open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Munnik

'ne **Munnik** of **mónnik** is emes dae vanoet zien religieus euvertuging d'rveur kuus gei gezin stifte, meh dao-inplaats zie laeve gans inrich óm zien religie te dene. 't Waord kump van 't Grieks "μοναχος" (*monachos*, "einzem"). Munnike woeane döks biejein in e kloeaster of 'n abdie, wo ze 'n speciaal daagindeiling höbbe die gans is gewiedj aan ubing in e beübing van häör religie. Ouch bestaon tradities wobie de munnike neet gans biejein woeane, mer 'n aktief bestaon höbben inne samelaeving. Döks zeen dees munnike wirkzaam inne gezóndjheidszörg, maotsjappelik wirk of 't óngerrich. Zoea zeen väöl krankenhoezer gestif gewaore door begiene of munnike; allewiel waere verplieëgkóndige nag döks "zöster" geneump.

De próntje meining van 't waord "munnik" versjiltj zich per religie; eder religie of religieus struiming guuef zien eige invölling aan 't munniksjap.
Proteïne

**Proteïne** of **eiwitte** vörme 'n grote klasse van biologische molecule, die besjtaon oet polymeer kittinge van aminozoere. De aminozoere in dees kittinge zeen verbónje door peptideverbinjinge. Polypeptide besjtaon oet 'n lang kittinge van aminozoere die mitein zeen verbónje. Pas wen polypeptide nag èns ruumdelik waere opgevaje door interacties tösse de atome van de aminozoere, sjprèk me van 'n proteïne.

Organisme perducere eiwitte mit versjillende functies, wie boewsjtoffe, enzyme, aafwaersjtoffe. Veur organisme zeen eiwitte in häör voor essentieel. Eiwitte zitte in hoger concentraties ónger angere in peulvröchte, vleiswaar, geveugelde, eier, vis, zuvel en note.
Eiwit (ei)

**Eiwit** is 'n helder vleujsjtof die in vogeleier zit. 't Is 't cytoplasma van 't ei. 't Besjteit houfzakelik oet opgelosde proteïne (veural ovalbumine) in water. De primair functies zeen d'n eidojer te besjurme en extra aete te versjtrèkke veur de greuj van 't embryonaal kuke; de proteïne höbbe 'n hoog voedingswaerd. In taengesjtèlling tót d'n eidojer bevat 't weinig vèt.

Eiwit weurt döks in de keuke gebroek. 't Weurt väöl gesjeie van d'n dojer bie 't kaoke. De naam dank eiwit aan de kleur die 't krieg es 't weurt verhit. Bie gebroek van ónverhitte perdukte mit eiwit besjteit de kans op 'n salmonellabesjmètting.

Eiwit kèn tót sjoem waere geklop. Den zal al 't gereidsjap vètvrie mótte zeen. E klein sjnufke zalt of wiensjtein hölp óm 't eiwit good sjtief te kriege en 't deent den es basis veur sjoemgebak, sjuumkes, sjpekskes, negerzoene en Haagse bluf.
Eigael

't **Eigael** of d'n **eidojer** is 't binnelste, gael deil van 't ei. De dojer vörmp 't voor van e zich óntwikkeldj embryo. d'n Dojer is verantjweurdelik veur óngeveer e derde van 't gewich van 'n hinne-ei.

## Samesjtèlling van 'n hinne-ei
't Eigael bevat versjillende belangrieke (voedings)sjtoffe, per 100 gram:
* 32 gram vèt, euverwaegend ónverzaojig;
* 1,3 gram cholesterol; 'ne groten dojer bevat meer es twee derde van de daacheliks aanbevaole wieväölheid van 300 mg;
* vitamines: A (886 microgram), D (6 microgram) en K (147 microgram) en daonaeve versjillende saorte B en E. 't Is ein van de weinige voedingsmiddele die van natuur vitamine D bevatte;
* 16 gram proteïne (eiwit); bao de helf van de eiwitte van 'n ei bevindj zich in d'n dojer;
* minerale, ónger angere 40 mg calcium; 16 mg magnesium, 7 mg iezer; 51 mg natrium; 138 mg kalium en 180 mg chloor.

'nen Eidojer bevat óngeveer 1455 kilojoule; 't eiwit óngeveer 208 kilojoule per 100 gram.
Pandemie

'n **Pandemie** (van 't Grieks: *pan* "alle" en *demos* "luuj") is 'n aansjtaekelike of euverdraagbaar krenkde die zich grunjig euver e landj of grótter gebied versjprèd. In de wirkelikheid 'n epidemie, mer den op 't waereldwiej sjaol.

## Oorzake van 'n pandemie
Volges de Waereldgezóndjheidsorganisatie kan 'n pandemie óntsjtaon wen aan de volgende vereisde weurt vóldaon:
* De krenkde die oetbrèk is ónbekènd aan de bevolking;
* De krenkde infecteert luuj en veroorzaak ernstige krenkelikheid;
* De krenkde versjprèd zich mekkelik ónger luuj.

'n Krenkde die wied-versjprèd is of die de dood van väöl luuj haet veroorzaak is neet persé 'n pandemie; ze mót ouch aansjtaekelik zeen. Zo is kanker beveurbeeld waal 'n krenkde die de dood van väöl luuj veroorzaak, mer weurt zie neet es 'n pandemie gezeen, ómdet ze neet aansjtaekelik is.
Epidemie

'n **Epidemie** is 'n oetbraak van get, gebroekelik 'n krenkde, die zich versjprèd tösse luuj; bie beester sjprèk me euver 'n epizoötie. 'n Epidemie die zich euver grote deiler van de waereld versjprèd neump me 'n pandemie. 'n Krenkde die gebroekelik is binne 'n bepaolde groep of binne e begrens geografisch gebied hèt 'n endemie.

Óngerzeukers die epidemieje óngerzeuke, epidemiologe, kinne zich besjeftige mit óngelökke, psychische krenkdes of aandeuninge. 't Kriterium van 'n epidemie is det 't aantal getróffene staedig grujd, tótdet de epidemie zien hoogdepuntj haet bereik. Es 't aantal daonao neet aafnump mer óngeveer róndj 'tzelfde niveau blief ligke, is de epidemie 'n endemische krenkde gewaore.
Endemie (genaeskónde)

'n **Endemie** is 'n infectiekrenkde die blief veurkómme in 'n bepaold gebied zónger det de patiënte de krenkde örges anges höbbe opgeloupe. Bie endemische krenkdes is 't aantal besjmètting rilletief kónsjtant: 't aantal nuuj besjmèttinge weurt gecompenseerd door 't aantal persone bie waem de krenkde verdwient (of door 't sjtirve van de persoon of door genaezing).

Wen 't aantal besjmètte luuj exponentieel toenump (en vervolges heel sjnel aafnump door e gebraek aan meugelik te besjmètte individue) neump me de krenkde neet endemisch, mer epidemisch. 'n Epidemische krenkde sjturf in e bepaold gebied oet of ze weurt nao verloup van d'n tied endemisch.
Endemie (biogeografie)

'n **Endemie** of **endemisme** is 't versjiensel det 'n organisme (of taxon) van natuur oetsjloetend veurkump in ein aafgegrens geografisch gebied, wie eilenj in d'n oceaan, geïsoleerde berg, maere en reveersysteme. Es 'n saort alein dao veurkump, sjprèk me van 'n endeem of 'n endemische saort. Endemisme is e biogeografisch begrip: 't geit óm de geografische versjpreijingsgebiede (areaal) van taxons.

Kosmopoliete daotaenge zeen saorte die zeen versjprèd euver e groot deil van de waereld; ze höbbe 'n kosmopolitische versjpreijing.

Endemie is e wichtig versjiensel in de biogeografie, ómdet 't endemisch-zeen van 'n organisme impliceert det det organisme of in zien hujig versjpreijingsgebied is óntsjtange en zich noojt wiejer haet versjprèd of in zien hujig versjpreijingsgebied is óntstange, zich oojt wiejer haet versjprèd, mer door daoboete weer oet te sjtirve zich weer tót zien oorsjprungsgebied haet bepirk, of örges anges is óntsjtange en op 't ènsigs, hujig versjpreijingsgebied nao is oetgesjtórve.
Biogeografie

**Biogeografie** is de leer van de geografische versjpreijing van organisme. Binne de biogeografie is me geïnterseerd in de samehang die de geografische versjprejing van organisme die noe laeve kan verklaore. De geografische versjprejing van organisme kan aafhange van diverse oorzake, wie versjillende klimaats-, plantjkóndige en terreinverhajinge die breers sjape en zo 'n laefómgaeving begrenze. Anger breers kinne óntsjtaon door netuurrampe, plaattektoniek en verangeringe in 't zeeniveau.

Paleobiogeografie is gerich op fossiele vóndjste en sjpäör.
Plaattektoniek

**Plaattektoniek** (van 't Grieks: τεκτων, *tekton*, "dae dae sjaap") is 'n geografische theorie die is óntwikkeld óm 't fenomeen kóntinentversjuving te verklaore. Dees theorie hèlt in det de kóntinente op de aerd neet in 'n ónverangerlike positie op de sjil van de aerd ligke mer zich bewaege in verhajing tót einanger en sjtendig nuuj combinaties vörme.

Volges de theorie van de plaattektoniek besjtaon de butelste deiler van 't binnedeil van de aerd oet twee laoge, de boetenopligkende lithosfeer en de binneligkende asthenosfeer. De plaattektoniek koom nao baove door twee versjillende geologische observaties: de baom van d'n oceaan brèd zich oet en de kóntinente versjuve zich.

## Zuuch ouch
* Orogenese
* Tektoniek
Tektoniek

**Tektoniek** (van 't Grieks: *tektonikós* "boewwirk") is 't geheel aan bewaeginge en vervörminge (wie breuke en plooje) in de vaste oppervlakde van 'n planeet (de koosj). De term weurt ouch gebroek veur 't vakgebied binne de geologie det dit percès besjtudeert.

Tektoniek besjtudeert de percèsse, mechanisme en krachte die höbbe gelèd tót vervörminge in de koosj. De besjtuderinge van de vervörminge zelf vèlt ónger de sjtructureel geologie. De netuurkundigen achtergróndj van de tektoniek weurt besjtudeerd door de continuümmechanica.

Saer de jaore sestig waere op aerd de meiste tektonische versjiensele verklaord mit de theorie van de plaattektoniek. Op anger hemellichame in 't zónnestèlsel kump det neet veur en waere vervörminge van de planeetkoosj mit anger mechanisme verklaord.

## Zuuch ouch
* Orogenese
* Plaattektoniek
Kóntinentversjuving

**Kóntinentversjuving** of **kóntinentalen drif** is de bewaeging van de kóntinente op aerd t'n opzich van einanger, die dus es 't waar lieke te drieve euver de oceaanbèdding. De speculatie det kóntinente mesjiens waal "drieve" waerde veur 't eers in 1596 oetgedach door Abraham Ortelius. 't Concep waas ónaafhenkelik en baeter óntwikkeld door Alfred Wegener in 1912, mer zien theorie waerde verwórpe door sómmige ómdet 't óntbrook aan 'n mechanisme. 't Idee van kóntinentversjuving is óngergebrach in de theorie van de plaattektoniek, die verklaort wie de kóntinente zich bewaege.

In 1858 maakde Antonio Snider-Pellegrini twee kaarte die aanteunde wie Amerika en Afrika oojt in einanger höbbe gepas.
Zieëbaom

De **zieëbaom** of **oceaanbaom** is 't door zieëwater bedèkdje deil van 't aerdoppervlak. De zieëbaom besteit oete kóntinentaal marge langs de renj vanne kóntinente, d'n eigentliken oceaanbaom (de abysaal vlakde) enne oceanische träög. De deepste zieëbaome ligke inne bathyaal en abysaal zaons vanne waterkolóm; 't zeen gans duuster gebiede wo alein gespecialiseerdje organisme laeve, die bestandj zeen taenge de hoeag drök.

Langs de renj vanne kóntinente ligk 't kóntinentaal plat; dit geit via de kóntinentaal helling enne kóntinentaal verhöffing euver inne abysaal vlakde. Vólkanische eilenj, träög en mid-oceanische rögke kónnen 'n oetzunjering vörmen in 't reliëf vannen oceaanbaom.
Dure

Dure, **Dürre** of **Düre** (aofhangend vaan de spellingswieze, Duuts: *Düren*) is 'n Rienlandse stad en hoofplaots vaan de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Düren, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Ze is de meis oostelek gelege stad vaan de Euregio Maos-Rien, boe-ouch oonder aandere Mestreech, Hesselt, Aoke en de stad Luik in ligke.

Mèt häör 85 km² en 88.953 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1047 de veerkante kilometer.

De Op 125 meter hoegte ligkende plaots is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 15 oortsdeile. In Dure weurt 'n euvergengsdialek vaan Limbörgs en Ripuarisch gesproke.

Dure is gemekelek te bereike vaanoet Heerle via de Heuvellandlijn.

In 1756 goof 't hei 'nen eerdsjók mèt 'n krach op de Sjaol vaan Richter vaan 6,1. Heimèt is 't ein vaan de groetse eerdsjókke oets gemete in de historie vaan Europa. Me kos häöm hiel sterk veule in Limbörg en waor zelfs meetbaar, mèt de awwerwètse instruminte vaan d'n 18e iew, in Straotsbörg, Amsterdam en Londe.


Image:D%C3%BCren-%C3%9Chled%C3%B6mche.jpg|De *Eulendom* weurt op 't Dürisch 't *Ühledömche* geneump
Zieëniveau

't **Zieëniveau** is de gemiddeldje huuegdje van 't zieëspegel ('t vlak vanne zieë) es alle variaties die 't gevolg zeen vanne getieje waeren eweggemiddeldj. Twieë menere guuef 't veure huuegdje van 't zieëwater te maete: 't absoluut zieëniveau t'n opzich van 't middelpuntj vanne aerd en 't rilletief zieëniveau t'n opzich vanne zieëbaom.

't Zieëniveau is 't rizzeltaot van 't voluum aan vleujbaar water op aerd en vanne gemiddeldje temperatuur die de gemiddeldje dichheid van 't water beïnvleudj. Verangeringe in 't absoluut zieëniveau (zoeageheite eustatische verangeringe) zeen inne loup vanne geologische tiedsjaol en zelfs inne gesjreve gesjiechte veurgekómme. Es te väöl ies is opgeslagen inne poealkep enne gletsjers daaltj de zieëspegel, in glaciaal periode (iestieje) zelfs mit inkel tieëntaal aan maeters.

't Zieëniveau wuuertj es rifferensievlak gebroek veure huuegdje aan te duje van locaties op 't landj (wie lóchhaves en woeanplaatse) en van vleegtuger inne lóch.
Spegel

E **spegel** is e reflecterendj veurwirp det ónger anger wuuertj gebroek veur 't kónterlere van veurwirpe die veur 't normaal zichsveldj ligke, wie 't uterlik vanne persoean zelf dae 't spegel gebroek.

Leechstraole van 't veurwirp waere door 't spegel gereflecteerdj op óngevieër dezelvendje meneer es 'ne bal dae op 'n rechte oppervlakde stutertj. Rech-invallendj leech wuuertj oppe zelvendje meneer trögkgeketsj, leech det sjuuns invèltj wuuertj zoea gereflecteerdj det d'n invalshook gelieksteit ane trögkketsjingshook in verhajing mit 'ne normaal ('n lien taenge de rechhook van 't spegelvlak). Nao de trögkketsjing is 't leech zoea gerich ofwen 't haet gekómme van e puntj det aeve wied achter 't spegelvlak ligk es 't veurwirp det daoveur steit. Daoveur zuut e veurwirp in e spegel oet ofwen 't zich achter 't spegelvlak bevindj.
Guam

**Guam** (Chamorro: *Guåhan*) is 'n Oceanisch eilandj en maak óngerdeil oet van de regio Micronesië. 't Eilandj vörmp 'n aafzunjerlik territorium van de Vereinigde Sjtate en is neet ónaafhenkelik. De houfsjtad is Hagåtña. 't Geuf 168.801 inweunersj.

Guam bevindj zich in de Groten Oceaan t' naorde van de Caroline en t'n zuje van de Naordelike Mariane. 't Is 't zujelikste eilandj van de Mariane. Op Guam weurt 't Chamorro gesjpraoke en in minder maot ouch 't Ingels.

## Rifferensies
Amerikaans Samoa

**Amerikaans-Samoa** (Ingels: *American Samoa*, oetgesjpraoke es /əˈmɛrɪkən səˈmoʊə/) is 'n territorium det euver de zieë ligk van de Vereinigde Sjtate in de zujelike Groten Oceaan, det 't oostelik deil van de Samoa-eilenj ómvat. Samoa waas al bewoond róndj 1000 v.Chr. en waerde bereik door Europese verkènners in d'n achteenden eew. De internasjenaal rivaliteit euver dees eilenj waerde opgelos in 1899 doe Duutsjlandj en de Vereinigde Sjtate de Samoaanse arsjipel verdeilde. De VS besjtuurde vanaaf den 'n kleinder groep oostelike eilenj mit de have van Pago Pago. Taengeweurdig zeen de westelike eilenj noe 'n deil van de ónaafhenkelike sjtaat Samoa.
Tahiti

**Tahiti** of **Otaheite** is 'n eilandj in 't zuje van de Groten Oceaan. 't Beheurt same mit de eilenj Moorea en Bora Bora tót Frans Polynesië, 'n grote eilandjgroep van 118 eilenj die ligke tösse Australië en Zuud-Amerika. Väöl van dees eilenj höbbe 'ne vólkanischen oorsjprónk.

Tahite haet e gevarieerd landjsjap; naeve sjiljerechtige sjtrenj geuf 't berg en oerwaadgebiede. Tahiti is ónger anger bekènd gewaore ómdet de Franse sjiljer Paul Gauguin 'n aantal jaor dao haet gewoond en gewirk. De houfsjtad van Tahiti is Papeete.

't Eilandj had in 2002 169.674 inweuners en is 1.036 km² groot. De officieel tale zeen Frans en Tahitiaans. E traditioneel kleiersjtök is de *pāreu*, of pareo.

Op Tahiti wónt de grótste Sjinese gemeinsjap van 't zuje van de Groten Oceaan.
Niue

**Niue** (Niuees: *Niuē*) is 'n eilandj det ligk op 't zujelik halfróndj in de Groten Oceaan, in Polynesië, óngeveer 700 km t'n ooste van Tonga en t'n zuje van Amerikaans Samoa. 't Eilandj haet 'n oppervlakde van 260 km² en 't hoogste puntj is 65 maeter. 't Eilandj is neet ónaafhenkelik, mer haet 'ne vrieje bandj mit Nuuj-Zeelandj. 't Eilandj haet 'n inweunersaantal van 1.398 (2009), mer det aantal nump sjnel aaf. De houfsjtad is Alofi, det 581 inweuners tèlde in 2006.

Niue is ein van de grótste koraolatolle van de waereld. 't Terrein besjteit oet e centraal kalksjteine plateau mit sjteil klippe róndj de kus. Op 't eilandj kump naeve de miens mer ei zougdeer veur, de Tongavlaerhóndj (*[[Pteropus tonganus]]*).
Cookeilenj

De **Cookeilenj** (in 't Cookeilandj-Maori: *Kūki 'Āirani*) zeen 'n arsjipel van viefteen eilenj in 't zujelik deil van de Groten Oceaan. De Cookeilenj zeen, juus wie Tokelau en Niue, 'n autonoom parlementair democratie in vriej associatie mit Nuuj-Zeelandj. De viefteen eilenj in de Groten Oceaan höbben 'n totaal landjoppervlakde van 240 km²; de exclusieve economische zone (EEZ) is mit 1.800.000 km² aevel 7.500 keer grótter.

De grótste populatie aan inwoners concentreert zich op 't eilandj Rarotonga (14.153 inwoners in 2006), wo zich ouch de internasjenaal lóchhave bevindj. Boete de Cookeilenj wone in Nuuj-Zeelandj zelf ouch zón 58.000 luuj die zówwe aafsjtamme oet de Cookeilenj. Óndanks det alle inwoners van de Cookeilenj officieel inwoners zeen van Nuuj-Zeelandj, höbbe ze 'n eige sjtatus es Cookeilenjer. Deze sjtatus weurt neet aan edere Nuuj-Zeelenjer gegaeve.

Mit meer es 90.000 bezeukers in 2006 is toerisme de wichtigste industrie van 't landj. Wied veur offshorebanking, de parelindustrie en de fruitexport.
Frans Polynesië

**Frans Polynesië** (Frans: *Polynésie française*) is e Frans landj euver de zee in 't zujelik deil van de Groten Oceaan. 't Maak deil oet van Polynesië en besjteit oet vief eilandjgruup: de Australeilenj (Tubuaï-elenj en Basseilenj), de Gambiereilenj, de Genootsjapseilenj (mit Tahiti es 't bekèndste eilandj), de Tuamotueilenj en de Markieze-eilenj. Frans Polynesië besjeit in totaal oet 128 eilenj. De houfsjtad is Papeete, gelaege op Tahiti. De eilenj höbbe 'n totaal landjoppervlakde van 4.000 kmå versjprèd euver 2.500.000 km² aan oceaan. 't Bevolkingsaantal bedreug 280.026 (2014). De muntjeinheid is de CFP-frank.
Cocoseilandj

**Cocoseilandj** (Sjpaans: *Isla del Coco*) is 'n ónbewoond eilandj in de Groten Oceaan, gelaenge op viefhóngerd kilomaeter van de kus van Costa Rica, wotoe 't ouch beheurt. 't Haet 'n oppervlakde van 24 veerkantje kilomaeter en ligk op de Cocosrögk. 't Is ouch 't ènsigste sjtök aan landj det op de nao 't eilandj verneumde Cocosplaat ligk. 't Eilandj mót me neet verwarre mit de Cocoseilenj die bie Australië ligke.

't Eilandj is bekènd vanwaenge pirate, worónger Henry Morgan en Edward Davis, die hie sjatte zówwe höbbe begrave. Volges sómmige haet 't ouch gedeend es inspiratiebrón veur Robinson Crusoë.

't Eilandj is e nasjenaal park en waerde in 1997 erkènd es waereldirfgood.

Veur adminisjtratieve raejene weurt Cocoseilandj tót de pervincie Puntarenas geraekend.
Midwayeilenj

De **Midwayeilenj**, of kórtewaeg **Midway**, vörme 'n atol in de naordelike Groten Oceaan, op óngeveer e derde van d'n aafsjtandj tösse Hawaï en Tokio. 't Dank ziene naam aan de centraal ligking. Veur dees raeje waerde 't Midway ("halfwaeg") geneump. Deze bienaam is later gekaoze es de officiële naam. 't Atol ómvat 'n aantal eilenj. Zón 40% van dees eilenj zeen 'n netuurrizzervaat det tót 2001 vrie toegenkelik waas. Midway beheurt tót de klein aafgelaenge eilenj van de Vereinigde Sjtate en is 'n óngerdeil van 't Papahānaumokuākea Marine National Monument.

De Midwayeilenj höbbe 'n oppervlakde van 6,2 km² en óngeveer 40 inweuners.
Kokoseilenj

De **Kokoseilenj**, **Cocoseilenj** of **Keelingeilenj** zeen twee atolle t'n zuudweste van Java in d'n Indischen Oceaan, hellerwaeges Australië en Sri Lanka. De Kokoseilenj dene neet te waere verwardj mit 't Cocoseilandj bie Costa Rica.

De twee atolle vörme same 'n extern territorium van Australië. Ze zeen in 1609 óntdèk gewaore door de Britste kapitein William Keeling.

De groep besjteit oet 27 eilenj mit 'n oppervlakde van zoget 14 km². Van de eilenj zeen slechs twee eilenj bewoond, West Island en Home Island. De houfsjtad is West Island, mer 't plaetske Bantam op Home Island is mit 414 inweuners 't grótste dörp van de arsjipel. Gans biejein tèlle de Kokoseilenj 596 inweuners (2009).
Tokelau

**Tokelau** is 'n eilandjgroep besjtaonde oet drie atolle mit 'n gezamelike oppervlakde van 10 km² in 't zuje van de Groten Oceaan. De eilenj ligke t'n naorde van de Samoa-eilenj, besjtaonde oet Samoa en Amerikaans Samoa, t'n ooste van Tuvalu, t'n zuje van de Phoenixeilenj, die tót Kiribati beheure, en t'n naordweste van de Cookeilenj. Tokelau is e gebiedsdeil euver de zieë van Nuuj-Zeelandj en tèlde in 2011 1.411 inweuners.

Juus wie alle ómligkende gebiede weurt Tokelau tót Polynesië geraekend.
Polynesië

**Polynesië** (van 't Grieks: πολυ "veel" en νησος "eilandj") is baeve Melanesië en Micronesië ein van de drie grote eilandjgroepe in de Groten Oceaan, die same Oceanië vörme. Roewwaeg vörmp 't 'nen driehook mit Nuuj-Zeelandj, Hawaï en Paoseilandj es de hookpuntje. De totaal landjoppervlakde is óngeveer 294.000 km² en 't haet 'n wateroppervlakde van meer es 50 miljoen km². In totaal geuf 't meer es 1000 eilenj die tót Polynesië beheure.

## Eilenj
De volgende eilenj en eilandjkittinge ligke in Polynesië:
*Aitutaki
*Australeilenj (deil van Frans-Polynesië)
*Bakereilandj
*Cookeilenj
*Gambiereilenj (deil van Frans-Polynesië)
*Genootsjapseilenj (deil van Frans-Polynesië)
*Hawaï (deil van de Vereinigde Sjtate)
*Howlandeilandj
*Johnstonatol
*Kermadeceilenj
*Line-eilenj (deil van Kiribati, bevatte ouch Kingmanrif, Palmyra-atol en Jarvis)
*Marquesaseilenj (deil van Frans-Polynesië)
*Midwayeilenj
*Nauru
*Nuuj-Zeelandj
*Niue
*Paoseilandj
*Phoenixeilenj of Rawaki (deil van Kiribati)
*Pitcairneilenj
*Samoa-eilenj (bevatte Samoa en Amerikaans-Samoa)
*Tahiti
*Tokelau
*Tonga
*Tuamotueilenj (deil van Frans-Polynesië)
*Tuvalu
*Wallis en Futuna
Melanesië

**Melanesië** is same mit Polynesië en Micronesië ein van de drie grote eilandjgruup in de Groten Oceaan die same Oceanië vörme. 't Ligk t'n naorde tót naordooste van Australië. De andesietlien, e prominent geologisch element van 't Pacifisch Bekke, sjèd Melanesië van Polynesië in 't ooste en van Micronesië in 't naorde.

Melanesië beteikent zjwarte eilenj (Grieks *melas* "zwart" en *nesos* "eilandj") en is verneump nao de hoedskleur van de inheimse bevolking.

## Eilenj
De volgende eilenj of eilandjkittinge ligke in Melanesië:
* Fiji
* Molókke
* Nuuj-Caledonië
* Nuuj-Guinea (bevat Papoea-Nuuj-Guinea en Papoea)
* Salomonseilenj 
* Santa Cruz-eilenj
* Vanuatu
Micronesië

**Micronesië** is 'n eilandjgroep in de Groten Oceaan, die same mit Polynesië en Melanesië Oceanië vörmp. Micronesië weurt ómsjlaote door de Filipiene in 't  weste, Indonesië in 't zuudweste, Papoea-Nuuj-Guinea en Melanesië in 't zuje en Polynesië óm 't zuudooste en ooste.

't Waord Micronesië  kump van 't Grieks: μικρος (*mikros* "klein") en νησος (*nisos*, "eilandj").

## Eilenj
De volgende eilenj en eilandjgruup waere tót Micronesië geraekend:
* Fidderaal Sjtate van Micronesië;
* Marshalleilenj;
* Palau;
* Nauru;
* Kiribati;
* Naordelike Mariane (óngerdeil van de Vereinigde Sjtate);
* Guam (óngerdeil van de Vereinigde Sjtate);
* Wake (óngerdeil van de Vereinigde Sjtate).
Atol

'n **Atol** is e ringvörmig eilandj of 'n ringvörmige rits aan eilenj mit 'n specefieke óntsjtaonsgesjiedenis. Atolle zeen gefóndeerd op koraol. 't Gebied binne de rink kan, es de rink is gesjlaote, zeut water, extra zalt- of brakwater bevatte.

'n Atol óntsjteit door rilletieve zeesjpegelsjtieging en erosie róndjóm 't eilandj.
Erosie

**Erosie** is 't percès van slietaasj van 'n vaste oppervlakde wobie matterjaal wuuertj versjaove of gans verdwientj. Oppe aerd gebeurt erosie veural dore wirking vanne windj, struimendj water en ies, mer ouch óngewuuener vörm van erosie zeen meugelik es e gevolg van vólkanisme en inslaeg.

Erosie is e fenomeen mit 'n netuurlike oearzaak det in eder geologisch tiedpirk optruuedj. Miensjelike aktiviteite kónnen 'n erosiepercès versterke, wie door 't kappe van busj en 't kaalhaje vanne baom door ploge. Erosie mót me neet verwarre mit verwaering. 't Versjil tösse erosie en verwaering is det bie erosie de gróndj wuuertj versjaove, dewiel bie verwaering de gróndj waal in stökskes brèk (mechanische verwaering) of sjemisch verangertj (sjemische verwaering), mer oppe zelvendje plaats blief. Waal is 't zoea det verwaerdje gróndj väöl mekkeliker erodeertj.

Erosie wuuertj döks ouch toegepas op anger fenomene, wie tandjerosie.
Wallis en Futuna

**Wallis en Futuna** is saer 1961 'n Frans gebiedsdeil euver de zee in de Groten Oceaan, t'n naordooste van Fiji en t'n weste van Samoa. De Walliseilenj zeen verneump gewaore nao de Britsen óntdèkkingsreiziger Samuel Wallis. De houfsjtad is Matâ'utu. 't Aantal inwuners woor ruum 15.000 in 2014.

't Betrèffend gebied besjteit oet twee eilandjgruup: de Walliseilenj mit 't róndj de 100 km² grote Wallis mit e twintjigtal eilenj d'rómhaer, en de 230 wiejer zuudwestelik gelaenge zöstereilenj Futuna en Alofi. Wallis en Futuna bevindj zich kórtbie de datumgrens tösse Nuuj-Caledonië en Tahiti.

De eilenj höbbe 'n vólkanisch reliëf en deep-ingesjneje kuste die waere besjurmp door 'ne reem van riffe. De arsjipel is den ouch lestig te bereike.

't Klimaat is tropisch: werm en vochtig. De gemiddeldje temperatuur op Wallis is 27 °C en de vochtigheidsgraod bedreug 83%.
Rogkels

't **Rogkels** is 'n Centraal-Limburgs dialek det weurt gekald in 't kèrkdörp Rogkel in de gemeinte Leudaal.

't Rogkels wiek weinig aaf van de dialekte in de ómringendje dörper en liek den ouch väöl op 't Naers.

## Kènmirke
Kènmirkend veur 't Rogkels en de dialekte in de ómgaeving zeen de óneigelike tweeklenk in wäörd wie "hieër", "sjoeën", "huuëre" en weurt de klank in wäörd wie "keuke" en "veur" verlieëg nao "käöke" en "väör". In vergelieking mit 't Häörs en Hales is 't dialek dudelik naordeliker gekleurd, zo sjprèk me van 'n "oor" in plaats van 'n "oer" (60 menuut); "zooj" in plaats van "zów" (verlejen tied van "zölle"); en "wae" en "gae" in plaats van "weer/veer" en "geer" (vergeliek Vinloos: "weej" en "geej" wo ouch de -r óntbrèk).

't Rogkels is juus wie de anger dialekte in de ómgaeving sjterk mouillerendj.
Ettelbruck

**Ettelbruck** (Luxembörgs: *Ettelbréck*, Frans: *Ettelbruck*, Duuts: *Ettelbrück*) is 'n gemeinte mèt stadsrechte, in 't distrik Diekirch vaan de Luxembörgse kanton Diekirch. 't Heet 'n oppervlaakte vaan 15,18 km² en is daomèt qua groette de 79ste vaan de 105 Luxembörgse gemeintes. De hoegsten tóp vaan Ettelbruck is 382 m, en is daomèt de 70ste hoegste plaots vaan 't Hertogdóm, en heet es liegsten tóp 192, en is daomèt zjus de 24ste liegste plaots. Wijer heet de gemeinte volgens de census vaan 2016 'n inwoenertal vaan 8.541 (11 gemeintes höbbe 'n hoeger populatie) en daomèt heet zie 'n bevolkingsdeechte vaan 562,6 de veerkante kilometer (de 12e in de ranglies).
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** (29 juli 1883 - 28 april 1945) waas d'n Italiaanse fascistischen dictator van 1922 tót 1943. Hae maakde 'n anti-democratisch, fascistisch regime door gebroek te make van propaganda. Door ganse kóntraol euver de media noom d'r de besjtäönde democratische regering euver.

In de sjtad Rome is Mussolini verantjweurdelik gewaes veur 't aafbraeke van de aaj buurt bie 't Colosseum en dao haet t'r 'ne grote, breie waeg aan laote lègke, de Via dell'Impero, later ómgeduip tót Via dei Fiori Imperiali.
Seoel

**Seoel** (Koreaans: 서울) is de houfsjtad van Zuud-Korea. De sjtad is meer es 600 jaor aad. Tót 1945 waas ze de houfsjtad van gans Korea. Saer 't óntsjtaon van Zuud-Korea in 1948 is de houfsjtad van det landj, behalve veur 'ne kórten tied tiejes de Koreaanse Krieg.

Seoel bevindj zich in 't naordweste van 't landj aan de euvere van de Han. De sjtad is 't politisch, cultureel, sociaal en ikkenomisch centrum van Zuud-Korea.

Mit óngeveer 9,7 miljoen inweuners op 'n oppervlakde van 605,52 km² is de sjtad Seoel ein van de toets-bevolkde sjtej van de waereld. De ganse agglomeratie Seoel, inclusief Incheon, tèlt zelfs 22,7 miljoen luuj en is daomit nao Tokio, Kanton, Jabotabek (Jakarta) en Sjanghai de grótste sjteielike agglomeratie van de waereld. Róndj de 48% van alle Zuud-Koreane wóntj in de regio Seoel. Meer es ein miljoen veurtuger sjtaon dao geregistreerd.
Vallée de l'Ernz

**Vallée de l'Ernz** (Luxembörgs: *Ärenzdall*, Frans: *Vallée de l'Ernz*, Duuts: *Ernztal*) is 'n gemeinte zoonder stadsrechte, in 't distrik Diekirch vaan de Luxembörgse kanton Diekirch. 't Heet 'n oppervlaakte vaan 39.73 km2 en is daomèt qua groette de 12e vaan de 105 Luxembörgse gemeintes. De hoegsten tóp vaan Vallée de l'Ernz is 420 m, en is daomèt de 36stee hoegste plaots vaan 't Hertogdóm, en heet es liegsten tóp 213 m, en is daomèt zjus de 32ste liegste plaots. Wijer heet de gemeinte volgens de census vaan 2014 'n inwoenertal vaan 2,462 (52 gemeintes höbbe 'n lieger populatie) en daomèt heet zie 'n bevolkingsdeechte vaan 62 inwoeners de veerkante kilometer (de 82ste in de ranglies).

De gemeinte oontstoont op 1 januari 2012 door de fusie vaan de gemeintes Ermsdorf en Medernach.
Sjpiesvertaering

**Sjpiesvertaering** sjleit op 't vertaere van aeteswaar, of *sjpies*, tót sjtoffe die door 't lichaam kinne waere opgenaome.

Dit gebeurt in 't sjpiesvertaeringskanaal: buze en lichaamsholte worin 't sjpiesvertaeringspercès plaatsvindj. In 't maag-dermkanaal weurt 't aete veurtgeduujd en knejjend gemingk mit de sjpiesvertaeringssape door bewaeging van 't sjpierweefsel van de derm (de peristaltiek).

't Aete lègk bie de miens de volgende waeg aaf:
* Móndj: in de móndj weurt 't aete door 't gebeet in klein brökskes vermaole en kump 't in aanraking mit 't sjpeeksel. Hie-in zitte bepaolde enzyme (wie amylase) die al beginne mit 't ómzètte van aete nao voorsjtoffe. Amylase brèk zètmael aaf. Hiedoor óntsjteit maltose, 'n disacharied, die oeteindelik weer zal waere ómgezatte in glucose;
* Sjloekderm: de tösseroute van de móndj nao de maag. Hie weurt wiejer nieks vertaerd of aafgebraoke;
* Maag: de maag trèk same en maolt daodoor 't aete fien. Door 't zoer miljeu det hie heers geit e groot deil van de bacterieje die mit 't voor zeen mitgekómme kepót en weurt 't sjpeekselmylase geïnaktiveerd. De epitheelcelle in de maagwandj perducere zaltzoer (maagzoer) en pepsinogeen, 'n pro-enzym. Ónger invlood van zaltzoer weurt pepsinogeen ómgezatte in peptase det d'rveur zörg det eiwitte kinne waere ómgezatte in kórter polypeptide. De maag zörg wiejer veur de absorptie van alcohol en aspirien;
* Twellefvingerigen derm: sape oet de alvleiskleer neutralisere de zoer massa die oet de maag kump. Daonaeve zörge de galzoere oet de galblaos veur 't emulgere van vètte zodet ze door lipase kinne waere ómgezatte in vètzoere en glycerol;
* Dunnen derm: in d'n dunnen derm zitte de dermvlök. Dees numme voorsjtoffe op in 't blood;
* Diekken derm: d'n diekken derm nump de litste voorsjtoffe op, wie galzalte, elektrolyte en water;
* Endelderm: 't litste oetènj van d'n diekken derm, de vergaoringsplaats veur óntlasting;
* Anus: de äöpening aan 't ènj van d'n endelderm. Ónvertaerbaar reste van 't aete en aafvalperdukte van de laever waere hie zoget eine keer d'n daag es óntlasting oet 't lief eweggehaold.
Maag-dermsjtèlsel

't **Maag-dermsjtèlsel**, **digestief systeem** of **gastron-intestinaal sjtèlsel** (Letien: *tractus digestivus*) is 't systeem det insjteit veur de vertaering en opnaam van voorsjtoffe veur 't lichaam. Dit orgaansysteem is bie de miens en väöl zougdere opgeboewd oet de móndj, farynx, sjloekderm, maag, derm (dunnen derm, diekken derm en endelderm), alvleiskleer, laever en galblaos. Aevel besjtaon ouch väöl ingewikkelder sjtèlsele wie bie herkawwers.

## Vertaering
Vertaering weurt oetgeveurd door versjillende organe in 't lichaam, worónger de maag, de derm, de laever en de alvleiskleer. De meiste voorsjtoffe in 't aete kinne neet es zodanig in 't lichaam waere opgenaome. 't Sjpiesvertaeringssjtèlsel haet de volgende take:
* Opnaam van aete;
* Mechanische verkleining van de aetesbrök (kawwe en kneie);
* Sjemische verkleining ónger invlood van enzyme (vertaering);
* Verveur van de aetesbrie door 't sjpiesvertaeringskanaal (sjlikke en peristaltiek);
* Kneie en minge van 't aete (peristaltiek);
* Euverdrach van de voorsjtoffe aan 't blood (resorptie);
* Oetsjeie van aafvalsjtoffe door de laever in de derm;
* Aafgaeve van neet-vertaerde reste (óntlasting).
Gebeet

E **gebeet** is 't samesjtèl van tenj en baktenj det in de móndj van 'ne miens of de bek van e deer kan waere aangetróffe.

't Gebeet haet versjillende functies. Ein van de wichtigste functies is 't (veur)verwirke van aete. Veur beester is 't daonaeve ouch e wichtig aanvalswaope; ze kinne 'n prooj d'rmit biete. Aan e gebeet is te zeen of e deer 'ne carnivoor, herbivoor of omnivoor is.
Supranationalisme

**Supranationalisme** (vaan 't Latien: *supra* is euver of bove, *natio* is volk of staot), soms ouch **Euverstaotelekheid** (vaan 't Duits: *Überstaatlichkeit*), oonderstreep 'n polletiek einheid die bove 'n natie of 'ne natiestaot steit. 'n **Supranationaliteit** is in 't bezunder e bezej in 't rech en in de polletikologie, mèt naome in de liersjaol vaan de Internationaol betrèkkinge. Ze beteikent 'n verlieging vaan de rechterleke zelfstandegheid vaan de natiestaote, dus 't verlees vaan nationale sovereiniteit, die deils weurt euvergedrage aon 'n hoeger einheid. Die einheid weurt soms ouch besjreve es 'n **bovestaotleke** organisatie. Die organisatie kin daan ouch bindende beslete make, zelfs al zien neet alle lidstaote vaan die organisatie dao mèt eins. 't Idee tot staote ziech zien gaon aofbewege vaan päöre zelfstandegheid nao 'n vörm vaan supranationalisering weurt ouch wel intergouvermintalisme geneump.

Toch ach me in de polletieke weitesjappe e klaor versjèl te make tösse supranationaol organisaties en intergouverminteel organisaties. Wijl 'n supranationaliteit op bepaolde gebeeje 't lèste woord heet, höbbe in 'n intergouverminteel organisatie altied de lidstaote 't lèste woord. In de realiteit is dat versjèl evels meuilek te make. Zoe weurte de Europese Unie (EU) meistes besjreve es supranationaol mer höbbe lidstaote op de meiste gebeeje wel e veto-rech (naomelek in d'n Europese Raod, dee deil is vaan 't make vaan EU-beslissinge).

## Origine

't Idee vaan suprnationalisering, en daomèt vereinegingspercessies vaan versjèllende natiestaote, is neet nui en woort al besjreve door filosofe, juriste, politici en weitesjappers in de 18e, 19e en 20e iew, wie Albert Einstein. Toch gilde Robert Schuman en Jean Monnet es de Vajers vaan de supranationaole integratietheorie. Zie waore ouch twie vaan de belaangriekste opriechters vaan de Europees Gemeinsjap veur Kole en Staole in 1951. Die organisatie zou oetindelek oetgreuie tot de allewijl EU.

## Veurbeelde

Zie kin de rol bekleie vaan tösseforce tösse versjèllende len, wie de Vereinegde Naties - die dèks pas weure opgerope es len 't ech neet mètein ins lieke te rake - mer zie kin ouch de vörm aonnumme vaan 'n regering opziech die op väöl vlakke eveväöl macht of soms zelfs miet mach heet es de len die oonder häör bewind valle. In de wereld zien veer dit allewijl allein bij de Europese Unie, die in väöl opziechte es 'n oonaofhenkeleke staot opziech functioneert. Allewel versjèllende aandere supranationale organisaties wie de Euraziatische Unie en de Afrikaanse Unie dees rol ouch gere zawwe wèlle aonnumme is dat bij hun in de praktijk zjus neet 't geval, en höbbe ze dèks nog minder mach es de VN. Zie zien meistens intergouvermentaol vaan eerd. In de EU gief 't evels al sinds häör opriechting discussie euver de belans tösse intergouvermentalisme en supranationalisme, door partije vaan bei kante.

## Brón
* Duitstaolege Wikipedia
* *[http://www.bpb.de/nachschlagen/lexika/177292/supranational Supranational]* im Europa-Lexikon der bpb
Heimisch

Heimisch (spreek oet: *Heimiesj*, Duuts: **Heimbach**) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Düren, te Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Mèt häör 64,96 km² en 4335 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 67 de veerkante kilometer.

't Op 227 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 7 stadsdeile.


Image:Heimbacheifel.jpg|Stadsaonziech
Tandj

'nen **Tandj** is 'n hel, van zichzelf min of meer witte en gecalcifeerde sjtructuur in de móndj van miense of de bek van väöl beester. Tenj vörme 'n wichtig óngerdeil van 't gebeet.

Väöl gewervelde (miense, anger zougdere, de meiste kaadbleujige reptiele, behalve sjildjpadde, en väöl vèsse) höbbe tenj. Amfibieje höbbe gein of alein klein tenj. Gewervelde die gein tenj höbbe zeen modern veugel, in plaats daovan höbbe ze 'ne sjerpe en gehäörende bek (sjnavel) dae dezelfde functies haet es tenj. Insekte en sjaoldere höbbe ouch gein tenj, in plaats daovan höbbe ze mandibele mit 'n analoog functie aan die van tenj bie gewervelde.

Sómmige beester höbbe sjlaagtenj.

Tenj zitte verankerd in 't tandjvleis mit häör wórtele.
Sjpeeksel

**Sjpeeksel** (Letien: *phlegma*) is 'n vleujsjtof die weurt aangemaak in de móndj door de sjpeekselklere. De vleujsjtof besjteit oet water, elektrolyte, sjliem (mucines), versjillende enzyme, eitwitte en antisjtoffe.

Sjpeeksel kan twee versjillende sjtructure höbbe. Watersjpeeksel (sereus) óntsjteit wen lich en vertaerbaar aete, wie besjuut, weurt gegaete. 't Besjteit houfzakelik oet K<sup>+</sup> (kalium), Na<sup>+</sup> (Natrium), HCO<sub>3</sub><sup>–</sup> (watersjtofcarbonaat) en 't enzym α-amylase. Bie tej en lestig-vertaerbaar aete, wie vleis, kan 't sjpeeksel sjliemerig waere (muceus). Sjpeeksel haet 'n pH van 5,5 tót 7,5 (e pH van 7 is neutraal).

Wen emes 'ne laege maag haet kan 't zeen of ruke van aete, en zelfs 't dinke aan aete, de sjpeekselperductie sjtimulere. 't Water löp 'm zogezag in de móndj. Beester, klein kienjer of luuj die minder kóntraol euver häör kaak- of móndjsjpiere höbbe kinne den gaon kwijle. Kwijle weurt óm dees raeje ouch mit verlange en seksueel lös geassocieerd, altied in 'n negatieve kónteks. Sjtripverhaole, parodieje en dergelieke teune den ouch döks seksueel-opgewónje of gefrustreerde mennelike luuj kwijlend, mit de tóng oet de móndj, bie 't zich van 'n aantrèkkelik vrouwmis. Seksueel opwinjing haet aevel gein neumeswaerdig effèk op de sjpeekselperductie.
Norrköping

**Nörrköping** is 'n gemèndje in Östergötlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 125.356 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.503,61 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 83,4 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

13,31% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Amylase

**Amylase**, vreuger ouch waal **diastase** geneump, is de naam van vertaeringsenzyme die amylose of amylum ('n neet-vertakdje vorm van zètmael) aafbraeke. Alle amylases griepe aan op de α-1,4-glycoside binjing. Amylases kómme zowaal in 't dere- es in 't plantjeriek veur.

Amylase is 'n hydrolase ('n enzym det hydrolyse es mechanisme toepas, det wil zègke 't opnumme van e watermolecuul). 't Is ouch 'n sacharidase ('n enzym det 'n polysacharied sjplits). Amylase, den nag "diastase" geneump, waerde óntdèk in 1833 door de Franse sjemicus Anselme Payen dae 't oet 'n maltoplossing isoleerde. Diastase waas 't aldereerste enzym det waerde óntdèk en waas 't beginpuntj van de modern enzymsjemie.
Carnivoor

'ne **Carnivoor** of **vleisaeter** (van 't Letien: *carnis* "vleis" en *-vorus* "aetendj") is 'n organisme det deerlik matterjaal es voor gebroek. De term weurt gebroek veur dere, mer ouch veur vleisaetende plantje en vleisaetende bacterieje.

't Begrip mót neet waere verward mit "carnivora": de naam van 'n orde van zougdere wovan de meiste inderdaad vleisaetend zeen, mer sómmige plantje-aeters (panda) of omnivoor (baere) zeen. Ouch is verwarring meugelik tösse de verajerde term Insectivora (vreuger 'n orde van zougdere) en de insectivore (alle insekte-aeters).

Wiejer geuf 't nag herbivore, plantje-aeters, en detrivore, aosaeters.
D'r Busj

**D'r Busj** (Nederlandjs: *Abdissenbosch*) is 'n woeankern in Lankgraaf mit zoeaget 1.450 inwoeaners.

De plaats is ane begin vannen twintjigsten ieëf óntstangen op e gróndjgebied det ieëre veurnamelik bós- en heigebied waas; 't bós waas wersjienlik e bezit vannen abdis van Thoear en óntlieëntj ziene naam hie-aan. Drek ane wèstelike kantj vanne plaats ligk 't euvergebleve deil van dees bus, det e deil is van 't netuurgebied de Broensemerhei. Ane naordelike kantj ligk lenjelik gebied en hiemit wuuertj zowaal de grens van 't versteielik gebied es die mit Duutsjlandj gevörmp, vanaag de randj vanne woeanplaats haet me e wieds oetzich oppe regio rónjelóm Geilekirke.

D&#39;r Busj haet 'n inwoeanersaantaal van 1.450 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 212 hektaar.
Lieënhof

**Lieënhof** (Nederlandjs: *Leenhof*) is 'n buurt van D'r Sjeet of Sjaasberg in 't wèste vanne Nederlandjse gemèndje Lankgraaf. Lieënhof grens dao ane gemèndje Haerle.

De buurt is verneump nao de "Hoeve in 't Lieën" wo oetènjelik de naam Lieënhof van is aafgelèd. Dezen haof besteit nag ummer en ligk tösse 't veurmaolig kestieël Sjaasberg enne kirk. De Lieënhof waas tösse de veertieëndjen ieëf ennen achtieëndjen ieëf e lieëngood.

Lieënhof haet 'n inwoeanersaantaal van 290 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 46 hektaar, wovan 2 hektaar aan water.
G'n Hei (Lankgraaf)

**G'n Hei** (Nederlandjs: *Nieuwenhagerheide*) is 'n buurt van Nuienhage.

G'n Hei grens ane buurte D'r Lichtemig, Exdel, Op de Kamp, Aud-Nuienhage, Broensemerhei, D'r Busj en Parkhei.

G'n Hei haet 'n inwoeanersaantaal van 3.230 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 69 hektaar.
Exdel

**Exdel** is 'n buurt van Nuienhage.

Exdel grens ane buurte D'r Lichtemig, D'r Kakert, Broensemerhei en G'n Hei.

Exdel haet 'n inwoeanersaantaal van 550 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 37 hektaar.
Parkhei

**Parkhei** (Nederlandjs: *Parkheide*) is 'n buurt van Waobig.

Parkhei grens ane buurte D'r Busj, Namiddagsche Driessen, Lauradörp en G'n Hei.

Parkhei haet 'n inwoeanersaantaal van 2.020 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 53 hektaar.
Namiddagsche Driessen

**Namiddagsche Driessen** is 'n buurt van Waobig.

Namiddagsche Driessen grens ane buurte D'r Busj, Parkhei, Lauradörp en Waobig.

Namiddagsche Driessen haet 'n inwoeanersaantaal van 1.270 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 21 hektaar.
Copernicium

**Copernicium** (Cn), ieëre: **ununbium** (Uub), is 't hóngerdj-twellefste element oet 't periodiek systeem en woort in 1996 veur 't ieës gevörmp in Darmstadt door 't Duutsj Gesellschaft für Schwerionenforschung, gelèd door professor Sigurd Hofmann.

't Element is verneump gewaore nao d'n astronoom Nicolaas Copernicus, de gróndjlègker van 't modern heliocentrisch werreldbild, wobie de aerd róndje zón drejtj. 't Element haet 'n halveringstied van 240 µs en wuuertj daoveur neet aangetróffe inne vriej netuur.

Toet noe aan zeen róndje 75 coperniciumatoeame óntstange via versjillige kernreacties.

Copernicium mót me neet verwarre mit 't geologisch tiedvak copernicum.
Promethium

**Promethium** is e sjemisch element mit es symboeal **Pm** en 't atoeamnómmer 61. 't Is 'n zilverwit toet gries lanthanied.

## Toepassinge
In nucleair installaasjes wuuertj promethium berèdj veur 'n aantaal aan toepassinge:
* Es 'n brón veur bètastraoling veur 't oetveure van diekdjebepaolinge en veur vleegtuugwenj te kónterlere op besjajiginge;
* Nucleair batterieje worin fotocelle leech ómzètten in lektrikstroum;
* Inne toekóms kan promethium mesjiens waere gebroek es 'n brón veur röntgenstraoling.
Tantalum

**Tantalum**, **tantalium** of **tantaal** is e sjemisch element mit es symboeal **Ta** en 't atoeamnómmer 73. 't Is e griesblaw euvergangsmetaal.

## Toepassinge
In poejervorm wuuertj tantalum väöl gebroek bieje perduksje van lektronische componente, veur condensatore. Anger toepassinge van tantalum zeen:
* In legeringe woveur 'n hoeag smultjpuntj wichtig is;
* Es gróndjstof bieje perduksje van hoeagwaerdige gereidsjappe, vleegtuugmotore, kernreactore en rakètóngerdeiler;
* De gooj buugzaamheid maak tantalum gesjik veur 't trèkke van dräöj, wo anger metale, wie alleminium, opgedamp kónne waere;
* Tantaaloxied wuuertj vanwaenge de hoeag braekingsindex gebroek veur lenze;
* Veur condensatore mit 'n hoeag capaciteit bie gering gewich, wie in mobiel tillefoeans;
* Inne sjemische industrie wie verwermingskaese en thermokoppelbesjermbuze. 't Wuuertj veural toegepas bieje aanwezigheid van chloriedione bie hoger temperature.

Ómdet zuver tantalum neet reageertj mit liefvleujstoffe wuuertj 't sómtieds gebroek veur implantate.
Bösjhei

**Bösjhei** (Nederlandjs: *Bosheide*) is 'n klein buurt en 'n straot van Nuienhage. 't Is 'n óngerdeil van G'n Hei.
Heiveld

**Heiveld** is 'n kling buurt róngelum de Heiveldsjtroat va Nuienhage. 't Is 'n ungerdeel van Aud-Nuienhage.
Fylke

**Fylke** is de naam veur de pervincies in Nórwaeg.

De Nórse pervincies zeen (inweuneraantale op 1 april 2013):
Akershus

**Akershus** is 'n pervincie (*[[fylke]]*) van Nórwaeg. 't Vèlt ónger 't landjsdeil Østlandet. In 2007 had 't 509.177 inweuners en e gebied van 4.918 km². De houfsjtad is Oslo.

De pervincie is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

## Gemeintes
Tweeëntwintjig gemeintes ligken in Akershus:
* Asker
* Aurskog-Høland
* Bærum
* Eidsvoll
* Enebakk
* Fet
* Frogn
* Gjerdrum
* Hurdal
* Lørenskog
* Nannestad
* Nes
* Nesodden
* Nittedal
* Oppegård
* Rælingen
* Skedsmo
* Ski
* Sørum
* Ullensaker
* Vestby
* Ås
Asker

**Asker** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 51.484 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 100,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 514,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek. 

De gemeintecode is 0220.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 9,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Bokmål

't **Bokmål** (Noors veur "bookspraok") is ein vanne twieë meis-gebroekdje sjriefvörm van 't Noors; de anger sjriefvorm hètj Nynorsk. 't Bokmål is veur e groeat deil gegróndj op 't sjriftelik Deens. In vergelieking mit 't Nynorsk zeen väöl wäörd in 't Bokmål den ouch mieë gerich wie 't Deens, dewiel 't Nynorsk döks samehingk mit 't Ieslandjs. Wiejer zeen in 't Bokmål in de meiste vel ouch gemonoftongeerdje variante in gebroek wo op 't Nynorsk veurnamelik de oearsprunkelike variante mitten diftong nag waere gebroek; ouch hiebie hingk 't Bokmål mieë same mit 't Deens en Zweeds die monoftonge gebroeke, dewiel 't Nynorsk samehingk mit 't Ieslandjs en Faeröers die diftonge gebroeke. 

Vanne bei standerde wuuertj 't Bokmål euverweldigendj mieë gebroek, mit oetzunjering van in 't wèste van 't landj Nórwaeg en den mit naam inne dörper enne plattelandjsgemèndje.
Aldenhoven

Aldenhoven is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Düren, te Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Mèt häör 44,13 km² en 13.611 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 308 de veerkante kilometer.

't Op 114 m meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 7 stadsdeile.


Image:St. Martin (Aldenhoven) 02.jpg|De Aldenhove Kirche
Merzenich

Merzenich is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Düren, te Noordrien-Wesfale (Duutsland).
Mèt häör 37,92 km² en 9903 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 261 de veerkante kilometer.

De op 14 meter hoegte ligkende gemeinte is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer oortsdeile.


Image:Merzenich_Windm%C3%BChle_Wasserturm_HDR.jpg|Aw Windmeule
Ås (Nórwaeg)

**Ås** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 14.530 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 102,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 142,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 0214.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 10,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Ås

**Ås** kan verwieze nao:
* Ås (Gislaved), 'n plaats inne Zweedse gemèndje Gislaved;
* Ås (Krokom), 'n plaats inne Zweedse gemèndje Krokom;
* Ås (Nora), 'n plaats inne Zweedse gemèndje Nora;
* Ås (Öland), e kirkdörpke op Öland;
* Ås (Nórwaeg), 'n gemèndje in Nórwaeg.
Sjie

'n **Sjie** of 'n(e) **ski** is 'n lang lat veur zich euver snieë of anger oppervlakde te kónne veurtbewaege. Sjies woorten oearsjprunkelik gebroek in Scandinavië wo me ze gebroekdje veur zich baeter te kónne verplaatsen euver 't besnieëdje landj. 't Waord "sjie" is aafkumstig van 't Aadnórs *skiða*, det "rechte plank" mèntj.

Allewiel zeen sjies veural bekèndj van 't alpineskië en 't waterskië. Sjies waeren ouch gebroek es lanjingsgestèl veur vleegtuger die lanjen in poealgebiede, of es (gedeildjelik) óngerstèl veur snieëscooters en sleie.

De vorm en oetveuring van 'n sjie is aafhenkelik vanne vorm van skië die de skiër beüub.

## Zuuch ouch
* Ski (Nórwaeg)
* Schie