open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sede vacante

***Sede vacante*** (Latijnse absoluten ablatief: 'in/mèt/bij lege zitplaots', of Italiaons 'lege zitplaots' zoonder mie) is de aofwezegheid vaan 'ne prelaot in n'importe wat veur kathelieke instèlling. Gans in 't bezunder meint me heimèt de staot boe-in 't Vaticaon verkiert wienie 't geine paus gief.

De sede vacante begint zoe gaw es 'ne prelaot störf of zien amb opgief, en indeg wienie 'nen opvolger is verkoze. In 't Vaticaon zien aon allebei - veural aon 't keze vaan 'nen opvolger - streng rituele verboonde. De sede vacante begint daan ouch neet iejer es de paus volgens traditie is doedverklaord, en indeg wienie 't colleesj vaan kardinaole 't conclaaf verliet.

Mèt de sede vacante bringk 't Vaticaon nao geweente ouch speciaol poszegele en munte oet, zoonder de kop vaan de paus. Umtot dezen tied neet ieweg doort (gemeinelek minder es 'ne maond), zien die hendeg geleef es verzaomelobjekte.
Bieles

**Bieles** (Luxembörgs), **Belvaux** (Frans) of **Beles** (Duuts) is 'n stedsje in de gemeinte Sanem, in 't zuudweste vaan 't land Luxembörg. In 2024 goof 't 8.329 lui in Bieles. Bieles ligk in ‘t kanton vaan Esch-sur-Alzette en heet 'n aajd centrum mèt kèrk, 'n industriegebeed en 'n sjaol. Ze ligk es stad op 'ne interessante ikkenomische plaots, pal op de grens mèt Fraankriek. De naom Beles weurt allewijl minder gebruuk. Lui oet Bieles/Belvaux spreke vaanajds dominant Luxembörgs en Frans.

Versjèllende bekinde Luxembörgers zien gebore of opgegreuid in Belvaux, boe-oonder de christendemocraat Jean-Claude Juncker dee premier vaan Luxembörg zaw weure en, later, de President vaan de Europese Kemissie woort.

Symbool vaan Bieles is de hoesgeit. Inwoeners verkleie ziech vaanajds es hoesgeit tiejes Vastelaovend. Bieles is daan ouch, wie aander stei en dörper in Luxembörg, vaanajds dominant Roems-Katheliek.
Donald Tusk

**Donald Franciszek Tusk** (sprik oet: *Dón-nald Fran-tsjísj-sjek Toesk*; gebore 22 april 1957 in Danzig) is 'ne Poolse politicus. Vaan 2019 tot 2022 waor heer veurzitter vaan de Europese Volkspartij - de centrumrechse Europese polletieke partij. Dees "Europartij" besteit veural oet Christendemocratische partije, wie 't Nederlands CDA, de Belzje CD&V, de Duitse CDU en Tusk zien eige Poolse partij, Platforma Obywatelska (PO; *Civiel Platform*).  Daoveur waor heer vaan 2014 tot 2019 veurzitter vaan d'n Europese Raod en vaan 2007 tot 2014 premier vaan de Rippebliek Pole. Op 13 december 2023 naom heer weer de positie aon es premier vaan Pole.

Vaan 2003 tot 2014 waor Tusk de veurzitter vaan de ikkenomisch liberaol-conservatieve partij Platforma Obywatelska (PO, *Civiel Platoform*). In oktober 2021 kierde heer trök es leier vaan de PO nao 'nn online stumming vaan partijlede, naodet de partijconventie häöm tot woernummend veurzitter had verkoze. Nao de mislukde vertrouwensstumming in de regering vaan Mateusz Morawiecki (geallieerd aon de radicaolrechs-nationalistische partij PiS) kroog Tusk de taak um 'n nui regering te vörme.

Tusk waor de langszittende premier vaan de Daarde Rippebliek vaan Pole (de allewijl rippebliek, die vörm naom nao 't valle vaan 't communisme in Pole en Centraol-Europa). Heer heet in zien ierste termijn touwzich gehawwe op de vermindering en digitalisering vaan de publieke sector en wilde ziechzelf presentere es ‘n pragmatisch liberaol realis en technocraot. In de aanloup tot de co-organisatie door Pole en Oekraïne vaan Euro 2012, investeerde heer sterk in infrastructuur, boebij heer 't snelweegnetwèrk oetbreide te koste vaan de spoorweegsector. In zien twiede periood leide heer versjèllende sjendaole, oonvervölde beloftes en 'n afkeuling vaan de ikkenemie (2012-2014) es gevolg vaan zien bespaoringsbeleid (austeriteit) vaan de Europese sjöldcrisis. Dit zörgde tot 'n significante daoling in de peblieke steun vaan zien leiersjap. In ‘t polletiek landsjap wat door PiS (de gezwore radicaolrechse tegestender vaan OP) nao häör verkiezingseuverwinninge woort gedomineerd, heet heer ziech es invloodrieken tegestender getoend tege wat heer besjouwde es 'n democratische achteroetgaank Heer deeg dit vaanoet zien polletiek ziechbaar positie es Veurzitter vaan d'n Europese Raod, boe heer ouch te make kroog mèt de nuie premier vaan Pole. In 2023, wie heer trök aon de mach kaom, heet heer zich geriech op ‘t verbetere vaan de rechsstaot en ‘t versterke vaan de betrèkkinge tösse Pole en de res vaan de Europese Unie. Sinds deen tied is Tusk, es premier, nao de Rössische invasie in Oekraïne doorgegaange mèt 't helpe vaan Pole zie naoberland Oekraïne. In 2024 verrasde heer 't internationaol pebliek mèt zien touwwiezing vaan rechse kwesties, wie verzèt contra illegaol migratie, ‘t geve vaan prioriteit aon grensveilegheid, zoe wied es ‘t opsjorte vaan ‘t asielrech veur deginnege die illegaol de grens bij Belarus euversteke.

### Brónne
* Duutstaolege en Ingelstaolege corresponderende artikele vaan Wikipedia
Druze

**Druze** (Arabisch: دروز droez; Hebreeuws: דרוזים - droeziem) vörme 'n religieus gemeensjap i g'n Levant, in 't grensgebeed tusje Libanon, Syrië en Israel. Ze hange e geleuf aa wat is vuurtgekoame oet 't ismailisme, 'ne tak binne d'r sjiitische islam en óntsjtóng in d'r 11e ieëw noa Christus es 'n vernuiingsbeweging. 
Druze besjouwe zichzelf koom es moslim en weëde durch moslims geweunlich ónneet gezieë es moslim. Waal besjouwe ze zichzelf dök es etnische Arabiere en kalle ze de Arabische sjproak. I g'n Levant woeëne óngevier 800.000 bis 1 mieljoeën Druze en wiejer gieëf 't 'n diaspora uuever de ganse welt, mit relatief groeëte gemeensjappe van inkel tieëndoezende luuj in de VS, Canada en Venezuela. 

't Druzische geleuf is 'n gnostische beweging, wat wilt zage dat hun lieër geheem is vuur jieëkerinne deë va boete de gemeensjap kunt en anger luuj neet weëde bekierd tot 't druzisme. Trouwe dónt ze dök nog binne de gemeensjap. Druze geleuve in inne God en 't hillig book heesjt Hikme, wat zoeëget betekent wie *Book van de [[Wiesheid|Wieshede]]*. Wiejer sjpieële profete, die ooch in d'r Koran geneumd weëde, 'n wichtige rol in 't druzische geleuf, woe-ónger Jezus en Mohammed. 

D'r ivlood van 't platonisme zuut me truuk in 't geleuf i reïncarnatie. Dit hingk same mit 't geleuf in 'n sjtrikte dualiteet va zeel en lichaam; de zeel besjteet volges dees ópvatting neet oane 't lichaam en mót dus reïncarnere, dus truukkiere in e nui lichaam. I teëgesjtelling tot beivuurbeeld Aziatische filosofieë en 't boeddhisme geleuve Druze waal dat de miensjliche zeel ummer miensjlich blief en noeëts kent reïncarnere es e bieës en ezoeë blief emes wat i zie of höär leëve druzisch woar ooch ummer druzisch en 'ne man ummer 'ne man.
Sjiisme

't **Sjiisme** (Arabisch: الشيعة, Perzisch: شیعه - sji'a, dat heesjt: volgeling of partei) is ing va de twieë groeëte sjtrominge binne d'r islam. De anger groeëte sjtroming heesjt soennisme. 't Sjiisme lieët zich óngerverdele i versjillende subsjtrominge, woe-ónger de twelversjiiete, ismailiete, zaidiete, aleviete en alawiete. 't Druzische geleuf is vuurtgekoame oet 't ismailisme, meh weëd mieëtstes neet tot d'r islam gereëkend.

## Geleuf
Sji'a is 'n aafkótting va sji'at Ali (Arabisch: شيعة علي, šīʿat ʿAlī)‚ de volgelinge va Ali. Heë zouw es imam durch profeet Mohammed aageweze zieë es zinne ópvolger en mit um elf anger imams. Sjiite basere dit geleuf ónger mieë óp versjillende uueverleveringe va Mohammed in d'r Koran (Hadith). D'r focus óp d'r Koran es hillig book en 't woad va God is 'n uuevereekóms mit 't soennisme. Sjiite numme evvel alling Hadith aa die te herleie zint tot bloodverwante va Mohammed. Tupisj vuur 't sjiisme is ooch 't geleuf in 'ne twelfde imam en verlosser (mahdi) deë al geboare is, in teëgesjtelling tot 't soennisme, woe me zeët dat d'r mahdi nog geboare mót weëde. 

Sjiiete mage de religieus wette neet zelf interpretere. Religieus leiders (maraji, mieëvoud va marja, مرجع) hant autoriteet binne de sjiitische gemeensjap en legke de wette oet. 

## Versjpreiding
Sjiisme is de óp een noa groeëtste sjtroming binne d'r islam in terme van gruuetde. Zo'n 10 bis 13 procent va de moslims weltwied is sjiiet. Ze vörme 'n mieërderheed i Azerbeidzjan, Iran en Irak. I leng wie Libanon, Koeweit, Jeme en Bahrein vörme ze 'n relatief groeëte minderheed.
Europese Raekenkamer

De **Europese Raekenkamer** of d'r **Europese Raekenhof** (Ingelsj: *European Court of Auditors*, ECA; Duutsj: *Europäischer Rechnungshof*, ERH; Frans: *Cour des comptes européenne*, CCE) is 'n Europese insjtilling en woort in 1977 ingesjtild um d'r euversjlaag (*budget*) van de Europese Gemeinsjap te controlere, de veurluiper van de allewiel Europese Unie. Ze is gesitueerd in Sjtad Luxemburg.

De Raekenkamer controleert jaorliks in wieveer de raekeninge van de Europees insjtillinge haamvas zeen en of hun financieel aaflègkinge voldoon aan de geljende wètte en reigele. Hieveur nump zie in häör jaorversjlaag 'n vertroewesverklaoring op, ein van de instrumente womit zie 't Europees Parlemènt en d'r Europese Raod in sjtaat sjtèlt de Raekenkamer ouch op d'r eige initiatief 'n oordeil te velle wie d'r euversjlaag van de Unie weurt gewirtsjaf. Naeve dit accountant-echtig wirk gif de Raekenkamer ouch op eige initiatief 'n oordeil euver de de efficiëntie van projecte die mèt Europees middele zeen gefinancierd.
Graof

'ne **Graof**, of 'n **Graovin** in de vrouweleke vörm, is 'ne adeltitel dee in de meiste Europese len weurt touwgekind of historisch woort touwgekind.

In 't Fraankisch Riek ('t riek wat groetdeils 't allewijl Duutsland, Fraankriek en Bènelux besleit) waore graove oersprónkelek keuninkeleke ambtenere die keuninklek soevereiniteit oetoefende in graofsjappe. Sjarel de Groete introduceerde de graofsjapsgroondwèt, boebij 't bestuur vaan 't riek veurnaomelek in de hen vaan de graove loog.

Nao verloup vaan tied woorte de graofsjappe erfelek en woorte oonderdeil vaan 't feodaol systeem. In de late Middeliewe woort de **graofstitel** 'ne adeltitel, en de graove woorte oonderverdeild in hoege en liege adel. Nao 't ind vaan 't Heileg Roems Riek in 1806 woorte de federaol vorste soeverein en kóste ze adel verliene. Nao de aofsjaffing vaan de adelleke rechte in 1919, woorte adelleke titels oonderdeil vaan de naam.

De Aajdhoegduutse vörme *grafio* en *gravo* komme woersjijnelek oet 't Middellatien graffio vaan 't Byzantijns-Aajdgrieks *grapheus* of sjriever. De Latiensen term is aofgeleid, boe-oet de aander taolbenaominge vaan dezelfde nobele rang zien aafgeleid (Frans *comte/comtesse*, Ingels *count*, Italiaans *conte/contessa*, Spaons *conde/condesa*, enzoewijer), beteikent lètterlek confreer ofwel vrund (vaan de keuning). In de late Roemeinsen tied woorte versjèllende belaangrieke houffunctionarisse, meh ouch regionaal militair aonveurders, *comites* geneump.

### Brón
* Dit artikel is gebaseerd op de oetgebreier variant vaan 't artikel *Graf* vaan d'n Duitstaolege Wikipedia
Soennisme

't **Soennisme** (Arabisch: أهل السنة والجماعة, 'ahl as-sunnah wa l-jamāʻah' of aafgekót: أهل السنة, 'ahl as-sunnah') is ing va de twieë groeëte sjtrominge binne d'r islam. De anger groeëte sjtroming heesjt sjiisme. 't Soennisme lieët zich óngerverdele i versjillende madhahib (rechssjoeële), woeva 't hanafisme mit 45% va de moslims wiedoet de groeëtste is. De sjoeële versjille evvel neet zoeë sjterk vanee. 

## Geleuf
Soenniete volge de traditie die gebaseerd is op de Hadith, de uueverleveringe uuever profeet Mohammed. Dees zint neëve d'r Koran en de idjma, wat zich óngevier lieët vertale es *consensus*, de wichtigste brónne va 't geleuf va soennitische moslims. De Hadith vörme de brón vuur de sjaria, 't islamitisch rech. E groeët versjil mit 't sjiisme is 't geleuf dat profeet Mohammed noeëts ieëmes zouw höbbe aageweze es zinne ópvolger.

## Versjpreiding
I totaal is 80 bis 90% van de moslims soenniet. Van aodsher vörme ze de mieërderheed óp 't Arabisch Sjiereiland, woe ooch de vuur moslims hillige sjtad Mekka ligk. Van doa-oet hant soenniete hun geleuf versjpreid noa Noord-Afrika, dele va Zuud- en Centraal-Azië en dele va Zuudoes-Azië. In Europa vörme ze 'n wichtige religieus minderheed en uuevergroeëte mieërderheed ónger de moslims, ónger mieë durch immigratie seër de twieëde haofsjeet van d'r 20e ieëw.
Paschal Donohoe

**Paschal Donohoe** (gebore op 19 september 1974) is ‘ne Ierse polletieker vaan de christendemocratische polletieke partij Fine Gael, dee sinds juli 2020 president vaan de Eurogróp en sinds jannewarie 2025 Ierland zien minister veur Financiës is, en daoveur in datzelfde ministersjap vaan 2017 tot 2022. Heer is sinds 2011 ‘ne Teachta Dála (TD), ofwel Parlemintariër, veur ‘t Dublin Central kiesdistrik en sinds juli 2020 president vaan de Eurogróp. Heer waor vaan 2022 tot 2025 minister vaan publiek oetgaoves en de lievering en hervörming vaan ‘t nationaol oontwikkelingsplan, vaan 2016 tot 2020 minister vaan publieke oetgaoves en hervörming, en, vaan 2014 tot 2016 minsiter vaan transport, toerisme en sport en minister vaan staot veur Europese zakes vaan 2013 tot 2014.

Es veurzitter vaan de Eurogróp is heer ouch eine vaan de leiinggevende vaan Europees Stabiliteitsmechanisme, wat in 't leve is gerope um 'n touwkomstege Europese staotssjöldecrisis tege te hawwe.

Donohoe zien partij Fine Gael is vaanajds christendemocratisch en is daomèt deil vaan de centrumrechse Europese Volkspartij (EVP), boe-ouch partije vaanoet o.a. Nederland, wie 't CDA en de ChristenUnie, vaanoet Belsj, wie de CD&V en Les Engagés, en vaanoet Duitsland, wie de CDU en CSU, lid vaan zien.
Toni Breidinger

**Antoinette Marie "Toni" Breidinger**, (San Francisco, Californië, 14 juli 1999), is 'n Amerikaanse otocoureurse. In 2023, 2024 and 2025 woort zie kampioen in de NASCAR Craftsman Truck Series.

## Referenties
Telstar (voetbalclub)

**SC Telstar** (vaan 2001 tot 2008 bekind es *Stormvogels Telstar*) is 'n voetbalclub oet de Nederlandse plaots Velsen-Zuid, gemeinte Velsen, Noord-Holland. De club is in 1963 oontstande oet 'n fusie tösse de lokaol rivaole VSV en Stormvogels, en verneump nao de communicatiesatelliet mèt dezelfde naom dee daan e groet nuitsfenomeen waor. In zien ierste jaore waor de club hendeg succesvol en opereerde ze jaorelaank in de Ieredevisie. Nao 'n degradatie in 1978 bivakkeerde de club veural get oonderin de Ierste Devisie, tot ze in 2025 obbenuits promoveerde.

Telstar späölt zien toesmatche op Sportpark Schoonenberg, wat allewijl (2025) um sponsorreies 711 Stadion weurt geneump. Hei is plaots veur 5.200 lui. De club späölt in witte trieko's; de bijnaom vaan 't èlftal is daorum *De witte leeuwen*.

## Rizzeltaote sinds de opriechting

Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.
Operatie Sjpinneweb

**Operatie Sjpinneweb** (Oekraïens: Операція «Павутина») besjtóng oet versjillende drone-aasjleëg i Rusland en vónge plaatsj óp d'r ieësjte juni 2025. 't Geet um de groeëtste aaval van Oekraïne óp doele i Rusland seër 't begin van de Russische invasie va 2022. D'r umvank van de sja is momenteel nog neet gans dudelig, meh zieëker is dat minimaal tieën vleegmesjiener ónsjadelik zint gemaak gewoare, woeva sommige zier zeldzaam woare en och de capaciteit houwe vuur nucleair wapes aaf te vure.

## Achtergrónk
## Verloop
## Noasjleep
## Kiek ooch
## Brónne
House

**House** is 'ne vörm vaan elektronische dansmeziek.

De meziek oontstoont roond 1980 in 't clubcircuit vaan Chicago. Naotot d'n disco es mainstreammeziek waor ingestort, raakde 't veural beperk tot jong zwarte homoseksuele in die stad. 'ne Club boe die dèks biejeinkaome waor 't Warehouse; de vörm vaan disco die me dao späölde woort 'house music' geneump.

Housemeziek is snel, meh neet al te snel (zoeget 120 bpm) en weurt vaan 't begin aof mèt elektronische middele gemaak. Klassieke instruminte zien d'n TR-909 ('nen drumcomputer) en d'n TB-303 ('ne bassynthesizer). Die instruminte höbbe 't geluid vaan de house veur ummer bepaold: vaan d'n TR-909 koume de rillatief weike beats mèt naosleeg op de bèkkes, vaan d'n TB-303 kump 't karakteristiek, kunsmaoteg basgeluid.

House oontwikkelde ziech loupende de jaore tachteg tot acid house. Ouch naom me in deen tied de sampling euver vaan d'n hiphop. In deze vörm staok d'n house euver nao Europa, veural nao Londe, boe 't in 1988 en 1989 'n groete raasj woort. In de jaore negenteg bleef housemeziek bleuje, meh vermingde ze ziech ouch ummer dèkser mèt techno en aander vörm vaan elektronische meziek. De vraog vaan wat me nog 'house' moot neume mós soms weure gestèld.

In de volksmoond weurt 'house' dèks gebruuk veur alle elektronische dansmeziek. Dat deit me in de wereld vaan de dansmeziek liever neet.
Muziekgieterij

De **Muziekgieterij** is e poppodium in Mestreech. Sinds 2013 zit 't in 't Tummerfebrik aon de Boschstraot.

## Historie
De Muziekgieterij is nog neet bezunder aajd. 't Podium woort in 2004 opgeriech door Jan Sluijsmans en Wim Smeets. 'n Eige gebouw had 't toen nog neet; pas in 2006 trok me in de aw L1-studio's aon de Bankastraot in Mariaberg. Wie 't podium evels e succes woort, begós de buurt geluids- en parkeereuverlas te kriege. Daorum mós me op zeuk nao 'n nui locatie. Ein optie waor de Platte Zaol; ouch nao d'n awwe Sphinx woort gekeke. Oetindelek góng me in 2013 veur de huiege locatie in 't Tummerfebrik, wat tösse 2017 en 2019 good verbouwd woort. Heibij woort oonder mie de aw tramremise in de nuibouw betrokke. Me mós hei veurziechteg te werk goon, want 't Tummerfebrik is e rieksmonumint.

In 2014 stapde 't stiechtingsbestuur vaan de Muziekgieterij op nao e conflik mèt Smeets. Toen trooj e nui bestuur aon mèt Jan Mans, Stijn Huijts (vaan 't Bonnefantemuseum) en amteneer Tom Schulpen.

## Positie
De Muziekgieterij heet ziech in twinteg jaor opgewèrk tot eint vaan de groetste cultuurpodia vaan Limburg. Boe vreuger Volt in Zitterd en De Nieuwe Nor in Heerle 't regionaol clubcircuit dommeneerde, heet de Muziekgieterij ziech dao zeker neve gestèld.

't Gebouw kint twie zaole. In de groete zaol goon 1100 maander, in de klein zaol 420.

't Podium is eigedom vaan de gemeinte Mestreech, die 't structureel subsidie geuf. Commercieel partners zien oonder mie Vodafone.

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Muziekgieterij&oldid=69361364 dees versie].*

## Extern links
* Officieel site
Rosen Zhelyazkov

**Rosen Zhelyazkov** (5 aprèl 1968, Sofia) waor de premier vaan Bölgarije in 2025. Heer woort vervaange door d'n allewijle premier Andrey Gyurov.

Heer is lid vaan GERB, de centrumrechs-conservatieve polletieke partij die ouch deil oetmaak vaan de Europese Volkspartij, boe veural christendemocratische partije wie 't Nederlands CDA en CU, de Belzje CD&V en Les Engagés en de Duitse CDU en CSU deilv aan oetmake.
Fabula

**Fabula** is 'ne Bels-Nederlands-Duitse en Limbörgstalige krimifilm oet 2025, geschreve en geregisseerd door Michiel ten Horn. De houfrolle waere vertolk door Fedja van Huêt en Sezgin Güleç. De film haet 'nen door van 125 minute, speult zich aaf in de jaore '80 en '90 van de 20en ieëw en is gebaseerd op 't verhaol van drugshandelaer Jan Falize, in de volksmónd ouk waal bekind es *de Pienda* of *Hasjkeuning.*

## Trivia
In vreejwaal de ganse film wuuert Venloos gekald, ouk door akteurs die neet oet Venlo kómme.
Encanto

**Encanto** is 'ne Amerikaanse animatiefilm oet 2021. 't Waor eine vaan de populairste jäögfilms vaan 't jaor 2021, en woort geregisseerd door Jared Bush en Byron Howard. De film woort geproduceerd door Walt Disney Animation Studios en heet 'nen doer vaan 102 menute.

Stömme in de film weure gedaon door Stephanie Beatriz, María Cecilia Botero, John Leguizamo, Mauro Castillo, Jessica Darrow, Angie Cepeda, Carolina Gaitán, Diane Guerrero, en Wilmer Valderrama.
Pokémon

Pokémon is ‘n Japanse mediaserie dee besteit oet videospelle, animatieseries en films, ‘n handelskaartspel en aandere gerelateerde media. De franchise vint plaots in un gedeild universum wo-in lui same leve mit wezes die bekind staon es Pokémon, un groete versjeieheid aon soorte die speciale krachte höbbe. ‘t Belangriekste doelpubliek vaan de franchise is kinder vaan 5 tot 12 jaor, mer ‘t steit bekind um lui vaan alle leeftieden aon te trèkke.

De franchise is gebore es ‘n paar rollespeule óntwikkeld door Game Freak, oet ‘n orzjineel concep vaan de opriechter, Satoshi Tajiri. De spelle woorte op 27 februari 1996 oetgebrach op de Game Boy en woorte blockbusters en woorte gevolg door mangaseries, ‘n handelskaartspel, series en animefilms. Vaan 1998 tot 2000 woorte Pokémon nao de res vaan de wereld geëxporteerd, boedoor ‘n ongekend globaal versjijnsel woort geneump “Pokémania.” In 2002 waor de rare oetgestorve, toen woort Pokémon ‘n steunpilaar in de populaire cultuur, mit nuie produkte die tot vandaag de daag oetkaome. In de zomer vaan 2016 creëerde de franchise ‘n twiede raasj mit de release vaan Pokémon Go, ‘n augmented reality-sjpel óntwikkeld door Niantic. Pokémon weurt gesjat es de hoegste verdeende mediafranchise ter wereld en ein vaan de best verkochte videospelfranchises.

## __LEAD_SECTION__

Pokemon
Friedrich Merz

**Friedrich Merz** (Brilon, 11 november 1955) is 'ne Duitse politicus. Sinds 6 mei 2025 is heer de 36e kanseleer vaan Duitsland en de tiende vaan de Duitse Bondsrippebliek.
Passiva

In de ikkenemie zien **passiva** (ouch-wel **liability** oet 't Ingels) de brónne boemèt 'n oondernumming gefinancierd is. In prinsiep vörme passiva al 't geld wat in de oondernumming geïnvesteerd is. 't Tegeneuvergestèld bezej vaan passiva is activa.

Passiva umvatte de lieninge, veurzieninge veur oetgest`lede opbringste en oetgaves. Es veurbeeld: de oonbetaolde weerde vaan 'ne hypotheek of geld wat aon lieveranciers versjöldeg is, weure es passiva gezeen. De allewijl passiva zien sjölde die binne ei jaor betaold zawwe mote wuere, wijl de passiva op langen termien sjölde zien die langer loupe. 'ne Belaangrieke passiva-pos is de creditäöre: de nog neet betaolde leveranciers. 

't Eige kapitaol (of, vernederlands, 't eige vermoge) weurt ouch aon de kant vaan de passiva op de balans gezat: dit is naomelek 'ne sjöld aon de eigenere of de aondeilhawwers vaan de oondernumming. De veurzieninge valle ouch oonder de passiva. Zie zien gereserveerde bedrage veur 'n verwach verpliechting in d'n touwkoms, boevaan d'n umvaank nog neet vassteit mer wel gesjat kin weure - beveurbeeld 'n veurziening veur groot oonderajd aon e bedriefspand. 

Op 'n balans gilt ummertouw: *activa = passiva = eige kapitaol + sjölde*. Passiva vörmde de credit-zij (de rechterzij) vaan de balans. De activa vörme de debetzij (de linkerzij) vaan de balans. De passiva weure gebruuk um de activa te financiere. Daorum zien de passieve eve hoeg es de activa.
Wes-Afrika

**Wes-Afrika** of **Westelek Afrika** is 'n deil vaan 't continent Afrika wat roontelum 5 mieljoon veerkante kilometer umvat en boe roond 466.527.806 lui in 2025 (sjatting) leve.

Oonder Wes-Afrika woorte de kommende len verstoon door de Vereinegde Naties (VN):

* Benin
* Burkina Faso
* Gambia
* Ghana
* Guinee
* Guinee-Bissau
* Ivoorkus
* Kaopverdië
* Liberië
* Mali
* Mauritanië
* Niger
* Nigerië
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo

Ouch 't Brits groondgebeed vaan Sint-Helena, Ascension en Tristan da Cunha weurt door de VN mètgerekend es Wes-Afrika. Volges de lèste sjattinge vaan de VN (2025) gief 't 466.527.806 lui in de regio: e groet versjèl in vergelieking mèt 2017, wie d'rs zoe'n 419 mieljoon Wes-Afrikane waore. 'n Klein mierderheid vaan de bevolking is mannelek. 

Historisch gezeen waor Wes-Afrika 't thoes vaan versjèllende mechtege staote en rieke, gecontrolleerd door regionaol handelroutes, wie de rieke vaan Mali en Gao. Op 't kruuspönt vaan de handel tösse Noord-Afrika en de sub-Sahara waor de regio 'ne belaangrieke brón aon goud, ivoor en geavenceerd iezerwèrk. Gedäörende 't Europees kolonialisme vaan 17e tot 19e iew woort Wes-Afrika gans geïntegreerd in de Atlantische slavehandel. Ouch nao de aofsjaffing vaan dee handel (in de vreuge 19e iew) bleve Europese staote, veural Fraankriek en 't Vereineg Keuninkriek, hun coloniaol krachte oetoefene op de regio. In d'n twiede haaf vaan d'n 20e iew woorte Wes-Afrikaonse staote laangzaomerzeker oonaofhaankelek vaan hun Wes-Europese koloniserende machte. 

De ecologie vaan Wes-Afrika is hendeg divers. 't Klimaot weurt gevörmp door 'n druug Sahara in 't noorde en weste, wat de Harmattaonse winde veroorzaak, en d'n Atlantische Oceaon in 't zuie en west, wat seizoensveraanderinge mètbrink. Deze climatische misjmas veroerzaak groete tropische streke en druug len en 't thoesland vaan versjèllende groete bieste, wie olifante en neushoorns. Wes-Afrika heet allewijl te make mèt groete ecologische oetdaginge, wie oontbössing, verlees aon biodiversiteit, bedreiging vaan vèssoorteminte, vervojling vaan mijnbouw en algemeine klimaotveraandering die mie druugte en hèts veroerzaak.

## Zuug ouch
* Oos-Afrika
* Noord-Afrika
Austeriteit

**Austeriteit**, ouch wel **bezuinegingspolletiek**, **bekrumpingspolletiek** en **einvojdegspolletiek** geneump, is 'ne term oet de ikkenomische weitesjappe en polletieke weitesjappe die riffereert nao 'ne reeks aon polletiek-ikkenomisch belump wat ziech riech op 't verkleine vaan de gouverminteel begroeting door te korte op oetgaves, door 't verhoege vaan taks of door 'n combinatie vaan de twie. 

Austeriteitsmaotregele weure dèks gebruuk door euverhede die 't lesteg höbbe um nog örges veurdeileg te liene, of überhaup te liene (euverhede die dus neet mie de staotssjöld kinne verhoege), of meuilekhede oondervinde um de aw lieninge trök te betaole. Meistes gebäört dat euvereges tegeliekertied: staote die hunne sjtaotssjöld neet mie kinne trökbetaole zien staote die dèks ouch nörges mie kinne liene. Heidoor dreige ze in 'ne negatieve spiraol terech te komme: de meuite um nog örges te liene zörg d'r veur tot aw lieninge neet kinne weure trök betaold, en de meuite um trök te betaole zörg d'r veur tot geine partner mie geld wèl oetliene aon dee staot.

Versjèllende ikkenome en polleticologe stèlle allewijl tot austeriteit slech belump is um de ikkenomie mèt te stimulere. Die ikkenome stèlle tot de Eurocrisis an sich neet Griekeland in de crisis goeide, mer de austeriteit die Griekeland noedgedwonge mos aongoon vaan de Europese Unie um in d'n Eurozone te blieve. Veurstenders zègke evels tot austeriteit d'r veur zörg tot creditäörs weer vertrouwe kriege in de betröffende regering en staot, en tot dee staot in de touwkoms weer gemekeleker en goojkouper geld kin liene umtot deze staot heet getoend 'n zeker maote aon fiskaol discipline te höbbe es 't nudeg is.

In d'n Eurozone verpliech 't Europees Stabiliteitsmechanisme lidstaote mèt e begroetingstekort vaan mie es 3% vaan 't BBP um bekrumpinspolletiek te veure.
Awwe Wereld

D'n **Awwe Wereld** (vaan 't Latien **Mundus vetus**) is de verawwerden term vaan Afro-Eurazië, geïntroduceerd door Europeane nao 1493, wie zie bezej krege vaan 't bestoon vaan de Amerika's. D'n term weurt gebruuk um te verwieze nao 't feit tot 't 'n breidgedrage gedachte goof in Europa tot de ganse wereld bestoond oet Afrika, Europa en Azië en tot in de 16e iew 't bezej oontstoond tot e groet deil vaan de wereld nog gaaroet neet bekind waor veur de Europeane: deze wereld - Noord-Amerika, Zuid-Amerika en Oceanië - woort de Nuie Wereld geneump.

In de conteks vaan de archeologie weurt mèt d'n Awwe Wereld die deile vaan de wereld bedoeld die (indirek) in cultureel contak waore mèt mekaar sinds de Broonstied, wat zörgde veur parallel oontwikkelinge in vreug besjaovinge - mèt naome roontelum de Mediterraonse Zie (Zuid-Europa, Noord-Afrika en 't Middel-Ooste), mer ouch Mesopotamië, Perzië, India, China en deile vaan Sub-Saharaons Afrika (wie Mali). 

Dees regio's woorte verboonde mèt mekaar via de Zijrót - die 'n groete impek had op d'n euvergaank vaan de Broonstied nao d'n Iezertied. Dees Zijrót had ouch 'n indirek effek op immatrieel oontwikkelinge op gebeed vaan cultuur, filosofie en relizjie in d'n Awwe Wereld, wat de sjraome leet doen oontwikkele tösse drei belaangrieke cultureel invloojsfere: 't Hellenisme veur 't historisch Weste, 't Zoroastrianisme en de Abrahamistische relizjie veur 't Naobij Ooste en 't Hindoeïsme, Boeddhisme, Confucianisme en Taoïsme veur 't Wied Ooste.
Markermaer

't **Markermaer** is 'n maer in Nederland, gelaege tösse Noord-Holland en Flevoland. 't Is óntstaon nao d'n aanleg van d'n Houtribdiek in 1976, wie 't dus aafgespliets woort van 't Iesselmaer. Noow wuuert officieel allein 't water ten naorde van d'n Houtribdiek Iesselmaer geneump. Oersprónkelik waas 't Markermaer ónderdeil van de veurmalige Zujerzieë. 't Markermaer zoel oeteindelik ouk ingepolderd waere, ofschoeën dit plan noeëts is oetgeveurd. 

't Maer haet 'n oppervlakde van óngevier 700 km² en is gemiddeld 2 tot 4 maeter deep. Aan de noordkant, taege d'n Houtribdiek, guuef 't saer inkele jaore 'n niej neteurgebeed (Marker Wadden), waat same mit de Oostvaardersplassen in 2018 Nationaal Park Nieuw Land is gaon heite. In 't zuje geit 't Markermaer euver in 't IJmaer. 't Maer is verneump nao 't veurmalige eiland Marke. Doeënbeej de stad Hoorn leet 'nen inham dae me Hoornse Hop nump. Andere belangrieke plaatse zien Enkhuizen, Volendam, Monnickendam, Almere en Lelystad.
Liemers

Mèt **Liemers** kin gemeind weure:

* 'n regio in de provincie Gelderland; zuug Liemers (gebeed)
* 't Kleverlands dialek vaan die regio; zuug Liemers (dialek)
Zuid-Gelders

't **Zuid-Gelders** is 'n dialekgróp die door sommege oonderzeukers weurt aongehawwe, mèt naome door Jo Daan in häör indeiling vaan de Nederlandse dialekte. Kort gezag umvat ze de mieste dialekte in de provincie Gelderland die neet bij 't Nedersaksisch hure.

Oonder 't Zuid-Gelders valle de volgende stads- en streekdialekte:

* 't Nederbetuws en 't Euverbetuws, in de Betuwe, mèt oetzundering vaan Culemborg en Beusichem
* 't Riek-vaan-Nimweegs mèt 't Nimweegs stadsdialek, in 't Riek vaan Nimwege
* 't Liemers in de gelieknaomege striek
* 't Arnhems (Ernems) en nog get dörpsdialekte aon de zuidkant vaan de Veluwe
* 't Rhenens in de Utrechse stad Rhenen (boe me vaanajds *gij* in plaots vaan *jij* zeet)

In de ouge vaan de sprekers vörme dees dialekte 'n huurbaar einheid. Dit is veur Daan ein rei gewees veur ze same te gróppere. Taolkundege gezeen zien ze evels hendeg divers. Daobij vörmp de provinciegrens (en de Maos, de revier die veur e groet deil die provinciegrens vörmp) gein belaankrieke taolgrens. In väöl opziechte vörmp Zuid-Gelderland 'n einheid mèt 'n aonligkend gebeed in Braobant en Limbörg.

In modern indeilinge weurt de naom *Zuid-Gelders* daorum neet gebruuk. Jan Goossens deilt 't Euverbetuws, 't Riek-vaan-Nimweegs en 't Liemers in bij 't Kleverlands. Dao zouw 't daan same mèt get dialekte oet Braobant, Limbörg en Duitsland oonder valle. Ouch de dialekte vaan Arnhem en direkte umgeving zouw me bij 't Kleverlands kinne zètte. 't Nederbetuws vèlt te plaotse bij 't Braobants; 't heet evels ouch raokpunte mèt 't Utrechs.

## Rifferenties
Zoo

'ne **Zoo**, ouch wel **zoölozjiek** of **dierentuin**, is 'n parkechtege inriechting boe (miestens) exotische bieste in gevaangesjap weure gehawwe en (dèks tege betaoling) pebliek te bekieke zien. Zoos combinere educatieve, commercieel en conservationeel doele: ze dene veur 't pebliek te imfermere, veur wins te make en veur 't in stand hawwe vaan bedreigde soorte.

Zoos höbbe hunne veurluiper in menageries vaan de vreugmodernen tied. Dit waore feitelek levende rariteitekabinètte vaan rieke particuliere: wie me mie exotische bieste lierde kinne, wouw me dao ouch in Europa kinnes vaan numme. Väöl lui wouwe de bieste neet (allein) in opgezatte vörm, meh ouch in levende vörm in actie zien. De ierste zoos wie veer ze verstoon oontstoonte in de negentiende iew: in 1835 góng de Londense Zoo ope, in 1838 begós in Amsterdam Natura Artis Magistra, in 1843 góng ouch de Zoo Antwerpe vaan start. Bieste woorte in dees zoos opgestèld in rillatief klein kouwe, in 't gemein in femilies biejein. Alle drei de zoos bestoon noe nog op hun oersprunkeleke locaties.

In de twintegsten iew oontwikkelde zoos ziech wijer. Oet 't ougpunt vaan biesteleve kraoge bieste dèks groeter verblieve, dèks ouch neet mie in kouwe meh op weie. E veurbeeld in Nederland is Diergaarde Blijdorp in Rotterdam, wat in 1940 'nen hendeg moderne zoo waor. Dezen trend zat ziech in de res vaan de iew door. Ouch gónge zoos ziech ummer mie specialisere: ze wouwe neet mie alle bieste höbbe die 't gaof, meh concentreerde ziech op ein bepaolde gróp. Zoe gief 't in väöl stei aquaria en dolfinaria: zoos mèt allein ziebieste. Ouch goejde väöl zoos hun opstèlling um: bieste woorte ummer minder in femilies georganiseerd en ummer mie in biotope. Zoe vint me liewe en tiegers, die vreuger in zoos nevenein leefde, noe vaanein gesjeie: ze leve in 't wèld jummers ouch op versjèllende continente (Afrika en Azië).

Sinds 2005 gief 't ouch in Nederlands-Limbörg 'ne zoo: de GaiaZoo in Kèrkraoj (veurheer Gaiapark). Dit is 'nen hiel moderne zoo mèt mer e paar bieste in groete verblieve, biejeingezat in 'n biotopeopstèlling.

Veural in de lèsten tied höbbe zoos tout court kritiek gehad vaan biesterechteactiviste: väöl vaan hun vinde 't verkierd veur bieste in gevaangesjap te hawwe. 'n Partij wie de Nederlandse Partij voor de Dieren wèlle zoos daorum verbeeje. Dit inziech weurt neet door alle deskundege gedeild.
Visum

e **Visum** (pl. **visa**, **visums** of - vaanoet 't Duuts - **Visen**) is 'n - normalerwieze in e reisdocumint verwèrkde - aonbesteiing um nao 'n aander, vreemp land te gaon veur doorreis of bestumming.

Door de Schengen-acquis (geteikend in 1997-1999) mage Börgers vaan de Europese Unie ziech vrij verplaotse binne de Schengenzone (dee bekans de ganse Europese Unie besleit, op Ierland en Cyprus nao). Dit is oetzunderlek en veur e bezeuk tösse de meiste len in de wereld is 't eint of aander visum nudeg es me vaan plan is um d'r veur 'ne langeren tied te zien. 't Woord "visum" stamp oet 't Latien. *Videre* beteikent "zeen" en *visum* beteikent daan zoeväöl es 't "Gezeene", ofwel "dat wat gezeen is". In 't Limbörgs, Nederlands en Duuts weurt dit woord gebruuk. In aander taole, wie 't Ingels en Frans, weurt oet datzelfde Latien woord de pluraol vervoging *visa* gebruuk ("de gezeenene" of "die die gezeen weure"). In 't miervoud weurt in 't Ingels en Frans daan visas (ofwel visa's) gebruuk. Door de veringelsing vaan Europese taole wie 't Limbörgs, Duuts en Nederlands weure de wäörd "visa" en "visa's" ouch ummertouw dèkser neve "visum" gebruuk in d'n alledaogse taol vaan Nederland, Belsj en Duitsland.

Väöl len spegele hun visumrechte aon mekaar. Zoe laot de Europese Unie Braziliaonse börgers mèt e sömpel toerismevisum veur 90 daog touw in de Schengenzone en daotegeneuver mage inwoeners vaan de Schengenzone dat ouch in Brazilië doen. 't Is minder gebrukelek es len 'n oonevewiechteg visumbeleid nao mekaar touw höbbe. 

### Brón
* Corresponderend artikel vaan de Duutstaolege Wikipedia
Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)

Dees lies tuint de winners vaan de **[[Nobelpries]] veur de Vrei** sinds de pries in 1901 veur 't iers woort oetgereik. De Nobelpries weurt jaorleks touwgekind door 't Noors Nobelcomité en in presintie vaan de Noorse keuning in Oslo oetgereik - in tegestèlling tot de ander Nobelprieze, die in Zwede weure touwgekind en oetgereik. Ouch bezunder is tot de Vreidespreis soms aon 'n organisatie weurt touwgekind en neet allein aon individu's.
Lies vaan Nobelprieswinners (economie)

Dees lies tuint de winners vaan de **[[Nobelpries]] veur de Economie**. Dees Nobelpries weurt sinds 1969 touwgekind door de Zweedse Rieksbaank en hèt officieel de *Zweedse Rieksbaankspries in de Economische Wetensjappe t'r Herinnering aon [[Alfred Nobel]]*. 't Is d'n insegste pries dee nao 1901 aon 't gamma vaan Nobelprieze is touwgeveug; 't Nobelcomité heet bepaold tot 't daobij blijf.
Sina Khani

**Sina Khani** is 'n Pruus-Iraanse kunsteneer, muzikantj, cabaretier en filmmaeker, dae in Amsterdam, Berlien en Bochum wirkzaam is. Hae is de bedinker van de satirische webserie *Creeps From The Middle East*, woo d'r zelf ouch in mitsjpeelt.

## Laupbaan

### Vreug wirk

't Vreug wirk van Khani besjteit oet sjilderkuns, meziek en parodies. Khani's sjtudentenfilm *Inhalal versus Exhalal*, is vertoend op 't Nederlands Filmfestival. Ouch haaj d'r zien eige late night show *The Sina Khani Show*.

### Meziek

Khani haet ein paar singlekes oetgebrach via 't Amsterdamse label Blowpipe Records, wie *Shrek* en *Hot Dog Bling* (2015), en later *Loving Me Is Easy Because I'm Beautiful* (2018).  In 2016 zong hae 'n hymne veur de voetbalclub VfL Bochum, om zien leefde veur 't team te laote zeen.

### Creeps From The Middle East

*Creeps From The Middle East* is ein halfgescripte serie in zjwart-wit die satire, performance en confrontasie kombineert.

De serie haet väöl sjtof doon opwije. In 2024 haet Hans Teeuwen juridische sjtappe euverwaoge taege Khani vanwaege provocerende interacties taege Teeuwen woo Khani biej betrokke waas.
Biej de low budgetserie zeen väöl bekinde artiesten betrokke, wie Mohsen Namjoo, Gover Meit (bekindj van zien alterego Stefano Keizers), Adelheid Roosen, Michiel Lieuwma en Tarik Sadouma.

Volges FeltenINK wil Khani culturele taegesjtellinge en hypocrisie blootligke. 

### The Unsafe House
Khani is lid van The Unsafe House, 'n kunsteneerscollectief oet Amsterdam. De groep besjrief zien wirk as *"Ein verkinning van klassiek artistieke thema's via moderne en experimentele menere."*

## Referensies
Conceptueel kuns

**Conceptueel kuns** (ouch dèks bij häören Ingelse naom *conceptual art* geneump) is de benaoming veur kuns boebij neet 't kunswerk meh de gedachte drachter centraol steit. 't Geit de kunsteneer heibij dus neet (in de ierste plaots) um n'importe welke vörm vaan esthetiek, meh um 't idee drachter. Dèks gief 't bij conceptueel kuns neet ech e sjèlderij, standbeeld, gediech etc. wat me kin beoerdeile, meh zeuk de kunsteneer de rete tösse traditioneel kunsvörm of de rendsjes vaan hun definities op.

Conceptueel kuns zuut me veur 't iers oondobbelzinneg en op groete sjaol bij de dadaïste. Veural Marcel Duchamp woort hei bekind mèt. In 1917 choqueerde heer 't kunspebliek mèt *Fontaine* (zuug de foto), 'ne pispot op z'n kant. Väöl lui, ouch oet de avant-garde, voonte dit gein kuns umtot Duchamp 't dink neet zelf had gemaak. Heer verdeidegde ziech door te zègke tot heet 't objek oet zien alledaogse umgeving had gehaold en 't daomèt tot kuns hej verluf; of 'r 't mèt eige han had gemaak, waor volgens häöm neet vaan belaank.

Nao korten tied raakde de conceptueel kuns oet de mode, en in de jaore daarteg waor ze bekaans vergete. Nao d'n Twiede Wereldoorlog kaom ze evels weer hendeg en vogue. Toen kaom ouch de performance art op, 'ne vörm vaan conceptueel kuns boebij 't geit um de daod vaan d'n arties en 't gaaroet gei kunswerk mie te bewoondere gief. Verwant is ouch action painting, boebij 't *make* vaan 't kunswerk centraol steit en neet 't rizzelterend kunswerk zelf. Bij de Fluxus-beweging, actief in de jaore zèsteg, waor de conceptueel kuns de essentie vaan hun werkwijs. E bekind lid vaan Fluxus in Nederland waor Wim T. Schippers.

In de decennia denao gónge väöl kunstenere weer trök nao traditioneler menere vaan kuns make. Sommege hele evels wel aon de conceptuele kuns vas. In d'n einentwintegsten iew maakde d'n Italiaon Maurizio Cattelan internationaol naom mèt zien installatie *[[Comedian (kunswerk)|Comedian]]*, boebij 'ne banaan mèt ducttape aon de moer waor geplek.
Tugunbulak

**Tugunbulak** is 'n rewienestad vaan middeliewsen oersprunk in Oezbekistan. Ze ligk in 't bergechteg ooste vaan 't land, binnen 't Zaamin Nationaol Park, neet wied vaan de grens mèt Tadzjikistan. Op vief kilometer vaan Tugunbulak ligk Tashbulak, 'n vergeliekbaar vindplaots. De naom *Tugunbulak* is medern; me wèt neet bij wat veur naom de bewoeners de stad zelf neumde.

Tugunbulak en Tashbulak waore vaan zoeget de zèsde tot en mèt de tiende of èlfde iew bewoend. De stad leefde evels vaan de mijnbouw, en wel vaan de iezerwinning en -bewèrking. Via de Zijroute, die ouch nao Tugunbulak aoftekde, woort die waor verhandeld. Tugunbulak ligk op 'n huugde vaan 2000 tot 2200 meter; 't waor de groetste middeliewse stad die me in Centraol-Azië op zoe'n huugde nog vint. Reste zien gevoonde vaan talloes walmör, weeg, terrasse en wachtories. Ze kin in theorie tiendoezende bewoeners höbbe gehad.

Tugunbulak woort in 2011 oontdèk door e team oonder d'n Amerikaon Michael Frachetti en d'n Oezbeek Farhod Maksudov. Wie ze in 2015 potsjervele aon 't verzamele waore, wis 'ne boswachter ze te zègke tot die in zie bos eve wijerop ouch te vinde waore. Nao oonderzeuk bleek de boswachter zie hoes op 'ne citadel te stoon. In 2022 begós me mèt opgravinge en Lidar-scans. De site bleek ziech oet te strèkke euver 'ne groond vaan 120 hectaar. De bevindinge woorte ind 2024 in *[[Nature]]* gepubliceerd.

Me heet de oontdèkking vergeleke mèt Machu Picchu in Peru.

## Extern links
* Artikel in ''Nature'' (allein tege betaoling te leze)
* NOS - Oezbekistan heeft zijn eigen Machu Picchu aan eeuwenoude handelsroute
Valeriana (vindplaots)

**Valeriana** is 'n arsjeologische vindplaots in 't ooste vaan de Mexicaonse staot Campeche. De site woort in oktober 2024 oontdèk en is geneump nao e meer in de buurt. De vindplaots ligk in 't oerwoud; in de klassieken tied vaan de Mayabesjaving bleujde hei evels 'n groete stad.

## Oontdèkking
Al sinds de jaore 1970 wèt me tot de regio roontelum Xpujil in de klassieke Mayatied diechbevolk waor. Al die jaore zaog me evels vaan oonderzeuk aof umtot me daoveur op good gelök oerwoud zouw mote kappe.

Mèt de koms vaan de Lidar-scans woort 't evels meugelek um door 't oerwoud heer te loere nao wat aon rewiene in de groond zit. Hei-op begóste oonderzeukers drei Amerikaonse universiteite (Northern Arizona University, Tulane University, University of Houston) in samewèrking mèt 't Mexicaons Nationaol Instituut veur Antropologie en Historie (INAH) mèt scans nao aw stei te zeuke. De locatie woort deils gekoze umtot al in 2013 mèt de Lidar aonwiezinge veur aw bewoening waor gevoonde.

In 2024 waor 't daan zoewied. Op gedetailleerde scans kóste reste vaan diverse gebouwe weure gevoonde, die veur 't geoefend oug dujelek herkinbaar waore es restante vaan Mayagebouwe. Wijer veldwerk steit gepland; de site is rillatief good te bereike.

## Umsjrieving
Valeriana waor allezeleve de hoofstad vaan 'ne Mayastaot. Me vint hei diverse pleine, tempelpiramides, e stadion veur *pitz* ('t balspeul vaan de Maya's) en e stouwmeer. Dit alles wijs trop tot 't 'n residentiestad waor. De ganse vindplaots heet nao sjatting mie es 6500 gebouwe. Me heet 't daan euver e gebeed vaan 120 km², dus neve de stad ouch 't umringend platteland.

De stad moot al in de late preklassieken tied tot bleuj zien gekoume. Me heet in Valeriana naomelek ouch bebouwing vaan de E-gróp gevoonden, die typisch is veur dezen tied. Dit kump trop neer tot de stad *veur* 150 nao Christus moot zien gestiech. In de klassieken tied (ca. 250-900 n.Chr.) kaom Valeriana tot bleuj. Zoe roond 't jaor 800 leefde hei mesjiens wel 30.000 tot 50.000 lui. De stad mós in diechheid vaan bebouwing allein Calakmul nog veur ziech laote.

## Bronne
*Dit artikel is gebaseerd op en los-eweg vertaold oet 't corresponderend Ingelstaoleg artikel.*

### Rifferenties
Maya

**Maya** kin verwieze nao:

* De Mayavolker in Midde-Amerika; zuug Maya's;
* Hun taole; zuug Mayaspraoke;
* De besjaving die dit volk in de precolumbiaonsen tied had; zuug Mayabesjaving.
Sociaol media

**Sociaol media** zien media, in de regel euver 't internèt, die gebrukers in staot stèlle neet allein passief te consumere meh ouch actief mèt te doen en daobij direk mètein te communicere. De communicatie is in de regel ziechbaar veur alle aander gebrukers en me kin, blokkades daogelaote, mèt alle aandere gebrukers verbindinge aongoon.

Veurluipers mèt 'n vergeliekbaar formule vint me al in 1960, es aon de Universiteit vaan Illinois 't program PLATO weurt gelanceerd. Later koume gebrukers vaan 't (primitief) internèt mètein in aonraking op via Bulletin board systems, en via Usenet-gróppe die mèt e-maillieste wèrke. Mèt de koms vaan 't World Wide Web (vaanaof 1990) koume ouch fora tot bleuj, boe lui vaan euver de ganse wereld mèt dezelfde smaak, ideeë of intrèsses ziech vinde. Sites wie Geocities, SixDegrees en in Nederland De Digitale Stad gelle es monuminte oet de jaore negenteg.

Sociaol media wie v'r ze noe kinne bleuje pas nao 2000 op, mèt 't Web 2.0, es PHP en vergeliekbaar nui opmaaktaole 't gemekeleker make um 'n kemissie op 'n website achter te laote. Zoe oontstoonte in de jaore nul sites wie Facebook, Hyves (in Nederland) en Netlog (op 't Belsj). Zoe'n media neump me **sociaol nètwerksites**. LinkedIn, sterk geriech op carrière make, is dao ouch e veurbeeld vaan.

E paar jaor jonger is 't typ vaan 't **[[microblog]]**. Hei vertèlle gebrukers in korte beriechte (oersprunkelek maximaol 140 teikes) wat gebäört, of wat ze op 't hart höbbe. Sjaolveurbeeld is Twitter, wat ziech allewijl heet umgeduip tot X; naovolgers/concurrente zien oonder mie Bluesky, Mastodon en Threads.

**Medianètwerke** zien veural veur 't deile vaan pleetsjes en/of filmkes gemeind. Me dink daan in de ierste plaots aon Instagram of 't vlöchteger TikTok of Snapchat. Soms weurt ouch YouTube detouw gerekend, al is dat mie 'n website-awwe stijl.

Ouch de bove al geneumde discussie- en gemeinsjapsfora zien anno 2025 nog levend en wel. Allewel tot de icone vaan de jaore negenteg gooddeils zien verdwene, leve Reddit, Quora en Discord nog volop. Zeker de lèste vervölt 'n dujeleke sociaol functie.

De koms vaan sociaol media heet 't media- en internètlandsjap hendeg veranderd. De groete miejerheid vaan de internètgebrukers maak devaan gebruuk. Op sociaol media is väöl kritiek gewees: zoe zouwe ze hendeg verslavend zien (neet in de lèste plaots veur kinder), geveuleg veur pesgedraag of online beïnvleujing (beveurbeeld, meh neet allein, grooming) en neet es lèste ideaol veur 't roondstruie vaan valse informatie. Zoe zouwe ze sjaoj aon de democratie doen en 't populisme in de hand wèrke. Sommege len höbbe 't gebruuk vaan sociaol media door kinder verboje of aon ban gelag.
Rewien

'n **Rewien** (vaan 't Latijnse *ruina* 'instorting') is 't euverbliefsel vaan e gebouw wat vreuger compleet of completer waor. Dèks geit 't um aw gebouwe die verlaote zien en sindsdeen verwaarloes; mèttertied kraog de natuur vat op de constructie en veel 't bouwwerk deils of gans in. Soms zien ganse stei op e zeker memint verlaote (spookstei); die kinne ouch tot rewienestei vervalle. In aander gevalle is 't gebouw door minsehand verweus of versjendeleerd, beveurbeeld door oorlog of umtot e deil vaan de stein is hergebruuk (dit gebeurde veural in de middeliewe). Ouch brand en ander rampe kinne e gebouw verinnewere (= "verruïnere", tot ruïne make); 't kin veurkoume tot 't gebouw daonao neet herbouwd en ouch neet gesloop weurt en dus es rewien blijf stoon.

Rewiene zien laank neet ummer ope en bloet te bewoondere. Dèks zien ze begrave oonder eerdlaoge of euvergreujd door 'oer'woud wat zien plaots heet trökgeëis. De arsjeologie kin in zoe'n gevalle de rewiene weer ziechbaar make.

Rewiene woorte in 't verleie veural es lesteg gezeen: 't waore nötteloes bouwsele die neet te bewoene waore en toch ruimte innaome. Pas vaanaof de renaissance naom in Europa de intrèsse veur antieke bouwwerke touw. In de romantiek góng me rewiene zelfs 'n esthetiek touwsjrieve: me góng sjoenheid zien in verval es teike vaan vergaange glorie.

Informeel weurt ouch wel gesproke vaan *[[bouwrewien]]e*. Dit zien neet (per se) vervalle bouwwerke, meh gebouwe die noets zien aofgebouwd en daodoor, zeker nao 't weghole vaan steigers en kraone, ouch get vaan rewiene eweg höbbe.