open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brojne beer

De **brojne beer** (*Ursus arctos*) is e zoogdier oet de orde roufdiere (Carnivora) en de femilie bere, wat in diverse oondersoorte in Europa, Azië en Noord-Amerika veurkump. Wie de mieste bere is heer groet, omnivoor en kin heer op zoewel twie es veer pu loupe. De brojne beer kint diverse oondersoorte, boe-oonder d'n Euraziatische brojne beer, de Kodiakbeer (op de Kodiakeilen) en de grizzlybeer (op 't vasteland vaan Noord-Amerika). De Amerikaanse oondersoorte zien pas oontstande nao de lèsten iestied, wie de brojne beer de Beringlandbrögk euverstaok. De soort is bezunder verwant aon d'n iesbeer (*U. maritimus*) en aon d'n oetgestorven holebeer (*U. spelaeus*). Heer leef bij veurkeur in 't bos, meh is (in vergelieking mèt aander bere) rillatief opportunistisch in zoewel zien leefumgeving es zie dieet.

Um zien krach is heer sinds iewe door de mins gevrees en bewoonderd; heer trejt in väöl verhaole op. Dezelfde mins heet häöm evels sterk bejaog en väöl vaan zien leefumgeving en ete aofgepak, zoetot heer in diverse len is oetgereujd. In Wes-Europa en zelfs Noord-Afrika kaom heer vreuger algemein veur (ouch in Nederland en 't Belsj), meh allewijl is heer dao beperk tot respopulaties in de Pyreneeë, Alpe en Appenijne. In Noord- en Midde-Europa is heer nog in groeter gebeje te vinde (Scandinavië, de Karpate, meh ouch dao is 'r zeldzaom. Dèkser kump 'r veur in Rusland, Turkije en Centraol-Azië. De grizzlybeer is gooddeils beperk tot Alaska en Canada; in de 48 aw staote is 'r gooddeils oetgestorve, in Mexico gans.
Nagelsjrif

't **Nagelsjrif** (vernederlands *spiekersjrif*, verduits *kielsjrif*) is eint vaan de ajdste sjrifte op de wereld. 't Oontstoont kort veur 't begin vaan 't daarde millennium veur Christus oet pictografisch protosjrif en woort in ierste instantie gebruuk veur 't sjrieve vaan 't Soemerisch. 't Oontwikkelde ziech in de volgende iewe via e logografisch sjrif tot e syllabisch sjrif. Ouch woorte de teikes gestileerd in 'ne vörm dee rappeleert aon wigke (*Keilschrift*, *cuneiform*) of negel (*spijkerschrift*). Zoe'n vörm lete ziech gemekelek make in de kleitablètte boe-op me sjreef.

Aander taole in en um Mesopotamië naome 't systeem euver, iers 't Akkadisch, daan 't Eblaïtisch, Elamitisch, Hattisch, Hethitisch, Hoerritisch, Luwisch en Oerartisch. 't Karakter vaan lèttergreepsjrif pasde väöl vaan die taole evels minder good. 't Aajdperzisch en 't Oegaritisch gebruukde daorum wel (sommege) teikes vaan 't nagelsjrif meh gaove compleet aander weerdes draon. Mèt 't oetsterve vaan 't laat-Akkadisch kort nao 't begin vaan de jaortèlling raakden 't nagelsjrif boete gebruuk.

De oontciefering vaan 't nagelsjrif voont plaots in de negentienden iew. Umtot Perzisch 'n levende taol is, waor de oontciefering vaan de Aajdperzische tekste 't gemekelekste. Dit lökde in stepkes tot oongeveer 't midde vaan d'n iew. Daonao kós me, mèt de dreitaolege Behistuninscriptie, ouch 't Akkadisch en Elamitisch oontciefere. Akkadisch waor (es Semitische taol, die verwant is aon diverse daan al good bekinde taole) nog rillatief gemekelek te begriepe, 't Elamitisch waor lesteger. Ouch 't Soemerisch stèlde väöl wetensjappers veur raodsele, veural door zien taolkundege rariteite; door 't groet aontal tekste (boe-oonder väöl twietaolege mèt 't Akkadisch) kaom me dao ind negetienden iew ouch oet.

Nagelsjrifteikes weure allewijl allein nog in wetensjappeleke contex gebruuk. Me heet de teikes opgenome in Unicode, zoetot ze allewijl zoonder kunsgrepe op de computer te leze zien en me, zoe me wèlt, ouch drin kin type en databases demèt kin aonlègke.
Ieredevisie 2017/18 (hierevoetbal)

**2017/18** waor 't 62e sezoen vaan de **[[Ieredevisie (hierevoetbal)|Ieredevisie voetbal veur manslui]]**. De competitie begós op 11 augustus 2017 en indegde op 5 mei. Daonao volg tot 20 mei de naocompetitie. Nui in de Ieredevisie  zien VVV-Venlo, wat ziech op 14 mei 2017, nog veur 't kampioensjap, verzekerde vaan promotie, en NAC Breda, wat via de naocompetitie promoveerde.

't Is veurluipeg 't lèste sezoen boebij de landskampioen ziech otomatisch veur de grópsfaas vaan de Champions League plaots. Vaanaof 't sezoen 2018/19 moot de kampioen barraasjmatche speule tege 'n aander club.

Kampioen woort PSV, wat op 15 aprèl 2018 d'n insegsten concurrent Ajax in e direk duel versloog. Op 29 aprèl woort bekind tot FC Twente, in 2010 nog landskampioen, zouw degradere.

## Clubs
De volgende clubs dege mèt aon de Ieredevisie 2017/18:

## Wèdstrije





## Stand

;Opmerkinge
* FC Twente maag tot en mèt sezoen 2018/19 neet aon Europees voetbal mètdoen. Zoedoende is 't ouch oetgeslote vaan de naocomptetitie veur Europees voetbal.
* De winner vaan de KNVB-beker struimp direk in de daarde veurrunde vaan de Europa League in, tenzij 'r bij de ierste twie indeg. In dat geval krijg de nómmer drei 't ticket. Wienie de bekerwinner bij de nómmer 3-7 zit, sjuif de res vaan 't systeem ein plaots nao oonder.

## Rifferenties
Sotsji

**Sotsji** (Roessisch: Сочи, *Soči*) is 'n Roessische sjtad in 't zude va Kraj Krasnodar, get noardelig va g'n grens mit Abchazië. Zie ligk aa g'n Zjwate Zieë, op de oetluëpesj van 't Kaukasusgebirgde. In 2010 hat zie 343.334 iwuënesj. Vólges de letste vólkstellóng van 2002 is 67,5% va de bevölkeróng etnisch Roessisch en guëf 't 'n groeëte minderheed Armene van 20,2%. 

Sotsji is ing va de bekangste Roessische badplaatsje en hat e subtropisch klimaat. De kössjtroak weëd óch de "Roessische Rivièra" genumt. In 't Sovjet-tiedpèrk zint hei vöal hotels en resorts geboewd. 't Toerisme floreert hei nag ummer. De agglomeratie *Groeët-Sotsji* is 147 kilometesj lang en weëd de langste sjtad va g'n welt genumt, meh feitelig besjteet zie oet mieërdere plaatsje parallel aa g'n kös. Dees agglomeratie lup va de reveer de Sjepsi bis aa g'n Psou, die óch de grens is mit Abchazië.

In 2014 vónge i Sotsji de Olympische Wintersjpieële sjtat. 

## Extern links

*Website va g'n sjtad Sotsji (Roessisch)
Greune Luiper

De **Greune Luiper** is de naom vaan 't projek wat zal veurzien in de gehiele herinriechting vaan 't A2-trajek in Mestreech. De mies ziechbare oonderdeile zien d'n dobbellaogs Keuning Willem-Alexandertunnel tösse de krusing mèt de Terblieterweeg bij stadion de Geusselt en 't Europaplein en de umbow vaan d'n awwe, bovegrondse, A2 tot 'n 5 km lang laon, die zal loupe vaan 't Europaplein tot in 't boetegebeed tösse Mestreech en Meerse. In 't bovegrondse gebeed zal 'ne mix vaan greun, woeninge, winkels en horeca weure gerealiseerd. 't Projek doort tot 2026.

## Oersprunk
In de jaore 60 vaan d'n twintegsten iew woort d'n A2 es stadboulevard aongelag. In de jaore 80 en 90 deeg Riekswaterstaot oonderzeuk um de weeg aon te passe, um de leefbaarheid langs de weeg, de doorstruiming en de bereikbaarheid vaan de stad te verbetere. Oeteindelek woort in 2006 'n samewèrkingseuvereinkomst tösse Riekswaterstaot, Provincie Limburg, gemeinte Mestreech en gemeinte Meerse geteikend um te koume tot ei plan veur stad en weeg. In 2009 woort gekoze veur 't plan Greune Luiper vaan 't consortium Avenue2.

## Oonderdeile
* Oondertunnelling vaan d'n A2 (opegestèld in december 2016)
* Parklaon bovenop d'n tunnel (start in 2017)
* Volledeg verknuipe vaan d'n A2 en d'n A79 (groetendeils gerealiseerd in zomer 2014)
* Verbindingsweeg tösse d'n A2 en bedrieveterrein Beatrixhave (gerealiseerd in zomer 2014)
* Mie greun en recreatie in de Landgoederezone (gerealiseerd)
* Verbetering functie Viaductweeg (realisatie in 2017)
* Nuie stadsentrees bij Geusselt en Europaplein
* Nui centrum veur Mestreech-Oos

## Links
* A2 Maastricht
* De Groene Loper
Colombiaanse peso

D'r **Colombiaanse peso** (Sjpaans: *Peso Colombiano*; valutateke: *COL$*, officieel gebroek me nor 't $-teke) is de valuta va Colombia. Vruier woar inne peso 100 centavo, meh vaweëge de inflatie weëd dees ungereeheed neet mieë gebroek. De pesomunte woeëde in 2002 oet de circulatie gebrach, mar woeëde in 2012 ópnuits in umloop gebrach.
Dees weëde seër dat joar gemaak va twieë metale en zint besjikbaar in 50, 100, 200, 500 en 1000 peso. 't Pepeergeld is besjikbaar in 1.000, 2.000, 5.000, 10.000, 20.000, 50.000 en 100.000 peso.
A3 (Belsj)

D'r **A3** is 'n Belsje autobaan die de hoofsjtad Brussel mit Luuk en d'r A44 bei g'n Dütsje sjtad Oake verbingk. Bei 't Oakese sjtadsdeel Lichtenbusch geet 'r de grens uëver. De autobaan is ungerdeel va d'r E40. D'r 136 kilometer langen A3 vurmt e wichtige oeës-wessjakel op 't Belsj en is 'n autobaan die ungerdeel vurmt van 't radiaal weëgnetwerk rongelum Brussel. De autobaan begint in 't oeëste va Brussel en lup wieër via Leuve richtóng Luuk, oeë zie bei 't Knouppunt Loncin mit d'r A15 krüts. 't Twieëde sjtök heësj de "Autoroute Roi Baudouin" en betref 't sjtök t'n oeëste va g'n sjtad Luuk, dat durch 't Lank va Herf lup. De letste kilometesj ligke i g'n Platdütsje Sjtrieëk en i g'n Dütsjsjproakige Gemingsjap. De verkieërsdoele weëde vanaaf Wellekete op 't Dütsj wiergegeëve. 

Tusje Herf en Walhorn ligk parallel neëve d'r weëg 't gleis va g'ne HSL 3, dat Luuk mit Oake verbingk. 

## Gesjichde
De ieësjte planne vuur d'r A3 sjtamme oet de joare '50. 't Sjtök tusje Oake en Luuk woeëd same mit d'r A13 in 1964 veëdig unger d'r naam Autoroute Roi Baudouin. 't Tracé Luuk-Brussel woeëd tusje 1969 en 1973 aagelag. 

## Trajekuëverzich

## Trivia
Tusje Tienen en Waremme (*Borgworm*) passeert de autobaan aafwisselend Vlaamsj en Waals grónkgebeed, durchdat zie vriej rech durch 't grensgebeed lup, dat grillige grenze hat. Óch lup zie vuur sjlechs e paar kilometer durch de provincies Waals-Brabant en Belsj Limburg, dewiel de res va g'n autobaan uëver 't grónkgebeed va Vlaamsj-Brabant en provincie Luuk lup.

## Galerie

Plaetje:A3-Ring-StevensWoluwe.jpg|D'r A3 bei Sint-Stevens Woluwe
Plaetje:A3_(Belgium)_-Liège.JPG|'t Daal va g'n Maas
Plaetje:EchangeurCheratte.JPG|Knouppunt Cheratte
Plaetje:Viaduc_de_Cheratte.jpg|Viaduc de Cheratte
Plaetje:A3_Herve.jpg|Kót bei Herf
Plaetje:HSL3ViaducDeRyuff02.JPG|Ruyfftalbrücke
Plaetje:A3sortie38.JPG|Afsjlaag Eupe
Plaetje:E_40_-_Hauset.jpg|Aafsjlaag Eynatten


## Externe links

*Gesjichde va d'r A3-E40 op Wegen-Routes.be
Meierijstad

**Meierijstad** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant, die op 1 jannewarie 2017 is gevörmp oet de gemeintes Schijndel, Sint-Oedenrode en Veghel. De gemeinte is geneump nao de Meierij, e deil vaan Noord-Braobant boe de gemeinte e groet deil vaan geit besloon. Hoofplaots vaan de gemeinte weurt Veghel.

## Kerne
De gemeinte umvat de volgende kerne umvatte (Braobantse naome tösse häökskes, volges 't plaotselek Meierijs dialek en in de Braobantse rifferentiespèlling): Boerdonk (*Boerring*), Boskant (*D'n Boskant*), Eerde (*D'Eerd*), Erp (*Èrp*), Keldonk (*Kélling*), Mariaheide (*Mariahei*), Nijnsel (*Nènzel*), Schijndel (*Skèndel*), Sint-Oedenrode (*Rooi*), Veghel (*Vèchel*), Wijbosch (*Wéépes*) en Zijtaart (*Zijtert*). 't BAG hèlt 't bij veer kerne: neve de drei aw gemeintehoofplaotse is dat allein Erp.

## Karakter en cultuur
't Groondgebeed vaan Meierijstad is, in weerwèl vaan de naom, vaanajds neet ech steidelek. Wel zien diverse dörper in de loup vaan d'n tied versteidelek. Sint-Oedenrode en Veghel hadde oonder 't ancien régime al aoneingeslote bebouwing en daomèt e min of mie steidelek karakter. In de loup vaan d'n twintegsten iew zien dees plaotse, wie ouch Schijndel, oetgegreujd tot wat me noe klein stei neump. Allewel tot me hei wel gemigreerde steidelinge oet Den Bosch en Indhove vint, is 't veur e groet deil de eige bevolking die hei woent.

### Dialek
In alle kerne vaan de gemeinte Meierijstad is 't Meierijs inheims, 'n Oos-Braobants dialek wat ziech oonder mie kinmerk door 'n verkorting vaan lang klinkers en 't behajd (of de herinveuring) vaan de cluster *sk-* (boe 't Limbörgs *sj-* of *sch-* heet, en de aander Braobantse dialekte gemeinelek *sch-*).

## Politiek
### Börgemeister
De woernummende börgemeister vaan Veghel, Marcel Fränzel, is veurluipeg ouch es börgemeister vaan Meierijstad aongestèld. Fränzel had ieder al ervaoring es börgemeister vaan Woensdrecht en woernummende börgemeister vaan Noord-Beveland.

### Raod
Op 23 november 2016 woorte in Meierijstad alvas verkezinge gehawwe. Groete winner waor de lokaol partij TEAM Meierijstad.

## Rifferenties


## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Olympische Zomerspeule 2021

De **[[Olympische Speule|Speule vaan de XXXIIe Olympiaad]]** waore gepland vaan 24 juli tot en mèt 9 augustus 2020 in de Japanse hoofstad Tokio. De Speule woorte touwgeweze op 'n zitting vaan 't IOC vaan 7 september 2013; Tokio won heibij dudelek vaan concurrente Istanbul en Madrid. 't Weurt d'n twiede kier tot dees stad de Speule organiseert; ieder deeg ze dit al in 1964. Daobij had 't land ouch al twie kier de Winterspeule (in 1972 en 1998). Sporters zalle deilnumme in 324 eveneminte in 47 disciplines vaan 33 sporte. Me verwach mie es 12.000 atlete.

Door de COVID-19-oetbraok, die in miert vaan dat jaor d'n umvaank vaan 'n wereldwij pandemie kraog, oontstoont discussie of me de Speule wel mós hawwe. 't Waor jummers neet zeker of de oetbraok daan zouw gestop zien, en de veurbereiing vaan väöl sporters zouw compleet in 't gedraank koume. 't NOC vaan Canada besloot de Speule te boycotte es ze op de geplande data zouwe gehawwe weure; aander len euvervogen 'tzelfde. Op 24 miert besloot 't IOC daorum, in euverlègk mèt de Japanse regering, veur de Speule ei jaor oet te stèlle. De nui data weure 23 juli tot en mèt 8 augustus.

## Rifferenties
Ieshockey

**Ieshockey** is 'ne wintersport gespäöld op 'n iesbaon, mèt twie teams vaan zès speulers (einen doelmaan en vief veldspeulers) op sjaatse. Doel is um 'ne rubbere sjief, de *puck*, in 't doel vaan d'n aander te kriege. Heiveur heet me 'n oor d'n tied, ingedeild in drei periodes vaan 20 menute. Liefelek contak is touwgestande um de puck aof te pakke; in 't bezunder de *body check*. De sport is oontstande oet veldhockey en kraog ind negentienden iew vaste vörm in Canada. Dao is 't in feite de nationaole sport; dit land heet ouch 't mieste sportief succes. Wijers is de sport ouch populair in de Vereinegde Staote, in Midde- en Oos-Europa en in Scandinavië. In die len versteit me oonder *hockey* zoonder mie gemeinelek ieshockey in plaots vaan veldhockey. Topclubs oet Canada en de VS speule in de National Hockey League (NHL), die oet Oos-Europa in de Continentaole Hockeyliga (KHL). De sport weurt gereguleerd door de IIHF. Ieshockey is sinds 1920 Olympisch; al laanger es tot 't apaarte Winterspeule gief. De Olympische Speule zien 't veurnaomste platform boe-op interlandieshockey weurt gespeuld. De sport weurt gepreze um zie hoeg speultempo en naovenante aontrèkkelekheid veur de kieker, meh krijg väöl kritiek um 't rouw speul en 't groet aontal blessures wat dat oplievert. Me moot ieshockey neet verwarre mèt 't geliekaardeg oetziend bandy.
Lobberich

**Lobberick** (Nederlands: *Lobberik*; Duuts: *Lobberich*) is 'n sjtadsdeil en dörp in de gemeinte Nettetal, kórt euver de grens. Beej Lobberick hure ouch de kèrne Sassenfeld, Dyck en Bocholt.  

## Landsjap en netuursjoeën
Lobberick ligk in 't daal van 't reveerke de Nette, op 'n hoeëgte van óngevaer 50 meter. In 't daal ligke mierdere wiejers en vingk me brookbösje. Dit daal wuurt ömgaeve daor leech heuvelechtig terrein, det bedèk is mit löss. 't Landsjap is euverwegend agrarisch, mit sjtökke misjbösj. Nao 't zude toe ligke de Süchtelner Höhen, 'ne sjtuwwal, dae tot 90 meter hoeëg is.

## Gesjiedenis
Lobberick woort veur 't ieërs in 988 es "Lubbruch" vermèld. In 1802 begós heej de textielindustrie (veural fluweel en ziede) en in 1880 woort d'n ieërste mechanische waefsjtool in gebroek genaome. Wies in de jaore '70 wèrkde heej nog vuul arbeiders in dees industrie en waor de plaats waereldwied bekènd vanwaege de fluweel- en ziedeproductie, mer kórt d'r nao góng 't hel achteroét. In d'n Twieëde Waereldaorlog waor in Lobberick de Luftwaffe gevèstig. Op 2 mieërt 1945 woort 't bezèt daor Amerikaanse troepe es óngerdeil van Operatie Grenade. Nao d'b Twieëde Waereldaorlog woort de metaalindustrie belangrieker, waorónger sanitair en carburateurs. Ouch woorte heej modelsjpaorbane geproduceerd. 

Lobberick kreeg in 1964 sjtadsrechte, mer zès jaore laoter woort de gemeinte ópgegaeve en samegeveug mit Kaldekerke, Breyell, Hinsbeck en Leuth tot de niej gemeinte Nettetal. Dees niej gemeinte kreeg de sjtadssjtatus. 

## Bezeenswaardighede

* Sint-Sebastiaankèrk, van 1893 (zie is de dreej nao groeëtste kèrk van 't bisdom Aoke)
* Sint-Jozefkèrk (1450-1470, 1642, 1818)
* Kesjtieël Bocholt
* Kesjtieël Ingenhoven
* Watertaore
* Diverse häöf, waegkruus, kapelkes
* 't *Marienhospital* mit kapel

## Trivia
De luuj van de ömliggende gemeintes vónge dat de Lobberickers zich verhaeve veulde. Heejveur gebroekde me de tèrm "Lobbericker Wenk". D'n oersjprung heejvan loog in de tied dat Lobberick economisch welvarender waar es de ömliggende gemeintes.

De luuj van Lobberick wure dök ouch "Wenkbülle" geneump, wie de luuj van Haerle. De Lobberickers zeen dit aevels neet es ein beleidiging.

## Naobeejgelaege kèrne
Leuth, Hinsbeck, Söktele (gemeinte: Vieërse), Dülken (gemeinte: Vieërse), Boisheim (gemeinte: Vieërse), Breyell.

## Zöstersjtaej
*Caudebec-en-Caux

## Externe links
* Lobberick op de website van Nettetal
* Heimatverein Lobberland

## Referenties
*Dit artikel baseert zich op 't corresponderende artikel [https://de.wikipedia.org/wiki/Lobberich op de Duutsje] en de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Lobberich Nederlandse Wikipedia].*
Grebbeberg

De **Grebbeberg** is 'nen heuvel in de Nederlandse gemeinte Rhenen (provincie Utrech), gelege aon de grens mèt Gelderland tösse de stei Rhenen en Wageningen. Heer maak deil oet vaan d'n Utrechsen Heuvelrögk, boe 't de zuieleksten heuvel vaan is. D'n heuvel is 52 meter hoeg vaanaof zieniveau. In 't zuie struimp de Nederrijn delaanks; door erosie is de zuidkant zier steil gewore. De weskant is deils bebouwd; hei vint me oonder mie de zoo Oudehands Dierenpark. D'n ooskant is veural aon de basis rillatief steil (7%) en daorum geleef bij fietsrenners. Daoneve heet dit stök 'n hoege netuurweerde en gief 't dao bezundere flora. In mei 1940 voont hei de slaag um de Grebbeberg plaots boebij 't Nederlands leger de Pruse drei daog laank wis tege te hawwe. E monumint en 'n iereveld bovenop de berg rappelere dao-aon.

## Gesjichde

D'r naam va d'r Grebbeberg is aafgeleid va "Grebbe" of "Bisschop Davidsgrift", 'ne vuurloper van 't Valleikanaal, dat hüts durch d'r Geldesje Vallei sjtruimt. Dit kanaal kam oet i g'n Nederrijn, aa g'n voot va d'r heuvel. 

Archeologische forsjóng hat aagetoeënd dat d'r Grebbeberg al 2.000 v. Chr. fortificaties houw. 't Guëf 'ne ringwal mit 'n druëge grach, d'r "Heimenberg". Dees sjtamt vermuijelig oet d'r zeëvenden ieëw. Wat de functie van dit boewwirk woar, is nag unbekank. 't Kan zich hangele um 'n fortificatie va de Franke teëge de Frieze, meh dit kan óch good angesjum zing.

## Topografie

* 'n Topografische kaat va g'ne Grebbeberg en de doaneëve geleëge Blauwe Kamer (december 2015). Klik op 't bild um 't te vergroeëte.*

## Referenties
Dit attikel baseert zich op 't corresponderend attikel op de Nederlandse Wikipedia en is groeëtedeels samegevat.'' 

## Weblinks

*Website van 't Utrechts Landschap
SpaceX

**SpaceX** (officieel **Space Exploration Technologies Corporation**) is 'n Amerikaans ruimtevaartbedrief wat is opgeriech in 2002. Het hoofkerteer is gevesteg in Hawthorne, Californië.

SpaceX is opgeriech door Elon Musk, mèt-opriechter vaan Paypal. In 2006 investeerde heer $ 100 mieljoen vaan zien eige geld in 't bedrief.

## Oontwikkeling

In ierste instantie is gewèrk aon de oontwikkeling vaan de Falcon 1, 'n ein-motorege rakèt. Nao 3 mislökde lanceringe in 2006, 2007 en 2008 lökde 't oeteindelek in 2008 en 2009 'n vrach in 'n baon um de Eerd te bringe. 

Heinao is me gestop mèt de Falcon 1 um ziech touw te lègke op de Falcon 9. Dees rakèt gebruuk 9 Merlin-1C motors in d'n iersten trap en in 2010 lökden 't es ierste privébedrief um 'n capsule ('t Dragon-ruimtesjeep) in de ruimte te bringe en weer te laote trökkiere op Eerd (via 'n landing op zie). Op 24 mei 2012 lökden 't um 'n Dragon-capsule te koppele aon 't ISS (de koppeling woort oetgevoerd door André Kuipers).

Nao vief lanceringe vaan de Falcon 9 v1.0 woort de nuie Falcon 9 v1.1 in gebruuk genome. Dees rakèt is 'n stök groeter (68,4 ipv 58,9 meter) en gebruuk de nuiere Merlin-1D motors, die 60% mier krach lievere.

Dees versie woort opgevolg door de Falcon 9 v1.1 FT (Full Thrust), woebij de motors weer 20% krachtiger woorte. D'n twieden trap woort 2 meter langer. Ouch woort d'n iersten trap oetgerös mèt landingspuu. Heidoor woort 't meugelek um d'n iersten trap trök te laote kiere naor Eerd en te laote lande (op land of op zie op 'n drone-sjeep). D'n ierste kier in de historie tot dit lètste gebäörde waor op 22 december 2015.

## Touwkoms
SpaceX is drök bezeg met de dooroontwikkeling vaan de Dragon-capsule zoetot die ouch gebruuk kin weure um lui te vervoere. Daoneve is me bezeg mèt de oontwikkeling van Dragon 2, boemèt 't meugelek moot weure om ouch op land te lande en oeteindelek op Mars. 

Daoneve weurt 'n väöl sterkere rakèt oontwikkelt, die me Falcon Heavy neump. In princiep besteit die oet 3 aonein gekoppelde ierste trappe vaan 'ne Falcon 9 (zuuch 't euverziechspleetsje heibove). De ierste tesvlöch vaan Falcon Heavy steit veur begin 2018 op de planning.

Veur de weiere touwkoms is me bezeg met 't zoegonaomde Interplanetary Transport System. Heimèt moot 't meugelijk weure um 100 passagiers te verveure nao Mars. 't Gehiel besteit oet 'n boosterrakèt, 'n ruimtesjeep en 'n tanksjeep (wat zjus zoe oetzuut wie 't ruimtesjeep). De booster mèt 't ruimtesjeep weurt iers gelanceerd. 't Ruimtesjeep blijf in 'n baon um de Eerd, boenao de booster weer zal lande op Eerd en weer gelanceerd zal weure mèt 't tanksjeep. 't Tanksjeep zal 't ruimtesjeep bijtanke en daonao weer lande op Eerd. 't Ruimtesjeep kin daonao aon zien reis beginne nao Mars (of meugelek nao aander planete).
Egyptisch

't **Egyptisch** (otonieme *<span style=ursor:help" title="Egyptologische transcriptie">r n km.t</span>* en ϯⲙⲉⲧⲣⲉⲙⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ *timetrem en chemi*) is 'n Afroaziatische taol die vaanajds gesproke woort in Egypte, dat wèlt zègke aon d'n onderluip vaan de Nijl. De taol is gooddeils oetgestorve, al is ze nog wel in beperk gebruuk (veural es liturgische taol). De taol is bekind vaanaof zeker begin daarde millennium veur Christus en heet daomèt de laankste sjriftraditie vaan alle taole op de wereld. 't Groetste deil vaan zien historie woort 't Egyptisch mèt inheimse sjrifte gesjreve: hiërogliefe, hiëratisch sjrif en demotisch sjrif; in zien lèste faas woort 't mèt Griekse lètters opgesjreve en geit me vaan **[[Koptisch]]** spreke. 't Egyptisch heet of had veur zoewied bekind allein wij verwante.
Donaudelta

De Donaudelta (*Delta Dunării* in 't Roemeens) is mit 'n oppervlakdje van 3446 km² de groeatste Europese reveerdelta. De delta bevindj zich groeatendeils in Dobroedzja, Roemenië; 'n kleiner deil lik in Odes'ka oblast', Oekraïne. 't Gebied is riek aan bosse, maere, moerasse en dune, mit ströimkes en geule die oetmónje in de Zwarte Zieë. Mieër es 1200 versjillende plante, 300 saorte veugel en 45 saortn zeutwatervisse kómme d'r veur. 't Gebied is 'ne belangrieke trekhalte en bröiplaats veur veugel.

De delta is óngerdeil van 't Miens en Biosfeerprogramma van de UNESCO en steit op de Waerelderfgoodlies. Ongeveer 2733 km² natuurgebied wuuertj besjermp en mieëdere kwetsbare stökke zeen geslaote veur 't publiek.

d'r Wone ongeveer 15.000 miense, die door de visserie en de landjboew in häör laevesóngerhaaj waere veurzeen. Hiebie wuuertj gebroekgemaak van traditionele houtere kajaks. 't Euverdeil van de inwoners zeen Roemene mer d'r is ouch 'ne omvangrieke gemeinsjap van Lipovane. Dit zeen afstammelinge van Russe die de Aaje Rite aanhónge en in 1772 vlöchte veur 't regime van tsaar Peter de Grote om godsdeenstige vervolging te veurkómme. 't Belangriekste centrum van Lipovaanse gemeinsjap in 't Oekraïense deil van de Donaudelta is Vilkove.

Eder jaor wuuertj de delta 40 maeter breier, es gevolg van 't alluvium det door de Donau langs de reveer wuuertj gedeponeerdj. Dit maak de delta oeters dynamisch.
Bisjkek

**Bisjkek** (Kirgizisch: *Бишкек*; vreuger *Pisjpek* en *Froenze*) is de hoofsjtad van 't Centraal-Aziatische Kirgizië. Doaneëve is zie mit 937.500 iwuënesj (2015) de groeëtste sjtad. De tusje 750 en 900 meter hoeëg ligkende sjtad is wieër 't economisch, koeltoereel, politiek en wetesjappelik hat van 't land. Bisjkek gild óch as wichtig verkieërsknooppunt van Kirgizië en zie is 'n zelfsjtendige politieke einheed binne 't land.

De sjtad is betrekkelig jóng en hat doadurch wenig ouw, monumentaal geboewer. 't Hat waal 't typisch Sovjet-sjtraatbild behaote: brei weëg, groeëte parke, markante Sovjetgeboewer en twieë prominente sjtandbilder va Lenin en Froenze sjtoa hei. In 't Sovjet-tiedpèrk heësjde de sjtad Froenze, ter ieëre va d'r bolsjewiek Michail Froenze. In 1991 woeëd d'r naam wier umgeduip noa "Bisjkek".
Elizabeth II

**Elizabeth II**, officieel *Elizabeth Alexandra Mary* (Lónde, 21 april 1926 - Balmoral, 8 september 2022) waor van 1952 bis häören doed in 2022 de keuningin van 't Vereinig Keuninkriek, Canada, Australië en Nuuj-Zielandj. Zie waor ouch sjtaotshoof van de zoegeneumde "Commonwealth Realms", de euverziese gebeje die ónaafhenkelik woorte nao häör aantreije. Bie häören doed waore dat nog Jamaica, de Bahama's, Grenada, Papoea-Nuuj-Guinea, de Salomonseilenj, Tuvalu, Saint Lucia, Saint Vincent en de Grenadines, Antigua en Barbuda, Belize en Saint Kitts en Nevis; diverse anger lenj waore bie ónafhenkelikheid ouch monarchieë meh verangerde tiejens häör laeve in rippublieke. Zie waor de veerde monarch van de Windsor-dynastie.

In 2012 veerde zie häör diamante jubileum es vorstin. Saer 9 september 2015 is zie ouch de langs zittende monarch in de Britse gesjiedenis. In 2016 sjtorf de Thaise keuning en saer daen dag is zie ouch de langs regerende monarch oppe waereld. In 2022 veerde ze ouch häör platina jubileum. Häör gezóndjheid góng in dezen tied aevel al dujelik achteroet.

## Externe links
*De kroeningsceremonie in 1953
Setúbal (distrik)

**Distrik Setúbal** is 'n distrik in Portugal. Mèt 'n oppervlak vaan 5064 km² is 't 't achste groetste distrik. 't Ligk in 't zuidweste en grens in 't noorde aon de distrikte Lissabon en Santarém, Évora in 't ooste, Beja in 't zuide en d'n Atlantischen Oceaon in 't weste. 't Inwoenertal is 866.794 (2009). Hoofstad is de gelieknaomege stad Setúbal. 't Distrik is aofgesplits vaan 't distrik Lissabon in 1926 en is 't einege distrik wat nao 1835 is gecreëerd.

't Distrik is oonderverdeild in daartien gemeintes:

* Alcácer do Sal
* Alcochete
* Almada
* Barreiro
* Grândola
* Moita
* Montijo
* Palmela
* Santiago do Cacém
* Seixal
* Sesimbra
* Setúbal
* Sines

## Geografie
't Distrik is veunaomelek vlaak. De belaankriekste berg zien de Serra de Arrábida en de Serra de Grândola. 't Distrik weurt doorkruus door de rivier Rio Sado.
Ecoduk

'n **Ecoduk**, **ecopassaasj** of **wèldviaduk** is 'n landbrögk euver 'ne weeg, dèks 'nen otosnelweeg, boe-euver bieste vaan 't ein nao 't aander deil vaan hun leefgebeed kinne goon.

In d'n twintegsten iew heet me diverse kiere snelweeg aongelag door natuurgebeed. Dèks waore die weeg vaanaof 't begin al controversieel, neet in de lèste plaots door d'n inbreuk op de natuur. Wèld perbeert dèks de weeg euver te steke, wat de bieste mèt d'n doed mote bekoupe. 'n Oplossing is 't zètte vaan hèkke, meh dat maak de leefwereld vaan de bieste váöls te klein. Veur dit doel zien daan de wèldviadukte in 't leve gerope.

In hoegweerdeg natuurgebeed mèt drökke snelweeg, beveurbeeld de Hoeg Kempe en de Veluwe, zien de ecodukte es ierste versjene (zuug pleetsjes). De lèste jaore bouwt me ze ouch in kleinder natuurgebede, soms euver aander weeg es snelweeg.
Hoeg Kempe

De **Hoeg Kempe** zien e nationaol park in de Belzje provincie Limbörg. Ziene naom oontlient 't aon zien verhuugde ligking op 't Kempes plateau. Heivaan besleit 't 't zuidoostelek deil, mèt de grenze oongeveer bij As, Mechele, Laoneke en Zutendaol. 't Park woort in 2006 gestiech en is daomèt 't ierste nationaol park wat door de Vlaomse regering is ingestèld. 't Is 5750 hectaar groet en besteit oet zoewel bos es hei. Door 't park loupe diverse fiets-, wandel en ruterpader, opgezat roontelum knouppunte (e systeem wat hei veur 't iers woort touwgepas).

D'n aonlag vaan de snelweeg A2 (E314) in de jaore 1970 heet de natuur hei neet good gedoon. Um wèldsterfte te veurkoume heet me hei 't Kikbeek-ecoduk aongelag.
Hageland

't **Hageland** is 'n streik in 't oeëste van Vlaoms-Braobant en in 't weste van Bels Limburg. 't Gebeed leejt tösse de staej Scherpenheuvel-Zichem, Aarschot, Leuve, Tienen en Diest en tösse de reviere de Dijle, de Demer en de Gete. T'n naorde van de streik ligke de Kempe. T'n zude van Tienen geit zie euver in de Druig-Haspengouw. Echte grenze van 't Hageland gief 't, wie beej de Kempe, neet. Op touristische publicaties wuurt beejveurbeeld 't gebeed t'n zude van Tienen ouch mitgeraekend tot 't Hageland, mer veural um commerciële doeleinde. De vakgróp van de Universiteit van Gent haet 't Hageland aafgebakend op basis van typerende landschapselemente. 't Is 'n leech gloojend heuvelland mit parallele oeës-wesstructuur van beböste rugke en valleie mit riebeweuning. Get angers typisch is det 't Hageland bedèk is mit getugeheuvels. Die zeen óntstande toen gans Vlaondere nog bedèk waas mit 'n tropische zieë. De zandbanke zeen laoter heuvels geweure en beej 't waegtrèkke van de zieë erodeerde de zachte baovelaog, waomit 't hardere iezerzandstein aan de oppervlakde kaom. Ouk geologisch ónderscheid 't Hageland zich dös van de Druig-Haspengouw. In die lèste streik besteit de boejem oét zieër vröchbare löss, mit dao-ónder kriet.

't Gebeed beej Hôle in Bels Limburg behuurt ouk tot 't Hageland. Det stedsje woort ónder 't Franse bewind van Vlaoms-Braobant aafgescheurd en beej Limburg geveug.  

## Geschiedenis

De naam "Hageland" is nog neet ald. De aldste vermelding dateert oét 1528. De naam beteikent land begreujt mit kreupelholt (hage) en 't woort gegaeve nao de groeëte óntginninge in de middeliewe, toen 't Hageland nog 't einigste euvergeblieve bösgebeed van 't hertogdom Braobant waas. 

## Fruitteelt
't Hageland steit bekind um zeen fruitteelt. Det kump doordet 't naeve de zieër vröchbare Haspengouw leejt. 't Toerisme is dao ouk deils op ingerich. 't Gief bewaegwiezerde bloesemroutes en eder jaor gief 't speciale evenemente die gerelateerd zeen aan de fruitteelt. Ouk wuurt in 't Hageland wien gekweek. De streik is 't ieërste officieel erkinde wiengebeed van 't Bels. De nao 't zude gerichde hellinge zeen zieër gesjik veur 't tele van wiendroeve.

## Vólksvertellinge
Wie in de Kempe, is 't Hageland riek aan vertellinge euver vraeme verschiensele, wie dwaallichskes. Ouk hekse zeen dök ónderwerp van de sages. 

## Verkieër
D'n A2 doorkruuts 't Hageland in oeës-wesrichting. Dizze waeg loup vanaaf de naordkant van Leuve via 'n trajèk t'n zude van Aarschot en 'n trajèk t'n zude van Diest richting Limburg.

## Referentie
*Dit artikel baseert zich op 't corresponderend artikel op de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Hageland Nederlandse], de [https://vls.wikipedia.org/wiki/Oageland Wes-Vlaomse] en de [https://en.wikipedia.org/wiki/Hageland Ingelse Wikipedia].*
Viana do Castelo (distrik)

**Viana do Castelo** is 'n distrik in Portugal. Mèt 2255 km² 't is 't kleinste distrik vaan 't land. 't Grens aon Spanje in 't noorde, 't distrik Braga in 't zuie en d'n Atlantischen Oceaon in 't weste.

## Bestuurleke indeiling
't Distrik is oonderverdeild in 10 gemeintes:
* Arcos de Valdevez
* Caminha
* Melgaço
* Monção
* Paredes de Coura
* Ponte da Barca
* Ponte de Lima
* Valença
* Viana do Castelo
* Vila Nova de Cerveira
Stalinisme

't **Stalinisme** is 'ne vörm vaan communisme, oontwikkeld in de Sovjet-Unie oonder Jozef Stalin (r. 1924-1953) oet 't leninisme.

Centraol veur de ideologie vaan 't stalinisme is de idee vaan 'socialisme in ei land'. Aanders es zienen tiedgenoot en latere vijand Leon Trotski (zuug trotskisme) wouw Stalin iers 't communisme in de Sovjet-Unie oetbouwe ietot 'r 't nao de res vaan de wereld wouw exportere. Dit is 'ne vörm vaan Realpolitik. In zien jaore aon de mach perbeerde heer dit te realisere door 'ne sterk gecentraliseerde en totalitaire staot, dee absolute gehoerzaamheid vaan zien inwoeners en de Sovjet-Partij eisde. Wee geach woort tege te wèrke, woort zwoer gestraof. De sterke staot deent um economische hervörminge (collectivisering, industrialisering) vaan bove door te duie. Um dees groete mach te bereike weurt um de persoen vaan 't staotshoof 'nen oetgebreide cultus opgebouwd.

Regimes boete de USSR die me stalinistisch kin neume (of dao in eder geval dudeleke trèkke vaan höbbe) zien 't China vaan Mao Zedong (zuug ouch maoïsme), Noord-Korea (in 't bezunder oonder Kim Il-sung meh tot op zeker huugde ouch noe nog) en in 't algemein de communistische len in Midde- en Oos-Europa tösse 1948 en 1956. In de jaore nao Stalin zienen doed wees de nuie leismaan vaan de Sovjet-Unie, Nikita Chroesjtsjov, 't stalinisme sterk aof. Oonder Chroesjtsjov veurde de Sovjet-Unie zelfs 'n officieel politiek vaan *[[destalinisatie]]*. Daomèt verdween 't stalinisme ouch in de res vaan 't Warschaupak, meh neet in Albanië. De weigering vaan d'n Albanese veurmaan Enver Hoxha um zie land te destalinisere zörgde veur 'ne breuk mèt Moskou en de aander Warschaupak-len. Ouch in 't Roemenië vaan Nicolae Ceaușescu bleef de stalinistische praktijk (veural de persoenscultus) feitelek bestoon. In de westerse wereld bleve diverse communistische partije de stalinistische lier aonhaange; noe nog zien zoe'n partije (in 't gemein es splintergróppe) hei en dao politiek actief.
Woiwodsjap Silezië

:*Neet te verwarre mit de historische regio [[Silezië (sjtreik)|Silezië]].*
----

**Woiwodsjap Silezië** (Pools: *Województwo śląskie*; Silezisch: *Ślůnske wojewůdztwo*) is 'n woiwodsjap i Pole. Zie is  in 1999 óntsjtange oet de woiwodsjappe Katowice, Częstochowa en Bielsko-Biała. Silezië grens aan Opole in 't weste, Łódź in 't noarde, Świętokrzyskie en Kling-Pole in 't oeëste. 't Óppervlak va de woiwodsjap besjleet de ouw sjtreke Silezië, Kling-Pole en Galicië. Aan 't zude grens de woiwodsjap aa Tsjechië en de Sjlowakei. Höar hoofsjtad is Katowice.

## Geografie
Silezië is ee va de mieëts deechbevólkde woiwodsjappe va Pole. Dat gild vuural vuur 't sjtedelig gebeed va Katowice. De bevólking va dit gebeed gruijde massief durch de groeëtsjalige sjteenkoalewinning aan 't ing va de nuëgetiende ieëw. 't Óppervlak va de woiwodsjap kunt uëveree mit "Hoeëg Silezië", 't oeëstelig deel va ge ouw Silezië. Anger deler va de ouw sjtreek ligke i g'n woiwodsjap Opole en Neder-Silezië, d'r Dütsjen bóndssjtaat Sakse en kling sjtökker va Tsjechië. De Beskide zint de grens mit Tsjechië en de Sjlowakei. 

### Sjteë
Sjteë mit mieë es 100.000 iwuënesj zint (sjtank: 30-06-2015):

### Reviere
*Oder
*Weichsel
*Warthe

## Economie
I Silezië guëf 't nog sjteenkoalewinning en zjwere indoestrie, meh óch de auto- en de elektroindoestrie zint wichtig. De woiwodsjap gild óch as ee va de miets indoestrialiseerde woiwodsjappe va Pole.

### Boeëmsjatte
Neëve sjteenkoale weëd óch zink en loeëd gedólve. 

### Toerisme
Toerisme is 'n wichtige brón van ikomste. Vuural de bergtóppe va de Beskide gilde es trèkpleistesj.

## Natoer
Neëve de berg va de beskide hat Silezië inkel sjpeciale natoergebeder, wie de Blędów-weuste. Dat is e drei à veer kilometer breid zankgebeed en zie hat e totaaloppervlak van 32 km². Dit gebeed is untsjtange in 't letste iestied. I de twintigste ieëw hat zie nag kènmerke van 'n echte weuste, meh hüts gruie allezeleëve mieë plante. Dit is ee va de wieënige weustes in Europa. 

## Galerie

Plaetje:Blendowska_Desert.jpg|Blędów-weuste
Plaetje:Maczuga_Herkulesa_1.jpg|De rotspartieje in 't bergland va "Jura Krakowsko-Częstochowska"
Plaetje:Bytom_-_Kopalnia_Centrum_02.jpg|De koel va Bytom
Plaetje:Zabrze---jagielonska.jpg|'n Ouw mienarbeiesjbuët i Zabrze
Plaetje:Katowice.jpg|Katowice
Plaetje:Zamek_w_B%C4%99dzinie.jpg|E kesjtieël i Będzin


## Externe links

*Website mit informatie uëver Silezië
Vila Real (distrik)

**Vila Real** is e distrik in Portugal. Mit e oppervlak van 4.328 km² is 't 't èlfde groeëtste distik. 't Ligk in 't noarde van 't land en grens aa de distrikte Braga en Porto in 't weste, Viseu in 't zude en aa Bragança in 't oeëste. In 't noarde grens 't aa g'n Sjpaanse regio Galicië. 

## Administratieve idelóng
't Distrik is óngerverdeeld in veertien gemingdes:

* Alijó
* Boticas
* Chaves
* Mesão Frio
* Mondim de Basto
* Montalegre
* Murça
* Peso da Régua
* Ribeira de Pena
* Sabrosa
* Santa Marta de Penaguião
* Valpaços
* Vila Pouca de Aguiar
* Vila Real
Viseu (distrik)

**Viseu** is e distrik in Portugal. Mit e oppervlak van 5.007 km² is 't 't nuëgede groeëtste distik. 't Ligk in 't noarde van 't land en grens aa de distrikte Porto, Vila Real en Bragança in 't noarde, Guarda in 't oeëste, Coimbra in 't zude en aan Aveiro in 't weste. 

## Administratieve idelóng
't Distrik is óngerverdeeld in 24 gemingdes:

* Armamar
* Carregal do Sal
* Castro Daire
* Cinfães
* Lamego
* Mangualde
* Moimenta da Beira
* Mortágua
* Nelas
* Oliveira de Frades
* Penalva do Castelo
* Penedono
* Resende
* Santa Comba Dão
* São João da Pesqueira
* São Pedro do Sul
* Sátão
* Sernancelhe
* Tabuaço
* Tarouca
* Tondela
* Vila Nova de Paiva
* Viseu
* Vouzela
SC Heerenveen

**sc Heerenveen** (officieel aofgekort mèt klein lètters; voloet *Sportclub Heerenveen*) is 'n voetbalclub oet de Nederlandse plaots Heerenveen. De club späölt häör toesmatches in 't Abe Lenstrastadion en kump oet in de Ieredevisie. De club heet ouch e damesteam, wat ouch in de Ieredevisie oetkump. sc Heerenveen woort op 20 juli 1920 opgeriech. De ierste jaore waor 't gein opvallende club, meh vaanaof midde jaore daarteg greujde ze oet tot de bèste club vaan Nederland. Dit kaom veur e groet deil door staarvoetballer Abe Lenstra, dee jaorelaank bij 't Nederlands èlftal späölde en es eine vaan de groetste Nederlandse voetballers gelt. Heerenveen woort in dezen tied noets landskampioen, meh wel jaor nao jaor aofdeilingskampioen vaan Noord. In 1954 góng de club es ein vaan de ierste al bestoonde clubs euver op betaold voetbal. Lenstra woort eweggekoch en 't sportief succes woort minder. Bij de inveuring vaan 't devisiesysteem in sezoen 1956/57 woort sc Heerenveen in de Twiede Devisie ingedeild. Dao promoveerden 't in 1970 oet. In de jaore zeveteg en tachteg waor Heerenveen 'n modaol Ierste Devisieclub, mèt gooj en minder gooj jaore. De nuie glorietied kaom vaanaof de jaore negeteg, wie Foppe de Haan de club jaorelaank trainde en nao de subtop brach. Op get minder jaore nao heet sc Heerenveen dee status kinne consolidere. Sinds jaor en daag vint me bij de club väöl speulers oet Scandinavië.

sc Heerenveen is sterk verboonde geraak mèt de Friese identiteit. Zoe späölt me bij aonvaank vaan toesmatches 't Fries volksleed en is 't logo op 't veendel vaan Friesland gebaseerd. Fans koume oet de ganse provincie. Zier belaoje zien heidoor de derby's tege SC Cambuur (de *Friesen derby*, de 'echte' Frieze tege de verhollandsde börgers vaan Leeuwarden) en tege FC Groningen (d'n *Derby vaan 't Noorde*).

## Rizzeltaote sinds 1957
Sinds de inveuring vaan 't devisiesysteem heet sc Heerenveen de volgende prestaties neergezat:

Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.
Australian Open

Mit **Australian Open** waere diverse sjportwèdsjtrieje in Australië gemeindj, gesjpaeld in de ope loch, wo-ónger:

* Australian Open (golf)
* Australian Open (tennis)
Australian Open (tennis)

D'n **Australian Open** is e tennistoernooj in Melbourne, Australië, wat eder jaor in jannewarie weurt gehawwe. De ierste editie waor in 1905 (oonder de naom *Australasian Championships*); in 2017 waor de 105e oetveuring. 't Is eint vaan de veer Grand Slamtoernoje en weurt sinds 1988 gespäöld op hardcourt. 't Gief competities veur manslui, vrouwlui, manne-, vrouwe- en gemingde dobbels, juniore, rolstooltennissers, veteraone en demonstratiewèdstrije.

## Winners
N.B.: In 1977 woort gewisseld vaan jannewarie nao december. In 1986 woort dit weer trökgedrejd. Dit verklaort boeveur me in 1977 twie edities had en in 1986 gaaroet gein.

### Manslui

;Opmerkinge
* 't Vereineg Keuninkriek stoont tot 1922 bekind es 't 'Vereineg Keuninkriek vaan Groet-Brittannië en Ierland', mèt de code BRI, daonao es 'Vereineg Keuninkriek vaan Groet-Brittannië en Noord-Ierland', mèt de code GBR.
* Veur de inveuring vaan de tiebreak in 1971 móste sets op e versjèl vaan minimaol twie games weure beslis. Sindsdeen weurt allein de viefde set nog zoe gespäöld; me zuut dat in de oetsleeg trök.
* Johan Kriek deeg in 1981 mèt es staotsbörger vaan Zuid-Afrika; in 1982 waor 'r intösse genaturaliseerd tot Amerikaon.

### Vrouwlui

;Opmerkinge
* Zuid-Afrika waor in 1959 nog deil vaan 't Brits Gemeinebès en had de code ZAF in plaots vaan de modern code RSA.
* Recordwinneres Margaret Court trojde in 1967 en deeg tot en mèt dat jaor mèt oonder häöre meidskesnaom Margaret Smith.
* Martina Navratilova, gebore Tsjechoslowaakse, woort in 1975 Amerikaanse.
* Ouch Monica Seles, gebore Joegoslavische, kraog later de Amerikaanse nationaliteit.
ADO Den Haag

**ADO Den Haag** (voloet *Alles door Oefening*) is 'ne voetbalclub oet de Nederlandse stad D'n Haag, die in 't sezoen 2016/17 oetkump in de Ieredevisie. De club heet ouch e damesteam, wat zjus zoe good in de Ieredevisie späölt. Alle teams speule hun toeswèdstrije in 't greun en geel, de waopekleure vaan Den Haag. De club woort in 1905 opgeriech. In de beginjaore kós ze neet väöl klaormake, meh vaanaof de jaore twinteg klom de club op nao de landeleke top. 't Huugdepunt laog in d'n Twiede Wereldoorlog, wie ADO twie kier (1942 en 1943) landskampioen woort. In 't sezoen 1956/57 woort ADO d'n ierste kampioen vaan de Ierste Devisie. Nuie glorietied gaof 't ind jaore zèsteg en begin jaore zeveteg. In 1971 splitse de proftak ziech nao fusie mèt Holland Sport aof es *FC Den Haag*. ADO haolde in deen tied in de sjeem vaan Ajax en Feyenoord noets 't kampioensjap, meh kaom wel tot Europees voetbal. Bekinde speulers oet die jaore waore oonder mie Dick Advocaat, Martin Jol en cultspeuler Aad Mansveld. De jaore daonao waore wisselvalleg en FC Den Haag, wat in de jaore negeteg weer ADO góng heite, degradeerde dèks nao de Ierste Devisie. Vaanaof 2014 kaom ADO in han vaan 't Chinees sportbedrief United Vansen. Zien frequinte weigering um geld in de club te stoppe leide tot doorloupende geldnoed en conflicte mèt de organisatie.

ADO steit algemein bekind um zien oetgebreide supporterscultuur, meh ouch um wiedverbreid hooliganisme.

## Rizzeltaote sinds 1957

Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke. ADO Den Haag, wat normaal zouw zien gedegradeerd, bleef daodoor in de Ieredevisie.
Super Bowl

De **Super Bowl** is de belaankriekste en mies geloerde match in 't American football. Ze weurt ederen ierste zoondag vaan fibberwarie gespäöld es aofsleting vaan 't National Football League (NFL)-sezoen wat de zomer daoveur begós is. De Super Bowl woort in 1967 oetgedach. De Vereinegde Staote hadde toen twie rivaliserende competities, de NFL en de AFL. Me waor euvereingekoume veur die per 1970 te fusere; in d'n tössetied móste de twie kampioene beslissingsmatches tegenein speule. Dit woort al snel 'n traditie, die ouch nao 1970 woort volgehawwe. Allewijl is de NFL verdeild in twie *conferenties*, die eder veur ziech in competitieverband hunne kampioen oetmake. De twie kampioene speule daan tegenein.

De Super Bowl weurt eder jaor door minstens tientalle miljoene op de tv bezien; ummer dèkser ouch boete de VS. Daomèt is 't nao de finale vaan 't WK hierevoetbal de mies bekeke sportwèdstrijd op de wereld. Veur tv-reclaam roond de Super Bowl weure zier groete somme betaold. Sinds de jaore 1990 heet ouch de traditie vaan d'n *half-time show*, meziek in de rös, 'n vlöch genome: waore dat de ierste decennia veural hermenieë en famfare, allewijl zien dat ummer groete stare oet de (miestal Amerikaanse) popmeziek.

## Lies vaan Super Bowls
AZ

**AZ** is 'ne voetbalclub oet de Nederlandse stad Alkmaar, mèt ouch faciliteite in aander Noord-Hollandse plaotse. De club is in 1967 opgeriech oet 'n fusie vaan de twie profclubs Alkmaar '54 en FC Zaanstreek; *AZ* steit veur *Alkmaar-Zaanstreekcombinatie*. Tot 1986 stoont de club bekind es *AZ '67*. AZ späölt zien toesmatches in 't AFAS-stadion in Alkmaar, boe plaots is veur zoe'n 17.000 lui. 't Amateur- en aspirantecomplex vaan AZ steit in Wormerveer, d.w.z. in de Zaanstreek. 't Hiereteam vaan AZ späölt in de Ieredevisie en is twie kier landskampioen gewees (in 1981 en in 2009), 't damesteam späölt ouch in de Ieredevisie en woort tösse 2008 en 2010 drei kier landskampioen. 't Belofteteam späölt in 't sezoen 2016/17 in de Twiede Devisie.

De rizzeltaote vaan de club höbbe door de jaore heer sterk gewisseld. Al kort nao zien opriechting kaom AZ in financieel probleme, en stapde de breurs Molenaar vaan 't bedrief Wasteco in de club in. Daankzij hun geld woort AZ roond 1980 'nen topclub. Nao de tröktrèkking vaan de Molenaars zakde de club weer eweg, oetindelek zelfs nao de Ierste Devisie. Begin jaore 1990 koch de bekinden investeerder Dirk Scheringa AZ op. Oonder zien leiing steeg de club bitteke bij bitteke tot op topniveau, mèt 't twiede kampioensjap es huugdepunt. Kort tenao góng Scheringa failliet. Dit had groete gevolge veur de club. 'ne Nuien hoofsponsor kós evels weure gevoonde en de club heel ziech vrij good in de Nederlandse subtop.

## Rizzeltaote sinds 1967

Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.
Getal

E **getal** is 'n aaduding vuur e aatal of wieväölheed. Oersjprunkelig woeëd heimit positief getalle gemind, wie 1, 2, 3, enz., meh hüj hat 't 'n rumer beteëkenis. Zoeë besjtoa óch bruëke, negatief getalle en complex getalle. E getal is evvel get angesj as e siefer. E siefer is ummer e symbool, oeëmit me e getal kan aadude.

I de wiskunde weëde getalle gewuënlig i verzamelinge igedild. Me kint de natoerlige getalle. Dees zint de einfachste soate getalle en vurme 'n deelverzameling va gehieële getalle. Die letste kanne óch negatief zieë, i teëgezats tot netuurlige getalle die ummer positief zint. Rationeel en irritationeel getalle vurme same de reëel getalle. 

## Twiefelgevalle
### 't Getal 0
Óch 0 is e getal, meh hat gee weëd, i teëgezats tot alle anger getalle. Op 't Belsj weëd 't zoeëwaal as positief as negatief gezieë; i Nederland velt 't evvel ónger gee va bei categorieë. 

### Ónendigheed
't Symbool vuur ónendigheed is de lemniscaat (∞). Zie hat i de wiskunde en de natoerwetesjappe evvel waal 'n kwantitatief beteëkenis. 

## Zuug óch
* Ciefer
* Getal (grammatica)
FC Groningen

**FC Groningen** is 'n voetbalclub oet de gelieknaomege Nederlandse stad, die oetkump in de Ieredevisie. De club is in 1971 opgeriech en kaom voort oet GVAV. De toesmatches weure sinds begin 2006 gespäöld in d'n Euroborg, daoveur in 't Oosterparkstadion. Groetste rivaol is sc Heerenveen; de matches tösse de twie teams stoon bekind es d'n *[[Derby (sport)|Derby]] vaan 't Noorde*. De club debuteerde bij häör opriechting in de Ieredevisie, meh späölde 't groetste deil vaan de jaore 1970 e niveau lieger. In de jaore 1980 waor de club e stök succesvoller; e paar kier woort ouch Europees voetbal gehaold. Dit niveau heel de club neet; in de jaore 1990 góng 't nao oonder tot FC Groningen oetindelek weer degradeerde. Sinds midde jaore 2000 klom de club weer op nao de subtop, mèt noe en daan Europees voetbal (dèks nao 't speule vaan play-offs). Dit succes kaom veur e groet deil veur rekening vaan trainer Ron Jans, dee tösse 2002 en 2010 trainer waor. Ouch in 't decennium dao-op bleef de club vrij good prestere. In 2023 degradeerde Groningen evels kansloes.

## Rizzeltaote sinds de opriechting

Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.