open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thools

**Thools** is 't Ziews dialek vaan 't eiland Tholen in de provincie Zieland.

De gemeinte Tholen umvat neven 't eiland mèt dezelfde naom ouch 't veurmaoleg eilendsje Sint Philipsland (mèt 't gelieknaomeg dörp en 't dörpke Anna Jacobapolder). 't Dialek vaan dat gebeed, 't **Philipslands** (Fluplands), is in groete lijne geliek aon 't Thools en weurt hei ouch same demèt besproke.

## Algemein
't Thools huurt bij de Noord-Ziewse dialekte, wat wèlt zègke tot 't rillatief ing verwant is aon 't Schouwen-Duivelands en 't Noord-Bevelands en minder aon 't Zuid-Bevelands. Binnen 't eiland vint me 'n dujeleke twiedeiling wes-oos. De westeleke dialekte (gehuurd in Stavenisse, Sint-Annaland en Sint-Maartensdijk) zien Ziewser vaan aard en koume sterk euverein mèt 't Schouwen-Duivelands, de oosteleke (Tholen-stad, Scherpenisse, Poortvliet en Oud-Vossemeer) wieke dao get mie vaanaof en höbbe dujelek d'n invlood oondergaange vaan 't Braobants. Dit kump veural door de oetstraoling vaan de stad Bergen op Zoom. Dat wèlt evels neet zègke tot 't Thools 'n euvergaanksdialek is: mèt de allermieste kinmerke vaan 't Ziews deit 't gewoen mèt.

't Philipslands deit in väöl dinger mèt de westeleke dialekte mèt, meh heet ouch get Braobantsen invlood oondergaange en hei en dao zelf innovaties doorgeveurd.

## Kinmerke
### Klaanklier
*Af* en *of* koume in väöl plaotse nevenein veur.

De korte *[[a]]* veur 'n *-l* weurt in 't Wes-Thools en Philipslands getransformeerd in 'n (min of mie) gerunde langen achterklinker. In 't ooste vaan Tholen heet ze dezelfde weerde wie in 't Nederlands. Daorum Sint-Maartensdijks *vaolle* tegeneuver Stads-Tholens *valle*.

Wie gebrukelek in de noordeleke dialekte kump de sjerplang oo in twie vörm veur. Veur 'nen dentaol heet ze 'nen naoslaag; in aander gevalle is 't 'ne monoftong (*boôt*, *boam*).

De Standaardnederlandse *ie* en *oe* waore in 't Middelnederlands centrerende diftonge en zien dat in 't Ziews vaanajds ouch; zoe neet, daan huurt me dèks wel e versjèl in lengde tösse *schie:te* 'sjete' en *schiete* 'sjiete'. In 't ooste vaan Tholen treujt dat versjèl neet mie op. Op Philipsland sjijnt dit allein veur de *oe* te gelde.

### Grammair
De *-n* aon 't ind vaan e woord in miervoudsvörm en soms in d'n infinitief is op Tholen nog algemein in gebruuk, meh in 't ooste weurt ze al dèks eweggelaote. Ouch dit kin me aon Braobantsen invlood touwsjrieve. In 't midde vaan d'n twintegsten iew waor 't evels nog neet zoe wied gekoume tot me dit op de dialekkaart kós inteikene.

## Dialekbehaajd
Tholen en Philipsland hure tot 't christelekste gebeed vaan de ganse provincie, die toch al bekind steit es zier orthodox. Vaan orthodox-prottestante is bekind tot ze hun kinder nog dèkser in 't Ziews optrèkke. Aon d'n aandere kant woene op Tholen ouch väöl migrante oet Bergen op Zoom; zij spreke gei Ziews.

## Cultivatie
't Thools is neet dèks veur literatuur gebruuk. Wel gief 't sinds 2010 e dictee in 't dialek. Dit weurt eder jaor in 'n aander plaots gehawwe.

## Rifferenties


## Externe link
* De parabel vaan de Verlore Zoon in 't Thools
* Groot Dictee der Thoolse taal
Noord-Bevelands

**Noord-Bevelands** is 't Ziews dialek vaan 't eiland en de gemeinte Noord-Beveland in de provincie Zieland.

## Algemein
Noord-Beveland raakde in 1530 en 1532 compleet euverstruimp en woort daonao verlaote. Pas vaanaof 1598 woort 't eiland weer obbenuits ingepolderd. De taolhistorie vaan 't eiland is dus betrèkkelek kort. 't Gebeed woort evels compleet agrarisch vaan karakter; Kortgene, wat in de middeliewe 'n stad waor gewees, kraog zie steidelek karakter neet trök. Dit beteikende tot 't eiland wieneg prestiesj had. Aon d'n aandere kant hadde boetestaonders hei ouch neet väöl te zeuke; tot d'n aonlag vaan 't Deltaplan kaom Noord-Beveland heidoor in e vrij sterk isolemint.

## Kinmerke
't Noord-Bevelands kump 't mieste euverein mèt de noordeleke dialekte wie 't Schouwen-Duivelands en 't Thools. 't Heet wel invlood oondergaange vaan de kortbij dialekte Walchers en Zuid-Bevelands, meh um de reies die bove weure besjreve is deen invlood beperk gebleve.

*Of* en *af*, twie vörm vaan 'tzelfde woord die Zieland sterk verdeilde, koume op Noord-Beveland allebei veur.

Wie in de mierderheid vaan de Ziewse dialekte weurt de korte *[[a]]* veur 'n *-l* getransformeerd in 'n lang, min of mie gerunden achterklinker: *vaolle* 'valle'.

In de noordeleke dialekte kump de sjerplang oo in twie vörm veur. Veur 'nen dentaol heet ze 'nen naoslaag; in aander gevalle is 't 'ne monoftong (*boôt*, *boam*). In 't zuie vaan de provincie is in allebei de gevalle 'nen diftong te hure (*boôt*, *boôm*). Op Noord-Beveland vint me de noordeleke en zuieleke situatie nevenein. In Colijnsplaat kump veur 'nen dentaol neve de *oô* ouch nog 'ne vallenden diftong veur *bwot*. Dit huurt me wijer allein in Achthuizen op Goeree-Overflakkee. 

De korte *[[o]]* in e woord wie *jo(e)nk* kin weure geslote tot *[[oe]]* in e paar wäörd. Dit is veur Zieland 'n vrij normaal situatie.

## Cultivatie
Zengeres Anja Kopmels oet Kortgene zingk luusterleedsjes in 't Noord-Bevelands. In Kats deeg de plaotseleke buunvereineging 'n vertaoling vaan Herman Heijermans zie speul *Brief in schemer* (*Brief in d'n duuster*).

## Rifferenties


## Externe link
* De parabel vaan de Verlore Zoon in 't dialek vaan Kats
Potloead

'ne **Potloead** of 'n **bliestif** is e sjriefgerei womit me kan sjrieven en teikenen op pepier en anger oppervlakdjes. 'ne Potloead besteit oet 'n stif, 't loead, van klei en grafiet en 'ne ómhölsel, meis gemaak van hout. Wen 'ne potloead bot wuuert kan m'n 'm sjerp make mit 'ne slieper (of ieërehaer mit e mets); hiemit duit me de stif vriemake door hout eweg te sliepe. Veur faelers te herstèlle kan m'n 'ne gum broeke.

Door mitte stif vanne potloead euver 't pepier te trèkke maak me strepe. 'ne Gewuuene potloead guuef 'n zilvergries kluuer aaf, mer 't haet ouch kluuerpotloeajen in alle kluuere. Mit dees potloeaje duit me veural teikenen en vlaken inkluueren en neet zozieër sjrieve.

Potloeaje bestaon in versjillige sterkdjes: wie mieë klei en wie minder grafiet guuef 'nen heldere puntj. Ouch guuef 't potloeaje die bestaon oet 'n ómhölsel geliekendj 'n pen en 'n völling die me kan vervange wen die op is.

d'n Ieëste grafietpotloead woort in 1794 oetvónje door Nicolas-Jacques Conté.

Bie 't stummen in verkeziginge broek me de stumpotloead; dezen is meis roead van kluuer.

## Zuuch ouch
Steigood

**Steigood** of **aerswerk** is 'ne vergaringsnaam veur pöt, sjaole, drinkbaekers en kroeke, mer ouch teechele, gebakken oet klei.

De sumpelste diffeniesje van steigood versteit hie-ónger veurwerpe gemaak van leim of klei. Door dees nao te druuege te doon bakke waere die hel. De gróndjstóf kan dan nimmieë weik waere gemaak door water, wodoor 't neet oetereinviltj. Dit kump dore hoeag temperatuur bie 't bakke, die daoveur zörge det de kleideilkes aanein waere geklitj of gezintjerd.

Bie kwalitatief minder saorte klei blief 't veurwerp döks e bietje poreus, tróds hoeag temperature. Me kan die dan watertoe make door 'n glazuurlaog aan te bringen ane oppervlakdje. Veur dees glazuur gebroek me dan loead- of tinglazuur. Dees smiltje bie rilletief lieëg temperaturen en vleujen euvere oppervlaakdje van 't veurwerp. De glazuur kan zowaal doorzichtig, wit es gekluuerdj zeen. Veur steigood mit glazuur broek me döks de beneuming keramiek.

Väöl-veurkómmendje vörm van steigood zeen:
* 'ne pot, 'n bewaarplaats veur losse geujer of vleujstóf;
* e kèlle ('ne kaetel), worin m'n 't aete kan klaormake;
* 'n kroek, haet 'n nej, aafsloetbaar äöpening veur vleujstóf in te beware;
* 'n kan, 'n kroek veur vleujstóf in te bewaren en oet te kónne sjödde;
* 'ne baeker, veur get oet te drinke;
* 'n sjaol, veur aeten op aan te kónne beje;
* 'ne kómp, veur inne handj te hajen en oet te aeten of te drinke;
* 'n sjóttel, 'nen óngerzitter.
Alincourt

**Alincourt** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groate Oaste*), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 150 inweunersj, die Alincourtois en Alincourtoises geneump weure. Ze ies 8,62 km2 groat. Dao woonde dus zoan 17 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Juniville, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Rethel. Wier liegk 't op 'n huègte van 83-141 meter.

In Alincourt weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. Veurdat de Romeine hie waore, loog Alincourt in 't land van de Remer of Remi. Wie de Romeine Gallië binnedronge, kooste de Alincourtois de Romeinse kant.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Johnny Blenco

**Johnny Blenco**, pseudoniem vaan **Jef Vriezelaar** (* 9 juni 1938, Mestreech - † 27 jannewarie 2020, Mestreech) waor 'ne Mestreechse zenger, producer en platebaas. Heer gebruukde ouch versjèllende aander naome veur zien plate oet te geve, boe-oonder *Jan Petat*, *Boerke Naas*, *Guus Geluk*, *Johnny Hot*, *Jef Blaaskop*, *Hete Harrie* en *Willem de Wipper*.

Heer waor groetgetrokke in 't Wittevrouweveld en waor de vaajer vaan Marjo Blenco. Blenco zóng dèks duètte mèt häör, soms ouch in 't Nederlands oonder de naom *Het Noordzeeduo*.

Alles bijein heet Johnny Blenco mie es 2500 leedsjes gesjreve, oonder aandere ouch veur Sjeng de Belsj en Hans Dupont. Heer scoorde in 1973 zien groetste succes mèt de plaat *Op 't Vriethof op 'n Baank*. In Mestreech woort heer ouch hiel bekind mèt zien keersplaat *Keersmès roond de Vriethof*. Ei vaan z'n lèste nommers waor 'ne carnavalsrap mèt Pikkatrillaz in 2007.

Johnny Blenco storf op 27 jannewarie 2020 op 81-jaorege leeftied nao al langen tied gezoondheidsprobleme te höbbe gehad.

## Brónne
* 1limburg - Maastrichste volkszanger Johnny Blenco overleden
* NLDiscografie.nl - Johnny Blenco
* Johnny Blenco op Streektaalzang.nl

## Externe link
Veur mie informasie kiek op de website.
Isabel dos Santos

**Isabel dos Santos** (Bakoe, 20 aprèl 1973) is 'n Angolese zakevrouw. Ze is de dochter vaan de vreugere president José Eduardo dos Santos, dee 't land vaan 1973 tot 2017 regeerde, en dee zien Russische vrouw Tatjana Koekanova. In de jaore '90 góng ze studere aon 't King's College in Londe. Hei trof ze häöre maan Sindika Dokolo oet Zaïre, daan al 'ne miljonair. Nao häör studie begós ze zelf te oondernumme. In de Angolese hoofstad Luanda zat ze tal vaan bedrieve op en ouch in diverse Europese bedrieve, veural in Portugal, had ze e belaank. Door häör successe en 't mechteg nètwerk woort ze de riekste vrouw vaan Afrika. In 2013 woort häöre riekdom al op twie mieljard dollar gesjat, boemèt ze de ierste vrouweleke dollarmiljardair oet Afrika woort. De BBC beneumde häör in november 2015 tot ein vaan de hoonderd mechtegste vrouwlui op de wereld.

Vaanaof 't ind vaan de jaore tien evels woort ze verdach vaan groetsjaolege fraude. Ze zouw ziech door corruptie zwoer höbbe verriek, neet in de lèste plaots mèt geld wat veur oontwikkelingshölp en aander projekte veur de bevolking waor bestump. Op 30 december 2019 leet 't Angolees preventief beslaag lègke op häö rekeninge en die vaan häöre maan; umtot dat väölal in 't boeteland waor gestald, mundde dit oet in 'ne laankdorege proceduur mèt rogatoir opdrachte. Op 19 jannewarie 2020 woort e rapport oetgebrach euver de oetgebreide corruptie boe zij en lui oet häöre krink bij waore betrokke, de *Luanda Leaks*. Veer dago later, op 23 jannewarie, woort Dos Santos formeel in staot vaan besjöldeging gestèld.
Thracië

**Thracië** is e gebied in Zuudoeas-Europa, det ligk in 't hujig naordoeaste van Griekelandj, 't zuje van Bölgarieje en 't Europees deil van Törkieje. 't Wuuert begrens dore Zwarte Zieë, de Egeïsche Zieë enne Zieë van Marmara.

Thracië haet juus wie Griekelandj 'ne rotsechtige baom en 't is bergachtig mit landjboew inne dale. De Bosporus sjèdj Thracië van Anatolië.

Veure Grieken 't gebied koloniseerdjen inne zèsdjen ieëf veur Christus woort 't bevölk dore Thraciërs. Dees vörmdjen 'n Indo-Europees vouk bestäöndje oet versjillendje stamme. Häör kultuur waas oetereinloupendj en woort gekinmirk door graafheuvele, döks gevöldj mit góldsjatte.

Róndj 516 veur Christus kwaam 't gebied bie 't Perzisch Riek, wonao 't tiejelik 't Thracisch Riek haet gevörmp. Róndj 350 veur Christus kwaam 't toe aan Macedonië, wonao 't ónger 't Romeins Riek veel. Bie 't opdeile van 't Romeins Riek kwaam 't ónger 't Byzantiens Riek. Innen ieëste ieëf woort 't gebied geplunderdj dore Goten en Slavische völker. Inne zevendjen ieëf kwaam 't ónger 't Ieëste Bölgaars Riek en vanaaf 1453 huuerdje 't bie 't Ottomaans Riek.
Francisco Franco

**Francisco Franco** (El Ferrol, Galicië, d'r 4e december 1892 – Madrid, d'r 20e november 1975) woar politiker, officier en van 1939 tot zinne doeëd in 1975 d'r fascistische dictator van Sjpanje. Heë weëd verantwoardelig gehaote vuur d'r doeëd va vöal politieke teëgesjtendere, vuural tiedes en kót noa d'r Sjpaanse Burgerkreeg. Militair sjteun kreeg heë van 't nationaalsocialistisch rezjiem in Dütsjland en de fascistische rezjiems in Italië en Portugal. Zoeë sjikde Nazi-Dütsjland tiedes d'r burgerkreeg vleegmesjiens van 't Condor-Legion um 't Baskische sjtedje Guernica te bombardere.

In 1953 sjloot heë mit de Katholieke Kerk e concordaat dat 't nationaalkatholicisme es sjtaatsgodsdeens inveurde, 'n ideologie die woar gebaseerd óp de katholieke lieër, mar óch op 't nationalisme. Wiejer woeëd ónger zing bewink jieëker vorm van oppositie d'r kop ingedruk en 't gebroek van regionaal tale wie 't Baskisch of 't Catalaans woeëd verboane. De touwgenoame welvaart in de zestiger joare leidde tot 'n nüj middeklasse die neëve de economische rechte óch politieke rechte begós op te eise. Boete Castillië begóste geestelige zich te verzette teëge de sjtreng taal- en kultoerpolitiek. In de letste vief joare noom de kritiek óp 't rezjiem wieër touw. Franco houw zing ópvolging good vuurbereid, mar zinne ópvolger, d'r kuëning Juan Carlos I van Sjpanje, koos vuur 't hersjtel van de democratie. Heimit koam 'n ing aan 't letste neet-communistische totalitair rezjiem in Europa.
Zónwiezer

'ne **Zónwiezer** is e toestèl waat d'n tied aanguuef mit behölp vanne zón. De zónwiezer haet 'ne gnomon, 't drieheukig deil det de sjieëm maak oppe oetgemirkdje oppervlakdje. Doordet 't paad vanne zón dore lóch is bepaoldj dore brèdjegraod vanne aerd, mótte zónwiezers specefiek waere gemaak veur bepaoldje brèdjegräöj, went de stiel vanne gnomon mót parallel ligken ane drejas vanne aerd. Zónwiezers kan me zowaal verticaal (ane moer) es horizontaal (oppe gróndj) höbbe.

Doordet de aerd ómme as haer drejtj verangert de sjieëm kóntinu van richting. Wen de sjieëm nao 't naorde wies (op 't zujelik halfróndj nao 't zuje) is 't próntj middig. Dan steit de zón in 't zuje (in 't zujelik halfróndj in 't naorde) en innen hoogsten standj vannen daag, próntj baove de meridiaan. Inne lokale zóntied is 't dan dus 12 oere. Vanoet hie kan m'n 'n verdeiling maken en oerlienen aanbringe, womit m'n ouch de anger oere kan aangaeve.

De nómmers op horizontaal zónwiezers in 't naordelik halfróndj en verticaal zónwiezers in 't zujelik halfróndj zeen mitte klok mit, dewiel de nómmers op horizontaal zónwiezers in 't zujelik halfróndj en verticaal zónwiezers in 't naordelik halfróndj taenge de klok in gaon.

d'n Aadste zónwiezer dae me kèntj stamp oet 1500 v. Chr. in Egypte.
Sjeem

**Sjeem** of **sjieëm** óntsteit wen leech van 'n leechbrón wuuert taengegehaje door e veurwerp. 'n Veurwaerd veur 't óntstaon van sjeem is det 't dus 'n leechbrón en e veurwerp guuef. Dao kan spraok zeen van 'n netuurlike leechbrón (wie de zón) of 'n kónsmaesige leechbrón (wie 'n lamp). Sjeem is 't deil van 'n ruumdje wo 't leech wuuert óngersjöp en neet drek doordringk.

Me kan versjillige saorte sjieëm óngersjeie:
* *Eige sjeem* is de sjeem die op 't veurwerp ligk, wie de zón die op 'ne paol sjientj: d'n eine kantj vanne paol is leech ennen angere kantj is duuster.
* *Slaagsjeem* is de sjeem waat e veurwerp wurp op 'nen ónger- of achtergróndj, wie de verneumdje paol dae sjeem wurp oppe zandj of op 'n moer.
* *Gebraoke sjeem* is 'nen apaarte vorm van slaagsjeem: 'ne paol staot veur 'n moer; e deil vanne sjeem viltj oppe gróndj, mer 'n anger deil vanne sjeem geit wiejer oppe moer, wodoor 'n verbraeking inne sjeem optruuedj.

Wiejer kan me nag 'n óngersjied make tösse halfsjeem en kaersjeem. Kaersjeem is 't duusterste deil vanne sjeem; halfsjeem is minder duuster en zitj naeve de kaersjeem.
Alland'Huy-et-Sausseuil

**Alland'Huy-et-Sausseuil** ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t *Groate Oaste*), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 245 inweunersj. Ze ies 8,71 km2 groat. Dao woonde dus zoan 28 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Attigny, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 77-121 meter.

In Alland'Huy weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. 't Dörpke woort veur d'n ièrsjte kièr in 1145 geneump. In de Ièrsjte Waereldoorlog, zoa ouch in de Twiède, woort 't dörp bezat door de Pruusje. 't Dörp woort in die oorloge gedeiltelik vernietig. Op 6 april 1944 woorte zès luuj (Georges, Georgette, Jean en Lucienne Fromentin, Paul Sagnet, Blanche Deloche-Sagnet, Charles Lambert en Robert Couvin) gearresteerd bie de "Chesnois boerderie" en gedeporteerd veur 't helpe van de Amerikaanse lochmach, woavan versjillende vleegmesjiene oet de loch waore gesjote door de Pruusje.

Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Robin Hensgens

**Robin Hensgens** (Kèrkraoj, 15 oktober 1993) is 'ne Nederlands-Limbörgse voetbalsjeidsrechter.

Hensgens debuteerde in 't betaold voetbal op 25 augustus 2017 bij 'ne match tösse FC Oss en FC Volendam. Heer waor op dat memint al sjeidsrechter op 't hoegste amateurniveau, bij de Twiede en Daarde Devisie. In de sezoene 2017/18 en 2018/19 waor heer allein veerden official in de Ierste Devisie. Mèt ingaank vaan 't sezoen 2019/20 góng heer evels es sjeidsrechter fluite in de Ierste Devisie, dewijl heer es veerden official góng wèrke in de Ieredevisie. Op 2 fibberwarie 2020 debuteerde heer es hoofsjeidsrechter in de Ieredevisie bij 'ne match tösse Willem II en Heracles Almelo. Heer vervóng daobij de geblesseerde sjeidsrechter Kevin Blom.
Kaunas

**Kaunas** (Duutsj: *Kauen*; Pools: *Kowno*; Róssisch: Каунас, vreuger: Ковно) is de twieëdje stad van Litouwe, nao Wilnioes, wo 't zoea hóngerd kilomaeter van te wèste ligk. De stad haw zoea 290.000 inweuners in 2018. Ze ligk ane Memel. In 't Interbellum was 't de houfstad van 't landj, went Wilnioes huuerdje toe bie Pole. 

## Gesjiechte
Kaunas ligk op 't puntj wo de revere de Neris enne Nemunas samekómmen en is al saer miensjónthaad bewóntj. Inne veertieëndjen ieëf woort de stad geneump veuren ieëste kieër, doe dao 'n börch woort geboedj es 'n verdaejiging taenge de Duutsje Orde. De plaats kreeg in 1408 stadsrechte; in 1441 sloot ze zich aan bieje Hanzestej.

Tiejes de euverhieërsjing door Róslandj innen tied vannen tsaar waas Kaunas 'n wichtige stad inne wèstelike verdaejiging van 't Róssisch Riek. De Rósse boedjen e gans nuuj stadscentrum det woort verbónje mit 't aad middelieëfs centrum mit 'ne breie boulevard van 2 km lank: de Vrieheidsboulevard (*Laisvės alėja*). Ouch woort de stad ómgaeve door 'ne rink van neuge forte.

Nao d'n Ieëste Werreldkrieg woort Litouwe trögk 'nen ónaafhenkelike stad. Ómdet Wilnioes in 1920 waas annexeerd door Pole woort Kaunas de houfstad van 't landj. Deze staot bleef 't behaje toet juni 1940 toe 't landj woort annexeerd dore Sovjetunie. Sieër dees annexaasje is Wilnioes weer de houfstad.
Rechvleugelege

De **Rechvleugelege** (wetensjappeleke naom **Orthoptera** (Latreille 1793)) zien 'n orde vaan Nuivleugelege Insekte. Ze weure opgedeild in twie oonderordes: Kriekele (Ensifera) en Sprinkhaone (Caelifera). Rechvleugele zien bekind vaanaof 359 mieljoen jaor geleie, d.w.z. 't begin vaan 't Carboon.

## Kinmerke
De rechvleugelege kinmerke ziech door e stief, rech lief mèt gespierde achterpu. Daomèt kinne ze ziech aofzètte, wat de typische springende beweging vaan de bieskes gief. Hun mandibele (kaakdeile) gebruke ze nog gewoon veur te kawwe en te biete. Ze höbbe groete facètouge; sommege soorte höbbe daoneve nog ocelli. Hun antennes bevatte miejer gevrichte en en zien draodvörmeg. 't Ierste en daarde segmint vaan d'n thorax zien väöl groeter es 't twiedet. Ze höbbe twie paar vleugele, die ze stief laanks 't lief hawwe wienie ze neet vlege.

Joonge weure gebore es nimfe: de larve liekene al op volwasse bieste en verpóppe ziech dus neet. In plaots daovaan mote ze diverse kiere in hun leve vervelle. Ze kriege zoe ouch bitteke bij bitteke hun vleugele, die ze nog neet höbbe wienie ze oet 't ei krupe.

## Rechvleugele en de mins
Rechvleugelege veroerzake dèks sjaoj aon landbouwgewasse. Dit gelt veural veur zoegeneumde trèksprinkhaone, sprinkhaonesoorte die in korten tied 'n plaog vaan mieljarde bieste kinne vörme en euveral de akkers leegvrete. In väöl len weure sprinkhaone gegete.
Mongools

't **Mongools** (*Monggol kele*; i Cyrillisch sjrif: *монгол хэл*) is de modertaal van de iwuënesj va Mongolië, mar ze weëd óch gesjproake in noaberleng wie Sjina, Rusland en Kazachstan. Zie is de officieel taal va Mongolië en de Sjinese autonoom regio Binne-Mongolië. 't Behuuët tot de Mongoolse tale, mar weëd óch waal ins gereëkend tot de Altaïsche tale, woeëtouw óch 't Turks behuuët. Van de grofeweg 10 mieljoeën sjpreëkesj woeëne mar 3 mieljoeën i Mongolië zelf, 6 mieljoeën i Sjina en zikker mieë es e haof mieljoeën i Rusland. 

In 't verleie woeëd 't Mongools alfabet gebroek, dat in d'r twelfde ieëw óntsjtóng en in de ieëwe doanoa 'ne paar kieër verenderd is gewoare. I Mongolië weëd 't evvel neet zoeë dök gebroek, mar weer waal i Sjina. Dat kumt durchdat 't Mongools alfabet in 1941 woeëd vervange durch 'n aangepas Cyrillisch sjrif. Me wilt i 2025 't Cyrillisch alfabet aafsjaffe en 't Mongools sjrif hersjtille.

Kenmerkend vuur 't Mongools is vocaalharmonie en agglutinatie. 't Guëf zoeëgenaamde vrouwelike en mannelike klinkesj. De vrouwelike klinkesj, d'r /e/, /o/ en /u/, weëde vuur in d'r mónk oetgesjproake en de mannelike, d'r /a/, /ɔ/ en /ʊ/, hinger in d'r mónk. Wöad hant geë gesjlach, mar 't guëf waal zeëve of ach naamvalle, te wete d'r nominatief, genitief, datief, accusatief, ablatief, instrumentalis, comitatief en d'r allatief. Klinkerharmonie is van belank bei de vurming van de oetgeng vuur naamvalle; morfeme weëde aanee geplak en de samegesjtelde wöad hant zoeë 'n ege betekenis.

## Rifferense


## Extern links

* Funky Mongolian, inkel wöad op Mongools
* Bolor Toli, online-woadbook Ingelsj-Mongools
1450

1449 - **1450** - 1451

## Gebäörtenisse

* 15 april - De Franse verslaon de Ingelse bieje Slaag bie Formigny. Dit is 't begin vannen inj vanne Ingelsen in Normandië. Karel VII maak zich op ouch Guyenne te vereuveren en daomit veur ummer 'n inj te maken anen Hóngerdjäörige Krieg.
* 12 augustus - Mitte euvergaaf van Cherbourg is gans Normandië in Franse henj.
* 19 september - In verbandj mit 't Hèllig Jaor bezeuke väöl pelgrims Roeame. Wen te väöl tegeliekertied óngerwaeges nao de Sint-Pieter euvere Ingelebrögk loupe, beguuef de balustraad 't. Hóngerde luuj vallen innen Tiber, wovan 178 vedrinke.
* Róndj dezen tied wuuert vanaaf noe 't *abecedarium* (e gedrök lieërbeukske, mit 't abc) gebroek.
* Euverstich anen angere kantj vannen Iessel hètj vanaaf noe Euveriessel.
* Christiaan I van Daenemarke wuuert ouch de keuning van Noorwaeg.
* Hoogwoud (Naord-Hollandj) óntvingk officieel stadsrechte (nao toekènning in 1414).
* In Milaan kump 'n inj aan 't kort-bestäödnj Ambrosiaans Republiek.

## Gebaore
* Filips van Nassau-Idstein, graaf van Nassau-Idstein (gestorve 1509)
* róndj 1450 - Jeroen Bosch, Zuud-Nederlandjs kónssjiljer
* róndj 1450 - Jan Smeken, Brösselse stadsrederiker

## Gesjtorve
* 9 juli - Giovanni d'Alamagna, Italiaanse kónssjiljer
* Shalu Lochen Legpa Gyaltsen (75), Tibetaanse geiselike

## Biljendje kóns

Plaetje:Jean Fouquet 005.jpg|*Maria mit Kindj* (ca. 1450), Jean Fouquet, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
Plaetje:Rogier van der Weyden 024.jpg|*Francesco d'Este* (1450), Rogier van der Weyden, Metropolitan Museum


## Boewkóns

Plaetje:Clun Bridge - geograph.org.uk - 1208.jpg|*Clun Bridge* Ingelandj (1450)
Plaetje:NHKerk.Waalwijk.jpg|NH kirk, Waalwiek (ca. 1450)
Mongoolse tale

Mit de **Mongoolse tale** weëd 'n gróp van dartieën tale gemind, gesjproake i Centraal-Azië. Soms weëde de Mongoolse tale same mit de Turkse tale en de Toengoezische tale gereëkend tot de Altaïsche taalfamilieje, mar doa besjteet evvel in de taalwetesjap ginne consensus uëver. 
't Mongools, wat de modertaal is van de mieëtste iwoeënere va Mongolië, is de groeëtste taal binne de familieje.

## Óngerverdeling
*Centraal Mongools
**Khalkha Mongools, de officieel taal va Mongolië
**Ordos (Oerdoes)
*Wes-Mongools
**Kalmuks (Oirat)
**Darchat
*Noard-Mongools
**Boerjatisch
**Chamnigaans Mongools
*Noard-Oeës-Mongools
**Dagoer (Daoer)
*Zuud-Oeës-Mongools
**Monguor (Tu)
**Kangjia
**Bonan
**Dongxiang
*Zuud-Centraal-Mongools
**Oeës-Joegoerisch
*Zuud-Wes-Mongools
**Mogol
Centraal-Azië

**Centraal-Azië** is de regio van Azië die zich oetstrek vanaaf de Kaspische Zieë in 't weste tot Centraal-Sjina in 't oeëste. Ten naorde leit Rusland en ten zuje Afghanistan. De regio leit daomei in 't midde van 't continent en 't supercontinent Eurazië. 't Guf verschillende definities euver de exacte samestelling van de regio en gein daovan wuurt algemein erkind. Gemeinelik waere de lande Kazachstan, Kirgizië, Oezbekistan, Tadzjikistan en Turkmenistan tot Centraal-Azië geraekend. Soms geldt det aevel ouk veur Afghanistan, Mongolië, deile van Iran, India en Pakistan, Zuud-Siberië en de Sjinese provincies Oeës-Toerkestan en Binne-Mongolië.

Óndanks det de aafgrenzing van dees regio vreej vaag is, haet de regio eige kinmerke. Zoeë höbbe in Centraal-Azië altied nomadische volkere gelaef en van groeët belang waas de zieroute.
Jaortèlling

'n **Jaortèlling** is e stèlsel van tiedraekening wobie me d'n tied raekentj en opboewtj in jaore. Inne meiste jaortèllinge besteit e jaor oet twellef maondje.

Internasjenaal wuuert de christelike jaortèlling gebroek es de standerd. Dees guuef an wieväöl jaor zeen gewaes vanaaf de (veróngerstèldje) gebaorte van Jezus Christus. Dit jaor, 't jaor 1, guldj es 't ijkpuntj. Wen spraok is van e jaor veur det ijkpuntj kaltj me van "x veur Christus". E jaor nao 't ijkpuntj is "x nao Christus", of sumpelewaeg "x".

Naeve de christelike jaortèlling waeren in väöl lenjer onnag anger, eige jaortèllinge gehantjeerd, wie de:
* Joodse jaortèlling, vanaaf 3761 v. Chr.;
* Sjinese jaortèlling, vanaaf 2697 v. Chr.;
* Boeddhistische jaortèlling in Cambodja, Laos, Burma, Sri Lanka en Thailandj, vanaaf 543 v. Chr.;
* Ethiopische jaortèlling, vanaaf 8 n. Chr.;
* Islamitische jaortèlling, vanaaf 622 n. Chr., mit jaore van zoea 354 daag lang;
* Japanse jaortèlling, begintj oppernuuj bie edere nuje keizer:
** vanaaf 1989 n. Chr. ónger keizer Akihito; 
** vanaaf 2019 n. Chr. ónger keizer Naruhito.
1451

1450 - **1451** - 1452
## Gebäörtenisse
* 1 jannewarie - 't plaetske Vila da Praia op Terceira (oppe Azore) wuuert gestich door eine Jacob van Brugge.
* 3 fibberwarie - Sultan Moerad II van 't Ottomaans Riek sturf en wuuert opgevolg dore zoon Mehmed II.
* april - De Bastaard van Orléans vèltj Guyenne binne, 't aadste en - boete Calais - 't lèste Ingelse bastion in Frankriek.
* 30 juni Bordeaux, sieër 1259 in bezit vanne Ingelse keuninge, vèltj in Franse henj.
* 22 juli - Naodet de naordelike toren is getróffe dore bliksem, burtj de Johanneskirk van Maagdenburg gooddeils aaf.
*31 juli - De Franse keuning guuef opdrach de sjatrieken hanjelieër Jacques Coeur aan te hajen en zie bezit in beslaag te numme.
*26 oktoeaber - In häör kónflik mitte Bourgondischen hertog Filips de Goje rope de Gentse gildes 'n algemein staking oet en numme de waopes op. 
* november - Lodewiek XI van Frankriek trouwtj mit Charlotte van Savoye.
* Jan IV van Nassau, Hieër van Breda, irf de Duutsje bezittinge van ziene kinjerloeas gestórve broor Hinrik. Zoea waere de Nederlandjse enne Duutsje lenjer trögk vereinig.

## Gebaore
* Christoffel Columbus, Italiaans óntdèkkingsreizendje

## Gesjtorve
* 18 jannewarie - Hinrik II van Nassau-Siegen (37), graaf van Nassau-Siegen, Vianden en Diez
* 3 fibberwarie - sultan Moerad II (47), van 't Ottomaans Riek

## Biljendje kóns

Plaetje:Rogier van der Weyden 006.jpg|*Maria Magdalena* (róndj 1451) Rogier van der Weyden


## Boewkóns

Plaetje:Goe-Junkerschänke-Erker.JPG|*Junkerschänke*, Göttingen (1451)
Deliberatief democratie

**Deliberatieve democratie** riffereert nao de vörm vaan democratisch en pebliek besleetvörming boe-in 't vergare vaan informatie, euverlègk en 't oetwissele vaan argumènte centraol staon. 't Bezej woort veur 't iers gebruuk door Joseph M. Bessette in 1981. Belaangrieke dènkers die aon 't fundamint vaan 't konsep deliberatieve democratie stoon zien oonder aandere d'n Dusseldörpse filosoof Jürgen Habermas en de socioloog John Rawls.

Deliberatieve democratie is 'n alternatief veur direkde democratie, mer ouch veur 't meis bekènd democratisch model in Europa, naomelek representatieve democratie. Wijl in de direkde democratie alle börgers mètbeslete euver bepaolde kwesties, dèks via referenda, verkeze börgers in 'n representatieve democratie hun vertegewuurdegers oet die 'n mandaot kriege um in naom vaan 't volk polletieke beslissinge te make. Bij deliberatieve democratie is 't buut evels um mèt 'nen diverse en groete gróp börgers (dèks bestande oet börgers die zien oetgeloot door 'n representatieve loting) tot e polletiek besleet komme, naotot börgers adequaot zien geïnformeerd euver de problematiek en de nudege tied krijge um mèt mekaar te euverlègke euver de bes meugeleke oplossing. Börgers delegere dus neet 't besleetsvörmingsperses nao politici (zoewie dat wel 't geval is in 't allewijl, representatief, system). Vaan börgers weurt tegeliekertied ouch neet verwach tot zie metein 'n individueel oerdeil klaor höbbe (wie dat wel vaan hun weurt gevraog in referenda).

Besleetvörming oontsteit op force vaan de theorie vaan deliberatieve democratie in e kollektief perses boebij argumentatie centraol steit. Dit euverlègk veend plaots in rillatief klein grupkes um daodwèrkelek actieve participatie en oetwisseling vaan argumènte te promote. Bij deliberatieve democratie zien betrokkeheid op 't algemein belang en 't verzekere vaan 'n gelieke stöm vaan aander deilnömmers in 't besleetsvörmingsperses centraol illemènte.

* Brón: Nederlandstaolge Wikipedia
1454

1453 - **1454** - 1455

## Gebäörtenisse
* 14 fibberwarie - In Rijsel haet 't *[[Banket van de Fazant|Bankèt vanne Fezantj]]* plaats, worop Filips de Goje opruuep toette kruutstrèk taengen 't Ottomaans Riek.
* 9 april - De Vraej van Lodi maak 'n inj ane lange stried tösse Milaan ónger hertog Filippo Maria Visconti en Veneesje inne terraferma. 

; sónger datum
* Gutenberg boewtj d'n ieëste drökpers in Europa, zienen ieësten drök waas 'nen aaflaotbreef.
* Margaretha van Villesexel ruultj de liekwade van Turien mit Lodewiek van Savoye veur e kestieël in Varambon (inne buurt van Lyon) en 'n aanzeenlike som geldj.
* Vergaon van e groeat deil vanne hanjelsvlaot van Zierikzieë, tiejes 'ne zwaore storm. 't Verlees waas zoea groeat det *mieër es viefhóngerd vrólje binne de stad daodoor wèdvrólje woorte*.

## Gebaore
* 9 mieërt - Amerigo Vespucci, Italiaansen óntdèkkingsreizendje
* 14 juli - Angelo Poliziano, Italiaansen dichter en humanis

## Gesjtorve
* 14 november - Gerrit Potter van der Loo, lid vanne raod van Hollandj en spraokeuverzètter
* Cyriacus van Ancona (63)

## Boewkóns

Plaetje:LittleMoretonHall.jpg|*Little Moreton Hall*, Ingelandj (róndj 1454)
1456

1455 - **1456** - 1457

## Gebäörtenisse
* 23 april - Veuren ieëste kieër viere de Catalane Diada de Sant Jordi.
* 1 mei - Filips de Goje vergadert mit zien ridders in D'n Haag tiejes 't neugendje kapittel vanne Orde van 't Gulje Vlees.
* 18 mei - Slaag van Oronichea, Skanderbeg verinneweert 'n Ottomaans leger, grótter es 't zient.
* 22 juli - De commandant vanne Habsburgse troeppe Janos Hunyadi versleit bie Belgrado de Ottomane.

; sóngerdatum
* Paus Calixtus III zuutj trögk op 't vonnis taenge Jeanne d'Arc.
* Lodewiek van Bourbon wuuert prins-buusjop van Luuk.
* Vlad III nump zich de troean van Walachieje trögk en nump wraak oppe Törkse marionet.
* De Vlaamse diamantsniejer Lodewijk van Berken óntdèk 'n meneer veur diamant te sliepe middels 'n schief, oliefaolje en diamantpoejjer.

## Gebaore
* 1 mieërt - Keuning Vladislav II van Hongarieje (gestórve 1516)

## Gesjtorve
* 17 jannewarie - Isabella van Lotharinge (~58), regentes van Nassau-Weilburg en Saarbrücken, euverzètster
* 11 augustus - Janos Hunyadi, regent van Hongarieje
* 17 oktoeaber - Nicolas Grenon, 'ne Nederlandsje polyfonis oet de vreuge renaissance, actief es kómponis, zenger, geiseliken en meziekpedagoog
* 23 oktoeaber - Johannes van Capestrano, Italiaansen hèlge (gebaore 1386)

; datum ónbekindj
* Vittore Pisano, Italiaanse kónstenieër

## Boewkóns

Plaetje:7034 - Milano - Università Statale - Chiostro settecentesco - Foto Giovanni Dall'Orto, 22-Feb-2008.jpg|*Università Statala* Milaan (1456)
Reinbert de Leeuw

**Reinbert de Leeuw** (Amsterdam, 8 september 1938 - aldao? 14 fibberwarie 2020) waor 'ne Nederlandsen dirizjènt, pianis, componis en meziekpedagoog. Heer heet ziech sinds 't ind vaan de jaore zèsteg ingezat veur op de ierste plaots de Nuie Meziek, d'n avant-garde vaan de gecomponeerde meziek, boevaan heer de werke mèt zien ASKO/Schönbergensemble oetveurde. Daoneve kraog heer ouch bekindheid es oetveurende musicus, veural vaan de pianowerke vaan Erik Satie. Heer maakde diverse veurheer oonbekinde componiste groet in Europa.

## Bronne
* https://nos.nl/artikel/2323045-reinbert-de-leeuw-vroeg-zich-altijd-af-hoe-heeft-de-componist-het-bedoeld.html
* https://www.parool.nl/kunst-media/met-reinbert-de-leeuw-1938-2020-heeft-de-muziekwereld-een-gigant-verloren~b7af11c4/
* https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/de-uitvoeringen-van-reinbert-de-leeuw-waren-compromisloos-bevlogen-en-bijna-altijd-maatgevend~b418a6fc
1457

1456 - **1457** - 1458

## Gebäörtenisse
* 1 jannewarie - Filips de Goje nump de *Grands Chroniques de France* van Simon Marmion in óntvangs.
* 14 augustus - Versjiening van 't twieëdje gedrökdje book, 't Psalter van Mainz door Fust & Schöffer.

;sónger datum
* Christiaan I van Daenemarke wuuert de keuning van Zwede en vereinig daomit Daenemarke, Noorwaeg en Zwede ónger demzelf.

## Gebaore
* 28 jannewarie - Hinrik VII van Ingelandj
* 13 fibberwarie - Maria van Bourgondië, hertogin van Bourgondië

;datum ónbekandj
* Filippino Lippi, Italiaanse sjiljer (gestórve 1504)

## Gesjtorve
* 23 november- Keuning Ladislaus Posthumus (17) van Boheme en Hongarieje störf ónger verdachte ómstenjighede

;datum ónbekandj
* Francesco Foscari (84), Doge van Veneesje

## Boewkóns

Plaetje:Hôtel Dieu Entrance.jpg|*Hôtel Dieu de Beaune*, Frankriek (1457)
1458

1457 - **1458** - 1459

## Gebäörtenisse
* 27 fibberwarie - De protestantsje leider George van Podiebrad wuuert gekaoze toet keuning vanne Boheme.
* 10 juli - In Frieslandj luuetj Agge Donia de stad Sloten enne stins van Harinxma platbranje. 't Is 't begin vanne Doniakrieg, 'n houfstök inne twiste tösse Sjieringers en Vètkuipers.

; sónger datum
* 't Al-Sahalani hospitaal in Jeruzalem ('t aad hospitaal vanne Kruutsvaarders van Sint-Jan, gestich in 1055) wuuert door 'nen aerdsjóddel verinneweerdj.
* 't Hertogdóm Athene wuuert vereuverdj door 't Osmaans Riek.

## Gebaore
* 3 oktoeaber - Casimir, Poolse keuning en hèlge (gestórve 1484)

## Gesjtorve
* 27 juni - Keuning Alfons V van Aragón
* 6 augustus - Calixtus III (79), paus van 1455 toet 1458

## Boewkóns

Plaetje:Lambertus-Turm.jpg|*[[Sint-Lambertuskirk (Erkelens)|Lambertustore]]*, Erkelens, Duutsjlandj (1458)
1459

1458 - **1459** - 1460

## Gebäörtenisse
* november - Begin vanne Vauderie d'Arras, 'ne heksejach op kitters in 't Bourgondisch Atrech.
* Oetgaaf vanne Fra Mauro-werreldkaart.

## Gebaore
* 2 mieërt - Adriaan Florenszoon Boeyens, woort in 1522 paus Adrianus VI
* 6 mieërt - Jakob Fugger de Rijke, Duutsje bankeer
* 22 mieërt - Keizer Maximiliaan I, Roeamse keizer en aartshertog van Oeasteriek
* 6 oktoeaber - Martin Behaim, navigator en geograaf
* 27 dieëtsember - Jan I Albrecht van Pole, keuning van Pole (gestórve1501)

; datum ónbekind
* Filips van Kleef

## Gesjtorve
* 3 mei - Erik VII van Daenemarke (77), keuning van Daenemarke, Noorwaeg en Zwede
* 6 september - Catharina van Nassau-Beilstein, regentin van Hanau-Münzenberg

## Boewkóns

Plaetje:Markt met stadhuis Gouda.jpg|*[[Raodhoes van Gouda]]* (1459)
1460

1459 - **1460** - 1461

## Gebäörtenisse
* 26 - De Habsbörgse Universiteit van Freiburg begintj mit lessen ónger veuring vannen ieëste rector, Mattäus Hummel.
* 10 juli - Inne slaag bie Northampton versleit Richard van York de troepe vanne Lancasters en bringk keuning Hinrik VI van Ingelandj ane mach.
* 30 dieëtsember - Slaag van Wakefield.

; sónger datum
* De Portugese zieëvaarder Diogo Gomes óntdèk Kaapverdië. De eilenj zeen ónbewóndj en vörmen 'n aantrèkkelik steunpuntj veure Portugese zieëvaart.
* In Atrech haet 'ne heksejach plaats.
* De universiteit van Nantes wuuert gestif (woort opgelöf mitte Franse Revolutie).
* Naodet de Schauenburgse lien is oetgestórve, kuus de ridderstandj oet Sleeswiek en Holstein keuning Christiaan I van Daenemarke es de lieënhieër vanne bei hertogdómme. Daobie belaof t'r "dat se bliwen ewich tosamende ungedelt" (det zie ieëvig óngedeildj same zólle blieve).

## Gebaore
; datum ónbekindj
* Francesco Alidosi, Italiaanse kardinaal
* Gerard David, Zuud-Nederlandjse kónssjiljer

## Gesjtorve
* 14 fibberwarie - Wladislaus van Glogau (±39), hertog van Teschen (1431-1452)
* 20 september - Gilles Binchois (60?), Welsje preester en kómpenis
* 13 november - Hinrik de Zieëvaarder (66)

## Biljendje kóns

Plaetje:Rogier van der Weyden 027.jpg|*Portret van een dame* (róndj 1460) Rogier van der Weyden


## Boewkóns

Plaetje:Chociwel Church.jpg|*Kirk van St. Maria* Chociwel/Freienwalde in Pommern, Pole (1460)
1453

1452 - **1453** - 1454

## Gebäörtenisse
* 6 jannewarie - 'ne Maordaanslaag op paus Nicolaas V wuuert nej veurkómme. De däöjers waeren opgepak en op 9 jannewarie wuuert die de kop aafgehouwe.
* (inne wintjer) - De Zaatkrieg veroearzaak groeate sjaaj op 't Vlaams plattelandj.
* 29 mei - De Val van Constantinopel; innaam van Constantinopel dore Ottomane. Inj van 't Byzantiens Riek
* 17 juli - Slaag bie Castillon: dees Franse euverwinning maak de hereuvering van Guyenne meugelik. Militair inj vanne Hóngerdjäörige Krieg.
* 23 juli - Inne Slaag bie Gavere versleit Filips de Goje de opstenjige stad Gent. 't Verzat vanne Genter veurkump 'n plunjering vanne stad.

;sónder datum
* De Habsbörger Frederik III erkintj 't "Privilegium maius", 't rech vanne Uuesteriekse hertoge zich aartshertog te neume. Door die erkinning óntsteit officieel 't aartshertogdóm Oeasteriek.

## Gebaore
* 13 oktoeaber - Eduard van Westminster

## Gesjtorve
* 30 mei - Constantijn XI (49), de lèste keizer van Byzantium, sneuveltj oppe stadsmoere
* 24 december - John Dunstaple, Ingelse kómpenis

## Boewkóns

Plaetje:1070 - Bologna - Palazzo del Podestà - Foto Giovanni Dall'Orto, 9-Feb-2008.jpg|Veurgevel van 't *Palazzo del Podestà*, Bologna (1453)
1455

1454 - **1455** - 1456

## Gebäörtenisse
* 8 mieërt - Kardinaal Alonse de Borgia wuuert gekaoze toet paus Calixtus III.
* 3 december - Johan van Aragón maak middels 't Verdraag van Barcelona zien dochter Eleonora d'n offesjelen opvolger veure troean van Navarra.

; sónger datum
* In Ingelandj sjerpe de feodaal taengestèlling zich aan róndje problematiek euvere troeansopvolging tösse twieë tek vanne keuninklike femielje, de hoezer Lancaster en York. 'ne Börgerkrieg brèk oet dae later de naam de Roeazekrieg zów kriege.
* Bolsward, ein vanne Friese èllef stej, krieg stadsrechte.
* Johannes Gutenberg maak ziene Gutenbergbiebel aaf: de Vulgata, d'n ieëste biebel dae neet is gesjreve, meh gedrök.

## Gebaore
* 2 fibberwarie - Hans van Daenemarke, keuning van Daenemarke (gestórve 1513)
* 3 mieërt - Ascanio Maria Sforza, Italiaanse kardinaal (gestórve 1505)
* 9 november - Johan V van Nassau
* datum ónbekandj - Jacobus Barbireau - Nederlandjse polyfonis (gestórve 1491)

## Gesjtorve
* 18 fibberwarie - Fra Angelico (±64), vieftieëndjenieëfse sjiljer-frater in Florence
* 24 mieërt - Paus Nicolaas V (57), paus van 1447 toet 1455
* 1 december - Lorenzo Ghiberti, Italiaanse bildjhouwer

## Biljendje kóns

Plaetje:Firenze.PalVecchio.Donatello.JPG|*Judith en Holofernes* (róndj 1455), Donatello


## Boewkóns

Plaetje:Brudzew kosciol.jpg|*St. Nicolauskirk*, Brudzew, Pole (1455)
Plaetje:Castello Sforzesco (Milan) - Round tower 00.JPG|*Castello Sforzesco*, Milaan (1455)
1461

1460 - **1461** - 1462

## Gebäörtenisse
* 17 fibberwarie - Doorzatj vanne Roeazekrieg: innen Twieëdje Slaag bie St. Albans versleit de Ingelse keuningin Margaretha van Anjou de aanhengers van 't Hoes York.
* 4 mieërt - Richard van Warwick, dae de mach in Lónje haet euvergenómme, luuetj Eduard van York oetrope toete keuning van Ingelandj.
* Palmzónjig - Bieje Slaag van Towton waere de aanhengers van keuning Hinrik VI van Lancaster oppernuuj verslage. De troean is noe stevig inne henj van Eduard IV van York.
* 28 juni - Eduard IV wuuert gekruuendj toete keuning van Ingelandj.
* 21 augustus - Adolf II van Nassau-Wiesbaden-Idstein wuuert door paus Pius II beneump toet aartsbuusjop van Mainz.

; sónger datum
* Ouch 't keizerriek van Trebizonde viltj in Ottomaanse henj.
* De Kanaaleilenj waeren ingenómme door Frankriek.

## Gebaore
* Domenico Grimani - Venetiaanse kardinaal (gestórve 1523)

## Gesjtorve
* 8 april - Georg von Peuerbach (37), Uuesteriekse sterrekóndige

## Boewkóns

Plaetje:IMG_0787_-_Perugia_-_San_Bernardino,_di_Agostino_di_Duccio_-1457-61-_-_Foto_G._Dall'Orto_-_6_ago_2006_-.jpg|*San Bernardino*, Perugia, Italië (1461)
1462

1461 - **1462** - 1463

## Gebäörtenisse
* 3 mei - Keuning Johan II van Aragon en keuning Lodewiek van Frankriek bekreftige 't Verdraag van Olite.
* 28 oktoeaber - Troepe van aartsbuusjop Adolf II van Nassau-Wiesbaden-Idstein valle Mainz binne veur ziene veurgenger te verjage. De "Mainzer Stichtsvete" haet daomit zien huuegdjepuntj bereik.

; sónger datum
* Vlad Tepes begintj 'ne krieg taenge de Ottomane.
* De franciscane Barnabo da Terni en Fortunato Coppoli richte d'n ieëste Berg van Ermhertigheid, 'n saort lommerd, op in Perugia.
* Óntstaon van 't Naord-Hollandjs dörp Volendam.

## Gebaore
* 27 juni - Lodewiek XII van Frankriek, keuning van Frankriek (gestórve 1515)

; datum ónbekindj
* Piero di Cosimo, Italiaanse kónssjiljer (gestórve 1521)
* Pietro Pomponazzi, Italiaanse filosoof (gestórve 1525)

## Gesjtorve
* Bernard II van La Marche

## Boewkóns

Driekoningenkerk Noordgouwe.jpg|*Driekeuningekirk*, Noordgouwe (1462)
1463

1462 - **1463** - 1464

## Gebäörtenisse
* 12 oktoeaber - De Vraej van Zeilsheim maak 'n inj ane Mainzer Stichkrieg tösse Diether van Isenburg en Adolf II van Nassau-Wiesbaden-Idstein.
* 28 dieëtsember -Adolf van Egmont, de zoon van Arnold van Gelre, trouwtj in Brössel mit Catharina van Bourbon, dochter van Karel I van Bourbon en Agnes van Bourgondië.

; sónger datum
* D'n Bós wuuert getróffe door 'ne zwaore brandj, dae begintj inne Verwersstraat.
* Batenburg wuuert getróffe door 'ne stadsbrandj wobie 400 hoezer, 't stadhoes en 't kloeaster opgaon inne vlamme.
* Sjage krieg 't rech op 't haje van 'n vieëmert. Daomit zètj me de stad es hanjelscentrum oppe kaart innen ómligkendje regio.
* De lèste keuning van Bosnië, Stefanus Tomašević, wuuert doeadgemaak dore sultan Mehmed II.

## Gebaore
* 24 fibberwarie - Giovanni Pico della Mirandola, Italiaansen humanis

## Gesjtorve
* 9 mieërt - Catharina van Bologna (49), Italiaansen hèlge
* 1 november - David, ex-keizer van Trebizonde
* 2 dieëtsember - Albrech VI van Oeasteriek (44)

; datum ónbekindj
* Lodrö Chökyong (74), Tibetaanse geiselike
* Stefanus Tomašević, lèste keuning van Bosnië

## Boewkóns

MB090201 3882-rm8082.jpg|*Vm. St. Agathaklooster*, Amersfoort (gewiedj 1463)
Nicolae Ceaușescu

**Nicolae Ceaușescu** (Scornicești, 26 jannewarie 1918 - Târgoviște, 25 dieëtsember 1989) waas 'ne Romeense communistische politieker. Van 1965 toet 1989 waas hae de sikkertaer-zjinneraal vanne Romeense Communistische Partie, waat 'm d'n twieëdjen en daomit ouch de lèste communistische leider van Romenië maakdje. Vanaaf 1967 waas hae 't staotshöd van 't landj, prizzendèntj vanne Staotsraod en vanaaf 1974 ouch de prizzendèntj van 't Rippebliek, toetdet 't inne Romeense Rivveluusje in dieëtsember van 1989 óm woort gesmete bieje val van 't communisme in Oeas-Europa.

Inne ieëste hèlf van zien hieërsjap euver Romenië haw d'r e kinmirkendje aop beleid richting Wès-Europa enne Vereinigdje Staote, womit t'r aafweek vanne anger lenjer oet 't Warsjaupak inne Kaje Krieg. Dezen trand heel d'r aan van ziene veurgenger, Gheorghe Gheorghiu-Dej, dae ouch d'rveur haw gezörg det de Sovjet-Unie zien legers trögktróch oet Romenië in 1958.

't Twieëdje deil van zien hieërsjap waas väöl brutaler en óngerdrökkendjer es 't ieëste. Kinmirkendj waas persoeansverhieërliking van 'm, nationalisme enne verslechtering vanne boetelandjse benj mit 't wèste, mer ouch mitte Sovjet-Unie. Inne Romeense Rivveluusje woort 't rezjiem ómgesmete. Naodet Ceaușescu waas gevange kreeg t'r e twieë oer doerendje sjawpercès in e klaslokaal wobie hae en zie vrouwmis toetten doead woorte veroeardeildj. Nao de oetspraok woorte de twieë handjboejjen ómgedaon en nao boete genómme veur dao oppe plaats te waeren executeerd. De biljer van dees execuusje woorte kort daorop oetgezónjen oppe nasjenalen tillevies.
1464

1463 - **1464** - 1465

## Gebäörtenisse
* 9 jannewarie - In Brögke haet 'n vergadering plaats van vertaengewuuerdigers vanne Staote van alle Boergondische gewèste. Allewiel zie politiek gezeen slechs in personeel unie zeen vereinig, is dit de gróndjslaag vanne later State-Generaal.
* 18 juni - Paus Pius II kump aan in Ancona, veur dao te wachte oppe vlaot van Cristoforo Moro, d'n doge van Veneesje, dae 'ne kruutstrèk taenge de Ottomane meugelik mót make. Hae is in 't gezelsjap van Thomas Palaeologos, d'n ajen despoot vanne Morea en 'nen Törkse troeanpretendent Calapino Bajazet.
* 15 augustus - Noe Pius II is gestórve kump nieks terech vanne planne van 'ne kruutstrèk taenge de Ottomane.

## Gebaore
* 23 april - Johanna van Frankriek, ieëste echgenaote vanne latere keuning Lodewiek XII van Frankriek; hèlligverklaordj in 1950 (gestórve 1505)

## Gesjtorve
* 18 juni - Rogier van der Weyden (ca. 64), Vlaamse sjiljer
* 1 augustus - Cosimo de' Medici d'n Aje (74), Florentiense bankeer en bestuurder
* 15 augustus - Paus Pius II (Aeneas Silvius) (58), (paus van 1458 toet 1464)

## Boewkóns

Plaetje:Domkirche St. Aegydius Graz.jpg|*Dóm*, Graz (1464)
Plaetje:Huis met de Hoofden.jpg|*Hoes mitte Köp*, Zwolle (1464)
1466

1465 - **1466** - 1467

## Gebäörtenisse
* 21 jannewarie - 't Hertogdóm Pommere sluutj 'n irfverdraag mit Brandenburg, wodoor nao 't oetsterve vanne dynastie de keurvórste van Brandenburg in 't hertogdóm zóllen opvolge.
* juni - Belag van Krujë.
* 18 augustus - d'n Ambachshieër van Kennemerlandj, Jan van Heemstede, duit in geldjnoead aafstandj van zien hieërlike rechten in Berkenrode ane beweuner van 't kestieël aldao, Gerrit van Berkenrode.
* 19 september - Dore Vraej van Sintruin verluus 't prinsbisdóm Luuk zien rechte en wuuert Lodewiek van Bourbon oppernuuj aangestèldj es prins-buusjop.
* 19 oktoeaber - Mitte óngerteikening vanne Vraej van Thorn kump 'n inj anen Dertieënjäörigen Oorlog (1453-1466) tösse de Duutsje Orde en Pole. Wès-Pruses wuuert gesjèdj van Oeas-Pruses en óngere naam Keuninklik Pruses ingelief door Pole. 

; sónger datum
* IJsselstein wuuert gooddeils verinneweerdj door bendes oet Gelre.
* De stad Dinant in 't prinsbisdóm Luuk wuuert verinneweerdj door Karel de Stoute, zoon vannen hertog van Bourgondië. Hae luuetj de opstenjige koperslaegers in pare aaneingekluusterdj de Maas in smiete.

## Gebaore
* 26/27 oktoeaber - Desiderius Erasmus, filosoof
* Quentin Massys, kónssjiljer 

## Gesjtorve
* Donatello, Italiaanse bildjhouwer

## Boewkóns

Plaetje:8986 - Milano - Corso Venezia - Casa Fontana-Silvestri - Foto Giovanni Dall'Orto 1-Mar-2007.jpg|*Casa Fontana Silvestri*, Milaan (1466)