open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Micha Klein

**Micha Klein** (Harderwijk, 21 miert 1964 - 23 jannewarie 2026) waor 'ne Nederlandse beeldende kunsteneer. Heer woort veural bekind es pioneer vaan de computerkuns.

## Levesloup
Klein woort gebore es zoon vaan beeldhouwer Be Klein. Nao zien middelbaor sjaol góng heer in Amsterdam aon de Rietveld Academie studere. In zien studie gebruukde heer de Commodore vaan de academie um zienen ierste computerbeelde te make. Later naom heer 'nen job bij e fotolab, boe 'nen deurdere computer ('ne Quantel Paintbox) stoont. Ouch daomèt maakde heer kuns.
In 1989 studeerde heer aof mèt computergeginnereerde dia's en 'ne video mèt 'nen housetrack droonder.

In de jaore negenteg góng heer op dat punt wijer. Klein waor actief in de housescene, boe heer es vj (videojockey) góng wèrke en ouch zelf fieste organiseerde. In 1993 kaom heer veur 't iers mèt *Pillman*, 'n antropomorfe dansende xtc-pèl die later nog door Eminem in 'ne video woort gebruuk. Wijer deeg Klein ouch werk in opdrach, wie 't oontwerpe vaan cd-duuskes meh ouch werk veur Coca-Cola en veur de film *[[Around the world in 80 days]]* vaan Frank Coraci. Heer oontworp ouch tasbaar dinger, wie e Swatch-horloosj en e koffie-apparaot veur Nescafé. In 1998 kraog heer 'n euverziechstentoenstèlling in 't Groninger Museum. Oet dat jaor stamp ouch zien bekind gewore serie *Artificial beauty*, boe-in heer mèt intense digitaol bewèrking oonwoersjijneleke sjoenheid tuinde.

Nao 2000 raakde Klein op d'n achtergroond. Heer stiechde e gezin en trok ziech trök in Zuidoos-Azië, nao Bali en Thailand. In 2025 góng zien gezoondheid snel achteroet. Heer nao 'n krenkde euvergebrach nao Nederland. Begin 2026 storf heer dao aon 'nen hartstèlstand.

## Persoenelek
Klein had 'n relatie mèt zien leeftiedsgenoet en collega-kunsteneerse Danielle Kwaaitaal, en later mèt model Afke Reijenga. Heer had twie dochters.

## Credo
Klein zaog de computerkuns es 'de vraak vaan de sjèlder op de fotografie'. Heer meinde tot de oetvinding vaan de fotografie, die de wèrkelekheid allein kin vaslègke wie ze is, de fantasie vaan de sjèlderkuns had laamgelag. Mèt de oetvinding vaan de computer waor 't weer gemekeleker gewore um de fantasie op beeld te doen spreke.

## Bron
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op 't corresponderend Nederlands Wikipedia-artikel.

## Externe link
* Necrologie op NOS.nl
Tempel

'nen **Tempel** is de verzaomelnaom veur de gaodshoezer vaan versjèllende relizjies. 't Woord kump vaan 't Latijns *templum*, boe-in 't soms oersprunkelek woort veur de plaots boe de vogelziener (*auspex*) zie werk deeg. De Romeine gebruukden 't woord ouch wel veur 'heilegdom' in 't algemein (al of neet gebouwd); in 't klassiek Latien waor 't gewoen woord daoveur evels *fanum*. In 't posklassiek en middeliews Latien góng 't woord evels euverheerse in de zin vaan *gebèdshoes veur heidene*.

In 't gemein versteit me oonder *tempel* de heilegdomme vaan neet-abrahamitische relizjies. Dat kinne de aw relizjies vaan de Egyptenere, Grieke en Romeine zien, of beveurbeeld die vaan Latijns-Amerika. 't Woord weurt evels ouch gebruuk veur modern godsdeenste wie 't hindoeïsme, boeddhisme, sikhisme of confucianisme. Veur de abrahamitische relizjies zien aander wäörd in gebruuk: christene höbbe de *[[kèrk]]*, joede de *[[synagoog]]* en moslims de *[[moskee]]*. Bij de mormone weurt dèks wel vaan *tempel* gesproke. In 't Ingels neump me 'n synagoog soms ouch *temple*, dewijl in 't Frans prottestantse kèrke wel ins zoe weure geneump. In 't Spaons kin *templo* zelfs op kathelieke kèrke sloon.

In de mieste relizjies mèt tempele stoon de preester en zien rituele centraol; 't gief gein gemeinte die ziech wie in 'n kèrk verzaomelt. Dao-op bestoon evels väöl oetzunderinge. 'nen Tempel versjèlt vaan e kloester doortot 'r touwgenkelek is veur leke, of tot leke minstens kinne touwkieke bij wat ziech dao aofspäölt. Tempele gelle in 't gemein es heileg; hun perceis beteikenis versjèlt vaan relizjie tot relizjie.

Tempele zien, wie gaodshoezer in 't algemein, dèks vaan groet artistiek belaank. Al sinds de koms vaan complexe besjavinge zien 't brandpunte vaan bouwkuns en beeldende kuns.

## Bronne
Douaan

De of d'n **douaan** is 'n euverheidsdeens belas mèt de inning vaan de rechte bij inveur (inveurrechte, btw bij inveur, anti-dumpingsrechte en de handhaving vaan de douaanlegislatie in e land). Te dènke vilt heibij aon 't bestrije vaan smókkelwaor. Iemes dee wèrk veur d'n douaan weurt 'nen douanier geneump. Ziene wèrkplaots weurt 'n douanekentoer geneump.

De take en competenties vaan 'nen douaandeens zien versjèllend de land. In 'n aontal len heet d'n douaan ouch de sjraombeweking tot taak of heet d'n douaan pelitiecompetenties. In aander len is d'n douaan 'n gespecialiseerd oonderdeil vaan de belestingdeens en hilt heer ziech inkel bezeg mèt economische delikte en 't inne vaan versjöldegde rechte, wètte accijnze en taks.

Veur de algemein situatie binne 't Douaangebeed vaan de Europese Unie (dus ouch die vaan Nederland, Belsj en Duitsland), zuug: Schengenzone.
Sciencefiction

**Sciencefiction** (vaan Ingels *science* 'wetensjap' en *fiction* 'verzinsele') is de verzaomelnaom veur alle vertèllende kuns-utinge die gebruuk make vaan motieve oet wetensjap en techniek. In de regel späölt sciencefiction is de touwkoms, veeraof of kortbij, of is 'ne gelierde betrokke dee zienen tied veuroet is.

Fictie die ziech bezeghèlt mèt de touwkoms en mèt spikkelatie euver wat techniek allemaol zouw kinne besteit al iewe. Veur sciencefiction es genre op ziech moot me d'n oersprunk zeuke in de negentiende iew. Hiel dèks weurt de Britse Mary Shelley häöre roman *[[Frankenstein]]* oet 1818 es beginpunt geneump. Snel progressie in wetensjap en techniek maakde tot me tegen 't ind vaan de iew kós goon druime euver vleegreize, ruimtevaort, robots etc. Groete naome oet deen tied waore de Fransoos Jules Verne en de Brit H.G. Wells. Minder bekind woorte de Belsj J.H. Rosny sr. en de Spanjool Enrique Gaspar y Rimbau.

In de twintegste iew góng de technische oontwikkeling hel wijer, veural nao d'n Ierste Wereldoorlog. In 1926 woort in Amerika 't blaad *[[Amazing stories]]* opgeriech, 't ierste speciaol sciencefictionblaad in de wereld. Zoe roond 't midde vaan de iew begint wat me is goon neume de 'Gouwen Tied vaan de Sciencefiction'. Deen tied weurt veural geassocieerd mèt Isaac Asimov. In dezen tied woorte ouch ummer mie films en stripverhaole mèt sciencefictionthema's gemaak. Zoe raakden 't genre wel umgeve mèt 'n loch vaan trivialiteit. 'Serjeus' sciencefictionliteratuur kraog in deen tied ummer mie de vörm vaan dystopische sciencefiction (Aldous Huxley, George Orwell etc.).

Nao d'n oorlog zörgde de koms vaan de ruimtevaort in d'n echte wereld veur 'n wijer opleving. Sciencefiction góng ziech ummer mie in de ruimte aofspeule, dèks ouch hiel wied eweg boeten 't Zonnestèlsel en in de wij touwkoms. Door beter speciaol filmeffekte woort dit ouch dèkser en dèkser op beeld vertuint, beveurbeeld in de tv-serie *[[Star Trek]]* en de filmreeks *[[Star Wars]]*. Nao de jaore zeventeg raakde de sciencefiction evels oet de mode, mesjiens umtot ruimtevaart dèks oonbemaand waor en me ziech gein touwkoms mèt bemaande ruimtesjeper nao wij planete veur ziech zaog.

Me kin de sciencefiction in versjèllende subgenres oonderverdeile. De belaankriekste verdeiling is die tösse helle sciencefiction, boebij de naodrök in 't verhaol ligk op de techniek en wetensjap, en zaachte sciencefiction, boebij de technische wereld mie es achtergroond of es middel deent veur 't verhaol wat moot weure vertèld. 't Lèste genre kin rake aon de fantasy, of soms aon kemedie (in de beuk vaan Douglas Adams) en umvat wijer subgenres wie de space opera.
Joost Nuissl

**Joost Nuissl** (Amsterdam, 15 oktober 1945 - ouch dao, 7 oktober 2025) waor 'ne Nederlandse kleinkunsteneer.

## Leve
Joost Nuissl woort in Amsterdam gebore es zoon vaan de sjèlder Simon Nuissl. Zie debuut op de plaat maakde heer in 1970.

In 1973 verhuisde Nuissl nao Vaors (Broekhuizenvorst) in Noord-Limburg. Dao raakde heer in de dörpskaffee bevrund mèt Nard Reijnders, dirizjènt vaan de plaotseleke kepel. Zoe kaom Nuissl op 't idee veur e leedsje op te numme mèt de dörpskepel en 't plaotselek dameskoer. Dit leed woort "Ik ben blij dat ik je niet vergeten ben", wat in 1975 oetkaom. 't Lieverde häöm oet 't niks 'nen hit op (plaots 7 in d'n Top 40), en zörgde ouch veur lendeleke bekindheid vaan 't dörp Vaors.

Daonao haolde Nuissl gein hits mie. Vaan 1980 tot 1982 vörmde heer mèt Joost Belinfante (later bekind vaan Doe Maar) 't duo *Jjoooosstt* (spreek oet 'Dubbeljoost'). Ouch sjreef heer tekste veur Rob de Nijs en Lenny Kuhr. Heer waor evels veural es cultureel oondernummer succesvol: zoe waor heer directeur vaan 't Waagtheater in Delft, en daonao jaorelaank vaan De Kleine Komedie in Amsterdam.

In 2025 woort Nuissl plotseling kraank; heer góng ach daog veur zienen tachtegste verjaordeg doed. Heer is begrave in Amsterdam.

## Solo-discografie
* *Een avond met Joost Nuissl: Er Staat Wat Te Gebeuren* (1970, elpee).
* *Een Huis Van Zachte Stenen* (1974, elpee).
* *[[Ik ben blij dat ik je niet vergeten ben]]* (1975, single). Op donderdag 10 aprèl 1975 verkoze tot Alarmsjief op Hilversum 3.
* *Laten we maar samen verder gaan*; B-zijde: *Geboren op de snelweg* (1975, single; #5 in de Tip 30).
* *Ja, Nee Samen* (1975, elpee).
* *Joost Nuissl & Zo* (1976, elpee).
* *Wil je thee?* (single) (#30 in de Tip 30)
* *In de Restauratie* (1979, elpee).

## Extern links
*Ouch gebruuk es bronne*
* Necrologie bij L1
* Necrologie bij de NOS
Theocratie

'n **Theocratie** is 'ne regeringsvörm boe-in 'ne staot nao relizjieus principes weurt bestuurd. In inge zin geit 't um bestuur door de geiseleke zelf. In breie zin geit 't um len (of minder dèks deilstaote) die de relizjie in de groondwèt of aanderszins in de wètgeving höbbe veraankerd.

Theocratie kaom in de ajdheid al dèks veur, zeker bij stadsstaote die neet zoe vaan e groet leger aofhenkelek waore. Ouch in groeter rieke waore relizjie en staot dèks ing verweze. Zoe waor de keizer vaan 't Romeins Riek ouch opperste preester (pontifex maximus). Ouch later bepaolde de keuning, of 'n aander euverheid, dèks wat veur relizjie 't volk te volge had. In de middeliewe woorte versjèllende staote ouch direk door 'n kèrkvoors bestuurd, wie 't bisdom Utrech en 't prinsbisdom Luik. De discussie euver wee veur 't bestuur mós opdrejje, de geiseleke of de edele, woort e groet deil vaan de middeliewe geveurd.

In de Vreugmodernen Tied bleve kèrkvoorstedomme ummer mie beperk tot 't Heileg Roems Riek. Wel hadde alle len 'n staotsrelizjie. Pas in revolutionair Fraankriek, oonder Napoleon, woort de staotsrelizjie aofgesjaf (naotot radicaole iers nog 't staotsatheïsme of -deïsme hadde wèlle inveure). De lèste theocratische staot in inge zin verdween in 1870, wie de Pauseleke Staot bij Italië woort ingelijf. 'n Staotsrelizjie bestoont evels ouch bij väöl modern Europese len nog; allewijl nog is in 't Vereineg Keuninkriek (eigelek allein in Ingeland en Wales) de keuning ouch hoof vaan de Anglicaonse Kèrk. Christeleke theocratieë in inge zin zien allein nog Vaticaonstad en Athos.

In d'n islamitische wereld waor theocratie iewelaank de norm. In de ierste iewe waor de gansen islamitische wereld e kalifaot, geregeerd door de kalief dee ouch kèrkvoors waor. Later verwaterde dit kalifaot; de islamitische wètgeving (sharia) bleef evels euveral, entans in naom, vaan krach. In de twintegste iew veurde väöl len 't secularisme in, wat evels dèks neet nao de zin vaan de bevolking waor. Zoe kaom 'n tegebeweging op gaank, die leide tot theocratische rezjiems in Iran en Afghanistan. Ouch Saoedi-Arabië liet ziech gemekelek zoe umsjrieve.
Lex Uiting

**Lex Uiting** (Blierik, 24 augustus 1986) is 'ne Nederlands-Limburgse zenger en presentator. Landelik is hae veural van zien presentatiewerk veur de tv bekind, maar in Limburg haet hae mier bekindheid as zenger in 't Venloos plat.

## Laeve
Uiting begós in 2002 in zienen band Zoemaar. Daonaeve speulde hae vanaaf 2005 ouk de trombone in Laef. Veurasnog hadde hae en zien muziekvrinde dao veural in de stad succes mei, maar in 2011 kóste ze in Venlo waal 't Zomerparkfeest äöpene. In 2012 stopde Zoemaar daomei.

Óndertösse waas Uiting in 2005 journalis beej BNN gewaore, op de radio. Hae werkde iers veur *BNN United* op Radio 1 en daonao veur achterein *Wout!* en de *Coen en Sander Show* op 3FM. In 2007 ging hae nao de VARA, wao hae zoeëwaal op de radio as op de tv kwaam. Hae waas ónder mier te zeen in *[[De wereld draait door]]* en *[[De beste singer-songwriter van Nederland]]*. Sinds 2009 presenteert hae Kinderen voor Kinderen. Op de radio waas 't tösse 2012 en 2016 te hure in de mörgeshow van Giel Beelen.

Nederland boete Limburg lierde Uiting es dialekzenger kinne in 2014. Hae schreef toen 't leedje "Vanaaf vandaag", veur de broelof van zienen broor. 't Woort opgepik door ónder mier Giel Beelen, 100%NL en QMusic. Dit woort 'ne groeëten hit. In 2017, 't jaor det hae in Venlo woort oetgerope tot Prins Lex I, brach hae "Nao 't zuuje" oet. Dit leedje haet zie prinseschap as thema en deende ouk es titelsong veur de documentaire die dao in 2018 euver oetkwaam. "Nao 't zuuje" veurde verschillende kiere de Limbo Top 100 aan.

In 2019 ging Uiting beej RTL Boulevard aan 't werk en vanaaf 2020 ouk es presentator. Bekind woorte interviews mit 'ne wegloupenden Thierry Baudet en 'n confrontatie mit Johan Derksen. In 2021 maakde hae, weer veur de NPO, *De tumor tapes*, euver de kaanker dae zien vrindin Susan Oostdam in häöre boek had.

Óndanks zien groeët aantal muziekaal activiteite brach hae pas in 2023 e debuutalbum oet. Heejop steit ouk 't "Leste leedje", e duèt mit Chantal Janzen.

Op 25 jannewari 2026 goof Uiting, same mit Frans Pollux en 't Metropole Orkest, e concert in de Ziggo Dome in Amsterdam. Dit waas 't groeëtste Limburgstalig concert oeëts boete Limburg gehalde.

## Externe links
* Persuuenlike website
* Profiel op Streektaalzang.nl
Siegfried & Roy

**Siegfried & Roy** waoren e Duits-Amerikaons duo vaan goochelere en biestetemmers, wat bestoont oet **Siegfried Fischbacher** (1939-2021) en **Roy Horn** (1944-2020). De twie woorte bekind door hun spectaculair shows mèt wèl bieste, in 't bezunder (witte) tiegers en liewe, die ze in hun trucs dèks dege verdwijne en versjijne.

Siegfried woort gebore in Beiere, dewijl Roy oet 't huieg Nedersakse stamde. Ze lierde ziech in 1960 aon boord vaan 't cruisesjeep *Bremen* kinne, boe Siegfried al es goocheleer wèrkde en Roy in de bedening zaot. Siegfried deeg toen al shows mèt 't luipeerd Chico. In 1963 stoonte ze same in 't Hambörgs *Hansa*-varietétheater. Dat zörgde veur 'nen doorbraok, en e jaor later beïndegde ze hun werk es potsemekers op 't sjeep um in Breme in 't *Astoria*-theater aon 't werk te goon. Aonsletend dege ze 'nen tournee nao oonder mie Monte Carlo, Paries en Las Vegas.

Ze kierde de jaore dao-op nog dèks nao Las Vegas trök, en vaanaof 1974 woort dit min of mie hun vaste standplaots. Hunne show in 't MGM-theater mèt 'ne bröllende liew ('t logo vaan dees filmkompenei) waor iconisch en maakde tot väöl aander theaters en hotels in de stad ouch goochelere inhuurde. Wat oersprunkelek 'n veurstèlling vaan twinteg minute woar, woort in 1981 'ne show vaan wel hoonderd menute. De *Beyond belief*-show zouw tot 1988 in 't New Frontier-hotel loupe. Dat jaor kraoge de twie ouch Amerikaons börgerrech. Ze wèrkde in deen tied ouch same mèt Michael Jackson.

Sinds 1990 waore ze de vaste hoesartieste vaan 't *Mirage*-hotel, boe ze oonder e viefjaoreg contrak vaan 57,5 mieljoen dollar in deens waore gekoume. De show zaot vol mèt spektakel oet de musicalwereld en trok väöl bekinde muzikante en aander artieste. Bekind woorte ze mèt de witte tiegers die in de shows mètspäölde. Ze zatte heiveur zelfs e speciaol fokprogram op. In 2001 woort hun contrak leveslaank gemaak.

Op 3 oktober 2003 woort Roy levesgevierlek gewoond wie 'nen tieger häöm aonveel. Heer euverleefde d'n aonval mer zjus en kaom blievend in 'ne rolsteul. Heimèt kaom de carrièr vaan Siegfried & Roy astrein tot 'n ind. Noe en daan dege ze nog wel optrejjes, wie in 2009 es ieregas bij de hereupening vaan 't *Hansa*-theater. Oetindelek storf Roy in 2020 aon COVID-19. Siegfried góng 't jaor drop doed, aon alvleisklierkaanker.
CNN

**CNN** (voloet **Cable News Network**) is 'nen Amerikaonse nuitszender, gevesteg in Atlanta (GA). 't Kenaal en de bijbehurende nuitssite weure euver de ganse wereld oontvaange en gebruuk.

CNN oontstoont op 1 juni 1980 op initiatief vaan Ted Turner. 't Waor op dat memint uniek es tv-kenaal wat allein mer nuits oetzond en dat ouch nog ins 24 oor per daag deeg. De formule bestoont veural oet doorluipende bulletins - de bedoeling waor tot me op good gelök de tv kós aonzètte en direk vaan 't lèste nuits op de huugde woort gebrach, en tot de tv daan weer oet kós wienie de zender 't nuits góng herhole. Veur groet nuits woort dèks de loupende oetzending oonderbroke (zoegeneump *breaking news*). Al gaw kraog de zender ouch get mie conventioneel programmering, wie de laankloupende talkshow vaan Larry King. Veurweerde waor wel tot zoe'n programma's mèt 't nuits te make hadde.

In de late jaore tachteg bouwde de zender 'ne goje naom op en kraog 'r diverse prieze. Heer kaom ouch ummer dèkser in 't boeteland op de kabel, ouch in väöl Europese len. E huugdepunt vaan de zender waor de verslaaggeving roond de Golfoorlog vaan 1990-91. Ouch vaan groet later nuits, wie d'n oorlog in Kosovo (1999) en de aonsleeg op 't World Trade Center in New York (2001) woort gruuts verslaag gedoon.

Mèt de verrechsing vaan de Vereinegde Staote mós CNN 't in eige land ummer mie aoflègke tege Fox News. Väöl Amerikaone zien CNN es 'ne veuringenome linkse zender, e verwiet wat 't in Europa neet zoe aonkleef. Wie alle lineair tillevisiestaties heet 't de lèste jaore aon kiekciefers mote inlevere.

Vaan zoewel d'n tv-zender es de websites bestoon twie Ingelstaolege versies (ein veur de VS en ein veur wereldwied), zoewie versies in 't Spaons en 't Arabisch.

## Externe link
* Website vaan CNN (Internationaol editie)
Celebes

**Celebes**, ouch **Sulawesi**, is 'n eiland in d'n Indonesischen arsjipel. 't Is mèt 180.681 km² 't veerde groetste eiland vaan 't land (nao Sumatra, Borneo en 't Indonesisch deil vaan Nui-Guinea) en 't èlfde groetste vaan de wereld. 't Eiland is grèlleteg gevörmp mèt väöl oetstekende sjiereilen. Wie wel mie deile vaan 't land is Celebes bergechteg; 't hoegste punt is de berg Latimojong mèt 3478 meter. Op 't eiland woende nao sjatting in 2023 zoeget 20,3 mieljoen lui. 't Eiland umvat zès provincies; groetste stad is Makassar. 't Eiland herberg 'n väölheid aon etnische gróppe, en volgens sommege tèllinge (dit hingk aof vaan de definitie vaan 'taol' daan wel 'dialek') wel 114 taole, allemaol Austronesisch. Buginees en Makassarees hure tot de groetste inheimse taole. Maleis weurt hei ouch väöl gesproke, dèks in gecreoliseerde vörm en veuresnog veural es twiede taol.

Celebes woort 40.000 jaor geleie al door de moderne mins bewoend; oet dezen tied kint me jachscènes en handaofdrökke in grotte die tot de ajds bekinde minseleke kuns hure. Austronesisch-sprekende volker kaome dinkelek in 't midde vaan 't twiede millennium veur Christus nao 't eiland. In 't ierste millennium nao Christus kaom Celebes, wie iejer ouch Java en Bali, oonder hindoeïstischen invlood; oet deen tied heet me godsbeeldsjes gevoonde. Oet de tiende of èlfde iew stamme boeddhabeeldsjes, wat tuint tot me ouch aon boeddhisme deeg. In de iewe daonao raakden 't eiland oonder invlood vaan 't Madjapahit-riek; kronieke oet deen tied tuine dat zoe good aon wie arsjeologische voondste. De Javaone waore in 't eiland geïntresseerd um zien iezererts; de naom *Sulawesi* kump vaan Maleis *sula besi* 'eiland vaan iezer'. De westerse naom *Celebes* is dao allezeleve de Portugese verbastering vaan. In de lèste iewe veur 't Europees contak begós d'n islam ziech hei te verspreie.

Portugeze kaome in 1523 op 't eiland aon es vestegde dao al gaw 'n factorij. In 1605 volgde de Hollenders, en korten tied later de Ingelse. In 1665 vereuverde de Hollenders de Portugese basis hei. Toch zouw 't nog tot 1905 dore ietot gans 't eiland oonder Hollandse controle waor. Veural in 't binneland en in 't noorde waore väöl volker, die ziech ouch noets nao de voorstedomme en sultanaote hadde geveug, neet zoemer oonderworpe. Ouch nao de Indonesische oonaofhenkelekheid zien de Toradja's oet 't binneland nog dèks in opstand gekoume.
Antimaterie

**Antimaterie** is materie bestaond oet deilkes die dezelfde massa en spin höbbe es hun tegehengers in de gewoen materie, meh umgekierde laojing en magnetischen impuls. Veur zoewied me wèt kump antimaterie allein in spuurkes veur, wat 't lesteg maak veur 't empirisch te bestudere. In theorie zouw antimaterie op macroscopische (ziechbaor) sjaol evels dezelfde eigesjappe mote höbbe es gewoen materie. Wienie antimaterie evels in aonraking kump mèt gewoen materie, vernetege ze ziech allebei: zoewel de materie es de antimaterie weurt in energie umgezat, die in de vörm vaan hoegintense gammastraoling.

't Bestoon vaan antimaterie woort in 1928 veurspeuld door Paul Dirac. Heer beriddeneerde tot de Schrödingerverglieking 't bestoon vaan anti-elektrone noedzakelek maakde. In 1932 voont Carl Anderson dit deilke inderdaod; heer neumden 't positron. In de jaore viefteg woorte ouch antiprotone en -neutrone oontdèk. Mèt de opstèlling vaan 't standaardmodel vaanaof de jaore zèsteg woort ouch stepke veur stepke beriddeneerd wie antimaterie inein zaot. In laboratoria lökden 't ouch ummer dèkser um antimaterie te make. 't Bouwe vaan ganse anti-atome is evels lesteg, en daobij oongeluifelek deur.

Quarks, en de deilkes die dao-oet bestoon (wie protone en neutrone) höbbe hun antideilkes, zoe good 't elektron, 't muon en 't tau-lepton. Neutrino's (alle soorte), 't gluon, 't foton, 't Z-boson en 't Higgsboson höbbe gein laojing en zien daorum hun eige antideilkes. Ze kinne ziech daan ouch neet vernetege, en zörge ouch neet veur verneteging es ze mèt antimaterie in aonraking koume. 't W-boson kin zoewel positief es negatief gelaoje zien en is daorum *soms* zien eigen antideilke.

't Positron is 't mies frequinte vaan alle antideilkes. 't Weurt oonder mie gemaak in positief bètaverval vaan sommege radio-isotope (beveurbeeld kalium-40), en bij donderdsjore. Veur antiprotone en -neutrone is mie energie nujeg; me vint die beveurbeeld in de Van Allen-gordele, in kosmische straole en - in groete wieväölhede zelfs - roond zwarte loker en neutronestare.

Op theoretische grun zouw me evels verwachte tot de hèlf vaan alle materie in 't hielal antimaterie is. Dat liekent neet zoe te zien; de vraog boeveur daan neet is ein vaan de oonopgelosde probleme in de natuurkunde.

Antimaterie vint praktische touwpassing in medische PET-scans, boebij ziech vernetegende positrone oet radio-isotope gammaflitse ginnerere die de scan meugelek make. Me heet gespikkeleerd euver 't gebruuk vaan antimaterie in massavernetegingswaopes of in interstellair rakètte; zoe'n touwpassinge höbbe evels allewijl (2026) de status vaan sciencefiction.
Fado

**Fado** (Portugees veur *(noed)lot*; oetspraok [ˈfaðu]) is 'ne vörm vaan steideleke volksmeziek oet Portugal, dee vaanajds veural in de hoofstad Lissabon en de universiteitsstad Coimbra weurt gemaak. Fado besteit oet lejer mèt eine solozenger (dèks 'n vrouwestum), begeleid door zoewel de klassieke Spaonse gitaar es de Portugese gitaar. In lossere vörm kinne aander instruminte mètspeule; dit is punt vaan discussie in de fadowereld. De meziek is dèks laankzaam, mèt väöl rubato, en in mineur (mèt dèks majeur es de meziek en teks aon 't ind opklaore). De tekste zien in 't gemein emotioneel en smartelek en drejje um 'n oonbestump verlange (*saudade*), wat me es typisch veur de Portugese cultuur zuut.

D'n oersprunk vaan fado ligk in 't duuster; sommege höbbe parallelle getrokke mèt de Kaapverdiaonse morna en mèt de Braziliaonse meziek en meine tot de wortele trökgoon tot de koloniaolen tied. In feite kin me de fado neet wijer trökveure es de jaore 1820 (in tegestèlling tot beveurbeeld de väöl awwere Cante Alentejano). Wie dèkser mèt steideleke volksmeziekgenres späölde zigeunders 'ne groete rol bij de verbreiing; ein vaan de ierste stare waor de negentiende-iewse Maria Severa, die de fado lendelek bekind maakde. In studentekring in Coimbra oontstoont 'nen andere variant, mèt veural mannestumme en de plaotseleke vörm vaan de Portugese gitaar.

In de twintegste iew waor Amália Rodrigues, bekind es de 'keuningin vaan de fado', de bekindste vertolker. Zij maakde de meziek wereldbekind, get wat 't Salazar-rezjiem in tije vaan internationaol isolatie good oetkaom. Tegeliek kloonk in tekste dèks ouch stèl verzat tege de machhöbbers. 'nen Aandere groete naom waor Carlos do Carmo. Recinter is 't genre opgepak door artieste wie Mísia, Mariza, Ana Moura, António Zambujo en Camané (op de ierste nao allemaol gebore in de jaore zeventeg). Ouch in Nederland leef de fado; populair is hei de gebore Portugese Cristina Branco. Nynke Laverman begós häör carrier mèt fado in 't Fries.

Sinds 2011 steit fado op de UNESCO-lies veur immaterieel Werelderfgood.
Martinus Veltman

**Martinus Justinus Godefridus Veltman** (Waalwijk, 27 juni 1931 – Bilthoven, 4 jannewarie 2021) waor 'ne Nederlandse natuurkundege, dee in 1999 de Nobelpries in de Natuurkunde won.

## Leve
Veltman woort in Waalwijk gebore es vijfde vaan zeve kinder in 't gezin vaan 'ne bovemeister. Nao de HBS góng heer in 1948 wis- en natuurkunde studere aon de Universiteit Utrech. Heer haolde dao in 1953 zie kandidaots en studeerde in 1956 aof bij perfessor Léon van Hove. Oonder ziene studietied had heer nevejobs wie assistent in 't Van der Waals-lab in Amsterdam.

Nao zien deens góng Veltman in 1961 nao 't CERN in Zwitserland, boe ziene liermeister Van Hove intösse directeur waor. In 1963 promoveerde heer oonder deezelfde Van Hove euver de productie vaan vectorbosone. Neven 't CERN wèrkden 'r ouch inkel maond bij 't SLAC-laboratorium aon de Stanford-universiteit. In 1966 woort Veltman zelf professor natuurkunde aon de Universiteit Utrech. Nao 'n oonderbreking vaan e jaor (1968-69) aon 't Laboratoire de Physique Théorique et Hautes Energies in Orsay waor heet vaan 1981 tot aon zien emeritaot in 1996 prefessor aon de Universiteit vaan Michigan in Ann Arbor. Sindsdeen woenden 'r weer in Nederland, boe heer nog mèt regelmaot lezinge euver theoretische natuurkunde gaof. Begin 2021 storf 'r toes in Bilthoven.

## Werk
Veltman zien intresse laog in de theoretische natuurkunde, zoewie in de experimenteel natuurkunde boemèt die theorieë te oonderbouwe zien. Wie heer aofstudeerde, waor 't standaardmodel in vol oontwikkeling, en väöl waor nog umstrejje of oondujelek. Zie preufsjrif góng euver correcties, aon de hand vaan 't Feyndiagram, in de berekening vaan de productie vaan vectorbosone door neutrino's.

In Utrech góng heer door mèt zoe'n experimente. 't Lökde häöm en zienen toenmaolege promovendus Gerard 't Hooft veur 'n sletende theorie te vinde veur de interactie tössen 't elektromagnetisme en de zwake kernkrach - twie vaan de veer krachte. Same oontdèkde ze in 1971 tot zoewel de massaloes es de massieve Yang-Mills-theorie kós weure gerenormaliseerd. Mèt get aonpassinge verdwene anomalieë oet iejer theorieë euver dees interactie. Hun werk leide oonder mie tot de oontdèkking/woernumming vaan 't topquark in 1995. In 1999 kraoge de bei gelierde de Nobelpries in de Natuurkunde heiveur oetgereik.

Wijer deeg heer ouch werk in tougepasde wiskunde. Heer sjreef in 1964 't computerprogram Schoonschip, wat hölp bij de symbolische manipulatie op de computer en väöl later programmeerwerk in 't vakgebeed heet geïnspireerd. Nog in 1988 oontwikkelde heer 'n mobiel computer mèt 'n eige besturingssysteem, *Simple Operating System*.

Veur e lekepubliek publiceerde heer in 2004 't book *Feiten en mysteries in de deeltjesfysica* (oetgebrach in 2004).

## Ierbetuin
* De planetoïde '9492 Veltman' is nao häöm geneump.

## Bron
*Dit artikel is vertaold oet ziene Nederlandsen tegenhenger, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Martinus_Veltman_(natuurkundige)&oldid=68637537 dees versie].*
Gerry & The Pacemakers

**Gerry & The Pacemakers** waor 'ne rockband oet Liverpool, dee vaan 1956 tot 1966 actief waor. De band waor vaan groet belaank in de oontwikkeling vaan de Merseybeat, en waor in zien bèste daog zeker zoe bekind wie de Beatles. Allewijl kint me ze veural vaan hun versie vaan 't musicalnommer "You'll never walk alone", wat väöl bij sportmatche weurt gedrejd en ouch dèks op oetvaarte e.d. te hure is.

De band bestoont in zien bekindste samestèlling oet zenger en bandleier Gerry Marsden, begeleid door Fred Marsden, Les Chadwick en Les Maguire (dee in 1961 bij de band kaom). De oersprunkeleke naom waor **Gerry and the Mars Bars**; in 1959 móste ze dat nao klachte vaan de firma Mars veraandere. Brian Epstein deeg ze teikene bij Columbia Records, boenao ze in 1963 diverse singles opnaome die door George Martin woorte geproduceerd. Hun ierste drei singles, "How do you do it?", "I like it" en "You'll never walk alone", haolde dat jaor alle drei nommer ein in de Britse hitparaad, 'n prestatie die pas twinteg jaor later door Frankie Goes To Hollywood zouw weure naogedoon. In 't boeteland waore ze neet zoe succesvol, meh ouch dao lete hun leedsjes vaan ziech spreke. Alles biejein woorte ze de twiede succesvolste Merseybeatband nao de Beatles.

Hun leedsje "Don't let the sun catch you crying" haolde in 1964 veural in de VS väöl succes. Begin 1965 woorte ze ouch de stare in hunnen eige film *Ferry cross the Mersey*, boe Gerry Marsden de soundtrack veur sjreef. Toch zakde de belaankstèlling veur hun werk in, umtot ze in de sjeem vaan de Beatles kaome te stoon. In 1966 lufde de band ziech tijelek op.

Sindsdeen kierde Gerry en de Pacemakers vaan tied tot tied trök. Hun leedsje "You'll never walk alone" waor klassiek gewore umtot 't door de supporters vaan Liverpool F.C. waor touwgeëigend (opmerkelek, umtot Gerry Marsden zelf supporter vaan Everton waor). Nao d'n Hillsboroughramp vaan 1989, wie 97 supporters vaan Liverpool umkaome, brach heer 't leedsje es 'ne benefietsingle obbenuits oet. In 2020 deeg heer dat nog ins, noe es ierbetuin aon de zörgverlieners bij de COVID-19-pandemie.

Intösse waor d'n awwerdom zienen tol goon eise oonder de bandleie. Bassis Les Chadwick (dee nao de jaore zèsteg bij reünies neet mie mètgespäöld had) storf in 2019. Gerry zelf góng begin 2021 doed aon 'ne bloodvergifteging. Mèt Les Maguire storf in 2023 de lèste vaan de oersprunkeleke bezatting.
Mainz

**Mainz** (Nederlands, veraoderd: *Ments*; Franzuuesisj: *Mayence*; Latien: *Mogontiacum*) is de hoofsjtad en groeëtste sjtad van d'r Duutsje deelsjtaat Rienland-Palts. De sjtad telt óngeveer 224.000 iwuuenesj, is krinkvrei en ligk aa g'ne wesoever van d'r Rien. Ze is de groeëtste sjtad i g'n historische sjtreek Rheinhessen, e huuevelechtig gebeed mit wiengaarde. Sjuuns aa g'ne uueverkank va g'ne Rien ligk Wiesbaden, de hoofsjtad va noabersjtaat Hesse. 

De sjtad Mainz is óntsjtange óp de plaatsj van 'n Keltische nederzetting. Hei sjtichde d'r Romeinse generaal Drusus in 13 v. Chr. le legerkamp wat Mogontiacum genumd woeëd. Mit name de bruk uuever g'ne Rien woar va strategisch belang. Mogontiacum woar seër 90 n. Chr. de hoofsjtad va g'n provins Germania Superior, die vanaaf 300 n. Chr. Germania Prima ging heesje.
Paul Crutzen

**Paul Josef Crutzen** (Amsterdam, 3 december 1933 - Mainz, 28 jannewarie 2021) waor 'ne Nederlandse sjemis en meteoroloog. Heer woort veural bekind um zien oonderzeuk nao de ozonlaog, boe heer in 1995 de Nobelpries veur kraog.

## Leve
Paul Crutzen woort in 1933 gebore es zoon vaan Jozef Crutzen en Anna Gurk. Zien awwers wèrkde in de horeca: ziene pa waor kelner, zien mojer kokkin. In 1951 deeg 'r indexame HBS, meh umtot zien ciefers neet hoeg genóg waore, kós 't neet nao de universiteit en mós 'r de MTS goon doen. Vaan 1954 tot 1958 wèrkden 'r es brögkebouwer bij de gemeinte Amsterdam en vervölden 'r zien deenspliech.

In Zwitserland kaom 'r de Finse Terttu Soininen tege, mèt wee 'r in 1958 trouwde. Ze gónge in Zwede wone, boe Crutzen aon de universiteit vaan Stockholm góng wèrke es computerprogrammeur bij de vakgróp meteorologie. Heer waor tot 1966 betrokke bij versjèllende projekte roond veurspeulingsmodelle, en góng dao ouch zelf studere. In 1963 deeg heer zie doctoraolexame; in 1973 promoveerde heer tot doctor. Tot 1974 zouw Crutzen es oonderzeuker bij de Stockholmse universiteit betrokke blieve; tösse 1968 en 1970 doceerde heer daobij ouch in Oxford.

In 1974 verhuisden 'r gezin nao Amerika, en wel nao Boulder (CO) boe heer aon 't National Center for Atmospheric Research góng wèrke. Vaanaof 1980 waor 'r directeur vaan 't Max Planck Instituut in Mainz, boe heer tot zien emeritaot in 1998 wèrkde. Tot zienen doed bleef 'r in Mainz woene.

## Werk
Crutzen deeg in de jaore zèsteg en zeventeg oonderzeuk nao de ozonlaog. Heer meinde tot de daan gebrukeleke theorie euver de opbouw vaan ozon de woernumminge neet gans kós verklaore. 't Mós get geve wat ozon in de atmosfeer aofbraok, en Crutzen dach aon stikstofverbindinge vaan biologischen oersprunk. Heer tuinde aon tot stikstofmonoxide (NO), wat door fotolyse weurt gevörmp oet 't natuurlek geproduceerd lachgaas (N₂O), oonbeperk ozon tot gewoene zuurstof kin aofbreke (NO + O₃ → NO₂ + O₂; NO₂ → NO + vrije zuurstof (door fotolyse); boenao 't nui NO-molecuul de reactie weer herhaolt).

't Belaank vaan dit oonderzeuk woort aongetuind in 1974, wie Mario J. Molina en Frank Sherwood Rowland aontuinde tot zoeget inderdaod in de atmosfeer gebeurt mèt CFK's, 'n klasse vaan kunsmaotege gaze die toen väöl es keulmiddel en driefgaas woorte gebruuk. Midde jaore tachteg woort dit nog pienelek dujelek wie me boven Antarctica e look in de ozonlaog voont. Dit leide tot e wereldwij beperking in de productie vaan CFK's, boenao de aofbraok vaan de ozonlaog begós te stoppe.

Veur dit oonderzeuk kraoge Crutzen, Molina en Sherwood Rowland in 1995 same de Nobelpries veur de sjeikunde.

## Bron
Dit artikel is gebaseerd op, en los-eweg vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.