open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iraklion (departemint)

**Iraklion** (Nuigrieks: *Ηράκλειο, Irákleio*) is ei vaan de 4 Griekse departeminte in Kreta. Bis 2011 waor 't departemint 'n perfektuur (*nomos*). Dat hilt in tot 't d'r 'n regiering goof. Dit is sins dat jaor evels nimmie 't geval, en dat gilt ouch veur de aander departeminte in Griekeland, die noe neet es perfekture mer regionaol einheije bekind staon (*perifereiaki enotita*). Qua oppervlaak, meh ouch cultureel belaank, stoon de Grieks departeminte geliek aon de Franse départements, de Duutse Regierungsbezierke en de Belzje en Neerlandse provincies. In de EU steit zoe Grieks departemint, zjus wie de zjus genömde bestuurlek laoge, bekind es 'n distrik en gei regio. De hoofplaots vaan Iraklion is 't gelieknaomeg Iraklion. In d'n Törksen tied stoond Iraklion bekind es *Rabdel-Khandak*. 't Oppervlaak vaan Iraklion is 2.641 veerkante kilometer. 't Gief d'r 304.207 inwoeners volgens de census vaan 2011. Dit maak 't bis 'n deechde vaan 111. 't Gief 26 gemeintes in 't departemint, 0 gemeinsjappe (plaotse die gein oonaofhenkeleke gemeinte vörme) en 7 provincies, die neet te vergelieke zien mèt de Limbörgse provincies. Ze zien door de EU geliek gestèld aon de arrondisseminte, zoewie de Belzje arrondisseminte, Duutse Kreuzen en Neerlandse COROP dat ouch zien.
Kos

**Kos** (Nuigrieks: *Κως*) is e Grieks eiland dat oonderdeil is de Zuid-Egeïsche Eilen. 't Eiland ligk in de Egeïsche Zie en behuurt bij de eilengróp Dodekanesos. 't Oppervlaak vaan 't gans eiland is 290 veerkante kilometer. De lengte is 40 en de breidte ach kilometer. 't Hoegste punt vaan Kos is de berg Dikeos, dee 846 meter hoeg is. Volgens de census vaan 2011 gief 't 33.300 inwoeners op 't eiland. Kos behuurt bij 't departemint Kos (departemint) (same mèt Nisyros) en 't eiland vörmp ein gemeinte op ziechzelf. De hoofplaots is 't gelieknaomeg stedsje. 't Gief op Kos al besjaoving sins d'n elfde iew v. Chr..

## Weblinks
* Officiële website vaan de gemeinte Kos
* Nederlandstaolege toeristische website euver 't eiland
Dhilos

**Dhilos** (Nuigrieks: *Δήλος*) is e Grieks eiland wat behuurt tot de Zuid-Egeïsche Eilen. 't Eiland ligk in de Zuid-Egeïsche Zie en is oonderdeil vaan de eilengróp Cyclade. 't Oppervlaak vaan 't gans eiland is 3 veerkante kilometer. De lengte is zoe'n 5 kilometer en de breidte 0,25 km. 't Hoegste punt vaan Dhilos is de berg Kynthos, dee 113 meter hoeg is. Volgens de census vaan 2011 gief 't 24 inwoeners op 't eiland. Dhilos behuurt tot 't departemint Mikonos (departemint) same mèt Mikonos en 't eiland vörmp ein gemeinte op ziechzelf. 'n Hoofplaots gief 't eigelek neet. De 24 lui die d'r woene, behiere de slaopgelegenhede aon de kös veur toeriste, veurnaomelek oet 't noorde en weste vaan Europa. 't Gief op Dhilos al besjaoving sins d'n twiede iew v. Chr.. In de aajdgrieksen tied woort 't eiland *de heilege straot* geneump.
Iesselmaer

't **Iesselmaer** is e maer in Nederlandj. 't Is óntstange nao 't aafsloete van e deil vanne Zuderzieë. d'n Aafsloetdiek woort vóltoeadj op 28 mei 1932 enne officieel naamsverangering vónj plaats op 20 september 1932. 't Maer woort verneump nao de reveer d'n Iessel, dae dao-in oetmóndj. 't Deil vanne vreuger Zuderzieë t'n naorde vannen Aafsloetdiek wuuertj allewiel toete Waddezieë geraekendj. De Zuderzieë is óntstangen inne begin vannen dertieëndjen ieëf nao Christus, naodet zieëwater tiejes euverstruimingen 't Almaere instruimdje. De Romeine kanjen 't Almaere óngere naam Flevomaer.

Doren aanlag vannen Houtribdiek in 1976 woort 't Markermaer aafgesplits van 't Iesselmaer.
Boean

**Boean** is d'n algemeine naam veure aetbaar zäöj van e groeat aantaal aan saorte binne de vlinjerblomefemielje (*[[Leguminosae]]* of *[[Fabaceae]]*). Daotoe behuueren alle peulvröchte. Zónger wiejer toeveuging wuuertj meistes de gewuuen boean gemèndj. De naam "buuenkes" haet meistes betrèkking op sperzeboeane.

## Inkel saorte
**Arachis*
***hypogaea* of pinda
**Cajanus*
***cajan* of doevenert
**Canavalia*
***ensiformis*
**Cicer*
***arietinum* of kikkerert
**Cyamopsis*
***tetragonoloba* of guarboean
**Glycine*
***max* of sojaboean
**Lablab*
***purpureus*
**[[Lathyrus]]*
***sativus*
***[[Lathyrus tuberosus|tuberosus]]* of verkesboean, knol: aerdeikel (aerdaker)
**Lens*
***culinaris* of linse
**[[Lupinus]]* 
***mutabilis*
***Erythrina*
**Macrotyloma*
***uniflorum*
**[[Phaseolus]]*
***acutifolius*
***coccineus* of prónkboean
***lunatus*
***[[Phaseolus vulgaris|vulgaris]]* of gewuuen boean, peule: sperzeboean en anger variëteite, wie neerboean (kidneyboean), witte boean, broen boean
**Pisum*
***sativum* of ert
**Psophocarpus*
***tetragonolobus* of vleugelboean
**[[Vicia]]*
***faba* of tuinboean
**[[Vigna]]*
***aconitifolia*
***angularis* of zukiboean (ouch: adzukiboean, azukiboean)
***mungo* of uradboean
***radiata* of mungboean
***umbellatta*
***unguiculata* of koe-ert, ougeboean
**Stizolobium*
**spp of fluweelboean
**Tylosema*
***esculentum* of maramaboean
Boen

**Boen** of **boenwas** is 'n óngerhaadsperduk veur houtere floere, muibelen en betummeringe (wie lammezering).

## Samestèlling
Traditioneel besteitj boen oet biejewas opgelos in terebentien (*terpentijn*) of verzeipdje biejewas. Later woort de receptuur aangepas, beveurbeildj de toeveuging van carnaubawas veure boen slietvaster te maken enne vervanging van terebentien mit 't baeterkoup terpentien (*terpentine*).

Allewiel waeren ouch aerdwasse wie vazzelien oet aerdaolje en broenkaol gebroek. De nuudste wasse bestaon gans of deils oet silicoonperdukte.

Naodeilig is det boen weinig waerstandj haet taenge water.

## Gebroek
Boen wuuertj gebroek veur e dón besjurmendj en glanzendj läögske op hout aan te bringe.

## Zuuch ouch
* Boean (veure peulvröch)
Naxos

**Naxos** (Nuigrieks: *Νάξος*) is e Grieks eiland wat behuurt bij de Zuid-Egeïsche Eilen. 't Eiland ligk in de Egeïsche Zie en behuurt bij de eilengróp Cyclade. 't Oppervlaak vaan 't gans eiland is 448 veerkante kilometer. 't Hoegste punt vaan Naxos is de Zas, dee 1004 meter hoeg is. Volgens de census vaan 2011 gief 't 25.000 inwoeners op 't eiland. Naxos behuurt bij 't gelieknaomeg departemint es oonaofhenkelek regionaal einheid same mèt Amorgos en 't eiland vörmp twie gemeintes: Naxos en Amorgos. De hoofplaots is 't gelieknaomeg stedsje. 't Gief op Naxos al besjaoving sins 3000 veur Christus. In de Aajdgrieksen tied woort 't eiland ouch wel *Portára* geneump, nao de bekinde poort die de Awgrieke höbbe achtergelaote op 't eiland. Plan waor de poort oet te bouwe bis e reusechteg gebouw um de God Apollo te iere. Dit is evels nao de val vaan d'n hierser noets gelök. In de Vieftienden iew waor Naxos e bekind hertogdom in Zuid-Europa. 't Eiland is bekind door zien Venetiaonse architectuur, door de lange euverhiersing vaan Venies. Heidoor gief 't ouch nog altijd 'n belaankriek katholieke minderheid oppe eiland, neve de Griekse orthodoxie.
Thira

**Thira** (Nuigrieks: *Θηρα*), **Thera** of, of vaan 't Venisisch **Santorini** (Σαντορίνη, aofkomsteg vaan Sant Irini of Sint Irene, die hei in ballingsjap is gehiemeld in d'n daarden iew) is e Grieks eiland dat behuurt tot de Zuid-Egeïsche Eilen. 't Eiland ligk in de Egeïsche Zie en behuurt tot de eilengróp Cyclade. 't Oppervlaak vaan 't gans eiland is 105 veerkante kilometer. Volgens de census vaan 2011 gief 't 18.560 inwoeners op 't eiland. Thira behuurt tot 't gelieknaomeg departemint es oonaofhenkelek regionaal einheid en 't eiland vörmp twie gemeintes: Thira en Oia. De hoofplaots is Fira. Volgens d'n auteur Graham Philips zowwe de völkaonoetbarstinge in de Aajdgriekse tied in Thira zoen duuster wolke achter höbbe gelaote in Zuid-Europa en 't Midde-Ooste tot dit dezelfde duuster wolke waor die Mozes zaog tijdes de Plaoge vaan Egypte.
Staotsgreep

'ne **Staotsgreep**, **coup**, **coup d'état** of **poetsj** is 'n plötslige, illegaal aafzètting van 'n regering, meistes door 'n klein groep van 'n instèlling vanne bestäöndje staot, gewuuenlik door 't leger, veure aafgezatte regering te vervange door 'n anger instèlling; zie 't börgerlik of milletaer. 'ne Staotsgreep is geslaag es de euverweljigers häör dominantie vestige wen de zittendje regering neet d'rin slaag häör machsversterking te veurkómmen of mit succes te waerstaon. Es de staotsgreep ofwaal neet gans mislök, ofwaal neet gans succes book, zal de poeaging toet 'ne staotsgreep wersjienlik leie toet 'ne börgerkrieg.

Meistes maak 'ne staotsgreep gebroek vanne mach vanne bestäöndje regering veure politische mach te griepe. 'ne Staotsgreep besteitj volges Edward Luttwak oete infiltratie van e klein, meh kritisch deil van 't staotsapparaat, det den wuuertj gebroek veure regering te verdringe van häör kóntraol euvere res van 't staotsapparaat. Dus is gewaopendj geweldj, zie 't milletaer of paramilletaer, gei tupisch kènmirk van 'ne staotsgreep.
Binnestaot

'ne **Binnestaot** is 'n ónaafhenkelik landj det gans door 't vastelandj van anger lenj wuuertj ómgaeven en det geinen drekken toegank haet toete aope zieë. Binnestaote zeen veur toegank toete zieë dus ummer aafhenkelik van anger lenj. In 2012 bestingen in totaal veerenvieërtig binnestaote.

Binnezieëje zeen allein mitte oceane verbónje middels 'n zieëstraot, wie de Oeaszieë, Middellandjse Zieë enne Zwarte Zieë. Dees zieëstraot is van groeat strategisch belang, wobie eint of twieë lenj de kóntraol höbben euveren ingank van dees zieëjen enne aan dees binnezieëje gelaenge lenj denwaal gein binnestaote zeen, meh waal aafhenkelik zeen vanne lenj die de kóntraol höbben euver dees zieëstraote.

'nen Eilandjstaot is 't taengegestèldje van 'ne binnestaot en wuuertj gans door water ómgaeve.
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** (Xhosa; IPA: /xoˈliɬaɬa manˈdeːla/) (Mvezo, 18 juli 1918 – Johannesburg, 5 dieëtsember 2013) waas 'ne Zuud-Afrikaansen anti-apartheidsstriejer en politieker.

Vanaaf 1944 waas Mandela betróch bieje stried van 't Afrikaans Nationaal Congres (ANC) taenge de apartheid in Zuud-Afrika. Es de leier vanne milletaeren tak van 't ANC woort t'r in 1963 opgepak en kreeg t'r 'n laeveslang gevengenisstraof opgelag. In 1990 koom d'r vrie en woort 't ANC gelegaliseerdj. Same mit president F.W. de Klerk kreeg Mandela in 1993 de Nobelpries veure Vraej veur "häör inspanninge veur 't vraejzaam ènj van 't apartheidsrezjiem en 't lègke vanne fóndieëringe veur e nuuj dimmekratisch Zuud-Afrika".

Bieje ieëste vriej, neet-raciaal verkezingen in 1994 woort d'n op det memènt viefensevetigjäörige Mandela gekaoze toet president van 't Republiek van Suid-Afrika. In 1999 trooj d'r aaf. In Zuud-Afrika wuuertj t'r betrach es de "Vader des Vaderlandjs". Ziene bienaam waas Madiba, de naam in ziene clan veur Thembu-keuninge.
Mikonos

**Mikonos** (Nuigrieks: *Μύκονος*) is e Grieks eiland wat behuurt tot de Zuid-Egeïsche Eilen. 't Eiland ligk in de Egeïsche Zie en behuurt bij de eilengróp Cyclade. 't Oppervlaak vaan 't gans eiland is 86 veerkante kilometer. 't Hoegste punt vaan Mikonos is 341 meter hoeg. Volgens de census vaan 2011 gief 't 10.190 inwoeners op 't eiland. Mikonos behuurt bij 't gelieknaomeg departemint es oonaofhenkelek regionaol einheid en 't eiland vörmp 'n gemeinte op ziech. De hoofplaots is 't gelieknaomeg stedsje. 't Gief nog 'n tiental aander dörpkes oppe eiland. 't Gief op Mikonos al besjaoving sins d'n èlfden iew veur Christus. In de Aajdgrieksen tied woort 't eiland nao ziene stiechter *Miknos* verneump, dee de kleinzoon zow zien vaan de god Apollo.
Bergs (Roerdale)

't **Bergs** is 't Limburgs dialek zowie det waerd gekald in Berg aan de Roer. 't Is 'n Oos-Limburgs dialek. 't Versjilt neet zoväöl van 't Remunjs, behalve det 't get gemouilleerder is en de korte "a" aventoe 'n "e" waerd, vergeliek Remunjs *gepas* mit 't Bergs *gepesj*. 

Kinmèrke: *i<u>ch</u> - ma<u>k</u>e - doe - b<u>ou</u>m - hó<u>ndj</u> - <u>sjl</u>ank - <u>sj</u>aop - rech<u>&nbsp;</u>*.

## Zeen ouch
* Dialek in de Roersjtreek
Archimedes

**Archimedes van [[Syracuse (Italië)|Syracuse]]** (287-212 v. Chr.) waas 'ne wiskóndige en netuurkóndige oete Griekse aadheid.

## Biografie

Archimedes woort gebaoren in Syracuse in 287 v. Chr. Hae waas de zoon vanne sterrekóndige Phidias en behuuerdje toete femielje van Hiëro II, tiran van Syracuse.

Aangetróch dore kènnis enne roem vanne weitesjappers inne universiteitsstad Alexandrië wo ouch de Bieb van Alexandrië loog, góng d'r dao wiskónde studere mitte lieërlinge van Euclides. Hae lieërdje dao ouch Eratosthenes kènne. Wersjienlik haet t'r hie ouch 't princiep van zien sjroef óntdèk. Dees wuuertj nag ummer in Egypte gebroek veure akkere te bevleuje.

Nao zien studies góng d'r trögk nao Syracuse en lag zich toe op alle óngerdeiler vanne wiskónde enne fysica, vanne abstrakte mattematiek toete praktische mechanica. De rizzeltaote van zien óngerzeuk sjreef Archimedes op in 'n reeks monografieje, die opvalle door klaorheid, einvaad van kalle, deepgank en oearsprunkelikheid. Tieën van dees monografieje zeen nag bewaardj gebleve.

De óntdèkking vanne nao zich geneumdje wèt (zuuch hoger) stalj 'm in staot te bewieze det 'n gólj kroean van Hiëron doren aedelsmeed waas vervalsj door toeveuging van zilver. 'n Anekdoot vertèltj det t'r, doe d'r 't theoretisch bewies haw gevónje, entousias de straot op leep en sjrieëfdje: "Eureka, eureka!" (*Ich höb 't (gevónje); ich höb 't (gevónje)!*)

Veure groeate massa van zien tiedgenoeate waas Archimedes aevel veurnamelik d'n oetvinjer van alderhenj kriegs- en anger tuug, apparate, hijskranen en ketrólle. Hae perfectioneerdje ouch de wirking vanne Egyptische watersjroef.

Bieje innaam van Syracuse dore Romeinen in 212 v.Chr. (tiejes de Twieëdje Punische Krieg) woort t'r door 'nen euverieverige, neet-naodinkendje Romeinse sjeldaot doead gemaak. Nao zien doead bleek det t'r haw naogelaote de principes van zien oetvinjingen in gesjrifte vas te lègke. Oet det bliek wiezieër Archimedes zich slechs inspandje veur loeter 't theoretische en speculatieve, en gein belang hechdje aan waat dem baat of veurdeil hej kónne bringe.

## Vónjste
* Hae vónj 'n gooj benaejing van pi (223/71  b.
* Wèt van Archimedes:
** 'n In 'n vleujstof ónger water geduudj lief óngervindj 'n opwerse krach die geliek is aan 't gewich vanne verplaatsdje vleujstof.

De oetvinjing vanne sjroef van Archimedes wuuertj ouch aan Archimedes toegesjreve.
Vraej

**Vraej** sleitj op 'nen toestandj van rös en geldj es 't taengeneuvergestèldje van krieg. Róndj 1200 mèndje 't waord "wèttelike besjurming taenge waopegeweldj". Mit e vreiesverdraag wuuertj d'n euvergank van krieg (waopestilstandj) nao vraej gemarkeerdj; 'n kriegsverklaoring is daovan 't taengeneuvergestèldje. Vreiesverdrager die in 'n bepaoldje plaats waere geteikendj kriege döks de naam "Vraej van ..." (dink aan Vraej van Versailles). d'n Tak vanne weitesjap die percèsse die toet vraej leien en die dit in standj haje bestudeertj hètj de irenologie. De naam van dit vak is aafgelèdj gewaore van 't Grieks waord veur vraej: "eirene".

Saer 1901 wuuertj jäörliks de Nobelpries veure Vraej toegekandj.

In bepaoldje spraoke wie 't Arabisch en 't Hibrieëfs is 't gebroekelik einanger de gojen daag te zègke mit 't waord veur vraej, *salaam*/*sjalom*, of 'n zats worin vraej wuuertj toegewuns.

Van 't Letiens waord veur vraej, *pax*, zeen diverse begrippen aafgelèdj, wie pacifisme, de filosofie die geweldjsloeasheid en vraej naostraef.

E kristelik symboeal veur vraej is de doef, die döks de vreiesdoef wuuertj geneump, en verwies nao d'n Heilige Geis.
Fjoeal

De **fjoeal** is e snaorinstermènt mit veer snaore. 't Is 't kleinste lid vanne fjoealfemielje en haet 't hoogste bereik. De klank wuuertj veurtgebrach dore snaoren in trilling te bringe mit 'ne striekstek (*arco*) of door te tokkele mitte vingere (*[[pizzicato]]*). d'n Houtere klankkas deentj veur 't geluid vanne trillendje snaore te versterke. De fjoeal wuuertj meistes bespeeldj door 'm tösse de kin enne sjouwer te klemmen en mitte vingere vanne linkse handj de snaoren aaf te drökke taenge de ebbenhoutere toets veur zoea de snaor te verkórte (en dus hoger te laote klinke).

## Stumming
De veer snaore zeen normaal gespraoke gestump in rein kwinte, van lieëg nao hoeag: G (g), D (d'), A (a'), E (e") (aezelsbrögkske: *Geef De Aap Eten*).

## Zuuch ouch
* Altviool
* Cello
* Contrabas
Krieg

'ne **Krieg** of **aorlog** is 'ne gewaopendje stried tösse völker of staote. Es etnische of religieus gruup binne dezelvendje staot mitein 'ne gewaopendje stried veure sprèk me van 'ne börgerkrieg. Me sprèk van 'ne weltkrieg es 'n mieëderheid vanne grótste en sterkste lenjer euvere ganse welt bieje krieg is betróch. Kriege tösse staoten óngerling zeen allewiel zeldjzaam.

Taengeneuver krieg steitj vraej, 'nen toestandj worin völker en naties 't bestaon van einanger respekteren of zelfs wardere. Tösse krieg en vraej zeen alderlei tössevörm dinkbaar, wie de Kaje Krieg of 'ne waopestilstandj.

Vanaaf 't begin is kriegveuring al óngerworpe gewaes aan wètten en reglemente, al zeen dees inne loup vannen tied waal verangerdj. Mit naam is mieë naogedach euvere rechvaerdiging van 'ne krieg. Saer 1945 is volges 't internasjenaal rech 't zoeameh veure van 'ne krieg gei gerechvaerdig middel mieë veur 't oplosse van kónflikte. Pas wen alle diplomatieke middele zeen oetgepötj kan waere beslaote toeten inzat van gewaopendje middele.

Tróds alle internasjenaal wètgaeving waere daacheliks nag väöl kónflikte mit waopes beslech, zónger det alle diplomatieke middelen oetpöttendj zeen benötj gewaore. Döks ómzeiltj me d'n term "krieg" door "gewaopendj kónflik" te broeke.
Pierelinge

**Pierelinge** (*Lumbricidae*) zeen 'n femielje van óngewerveldje bieëster die behuuere toete ringwörm (*Annelida*). Pierelinge behuuere toete *[[Oligochaeta]]*; dit is 'n groep van wörm die de zieë höbbe verlaoten en in zeutwater, mer ouch op 't landj kónne laeve. Pierelinge kómme weltwied gans algemein veur, oetgezunjerdj in druueg klimaten en op Antarctica.

Meistes zeen ze in groeate aantale te vinje; inkel saorte zeen weltwied oetgezatte gewaore veure baomstructuur te baetere. Pierlinge höbbe door 't grave van tunnels en 't aafbraeke van plantjaerdig matterjaal 'ne groeaten invlood oppe baomstructuur. Weltwied guuef 't óngevieër 670 saorten aan pierelinge die in lingdje variëre van inkel centimaeters toet decimaeters.

Bie 't trille vanne baom kroepe de pierelingen oete gróndj; dit kan dore loupbewaeginge van bieëster waere veroearzaak of door miensjelik hanjele, wie mit behölp van 'ne stek. Ónger netuurlike ómstenjigheje kómme pierelinge baove door graafbewaeginge van möl. Pierelinge kómmen ouch baovegróndjsj bie raengerechtig waer veur te paere; ze zeen wiejer veural 's nachs aktief. Inne wintjer kroepe ze deper de gróndj in en gaon ze in 'n saort van wintjerslaop of diapause. Sómmige gewerveldje bieëster zeen sterk aafhenkelik vanne pierelingen ómdet ze 'n wichtige brón van voor vörme; veurbiljer hievan zeen de mol enne maerelink.

## Zuuch ouch
* Gewuuene pierelink (veure saort die in Limbörg 't meiste veurkump)
Nieldelta

De **Nieldelta** (Arabisch: *دلتا النيل*) is de hieël groeate mónjing vanne reveer de Niel in 't naorde van Egypte. De gróndj vanne Nieldelta is al mieër es viefdoezjendj jaor hieël vröchbaar en ónger anger daodoor riek aan archeologische bezeenwaerdigheje vanne aaj Egyptische cultuur.

De wèstelike houfaaftakking vanne Niel, die in naordwèstelike richtinge inne Middellandjse Zieë oetkump bie Rosetta, hètj de Rosetta-aaftakking. De oeastelike houfaaftakking die in naordoeastelike richting inne Middellandjse Zieë oetkump, hètj de Damietta-aaftakking. Dees móndj oet inne zieë bieje plaats Damietta.

Ane naordkantj vanne Nieldelta ligk 'n aantaal aan maere: in 't naordwèste bie Alexandrië 't Mayroet-maer en 't Idkoe-maer, in 't naorde 't lankgerekdje Boeroelloes-maer en in 't naordoeaste bie Damietta 't Manzala-maer.

Ane zuudpuntj vanne Nieldelta ligke Caïro en Gizeh. De Nieldelta is óngevieër 24.000 km² groeat.
Gewuuene pierelink

De **gewuuene pierelink** (*Lumbricus terrestris*) is 'ne bustelerme wörm (*[[Oligochaeta]]*) oete orde *[[Haplotaxida]]* enne femielje vanne pierelinge (*Lumbricidae*). Van alle pierelingen in Europa is dees saort de bekèndjste en algemeinste saort. 

## Besjrieving
De wörm bereik 'n totaal lieflingdje van tieën toet dertig centimaeter en wuuertj betrach es 'n anekische saort. Ze grave depe geng. De gewuuene pierelink is te vinjen in alle ómgaeving mit 'ne streujsellaog. Bie naat waer kroepe ze nao baove. 't Zeen nöttige bieëster die de gróndj loeftig en vröchbaar make. Ze waere döks door veugel oete gróndj getróch.
Zeef

E **zeef** (ouch *zif*) is 'n instermènt det wuuertj gebroek veur mingsele te sjeien op gróndj vanne korrelgruuedje, of vas van vleujbaar. Waat waal of neet dore zeef vèltj wuuertj dus gesorteerdj in grótter of kleinder es de äöpeningen in 't zeef.

## Toepassinge
E zeef wuuertj op väöl versjillige menere toegepas.

Inne keuke wuuertj 't zeef gebroek veur te veurkómme det kluntjes óntstaon pf veure zaachte vröchte d'r doorhaer te wrieve, wie bie 't make van zjem. 

Veur matterjalen op saort of gruuedje te sortere waere zever gebroek bie 't uigste van landjboewperdukte, inne archeologie, gróndjmechanica, bie forensisch óngerzeuk, bie 't zeuke nao góld of bie 't sortere van (boew)aafval.
Belasting

**Belasting** kan verwieze nao:
*belasting (fiscaal), dore euverheid gehóffe geldj.
*belasting (constructielieër).
*belasting (lektrotechniek).
*belasting (liefelik).
Belasting (fiscaal)

Ónger **belasting** wuuertj 'n algemein verplichdje betaling ane euverheid door e rechssubjèk verstange, wotaengeneuver gein individueel prestaasje van die euverheid aan det rechssubjèk steitj. Belastinge waere gehóffen op gróndj van 'n wèt ('t zoeageneump legaliteitsbeginsel, neergelag in artikel 104 vanne Gróndjwèt). Wen taengeneuver de betaling waal 'n individueel prestaasje vanne euverheid aan 't rechssubjèk steitj, den sprèk me van 'n retributie. Algemeinder sprèk me ouch euver 'n höffing.

Me maak 'n óngersjied tösse direkte en indirekte belastinge.
Belasting (constructielieër)

'n **Belasting** inne constructielieër is 'n krach of e memènt det inwirk op (e bepaoldj deil van) e veurwèrp of 'n constructie. Mitte totaal belasting wuuertj 't gehieël van al de aafzunjerlike belastinge gemèndj,

Inne constructielieër en sterkdjelieër waere vanoete diverse belastinge 'n óntwirpbelasting beraekendj. Dees óntwirpbelasting is samegestèldj oete diverse aafzunjerlike belastinge die waere gekómbineerdj door gebroek te make van diverse belastingsfactore wie veiligheidsfactoren en samestèllingsfactore. De belastingsfactore zeen vasgelag in Europose norm EN 1991 (Eurocode 1). De óntwirpbelasting is de maximaal belasting die 'n constructie kan opnumme zónger te mislinge. 

Ónger invlood van belastinge zöllen in 'n constructie inwenjige spanningen en vervörmingen optraeje. 'nen Inzjenjäör zal 'n constructie ummer zoeadanig verzeuke te óntwirpe det de wirkelik optraejendje belasting ummer lieëger blief es de óntwirpbelasting. Es de wirkelik optraejendje belasting grótter wuuertj es de óntwirpbelasting zöl de constructie mislingen of bezwieke.
Belasting (liefelik)

**Liefelike** of **fysieke belasting** haet betrèkking toete bewaegingen of krachte die me mót oetveure, tiedes 't wirk (dink ouch ane wirkhajing), 't sporte of anger bezigheje. Bewaeginge wo me aan mót dinke zeen höffe, denaerzètte, duje, trèkke, drage, väöl krach zètte, väöl loupe, herhaoldje bewaeginge, örges aan bloeatstaon (wie trillinge) of wirken in 'n óngemekkelike hajing. Väöl klachte die luuj oploupen op 't wirk höbbe te make mitte liefelike belasting.
Belasting (lektrotechniek)

'n **Belasting** is 'nen algemeinen term veur e lektrikelement det is aangeslaoten op 'n spanningsbrón of stroumbrón en dao-oet lektrikstroum verbroek. 't Element kan 'n lamp zeen of 'ne lektrikkachel, mer ouch 'n apparaat wie 'ne computer. In 't vakjargon wuuertj belasting gebroek veure gruuedje vanne lektrikstroum. 

## Gebroek
De naodrök ligk op 't feit det de spanningsbrón wuuertj belas en dus stroum levertj en ónger die ómstenjigheje fónksjeneertj wie 't zich huuertj. 'ne Versterker mót stabiel blieve; 'n batterie of 'nen accu mót neet euverbelas waere; de zekering mót gans blieven, en zo wiejer. De functie die 't apparaat of de component vervöltj is van óngergesjik belang; ze zeen óngerling oetwusselbaar. Wichtig is det de belasting gesjik is veure brón worop dees is aangeslaote. Dus blieve spanning en stroum binne veilige grenze. Bie wusselspanning mót de impedantie de juuste waerd höbbe.
Kabbeljauw

De **kabbeljauw** (*Gadus morhua*) is 'ne vis oete femielje vanne kabbeljauwe (*Gadidae*), inne orde vanne kabbeljauwechtige (*Gadiformes*), dae veurkump innen Atlantischen Oceaan. De saort kump ouch veur inne Naordzieë en is ikkenomisch gezeen 'n wichtige saort. Zowaal door beroeps- es sportvissers wuuertj väöl d'rop gejaag.
Dörsj

d'n **Dörsj** of **forel** (*Salma trutta*) is 'ne vis mit e griesgruuen lief oppe rögk, gaelgries ane ziekantje mit roeaj en zwarte vlekken en 'ne witgrieze boekkantj. De vètvin bevindj zich wied anen achterkantj. De bek is bezatj mit klein tenj. De lieflingdje kump meistes net mieër es 'nen halve maeter.

De saort kump veur langs de kus van Naord- en Midden-Europa en is populair bie sportvissers.

Gewuuenlik maak me 'n óngersjied tösse de volgendje drie óngersaorte:
* Zieëforel, 'n trekkendje (anadroom) vorm vannen dörsj: *Salmo trutta trutta*;
* Maerforel, *Salmo trutta lacustris*;
* Baekforel, *Salmo trutta fario* (kump ouch veur in Limbörg).
Gruus

De **gruus** (*Leuciscus leuciscus*) is 'ne lich gaelgries toet gruuengries gekluuerdje karper mit 'n maximaal gruuedje van 30 cm. In Limburg kump de vis veur inne Grensmaas.

## Trivia
* 't Waord "gruus" wuuertj ouch gebroek veur fien körrelkes, wie van stein, aan te duje. E veurbeild hievan is "kaolegruus".
Loead

**Loead** is e sjemisch element mit 't symboeal **Pb** en 't atoeamnómmer 82. 't Is e dónkergries houfgroepmetaal.

## Isotoeape

Oppe Aerd kómme drie stabiel loeadisotoeape veur, eine radioaktieve isotoeap mit 'n dusdanig lang halveringstied det 't ouch es stabiel kan waere betrach en 'n aantaal aan radioaktieve isotoeape mit kórter halveringstieje.

## Toxicologie
Langdoerige bloeatstèlling aan loead en loeadverbinjinge kan herrebesjajiginge veroearzaken en toet beveurbeildj dementie leie. Loeadcarbonaat woort in varf gebroek, mer ouch es decoratie op behang. Sjilfere mit loeadcarbonaat höbben 'n e bietje 'ne zeute smaak. Inne neugetieëndjen ieëf koom 't dökker veur det klein kinjer hie-op kawdje; veur e zich óntwikkelendj herre is de mentaal sjaaj hieël groeat en blievendj.

Veur dezelvendje raejene is 't neet mieë toegestange loead te gebroeke veur waterleijingen of veur waterleijinge te soldere. Mit modern knelfittinge zeen alle verbinjinge te make.
Berf

De **berf** (*Barbus barbus*) is 'ne gestruimliendje karperechtige vis (*Cyprinidae*) vanne middelluip van revere, de zoeageneumdje berfzaon.

## Veurkómme
De berf kump veur in Wès- en Midden-Europa, t'n naorde vanne Alpen enne Pyreneeë. In Limbörg is de vis redelik algemein en kump t'r beveurbeildj veur inne Roer enne Maas. Vreuger pejdje de vis ouch in baeken in Limbörg, wie de Jeker enne Gäöl. Herstèl vanne grindjbèdder kan d'rveur zörge det de berf taalrieker wuuertj in Limbörg.

Berve kómme veur inne nag snel-struimendje middelluip van revere. Hae kump ouch väöl veur inne grótter baeke. Groeate berve höbben 'ne veurkäör veur bäöm van graof grindj; klènder berve kómme mieë veur op bäöm mit fiene, zenjige grindj.
Maon (vis)

De **maon** (*Squalius cephalus* of *Leuciscus cephalus*) is 'ne middelgroeate vis mit 'n speulvorm. Hae behuuertj toete *[[Cyprinidae]]* (karperechtige).

De maon kump in Limbörg ónger anger veur inne Roer enne Maas. De vis stèltj minder hoeag eisjen ane ómgaeving es beveurbeildj de berf of de kómmel. Op plaatse wo dees twieë vissaorten achteroetgaon, geitj de maon döks in aantaal veuroet. Versjillige maotregele die waere genómme veure visstandj op piel te haje zeen: 't zörge veur sjoean waterbäöm inne groeate revere, 't ophöffe van brere bie stoewen en mieë variaasje laoten óntstaon in baomdeepdjes, 't baeter toegenkelik make van baeke die oetmónjen oppe groeate revere, d'n aanlègk van naevegäöle die es opgreujgebiede kónne denen enne zuvering van aafvalwater.

## Zuuch ouch
* Maon
Röts

De **röts** (*Rutilus rutilus* of *Leuciscus rutilus*) is 'ne vis oete femielje vanne karperechtige. In Nederlandj is 't de algemeins-veurkómmendje vis, dae bao in eder watertuup in groeaten aantale veurkump.

De röts is hieël algemein en laef in gans Europa t'n naorde vanne Pyreneeën enne Alpe, meh neet in Sjotlandj en Ierlandj; hae kump ouch veur in groeate deiler van Wès-Azië.

In Nederlandj wuuertj de röts zelje toet noeatj gegaeten en deentj t'r veural es aos veur anger visse. 't Is veurnamelik 'ne geleefdje vis veur sportvissers.

## Zuuch ouch
Kommel

'ne **Kommel** is e diek stök touw, euver 't algemein dieker es 'ne vinger. 'ne Kommel woort vreuger gebroek veur beveurbeildj zwaor gerei, wie muibelen, op te takele nao hoger verdepinge, mer ouch veur dinger aan te hange, wie de kirkklok. 

## Zuuch ouch
* Kómmel
Kómmel (vis)

De **kómmel** of **noos** (*Chondrostoma nasus*) is 'ne vissaort dae veurkump inne berfzaon (de middelluip van grótter revere). In Limbörg kump de kómmel veur inne Maas en get minder algemein inne Roer.

Maotregele die 't veurkómme vanne kómmel bevordere zeen 't aanbringe van zuver grindjbèddingen inne Grensmaas, 't ophöffe van brere bie stoewen ennen aanlègk van naevegäöle die es opgreujgebiede kónne dene. Baeke die oetmónjen oppe groeate revere zówwe baeter toegenkelik mótte waere gemaak. Aafvalwater deentj te water gezuverdj veurdet me 't inne Maas aafleet.

## Zuuch ouch
* Kómmel
Niamey

**Niamey** is de houfstad van 't Wès-Afrikaans landj Niger. De stad ligk in 't zuudwèste van 't landj, ane reveer de Niger. In 2006 wóndje dao zoeaget 780.000 luuj. Rónjelóm Niamey waere väöl apenoeate verboedj. De industrie besteitj veurnamelik oet keramiek, cement, steinfebrikken en weverieje. Wiejer zitj ouch de regering van Niger inne stad en guuef 't 'n universiteit en e nasjenaal museum.
Piramied

**Piramide** zeen boewwirke die in väöl aaj besjavinge woorte geboedj. De groeate euvereinkóms tösse de pyramide vanne aaj besjavinge is det ze 'n brei brais höbben en op baoven aan ummertoe smaler waere. De raeje veure brei basis is det aaj besjavinge gein lichte meh toch staevige matterjale wie staol kóste, die häör in staot zówwe stèlle veur hoeag boewwirke te make die rech op baoven aan gaon.

De bekèndjste piramide zeen die oet Egypte, mer ouch de Maya's staon bekèndj veur häör piramide. Tródsdet nag noeatj 'ne mummie is gevónjen in 'ne piramide, numme óngerzeukers aan det ze woorte gebroek veur graver veur farao's. De meiste piramides zeen geplunderdj gewaoren in 't vergangene.

## Zuuch ouch
* Piramied (figuur)
Piramied (figuur)

'n **Piramied** is e ruumdjelik figuur bestäöndjen oet 'ne väölhook (regelmaesig of ónregelmaesig) es gróndjvlak en drieheukige zievlakke vanoet eder vanne veer kantje vanne väölhook nao e gemeinsjappelik puntj, d'n toep.

'n Piramied mit 'nen driehook es basis hètj 'ne simplex; 'nen tetraëder is 'ne simplex mit alle kantje gelieke. 'n Piramied mit 'ne veerkantj es basis haet inne arsjitektuur veur väöl boewwirke model gestange (de piramied).

De oppervlakdje *A* ennen inhaad *V* van 'n piramied wobie 't gróndjvlak 'ne veerkantj is mit *a* lingdje vane ribbe vanne basis en *h* de huuegdje:

:A = a^2  + 2a \sqrt{\left(\frac a2\right)^2 + h^2} 

:V = \tfrac 13 a^2 h

Algemeiner geldj veur 'n piramied mit e willekäörig gróndjvlak mit oppervlakdje *G* en mit huuegdje *h*:

:V = \tfrac 13 G \cdot h

Dees formuul vèltj es volg oet te lègke: próntj drie piramide van gelieken inhaad passen in eine balk mit aeve groeate huuuegdje en gróndjvlak. Bie 'n veerkantje piramied is dit te visualiseren es d'n toep vanne piramied neet rech baove de midde, meh rech baoven e hookpuntj van 't gróndjvlak zitj. De piramide passe den próntj inein óm 'ne balk te vörme.
Franciscus (paus)

**Franciscus**, gebore **Jorge Mario Bergoglio** (Buenos Aires, Argentinië, 17 december 1936 - Roeme, 21 aprèl 2025) waor de 266e Paus en bisjop vaan Roeme. Heer waor in functie vanaof 13 miert 2013, es opvolger vaan Benedictus XVI.

Heer waor d'n ierste Zuid-Amerikaansen bisjop dee toet Paus woort verkoze.

## Rifferenties


## Extern linke

* Officieel biografie
* Biografie op ''Catholic Hierarchy''
Ketoen

**Ketoen** of **boumwol** is 'ne zaachte, eincellige vaezel dae oete opperhoed (epidermis) vanne zäöj vanne ketoenplantj (*[[Gossypium*) greudj. De vaezele waere toet dräöj gespónnen en den zoea gebroek veur zaachte, lóchdoorlaotendje tèkstiel van te make (veur beveurbeildj kleier).

Veer saorten aan ketoenplantj waere gebroek veure perduksje:
* *[[Gossypium arboreum]]* - inheimsj in India en Pakistan, good veur zoea 2% vanne weltperduksje;
* *[[Gossypium barbadense]]* (Amerikaanse ketoen) - inheimsj in Zuud-Amerika, good veur 8% vanne weltperduksje;
* *[[Gossypium herbaceum]]* (Aziatische ketoen) - inheimsj op 't Arabisch sjiereilandj, good veur nag gei 2% vanne weltperduksje;
* *[[Gossypium hirsutum]]* (behaordje ketoen) - inheimsj in Centraal-Amerika, good veur 90% vanne weltperduksje.

Ketoen is e hieël waerdevól gewas, ómdet slechs óngevieër 10% van 't roew gewich bieje verwirking verlaore geitj. Es späör van was, eiwit en dergelike d'roet zeen gehaoldj, blief e netuurlik polymeer van zuver celluloos euver. Dees celluloos is gerangsjik op 'n meneer die ketoen unieke eigesjappe guuef waat betröf sterkdje, doerzaamheid en absorptie; de elasticiteit van ketoen is aevel klein. Edere vaezel is samegestèldj oet twintjig toet dertig läögskes aan celluloos die net óm einanger haer zeen gedrejdj. De ketoenvaezel haet 'n kènmirkendje structuur: 'n miniatuur laeg brandjwaerslang die ómme as is gedrejdj. Hiedoor óntstaon flesjetrèkkerechtige drejjinge womit de vaezelen achterein häöke bie 't spinne. Hiedoor kónne hieël fien gares waere gespónne. De binjing die dore drejjingen óntsteitj hètj 't spinverbandj van ketoen. De vaezel is hol enne hol ruumdje hètj lumen. De stapellingdje (gemiddeldje vaezellingdje) van ketoen varieertj van 10 toet 50 mm, aafhenkelik vanne saort ennen herkóms. De lengste is 't bès-gesjik veur fijn gledde gares en dus ouch 't duurste. De boetekantj vanne ketoenvaezel is bedèk mit e wasläögske: de cuticula. Ómdet dit wateraafstoeatendj is mót dees laog veur naatbehanjelinge waeren eweggehaoldj.

De ketoenindustrie läöntj zwaor op sjemische perdukte wie kónsmès en insekticied, wodoor de teelt neet miljeuvruntjelik is. Sómmige landjboewers sjakelen euver op mieër ecologische perduksjemethode. Inmiddels zeen ouch al perdukte van organische (eco-)ketoen verkriegbaar.

De grótste perducent van ketoen oppe welt is Sjina, mit 'n perduksje van 25,5 miljoen bel de jaor. De Vereinigdje Staote (17,6 miljoen bel) en India (12,5 miljoen bel) volge dao-op. In Europa is Griekelandj de grótste perducent mit 1,7 miljoen bel.
Suzuka (manga)

**Suzuka** (Japans: 涼風) is inne Japanese manga jesjreëve en jetseegend durch d'r Kouji Seo. De serie is e romantisj verhaal mit as hoofdthema de athletiek. De jesjiechte jeet uvver d'r tiener Yamato Akitsuki deë noa Tokyo is verhoesd um ziechzelver tse endere en doa e nui leëve op tse bouwe. Op zieng nui sjoeël lieërt e 't Suzuka Asahina kenne, wat zier jetalenteerd is in 't hoeëgsjpringe en al durch scouts ontdekt is. 't Suzuka woeënt in 't zelfde jebouw wie d'r Yamato, wat durch de tant van d’r Yamato bedreëve weëd.

Suzuka is in 't Weekly Shōnen Magazine as serie versjieëne en is oesjejoave durch Kodansha. Doabij is och in zesentswansigdelieje animeserie jemaad en is op TV Tokyo oesjezonde in Japan.
Nevver Suzuka zunt och nog tswai jerelateerde series, Kimi no Iru Machi (Ing sjtad woa dats doe woeëns) en e vervolg, Fuuka, jesjreëve.

## Plot
Suzuka is inne romantisje komedie wat het sjtreve noa liebe en atheltiek combineert. De jesjiechte drieënt rónks d'r Yamatto Akitsuki, inne jonge maan vanoes 't platteland van Hiroshima deë noa de jroeëse sjtad Tokyo is verhoesd en uvver 't Suzuka Asahina, ziene nuie noaber en ing jetaltenteerde hoeëgsjpringster oes Yokohama. D'r Yamato kriet jeveulens vuur 't Suzuka en kunt zoemit in aanraking mit de baanathletiek. Heë ontdekt dat e 't potentiaal hat um inne top honget-metersjprinter tse weëde.

Jedurende de jesjiechte weëd duudlieg dat d'r Yamato totaal jee idee hat wie vrouwlü dinken en dunt. Zicher mit 't Suzuka, wat zieng jeveulens mieë vuur ziechzelver hilt, lieëvert dit vöal probleme op.
Paulus (apostel)

**Paulus** (*Saulus* of *Saul*) waas 'unne kristeliken apostel. Hae woor róndj 10 v.Chr. geboare in Tarsus (Cilicië) oet joadse aaijers en gesjtoarve inne Roeame, in 64 of 67. Paulus haet 't kristendóm versprèdj inne lenj rondjum de Middellandjse Zieë, in 't biezunjer in waat noe Törkieje en Griekelandj is.

Ziene laevesloup wuuertj besjreve in 't biebelbook Hanjelinge vanne Apostele.

Volges dea brón waas Paulus aanvankelik aktief es vervolger vanne óntlukendje geluifsgemeinsjap die nao de kruutstiging van Jezus waas óntstange. Zelf maak t'r dao in eine van zien breven ouch meljing van (Galate 1:13).

Hae bekieërdje zich doe d'r, op waeg nae Damascus veur Jezus zien volgelinge te bestrieje, e visioen kreeg worin Jezus 'm opreep zich te bekieëre.

Paulus óngernoom vervolges versjillige reize door Klein-Azië en Griekelandj veur proto-kristelike gemèndjes te stifte. Ómdet t'r mèndje det Jezus oppe aerd waas gekómme veure ganse miensheid te verlosse, raakdje d'r in kónflik mitte geluifsgemeinsjap in Jeruzalem, die gans juuds wól zeen. Kónkrieët góng 't kónflik euvere vraog of de heidene zich móste hajen ane besniejenis. Paulus reisdje same mit Barnabas nao Jeruzalem veure kwestie ane apostelen enne eldste veur te lekke . Dees biejeinkóms woort 't apostelconvent geneump. Oetènjelik woort beslaote det de heidene neet mieë verplichtinge op móste waere gelag es strik noeadwenjig waas; besniejenis dus ouch neet.

Paulus verzwónj oet bild wen d'r nao Roeame góng veur dao berech te waere.

De breve die d'r sjreef veur 't kóntak mitte door 'm gestifdje gemèndjes te óngerhaje, make deil oet van 't biebels Nuuj Testamènt.

Paulus wuuertj ouch waal de apostel vanne heidene geneump. Hae waas d'n ieësten apostel dae de boeadsjap van 't Evangelie óngere heidene versprèdje. Toet dees deens woort t'r volges 't boek Hanjelinge door God gerope.

Centraal inne breve vannen apostel Paulus steitj de genäöjboeadsjap van 't Evangelie. Dees boeadsjap maak dudelik det edere miens toet God kan kómme door geluif. Hae kreeg väöl taengestandj vanoete juudse gemeinsjap, die vónj det me ouch de aad-testamentische wètte en gewuuendje mós euvernumme. Paulus kieërdje zich hie fel taengen en verklaordje det 'ne miens allein toet God kan kómme op gróndj van geluif. 't Nejgezatj naolaeve vanne regele is neet van belang. Dit kump veural nao veur in zien breven ane Romeinen enne Galate.
Kannibalisme

Kannibalisme is de geweunte vaan minse um aander minse op te ete of, algemeiner, de geweunte vaan e bepaold soert bies um zienen eige soort te ete. Iemes dee kannibalisme aonhenk weurt 'ne **kannibaal** genömp. Dit kump vaan 't Spaonse woord *canibal*, wat weer 'n verbastering is veur 't aajd Spaons woord veur 'ne bewoener vaan de Caraïbe, *caribal*. Dee stoonde bekènd um hun kanibaalse geweuntes oonder de Europeane. Umtot kannibalisme denigrerend kin euverkomme door zien Euro-Koloniaal aofkoms, weurt 't ouch wel **antropofagie** genömp vaan 't Aajdgriekse *anthropos* (mins) en *fach* (vrete). 'ne Kannibaal weurt in dit geval 'nen **antropofaag** genömp.

't Vreugste bewies vaan kannibalisme in de prehistorie besteit oet verminkde kneuk, gevoonde in de Grand Dolina in Spanje, daterend oet 800.000 veur Christus (dat is zoen 100.000 jaor veur 't Paleolithicum of Awwe Steintied). Dees kneuk suzjerere tot dit gebruuk betaomp bij leije vaan de ierste bekinde minsesoert in Europa, d'n homo antecessor. Soorgelieke voondsde oet later tiej toene aon tot kannibalisme doorgóng nao de koms vaan de homo sapiens en aander hominied soorte. 't Gief diverse theories euver 't oontstande vaan kannibalisme. Op force van ein daovaan waor 't e gevolg vaan veujselgebrèk, volgens 'n aander waor 't tot me wilde veurkoume tot 't vleis vaan de mins (meistens vaan 'nen doeie, soms evels vaan 'ne zwake dee volges de stam toch op e gegeve memint zaw hiemele) zaw weure bemechteg door roofbieste, boedoor väölliech de smaak veur minse zaw weure gestimuleerd bij dees diere.
Kannibalisme heelt es normaal cultureel aspek vol bis de modernen tied in Centraol- en Wes-Afrika, Australië, Sumatra, 't zuie vaan Noord-Amerika en Zuid-Amerika. In sommeg culture waor minsevleis e gewoen soort vleis, in aandere culture woort 't zjus gezeen es 'n delicates. Zoe ote de lui in Nui-Zieland 't vleis vaan hun verslage vijande op. In Afrika woorte sommege organe gebruuk veur toevenarij, umtot de medicijnmaan gelof tot me de force en däögde vaan de slachoffer euverginge op deegeine dee 't vleis oot. In Middel-Amerika ote de Azteke nao ze de kriegsgevaangene opgeofferd hadde aon de Gode nao alle woersjijnlekheid op. In Australië goof 't 'n vörm vaan endokannibalisme, wat meint tot me oet cultureel geweunte de gehiemelde femilieleije opaot oet respek veur hun geiste.

De kolonisatie vaan dees gebeije in de 15e en 16e iew zörgde d'r veur tot kannibalisme 'n taboe woort. In extreem umstendigheije kump 't evels nog ummertouw veur. Bij extreme hoongersnoed beveurbeeld. Mer ouch bij zelfverklaorde kannibale, die soms vrijwèlleg, aanders tege wèl, aander lui opete. Dit is in de meiste deile vaan de wereld, inclusief de EU, streng verbooje.

## Brón
* Sectie *Cannibalism* vaan George Lewis, oet *1001 Ideas That Changed Our Way of Thinking* (2013, Londe, p. 22)
Normandië

**Normandië** is 'n streek in Naordwès-Frankriek, gelaenge langs 't Kanaal tösse Picardië en Bretagne. 't Is 'n historische Franse pervinsje, die besteitje oete gelieknamige regio Normandië ('n sameveuging van Haute-Normandie anen óngerloup vanne Seine en 't wèsteliker gelaenge Basse-Normandie), inclusief 't sjiereilandj Cotentin. Toet Haute-Normandie behuuerdje de departemente Seine-Maritime en Eure, dewiel Basse-Normandie besting oete departemente Orne, Calvados en Manche.

In Normandië woeane 3,2 miljoen luuj. De grótste stej zeen Rouen, Le Havre, Caen, Cherbourg en Évreux. Rouen waas oeatj de houfstad van gans Normandië en is det saere sameveuging van Haute- en Basse-Normandie weer trögk. Vreuger waas Rouen allein de houfstad van van Haute-Normandie, dewiel Caen die van Basse-Normandie waas.

Normandië óntlieëntj ziene naam ane Noormanne. Häöre leier Rolle kreeg in 911 't hertogdóm Normandië in lieën vanne Wèsfrankische keuning Karel d'n Einveljige. Zienen opvolger Wullem de Vereuverer vereuverdje in 1066 Ingelandj. Op häöre beurt vereuverdje de Ingelse Normandië  versjillige kieëre, veur 't lits tiejes de Hóngerdjjäörige Krieg.

Normandië kreeg innen Twieëdje Weltkrieg roem dore lanjing vanne geallieerdje op D-Day (6 juni 1944) in 't kader van Operation Overlord, o.a. op Omaha Beach. Inne dao-opvolgendje gevechte leej mit naam de stad Caen zwaor. De stried doerdje toet 12 september, doe Le Havre woort bevriedj.
De Euren

**De Euren** is inne veëdel va Heële bei 't kirkdörp Welte. 't Litt t'n zude va Douve Weien, t'n oeëste va Welte en Kommert, t'n weste va Kaumer en t'n noarde va Benzerao.
Kommert

**Kommert** is 'n buurt va Heële bei Welte. 't Vörmt 't zudelig deel van 't plaatsjke Welte en besjteet vuurnamelig oet noakrieëgse wuëninge. De buurt litt t'n oeëste va d'r A76.
Terworm

**Terworm** is e gehuch en kesjtieël va Heële bei Welte. 't Litt t'n zude va De Vrank, t'n oeëste va Voelender, t'n weste va Heële en t'n noarde va Welte.
Douve Weien

**Douve Weien** is 'ne veëdel va Heële bei Welte. 't Lit t'n zude va Heële, t'n oeëste va Welte en Kommert, t'n weste va Kaumer en t'n noarde va De Euren.
Muëleberg

**Muëleberg** (Nederlands: *Molenberg*) is 'ne veëdel va Heële. D'r veëdel ligk t'n zude va d'r ieëzerweëg, t'n oeëste va 't centrum, t'n noarde va Kaumer en t'n weste va Eikske (Sjaasberg).
Verkieër

**Verkieër** is de verplaatsing van luuj en veurwirpe, wie waegverkieër, spaorwaegverkieër, anger verplaatsing euver 't landj en verplaatsing van sjeper en vlegers; ouch kómmunikaasje mit dataverkieër en beveurbeildj radiogolve waere hiebie geraekendj.

Bie fysiek verkieër kan me 'n óngersjied make tösse luuj die zichzelf verplaats mit of zónger verveursmiddel (en bieëster ouch) en luuj en geujer die waere verveurdj (mit e verveursmiddel, wie e kindj det doren eljer wuuertj gedrage). De verplaatsinge vinje meistes plaats op speciaal daoveur bestumdje infrastructuur, wie wage-, spaor- en waterwaeg. Öuch piepleijinge, kabelen en glaasvaezelverbinjinge kónne waeren aangemirk es verkieërsinfrastructuur. In 't daacheliks spraokgebroek wuuertj mit verkieër meistes 't waegverkieër gemèndj.
Verveur

**Verveur** of **transport** is 't verplaatse van luuj of geujer (juridisch "zake"). Dit kan mit beveurbeildj de wage, fietsj, trein, vleger en zo wiejer.

Bie verveur kan 't gaon euver tasbaar zake van dinger (wie geujerverveur), vleujstoffe (wie aoljetransport), gase (wie aerdgaas), bieëster (wie vieëtransport) of luuj (persoeaneverveur), mer ouch euver neet drek tasbaar zake wie enerzjie (wie lektriciteitstransport of wurmdjetransport) of infermaasje (wie datatransport).

Veur 't verveur wuuertj gebroek gemaak van verveursmiddele. Eder saort aan verveur kèntj hieveur zien eige specifieke verveurmiddele. 't Percès van verplaatsinge wuuertj verkieër geneump. Bie dees vörm van verveur verangertj 't verveursmiddel van plaats en daomit de zake. Mer ouch besteitj verveur middels verveursmiddele die op häör plaats blieve, wie piepleijinge, kabelen en dergelike.

't Waord "transport" is samegestèldj oet 't Letiense *trans* det "euver" mèntj, en *portare*, det "drage" mèntj. Ouch kan waere gewezen op 't verbandj tösse "trans" (doorhaer) en "porta" (paort), wodoor 't begrip zieëhave ("seaport") 'n dudelike meining krieg es "zieëpaort". Transport kan dus aevezieër waere begrepen inne zin det geujer, luuj en data mit behölp van dragers en door interfaces (knouppuntje, paorte) häör oetènjelike bestumming bereike.
Spinaasj

**Spinaasj** of **spinaad** (*Spinacia oleracea*) is 'n plantj oete amarantefemielje (*Amaranthaceae*) die verwantj is aan plantje wie ganzevoot en melde. 't Is 'n snel-greujendje, einjäörige blaadgruuendje, die al vreug in 't veurjaar besjikbaar is. 't Is 'n aaj gruuendje die veur 't ieës in Perzië woort geteeldj.

't Waord "spinaasj" is aafkómstig van 't Perzisch waor اسفناج 'Esfenaj'. Spinaasj greudj euvere ganse werreld mit oetzunjering vanne troeapische gebiede. Trótsdet spinaasj al ieëve wuuertj geteeldj in Sjina, bereikdje de plantj Europa pas inne twellefdjen ieëf mitte kóms vanne Moearen in Spanje. Inne zèstieëndjen ieëf waas spinaasj nag 'n nujigheid in Italië, meh waal al ingebörgerdj in Ingelandj. 't Ieëste gebroek bleef bepirk toet laxeermiddel. 't Laxeereffèk kump door 't hoeag oxaalzoergehaldje.
Boerekuuel

**Boerekuuel** (*Brassica oleracea* convar. *acephala* var. *laciniata* of *Brassica oleracea* var. *sabellica*) is e mekkelik blaadgewas det op alle gróndjsaorte kan waere verboedj en 'n typische wintjergruuendje is. d'r Is 'n herfs- en wintjerteelt. Boerekuuel is 'n vorm van kuuel.

In Vlaondere neump me dit sóms ouch królkuuel.

Bie boerekuuel kan me óngersjied maken in twieë saorte:
* Struukboerekuuel: dees kuuel vörmp 'ne vrie lange stengel en wuuertj van begin september toet fibberwarie geougs veure verse consumptie. In mieërt gaon de plantje doorsjeten en ze kómme daonao in bleuj. Veure herfsteelt wuuertj begin mei toet begin juni gezejdj en van half juni toet half juli oetgeplantj. Veure wintjerteeltj wuuertj begin juni toet begin juli gezejdj en van half juli toet begin augustus oetgeplantj op 65×50 cm.
* Dwergboerekuuel wuuertj veure industrie geteeldj en geougs van half september toet begin november, ómdet deze kuuel neet taenge vrere kan. Dwergboerekuuel moog geine lange stengel maken, ómdet de boerekuuel wuuertj aafgemejdj. Ouch mótte de blajer dón stelen en 'ne dónne middelnerf höbbe. Daoveur waere hie rasse gebroek die min of mieër 'n rozet vörme. Bie dwergboerekuuel is allein herfsteelt. t'r Plaatse wuuertj gezejdj van half juni toet ènj juli mit 'ne rieaafstandj van 25 cm.