i 't noardoeëste va de Belsje provincie Luuk i de gemingde Blieëberig, oeë-mieë zieër kót aa Limburg en de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale ligk. 't Kesjtieël ligk i e lieëger deel va 't heuvellanksjap, oeë d'r Terzitterbieëk óntsjprink en get zuudwestelig grénsj 't aa d'r noa de kesjtieël verneumde Beusdaelbusj.

't aa d'r *Rue de Beusdael* geleëge kesjtieël Beusdael is 'ne typisj waterbörch mit ing donjon. Doa aa vas zit in L-vuurmige vleugel va 't kesjtieëlkompleks mit binnein 'ne koer mit middein e klieën teurmke, aa noardelige ziej 'n kapelke en aa zuudwestelig ziej 'n klieëner toerm. T'n oeëste va de koer is de poeëtgeboew mit inne brögk uëver de sjlotgraach. D'r donjon is 't mieës i de oag sjprinkende boewwirk en is gans ópgetrókke oet kalksjteë. 't Hauw mieërder verdepinge mit óp g'n ieësjte verdeping inne gewèlfde kamer en boavein i d'r toerm aa de veer ziej klieëner oetkieëkteurmkes. De sjpits hauw inne klok.

De uevërleëverinke noa, zów 't kesjtieël al i de tied va Karel d'r Groeëte zin geboewd. Aanimmeliger is dat 't kesjtieël pas i de dertieënde ieëw woeëd geboewd. 't Gesjlaach va de kesjtieëlherefamilie Beusdael óntsjtóng i de dertieënde ieëw. I 1334 woeëd milding gemaak va Herman de Abousdayl, deë vermeudelig zuën is va Johan Schevart van Oys. I 1367 woeëd óch 'ne Herman van Beusdael geneump, dere dóchter, Elisabeth de Beasdael trówde mit inne Jean van Eys, deë sjpieër 't lankgood irfde. Durch uëverirfing koam i 1875 't kesjtieël aa Groaf Florent Ferdinand J.L. d'Oultremont. I 1882 lit heë wirkzaamhede aa zinne kesjtieël doa, oeë-ónger de boew va 't teurmke óp g'ne koer, 't kapelke en de brögk uëver de graach.

## Link
* https://web.archive.org/web/20160213064736/http://www.trois-frontieres.be/N/chat_beusdael.php
Immendorf (Jellekerke)

**Immendorf** is e dörp i de gemingde Jellekerke i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. D'r woeëne 1.159 lüj (sjtang: december 2012) i Immendorf. 't Dörp ligk tusje 102 en 108 meter boave zieënivo. Immendorf ligk dirèk aa d'r B56 va Hinsberg noa Jöllig, deë mit innen boeëg um 't dörp vuët. Vreuger veurde d'r B56 dwaasj durch Immenrath, meh dat veruëzaakde geloeds- en sjtankuëverlas. Durch 't dörp lup d'r Immendorfer Fließ deë i richting va 't kót bei geleëge reveerke d'r Worm aafwatert.

Immendorf is e typisj kirkdörp mit 'n kompakte beboewing en de kattelige kirk as middelpunt. I 1278 al sjtóng Immendorf bekank ónger de naam *Immindorp*. 't Woar toen inne versjtarkte hoes, deë noe nag sjteets besjtieët. Pas va'naaf 1666 weëd 't mit *Immendorf* aageduud, zoeëwie huutsje daag. 't Dörp vuurmt vuur de kót bei umgeëving ing verzuurgingsfunctie. 't Hauw 'ne ats, 'ne tankats, 'ne bank mit geldautomaat, mieërder dienstverlenende bedrieëve va allerlei eëd en lankboewbedrieëve. 't Dörp is óch kingerrieëk en doadurch guëf 't óch nag 'n lieëger sjoeël, 'ne juugherbirg en 'n kinkerdaagverblieëf.
Steinwöl

**Steinwöl** is 'n isolaasjematterjaal det wuèrtj gemaak van basalt. De steinmassa wuèrtj op hoag temperature gesmóltje en den door 'ne spinner eweggezwingk, wodoor de vleujstof stoltj tót dräöj. Same mit e binjmiddel wuèrtj dit den in 'nen aove tót 'n mat gemaak.

Steinwöl wuèrtj gebroek es isolaasje veur wurmdje, wie in weuninge, en es baom veur 't opkwièke en tele van plantje.

## Zuuch ouch
* Glaaswöl
Glaaswöl

**Glaaswöl** is e silicaat det wuèrtj gebroek es isolaasjematterjaal. 't Is e perduk det wuèrtj gemaak oet de slak dae euverblief bie de perduksje van staol. 't Is neet branjbaart en neet oplosbaart in water en daoveur erg gesjik es boewmatterjaal. Bie 't wirke mit glaaswöl mót me waal besjurmendje kleier aanhöbbe, wie wirkhaasje en e staofmasker.

Glaaswöl is sumpel te verwirke. 't Waog bao nieks. Me kan 't knippe mit 'n sjieër of snieje mit e lank mets. 't Kan waere gevaoje en in ónregelmaesige ruumdje waere geproep. Veur 't vas te zètte kónne niette of naegel waere gebroek.
Seljord

**Seljord** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Telemark in Nórwaeg. De gemeinte had 2.912 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 710,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.

De gemeintecode is 0828.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Siljan (Nórwaeg)

**Siljan** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Telemark in Nórwaeg. De gemeinte had 2.362 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 216,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 10,9. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 0811.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 3,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Zuuch ouch
* Siljan (Zjwede)

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Siljan (Zjwede)

't **Siljan** is 't op zès nao grótste maer in Zjwede; 't ligk in 't landjsjap Dalarna. 't Haet 'n oppervlakde van 290 kmå en 'n maximaal deepde van 134 maeter. De oppervlakde bevindj zich op 161 maeter baove zeeniveau. De reveer d'n Österdalálven sjtruimp door 't maer. Siljan sjteit in drekke verbinjing mit 't t'n naorde gelaege maer Orsasjön, worin de reveer d'n Oreälven oetsjtruimp.

't Maer en 't ómringendj landsjap zeen óntsjtange door d'n insjlaag van 'ne meteoriet. Aan de randj van d'n doemaoligen insjlaagskrater ligke behalve Siljan nog 'n aantal kleinder maere, die same d'n ómtrèk van de geërodeerde krater aangaeve. Mit 'n doorsjnee van 52 km is 't de grótsten insjlaagskrater van Wès-Europa. De ajerdóm daovan weurt op 360 miljoen jaor gesjat.

In Siljan bevinje zich meerder eilenj, wovan 't eilandj Sollerön mit 'n lingde van 7,7 km en 'n brèdde van 4 km 't grótste is. Aan de randj van 't maer ligke ónger anger de plaatse Leksand, Mora en Rättvik. 't Maer is heel toeristisch in de zomer.

## Zuuch ouch
* Siljan (Nórwaeg)
Knoorsj

**Kraakbein**, **knoorsj** of **knapsjinkel** (Letien: *cartilago*) is 'n speciaal vorm van binjweefsel mit 'n elastisch karakter es gevolg van eigesjappe vannen extracellulaire matrix. Kraakbein kan groate drök waerstaon, mer haet weinig trèkvasheid, in taengestèlling t't knaok.

De fónksjes van kraakbein zint: steun aan weike deiler, verbinjing tösse knäök, vörme van e glijvlak in gelenke, bestumming van de greuj van piepbeinder.

Versjillige saorte kraakbein bestaont, namelik:
* Hyalien: Haet 'n groate wieväölheid aan geliekmaesig verdeildje collageenweefsele in 't chondrien, vörmp e hieël gled glijvlak (vèngk sjoekke op) en bevindj zich tösse de rubbe en 't bórsbein.
* Elastisch: Bevatj väöl elastien vaezele in 't chondrien, haet 'n groate vervörmbaarheid en bevindj zich inne naasvläögele en 't naastössesjaot.
* Fibreus (vaezelig): 't Chondrien in 't kraakbein is doortróch mit toe, opeingepakdje collageen vaezele; 't is trèkvas en drökbestenjig en guèf 'n soeppel knaokverbinjing; 't bevindj zich inne tössewervelsjieve en sjaambeinder.
Poalkrink

De **poalkring** zint biezunjer parallelle op 66½ NB en ZB. Op de poalkring kump de zón einen daag de jaor neet op en geit de zón einen daag de jaor neet ónger. 't Aantaal aan daag de jaor det de zón neet opkump of neet óngergeit wuèrtj grótter demaot me vanaaf de poalkring wiejer in de richting van de puèl geit.

De plaats wo de zón einen daag de jaor neet óngergeit versjiltj de jaor. Sómtieds ligk dees naordeliker, sómtieds zudeliker van de poalkrink. Eder jaor haet dus 'nen eige poalkrink. De brèdje van 66½ is 't gemiddeldje van dees jäörlikse sjoemmelinge.

Próntj op de geografische naord- en zuudpoal geit de zón 'n half jaor neet ónger (de poaldaag) en kump t'r 'n half jaor neet op (de poalnach).
Kogenbroich

**Kogenbroich ** is e plaatsjke i de gemingde Jellekerke i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. 't Hat óp 31 november 2014 82 lüj. 't Óp 60 bies 64 meter hoeëg ligkende Kogenbroich weëd óntsjloate durch d'r L42 en um 't gehuch heer sjtruimp 't reveerke d'r Worm. De beboewing va 't dörpke is get versjpried mit 'ne kót weëgke deë leet noa 't vallei va d'r Worm. I 1565 woeëd Kogenbroich vuur 't ieësj vermild ónger de naam *Kogelbroech*. *-Broich* (en vergeliekbaar wöaddeler) beteëkent verlieëging va 't lanksjap, en döks is dat óch waterriek, zoeëwie bei Kogenbroich 't geval is mit d'r Worm.

't Zieër klieëne dörpke hat, óndanks de geringe umvang en inwoeënertal, e leëvendig verenigingsleëve mit joarligse truukkeërenke eveneming, zoeëwie 't sjuttersfieës, 'ne dörpfsfieës, 'ne hirfskirmes, vasteloavenk en verjsiedene kattelige fieësdaag.
Kraudorf

**Kraudorf** is e dörpke i de gemingde Jellekerke dat behuët aa 't Krink Hinsberg i de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. I 't 70 bies 76 meter hoeëg ligkend dörpke, woeënde doa óp 31 november 2012 116 lüj. Drèk t'n noarde va Kraudorf ligk de noaberwielder Nirm, oeë-va e klieën weëgke lup via Kraudorf noa de va Kraudorf oeëstelig geleëge Hoven. Nirm is mit de L42 verbónke, deë va Rankeroa noa Heële vuët. D'r reveer d'r Worm ligk get va d'r weëg aaf.

Kraudorf woeëd i 1144 vuur 't ieësj vermild ónger de naam *Crutorp*. Me associeët de naam döks mit 't verboewe va *Kraut*, 't lokale, Pruusje synoniem vuur suëkerkröter (vergeliek Limbörgs: *kroot*).
Microscoap

'ne **Microscoap** of **microscoop** (van 't Aadgrieks: μικϱός *mikrós* "klein" en σκόπος *skópos* "nej betrachte") is 'n instrument det wuèrtj gebroeke veur veurwirper zichbaar te maken en klein dinger te zeen die mit 't bloat oug neet te zeen zint. De techniek die wuèrtj gebroeke veur det te doon hètj microscopie.

De gebrukelikste microscoap, en dae dae 't ièrs woort oetgevónje, is d'n optische microscoap.

Leechmicroscoape zint zat veur celle en häören opboew te kónne zeen; deze vorm wuèrtj denouch in de meiste sjoale gebroeke. Ouch bestaont elektronmicroscoape die hièl kreftig zeen, mer ouch duur en ingewikkeldj.

De microscoap is dooróntwikkeldj door Antoni van Leeuwenhoek.
Jellekerker

't **Jellekerker** is 't Ripuarisch-Limbörgs dialek, zowie det wuuertj gespraoken in Jellekerke en ómgaeving.

't Jellekerker kèntj gutturalisering (*Hónk* veur "hóndj"), *j* veur *g* (*joot* veur "good") en óneigelike diftónge, wie *Rues* (spraek oet es *roeës*, "roeas") en *Ónnüesele* (spraek oet es *ónnuuezele*). Wiejer gebroek me 't wäördje *Ier* veure twieëdje persoean mieëvaadsvorm "geer".

## Rifferensie
* Schmitz, Wilhelm. *Die misch-mundart in den kreisen Geldern (südlicher Teil): Kempen, Erkelenz, Heinsberg, Geilenkirchen, Aachen, Gladbach, Krefeld, Neuss und Düsseldorf, sowie noch mancherlei volkstümliches aus der Gegend. Für Freunde deutscher Volkskunde, insbesondere für die Lehrer obiger kreise Beleuchtet und Zusammengestellt*. FW Kugelmeier, 1894.
Leiffarth

**Leiffarth** is e dörp i g'n gemingde Jellekerke dat behuët tót 't Krink Hinsberg in 't weste va de Dütsjen bondssjtaat Noardrien-Wesfale. Op 30 november 2012 hat 't 652 lüj. 't Dörp litt ach kilometer noardoeëstelig va g'n sjtad Jellekerke. I de kót bei umgeëving is 't de groeëtste plaatsj. Noaberplaatsje zint Flahstraß, Beeck en Linner. 't Plaatsjke litt tusje de 65 bis 81 meter boave zieënivo. Op d'r hoeëgste punt litt  e motte en deë heuvel weëd doadurch *Burgberg* genuump.

Leiffarth hat innig ikkenomisch beteëkenis en woar óch zjwieër bekamp i d'r Twieëde Weltkreeg. 't Is wie i de ganse sjtreek e groeëtedeels katheliek dörpke. Mit vastelavend sjteet Leiffarth bekank um 't lokale evenemint Hahnenköppen. Heibei weëd 'ne haan op zinge kop gehange i 'ne korf, oeë noa 'ne geblindeukde persoeën d'r kop d'r aaf mót sjloa. Vaweënge touwneëmend begrip vuur de humane behandeling va dere, is deë haan noe mieëtstes vervange durch e nep-exemplaar.
Linner

**Linner** (Duutsj: *Lindern*) is e dörp i de gemingde Jellekerke dat behuët tót 't Krink Hinsberg i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. Óp 30 november 2012 hat 't 1.299 lüj. 't Óp 77 bies 82 meter hoeëg ligkend plaatsj hat infrastruktureel 'ne wiechtige beteëkenis vuur de kót bei umgeëving, vaweëge höar sjtasie. Wieër lup óch d'r L228 en d'r L364 durch Lindern. D'r sjnelweëg A46 va Dusseldörp noa Zittert, en d'r wiechtige B57, ligke óch kót bei. Bezunger is, dat 't dörp weëd umgeëve durch winkturbine's, weil 't dörp groeëtdeels óp inne heuveltóp ligk. Óch is Lindern lokaal as hoeëgste tóp 'n watersjei tusje de ziejrevere d'r Roer aa de oeëstelige deel va 't dörp en de Worm, i 't westelig deel. 't Ganse gebeed echter, behuët wier tót 't sjtruimgebeed va d'r Moas. Aa 't weste sjtruim óch d'r Beeckfließ. Alle revere kanne noa 't sjmilte va sjnee óf vöal nieërsjlaag oet höar oevers treeë.

D'r naam Lindern koam i 945 vuur 't ieësj vuur as *Lintlar*, waat zoeëget beteëkent as *beboewing bei de Linde*. Toendertied sjenkte de eëdsbissjop va Kölle, eëdsbissjop Wichfrid, 't versjtarkte hoes *Lintlar* aa 't Ursulakloeëster. 't Dörp hat óch 'n sjtrategisje ligking en doadurch woeëd Lindern, meh óch de heuvels richting d'r noaberplaatsj Linnich i 1444 sjtrieëdtoneel i d'r Twieëde Geldersje Suksessiekrieëg (zuut: Sjlaag va Linnich). Aa d'r weëg noa Linnich herinnert 't Hubertuskrüts nag aa d'r veldsjlaag. Bies 1 januari 1972 woar 't 'n zelfsjtandige gemingde.
Windjturbien

'n **Windjturbien** is 'n modern windjmeule die wuuertj gebroek veur lektriciteit op te wèkke. Döks staon windjturbiens geconcentreerdj in groeate parke, wie oppe Maasvlakte. 'n Windjturbien zètj mit 'n drejjendje bewaeging de windj óm in lektriciteit middels 'ne generator.

Es methood veur innerzjie op te wèkke zeen windjturbiens hieël miljeuvruntjelik, meh ze höbben 't naodeil det ze neet ummer wirke; bie te weinig, mer ouch bie te väöl, windj staon ze stil. 'n Anger naodeil is det väöl veugel doeadgaon wen ze inne wiekke vlege. Daonaeve make de enorm wiekke väöl lewej. Ouch zeen väöl luuj windjturbiens es landjsjapsvervoelendj.
Müllendorf (Jellekerke)

**Müllendorf** is e dörpke i de gemingde Jellekerke dat behuët tót 't Krink Hinsberg i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. 't Óp 62 bies 71 meter hoeëg ligkend dörpke hat i december 2013 128 inwoeëners. 't Ligk drèk aa 't reveerke d'r Worm. Aa d'r uëverziej ligk ge noaberwielder Kogenbroich, aa g'ne kank gesjeie durch e lieëger geleëge veld. D'r L364 vuët durch Müllendorf en bei Kogenbroich ligk d'r L42. Müllendorf sjtóng va'naaf 1510 bekank as *Moellendorp* en is verneump noa de Müllendorfer Mühle, 'n watermuële deë bies 1965 't aagezich va 't dörp domeneërde.

't Dörp kint 'ne leëvendige gemeensjap mit regelmieësig evenemingke en 'n gooddeels kattelige bevólking, wie i 't ganse Rienlank en 't keltureel zieër aaverwanke Limburg.