open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiel

**Tiel** is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Betuwe, mèt 'n oppervlak vaan 34,84 km2 (daovaan 2,53 km2 water) en (per 1 januari 2007) 41.184 inwoeners. Binne de gemeinte ligke ouch de dörper Bergakker, Drumpt, Kapel-Avezaath en Wadenoijen en de naobersjappe Medel, Passewaaij en Zennewijnen. Drumpt en Paasewaaij ligke allewijl binne de stadsbebouwing vaan Tiel.

## Stadsfuncties
Tiel is de groetste stad in de Betuwe en heet 'n verzörgingsfunctie binne de regio. 't Ligk aon spoerlijne nao Utrei, De Bos en Arnem, aon de A15 en aon de Betuwelijn. Dao zien e paar industrieterreine. 't Bekind jamfebrik "De Betuwe" is intösse verdwene, 't gief hei nog wel fruitveilinge.

## Stadsgeziech
De binnestad vaan Tiel is in d'n oorlog hendeg besjaojeg meh in de jaore denao gooddeils gerestaureerd. Belangrieke gebouwe zien de Sint-Maartenskèrk mèt torie oet 1440 en de ouch laat-gotische Lutherse Kèrk. Dao is ouch e dobbel woenhoes oet 1525. Väöl börgerleke gebouwe stamme oet de achtiende iew, wie de ganse vèsmerret en de Groete Sociëteit (allebei 1789). 'n Klein modern bezeensweerdegheid is 't standbeeld vaan "Flipje vaan Tiel" op de merret.

## Historie
Tiel is in de vreug middeliewe oontstande; 't gebeed is zelfs nog väöl langer bewoend. In 't jaor 1006 plunderde de Noormanne de stad. Ouch in dezen tied moot Tiel al e regionaol centrum gewees zien, dat örges in de daartiende iew stadsrechte kraog. Door de ligking in de vröchbaar Betuwe góng 't de stad iewelaank veur de wind, ouch es in ander deile vaan Nederland tegespood hiersde. In 't lèste jaor vaan d'n Twiede Wereldoorlog laog Tiel in de frontlinie: de stad waor in Duitse han, dewijl de Geallieerde aon d'n euverkant zaote. Heidoor leep de stad väöl oorlogssjaoj op; de ganse wijer jaore veerteg en viefteg waor me bezeg die te herstèlle. In 1956 woort de gemeinte Wadenoijen aon Tiel touwgevoog. Vaanaof de jaore zesteg kaome väöl nui stadsoetbreiinge.

## Gebore in Tiel
* Mary Dresselhuis, actrice
* Frank Govers, mode-oontwerper

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Voorst (gemeinte)

**Voorst** (Oos-Veluws *Voorst*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, op de Veluwe, mèt 'n oppervlak vaan 126,52 km2 (daovaan 3,41 km2 water) en (per 1 januari 2007) 23.530 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Appen, Bussloo, De Kar, De Vecht, De Wijk, Duistervoorde, Gietelo, Klarenbeek (gedeiltelek), Klein-Amsterdam, Nijbroek, Posterenk, Spekhoek, Steenenkamer, Terwolde, Teuge, Twello, Voorst, Wilp en Wilp-Achterhoek. 't Raodhoes steit in Twello.

De modern gemeinte oontstoont in 1820, wie de gemeinte Twello aon Voorst woort touwgevoog.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Wageningen

**Wageningen** is 'n klein stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Gelderse Vallei, mèt 'n oppervlak vaan 32,35 km2 (daovaan 1,82 km2 water) en (per 1 januari 2007) 35.669 inwoeners.

Wageningen is veural vaan balaank door zien universiteit, opgeriech in 1918 es *Landbouwhogeschool Wageningen*.

## Historie
Wageningen, in de Romeinsen tied al bewoend (en toen zjus bove de grens gelege), oontstoont in de middeliewe op hoeger gelege groond aon de Rien. In 1263 kraog 't stadsrechte. In 1945 woort hei, in *hotel De Wereld*, de capitulatie vaan de Duitse tróppe in Nederland geteikend.

## Gebore in Wageningen
* Epi Drost, vootballer
* Annelies Maas, zwumster
* Derk Gerard Willem Spitzen, politicus (partijloes)

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
West Maas en Waal

**West Maas en Waal** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in 't Land vaan Maos en Waal, mèt 'n oppervlak vaan 85,15 km2 (daovaan 7,70 km2 water) en (per 1 januari 2007) 18.255 inwoeners. De gemeinte besteit oet de kerne Alphen, Altforst, Appeltern, Beneden-Leeuwen, Boven-Leeuwen, Dreumel, Maasbommel en Wamel. 't Raodhoes steit in Beneden-Leeuwen.

West Maas en Waal is 'n hiel lendeleke gemeinte, relatief geïsoleerd en neet erg toeristisch. De landbouw speult hei nog altied 'n belaangrieke rol. De gemeinte oontstoont in 1984 oet 'n fusie vaan Appeltern en Wamel. Tot 1985 hètde ze *Wamel*.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Westervoort

**Westervoort** is e groet dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Liemers, mèt 'n oppervlak vaan 7,84 km2 (daovaan 0,73 km2 water) en (per 1 januari 2007) 15.605 inwoeners. Binne de gemeintegrenze ligke gein ander kerne.

## Historie
De plaots Westervoort weurt al geneump in 726. De naom is gemekelek te verklaore es 'n voord in of nao 't weste. In deen tied waor de preker Werenfried vaan Elst hei actief. De daartiende-iewse kèrktorie is 't aajdste gebouw oet de plaots. De hierlekheid Westervoort waor iewelaank in han vaan de graove vaan Bergh, tot die in 1735 de rechte euverdege aon de stad Arnem. Westervoort waor in 1940 de ierste plaots boe 't Duits mèt 't Nederlands leger in gevech kaom. In de jaore tacheteg waor Westervoort same mèt Duiven greujkern veur de agglomeratie Arnem-Nimwege.

## Gebore in Westervoort
* Johan Andreas dèr Mouw ("Adwaita"), astronoom, taalkundege, diechter en filosoof
* Theo Snelders, vootbalkeeper (o.a. bij MVV)
* Esmee Denters, zèngerin

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Winterswijk

**Winterswijk** (Achterhooks: *Wenters* of *Wenterswiek*) is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in d'n Achterhook, tege de grens mèt Duitsland (Noordrien-Wesfale), mèt 'n oppervlak vaan 138,80 km2 (daovaan 0,55 km2 water) en (per 1 april 2011) 29.014 inwoeners. Binne de gemeinte Winterswijk ligke nog de naobersjappe Brinkheurne, Corle, Henxel, Huppel, Ratum, Kotten, Meddo (intösse e dörp), Miste en Woold.

## Historie
Winterswijk weurt in de elfde iew veur 't iers geneump es kerspel in 'n lies vaan bezittinge vaan 't Sint-Mauritsstif in Münster. Winterswijk waor dus toen al e kèrkdörp. Oondanks zien aofgelege ligking góng tijdens de Reformatie zjus Winterswijk op 't calvinisme euver. In de negentiende iew kaom hei, zjus wie in Twente, de textielindustrie op.

## Gebore in Winterswijk
* Gerrit Komrij, diechter
* Willem van Otterlo, componis

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Semiotiek

**Semiotiek** is de sjtudie van tekes en tekesysteme en besjtudeert daobie ooch wie betekenis geconstrueerd wert en versjtande. De sjtudie beperkt zich neet tut d'r miensj en z'n tekes, ooch *teketaal* va dere wert besjtudeerd.
Tekes wie lètters, alfabette, karkakters, verkieërsborde, morsecodes mae ooch icone, zoewie gebare, väörwerpe en ander betekenisdragers zeunt oonderwaerp va sjtudie.

Invloedrieke oonderzeukers zeunt F. de Saussure, C.S. Peirce en Julia Kristeva, mae d'r bekaandste tekekundige is Umberto Eco.  Ander semiotiste zeunt bev. Tzvetan Todorov.

Peirce deelde de semiotiek es volgt in:
*indexicaal tekes, die verwieze nao get
*icone, die 'n geliekenisrelatie haant
*symbole, tekes die op groond van 'n conventie uvvereenkomste vertuuëne.

Julia Kristeva makt 'n oondersjeed tussje semiotiek en symboliek.
't Semiotische sjtèèt in häör visie vör verwerping, revolutie en verendering. 't Symbolische sjteet vör orde en wèt. 't Ursjte saoërt tekes numt ze vrowwelek en 't twiede, mannelek. Ze wèrkt dat oondersjeed oet op de gebiede van de psyche, de taal en de kultuur.

In de literatuur makt me ooch dit oondersjèèd in beeldtaal: metafore haant ieëder verwaantsjap mèt symbole en beelde zeunt verwaant an 't semiotische.
Košice

**Košice** is de tweede sjtad van Slowakije. Anger benaminge zeen: *Kasschau*, *Cassovia*, *Kassa*, *Kasha*, *קושיצה* en *Koszyce*. De sjtad haet ongeveer 250 000 inwoners. De sjtad ligk in 't ooste vanne vallei van Hornád en in 't Kosiče-Bassin. De sjtad is omringd door de bèrge van Čierna Hora in 't noorde en de heuvels van Volovské vrchy in 't wèste. De sjtad bevat 'n universiteit, de Dom vse Alžbetý en versjeidene cultureel instellinge. 

## Partnersteejer
*Ostrava in Tsjechië.
*Sint Petersburg in Ruslandj.

## Gebaore in Košice
* Sándor Márai (11 april 1900, †1989), Hongaarse sjriever
* Rudolf Schuster (4 januari 1934), Slowaakse president en burgemeister gewaes
* Martina Hingis (30 september 1980), (noe) Zwitserse tennisster
* Leopold Horowitz (*1838 †1917), sjèller
* Erasmus Schrött, sjèller, wèrkte en sjtorf hiej
* Meester Alexander von Kaschau, Gotische Beeldhouwer, wèrkte en sjtorf hiej

## Bron
* Slowaakse Wikipedia
Zaltbommel

**Zaltbommel** (Zuid-Gelders: *Bómmel*) is e stedsje en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Bommelerweerd, mèt 'n oppervlak vaan 89,06 km2 (daovaan 9,12 km2 water) en (per 1 januari 2007) 16.204 inwoeners. Neve de hoofplaots ligke binne de gemeintegrenze de dörper Aalst, Bern, Brakel, Bruchem, Delwijnen, Gameren, Kerkwijk, Nederhemert-Noord, Nederhemert-Zuid, Nieuwaal, Poederoijen en Zuilichem.

## Stadsgeziech

Zaltbommel heet e good bewaord stadscentrum, mèt aon drei kante umwalling (vaandaog d'n daag beplant es prómmenaad, mèt stadspoorte wie de Waterpoort) en e sjoen Waalfrónt. 't Groetste gebouw is de gotische Martinuskèrk mèt stómpen torie (veertiende en vieftiende iew, toriespits in 1696 aofgebrand) en e klokkepspeul vaan de breurs Hemony. 't Stadhoes stamp oet 1761. Daotegeneuver steit de Waog oet 1796. 't Maarten van Rossumhuis is e locaol museum. 'n Modern bezeensweerdegheid is de Martinus Nijhoffbrögk (1996). Binne de gemeintegrenze, bij Poederoijen, ligk 't Sloot Loevestein.

## Historie
Zaltbommel weurt veur 't iers geneump in 'n oerkónde oet 850, es *Bomela*. Roond 't jaor doezend deeg de keizer de plaots euver aon de bisjop vaan Utrei, meh daonao kaom 't aon Gelder. In 1315 kraog 't vaan de graof stadsrechte nao Zutfens model. 't Maakde ouch deil oet vaan de Hanze. In 1572 veroverde de Watergeuze de stad, die sinsdeen in Staotse han bleef, oondaanks 'n belegering door de Spaanjerds in 1599. In de zeventiende iew naom de beteikenis vaan Zaltbommel aof te geunste vaan De Bos. De kóms vaan de spoorweeg haolde 't oet zien isolemint.

## Gebore in Zaltbommel
* Peter van Anrooy, componis
* Anton en Gerard Philips, oetvinders en oondernummers
* Maarten van Rossum, veldhier
* Fiep Westendorp, illustratries

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Zevenaar

**Zevenaar** (Liemers: *Zaender*) is 'n klein stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Liemers, mèt 'n oppervlak vaan naoventrint 106 km² (daovaan 13 km² water) en mie es 40.000 inwoeners. Neve de hoofplaots Zevenaar besteit de gemeinte wijer oet de kerne Aerdt, Angerlo, Babberich, Bahr, Bevermeer, Bingerden, Giesbeek, Herwen, Lathum, Lobith, Ooij, Oud Zevenaar, Pannerden, Spijk, Tolkamer en Tuindorp.

Zevenaar is de groetste plaots in de Liemers. In de stad ligk 'n laat-gotische roemse kèrk, 'n hervörmde kèrk oet 1658 en 't Hoes Zevenaar, e vaan oersprunk middeliews kestiel. De Buitenmolen oet 1408 is ein vaan de aajdste meules in Nederland.

## Historie
De aajdste vermelding vaan Zevenaar kump oet 1049, wie keizer Hendrik III zienen hoof Zevenaar aon ridder Anselm euverdeeg. D'n hertog vaan Kleef gaof de plaots in 1487 stadsrechte. Vaanaof 1666 huurde Zevenaar, mèt de res vaan de Liemers, bij Brandenburg, in 1808 woort 't mèt 't Keuninkriek Holland vereineg. Vaan 1813 tot 1816 huurde Zevenaar nog bij Pruse. In 2005 woort de gemeinte Angerlo aon Zevenaar touwgevoog, in 2019 volgde de gemeinte Rijnwaarden.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Jömelech

**Gemmenich** (Platduutsj *Jömelech*) is 'n kèrkdörp va g'ne Blieberig of Plombières en liegkt in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj.

Väör de fusie va 1977 waor Gemmenich 'n zelfsjtendège gemèngde, woeë ooch 't gehuch Völkerich (Platduutsj *Fölkerech*) ónger waoërt geraeëkend.
't Dörp grenst in 't noorde an Nederland en in 't weste an Duutsjlaand en liegkt midde-n-in d'r Euregio Maas-Rien. D'r wonne zoe'n 2500 luuj.

't Plaatsjelik dialek, 't Jömelejer plat, is 'n uëvergangsdialek van Zuud-Nederfrankies (Limburgs) nao Ripuariesj (Kulsj plat), meh huurt toch tot 't Zuud-Nederfrankies.

## Historie

De örsjte vermelding *Geminis* va Gemmenich sjtamt oet 888. De Hubertus-kèrk is oet d'r 18de ieëw. In 't buurtsjap *Völkerich* bevindt zich 't hoes oet 1733 van de familie van César Franck. 
Op d'r 4 augustus 1914, kieëme hie Duutsje troepe de grens uvver op waeg nao Luuk. Vermoedelek vindt me ooch hie hoezer mèt de gaevelsjtèng ORD.

## Toerisme
Gemmenich haat twieë campings, èèn hotel mèt golfbaan en 'n vakantiepark. Op 't drielandepunt sjtèèt an d'r kaant va Gemmenich d'r 50 meter hoeëge *Boudewijntoeëre*, dae 'n oetzich gèft över Aoke, Nederlands Limburg en 't dal van de Geul.

## Externe leenk
*Diksjonäär van et Jömelejer Platt
Hommerech

**Hommerech** (Duutsje sjpelling) of **Hommerig** (Welsj: *Hômbâr*; Nederlands en Duutsj: *Homburg*; Fraans en Welsj: *Hombourg*) is 'n kèrkdörp va g'ne Blieberig of Plombières in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj en midde-n-in de Euregio Maas-Rien. De Gulp óntsjpringt tösje Hommerig en Kapel in 't buurtsjap Gulpe.

Get boete 't dörp liegkt d'r Sjaasberg.

## Gesjiedenis
De örsjte vermelding va *Humborc* sjtamt oet 1070. De St. Bricekèrk sjtamt oet d'r 13de ieëw. D'r zeunt aa-wiezinge dat d'r in d'r Karolingische tied al 'n kèrk waor. De kèrk liegkt op 'n motte en d'r roond liegkt 'n kèrkhof. In d'r kèrkhofmoeër zeunt 18de ieëwse en aower graafsjtèng ingemetseld. Hommerig makt landsjappelek bezieë deel oet van 't Laand va Herf.
Lang is 't dörp verdeeld gewes in *Joepe*, mèt de kleur roeëj, en *Britse*, mèt de kleur greun. D'r inzat van de twieë vereniginge waor 't gemèngdehoes. Huutsedaag wert in de Brasserie Grain d'Orge 'n trapistebèèr gemakt mèt die name.
Väör de fusie in 1977 waor Hommerig 'n zelfsjtendège gemèngde.
D'r Amerikaanse kèrkhof Henri-Chapelle liegkt deels op groond van 't Hommerigs buurtsjap Vaogelsaank.

## Taal
Bis in d'r 20e ieëw kalde me in dit dörp Nederlands en e Limburgs-Ripuarisch övverganksdialek. Duutsj woar hee evvel de kèrktaal, oeëdurch 't noaberdörp Rimmezjdel in 1851 woort aafgesjeie van Homburg. Huutsedaags kalle de mètste luuj Fraans (85%), 8% sjprèkt Nederlands en 7% Duutsj. Óngeveer de haof van de autochtoon Fraanssjpraekende bevolking sjprèkt in mieë of minder maot 't lokaal dialekt. Dat zeunt mètstens luuj van 40 jaor en owwer.

## Galerie

Plaetje:Viadukt_zwischen_Hombourg_und_Teuven.jpg|'t Sjpoorviadukt
Plaetje:Hombourg-Kasteel Vieljaren (1).JPG|Kesjtieël Vieljaeren
Plaetje:Farm_(42500425932).jpg|'n Boerderiej
Plaetje:Vallée de la Gulpen - panoramio.jpg|D'r Gulpvallei
Plaetje:Hombourg Brice.jpg|100px|Glaasraam St. Brice in de kèrk
Plaetje:Hombourg Joseph.jpg|thumb|100px|Glaasraam St. Joep in de kèrk


## Toerisme
*Op Hommerig is 't VVV *De driej grenze* gevestigd. 
*Saer 'n vèrtig jaor is d'r 'n kaamplaatsj vör groepe, *le Cigogne*, die al saer 't begin ooch däör de universitèèt va Wageningen wert gebroekt es verbliefplaatsj es d'r bodemkundège oonderzeuke in d'r sjtrieëk werre gedoeë.
*In 't centrum zeunt 'n aantal aeëtkafees, die zich op wandelaere richte.

## Websites
* Toeristische website va Hommerig
Moontse

**Montze** of **Moontse** (officieel: *Montzen*) is 'n kèrkdörp van de gemèngde Blieberig of Plombières in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj en midde-n-in d'r Euregio Maas-Rien. Moontse is èng van de aodste centra van 't laand va Herf en wert in 1075 väör 't örsj verneumd. Väör de fusie va 1977 waor 't 'n zelfsjendège gemèngde. D'r wonne noe roond de 3000 luuj.
't Gemèngdehoes van de fusie-gemèngde Blieberig liegkt in Moontse.

## Sjtatie Moontse
In 't buurtsjap *Birken* liegkt 'n groeëte goedere rangeer-sjtatie van de Montzenerlijn, die tiedens d'r örsjte Waeltkrèèg dör de Duutsjers geboewd is en d'r have van Antwerpe mèt Aoke en 't Ruhrgebied verbind. 
Bies 1957 waor d'r ooch personevervoer tösje Visé en Moontse, mèt haltes in Bjen, Waeërsj, S'n Maeëte, Rimmersjdel en Hommerig.

### Bombardemaent van de sjtatie
In de nach va 28 april 1944 is dis sjtatie en de buurt d'r öm heer gebombardeerd dör de Engelsje. Daobie lote 'n 200 luuj 't laeve: luuj die an de baan wèrkde mae ooch luuj die in de omgaeving wonde. Oet dae tied sjtamt 't nuuj kèrkhof op d'r waeg nao ge Sjtèèntevaeld. Nao 't bombardemaent sjlepe de bewoners oet de ömgaeving van de baan in 'n sjtèèkoel in Moresent. Wie in september 1944 d'r krèèg gedoeë waor sjlepe ze nog bies e jaor nao 't bombardemaent onder 'n brögk över d'r waeg va ge Stèèntevaeld nao de l'Avenue de l'Europe.

## [[Kèrk]] en kesjtëële
* De barokke St. Stevenskèrk is va 1780 en oontworpe dör Moretti. De kèrk is opgetrokke mèt baksjtèè, mèt vertikale belijning oet blowwe sjtèè. Ze liegkt op 'n motte. D'r barok is zoewaal wat 't geboew èèges, es ooch wat 't interieur aa-gèèt, dudelek te herkenne. De verbeending mèt d'r dörpspley, dae d'r väör liegkt wert gemakd mèt 'n impossaante trap va blowwe sjtèè. Roond de kèrk liegkt 'n kèrkhofmoer, dae de motte umsjluut, mèt 't aod kèrkhof mèt 18de en 19de ieëwse graafsjtèng. In d'r kèrkhofmoeër zeunt tieëntalle 17de ieëwse helsjtènge kruutzer ingemetseld. De d'r op gebroekde taal is 'n övergaanskvörm tössje Nederlandse en Duutsje dialekte. Eè graafkruuts drègt 'n gotisch sjrif. De haand va Moretti is herkenbaar bie mieërdere kèrke in 't Laand va Herf. Ooch boewde e d'r *Morettivläögel* va Rolduc.
*De versjterkde waterburcht *Graaf* of *Steverdorp* sjtamt oet d'r 13de ieëw, mae haat 'ne taoëre oet d'r 12de. 't Is 'n robuust middelieëws kesjtieël. Rieke plafon- en moeërsjilderinge zowwe è sjlechte sjtaot verkieëre. De kapel is oet d'r 18de ieëw. 
*Waterkesjtieël *Broich* heesjt èègelek kesjtieël *Broeck* en geliekt sjtaerk op kesjtieël Graaf, dat op 'n paar hoonderd meter aafsjtaand liegkt. In d'r 17de ieëw waoërte de veenstere vergruuët. In 1908 waor 't kesjtieël èègendom va *Charles Dothée*. Z'n naozate verkoche 't op 2 juli 1935 an d'r industriëel *[[Jean Canisius]] de [[Schinnen]] les [[Sittard]]*. Noe is 't kesjtieël èègendom va baron *Karl von Broich* dae ooch 't kesjtieël va Loonze in èègendom haat.

## Zuug ouch
Moresent

**Moresent** (Duutsj: *(Alt) Moresnet*) is 'n kèrkdörp van de gemèngde Blieberig in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj en in 't midde van d'r Euregio Maas-Rien. De örsjte vermelding van Moresnet sjtamt oet 888 en de plaetsjke waoërt doe *Marsna* geneumd. Moresnet haat noe 1400 inwuëners en 't dörpke liegkt in 't dal van de Geul, die d'r däörheen sjtreumt.

D'r naam Moresnet is väöral bekaand va Neutraal Moresnet, 'n minisjtaotsje dat va 1816 bies 1919 besjtande haat. In dae tied besjtong 't huidège dörp oet 'n Belsj-Moresnet, 'n Duutsj Moresnet en 't midde-sjtuk van 't dörp hoeërt bie Neutraal Moresnet.

Uvver Moresnet hee löpt de Montzenerlijn över 'ne viaduct dae 1.300 laank en 68 meter hoeëg is. Tiedens d'r Örsjte Waeltkreeg is die lijn, en ooch dis brugk, geboewd.

In Moresnet trèf me väöl hoezer aa die geboewd zeunt mèt natuursjtèè oet de umgaeving. Ooch vindt me d'r vakwaerkboew.

't Buurtsjap A g'n Eèkske is 'n bekaand bedevaartsoord.

## Kèrk en kesjtieële
*Remigius-kèrk oet 1673 mèt 'n klok va 1272
*Kesjtieël *Alensberg* oet d'r 17de ieëw.
*Kesjtieël *Uelenberg* oet d'r 19de ieëw.
*Barok kesjtieël *Bempt*, oorsjproonkel *Bennelt*, mèt gotische taoëre.
*Ruïne *Schimper* mèt kelders en muur oet d'r 12de en 'ne taoëre oet d'r 14de ieëw. Hein Simons is d'r èègenaer.

## Galerie

Plaetje:Br%C3%B6k_en_k%C3%A8rk_Moresent0201.JPG|Brök en kèrk va Moresent
Plaetje:Moresnet - Village.png|'t Dörpscentrum
Plaetje:Moresnet Einsiedelei.jpg|De kloes va Moresent
Plaetje:Bwbreu06.jpg|Pooskaart sjpaorwaegviaduct Moresent
Fra Angelico

**Fra Angelico** (*Ingelechtige Broeder*) of **Beato Angelico** (*Zaolige Ingelechtige*) (ca. 1395-1455) waor 'ne bekinde 15e-iewse sjèlder in Florence. Zie leve weurt besjreve in *Le Vite* (Limburgs: *De Leves*) vaan Giorgio Vasari. Tot zien bekindste werke behure de fresco's die heer maakde in 't San Marco-kloester in Florence. Heer woort zaoleg verklaord door paus Johannes Paulus II in 1984. Ziene fiesdaag vèlt op 18 februari.

## Biografie
Fra Angelico woort gebore es **Guido di Pietro** in de umgeving vaan Florence, mesjiens in Fiesole. In 1404 trooj heer in bij de Dominicane. Heer verbleef es novies in Cortona. Es kloesterling kraog heer de naom *Fra Giovanni da Fiesole*. Van 1418 tot 1436 verbleef heer in Fiesole. In 1450 woort heer veur twie jaor prior vaan de Dominicane in Florence. 

Dao is wieneg euver zien sjèlderscarrièr bekind, meh gelökkeg bezitte v'r nog zien fresco's en sjèlderije die heer maakde in Florence en Roeme. In 't San Marco-kloester maakde heer in edere cel e fresco. Dees fresco's vörme de groetste bewaord gebleve beeldcyclus vaan 'n middeliewse orde. Ouch maakde heer dao 't sjèlderij veur 't hoegaltaar.

Fra Angelico waor eine vaan de ierste dee de vernuiinge die d'n ierste Renaissancesjèlder, Masaccio, doorveurde, touwpasde. Heer huurt bij de twiede generatie vaan Renaissancesjèlders te Florence. Toch bleef zie werk nog 'ne middeliewse geis oetstraole. 

Veur heer begós mèt sjèldere góng heer iers in gebed: heer waor devaan euvertuig tot heer heidoor oonder oonmiddellike inspiratie vaan God zien werke kós make. Volges zien biografie in Giorgio Vasari's *Vite* waor Fra Angelico 'ne bezoonder besjeie maan, dee gein persoenlike gruutsegheid haolde oet zien kuns, maar die allein zaog es 'n meneer um God te iere.

## Sjèlderstijl
De werke vaan Fra Angelico behure tot de Vreug Renaissance. Zien sjèlderije, zoewel op paneel es op fresco, zien sterk relizjeus vaan aard door hun oonderwèrp en de plaots boeveur ze bestump waore.

## Musea

De sjèlderije vaan Fra Angelico zien in versjèllende musea te zien, oonder andere in:
* Galleria Borghese in Roeme
* Hermitage in Sint-Petersburg
* Louvre in Paries
* Prado in Madrid
* Vaticaanse musea in Vaticaanstad

## Sjèlderije
Inkel sjèlderije zien:
* *Madonna en keend mèt veer ingele*, circa 1425
* *Reliekkiske mèt Christus en ingele*, 1425-1430
* *De H. Maog en Keend mèt de HH. Dominicus en Thomas vaan Aquino*, 1424-1430
* *De Kroening vaan Maria*, circa 1430-1432
* *De Annunciatie*
* *Heilegeleve vaan [[Sinterklaos|Sint-Nicolaas vaan Bari]]*
* *Madonna en Keend mèt de HH. Domincus en Catharina*
* *Lèste Oerdeil*

## Externe link
* Fra Angelico op Artcyclopedia mèt väöl links
Klaroen

'n **Klaroen** is 'n signaalinstrumint vergeliekbaar mèt 'n trompöt. De klaroen steit gestump in Bb en kump veur mèt ein of gein ventiele. Wienie 't optioneel ventiel weurt ingeduid, steit 't instrumint gestump in Eb. Dit instrumint weurt väölal gebruuk in militaire kappele of korpse. De vörm vaan 'n klaroen kint väöle variaties, vaan de standaard "trompöt-vörm" tot 'ne väöl kortere, mer daan twie kier opgerolde picolo-trompöt vörm. Dèks weure aon dees klaroene drappoo's gehaange, aon de oonderste piep. Neve de gewoen klaroen besteit ouch de basklaroen. Dees klaroen kint nog väöl mie variaties in vörm mer heet in principe 'n vergeliekbare zachte, werme toen es 't euphonium. Inkel vörme zien 'n verlenging vaan de gewoen klaroen, tot 'n kopie vaan 't gewoen euphonium mèr daan mèt slechs ein ventiel. Geleidelijk aon weure klaroene in väöl korpse en kappele vervaange door trompötte en euphoniums, dit kump door de relatief lestige intonatie vaan de signaal instruminte.
SV Austria Salzburg

**SV Austria Salzburg** (voloet *Sportverein Austria Salzburg*) is 'n amateurvoetbalclub oet Salzburg, Oosteriek. Ze woort in 2005 opgeriech, naotot de oersprunkeleke Austria oet 1933 waor euvergenome door Red Bull en umgeduip tot Red Bull Salzburg. Väöl fans voonte tot hun club ze geklaajd waor en beslote ze nui op te riechte.

SV Austria Salzburg speult zien toesmatche in 't UFC-Platz in Salzburg-Nonntal. 't Stadion heet zoeget 1500 plaotse. De clubkleure zien violet-wit.

Door häör anticommercieel doel en attitude kraog de club väöl bijval vaan voetballeefhöbbers oet binne- en boeteland die meinde tot 't modern voetbal te commercieel waor gewore. Mèt deze steun maakde de club 'nen oongezenen opmarsj, en in 2015 promoveerde ze zelfs nao de 't betaold voetbal (Erste Liga). 't Seizoen dao-op kaom de club evels in zwoer financieel probleme. Nao e faillissemint góng ze weer trök nao 't amateurvoetbal.

## Zuug ouch
* FC United of Manchester

## Extern linke
*Officieel site vaan de club
Basiliek (ièretitel)

'n **Basiliek**, 't woord kump van 't Griekse *basilica* (wat keuninklik beteikent), waor oarsjprónkelik  'n geboew mèt de functie van rechplaats of woa mert woort gehoute. Saer de 4e ièw weurt de naam gebruuk veur 'n type christelike kèrk. Eigelik geit 't hie um eine ièretitel dae door de paus weurt toegekènd aan kèrke die gezeen waere es 'n religieus centrum. De paus bevestig dit door 't verliène van de titel. 
Basilieke zint (binne) te herkènne aan 't conopeum ('ne gesjtreepde parasol) en aan 't tintinnabulum ('n tumpklökske)

## Basilicae major
V'r óndersjeije 'n *basilicae major* en 'n *basilica minor*. De majores zint de 4 aartsbasilieke, die alle veer in Roame liegke:  de St. Pièter, de St. Paulus boete de Moere, de Sint-Jan van Lateranen en de Santa Maria Maggiore. 

## Basilicae minor
Bie ander veurbeelde geit 't um 't minortype. Veurbeelde zint: de SleveVrouw van 't Heilig Hart in Zittert (ièrsjte basiliek in Nederland), de  SleveVrouw in Mestreech, de Sint Servaos in Mestreech, de Heilig Blood-kèrk in Meersje, de abdijkèrk van Val Dieu, SleveVrouw in Sjerpenheuvel, de romaanse kèrk gewiejd aan de heilige Wiro, Plechelmus en Otgerus inSint Odiliënberg en saer 2007 de Amalbergakèrk in Zöstere.

## Boewkunde
De basiliek ies ouch 'n bepaalde boewkundige vörm. 

## Externe link
Lies van basilieke op de Nederlandse wikipedia
http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_basilieken
Architect

'ne **Architect** is 'ne boewkundège dae geboewe óntwèrpt. 't Beroep is e besjermd beroep en dat betekent dat 'ne architect an bepaalde väörwaardes qua opleiding mót voldoeë, ieër e zich architect maog neume. 

## Europa

De ópleidinge in de versjillende Europese leng versjille van-èè mae tóch maog 'ne Europese architect in principe in alle EU-leng wèrke. In de praktijk zeunt d'r in èèder laand echter 'n aantal mechanismes wèrkzaam, die in de haand wèrke dat d'r èège maert besjermd wert wat 't óntwaerpe van d'r particuliere hoezeboew aa-gèèt.

## Oetlègk tekening
De tekening hie-naeve is gepubliceerd op 25 mei 1893 in *Teknisk Ukeblad*, 'n toeënaangaevend Noors blad väör boewkundig ingenieurs. De tekening illustreerde 'n nuuj saoërt tekentaofel, die gelieëverd waort dör de firma *J.M. Voith* in *Heidenheim a.d. Brenz* in Zuud-Duutsjlaand. De tekentaofel how 'n aafmaeëting va 1800 bie 1250 mm en 'n totaal huuëgde va 2800 mm. 't Gewicht bedroog 220 kg.
Basiliek (boewkunde)

'n **Basiliek** ies 'n bepaald soort kèrkgeboew. 't Ies 'n lankwerpig geboew, dat verdeild ies in drie of 5 beuke, gesjeije door pilere (pileerbasiliek) of zule. 't Miedesjeep ies hoager en breier en kriet leech door boveleechte. Op 't ing bevink ziech de absis, woa 't miedesjeep gekruus weurt door 'n dweersjbeuk of transep. Zoa óntsjteit 'n T-vörm. Bie 't transep of sjtraolsgewies rónd de koargank bevinge ziech dèks absidiole of sjtraolkapelle.
Aan de ander zie van 't hoofsjeep liek d'n ingank of narthex.

## Basiliek es ièretitel
'n Basiliek kèn ouch 'ne ièretitel zin veur 'n Katholieke kèrk.
Petrarkisme

't 17de ieëwse Petrarkisme is d'r literaire stijl dae nao Francesco Petrarca is geneumd en oeë-in 't verlange nao de perfecte vrow lyrische uitdrukking kriet.
Patrick Süskind

**Patrick Süskind**, *Ambach am Starnberger See* in Beiere, 26 maart 1944, is 'ne Duutsje sjriever. E wont in München, Seeheim am Starnberger See en in Montolieu in Fraankriek.

## Laeve en waerk
Patrick Suskind sjteerde in München en Aix-en-Provence. Ziene vader Wilhelm waor ooch sjriever, vertaler en haat jaore laank gewèrkt es journalist väör de *Süddeutschen Zeitung*. Ziene aowere broor Martin is journalist en waor va 1975 bies 1977 speech-sjriever va Willy Brandt.

Patrick Süskind gèft bekaans gèng interviews en traejt noeëts in de openbaarhèèd. D'r besjteunt bekaans gèng foto's van 'm. E haat versjèjje literair pries geweigerd. De verfilming va *Das Parfum* haat-e lange tied neet toegesjtande. Bie de waeltpremière van *Perfume* op 7 september 2006 waor e neet aanwezig.

### Rossini

Süskind waor co-scenariosjriever van d'r film *Rossini-oder die mörderische Frage, wer mit wem schlief*. D'r film sjpaelt zich aaf in de mediascene en geet uvver 'ne regisseur en 'ne producaent die d'r bestseller *Die Loreley* van 'ne miensjesjoewe dichter, wille verfilme. D'r dichter weigert dit echter, ooch es 'm dao väöl gaeld vör gebaoje wert.

D'r film Rossini zit vool mèt verwiezinge nao reëel persone en plaatsje. D'r dichter in 't verhaol zow d'r co-scenariosjriever Süskind èèges zieë.

## Literair activitète
* *Das Parfum* oet 1985 is in 46 tale vertaald en d'r zeunt mieë wie 15 miljoeën exemplare verkoch. D'r roman waoërt verfilmd dör Tom Tykwer in 2006.
* Scenario's va *Monaco Franz* 1982; *Kir Royal* 1986; *Rossini* 1997; *Vom Zuchen und Finden der Liebe*2005.
* *Kontrabass* is 'ne èènakter monoloog va 1981 en is in 't seizoen '84/'85 mèt 500 väörsjtèllinge 't mèts gesjpäölde Duutsjtalèg sjtök. 't Sjtèèt nog ummer op 't repertoire in Duutsjlaand en internationaal.

## Waerk
* *Kontrabass* 1981
* *Das Parfum* 1985
* *Die Taube* 1987
* *Die Geschichte von Hernn Sommer* 1991
* *Drei geschichten* 1995
* *Uber Liebe und Tod* 2006
Math Schmeitz

**Math Schmeitz** volgde de Sociaal Academie, richting kultureel waerk, in Zitterd en waoërt, nao ènnige jaore in 't welzijnswaerk o.m. es sjtraothookwaerker gewèrkd te ha en redacteur waor van De Limburger, directeur van de Rodahal en 't *Wijngrachttheater* in Kèrkrao. Momenteel is Schmeitz gepensioneerd en wont è Misj. E waor, same mèt Joep Leerssen, es redacteur betrokke bie de oetgaaf *Monografie va [[Rob Brouwers]], grensganger* in 2006. 
Ooch waor e belast mèt de PR van 't *Groeët Limburgs Sjutterfiës* va Maer in 2007.
Sint-Lambrechts-Herk

**Sint-Lambrechts-Herk** is 'n deelgemèngde va Hasselt in Veuchtèg Haspengouw en tèlt roond de 4400 inwuëners.

## Prehistorie
In dit dörp zeunt reste va paolhoezer aa-getroffe. Paolhoezer waoërte geboewd in veuchtige en moerassige sjtrieëke.
Op de grens mèt Alke is 'n miensjelek skelet en 'ne mammoet voonde. De voonste werre in 't natuurhistorisch museum va Brussel bewaard.

## Moos-Herk
't Dörp wert ooch wal *Moos-Herk* geneumd. *Moos* betekent *prat*, *natte groond* ofwaal *moeras*. Mäögelèk geet 't hie um 'n aod toponiem, dat get vertèlt uvver d'r aard van 't laandsjap in soms zelfs prehistorische tieje.
Octaaf

**Octaaf** kènt zin:
*octaaf (muziek), 'ne toansaafsjtand
*octaaf (viering), 'n periode van ach daag woamèt me de viering van 'n kèrkelik fiès verlenk
Michael Everson

**Michael Everson** is 'ne Amerikaans-Ierse taalkundige en 'ne oetgesjpraoëke oondersjteuner va minderhèèdstale, m.n. Keltische tale en 't Samisch. E is 'ne internationaal erkènde expert in 't standarisere van sjrifte va tale en zörgde mèt vör internationaal taalcodes vör tieëntalle minderheedstale. In 2000 kreeg-e d'r Unicode-*Bulldog-pries*. Everson wèrkt specifiek an code-väörsjtèlle väör hierogliefe en Tengwar. Tengwar is 'n dör J.R.R. Tolkien oontworpe sjrif vör de fantasietale Quenya en Sandariens.
Clafoutis

**Clafoutis** is 'n hartig freutgerech dat lauw wert gaeëte. Me kan 't make mèt zoeër eppel, mèt haof-zoeër kaeërsje, mèt proeme of braomele.

## Oorsjprong en etymologie

D'r clafoutis is van oorsjprong 'n gerech oet de Fraanse Limousin en d'r naam sjtamt oet 't Occitaanse *clafotis*, dat is aafgeleid van 't werkwaoërd *clafir* dat *vulle* betekent.

## Bereiding

Sjöl 650-750 gr eppel en sjniej ze in blökskes van 1cm. Bie 'ne kaeërsje- of proemeclafoutis: bie de kaeërsje eventueel de kaeëne d'r oet doeë.

Doeg 50 gr botter in de pan en bak 't freut 4-5 min. en sjtröj da 2 à 3 aeëtlaeëpele soeker d'r op en 2 à 3 theelaeëpele kanieël. Laot 't freut aafkeule.

Driej aeëtlaeëpele blao rozienge waesje en oet laote dröppele.

Doeg 125 gr bloom in 'ne koomp mèt 1 metspeunt zaot, ene aeëtlaeëpel appelsiengerasp, 3 aeëtlaeëpele witte basterdsoeker, driej losgeklopde èjjer en 2 dl mèlk. Reur hieva 'n glad besjlaag en doeg an 't lètste nog 1 dl mèlk d'r bie.

Bebotter 'n vlaamvörm. Doeg appele en rozienge d'r in en doeg 't besjlaag d'r över.

Sjuuf d'r clafoutis get oonder de mèts in d'r op 180C° väörverwermde aove en laot 'm 30 min bakke. Doeg da d'r aove oet en laot d'r clafoutis nog 'n 10 min in 'ne gesjlaoëte aoëve naobakke.

Deen d'r clafoutis lauw op en doeg d'r get poejersoeker op.
Lies vaan rasse en volker in Star Trek

Dit is 'n **lies vaan rasse, volker en aander levensvörm in [[Star Trek]]**:

## Liest vaan versjijninge
*Alle rasse, volker en evt. levensvörm stoon in 't inkelvoud.*

* * = Allein geneump meh neet gezeen 

## Bronne
* Ingelse Wikipedia
* Memory Alpha

## Externe links
* Rasse en culture bie Memory Alpha ''Ingels''
Oliefboum

'ne **Oliefboum**, weitesjappelike naam: Olea europea, familie oleaceae, ies 'ne boum, dae vermoedelik oet Klein-Azië sjtamp. De soort ies zeker al vièrtig ièwe oud. De oliefboum zelf kèn hièl oud were, tot 2000 jaor. Hae greujt hièl langzaam en hae dreug pas nao vief jaor vröchte.

## Oetzeen
De boum haet 'ne griesgekleurde sjtam. Hae kèn tot 10 maeter hoag greuje. De sjpietse blaar zint glad, gries-zilvergreun en doon aan dat van de wie (wilg) dinke. Hie sjtoon ze èvvel tegeneuverein. De klein liechgreun-gael bleumkes sjtoon in trosse.

## Cultuur
De buim, die in cultuur were gebrach, were truukgesjnoeid um de vröchte miè loch te geve en um 'n handzaam plökhuègde te bewèrksjtèllige. 
Door krusinge besjtoon d'r tegewoordig ca 80 soorte.

Veural in de leng rónd de Miedellandse ziè were oliefbuim gekweek. Dèks sjtoon ze op terrasse in de hellinge. Ouch in de subtropische gebiede van Amerika vingk cultuur plaats. In Nederland sjtoon de plante in pöt of kuup. Ouwer plante zouwe 'ne zachte winter kènne euverleve.

## Olief

De vröchte, olieve, zint 'n soort klein pruumkes, mèt 'ne koon (sjteinvröch). 't Vröchvleisj ies eetbaar, meh olieve moete waal ingelag were. Dat kèn gebeure mèt zoawaal ónriepe (greun) es mèt riepe (zjwarte) olieve. De zjwarte zint zachter van sjmaak.

De ougs vingk plaats in 't late naojaor. Tegewoordig gebeurt dat mèt 't oet de boum sjöddele van de olieve, die op 'n gedrappeerd kleid terech kómme.

## Oliefolie
Zoawaal 't vröchvleisj es de koon bevatte olie, dae door peersje weurt gewonne. Koud peersje (extra vierge) geuf de bèste kwaliteit. Deze olie ies kleurloos en weurt in de keuke gebruuk veur o.m. in sjlasauze. De werm gepeersjde olie of twiède peersjing levert olie van minder kwaliteit. Deze weurt toegepas in de zeipindustrie en um te sjmere. 't Peersje gebeurt meistal in 'n oliemeule.

## Oliefhout
't Hout van de oliefboum ies hel en grillig van teikening. Me maak d'r klein veurwerpe van zoa-es sjlabesjtek, broadplanke, eierdöpkes, kumpkes e.d.
Kiezelkoel

'n **Kiezelkoel** ies of waor 'n soort groeve, woa kiezel of grind woort gedolve. Vreuger woort dae kiezel veural gebruuk um haol waeg en ander verbingingswaeg 'n sjtevige en waersjbesjtendig ónderlaog te geve, die besjtand waor tege paerd, karre en wages. 't Reparere en opvölle van oetgesjlete vore van paerd en karre weurt *waeg botte* geneump.

## Woa
De meiste keizelkoele in Limburg zint te vinge op de plaatse woa oats 'n rivier haet geloupe en de kiezel ies blieve liegke. In  Zuud-Limburg vingk me kiezelkoele in  Valkeberg, op Berg, op Sjömmert, in Sjpaubeek, in Sjinveld, in Bocholz, op Ubachsberg, op Kaberg, in Cadier en Keer, in Gronsveld, in Noorbaek, in Sumpelveld , in Vitsje enz. De meiste waore eigendóm van de gemeinte. Controle op werk en gebruuk gebeurde door de kantonnier. In Maes aan de Maas weurt allewiel väöl kiezel gewonne. 

## Óntginning
Mèt 'n gaerd of lange sjtek woort de kiezel op 'n bepaalde huègde in de graaf losgesjtoate en daonao op 'n sjörgskar gelaje en nao de kiezelzeef gevare. Die kiezelzeef waor 'n houte raomwerk mèt wiedmazig gaas woadoor zand, knabbe en kiezel vanein woort gesjeie. Door d'r 'ne sjtek of paol tege te plaatse in sjuinse of rechte sjtand, koes me fien of groof materiaal zeve. Opsjöppe van de kiezel gebeurde mèt de bats of sjöp. De fiene kiezel en 't zand woorte apaart bewaard en verkoch t.b.v. metsel- en betonwerk. Mèt de groater sjtein woorte de plei, de sjprunk en "ónder de poort" geplaveid. Hièl zjwoar knabbe woorte toegepas es sjampsjtein aan de inriejpoort of pilere van boerderieje. Lang sjmaal vörme krege de functie van reinsjtein, die de grenze van 'n perceel aangaove.
Paolhoes

E **paolhoes** is e hoes dat op päöl geboewd is. D'r zeunt in Europa voondste va reste van dit saoërt hoezer bekaand vanaaf 't neolithicum of jonge sjtèètied. In Sint-Lambrechts-Herk, bie Hasselt zeunt reste va 'n paolhoes aa-getroffe.

Paolhoezer waoërte geboewd in vöchtège sjtieëke, wie beemde en moerasse. De hoezer besjermde taege 't water mae ooch taege roofdere of vijandelek gezinde aander sjtamme.

't Paolhoes op 't plaetsje leenks is 'n reconstructie van zoe'n hoes oet d'r broonstied in 't Duutsje Unteruhldingen an de Bodensee.
Clara Fey

**Clara Fey** (14 april 1815, Aoke - 8 mei 1894, Seempelvaeld) waor de sjtichteres van de Orde van 't Erm Kind Jezus.

## Jeugd
Clara Fey waor 't veerde van de vief keender van d'r Aokense textielfabrikaant *Louis Fey*. Häöre vader sjtorf wie ze vief jaor waor. Ze gong in 't oonderwiesinsjtituut *St. Leonard* nao de sjoeël en kroog dao lès van Luise Hensel, die 'ne groeëte invloed op häör en häör klasgenote how.

Clara Fey waor al joonk sociaal geengageerd. Ze trok zich väöral 't lot va waeskeender aan, mae ooch dat va keender va erm owwersj. Mèt d'r greuj van de industrialisatie noom 't aantal keender die oonder erbarmeleke umsjtandèghede laefde in de sjtaej, ooch Aoke, toe.

Mèt de hulp van häöre broor Andreas, dae in 1830 kaplaon van St. Paul in Aoke waor, brach ze 't gesjpreksthema in d'r vreundekreenk van de familie dèk nao de sociale wantoesjtande en d'r waoërt gediscussieerd uvver wie me die verwaarloosde keender helpe moes. Wie Clara Fey in 1830 häör sjtudie aafrondde waoërte de planne concreet gemakd.

## Laeveswaerk
In 1837 richde Fey mèt èège middele 'n sjoeël op vör örm keender, mae die moes ze driej jaor later wer sjlete. In 1842 koes Fey de geboewe van 't Dominicaner kloeëster in Aoke gebroeke.
### Stichting van de orde
Op 2 februari 1844 richde ze mèt de hulp van häöre broor Andreas, dae inmiddels pesjtoeër waor waoëre en d'r bissjop J.T. Laurent de orde van 't Erm Kind Jezus op. 't Doel waor um keender dör oonderwies, mae väöral dör sociaal oondersjteuning bie te sjtoeë en hun kaanse in 't laeve te vergruuëte. 
### Erkenning van de orde
In 1845 kieëme de statute veerdèg en in 1848 erkende d'r aartsbissjop va Kölle de nuuj congregatie.
Op 12 februari 1869 erkende Paus Pius IX de orde. In 1888 bevestigde Leo XIII d'r regel van de Augustiener.
### Dochters von Lommessen
Clara Fey waor good bevreund mèt Anna en Carolien von Lommessen, dochters van d'r Aokense burgemeester J.W. von Lommessen, dae in 1846 Kesjtieël Bloemendaal gól en oeë dis nonne de elitesjoeël vör maedsjes mètsjtichde.

### [[Kulturkampf]]
In 1878 richde Clara Fey in Seempelvaeld 'n nuuj moderhoes, Hoes Loreto, op. Bisjop Laurent moes umwille van z'n sjtaandpeunt ooch oetwieke en waoërt in 1879 d'r hoesgèsseleke va Loreto. Wie de orde nao d'r Kulturkampf wer truuk koes nao Duutsjlaand in 1887, bleef Clara Fey in Seempelvaeld. Ooch Laurent bleef, e sjtorf in 1879 en waoërt in Seempelvaeld begrave. Clara Fey waoërt in 1888 väör de näögende kieër tut Generaal Aöversjte verkaoze.

## Post Mortem
Op 8 mei 1894 sjtorf Clara Fey en ze waoërt in Seempelvaeld begrave. In augustus 2012 is 't sjtoffelek översjot överbrach nao Aoke öm dao herbegrave te waeëre 
In 1858 is 't proces tut zaligsjpaeëking van sjtart gegange. Dat haat bies noe geleid tut de erkenning in d'r graad va Haeldhaftège Däögd op 14 mei 1991 dör Johannes Paulus II.
Ordes van 't Erm Kind Jezus zeunt te vinge in Belsj, Duutsjlaand, Nederland, Engeland, Letlaand, Oostenriek, Sjpanje, Kasachstan, Columbia, Peru en Indonesië.

In Duutsjlaand, Oostenriek, Belsj en Nederland zeunt sjoeële nao häör geneumd.

## Bron
Duutsje Wikipedia.
Mienkathedraal

**Mienkathedrale** zint kèrkgeboewe die door de mienmaatsjappieje in Belsj Limburg geboewd zint in de wieke (cités) die ze veur hun wèrknummersj aanlagte. Dees kèrke were "kathedraal" geneump vanwege de monumentaal oetsjtraoling en de proporties. De mienkathedrale datere oet 't interbellum. Ze zint opgetrokke in baksjtein, behalve de Heilig-Hartkèrk in Winterslag, die in natuursjtein ies oetgeveurd. De kèrke höbbe 'n veur daen tied modern betonskelet. 

De mienkathedrale zint:
*de Heilig-Hartkèrk in Winterslag-Genk 
*de Sint-Barbarakèrk in Eisde-Tuinwiek, gemeinte Maasmechele
*de Christus-Keuningkèrk in Waterschei-Genk 
*de Sint-Albertuskèrk in Zwartberg-Genk 
*de Sint-Theodarduskèrk in Beringe-Mien 

In de cité Meulenberg in Houthale-Helchtere waor ouch 'n mienkathedraal geplend nao óntwerp van Isia Isgout, meh die is noats gerealiseerd.

## Heilig-Hartkèrk Winterslag

De mienkathedraal van Winterslag ies gewiejd aan 't Heilig Hart. Ze woort geboewd van Famennienzandsjtein. 't Neoromaans geboew woort opgetrokke tösje 1923 en 1925 nao 'n óntwerp van arsjitek Adrien Blomme. Hae naom de kèrk van Floreffe, bie Dinant, es veurbeeld. De kèrk haet 'ne paervörmige tore. In 'n nis in de veurgevel sjteit 'n beeld van de heilige Barbara, petroan van de mienwèrkersj. Blomme óntworp ouch de umliegkende cité van Winterslag.


## Sint-Barbarakèrk [[Aësde|Eisde]]-Tuinwiek

De Sint-Barbarakèrk van Eisde-Tuinwiek (of Eisde-Cité) woort óntworpe door Auguste vanden Nieuwenborg. Ze ies gewiejd aan Barbara, de patrones van de mienwèrkersj. Ze dateert oet 1936. De tore liekent op dae van Lissewege en ies 53 maeter hoag. De kèrk ies opgetrokke in roaje baksjtein, en verseerd mèt decoratief metselverbande.  


## Christus-Keuningkèrk in [[Waterschei]]-Genk

Gaston Voutquenne óntworp de Christuskeuningkèrk in Waterschei. De kèrk woort geboewd tösje 1934 en 1936. 't Ies 'n driebeukige kruuskèrk van gaele baksjtein mèt groate vènstere en 'ne hoage sjlanke tore; de architectuur tuènt invloede van art déco. Dom Sébastien Braun, 'ne monnik oet Maredsous, haet 't interieur óntworpe. De kèrk ies saer 2002 besjermp es monument.


## Sint-Albertuskèrk [[Zwartberg]]-Genk

De kèrk van de mien van Zwartberg in Genk woort óntworpe door Henri Lacoste. Ze dateert oet 1939. De kèrk ies van baksjtein, dae gebruuk ies in allerlei decoratieve motieve. De tore ies geïnspireerd op de Sint-Niklaastore in Veurne en de vènstere zint gemaak van kristal van Val-Saint-Lambert in beton.


## Sint-Theodarduskèrk [[Berringe|Beringe]]-Mien

Henri Lacoste óntworp ouch de Sint-Theodarduskèrk in de Beringe-Mien. Ze ies gewiejd aan de heilige Theodardus, biesjop van Mestreech. 

De baksjteine kèrk woort geboewd tösje 1939 en 1943 in neobyzantiense sjtiel. Veur de kèrk bevink ziech 'n atrium mèt galerieje. De vieringtore, mèt baksjteine sjpiets, ies 71,5 maeter hoag en ies hydraulisch versjtèlbaar vanwege verzakkingsgevaor. Achter de kèrk liegke parochiegeboewe in dezelfde sjtiel. De kèrk en umliegkende geboewe zint sins 1985 besjermp es monument en es dörpsgeziech.


## Referenties
Oranje Nassau I

De **Oranje Nassau I** waor de ièrsjte van de 4 kolemiene van de particulier Oranje Nassaumiene (*N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Limburgsche Steenkolenmijnen*). Dees mien loog in Heerle, neve de sjtasie, op 't terrein woa noe 't CBS gevestig ies. 

De Oranje Nassau I waor in productie van 1899 tot 1974. Wie me dees mien wol boewe, houw me 't probleem dat d'r gein meugelikhede waore um de kole te transportere. De Oranje Nassau I woort pas geëupend nao 't gereidkómme van de sjpoorlien Zittert-Heerle, dae d'r op initiatief van Henri Sarolea waor gekómme. De concessie veur de mienboew op dees plaats waor in heng gekómme van de Duutsje familie Honigmann, die de N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Limburgsche Steenkolenmijnen opriechde. 

De Oranje Nassau I houw twiè sjachte. Later ies d'r 'n driede biegeboewd. In de geboewe van sjach II ies allewiel 't Nederlands Mienmuseum gevestig. Diet geboew ies opgenómme in de "Top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten". De twiè hoag sjouwe van de Oranje Nassau I houwe es biename "Lange Lies" en "Lange Jan". Ze woorte in 1976 gesjloop. De productie van de mien waor 31.978.000 ton.

De Oranje Nassau I waor de lètste mien die toegóng, op 31 december 1974. 

## Externe link en brón
*https://web.archive.org/web/20060627225347/http://www.ta.tudelft.nl/coalpage/ON-Mijnen/ON-Algemeennl.htm
Kesjtieël Obsinnich

**Kesjtieël Obsinnich** is 'n kesjtieël in Obsinnich dat, midden-in d'r Euregio Maas-Rien en an d'r raand van 't Laand va Herf en 't toeristisch merk de Voerstreek, tösje Hommerig en Teuve liegkt. 't Kesjtieël hèèsjt al versjèjje decennia *Castel Notre Dame* en beejt al saer aeve lang groepe bies 170 persoeëne oonderdaak en facilitète väör oontdèkking van d'r sjtrieëk. Saer ènnige monde is dis toeristische accomodatie ooch erkaand dör toerisme Vlaandere.
Laren

**Laren** kènt verwieze nao:
* Laren (Gelderland), dörp in de gemeinte Lochem in de Nederlandse provincie Gelderland;
* Laren (Noord-Holland), dörp en gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland;
* Plaatse in de provincies Groninge en Drenthe:
** Noordlaren (Groninge, gemeinte Haren);
** Midlaren (Drenthe, gemeinte Tynaarlo);
** Westlaren (Drenthe, gemeinte Tynaarlo);
** Zuidlaren (Drenthe, gemeinte Tynaarlo).
Wetsjtèè

'ne **Wetsjtèè** is 'ne natuursjtèè dae gebroekd waoërt um metser, sjieëre en ooch zenze of zichte of aander getuug te wette of te sjliepe. In 't Heuvellaand, d'r Voersjtrieëk en 't Laand va Herf gebroekde me daoväör d'r Belzje blow-grieze *coticule*, dae in 'n laankgerèkde roetvörm, in versjèjje maote verkoch waoërt op beväörbèld d'r maart va Aubel. Opvallend zeunt de väöl klèng bleenketige sjtökskes in d'r sjtèè, dae nat gemak zjwart va kleur wert.

## Wette en hare

't Tösjetieds biesjliepe van de zens bie 't mieje va o.m. graas waoërt gedoeë mèt de hulp va sjpuuj en 'ne wetsjtèè, dae da flot in 'ne bepaald ritme um en um in dezelfde richting uvver 't sjniejvlak van de zens waoërt gevraeve. Väör 't richtèg sjliepe an 't èng van 'n miejbeurt waor mieë water nuëdèg en dat waoërt dan och a g'n hoes gedoeë. An 't èng van 't miejseisoen waoërt 'n zens gehaard. Dat gebäörde zittend op 'ne jute zak op d'r groond. De zens waoërt da mèt de sjerpe ziej plat op 'n metale pin - dae è g'n aerd gebowwe waor - mèt platte knoep van ongeveer 2 bie 2 cm, gelag. Mèt 'ne haarhamer wäoërt de zens da wer sjaerp gehaard of geklopt.

## D'r sjliepsjtèè

Väör 't richtig sjliepe van e mets of 'n sjieër gebroekde me 'ne sjliepsjèè dae roondgedriejd waoërt en oonderaa 'ne zeenke bak mèt water how, oeëdör d'r sjtèè nat waort. Dizze sjliepsjtèè how 'n gael kleur, sjtong in 'ne hote sjraag en how 'ne däörsjnit va ongeveer 'ne haove bies 'ne gaanse meter. D'r sjtèè koes in bewaeging gezat waeëre es wie op de aafbeelding te zieë is. De mètste sjliepsjtèng howwe alling 'ne zjwöngel an d'r ziejkaant. Ene persoeën heel da 't mets mèt de sjerpe ziej taege d'r sjtèè en 'ne andere driejde an d'r zjwöngel.
Amerikaanse kèrkhof Henri-Chapelle

D'r **Amerikaanse kèrkhof Henri-Chapelle** liegkt tösje Aubel, Plombières en Kapel (Henri-Chapelle) óp de huuëgde in de provincie Luuk. Óp dizze kèrkhóf zeunt 7989 Amerikaanse sóldaote begrave, die tiedens d'r Twiede Waeltkrèèg väörnamelek bie 't Ardenneroffensief sjneuvelde. Op de aafbeelding is 't mónumaent te zieë, mèt rechs 'n informatieruimte en leenks 'n bezinningskapel. Op de pilaere zeunt name van gesjneuvelde soldaote gegraveerd. 't Staandbeeld is 'n beeld van d'r aartsèngel Gabriël dae de gesjneuvelde 'ne lauwerkraans toewèrpt. Achter 't monumaent bevindt zich d'r kèrkhóf mèt de doezende witte carrara-marmere kruutser.

D'r kèrkhóf liegkt op Amerikaanse groond, mae väördat d'r groond däör de Belzje regering gesjoonke waoërt es daank väör de bevrijding, waor dit 'n dèèl va Hommerig.

An de överziej van d'r waeg - dus achter d'r fotograaf van de aafbeelding - haat me 'n good oetzich över de U-vörm van 't Laand va Herf. Die U-vörm is typisch väör dale die in iestieje dör gletsjers zeunt óntsjtande. De Berwien óntsjpringt hie in 't buurtsjap *De Birven*.