Gotisch (taol)

't **Gotisch** is de Germaanse taol vaan 't volk de Gote. Mie in 't bezunder huurt 't bij de Oos-Germaanse taole.

De Gote leefde vaanajds op 't eiland Gotland in de Ooszie, later trokke ze nao 't vasteland en leefde ze oongeveer in 't huieg Pole. Mèt de Groete Volksverhuizinge trokke ze door Oos- en Zuid-Europa, dèks same mèt de Hunne, en splitsde ze ziech in Wes-Gote en Oos-Gote. Oetindelek zouwe ze in Hispanië (Wes-Gote) en Italië (Oos-Gote) hun keuninkriek stiechte. E klei deil kaom terech op de Krim es zoegeneumde Krim-Gote.

Hun taole verdwene binnen e paar iewe nao de Volksverhuizinge (mèt oetzundering vaan 't Krim-Gotisch, wat tot in d'n achtienden iew bleef bestoon). 't Gotisch is evels good bekind door 't werk vaan bisjop Wulfila, dee in de veerden iew deile vaan 't Nui Testamint vertaolde en ouch oersprunkelek theologisch commentair sjreef. Dees werke zien vaan groet taolkundeg belaank: ze zien d'n insegste bron vaan beteikenis euver de oetgestorve oonderfemilie vaan de Oos-Germaanse taole, en ouch oonmisbaar in de studie nao 't Oergermaans en de Indo-Europese taole.

## Corpus

't Corpus vaan 't Gotisch weurt bekaans gans gevörmp door 't werk vaan Wulfila. Dit is euvergelieverd is diverse codices. De *[[Codex argenteus]]*, in de zèsden iew in Oos-Gotisch Italië gesjreve en bestoond oet 188 blaajer, umvat e groet deil vaan de veer evangelies. De *[[Codex ambrosianus]]*, ouch al vaan Italiaansen oersprunk, umvat 193 blaajer, mèt stökker oet Nehemia, obbenuits de evangelies en de epistele. Heer is samegestèld oet vief fragminte, bekind oonder de naom *Codex ambrosianus A-E*. Ouch umvat 't e theologisch werk bekind es de *[[Skeireins]]* (oetspraok ), wat vaan groet belaank is es oersprunkeleke Gotische literatuur meh ouch es inziech in de later oonderdrökde Ariaanse geluifslier. Wijer vint me in de *Codex ambrosianus* nog 'ne Gotische kalender.

Korter fragminte zien te vinde in de *[[Codex Gissensis]]* (ei blaad mèt deile vaan Lukas 23-24, gevoonde in Egypte) en de *[[Codex Carolinus]]* (veer blaajer mèt deile vaan Romeine 11-15, twietaoleg Gotisch-Latien). In 2009 woort in de *[[Codex Bononiensis]]* 'n Gotische palimpses-teks oontdèk; ze besteit oet 'ne preek en is dus zjus wie de *Skeireins* 'n oersprunkelek stök Gotisch.

Nog aander korte tekste zien e paar sleutele tot 't Gotisch alfabet, twie papyri mèt aktes en e hemfelke rune-inscripties. Vaan die lèste kin dèks neet mèt zekerheid weure gezag of 't Gotisch of 'n aander Germaanse taol is; inkel oonderzeukers betwievele of de Gote dat sjrif wel gebruuk höbbe. (Oet 't alfabet kin me opmake tot rune wel bekind waore.)

### Krimgotisch
Vaan 't Krimgotisch is väöl minder bewoerd gebleve. Me heet op de Krim inscripties oet de negenden iew gevoonde, in 't Gotisch alfabet, wat aontuint tot 't in eder geval aonsleeg en laank in gebruuk bleef. D'n insegste primaire bron veur 't later Krimgotisch is e beriech oet de zèstienden iew, opgestèld door de Vlaomsen diplomaot Ogier Gisleen van Busbeke. Heer maakde 'n woordelies mèt e woord of tachteg en teikende e leed op wat heer meinde tot Krimgotisch waor. De woordelies is vaan groet belaank veur de taolwetensjap, 't leed is problematischer en 't is oondudelek of 't noe ech Krimgotisch is.

### Modern
't Gotisch vrij weurt väöl veur academische doele bestudeerd. Daorum höbbe sommege lui, veural veur de aardegheid, de lèsten tied weer tekste in 't Gotisch gemaak. 'ne Wikipedia in 't Gotisch besteit sinds oktober 2004 en heet in miert 2019 bekaans 600 artikele. Ouch e hemfelke modern beuk, boe-oonder *[[Alice in Wonderland]]* (*Balþos Gadedeis Aþalhaidais in Sildaleikalanda*), kraog zien Gotische vertaoling. 't Make vaan zoe'n tekste vereis creativiteit bij 't vinde vaan neologismes veur modern zakes boe aw taole gein eige wäörd veur höbbe.

## Alfabet

Wulfila oontworp veur zien gesjrifte 'n alfabet. Heer baseerde dat op 'nen unciaole variant vaan 't Grieks alfabet. Ouch oet 't Latiens alfabet en oet de Germaanse rune haolde heer inspiratie. Dat lèste zuut me oonder mie aon de naome die de lètters mètkraoge: in väöl gevalle koume die euverein mèt de naome vaan rune wie veer ze bij aander Germaanse volker kinne.

De sjrifteikes zien opgenome in Unicode en kinne ouch weure gedrök. Toch make modern werke euver en in 't Gotisch dèkser gebruuk vaan 'n Latiense transliteratie.

N.B.: De naome zien aofkumsteg oet de Codex Vindobonensis oet de negenden iew. De spèlling is dao aanders; daobij liekent de taol geëvolueerd. De naome wie ze hei stoon zien dus gereconstrueerd nao 't Gotisch vaan Wulfila. Dit verklaort ouch boeveur um 'n inkel woord oonzekerheid besteit. Veur de naom *ezec* (veur 𐌶) kós gein bevreiegende reconstructie weure gemaak.

### Spellingskwesties
De lètters *b*, *d* en *g*, kinne zoewel stoon veur de stumhöbbende plosieve (mediae) [b, d, g] es veur hun fricatief tegenhengers [β, ð, ɣ]. Dat lèste is 't geval tösse twie klinkers in. De klaanke stoon dus in allofoon relatie totein: volgende de logica vaan de taol zien [b] en [β] 't ei foneem. *Gibō* 'gaof' kloonk dus oongeveer wie *givō*. In 't Grieks vaan deen tied (late Koinè) heersde dezelfde situatie; veur Wulfila waor 't dus logisch um veur die twie klaanke ein lètter te gebruke.

Zjus wie in 't Grieks steit de combinatie *gg* veur de cluster [ŋɣ] en steit *gk* veur [ŋk]. Nao analogie daovaan steit *gq* ouch veur [ŋkw].

In 't Koinè-Grieks kloonk de combinatie *ei* (ει) wie [i:]. In 't Gotisch is dat mèt zekerheid ouch zoe: *eis* moot me leze es *īs*.

Bij twie aander combinaties is dat problematischer. *ai* en *au* kinne naomelek op twie plaotse optrejje. Veur 'n *r* stoon ze op de plaots vaan 'n etymologische *e* daan wel *o*: *bairkna* 'berk', *waurd* 'woord'. Dao stoon ze zeker veur de monoftonge [ɛ:] en [ɔ:]; dat kump euverein mèt de weerdes die de combinaties αι en αυ in de (late) Koinè hadde. Ze stoon evels ouch op plaotse boe 't Oergermaans 'nen diftong had (en väöl Limbörgse dialekte noe nog): *ainaz* 'ein', *baumjo* 'boum'. Sommege oonderzeukers meine tot 't Gotisch dao toen al monoftonge vaan had gemaak [ɛ:, ɔ:], e bitteke zoewie dat in 't Hollands en 't Grieks is gegaange. Aandere meine evels tot me de *ai* en *au* gewoen es diftonge moot leze es ze neet veur 'n r stoon. Diftonge [ai] en [au] kóste evels zjus zoe good weure gesjreve es *aj* en *aw*, wat in vreem wäörd soms ouch gebäörde (*Pawlus* 'Paulus'). Dit maak de ierste optie (*ai* en *au* stoon veur lang haafope monoftonge) wel de woersjijnelekste. In transcripties gebruuk me soms 't accent aigu op 't lèste lid es me zeker wèt tot 't um 'ne monoftong geit: *baírkna*, *waúrd*.

## Klaanklier
### Veraanderinge
Aofgezat tegen 't Oergermaans heet 't Gotisch besjeie veraanderinge doorgeveurd. D'n Oergermaanse culster **-jj-* woort in 't Gotisch verzwoerd tot *-ddj-*, 'n oontwikkeling die algemein is veur de Oos-Germaanse taole. Vaandao **addi* 'ei' oet Oergermaans **ajji* (neet euvergelieverd bij Wulfila, meh wel oet 't Krimgotisch bekind es *ada*). Wijer veraanderinge waore de versumpeling vaan sommege oetgeng (**-az* in de twiede declinatie nominatief woort *-s*, zuug oonder bij 'Grammatica'). Meugelek woorte de Oergermaanse *ai* en *au* ouch gemonoftongiseerd; zuug direk bove. De nasaole die veur 't Oergermaans kinne weure gereconstrueerd, zien ouch verdwene.

Wijer valle veural archaïsmes op. Väöl gevalle vaan rotacisme (de veraandering vaan *-s(-)* in *-r(-)* op sommege plaotse), die algemein veurkoume in de Germaanse taole, zien in 't Gotisch (nog) neet doorgeveurd. *Dius* 'hert', kump euverein mèt *deer/dier*. Zowel in de Noord-Germaanse es in de Wes-Germaanse taole is dat algemein. Ouch umlaut, e versjijnsel wat in einen of aandere vörm door gans 't Germaans taolgebeed optreujt of optrooj, is oonbekind.

### Vocaole
Al bij al kin me veur 't Gotisch de volgende vocaole reconstruere:
* Korte: /i, ɛ, a, ɔ, u/
* Lang: /i:, e:, ɛ:, a:, ɔ:, o:, u:/

Ouch is 't good meugelek tot 't Gotisch zoeget wie 'ne sjwa had (/ə/), dee neet woort oetgesjreve. Dee zouw daan höbbe gekloonke in lestege clusters wie *ga<u>sts</u>* (