open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Newfoundland en Labrador

**Newfoundland en Labrador** is 'n pervinsje in 't oeaste van Canada mit 'n oppervlakdje van 405.212 km². Inne pervinsje wone róndj de 525.000 luuj (2018). De houfstad is St. John's. De pervinsje is pas in 1949 toegetraoje toet Canada. Mieër es 90% vanne inwoonders wóntj op 't eilandj Newfoundland; de pervinsje is bao oetsloetendj Ingelskallendj. De ikkenomie is veural gegrundj op aolje en vèsserie.

De pervinsje ligk ane kus vannen Atlantischen Oceaan. Driekwaart vanne oppervlakdje behuuert toet Labrador op 't vastelandj. 't Grótste deil van 't Labrador-sjiereilandj huuert aevel neet toe aan dees pervinsje, mer ane pervinsje Québec. De bergkitting op Newfoundland vörmp 'ne naordeliken oetluiper vanne Appalache.

Newfoundland woort al dore Vikinge bereik. In 982 woort Greunlandj óntdèk door Erik de Roeaje, worop de Vikinge zich dao vestigdje. Vanoet dao trochte zie wiejer langs de kus van Naord-Amerika. 'n Nederzitting woort door Leif Eriksson gestif bieje hujige plaats L'Anse aux Meadows.
Ottawa

**Ottawa** is de houfstad van Canada sieër 1957. 't Is de op drie nao grótste stad van 't landj en ligk in 't Ottawadaal ane waterkantj vanne reveer d'n Ottawa, waat op dees plaats ouch de grens tösse de pervinsjes Ontario en Québec vörmp. In taengestèlling toet e deil anger Ingelskallendje houfstej ligk Ottawa neet in 'n eige nasjenaal houfstadsdistrik; Ottawa is 'n gemèndje vanne pervinsje Ontario.

Ottawa haet 'n bevouking van mieër es 890.000 (2011). Zoget ei derdje vanne inwoonders vanne stad is Franskallendj.

Wichtige bekiekenswaerdigheje zeen de kattedraol enne parlemèntsgeboewe oppe Parlementsheuvel. Wichtige industrieje zeen 't opwekke van stroum mit waterkrach, zaegmeuls, 't make pepier, mael, laer, zwaegelen en mesjiender en ouch perduksje van iezer.
Krinkvriej sjtad

'n **Krinkvriej sjtad** of 'ne **Sjtadkrink** (Duutsj: **kreisfreie Stadt** of **Stadtkreis**, Pools: **powiat grodzki**) ies 'n gemeinteleke en zelfbestuurbare sjtad in de Bóndsrippebliek Duutsjland en de Rippebliek Pole. 't Woord verraojd al wat dat inhilt: 'n krinkvriej sjtad ies vriej van de gemeintebesjture van 'ne krink (Duutsj: *Kreis*, Pools: *Powiat*) en krinkvriej sjtae höbbe percies eveväöl mach es de kring.

De kring lieke qua groatte lieke op de Belzje arrendissemente (beveurbeeld Arrendissement Tóngere) en wat in Nederland tusje gemeinte en provincie in liegk (wie Zuud-Limburg). Evels haet 't competenties die lieke op 'n misjmasj tusje de Belzje en Nederlandse gemeintes aan de eine kant en de provincies oet die twiè leng aan de angere kant. Kringvriej sjtae höbbe eveväöl mach es de kring. 'n Krinkvriej sjtadt ies doorgaons 'n sjtad mèt mièr es 100.000 inweunersj. Aoke ies daorum 'n krinkvriej sjtad. Mesjtreech en Luuk (sjtad) zawwe in zoa'n systeem in aanmerking kinne komme veur zoa'n sjtatus, wijl Vinlo dat zjuus neet zou lökke mit get mièr es 90.000 inweunersj. Tegeliekertied zaw gein inkele sjtad in Belsj Limbörg in de buurt komme van zoa'n sjtatus.

In tegedeil tot de res van Duutsjland, weurt in Baden-Württemberg 'n Krinkvriej sjtad 'ne sjtadkrink of Stadtkreis geneump. Vreuger woort dat in väöl miè gebeeje van 't allewiel Duutsjland gebruuk es term veur zoa'n sjtad. De Poolse term powiat grodzki vertaalt ziech ouch letterlek zoa. In Beiere heesj zoa'n belangrieke sjtad vreuger 'n **kreisunmittelbare Stadt**. Allewaal dao allewiel de gengbare term Krinkvriej sjtad ies gewore, weurt 't awd woord nog diks gebruuk in de vouksmond.

Door de ing-verwante historie tusje Pruusje en Pole, haet de Poolse sjtaot gans väöl administratieve en institutionele verhawwinge euvergenomme van wat allewiel Duutsjland ies. De term powiat grodzki kump dan ouch gans letterlek oet 't Duutsj: powiat vertaalt ziech letterlek es Kreis (krink) en grodzki beteikent Stadt (sjtad).
Moldau

De **Moldau** (Tsjechisch: *Vltava*) is mit de 440 kilomaeter de langste reveer in Tsjechië. De reveer óntsteit oet e deil brónreveren in 't Bohemer Waad en mundj oet innen Elbe, naodet t'r de Boheme van 't zuje toet 't naorde doorkruuts haet. De reveer kump ouch door Praag. De naam vanne Moldau is van Germaansen oersprónk en mèntj "wildj water". d'n Duutsje naam *Moldau* wuuert in Nederlandj nag ummer mieë gebroek es de Tsjechische.

De Moldau óntsteit in 't Bohemer Waad oet e deil bergbaekskes die same twieë brónrevere vörme: de Werme Moldau (*Teplá Vltava*) enne Kaje Moldau (*Studená Vltava*). De Werme Moldau is de langste vanne twieë kump op oete bergkantje vanne *Černá hora*, net nag op Tsjechische gróndj. De brón vanne Kaje Moldau ligk oppe bergkantj vanne 1167 maeter hoeagen Haidel in 't Beiers Waad.

De Wermen enne Kaje Moldau kómme zujelik van Volary (*Wallern*) biejein, juus veurdet de Moldau oetkump op 't Lipnomaer, de grótste van 'n rits stoewmaere. Dees maere zeen inne fieftiger jaoren aangelag gewore veure waterstandj te regelen en lieëger-gelaenge plaatse te besjurme taengen euverstruiminge. 

Euver Český Krumlov (*Krumau*), České Budějovice (*Budweis*) en Praag mundj de reveer oet innen Elbe bie Mělník. De Moldau druueg op die plaats mieë water es d'n Elbe zelf. De Moldau is vanaaf zón 20 kilomaeter hogerop van Praag bevaarbaar.
Sjellak

**Sjellak** is 'n harsechtig organisch matterjaal det gebroek wuuert es aafmaakmiddel bieje bewirking van hout, es glansmiddel in aeteswaar (E904) en bie 't make van heuj en watervasten ink.

De gróndjstóf veur sjellak wuuert gewónnen oet 't harsechtig aafsjeijingsproduk van 'n boumloes (*[[Coccus lacca]]*), die oearsprunkelik in India veurkump. Sjellak wuuert verkoch in tabletten of sjirvele wovan de kluuer van blóndj toet duuster geit. Op zichzelf is sjellak neet vergiftig, meh d'n damp vannen alcohol worin 't opgelos verwirk wuuert is det waal.

Sjellak is e thermoplastisch matterjaal, waat inhèltj det 't zaach wuuert es m'n 't verwörmp. Me kan sjellak verminge mit völmatterjaal, wie houtpoejjer of mineraal völstóf, wen 't gesmóltjen is. Ónger invlood van drök en temperatuur kan me sjellak in 'ne vorm pese. Inne neugentieëndjen ieëf woort sjellak gebroek veur veurwerpe mit te make; toet róndj 1950 woorten ouch grammofoonplate gepees oet sjellak.
Moesson

De **moesson** is d'n op vaste tieje trögkkómmendje windj inne troeape dae veur 'n halfjaor lang oet ein bepaoldje richting wejtj en daorop zón 180° van richting verangert. Dezen euvergank tösse de twieë moessons neump me de kentering. De windjrichting wuuert gebroek inne beneuming vanne moesson, wie de zuudwèsmoesson of de naordoeasmoesson. Dore verangering vanne windjrichting wuuert 'n anger saort lóch aangeveurd, wodoor 't waerbeeldj sterk verangert. Daoveur sprik m'n owwel vanne nate moesson ennen druuege moesson.

De bekandjste moesson is dae van India. Toet begin juni is 't naorde van India druueg, mer in juni, juli en augustus vèltj aeveväöl raengen es in e gans jaor in Wès-Europa. Daorop blief 't druueg toet in juni, wen de volgendje moesson aanbrik. In 't zuje van Afrika, op Indonesië en oppe Antille vèltj de raengentied geliek mitten Europese wintjer.

Me kan versjillige moessongebiede óngersjeie:
* Zuud-Azië en 't naordelik deil vannen Indischen Oceaan;
* Oeas-Azië, Zuudoeas-Azië, de Oeas-Sjinese enne Zuud-Sjinese Zieë;
* Indonesië zujelik vannen aevenieër, Naord-Australië en 't zuudwèstelik deil vanne Groeaten Oceaan;
* 't kusgebied van Wès-Afrika tösse 5°N en 20°N;
* de wèskus van Midden-Amerika.

De naoslaeg vanne moesson zeen 't dudelikste te óngersjeien in Zuud-Azië. Det kump dore groeate landjmassa van Azië en doordet de Himalayaberg 't Indisch subcontinent aafsluutj vanne kaaj lóch van hoger brèdjegraod.
Helmut Kohl

**Helmut Josef Michael Kohl** (Ludwigshafen am Rhein, 3 april 1930 - ouch dao, 16 juni 2017) waas 'nen Duutsje politieker veur 't CDU, 'nen historieker enne bóndjskanseleer van Duutslandj van 1982 toet 1998.

Mit zienen ambstied van zèstieën jaor is hae de langs-zittendje Duutsje kanseleer sieër Otto van Bismarck. In dezen tied waas 't inj vanne Kajen Oorlog. Kohl wuuert door väöl luuj betrach es d'n houfarsjitek vanne Duutsje vereiniging, en wuuert same mitte Franse prizzendènt François Mitterrand gezeen es d'n aanstifter van 't Verdraag van Mestreech, waat de Europese Unie oprichdje.

Kohl waas 'ne sterken aanhenger veur 't stationere van Amerikaanse kruutsrakètten in Wès-Europa veure val det de Sovjet-Unie neet ingóng op óngerhanjelinge vanne bepirking van atoeamwaopes. Dees meining deildje d'r mit ziene veurgenger Helmut Schmidt, mer anges es dem kreeg Kohl waal 'n mieëderheid veur det beleid in zien eige pertie.

Kohl waerde es bóndjskanseleer opgevolg door Gerhard Schröder.

## Zuuch ouch
* Bondjskanseleer van Duutsjlandj
* Lies van kanselere van Duutsjlandj
Gevel

De **gevel** is 't deil van e geboew det vanaaf boetenóm zichbaar is, mit oetzunjering van 't daak. De gevel ane straotkantj hètj de *veurgevel*; wiejer kintj m'n onnag de *ziejgevel* ennen *achtergevel*. Meis wuuert de gevel gemaak van stein, glaas, petón of hout, en aventoe ouch van metaal. Van 'ne gevel kan me dökker de boewstiel ennen tied worin d'r geboewdj is aafleie. 

De meiste gevels van woonhoezer waeren in Nederlandj gemetseldj mit brik. De voge tösse de brikke völtj me mit spies, waat ouch de gevel watertoe maak.

Inne gevel zitten äöpeninge veure keziene van ramen en deure. Ajer gevels höbbe nag moerankers die dene veure versterking wo de etaasjfloere ligke. Moderner gevels höbbe meis 'n spouwmoer die d'n doorslaag vanne vóch van boete nao binne veurkómme; dore spouw tösse de boetemoer enne binnemoer te völle kan m'n 't hoes baeter isolere.

De baovekantj van 'ne gevel wuuert döks versierd; bekindje vormversieringe zeen trap- en klokgevels.

## Saorte gevels

File:RM29768 RM29769 Middelharnis - Voorstraat 3 en 5.jpg|'nen dubbele puntjgevel
File:Grote Noord 50, Hoorn.JPG|'ne klokgevel
File:De-Moriaan.JPG|'ne rolwerkgevel
File:Dedrijeswartemollendenbosch.jpg|'nen trapgevel
File:LA Straat.JPG|hoezer mit 'ne rechte gevel
Angers

**Angers** is 'n stad in 't wèste van Frankriek in 't departemènt Maine-et-Loire, zón 300 km zuudwèstelik van Peries. Angers is de houfstaf van det departemènt. De regio rónjelóm Angers neump m'n historisch owwel Anjou.

Angers is 'n industriestad mit zón 150.000 inwoonders, die me *Angevins* neump. De stad is gestif woren innen tied vanne Romeinen ane kantje vanne Maine. Zie dank ziene naam ane Andecavi, 'ne Keltische stam. 't Deil vanne stad langs de reveer op is bekandj veure bloomsmerte. De stad kinmirk zich door brei, rechte straoten en väöl greun.

Bekiekenswaerdig zeen 't dertieëndje-ieëfs Kestieël van Angers mit zien diekke, rónj tores, enne romaans-gotische Kattedraol van Angers (*Cathédrale Saint-Maurice d'Angers*).

## Gesjiechte
In 1850 veel de hangbrögk van Angers euvere Maine ineen dore resonantie veroearzaak door 730 seldaote die euvere brögk haer mesjeerde; hiebie bleve 226 luuj doead. In mei 1944 woort de stad zwaor bómberdeerd dore geallieerde; hiebie bleve 422 luuj doead en waas väöl sjaaj aan geboewe.
Sumatra

**Sumatra** of **Soematra** (de oetspraok mit "uu" kump 't meiste veur) is 't op vief nao grótste eilandj oppe werreld, nao Greunlandj, Nuuj-Guinea, Borneo, Madagaskar en Baffineilandj. 't Besleit 'n oppervlakdje van 474.481 km² en wuuert aafgepaoldj doren aopen Indischen Oceaan in 't zuudwèste, de Andamanse Zieë in 't naordwèste, de Zuud-Sjinese Zieë in 't naordoeasten enne Javazieë in 't zuudoeaste. Langs de kus van Sumatra ligk 't eilandj Bangka.

Op Sumatra wone zón 50 miljoen luuj, wovan 't euverdeil besteit oet Maleisiërs; 't naordwèste wone veural Atjehneze. De meiste inwoonders zeen islamitisch, mer 't haet ouch 'n gooj minderheid kristene.

Sumatra steit, juus wie Borneo, mit naam bekandj veur 't raengewaad. Dit is d'n insigsten habitat veuren orang oetan; dore sterke óntbóssing wuuert de saort aeval ernstig bedreig.

De geologie van Sumatra wuuert gekinmirk door mieëder aktief volkane die 't eilandj van 't naordwèste toet 't zuudoeaste gevörmp höbbe. De volkaan Krakatao ligk net te zuudoeaste van 't eilandj.
Ieredevisie 2020/21 (hierevoetbal)

**2020/21**, 't 65e sezoen vaan de **[[Ieredevisie (hierevoetbal)|Ieredevisie]]**, begós op 12 september 2020, e stök later es normaal, en indegde op 16 mei 2021. Dees vertraging had te make mèt quarantainemaotregele roontelum de COVID-19-pandemie, die iejer dat jaor de sport e paar maond gans had platgelag. Umtot die maotregele 't veurgaond seizoen veurtijeg hadde beïndeg, besloot de KNVB tot gein clubs zouwe promovere of degradere. Zoedoende späölde in dit sezoen dezelfde 18 clubs wie veureg jaor.

Kampioen woort op 2 mei Ajax, wat 't groetste deil vaan 't jaor (dèks mèt groete veursprunk) bovenaon had gestande. VVV en ADO degradeerde.

## Clubs

Opmerking: Door veilegheidsmaotregele in verband mèt COVID-19 kinne stadions neet gans vol zitte. In 't begin kóste de stadions nog veur 'n fractie weure gevöld mèt gespreid pebliek, meh al gaw mós gans zoonder pebliek weure gespäöld. Pas in de indfaas vaan de competitie woort weer beperk pebliek touwgelaote, en daan allein in runde 30.

## Matche

## Stand

N.B.: 't Ticket veur de Europa League is in principe veur de winner vaan de KNVB-beker. Es dat ticket evels nao de nommer ein of twie geit, kump 't in han vaan de nommer drei en sjuif de res ein plaots nao oonder door. Ajax pakde op 18 aprèl de beker en woort op 2 mei kampioen; de nommer drei, AZ, geit dus nao de Europa League.
Henrik Ibsen

**Henrik Johan Ibsen** (Skien, 20 mieërt 1828 - Kristiania, 23 mei 1906) waas 'nen hieël invloodrieke Noorsen tenieëlsjriever en dichter dae gooddeils verantjwuuerdelik waas veure opkóms van 't modern realistisch drama.

Hae was van 1851 toet 1857 de rezjissäör van 't theater in  Bergen en van 1864 toet 1891 d'n dirrektuuer van 't Norske Theater in Oslo. Hae is veural bekandj veur 't tenieëlstök *[[Peer Gynt]]* oet 1867 mit meziek van Edvard Grieg, worin 't thema waorheid en leuge 'n rol speeltj. Kinmirkendj aan dit stök is 't lang monoloog wobie 't verhaol van Peer zien belaevenissen inne berg ummer sterker te gluive wuuert.

Anger tenieëlstökker van Ibsen zeen *Brand* (1866), *Samfundets Støtter* (1877), *[[E póppenhoes|Nora of e póppenhoes]]* (1879), *Gengangere* (1881) en *[[Hedda Gabler]]* (1890)
Mississippi (reveer)

De **Mississippi** is mit 'n lingdje van 3.766 km oppe Missouri nao de langste reveer van Naord-Amerika. De reveer óntspringk in 't Itascamaer in 't naorde van Minnesota en struimp daonao door of langs de Amerikaanse staote Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Tennessee, Arkansas, Mississippi en Louisiana, veur oet te munjen inne Golf van Mexico. De naam *Mississippi* kump van 't Ojibwe waord *Messipi* "groeat water".

De wichtigste ziejreveer vanne Mississippi is de Missouri, dae in St. Louis samekump mitte Mississippi. Anger wichtige ziejreveer zeen d'n Ohio, d'n Arkansas enne Red River. Stej die ane Mississippi ligke zeen ónger anger Minneapolis, Davenport, Memphis, Baton Rouge en New Orleans.

De Mississippi is dinkelik óntdèk gewore dore Spanjool Hernando de Soto in 1541. 't Jaor daorop stórf t'r bieje reveer. De luip vanne Mississippi woort veur e good deil in 1673 verkindj dore Fransmen Louis Joliet en Jacques Marquette.
Tetraceratops

**Tetraceratops** is e geslach van oetgestórve *[[Synapsida]]*. 't Geslach is uniek ómdet 't dinkelik 'nen tössevorm is tösse de aaj *Synapsida* (basaal *[[Eupelycosauria]]*) en nuuj *Synapsida* (*[[Therapsida]]*). 't Is dus neet dudelik toet welche vanne twieë ordes tetraceratops behuuert, wodoor m'n 't döks toette femileje *[[Sphenacodontidae]]* binne de *[[Pelycosauria]]* raekendj, meh meis ouch toet 'n eige femielje *Tetraceratopsidae* ónger *Therapsida*. Tetraceratops is ei vanne ieëste zougdeerreptiele.

Tetraceratops mèntj lètterlik "veer-häöre-gezich", meh dae naam klop neet gans; 't bieës haet zès häörkes die eigentlik ieëre oetstulpingskes of beinknuubbelkes zeen. Dees knuubbelkes woorte meugelikerwies gebroek veure balts en neet veure verdaejiging. Tetraceratops laefdje in 't vreug-Perm in Naord-Amerika, naeve verwantje, wie *[[Dimetrodon]]*.

Tetraceratops waas e roufdeer, meh veel dinkelik zelf owwel te proeaj aan grótter roufdere. Dinkelik wore dees nej-verwantje, vleisaetendje geslachte vanne *Pelycosauria*. Tetraceratops zaag wersjienlik oet wie 'nen aektes mit beinknuubbelkes oppe kop mit zougdeerechtige trèkskes. Dinkelik wore *[[Tappenosaurus]]* en *[[Dimacrodon]]* verwantj.
Abdie van Cluny

De **abdie van Cluny** is e benedictiener kloeaster bie 't plaetske Cluny, zoea 90 km naordelik van Lyon. 't Woort in 909 of in 910 gestif door Wullem van Aquitanië. Me stalj dao de hervörming veurop en wól de regel van Benedictus in zuverheid herstèlle. Aevel woort meis de naodrök gelag op 't ieëste deil vanne regel *ora et labora* ("baeje" dus). Daoveur boedje m'n 'n ganse liturgie oet. Ouch woort de Romaanse boewkóns dooróntwikkeldj mit tóngewulver die 'n gooj akoestiek hawwe (veur religieuze zank).

De abdie verriekdje zich door 'n doeajecultus en door reliekverieëring, waat baevaart aanlokdje.

De kirk van Cluny woort verinneweerd bieje Franse revolutie. Hiebie góng ouch de groeate bibliotieëk in vlammen op.
Kennemerlandj

't **Kennemerlandj** waas inne middelieëven e graofsjap, ieës van Wèsfrieslandj en daorop van Hollandj; allewiel is 't e samewirkingersgebied van zevetieën gemèndje inne pervinsje Naord-Hollandj.

De naam *Kennemerlandj* kump van *Kennehim* of *Kinnin*, e graofsjap langs de kuslien. Euveren oearsprónk van deze naam guuef 't versjillendje theorieje; waat veur zeker is, is det 't Kennemerlandj ieërehaer op e zujeliker gelaenge gebied sloog es noe. 

## Samewirkingersverbandj
't Samewirkingsverbandj Kennemerlandj wuuert opgedeildj in naord, midden en zuud:

De gemèndje Alkmaar, Langedijk, Heerhugowaard en Uitgeest höbbe noeatj toet 't oearsprunkelik gebied van Kennemerlandj gehuuerd; de gemèndje De gemeenten Bergen, Castricum en Heiloo zeen twievelvel.
Vostokmaer

't **Vostokmaer** is e maer det in 1996 óntdèk is geworen en zich ónger 'n veer kilomaeter diekke ieskap in Antarctica bevindj.

't Vostokmaer is 't grótste maer van mieër es 140 maere die zich ónger 't ies bevinjen in Antarctica. 't Bevindj zich ónger 't Rössisch Vostokstation, de basis worop in 1983 de leegste temperatuur oppe aerd allertieje woort waargenómme: -89,2°C. 't Maer is 250 kilomaeter lank en 50 km breid. 't Besteit oet twieë bassins die verdeildj zeen door 'ne rögk; 't water baove deze rögk is 200 m deep; 't naordelik bassin is 400 m deep en 't zujelik 800 m.

Dore rögk kan de biologische en sjemische samestèlling vanne bassins versjillendj zeen. Mit 'n oppervlakdje van 15.690 km² haet 't 'n gemiddeldje deepdje van 344 m en 'ne gesjatdjen inhaad van 5400 km³. In mei 2005 woort 'n eilandj óntdèk inne midde van 't maer.

De gemiddeldje temperatuur van 't water ligk op zón −3 °C; 't water blief vleujbaar ónger 't normaal vreerpuntj dore hoeag drök van 't euverligkendj ies. De geothermische wurmdje vanne aerd verwurmp de baom van 't maer en 't ies baovenop 't maer isoleert 't water vanne lieëg temperaturen ane oppervlakdje vanne ieskap.

Óngerzeuk nao 't Vostokmaer is van belang veur 't vinje van boetenaerds laeve. 't Water oppe maon Europa (van Jupiter) bevindj zich ouch ónger 'n diekke laog ies; es me organisme vindj in 't Vostokmaer maak det de kans op laeven op dae maon väöl grótter.
Börgersjap vaan de Europese Unie

't **Börgersjap vaan de Europese Unie** weurt touwgedrage aon alle lui die gekwalificeerd zien um börgers vaan de Europese Unie (EU) te zien. Soms weure die lui sömpelweeg **Europese börgers** geneump. In informelere kring weure ze ouch **Europeane** geneump mer umtot dit lieket te zigke tot aander lui oet Europa gein Europeane zien, weurt dees beweurding noets gebruik in officiële situaties. Edere persoen dee 'ne börger vaan 'nen EU-lidstaot is (wie Nederland, Belsj of Duitsland) is ouch automatische 'nen EU-börger.

EU-börgersjap kroog 'nen officiele status in 't Verdraag vaan Mestreech (1992), wie tegeliekertied de EU zelf woort opgeriech. EU-börgers genete, in tegendeil tot lui boete de EU, versjillende rechte binne alle EU-lidstaote en weure besjermp door 't Europees rech wat ouch mot gilde in al die lidstaote. Zoe mage zie euveral wèrke, nao reize, nao verhojze en deenste aonbeeje en aonnömme binne de EU. 't EU-börgersjap heet d'r daomèt veur gezörg tot 't juridisch versjèl tösse 'ne nationaole börger en 'ne boetelender neet mie zoe zwart wit is es veur de negeteger jaore.

't Gief bekans gein situatie boe-in 'nen EU-lidstaot EU-börgers maag discriminere op basis vaan 'n aander börgersjap. 'ne Nederlandse börger in Belsj geneet dus vaan bijnao alle rechte wie 'ne Belzje börger in datzelfde land die ouch geneet. D'n Europesen interne merret zörg, op basis vaan Artikel 3 vaan 't Verdraag vaan Lissabon, d'r veur tot de "veer vrijhede" vaan de EU en de bovegeneumde len gewaarborg weure: de vrijhede veur produkte, kapitaol, deenste en arbeid. De veer vrijheide zörge d'r veur tot ederen Europese börger in 'nen EU-lidstaot vrij is zien produkte te verkaope nao en in te kaope via 'nen aanderen EU-lidstaot (produkte), vrij is zien kapitaol vaan d'n eine nao d'n aanderen EU-lidstaote te verplaotse (kapitaol), zien deenste aon te beeje in um 't eve welken EU-lidstaot (deenste) en te gaon wèrke in welken EU-lidstaot heer ouch meh wil wèrke (arbeid).

Ein vaan de wienege oetzoonderinge is 't stömrech in nationaal verkezinge: 'ne Nederlender maag neet veur fidderaole Belzje verkezinge stömme tenzij heer 'ne Belzje börger weurt. Umgekierd gilt dat ouch: 'ne Belzje börger maag neet veur Nederlandse nationaal verkezinge stömme tenzij heer 'ne Nederlandse börger weurt. 't EU-börgersjap gilt daan weer wel bij verkezinge op lokaol niveau (iemes oet Mestreech hoof meh nao Tóngere te verhojze um dao te mage stömme veur de gemeinteraod en umgedreid gilt 'tzelfde) en dit börgersjap gilt zoe-ouch op Europees niveau ('ne Nederlander in Belsj maag, es heer wil, tijes de EU-verkezinge ouch op 'ne Belzje, in plaots vaan Nederlandsen Europarlemintariër stömme).
Europeane

**Europeane** weure doorgaons gedefinieerd es alle lui die leve in Europa. Soms weurt d'r nao Europeane geriffereerd es Europees börgers; dit zien evels lui die 't börgersjap vaan de Europese Unie höbbe. Neet alle lui in Europa höbbe dat börgersjap. Soms weure Europeane gedefinieerd es 'n ras of ethniciteit. Dit is veural e begrip wat gebruuk weurt in neet-Europese len mèt 'n dominante gróp lui die 'n Europese achtergroond höbbe. Zoe weurt in de VS soms nao witte lui geriffereerd mèt 't begrip *Europese Amerikane*. Evels is dao allewijl 't begrip *witte Amerikane* (*white Americans*) väöl gebrukeleker. In sommege weitesjappe (mèt naome de sociologie en de anthropologie) weurt 'nen **Europeaan** liever gezien es 'n identiteit. Zoe kin me d'r nao verwieze tot in sommege Europese len väöl mie lui ziech Europees veule (wie in Nederland, Belsj en Duitsland) es in aander Europese len (wie in 't VK, Rusland en Cyprus). In sommege historische contexte beteikene Europeane weer get aanders. Zoe kin 't christene beteikene of blaanke koloniste. In aander historische en linguïstische contexte staon Europeane synoniem aon Indo-Europeane: 't volk boe de meiste Europeane vaanaof stamme. Dit is evels verwarrend, umtot in dat geval Este, Finne en Hongare gein Europeane zien, wijl Indiërs dat daan wel zawwe zien.

## Zuuch ouch
* Volker oet Europa
Biotoop

E **biotoop** (oet 't Grieks: βιος *bios* "laeve" en τοπος *topos* "plaats") is e gebied mit 'n uniform landjsjapstype (ecotoop) worin 'n bepaoldje laevesgemeinsjap mit organisme standj kan haje.

Bie e biotoop geit 't óm e geografisch gebied; bie 't verwantj waord bioom geit 't euvere gemeinsjap van organisme zelf. 'n Anger verwantj waord is niche. Binnen e biotoop kan me habitats óngersjeie; 'n habitat is 'n specefieke plaats binnen e biotoop worin 't organisme zich ophèltj. Zoea is inne biotoop "bós" de baom de habitat vanne piereling. Ouch kan e bieës veurkómmen in mieëder biotope.
Trias

't **Trias** is 't ieëste geologisch tiedvak van Mesozoïcum en doerdje van zoeaget 251,9 toet 201,3 miljoen jaor trögk. 't Wuuert veuraafgegange door 't Perm en opgevolg door 't Jura. De naam "Trias" is aafgelèdj oete drie dudelik te óngersjeie steinlaoge die waesdoor Naordwès-Europa veurkómme: roeaje zandjstein, kalkstein en módderstein.

Zowaal d'n aanvank es 't inj van 't Trias gaon gepaard mit massa-extincties. De ieëste waas de Perm-Trias-massa-extinctie, de grótste die de aerd gekandj haet. Bie dees massa-extinctie stórf 95% van 't zieëlaeven oet, worónger ouch de trilobiete. In 't begin van 't Trias wore de *[[Therapsida]]* enne *[[Archosauria]]* de wichtigste gewirveldje; in 't Laat-Trias óntstóngen oete Archosauria de ieëste dinosauriërs, die pas in 't Jura de fauna zólle gaon euverhieërsje. In 't Trias óntwikkeldje zich ouch de ieëste richtige zougdere, de ieëste vlegendje gewirveldje, de pterosauriërs, versjillendje saorte koraol en ouch de ieëste zaodplantje. 

In 't Trias loge bao alle continenten aanein es 't supercontinent Pangea; op 't lès van 't Trias begós 't aevel door te braeken in twieë landjmassa's: Laurasië in 't naorden en Gondwana in 't zuje. 't Klimaat waas meis werm en druueg; weusdjes bedèkdjen e good deil van Pangea. 't Zieëspegel laag betrèkkelik lieëg. Wie Pangea oetereindreef woort 't klimaat aevel naetsiger. 

't Trias löp aaf mitte Trias-Jura-extinctie, wobie veural die zieëje hel getroffe woorte.
Mummie

'ne **Mummie** is 't liefelik restant van emes wobie 't óntbinjingsprocès ('t rotte) nao 't sterve bao gans toet stilstandj is gekómme. Hiedoor blief neet allein 't gerieëps bewaard van 't lief, mer ouch de zaachte deil, wie de hoed. 'ne Mummie kan óntstaon door kónzerverendje bewirkingen of door netuurlike ómstenjigheje. Väöl culture dieëje de gestórvene mummificere.

De bekindjste vorm van mummificering is door oetdruueging, wie in weusdjes of hoeagberg, mer ouch bieje veenlieke die in nate, zoer ómstenjigheje óntstaon kaltj m'n euver mummificatie. De term wuuert aevel neet gebroek veur lieve die bewaard zeen mit moderner technieke, wie plastinatie of cryonisme. Ouch bieëster die taxidermisch prepareerd zeen (opgezatj zeen) waere neet betrach mummies te zeen.

Mummies zeen veural bekindj oet 't Aad Egypte van róndj 3000 v.Chr. In 't Aad Egypte mèndje me det m'n 't lief enne persuuenlike bezittinge mit kós nummen in 't laeve nao d'n doead. Mer ouch väöl anger druueg gebiede kinne graver worin me knap vergange, oetgedruuegdje lieven en graafgifte vónjen haet die bewaard zeen door e netuurlik mummificatieprocès. Zoea kintj m'n ouch mummies oet Midden- en Zuud-Amerika, Greunlandj, Sinkiang, Mongolië en Europa. Oet Siberië kintj me nag de iesmummies.
Benzeen

**Benzeen** is 'n organische verbinjing, behuuerendj toete kaolwaterstóffe mit es brutoformuul C6H6. 't Is eine vanne wichtigste vertaengewuuerdigers vanne aromatische verbinjinge. Door 't väöl-veurkómmendj gebroek van benzeen en zien aafgelèdje wuuert in 't Nederlandjs 'n fenylgroep aafgekortj mit Φ.

Benzeen kump bie kamertemperatuur veur es 'n klaor, kluuerloos vleujstóf mit 'ne rilletief ambetantje reuk. 't Is biezunjer stabiel doordet 6 elektrone delokaliseerd zeen in 'ne rinkvörmige, vlake structuur. Wo in väöl verbinjinge de elektronen in ein sjemische binjing vas zitte, kónnen inne rink van kaolstófatomen in bezeen de π-elektrone zich versjuven euvere binjinge haer. Dees vrieheid wuuert inne structuurformuul getuindj door 'ne krink in 'ne zèshook.

Benzeen woort ieëre gebroek veure henj en taofeloppervlakdjes mit te óntsmette. De stóf is aevel kankerverwèkkendj wodoor 't gebroek hieël strang is aafgenómme. Allewiel gebroek me de väöl-minder gevieërlike derivate tolueen en xyleen.
Borsbein

't **Borsbein** (Letien: *sternum*) is de knaok inne midde vanne borskas, woran de sleutelbein enne waor röbbe vaszitte. 't Borsbein maak same mitte röbbe vervesing vanne lóchwaeg meugelik. 't Borsbein besteit oet drie houfdeil:
* 't baovedeil, of 't handjvat (*manubrium sterni* of *praesternum*);
* 't middeldeil (*corpus sterni*);
* 't ungelste (knorchechtig) deil: zwaervörmig oetstaeksel (*processus xiphoides* of *xiphosternum*).

't Middeldeil besteit oet nammieë versjillendje deil die me de *sternebrae* neump. Bieje miens en walvèsechtige zeen dees samegegrujdj toet ei deil en waere dees 't *corpus sterni* geneump. Bie anger bieëster, wo de sternebrae nag epaart zeen, neump n'b 't middeldeil 't *mesosternum*.

'n Aangebaore vervörming van 't borsbein neump me pectus.
Ieskap

'n **Ieskap** is 'n koeppelvörmige, aaneingeslaote massa van ies van 'ne groeaten ómvank. 'n Ieskap óngersjèdj zich van 'ne gletsjer doordet t'r op 't landjsjap ligk en neet door reliëf bepirk wuuert. Oppe Aerd bevinje zich twieë groeate ieskappe: Greunlandj en Antarctica. Wiejer guuef 't nag e deil klènder ieskappe, wie de Vatnajökull op Ieslandj, de Hardangerjøkulen in Noorwaeg enne Agassiz-ieskap op Ellesmere-eilandj in 't naorde van Canada. Ouch oppe planeet Mars bevinje zich twieë ieskappe (op allebei de poeale). De lieër waat zich besjeftig mit ieskappen is de glaciologie.

E verwantj begrip is 't waord *poealkap*. Dit waord verwies zowaal nao de Antarctische ieskap es 't mieëjäörig zieë-ies róndj de Naordpoeal; det lèste is aevel gèn ieskap.

## Gruuedje
De Antarctische ieskap is zón 12 miljoen km² groeat en bevatj 29 miljoen km³ ies, waat 90% van al 't bevraore zeutwater oppe Aerd is. De Greunlandjse ieskap is 1,7 miljoen km² groeat mit 'nen inhaad van zoea 3 miljoen km³ of 9% van 't bevraore zeutwater. Ieskappe boeten Antarctica en Greunlandj bedèkke zoeaget 121.000 km². Es de Antarctische ieskap volstenjig zów smiltje zów 't zieëspegel stiege mit 61,1 m; es det bieje Greunlandjse ieskap zów gebeuren is det 7,2 m.

't Ies van 'n ieskap kan hieël diek waere. De maximaal iesdiekdje oppe Greunlandjse ieskap is ruum 3 km; op Antarctica bao 4 km. Oppe plaatse wo 't ies 't diekste is, waere ieskaere gebaordj, die mieër inzich kónne gaeven in 't vreuger klimaat oppe Aerd.
Existentialisme

't **Existentialisme** is 'n twintjigste-eeuwse filosofische en literair sjtruiming die individueel vrieheid, verantjweurdelikheid en subjectiviteit veuropsjtèlt. 't Existentialisme betrach edere persoon es 'n uniek waeze, verantjweurdelik veur zien eige dade en 't eige lot. De oetdaging van ederen individuele miens is óm - in 't neet-daozeen van 'ne transcendente god - binne zien absurd en zinloos besjtaon zien vrieheid te gebroek veur 'n eige ethos op te boewe en zie besjtaon genóg zin te gaeve. 't Existentialisme belaefde in de jaore 60 van de twintjigste eeuw 'n óngekinde populariteit ónger kunsteneers en intellectuele die zich d'n dinksjtiel en de meneer van laeve van existentialiste wie Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir eigemaakde.

't Existentialisme wirt geplaats binne de modern filosofie, en concreter de continentaal traditie. 't Existentialisme is ouch sjterk geïnspireerd op de fenomenologie van Edmund Husserl en Martin Heidegger.

## Invloodrieke existentialistische filosofe
* Max Stirner (Johann Caspar Schmidt) (veurluiper)
* Augustinus van Hippo (veurluiper) 
* Blaise Pascal (veurluiper)
* Fjodor Dostojevski (veurluiper) 
* Søren Kierkegaard
* Friedrich Nietzsche
* Martin Heidegger
* Emmanuel Lévinas
* Simone de Beauvoir
* Jean-Paul Sartre
* Albert Camus
* Karl Jaspers
* Nikolaj Berdjajev
* Lev Sjestov

## Sjrievers beïnvloojd door existentialisme
* Hugo Claus
* Milan Kundera
Anna van der Breggen

**Anna van der Breggen** (Zwolle, 18 aprèl 1990) is 'n Nederlandse fietsrenster. Ze excelleerde in diverse disciplines, wie d'n eindaagse koers, d'n tiedrit, de rittekoers en 't mountainbike en is daobij ouch es veldrijster actief. In 2016 pakde ze de gouwe medalje bij de Olympische Speule.

## Levesloup
Anna van der Breggen woort gebore in Zwolle, in 'n orthodox-christelek (gerifformeerd-vrijgemaak) milieu; anno 2020 zit ze nog ummer bij de kèrk. Ze deeg 'n opleiing tot verpleegkundege.

In 2012 deeg ze veur 't iers mèt bij de seniore, in 't WK Fietsrenne in Valkeberg, in 'n koers boe ze väöl werk in deens vaan Marianne Vos deeg. Datzelfde jaor woort ze ouch nog kampioen bij de juniore (<23). In 2013 indegde ze ouch weer hoeg (veerde) op e WK boe Vos 't goud pakde. Dit kós ze 't jaor dao-op neet herhole: dao braok ze in 'ne val häör bekke.

In 2015 won Van der Breggen zoewel de Giro Rosa es La Course. Bij de Speule vaan 2016 Rio de Janeiro won ze goud in de weegkoers, wat al-evel pas lökde naotot häör concurrent Annemiek van Vleuten zwoer waor gevalle. Diezelfde Speule haolde ze ouch nog broons in d'n tiedrit. In 2017 woort Van der Breggen gein wereldkampioen, meh haolde wel de Giro, de runde vaan Californië en talloes eindaagskoerse binne (o.m. de Waolse Piel, d'n Amstel Gold Race en Luik-Bastenaoke-Luik) binne, zoewie de Costa Blanca Bike Race ('n mountainbikekoers).

In 2018 pakde ze obbenuits diverse eindaagskoerse en 't WK op de weeg, dat lèste mèt 'n groete euvermach vaan veer menute veursprunk. 2019 brach nao verhajding minder succes (wel de Runde vaan Californië). In september 2020 beleefde ze häören alderbèste maond oets: iers won ze de Giro Rosa, inkel daog daonao won ze iers 't WK tiedrije en twie daog later ouch 't WK op de weeg. Zij is pas de twiede fietsrenster wee dat lök, nao Jeannie Longo in 1995. Ouch 2021 woort weer hendeg succesvol, mèt diverse klassiekers en de veerde wins in de Giro. Ze had evels aongekundeg tot dit häör lèste jaor zouw weure. Iers zouw ze oetsjeie nao de Speule vaan Tokio; later besloot ze evels 't sezoen aof te make. Häören titel op de weeg kós ze neet prolongere, meh ze haolde nog wel 't broons in d'n tiedrit.

Van der Breggen woent in Hasselt (Euverijssel) en is sinds 2018 getrouwd.
Pinatubo

De **(Mount) Pinatubo** is 'nen aktieve volkaan op 't Filipiens eilandj Luzon oppe grenze vanne pervinsjes Zambales, Bataan en Pampanga. Toet 1991 waas de berg ónopvallendj en zwaor erodeerd. De berg waas bedèk mit toe bus wo e paar doezjend Aeta's wóndje. Die hawwe dao häör toevlöch gezóch vanoet 't lieëglandj wie de Spanjoeale vanaaf 1571 Luzon vereuverdje.

De oetbersting van juni 1991 waas de ieëste nao viefhóngerd jaor tied en waas ein vanne grótste en explosiefste oetberstinge vanne twintjigste ieëw. Me wós de oetbersting mit succes te veurspèlle wodoor me nag tieëndoezjende luuj kós evacuëre. d'n Ómligkendje gebiede woorte hieël zwaor aangetas door pyroclastische struime, asraenges en later ouch lahars (heite módderstruime).

De wieväölheid fienstóf waat vriekwaam inne stratosfeer zörgdje werreldwied veur maondje lang veur e verhuueg zwaevelzoergehalte. Ouch zakdje d'n temperatuur gemiddeldj 0,5 °C en woort de aafbraak vannen ozon versneldj.
Bruno Majcherek

**Bruno Siegfried Majcherek** (Heële, d'r 3e januar 1936 - september? 2020) woar 'ne volkszenger oet Heële. Zing ouwesj woare Pools, die in Heële i g'n koel koame wirke. Vanaaf 1952 troon d'r regelmieësig óp, mit naam in (Zuud-)Limburg. Heë sjteet veural bekind vuur zing tango's en walse. In d'r begintied houw d'r zing ege orkes, de Regentostars.

Zinne groeëtste hit woar *Laila* oet 1960, woeëmit d'r óch internasjenaal vuul succes behoalde, vuural in Dütsjtalige leng.

In 2015 woeëd durch filmmeëker Hans Heijnen 'n documentaire uvver zinne hit *Laila* gemak.

## Bekindste leedjes
* *Laila* 
* *Lugano* 
* *Weine nie* 
* *Den letzten Tanz* 
* *Oh Donna Clara* 
* *Wenn Du mich küsst* 
* *Warum bist du gekommen* 
* *Einmal King zu sein* 
* *Der Schlittenhund* 
* *Der Rote Tango* 
* *In Hamburg liegt ein Segelschiff im Hafen* 
* *Ein Edelweiss und Alpenrose* 
* *Tanze mit mir in den Morgen*

## Discografie
LP's:
* *Hier sind die Regento Stars* - Funckler Records PTI-100
* *Hier sind die Regento Stars* - Artone Records BDJ S-1556 (1970)
* *Polkas und Walzer!* - CBS Records S-53144 (1972)
* *Abends in der Taverne* - Columbia (1979)
* *Beim Flüstertango* - Telstar (1983)
cd's:
* *Bruno Majcherek & Die Regento Stars* - COLUMBIA 17-469072-10 (1992) 
* *Rendez-vous mit Bruno* - Sony Records, Columbia 46970722 (1991)
* *Het beste van Bruno Majcherek * - Telstar TC 100.741-2 (1991)
* *Het beste van Bruno Majcherek volume 2 * - Telstar TCD 100.824-2
* *Tango time with Bruno * - COLUMBIA 17-476588-10 (1994)
* *Romantik und Nostalgie meiner Träume*- Kock international CD 322 755 GI
* *Ich hab das Glück bestellt* - Marl Stone
* *Ich tanze mit dir....* - Marl Stone CDL 9908
* *Dankeschön* - Marl Stone CDL 2042
* *21 Schlager* -Pink Records, Artone 2004005 (2004)
* *LAILA 2010* - CRI-LEX Records, 10-0400504 CR (2010)
* *Große Erfolge* CRI-LEX Records, 10-0600513 CR (2010)
* *LAILA - Mein Leben* CRI-LEX Records, 10-0400503 CR (2010)
* *Abends in der Taverne* CRI-LEX Records, 10-0400506 CR (1982)

Wieër zóng d'r mit op diverse zammel-cd's.
Eurozone

De **eurozone**, 't **eurogebeed** of de **euroruumte** (Ingelsj: *eurozone*/*euro area*, Nederlands: *eurozone*/*eurogebied*, Frans: *zone euro*, Duutsj: *Eurozone*/*Euro-Währungsgebiet*/*Euroraum*) ies de groep EU-lidsjtate die de Euro es officieel betalingsmiddel gebruke en daomit effectief deil van de groateren Europesen interne merret, woa-ouch EU-lidsjtate zonger de Euro deil van oetmake. De eurozone besjteit oet 21 leng en woort ouch waal de **Euro-21** geneump. 't Meis recente land wat de groep in ies gegange ies Bulgarije, wat op 1 jannewarie 2026 de Euro euvernoom es officieel betalingsmiddel.

De 21 sjtate van de Eurozone zin de volgende.

## Oetzongeringsposities
Van de euverege ach EU-sjtaate zin zeve verpliech de euro in te veure, mits zie de gedeilde criteria daoveur berreik höbbe. Daenemarke is 't einegste land binne de Unie wat neet verpliech is de euro in te veure. 't Land haet tiejes 't Verdraag van Mesjtreech 'n oetzongeringspositie gekrege en hoof dus neet te euro euver te numme. Ouch 't Vereineg Keuninkriek haw die positie gekrege, mer dat land is mèt de Brexit oet de EU getreje.

## De ERM en de meugelekheid oet de Eurozone te blieve
Allewaal leng wie Zjwede en Pole waal op de lange termien de Eurozone in moete gaon, höbbe die leng 'n legale meneer gevonge um neet de Euro euver te numme. Zoa ies ein van de criteria um de Eurozone in te gaon, lid te weure van 't European Exchange Rate Mechanism (ERM, of *Europees Wisselkoersmechanisme*) - wat op vriewillege, neet verpliechte, basis gebeurd. Hiedoor kinne EU-lidsjtate tóch op legale meneer de verpliechting umzeile zonger daoveur 'n oetzonderingspositie wie Daenemarke te hove höbbe.

## Beleid
Veur de geldpolitiek van de Eurozone is de Europees Centraal Bank verantweurdelek, die de leiing nömp in de Ikkenomische en Monetair Unie. Same mit de nationaal banke van de Eurozone-lidsjtate bereide zie 't Euro-beleid oet. In de vinster van de Eurozone sjtömme de Eurozone-lidsjtate hun ikkenomisch beleid aaf op mekaar, wat euvereges gebeurd zonger formeel en bingend proces.

't Feit dat de Eurozone neet zoa'n bingend polletiek proces haet is ein van de groatste kritieke op de Eurozone en ein van de meis aangeweze reies achter de Eurocrisis of zelf 't meugelek toekomsteg oeteinvalle van de Eurozone.

## Rifferenties
Gróp vaan Zeve

De **G7** of de **Gróp vaan Zeve** (Ingels: *The Group of Seven*) is 'n internationaal organisatie en polletiek forum vaan zeve nationaal regieringe, die same de groetste geavenceerde ikkenomieë vörme (neet de groetste ikkenomieë per se): Canada, Duitsland, Fraankriek, Italië, Japan, 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote vaan Amerika. Daoneve gief 't nog ein G7-observeerder die gein land mer 'n supranationaal organisatie is: de Europese Unie (EU).

Bis 24 miert 2014 waor Rösland ouch lid vaan 't forum, wie de organisatie es gevolg nog de **G8** of de **Gróp vaan Ach** heette. Rösland is evels in dat jaor oet de gróp gezat vaanwege zien annexatie vaan de Krim, e gebeed wat door de aander grópslede weurt gezien es Oekraïens territorium bezat door Rösland.

In 2018 vörmde dees zeve len (de EU dus neet mètgerekend) 58% vaan de globale welveert (317 triljard Amerikaansen dollar) en mie es 46% vaan 't globaal BNP. Daoneve had de gróp 32% vaan de globaal kaopkrach. 

Mèt 't verlaote van Rösland, bestaon alle G7-lede oet democratieë mèt 'n rillatief hoeg aontal vrijhede en gewoerborgde minsrechde.

De G7 is gein legaal en bindend instituut, zoewie de WTO en de EU dat wel zien. De gróp is inkel gemeind es e forum boe, idealiter, de zeve len (mèt de EU es  woernömmend lid) hun polletieke en ikkenomische strategieë op mekaar aofstömme. Heiveur oontmoete de lede mekaar eine kier de jaor, in de G7-zomeroontmoetinge. 

Synchroon aon de G7, gief 't ouch nog 'ne G20.
G20

De **Gróp vaan 20** (**G20**, Ingels: *Group of Twenty*) is 'ne gróp bestaonentere oet 19 len én de Europese Unie (EU) die es buut heet e polletiek forum te zien veur samewèrking en beraod mèt betrèkking tot 't internationaal financiëel systeem. De G20 lieket daomèt väöl op de G7, boe de EU ouch deil vaan oetmaak.

Gezamelek besloon de G20-leje vaan de G20 zoe'n 90% vaan 't wereldwied bruto nationaal produk, zoe'n 80% vaan de wereldhandel (inclusief handel binne de EU) en twiedaarde vaan de wereldbevolking.

## Historie
In 1999 woort veur d'n ierste kier gesproke euver 'ne meugeleke G20 tijes de topconferentie vaan de G7 in Kölle. 't Goof 'n ierste vergaojering vaan de G20 op 15 en 16 december in Berlien.

## Samestèlling
Hei volg 'n lies vaan de G20-lede:
 * Argentinië
* Australië
* Brazilië
* Canada
* China
* Duitsland
* Europese Unie
* Fraankriek
* India
* Indonesië
* Italië
* Japan
* Mexico
* Rösland
* Saoedi-Arabië
* Törkije
* 't Vereineg Keuninkriek
* de Vereinegde Staote
* Zuud-Afrika
* Zuud-Korea

De logica vaan dees samestèlling steit neet in lijn mèt de officieel raison d'être vaan de G20. Zoe stilt de Gróp zelf tot heer de 20 wereldikkenemieë vertegeweurdeg die de "groetse, belaangriekse en invloojriekse wereldwied" zien. Dit is evels neet 't geval: zoe zien Spanje (de 14e ikkenemie), Nederland (18e), Zweitserland (19e) en Belsj (26e) neet direk vertegeweurdeg (al zien, op Zweitserland nao, al dees len wil indirek via de EU vertegeweurdeg), wijl Saoedi-Arabië (20e ikkenemie), Argentinië (21e) en Zuid-Afrika (33e) wél lid vaan de gróp.

De wirkeleke logica vaan de G20 is es volg: de len vaan de originele G8 (dat wil zègke, de G7 plus Rösland), de EU en de aandere groetste ikkenemieë die noch lid zien van de aw G8, noch lid zien vaan de EU.

Toch geit ouch hei de formule neet gans op: Zweitserland, Noorwege en Taiwan zien ouch neet lid vaan de G20 (ouch neet indirek via de EU, want 't zien gein EU-lidstaote). Dit tot groet protes vaan Noorwege. De aofwezegheid vaan dees drei len kin mesjiens weure oetgelach op basis vaan polletieke reies: Zweitserland en Noorwege behure bis de Europese Ikkenomische Ruimte, boe de EU stèlt de hoofzakeleke polletieke vertegeweurdeging te höbbe, en Taiwan weurt neet erkènd door China ('t lèste land is e belaangriek lid vaan de G20).

Limbörgers zien indirek of direk vertegeweurdeg door de G20, aofhenkelek euver welk land me sprik. Belsj en Nederland zien indirek vertegeweurdeg via de EU en mage routerend ouch deil oetmake vaan de bijeinkomste. Duitsland is ummertouw deil vaan de G20-bijeinkomste.
Mrav

D'r **Mrav** of **Murovdağ** is 'n bergkette in d'r Klinge Kaukasus in Azerbeidzjan, óp g'n grens mit de vuurmalige neet-erkinde Rippebliek Artsach. 't Woar mit 3.724 meter 't hoeëgste punt van de Rippebliek Artsach. Ten noarde van d'r Mrav ligk de Azerbeidzjaanse sjtad Gəncə, in 't Armeense gedeelte ten zude van de bergkette goof 't kling dörpkes.
Sjahoemjan (regio)

**Sjahoemjan**  (Armeens: Շահումյան; Azerbeidzjaans: Kəlbəcər) waar 'n provincie (մարզ, marz) in de *de-facto* Rippebliek Artsach (ouch wel Hoeëg- of Nagorno-Karabach). Det waar 'ne internationaal neet-erkènde sjtaat op 't grónkgebeed van Azerbeidzjan. De provincie had 'n oppervlakde van 1.830 km² en had 3.521 inwoeëners in 2013. Eur huidsjtad waar Karvatsjar. Zeej grensde aan Armenië in 't weste, aan Azerbeidzjan in 't naorde en aan de Artsachse provincies Martakert en Kasjatagh in 't oeëste. Sjahoemjan had zestieën gemeintes. De provincie veel groeëtedeils same mèt 't Azerbeidzjaanse distrik Kəlbəcər.

In Sjahoemjan goof 't zeker 750 mónnemente, woeërónger kloeësters, kèrke, kesjtieële, chatsjkars (Armeense kruutssjtein) en inscripties. 't Bekindste kloeëster is Dadivank. 

## Gesjiedenis
De provincie Sjahoemjan waar in de aadheid en de middelieëwe óngerdeil van versjillende Armeense vorstedomme. Rónk 1750 woort 't gebeed ingelief beej 't kanaat Karabach. De Armene woorte gedeporteerd en in 't óntvolkde gebeed kwame ónger anger Koerde en Törkse sjtamme te woeëne.

Wiewaal etnische Armene heej in de twintigste ieëw in de mierderheid ware, loog de besjteurlike einheid tösse 1923 en 1991 boete de Nagorno-Karabachsen Autonomen Oblas (NKAO). Sjahoemjan waar de naam van 'n sjtad  in 't naorde van daen oblas. Op 2 september 1991, tiedes d'n Oorlog in Hoeëg-Karabach (1988-1994), repe de autoriteite van de sjtad Sjahoemjan same mèt die van de NKAO de Rippebliek Hoeëg-Karabach oet. In 't kader van Operatie Rink woort de Armeense bevolking van die regio mèt geweld gedeporteerd door Sovjet-Rössische troepe en Azerbeidzjaanse milities, woeëbeej ouch luuj öm 't laeve kwame. In 1992 woort det sjtök van d'n oblas vervolges veroverd door Azerbeidzjaanse troepe, woeëdoor alle euvergebleve etnische Armene vlöchde. De sjtad en 't ömringende sjtökske lank is saer daen tied ónger kontrol van Azerbeidzjan. De sjtad Sjahoemjan woort ömgeduip tot Aşağı Ağcakənd.

Nao 'ne kórten oorlog öm de regio Hoeëg-Karabach in 2020 woort de provincie truukgegaeve aan Azerbeidzjan. Alle inwoeëners verlete 't gebeed ónger Russische begeleijing. 

## Galerie

Plaetje:Dadivank_Monastery.jpg|'t Middelieëws kloeëstercomplex Dadivank
Plaetje:Tsar016.JPG|Ruïnes van kèrke rónköm 't dörpke Tsar, doeënbeej de grens mèt Armenië
Plaetje:Charektar004.JPG|De reveer d'n Tartar
Plaetje:Karvachar030.JPG|De huidsjtraot van Karvatsjar


## Literatuur
* Azerbaijan: Seven years of conflict in Nagorno-Karabakh. Human Rights Watch, New York 1994.
* Robert H. Hewsen, Armenia: A Historical Atlas. Chicago: The University of Chicago Press, 2001.
* Thomas de Waal: Black Garden: *Armenia and Azerbaijan Through Peace and War*. New York: New York University Press, 2003. ISBN 0-8147-1945-7.
Karvatsjar

**Karvatsjar** of **Kəlbəcər** (Armeens: Քարվաճառ, of Kalbajar; Azerbeidzjaans: Kəlbəcər) is 'n sjtad in Azerbeidzjan. 't Is de huidplaats van 't gelieknamige dictrik Kəlbəcər. 't Sjtedje ligk op 1.584 maeter huugde en tèlt óngevier 600 inwoeëners.

## Gesjiedenis
Karvatsjar waar zeker wies 't ing van de 18e ieëw bewoeënd gewees door etnische Armene, wie zeej woorte gedeporteerd en dao Koerde en Azerbeidzjane kwame te woeëne.
't Sjtedje woort tiedes d'n Oorlog in Nagorno-Karabach (1988-1994) veroverd door Armeense troepe vanwaege zien sjtrategische ligking tösse Armenië en de Nagorno-Karabachsen Autonomen Oblas en is saer daen tied ónger kontrol van de separatistische regering van Artsach. Tiedes de verovering van 't sjtedje in 1993 woort volges Human Rights Watch 't oorlogsrech gesjonde. Dao-ónger veel d'n exodus van Azerbeidzjane oet die regio, vergissingsaanvalle op börgers en 't neme van giezelaers. 

Tösse 't sjtaak-'t-veure van 1994 en 't oetbreke van d'n oorlog in Hoeëg-Karabach in 2020 waor Karvatsjar de huidplaats van de Artsachse provincie Sjahoemjan.

In november 2020 gove de Armeense separatiste de sjtad en 't distrik truuk aan Azerbeidzjan. Alle inwoeëners verlete 't gebeed ónger Russische begeleijing.

## Literateur
* Human Rights Watch/Helsinki, *Azerbaijan: Seven years of conflict in Nagorno-Karabakh*, pp.8-16. Helsinki (Organization : U. S.) 1994
* Kucera, Joshua (6 augustus 2018). "For Armenians, they're not occupied territories – they're the homeland". Eurasianet.