open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1434

1431 - 1432 - 1433 - **1434** - 1435 - 1436 - 1437

**1434** (MCDXXXIV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 30 miert - Basilius II weurt aofgezat es groetvoors vaan Moskou. Heer weurt opgevolg door Joeri vaan Zvenigorod.
* 14 aprèl - D'n ierste stein veur de kathedraol vaan Nantes weurt gelag.
* 30 mei - In de Sjlaag bie Lipany waere de Hussiete versjlaoge. Hiemit kump 'n èndj aan de Hussietekrege.
* 5 juni - Nao 'n regering vaan twie maond störf Joeri vaan Zvenigorod. Ziene zoon Basilius Kosoj volg häöm op.
* 19 juni of 20 juni - Zara Yaqob weurt keizer vaan Ethiopië.
* ind juni - De Zweedse landedelmaan Engelbrekt Engelbrektsson begint 'nen opstand tege keuning Erik vaan Pommere.
* 10 juli - Ridder Suero de Quiñones sleit zie kaamp op bij 'n brögk euver d'n Óbrigo en daog edere passerende ridder oet tot e toernooj. Heer zal tot en mèt 9 augustus 300 lanse breke.
* 16 augustus - Erik vaan Pommere weurt aofgezat es keuning vaan Zwede. Heer blijf wel aon es keuning vaan Denemarke en Noorwege.
* september - Cosimo de' Medici kiert nao e jaor ballingsjap trök nao Florence.
* 19 oktober - De universiteit vaan Catanië weurt gestiech.

;datum oonbekind/zoonder datum
*Władysław van Varna wuèrt koning Władysław III van Pole
* 't Dörp Kâssele weurt veur 't iers in sjrifteleke bronne geneump, es *Casterloe*.
* Jan van Eyck sjèldert 't *[[Portrèt vaan Giovanni Arnolfini en zien vrouw]]*.
* De Portugesen oontdèkkingsreizeger Gil Eanes zeilt veurbij Kaap Bojador.
* Portugese handelere bringe veur 't iers 'n laojing slaove mèt nao Lissabon.
* In China breke veertien jaor vaan natuurleke tegespood aon, mèt druugdes, euverstruiminge en sprinkhaoneplaoge die enormen hoongersnoed tot gevolg höbbe.

## Gebaore
* 7 jannewarie - Adolf vaan Beiere (gestorve 1441)
* 19 miert - Ashikaga Yoshikatsu, Japanse shogun (gestorve 1443)
* 25 miert - H. Eustochia Smeralda Calafato, Italiaanse non (gestorve 1485)
* 13 juni - Cristoforo della Rovere, Italiaane kardinaol (gestorve [1478])
* [18 september - Eleonora vaan Portugal, keizerin vaan 't Heileg Roems Riek (gestorve 1467)
* 28 december - Antonio Grimani, Venetiaansen admiraol en doge (gestorve 1523)

;datum oonbekind
* Kanō Masanobu, Japanse sjèlder (gestorve 1530)

## Gesjtorve
* 20 aprèl - Alexandra vaan Litouwe
* 30 mei - Prokop de Groete, Boheemse generaol vaan de Hussiete (53-54, gesneuveld)
* 1 juni - Wladislaus II vaan Pole 
* 5 juni - Joeri vaan Zvenigorod, groetvoors vaan Moskou (59)
* 12 november - Lowie III vaan Anjou (31)

;datum oonbekind
* Jan I vaan Bourbon (52-53)
* Amda Iyasus, keizer vaan Ethiopië
1435

1434 - **1435** - 1436

## Gebäörtenisse
* 21 september: Vraej van Atrech tösse Karel VII van Frankriek en Filips de Goje, dit beteikent 't ing van de Èngels-Bourgondische samewirking.

## Gebaore
* 1 fibberwarie? - Amadeus IX van Savoye, bienaam *de Gelökkige*, hertog van Savoye (gesjtórve 1472)
* Andrea del Verrocchio, Italiaanse kónstenaar oet de vreuge renaissance

## Gesjtorve
* 15 september: John, Duke of Bedford (46), 3e zoon van keuning Hendrik IV van Èngeland en Regent van Frankriek veur Hendrik VI van Èngeland
1436

1435 - **1436** - 1437

## Gebäörtenisse
* Kham Keut volg Khai Bua Ban op es 10e keuning van Lan Xang. Hae wuèrt door prinses Keo Phim Fa op de troan gezat. 
* In Venetië kump 't Cononici handsjrif gereid mit wirke van ónder andere Dufay en Binchois. (waorsjinliken datum).

## Gebaore
* 26 juli: Sigismund van Beiere, Hertog van Beiere-München (gesjtórve 1501)
* Isabella van Bourbon, moder van Maria van Bourgondië

## Gesjtorve
* 9 oktober: Jacoba van Beiere (35)
1437

1436 - **1437** - 1438

## Gebäörtenisse
* Den Bosch in Braobant haet 16.000 inweuners (ing 13e ièw ware 't 'rs 8000).

## Gebaore

## Gesjtorve
* 9 december: Sigismund van Luxembörg (69), keizer van 't Heilig Roams Riek.
* Jacobus I van Sjotland, vermaord
1438

1437 - **1438** - 1439

## Gebäörtenisse
*1 jannewarie: Albert II van Habsburg wuèrt keuning van Hongarije.
* 't Concilie van Bazel wuèrt nao Ferrara verplaats.
* Keuningin Keo Phim Fa volg Kham Keut op es 1e keuningin van Lan Xang.
* Nao 'ne kórten tied op de troan wuèrt keuningin Keo Phim Fa same mit zienen echgenoat doadgemarteld. In Lan Xang óntsjteit 'ne verwarden toesjtand. 't Interregnum zal tót 1441 doere.

## Gebaore

## Gesjtorve
1439

1438 - **1439** - 1440

## Gebäörtenisse
* 't Concilie van Bazel, juus veurig jaor nao Ferrara verplaats, wuèrt noe in Florence (Firenze) gehaoje.
* In Leuve sjtart de boew van 't sjtadhoes.
* Eemnes-Binne krig sjtadsrechte.

## Gebaore

## Gesjtorve
Aerwinkel

**Kasteel Aerwinkel** in 't Limburgse Postert werde veur 't eers geneump in 1544, en waas waarsjienlik ein hoeve. Wanneer 't toenmalige hoes is verdwene is onbekind.

In 1854 werde 't huidige landjhoes geboed door Pierre Cuypers in opdrach van P.M. Gerardts. 't Landjhoes haet de sjtatus rieksmonument. Bie 't landjhoes ligke meer geboewe die de sjtatus höbbe van rieksmonument, wo-ónger ein aaj sjuur en ein badhuiske.

Landjgood Kasteel Aerwinkel is 'n biezónjer landjgood. Neet allein 't hoes is interessant vanoet cultuurhistorisch ougpunt, maar 't haet ouch 'n biezónjer 7 ha groot park, det noe recent is opgenomme in 't EGHN, European Garden Heritage Network.
Aangrenzend lik 't prachtige Munnichsbós. Der zin genóg fiets- en wanjelroutes.

## Externe link
*Website Kasteel Aerwinkel
1440

1439 - **1440** - 1441

## Gebäörtenisse
* Sjlaag bie Anghiari - Niccolo Piccinino, hièr van Bologna, versjleit de Milaanse Filipo Maria Visconti en sjteit dan taegeneuver Cosimo de' Medici
* In Europa begint 'n periode van wilvaart, die 30 jaor zal doere.
* Moctezuma I wuèrt hueyi tlahtoani, de leider van de Azteke.

## Gebaore
* Johannes Martini, Nederlandse polyfonis (gesjtórve ing 1497 of begin 1498)

## Gesjtorve
* Laurens Janszoon Coster (70), eine van de oetvinjers van de bookdrökkuns.
* 20 september: Frederik I van Brandenburg (68), Keurvórs van Brandenburg.
1441

1440 - **1441** - 1442

## Gebäörtenisse
* Bie de Vraej van Kopenhage kump 'n ing aan de Hollands-Wendische Oorlog. Holland mósj sjaajvergeujing betale, mer de Hanze mósj de Hollandse vaart op de Oasziè gedouge.
* Opsjtand in Mayapan, de houfsjtad van Yucatán. 't Land van de Maya's vilt in klein sjtadsjtate oeterein.
* Sao Tia Kaphat volg Keo Phim Fa op es 11e keuning van Lan Xang nao 'n interregnum van 3 jaor.
* Elisabeth van Görlitz, hertogin van Luxemburg, beneump Filips de Goje aan es ruwaard.

## Gebaore

## Gesjtorve
* Jan van Eyck (51), Vlaamse sjilder.
1442

1441 - **1442** - 1443

## Gebäörtenisse
* 25 jannewarie: Bie 't Nürtinger Verdraag wuèrt Württemberg verdeild in e westelik deil (Stuttgart) en 'n oastelik deil (Urach).
* 12 juli: Keuning Alfons V van Aragón verdrif René van Anjou oet Napels en hereinig 't 'Keuninkriek van Napels en Sicilië'.
* 24 juli: De Hanzesjtad Bremen verklaort d'n oorlog aan Holland, Friesland, Zièland en Vlaandere. De nujen oorlog óm de vriejen hanjel op de Oasziè kump e jaor nao de Vraej van Kopenhage.
* 26 november: In Den Bosch wuèrt door Reinier van Arkel 'n "zinlozehoes" opgerich. 't Is de audste psychiatrische inrichting van Nederland.
* Riethoven krig 'n eige parochie.

## Gebaore
* 20 april: Eduard IV van Èngeland

## Gesjtorve
* 3 mei: Engelbrecht I van Nassau
* 25 december: Elisabeth II van Boheme, Duitse keizerin.
1443

1442 - **1443** - 1444

## Gebäörtenisse
* 28 november: D'n Albanese prins Skanderbeg, officeer in 't Osmaans leger, löp tiedes 'ne veldsjlaag taege de Hongare euver en begint 'nen opsjtand taege de Sultan.
* Elisabeth van Görlitz duit aafsjtand van 't Hertogdóm Luxemburg ten behoeve van Filips de Goje van Bourgondië. Ze óntvingk tót aan zien doad e jaorgeld.

## Gebaore
* 27 jannewarie: Albrecht III van Sakse, Hertog van Sakse, Landgraaf van Thüringen (gesjtórve 1500)
* 23 fibberwarie: Matthias Corvinus, van 1458 tót 1490 keuning van Hongarije
* 31 mei: Margaret Beaufort
* 5 december: Paus Julius II

## Gesjtorve
* 11 jannewarie - La Hire (53), Fransen aedelman en militair leider tiedes de Hónderdjaorigen Oorlog
* 5 juni: Ferdinand van Portugal (40), Portugese keuningszoon, kloasterling, generaal van de militair orde van Aviz
1444

1443 - **1444** - 1445

## Gebäörtenisse
* 10 november: Sjlaag bie Varna tösse Pole en Hongarije taege 't Ottomaans Riek. Ottomaanse euverwinning.
* De Byzantijne trachte veur 't lits de Hexamilion, de moer die de Morea sjeid van de res van 't vasteland te reparere ómdet 'n poaging van de kant van de Törke óm de sjamel reste van 't riek op te rume ónaafwenjbaar lik.

## Gebaore
* Donato Bramante (gesjtórve 1514)

## Gesjtorve
* 20 mei: Bernardinus van Siena (64), Italiaanse franciscaan, praester en heilige
* 10 november: Władysław III van Pole (20)
1445

1444 - **1445** - 1446

## Gebäörtenisse
* Óntdekking van Senegal en Kaapverdië door Dinas Diaz.

## Gebaore
* 1 mièrt: Sandro Botticelli, Italiaanse kunssjilder.
* 16 mièrt: Johann Geiler von Kaisersberg, Zwitsersgebaore prediker.
* Albert Brudzewski, Poolsen astronoom.
* Nicolas Chuquet, Franse wiskundige.

## Gesjtorve
* 15 mei: Johanna van Polanen, Nederlandse gravin.
* 5 juni: Leonel Power, Èngelse componis.
* 8 augustus: Oswald von Wolkenstein, Oasteriekse componis.
* Joan Beaufort, Sjotse keuningin.
* Olug Moxammat, Kan van de 'Gólde Orde'.
1446

1445 - **1446** - 1447

## Gebäörtenisse
* Oktober - Sjlaag bie Mandalgarh - Mahmud Khalji van Malwa trach opnuuj Mandalgarh in te naeme, maar opnuuj tevergaefs. Ouch de sjlaag mit 't leger van Mewar indig ónbesjlaote.
* Noe paus Eugenius IV eindelik zeker is van de gehuèrzaamheid van Frederik III zèt hae de aartsbissjoppe van Kölle en Trier aaf es ketters. 't College van keurvórste eisj aevel herze trökkièr en de ratificatie van de hervorminge van Bazel. Dit zal concilies verhöffe baove de paus.

## Gebaore
* Margaretha van York

## Gesjtorve
*15 april: Filippo Brunelleschi (69), Italiaansen arsjitek.
1447

1446 - **1447** - 1448

## Gebäörtenisse
*11 fibberwarie: Einen daag nao de äöpening van 't parlement wuèrt de hertog van Gloucester plötslig aangehaoje en besjóldig van hoagverraod.
*28 fibberwarie: Gloucester wuèrt doad aangetroffe in bèd. D'r zint gein sjpäör van geweld, maar väöle vermeuje maord.
*4 mei: 't Sint-Antoniuskloaster van de Broeders des Gemenen Levens in Albergen treut toe tót de Congregatie van Windesheim.
* Nao de doad van zie vader Shahrukh, volg Ulug Bey op es hièrsjer van 't Timoerideriek. Tót dusver haet hae aevel mièr belangsjtèlling veur sjterrekunde es veur politiek getuènd.

## Gebaore

## Gesjtorve
*23 fibberwarie: Paus Eugenius IV (64), (paus van 1431 tót 1447)
*28 fibberwarie: Humphrey van Gloucester
*6 mièrt: Coletta Boillet (66), kloezenares en ordesjtichteres
*12 mièrt: Shahrukh Mirza (69), vórs van Khorassan en Samarkand.
1448

1447 - **1448** - 1449

## Gebäörtenisse
* Christiaan I wuèrt keuning van Denemarke
* Montfoort vereuvert Woerden

## Gebaore

## Gesjtorve
* 5 jannewarie: Christoffel III van Denemarke (29), keuning van Denemarke
* Johannes VIII van Byzantium
1449

1448 - **1449** - 1450

## Gebäörtenisse
* 31 juli: Keuning Karel VII van Frankriek sjik 'n troepemach van 30.000 mansjappe nao Normandië óm de Èngelse veurgood oet 't hertogdóm te verdrieve.
* 19 oktober: De börgers van Rouen höbbe gein zin in e belègk zowie in 1418. Ze kómme taege de Èngelse in opsjtand en äöpene de sjtadspaort.
* Taege 't ing van 't jaor is Cherbourg nog vriewaal alles wat res van het Normandië van de Lancasters.
* Abd-al Latif wuèrt hièrsjer van 't Timoerideriek rónd Samarkand. Hae haet zie vader Ulug Bey laote vermaorde ómdet deze ièrder 'ne gelièrde es 'nen hièrsjer waas.

## Gebaore
* 1 jannewarie: Lorenzo de' Medici, zoon van Piero de' Medici, de Jichtige (gesjtórve 1492)

## Gesjtorve
* 13 - Lodewijk IV van de Palts (25)
* 27 - Ulug Bey (42), Perzischen astronoom
Deur (boew)

'n **Deur** is 'n bewaegbaar, boewkóndig element t'r aafsloeting van 'n ruumdje. In e geboew is 'n deur meistes bevestig (aafgehange) in 'n kezien, det weer aan 'n moer aangebrach is gewaore. 'n Deur is 'n verticaal plaat die wuuertj gebroek veur 'n äöpening te sloeten en zoea twiè aangrenzendje ruumdjes aaf te sloete of 'n binneruumdje van 't boete aaf te sloete. 'n Port is 'n groate äöpening die wuèrtj gebroek es ingank nao e geboew of sómtieds ouch 'ne stal of 'n graasj. Boetedeure höbbe 'n isolerendje fónksje, ómdet ze good taenge kaoj en windj mótte kinne. Ouch höbbe ze 'n esthetische fónksje op gróndj van 't feit det edereine ze vanoete straot kan zeen.

Deure mótten 'n gooj ophangconstructie höbbe veur 't kónstant gebroek. 

Deure kónne zeen gemaak van hout, kónsstof, kartón, metaal of glaas. Ze kómme veur in alderhenj aan types, wie drejdeure, sjuufdeure, klapdeure, brandjdeure, enz.

## Zuuch ouch
* Deur, veur anger beteikenisse van 't waord.

## Rifferenties
Zuud-Bevelank

**Zuud-Bevelank** (Nederlands: *Zuid-Beveland*) is 't oeëstelig deel va g'n provins Zieëlank. Zudelig grens 't gebeed aa d'r Westerschelde, noardelig aa Noard-Bevelank en d'r Oosterschelde. Westelig grens Zuud-Beveland aa Walchere en oeëstelig aa g'n provins Noard-Brabant. 't Gebeed besjteet oet de gemingdes Goes, Kapelle-Biezelinge, Borsele en Reijmerswaal. Beiee telt Zuud-Beveland ungeveër 90.000 lüj. I Zuud-Bevelank zint de mieëtste lüj gerifformeerd-protestants. Vruëger besjtóng 't gebeed oet sjlikke en sjorre mit eileng, die sjpieëder bietsjke bei bietsjke igepolderd woeëde. Dees polders kinmerke zich döks durch 'n kling óppervlaak. 't Lanksjap is heidurch aafwisselend, mit dieksjkes, weie en bóngedsj.  In 't gebeed óntsjtónge in de Middelieëwe versjillende sjteë, wie Goes (de groeëtste va Zuud-Bevelank mit 26.920 lüj in 2010), Kapelle, Borssele, Kruiningen en Yerseke. Yerseke sjteet óch bekank óm zing mósjele en oesterindustrie. De res van 't gebeed weëd gebroek vuur lankboew. Zuud-Bevelank vangk óch 't groeëtste deel van 't verkier i Zieëlank op. D'r wichtigste weëg is d'r autosjnelweëg A58. Wier guëf 't nog e kót sjtuk autosjnelweëg bei Goes: d'r A256. D'r A256 geet uëver i d'r N256 noa Noard-Beveland en Sjouwe, deë uëver g'n bekanke vunnef kilometer lange Zieëlankbruk lup. Anger wichtige weëg zint d'r N62, d'r N254 en d'r N289. D'r N62 lup via de in 2003 geöapende Westerscheldetunnel noa Zieëws-Vlaandere. D'r lup óch inne ieëzerweëg va Bergen op Zoom noa Vlissingen.
Sjteekoal

**Sjteekaol** (of einfach: *koal*, *kaol*) is e metamorf gesjteente dat gevörmt weëd durch aafzettinge va fossiel plantereste. 't Gesjteente besjteet oet loage koalsjtof, dat durch hoeëge druk, hoeëge temperatoer en 'ne lange tiedsdoer ómgevurmd weëd. Koal vurmt zich noa broenkoal; broenkoal óntsjteet noa turf. Metamorfische processe haote neet óp bei de vurming va koal. Oetintelig óntsjteet diamant. Koale weëde mieëstal óngergrónks gewónne. 't Gesjteente weëd döks gebroek es branksjtof vuur elektriciteetscentrales. Vreuger woeëd koal óch gebroek vuur hoeshaotelige activitete, wie koake of 't brenne va 'ne kachel. De ópkoms va de centraal verwerming óp basis va eëdgaas i de 70'er joare, beteëkende d'r sjloes van 't koalegebroek in 't hoeshaowe.

## Koalewinning i Limburg
't Ewegvalle va de vroag noa koale hat es gevolg dat de sjleting va de koele i g'n Miensjtrieëk neet te vermiede woar. De letste koel woar de Oranje Nassau I i Heële. Ze woar in productie bis 1974. In 1965 kóndigde 't kabinet Cals (KVP, ARP, PvdA) al de sjletinge va de Limburgse koele aa, weil ze economich ónrendabel begóste te woeëde.

Zuud- en Midde-Limburg make deel oet va e groeëter sjteenkoaleveld, dat zich oetsjtrek va Ibbenbüren in 't noarde va Noardrien-Wesfale, bis i g'n ouw Noard-Franzuësisje regio Nord-Pas-de-Calais. Dit sjteenkoaleveld woeëd gevörmt in 't geologisch tieëdperk van 't Wesfalien (313-309,9 Ma), 'n deelperiode van 't Carboon (359,2-299 Ma). I d'r twelfde ieëw woeëd vuur 't ieësj koale gedolve i ge daal van 't revierke de Worm bei Kirkroa. In 1723 kreeg 't kloeëster va Rolduc 't rech óm 't sjteekoaleveld i g'n umgeëving va Kirkroa te exploitere. Dit gebeed sjtang sjpieëder bekank es de Domaniaal. Vanaaf 1901 woeëd 't gebeed va Kirkroa bis aa Zittert-Geling (de Oeëstelige en Westelige Miensjtreek) durch d'r Sjtaat geëxploiteerd.
Walchere

**Walchere** is 't westelige deel va Zieëlank. 't Geet um e vuurmalig eilank, waat hüts g'n vuëtzètting is va Zuud-Bevelank i g'n ouw delta va g'n revier de Sjelde (egelig de Wester- en Oeëstersjelde). 't Gebeed telt óngeveër 115.000 lüj óp 'n óppervlakde van 216 veerkante kilometer. Doamit is Walcheren mit 526 inw/km² de dichbevolkste sjtrieëk va Zieëlank. Óp Walcheren ligke de groeëtste sjteë va g'n provins, wie Vlissingen en Middelburg. Anger klinger sjteë en dörper zint Arnemuiden, Veere, Oost-Souburg, Ritthem, Oostkapelle en Westkapelle. Domburg, Zoutelande en Vrouwenpolder zint bekinde badplaatsje aa g'n Noardzieë. Joarligs trek 't eilank vöal toeriste, die dök oet 't Belsj en Dütsjlank kómme. Veere en Middelburg weëde óch good bezóch vaweëge dön sjoeën ouw kerne.

## Lanksjap en iwuënesj
De mieëtste lüj kalle nag 't lokaal Zieëws, of ze beheesje 't döks good. Dat geet vöaral óp in de kling dörper óp 't plattelank. In 'tzelfde gebeed zint de mieëtste lüj óch gereformeerd-protestants.   de groeëter sjteë doateëge, wie Vlissingen, zint de lüj minder geleuvig. 't Zieëws, dat hei Burgerzieëws geneumd weëd, is angesj es de umringkende dialekte.   

Óp 't sjiereilank woeëd d'r Sjlaag um Walchere oetgevochte. Doel woar neet de óntzettig van 't sjiereilank, meh 't veroavere va ge ganse Sjelde-estuarium, inclusief de wichtige Sjloehave. De Dütsje soldate boane fel teëgesjtank. De geallieerde tróppe besjlote doaróp d'r Dütsje bezetter te teëge te wirke durch de dieke bei Westkapelle te bombardere. I Weskapel vónge 180 lüj d'r doeëd. Anger plaatsj wie Vlissingen woeëde óntruumd. Oetintelig vónge óngeveër 1.600 lüj d'r doeëd durch de gevolge va de inundatie en 't kreegsgeweld. 't Ganse lanksjap woar verpes durch 't zaot van 't zieëwater. In fibberwaar 1953 woeëd Walchere nag eemoal getróffe durch 'n uëversjtreuming, meh neet zoeë had es in 1944.
Naord-Limburg

**Naord-Limburg** is de streik die begint vanaaf Venlo in 't zude, en zoeë 't deil van Nederlands Limburg beslaot tót Venraoj en gans in 't naorde tót Mook beej Nimwaege. Oëstelik wird Naord-Limburg begrénst doar de Pruse bóndsjtaot Naordrien-Wesfale, westelik wird de sjtreek begrénst door Naord-Brabant. Beej Mook in 't naorde ligk ein klein stöksken gréns mit Gelderland. D'r wuuëne 266.162 luuj (1-1-2010) in de zaeve gemeinten die tót de streik geraekend kinne waere: (van naord nao zuud) Mook en Middelar, Gennep, Bergen, Venraoj, Hórs aan de Maos, Venlo en Pieël en Maas. 

Naord-Limburg kump groetdeils euverein mit 't historisch Opper-Gelre.

## Landschap
't Landschap is tamelik vlak, mer veur Nederlandse begrippe rilletief hoeëg. 't Land ligk meistens óm en beej de 25 à 30 meter baove ziejsjpeegel en de dominante gróndsaort is zand. De reveer de Maos (ouch waal Maijem geneump), die ouch streump door de streik, ligk ein stök laoger es de rès, mit óngevaer 17 meter baove de ziejspeegel beej Venlo, tót 10 meter N.A.P. beej de gréns mit Gelderland en Naord-Brabant beej 't dörpke Mook. 't Gebeed nao beej Mook ligk ein stök hoeëger doordet in de leste ieëstied dao ein stoewwal woort geveurmd dat strèkt vanaaf 't Pruse Reichswald, drèk euver de gréns beej Gennep, tót Nimwaege. De hoeëgten zeen hei tót óngevaer 70 meter baove ziejspeegel. 

Ein groeët stök van Naord-Limburg is veural agrarisch. D'r is vuuel landboew. Meistens geit 't óm akkerlandboew en vietaelt van verkes en kippe. Drèk t'n oëste van d'n Maos zeen d'r alde, mit veural greuve dènne en heide begreujde zanddune (zeet: Maosdune). In 't weste van Naord-Limburg ligk d'n Pieël. 't Is eine daen aldste hoeëgveengebede van Nederland die nog (veur ein deil) intâk is. Veur ein groeët deil is 't óntgònne. 

## Verkier en keltuur
D'n A67 en d'n A73 zeen de belangriëkste otosnelwaeg. D'n A74 beej Venlo is ein internasjenaal verbinding veur 't vrâchverkier van en nao Nederland en 't oëste van Europa en 't Pruus. D'n N271 (de waeg Nimwaege-Venlo) is de belangriëkste pervinciale waeg. D'r luuëpe veer ieëzerwaeg: nao Nimwaege, Eindhove, Remund en Glabbaek in 't Pruus. 

De gréns mitte Midde-Limburg luuëp ouch geliek mit de Uerdinger Linie (ouch: *ik-ich linie*). In Venlo zègk jemes nag: *ik aet ein appel*, zujelik zègk me: *ich aet ein appel* (in Tègele, drèk t'n zuje van de linie). Spraokkundig is 't wiejer intersant det de luuj in Venlo waal mich en dich zègke, dewiel Venlo baove de linie dus ligk (zeet: Mich-kwartier). Dees spraokkundige versjiënsele luuepe ouch geliek aan de geschiedenis van de streik. 't Gebeed beej en naordelik van Venlo huuerde beej 't Hertogdóm Gelder. De luuj hei kalle Kleverlandse dialèkte (die eigelik gein Limbörgs zeen, maar om politieke grónde wel Limbörgs wirde geneump.) De Kleverlandse dialèkte zeen mier verwaant aan de dialèkte in de umgaeving van Kleve in Duutsjland en de dialèkte beej Boxmeer en Kuuk in de pervincie Naord-Brabant.
Galblaos

De **galblaos** (Letien: *vesica fellea* of *vesica biliaris*) is e paervörmig hol orgaan det ane rechse kantj van 't lief, achter (mieë nao binne) en óngere laever ligk. 't Orgaan is verbónje mitte laever via de galbuus. De galblaos sleit de gal op die wuuertj aafgesjeie via de centrale galgank of ductus choledochus nao d'n derm wen vèthajendj aetes d'n derm inkump. Gal bevatj stoffe die vèt toet gans klein vètdruupkes in 'n waterige oplossing kónne verdeile (emulgere). Door dees oppervlakdjevergruueting kan vèt mekkeliker dore enzyme waere vertaerdj. De galblaos vörmp e reservoir veure galvleujstof die dore laever wuuertj geperduceerdj. De galblaos haet 'n waterónttrèkkendje wirking oppe gal die zoea wuuertj ingediek en 'n tupisch gruuen kluuer krieg. De wieväölheid aan gal die nao d'n derm wuuertj aafgeveurdj is aafhenkelik vanne wieväölheid vèt innen derm die mót waere vertaerdj.

Neet alle zougdere höbben 'n galblaos. Dere wie de rat höbbe gein gespecialiseerdj orgaan veuren opslaag van gal. Juus daoveur zeen ratte zón geleefdje proofderen inne biosjemie: ze vertaere väöl drekke en kónne neet käöke.

## Aandeuninge
### Galstein
Oete gal kristallisere bie sómmige luuj vaste bestandjsdeiler oet. Det kump neet zelje veur. Toet óngevieër 25% vanne luuj haet galstein die meistes gooddeils bestaon oet cholesterol.

### Cholecystis
'n Óntstaeking vanne galblaos neump me cholecystitis; 'n bacterieel óntstaeking vanne galwaeg hètj 'n cholangitis.

## Cholecystectomie
Cholecystectomie is 'n sjirurgisch eweghaole vanne galblaos.
Twellefvingerigen derm

d'n **Twellefvingeringen derm** of 't **duodenum** (medisch: *intestinum duodenum*) vörmp 't begin vannen dunnen derm en sluutj via 't maagporteer (de pylorus) aan op de maag. De res van d'n dunnen derm wuèrtj gevörmp door de neuchteren derm (jejunum) en de krónkelderm (ileum).

d'n Twellefvingerigen derm is bedèk mit einläögig cilindrisch epitheel mit microvilli. Ouch bevatj 't sliemvörmendje gobletcelle.

## Etymologie
d'n Twellefvingerigen derm dank ziene naam aan zien lingdje van 20 toet 25 centimaeter, 'n equivalent van 12 doembrèdjes, 'n inne sjirurgie gehantjeerdje maotstaaf.

## Functie
'n Wichtige functie vannen twellefvingerigen derm is 't neutralisere vanne pH. De chymys, de voorbrie aafkumstig oete maag, is hièl zoer en zów de res van 't maag-dermstèlsel kinne besjajige. De alvleiskleer (pancreas) perduceerdj waterstofcarbonaat, 'n base die de pH weer ómhoeag bringk. Daonaeve perduceertj de alvleiskleer ouch nag vertaeringsenzyme, wie trypsine, lipase en amylase, die de vertaering doorzètte. Ouch wuèrtj inne twellefvingerigen derm de gal toegeveug ane chymus, aafkumstig van de laever en de galblaos. d'n Twellefvingerigen derm is naeve pH-neutralisatie dus ouch verantjwäördelik veur e deil van de vertaering.
Dunnen derm

d'n **Dunnen derm** of 't **intestinum tenue** is 'n óngerdeil van 't mienselik sjpiesvertaeringssjtèlsel det tösse de maag en d'n dieken derm ligk. d'n Dunnen derm is 't langste deil van 't sjpiesvertaeringssjtèlsel. De meiste (zoug)dere höbbe ouch 'nen dunnen derm.

d'n Dunnen derm is kónstant in bewaeging óm d'n inhaud op en aaf te perse en zo aete fien te make. Dit gebeurt mit behölp van de lingdje- en krinksjpiere die zich in de wandj van d'n dunnen derm bevinje. Via väöl bloodvater gaon broekbaar voedingssjtoffe 't blood in.

d'n Dunnen derm is zón 5 à 6 maeter lank en haolt de wichtigste voedingssjtoffe oet 't aete.

## Functies
d'n Dunnen derm vervölt meerder functies:
* vertaere van aete;
* absorbere van sjplitsingsprodukte, water en vitamines;
* verdeidiging middels antilichame;
* doorveure van nutriënte (voedingssjtoffe);
* productie van neuro-endocrien peptide.

## Opboew
d'n Dunnen derm besteit oet drie deiler:
* d'n twellefvingerigen derm of duodenum, zoget 12 doembrèdjes lank (0,25 m), wovan de wichtigste functie 't neutralisere van de pH is;
* de neuchteren derm of jejunum (zoget 2,5 m lank);
* de krónkelderm of ileum (zoget 3,5 m lank).
Neuchteren derm

De **neuchteren derm** of 't **jejunum** (medisch: *intestinum jejunum*) is 't middelste deil van d'n dónnen derm.

De neuchteren derm dank ziene naam aan 't feit det wen emes doad is, dit deil van d'n derm laeg, en dus neuchter, is.

Dezen derm wuèrtj veuraafgegange door d'n twellefvingerigen derm of 't duodenum en geit euver in de krónkelderm, 't ileum.

In de neuchteren derm en de krónkelderm vindj 't grótste deil van de vertaering en de opnaam van voorbestandjsdeiler plaats. De passaasj van 't aetes door de neuchteren derm en de krónkelderm doertj ein à twiè oer. 't Zoer, vleujbaar-gemaakdje aetes vanoet de maag wuèrtj in d'n twellefvingerigen derm mit 't basisch natriumwaterstofcarbonaat oet de alvleiskleer ómgezatte in e neutraal tót lich-basisch (pH 7-9) vleujbaar mingsel. Inne neuchteren derm waere vervölges vriewaal aete voorstoffe aan de vleujstof ónttróch, mit behölp van enzyme in 't dermsaap.
Alvleiskleer

De **alvleiskleer** of **pancreas** is 'n gemingdje kleer mit endocrien en exocrien functie. De dubbel aafsjeijingsfunctie van dit orgaan besteit oet oetwenjige aafsjeijing t'n beheuve van de spiesvertaering en inwenjige aafsjeijing t'n beheuve van de koolhydraatstofwusseling. 

't Orgaan bevindj zich retroperitoneaal in de boekholte, deils achter de maag en d'n twellefvingerigen derm. De alvleiskleer kump ouch achterlangs in kóntrak mit de linkse neer en bieneer. De alvleiskleer ligk deep nao achter versjaole in de baovebook, achter de maag en 't echelste boekvlees en veur de wèrvelkolom. Dees kleer is den ouch lestig toegenkelik veur medisch óngerzeuk.

Bie vólwasse is de alvleiskleer 12 tót 15 cm lank en waog 70 à 100 gram. De alvleiskleer besteit oet e caput (höd), 'ne corpus (lief) en 'n cauda (stert).

Embronaal óntwikkeltj de alvleiskleer zich oet ein of miè oetstulpinge van de twellefvingerigen derm. Dees vertakke zich tót e gankstèlsel mit anen ènj de celle die 't alvleissaap perducere, det dore gengskes d'n derm kan bereike. Daonaeve óntstaon in de alvleiskleer ouch klumpkes celle, die eilendjes van Langerhans, die häör produkte (hormone neudig veur de koolhydraatstofwusseling) neet loaze op 't gankstèlsel, meh rechstreeks aafgaeve aan 't blood.

De sape oet de alvleiskleer neutralisere de zoer massa die oet de maag kump.
Diekken derm

d'n **Diek(k)en derm**, 't **intestinum crassum** of 't **pachyenteron** is 't deil van de derm det via de valcula ioleocaecalis (klep van Bauhin) völg op d'n dónnen derm.

In d'n diekken derm waere voorreste in 't lief opgenaome die d'n dónnen derm neet haet kinne verwirke. Dit is 't geval bie bestandjsdeiler die neet de juuste vorm höbbe of die ièrs nag mótte waere aafgebraoke door dermbacterieje. Veural wuèrtj väöl water mit voorzaute geabsorbeerdj.

De ónvertaerbaar reste kómme t'n slotte terech in 't litste deil van 't spiesvertaeringskenaal, d'n endelderm ('t rectum).

## Óngerdeiler van d'n diekken derm
* blinjenderm (*intestinum caecum*) mit appendix vermiformis
* kartelderm (*colon*)
** colon ascendens: 't deil van 't colon det van rechsónger in de boek nao rechsbaove in de boek löp
** flexura dextra, of - hepatica (rechse boch)
** colon transversum: 't dwaesj deil, löp in 't bäövelste deil van de boek van rechs nao links
** flexura sinistra, of - lienalis, (linkse boch)
** colon descendens: löp van linksbaove nao linksónger in de boek
** colon sigmoides of sigmoïd, 't S-vörmig deil det euvergeit in 't rectum
* endelderm (*[[rectum]]*): 't litste stök tösse 't colon en de anus
Krónkelderm

De **krónkelderm** of 't **ileum** (medisch: *intestinum ileum*) is 't litste deil van d'n dónnen derm.

Dezen derm wuèrtj veuraafgegange doren twellefvingerigen derm, 't duodenum, en de neuchteren derm, 't jejunum, en wuèrtj gevolg door d'n dieken derm. Oppen euvergank vanne krónkelderm en d'n dieken derm bevindj zich de blinjenderm, 't caecum.

Juus wie d'n twellefvingerigen derm is ouch de krónkelderm bedèk mit einläögig cilindrisch epitheel mit microvilli. 't Bevatj ouch sliembaekercelle.

Inne neuchteren derm en de krónkelder, vindj 't grótste deil van de vertaering en opnaam van voorbestandjsdeiler plaats. De passaasj van 't voor dore neuchteren derm en de krónkelderm doertj ein à twiè oer. 't Zoer, vleujbaar aetes wuèrtj in 'n alkalische substantie ómgezatte. Vriewaal alle voorstoffe waere hie aan de vleujstof ónttróch mit behölp van enzyme in 't dermsaap.

De krónkelderm hètj zoa ómdet de óngevièr 3 maeter langen derm gekrunkeldj in de boekholte ligk.
Kerkener

't **Kerkener** is 't (Oeas-Limbörgs-)Ripuarisch-Limbörgs euvergangsdialek zoeawie det wuuertj gespraoken in Kerke, Kempe enne gehuchte inne ómgaeving. 

't Kerkener wiek weinig aaf vanne anger dialekte inne ómgaeving, wie beveurbeildj 't dialek van Hinsberg en in minder maot 't Wasseberger. 't Haet al tupisch Ripuarisch-echtige kènmirke die me neet vindj in plaatse wie Effeld, Vuch en de Zelfkantj. Vergeliek 't volgendje zinke:
* Kempe: *Èn det bèd sjloep zich joet.*
* Vuch: *Èn det bèd sjlieëp(t) zich good.*

Ouch de wirkwaordsverveuging liek hieël väöl oppe Ripuarische vorm, mit vörm wie *èch han*, *v'r jont* en *zare* in plaats van *ich höb*, *v'r gaon* en *zègke*. Al sjientj me in 't vergangene waal 't wäördje *zègke* te höbbe gebroek in Kerke.

Wiejer vertuuentj 't Kerkener tupisch oeastelik kinmèrke in wäörd wie *teller* in plaats van *teier* (Posters) en ouch in 't vocabulair: *essig* in plaats van *aek*. 't Dialek traditioneel haet väöl euvereinkómste mit 't grensdialek 't Posters. Zoea ligke beie dialekte in 't naordoeastelik gebied wo me *oeëlik* zaet in plaats van *ooj* of *un*. In bei dörper gebroek me 't tupisch Roerstreek-wäördje *wègk* veur witbroead.

'n Anger kènmirk is 't monoftongere van 't aad cluster *-ol-*, wie in *hòòt* in plaats van *hout*/*holt*. Dit contrasteertj mitte monoftongering van 't cluster *-al-*, wie in *aod*, in plaats van *aud*/*ald*.

't Kerkener kèntj t-deletie, juus wie de meiste Ripuarisch-Limbörgse dialekte inne ómgaeving.

## Brónne
* Cornips, Leonie. "The spread of the reflexive adjunct middle in the Limburg dialects." (1996).
* Cornelissen, Georg. "De dialecten in de Duits-Nederlandse Roerstreek-grensdialectologisch bekeken." *Lexicale, morfologische en taalsociologische verkenning in het Posterholts en Karkens*. Hasselt (1995).
Hoonderkrejje

**Hoonderkrejje** of **hanekrejje** (of *-sjrejje*, *-krieje*) is 'n goksport die veural populair is in Zuud-Limbörg en Belsj Limbörg en wuuertj ónger anger gehajen in Papenhaove en Èèsjde. 't Hoonderkrejje hèltj in det me in 'ne zaal zitj en edereine dae mitduit zienen eigen haan mitnump. 't Wuuertj gespeeldj in rundjes en 't doel van 't speel is 't krek veurspèlle wieväöl kieër de hane (of allein d'n eigen haan) krejje binnen 'ne bepaoldjen tied, meistes ein oer. 't Vèrg väöl kóncentraasje en me mót gans stil zeen tiejes de runj. 
't Hoonderkrejje wuuertj meistes gespeeldj oppe zóndigmörge. Allewiel zeen de meiste deilnummers op laeftied.

't Guuef ouch 'ne variant wobie daegene wintj van waem d'n haan 't dökste haet gekrejdj.

## In Bilze
In Bilze wuuertj ein oer lang gespeeldj en tèltj me 't aantaal kieër det d'n eigen haan krejtj. Me wintj wen d'n haan beveurbeildj fieërtig slaeg zingk (of kieër krejtj) en me vanteveure ouch fieërtig haet ingevöldj in 't losj (hökske) op 't formeleer. Det hètj 'ne "zero". Me krieg ouch pries wen me eine slaag euver of ónger zitj. Me deentj minimaal dertig slaeg in te völle; 't löp mit getale van tieën op toet hóngerdjentieën slaeg es maximum.

Es d'n toet is gegange mót me ein oer lang stil zeen.

## In Nederlandj
Ouch boete Limbörg kump of koom 't hoonderkrejje veur, beveurbeildj in Twente en Drenthe.

## Boete Nederland
In Wes-Europa is hanekrejje ouch geleef in Vlaondere, Wallonië en mierder streke in Duutsland. De Duutse speciaolclub veur Bergse Hoonderrasse behèlt 'ne aw Bergse traditie door sinds 1924 op Hiemelvaartsdaag hanekrejwedstriede mèt Bergse krejjers te organisere. Op Java weure eveneins eder jaor nationaal hanekrejje gehawwe mèt ayam pelungs en bekisars. In Japan weure kleiner krejwedstriede gemeinelek in privéhäöf gehawwe. In de Vereinegde Staote vaan Amerika höbbe hanekrejje regelmaoteg plaots bie geldinzamelinge of binne 't kader vaan groete landbouwtentaonstèllinge (*"country fairs"*).

## Brónne
* Amathusia.nl: ''Nieuw leven voor ‘hanenkraaien’ in Limburg''.
* Het Belang van Limburg (5 juli 2011): ''Hanenkraaien met uitsterven bedreigd''.
Massa

**Massa** is 'n natuurkundige grootheid die 'n eigesjap van wieväölheid van materie aangeuf. Veurwirpe die van väöl materjaal zeen gemaak höbben 'n grote massa. Massa weurt oetgedrök in kilogram.

Massa uut zich op twee menere. De eerste meneer is det materie "zjwaor" is. Dit beteikent det materiaal weurt aangetróch door, beveurbeeld, de aerd: ze is óngeverhevig aan gravitatie. De anger meneer is det materie "traog" is, waat beteikent det ze zich verzèt taege verangering van bewaeging. Dees twee versjieningsvörm waere zjwaor massa en traog massa geneump. Zwaor massa kan men maete door de zjwaordekrach op e veurwirp te maete en te vergelieke mit 'n sjtanderdmassa. Traog massa kan men maete door e veurwirp van sjnelheid te verangere, vertraoge of versjnelle, 'n boch laote make en de daoveur beneudigde krach te maete. In de klassieke mechanica zeen de twee massa's versjillende eigesjappe, al höbbe ze dezelfde einheid. In de moderner natuurkunde weurt d'rvan oetgegange det eigentlik mer ein eigesjap massa is. De SI-einheid van massa is de kilogram.
Reichswald

't **Reichswald** is e huëvelachtig busjgebeed in 't weste va g'ne Dütsje bóndssjtaat Noardrien-Wesfale, direk aa g'n Nederlandse grens bei Gennep en Groesbeek. 't Is óngerdeel va g'ne Nederriense Huëvelruk, e groeëter huëvelechtig gebeed tussje Nimwege en Krieëvel. D'r hoeëgste natoerlige top is d'r *Rupenberg* mit ing huëgde van 96 meter boave Normalnull. D'r busj hat ing óppervlakde van 5.100 hektaar, oeëmit 'r ee va de groeëtste busjgebede i g'ne Niederrhein is. 't Reichswald is evvel nog meh e resjtant va wat 't oeëts woar. I de middelieëwe heesjde d'r busj nog 't Ketelwald. Dit busjgebeed sjtrekde zich oet va Nimwege in 't weste bis Goch en Sante in 't oeëste.

## Wie d'r naam "Reichswald" óntsjtóng
't Reichswald óntsjtóng, noadat 't busjgebeed aafwisselend deel oetmakde van Hertogdom Gelre en Hertogdom Kleve. D'r bank tussje dees hertogdomme veel in 1543 oeteenanger. 't Gelderse gebeed bei Nimwege woeëd Bourgondisch rieksbezit en woeëd vanaaf dat moment 't *Nederrijkswald* geneumd. 't Anger deel, dat behuurlig groeëter woar, woeëd 't *(Ober)reichswald* geneumd en woar Kleefs bezit. Sjpieëder veel 't Oberreichswald ónger de koervórste va Brandeburg en Pruses. Dit Dütsje deel weëd allewiel nog allezeleëve Reichswald geneumd, dewiel 't Groesbeekse deel soms d'r naam "Nederrijkswald" of "Rijkswald" draag. I d'r volksmónk heesj 't ieëder * 't Grüske*. De totaal versjillende benaminge vuur 'tzelfde sjtuk busj is 't gevolg va verkoop va percele i d'r nuëgetieënde ieëw. 

## Twieëde Weltkreeg
I d'r Twieëde Weltkreeg woeëd hei vöal en heftig gevochte. D'r Busj woar in 't vreugjoar van 1945 sjtriedtoneel i d'r Sjlaag um 't Reichswald. Aan 't ing va d'r krieëg sjtoetde de geallieerde tróppe durch noa 't Ruhrgebeed, 't hat va g'n Dütsje kreegsindustrie. De Dütsje tróppe hole hei knap 'n moand sjtank. D'r vele 61.000 doeëde en gewónge.

Noa d'r kreeg woeëde sjtukke busj geroajd um de dörpe Reichswalde en Nierswalde aa te legke. Doa-i koame Dütsje vluchtelinge oet de durch Pole geannexeerde oeëstelige gebeder te woeëne.

## Plantegrui
D'r busj van 't Reichswald besjteet groeëtedeels oet loofbeum, vuural beuke en inkel percele zoeëmereke. Wier guëf 't sjtukke naaldbusj. Ópvallend is dat e groeët deel va d'r busj ópgedild is i veerekke, die vaneenanger gesjeie zint durch brei sjpatzeerlane. Dit sjtuk is in de zeëvetieënde ieëw aagelag door Pruses.

## Plaatsje (kloksgewies)
* Kranenburg
* Nütterden
* Donsbrüggen
* Kleve
* Nierswalde
* Reichswalde
* Asperden
* Kessel
* Graftwegen
* Frasselt

## Galerie


Plaetje:Reichswald Forest War Cemetery (33).JPG|'t Reichswald Cemetery, oeë de gevalle geallieerde va d'r Sjlaag um 't Reichswald begrave ligke
Plaetje:Rupenberg_.jpg|D'r "Rupenberg"
Plaetje:Kleve_reichswald.jpg|'t Reichswald i d'r winkter
Plaetje:Reichswald.jpg|...en i d'r zoeëmer


## Referenties
*Dit artikel baseert zich óp 't corresponderend [https://nl.wikipedia.org/wiki/Reichswald Nederlands artikel].*
Nederriense Huëvelruk

D'r **Nederriense Huëvelruk** is inne huëvelruk i g'ne Niederrhein, in 't weste va g'ne Dütsje bóndssjtaat Noardrien-Wesfale litt. D'r huëvelruk ligk tussje Nimwege en Krieëvel in en vurmt 'ne groeëte bóch um Noard-Limburg. D'r Nederriense huëvelruk óntsjtóng durch glaciaal aafzettinge i d'r vuurletste iestied, 't Saalien. De dominante grónksoat is hei sedimentair materiaal, döks zank en löss, dat in zujelige richting woeëd ópgesjtouwd. D'r huëvelruk ligk i g'n Nederriense lieëgvlakde, de lieëgvlakde ten noarde va Kölle. D'r huëvelruk is hei 'n kette va huëvele in 't wier relatief platte lanksjap. E doot de plaatsje Nimwege, Kranenburg, Kleve, Xanten, Sonsbeck, Alpen, Kamp-Lintfort, Kerken, Neukirchen-Vluyn en Krieëvel aan. De maximaal huëgde varieërt van 58 meter boave Normalnull ('t Bönninghardt) bis 106 meter N.N. (d'r Geldenberg bei Kleve). De plekke tussje de berg zint lieëger. 't Reichswald, teëge g'n grens mit Nederland, is óch deel va g'ne huëvelruk. Kót bei g'ne huëvelruk óntsjpringke revierkes, wie de Niers. 't Gebeed functioneert es watersjei tussje de sjtruimgebeder va de Maas en d'r Rien.

## Get foto's

Plaetje:Beek-Ubbergen-Duivelsberg_(3).JPG|Bei g'n motte Mergelp óp d'r Wylerberg, mit zich óp 't vlakke lanksjap va d'r Duffel
Plaetje:Abendd%C3%A4mmerung_auf_dem_F%C3%BCrstenberg.jpg|Blik vanaaf d'r Fürstenberg bei Xanten bei sjieëmer
Plaetje:Sonsbeck_-_Aussichtsturm_am_Dursberg_01_ies.jpg|D'r Dürsberg bei Sonsbeck 
Plaetje:Sonsbeck.JPG|*Sonsbecker Schweiz*, mit zich óp Sonsbeck
Plaetje:SonsbeckDassendahl.JPG|'ne Holweëg in 't *Sonsbecker Schweiz*
Plaetje:Naturschutzgraben.jpg|Blik vanaaf d'r Hülser Berg bei Krieëvel mit inkel kwelle die 'n wichtige functie hant in 't lokaal ecosysteem 


## Referenties

*Dit artikel is gebaseerd óp 't corresponderend [https://nl.wikipedia.org/wiki/Nederrijnse_Heuvelrug Hollendsj] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Niederrheinischer_H%C3%B6henzug 't Dütsj artikel].*
Midde-Limburg

**Midde-Limburg** is de sjtreek die zujelik van Vinlo begint. 't Gebeed ómvat de gemeinte: Wieërt, Nuuj-Wieërt, Leudaal, Bezel, Remunj, Maasgouw, Roerdale en Ech-Zöstere. In 't naorde grens Midde-Limburg aan Naord-Limburgse gemeinte: Vinlo en Peel en Maas. Zujelik grens 't aan de Zuud-Limburgse gemeinte Zittert-Gelaen. Oostelik grens 't gebeed aan de Pruse bóndjssjtaot Naordrien-Wesfale, westelik aan de pervincie Naord-Braobantj en ein sjtök Belsj-Limburg. D'r wone óngeveer 235.000 luuj in gans Midde-Limburg. 

Belangrieke plaatse zeen: Remunj, Wieërt, Nuuj-wieërt en Zjwame.  

## Landjsjap
Juus wie Naordj-Limburg ligk 't Midde-Limburgse landj rilletief hoog veur Nederlandsje begrippe. 't Meiste landj ligk óngeveer 25 toet 30 maeter baove de zeesjpegel. De reveerterasse oostelik van de Maas, zeen ein sjtök hoger, mit ein hoogte van óm en naobie 50 meter baove N.A.P., mit es hoogsten toep 't Wolfsplateau mit ein hoogte van 80 maeter N.A.P. in 't Nasjonaal Park De Mienwaeg. De reveerterasse zeen oetgesjlete door de reveer de Maas, die leger ligk, mit óngeveer 25 toet 17 maeter baove de zeespegel bie Vinlo. In de ómgaeving ligk ouch de Peelrandjbreuk. Op 13 april 1990 waerde Remunj getróffe door 'nen aerdsjóddel in de Peelrandjbreuk mit 5,8 op de sjaol van Richter (zeen: Aerdsjóddel van Remunj.)

Ein groot gedeilte van 't land weurt gebroek veur agrarische doeleinje, wie veelandjboew (veural verkes en kuuj) en akkerlandjboew veur veevoor, sjperves en getrieje. In 't weste van Midde-Limburg ligk de Peel, dae juus wie de Mienwaeg ouch ein nasjonaal park is. Drèk westelik van Weert zeen al oetluipers van de Kempe, ein groot bós- en heigebeed op 't Belsj en in Nederlandj. Wiejer is de Maas de belangriekste reveer, die de ómgaeving van Remunj domeneert mit de Maasplasse, ein belangriek rekreasiegebeed voor de wiej ómgaeving. De Roer is ein belangriek ziejreveer van de Maas, en dae mundj oet in de Maas in de sjtad Remunj.

## Verkeer en keltuur
De A2 is de belangriekste en drökste autosjnelwaeg van Midde-Limburg. De A73 waerde in 2008 ge-äöpendj, en vervingk veur e groot deil de belangriekste pervinciale waeg van 't gebeed, de N273, ouchwaal de Napoleonsbaan. De Napoleonsbaan sjtóng langen tied bekindj es d'n dojewaeg, ómdet väöl dojelike óngelökke plaatsgevónje höbbe op dae waeg. D'r loupe twee in gebroek zeendje iezerwaeg door 't gebeed, namelik van Eindjhove nao Mesjtreech en van Vinlo nao Remunj. De Maas is 'ne belangrieke waeg veur de grotere sjeepvaert, dae zujeliker gebroek kan make van 't Julianakanaal. Klein sjeper mit ein lajing toet 600 tón (Kempenaere), kinne gebroek make van de Zuud-Willemsvaart.
Stein (geologie)

In de geologie is **stein** 't vas, consistent matterjaal det in d'n óngergróndj ónger de baom ligk. Stein is opgeboewdj oet fragmente, die klaste waere geneump, of oet minerale.

De aerdkoosj is opgeboewdj oet talloaze saorte aan stein. Ze bepaole in wichtige maot de eigesjappe van de aerdoppervlakdje: 't reliëf en landjsjap, de draagkrach van d'n óngergróndj, de baomvörming en de waterhoeshaojing. Stein kan in drie houfgruup waere verdeildj aanhandj van de meneer worop 't zich vörmp. Stollingsstein óntstaont door 't stolle van gesmóltje stein (magma); sedimentair stein door 't bezinke of deneerslaon van sediment, en metamorf stein door 't greuje van nuuj minerale in anger stein. Door verwaering en erosie kan stein waere aafgebraoke, 't matterjaal det wuèrtj aafgeveurdj kan op 'n anger plaats terechkómme en dao weer nuuj stein vörme.

Oet stein waere minerale, ertse of elemente van economisch belank gewónne. Stein zelf kan ouch waerdevól zeen, wie toegepas es netuurstein, wie graniet en marmer.

## Zuuch ouch
* Stein in Limbörg
* Stein (matterjaal)
Stein (matterjaal)

**Stein** is 'n hel stof mit 'n mineraal samestèlling (wie brik, betón of netuurstein).

Stein kan op versjillendje wieze waere gemaak of gewónne:
* gedolve oet 'n steingroof
* gebakke oet klei
* gevörmp oet betón
* gemaak van kalk en zandj

## Zuuch ouch
* Stein in Limbörg
* Stein (geologie)
Wormvörmig aanhengsel

't **Wormvörmig aanhengsel** of de **appendix vermiformis** is e dun rólróndj aanhengsel van einige tót sóms 15 centimaeter lingde. 't Is 'n aanhengsel van de derm det in 't verlingde van 't caecum, ofwaal d'n eigentlike blinjenderm, ligk. 't Bevat väöl lymfekleerweefsel en 'n rudimentair holte die nao de blinjederm haer aop is. 't Is gelaege in 't kwadrant rechsónger van 't abdomen, ouch waal de rechse *fossa iliaca* geneump.

Bie 'n blinjendermóntsjtaeking (appendicitis) is 't d'n appendix dae is óntsjtaoke en neet d'n eigentlike blinjenderm. Veur de miens mit zie modern dieet en laeveswies liek d'n appendix meer risico es nöt te versjaffe.

't Eweghaole van 't wormvörmig aanhengsel hèt 'n appendectomie.

## Nöt

't Wormvörmig aanhengsel sjpeelt meugelik 'n rol bie de insjtandjhajing van de dermflora. In 2007 opperde e vieftal óngerzeukers det 't wormvörmig aanhengsel meugelik de functie haet van 'ne veilige have veur bacterieje van de normaal dermflora, van wo-oet nao 'n episood van infectueus diarree de derm weer mit de eige flora kan waere gekoloniseerd zodet e sjneller hersjtèl kan optraeje.

## Trivia
* In de vouksmóndj weurt 't wormvörmig aanhengsel döks verward mit d'n blinjenderm.
Integumentair systeem

't **Integumentair systeem** of **integumentum** (van 't Letien *integere* "besjurme, bedèkke") is 't orgaansysteem det 't lief besjurmp taege sjaaj en besjteit oet de hoed en alles det dao biehingk, wie haor, vèl, sjöbbe, klere (worónger talgklere en zjweitklere), vaere en naegel. 't Integumentair systeem haet oetereinloupende functies. 't Kan besjurme taege water, kaaj of hits, krenkdeverwèkkers wie bacterieje en virusse, zónverbranjing en oetdreuging, hoog drök taegehaje en de deper weefsele besjurme; wiejer kan 't aafvalsjtoffe aafsjeie, de temperatuur regulere en bevinje zich de sensorische receptore hie-in die pien, tasgeveul, drök en temperatuur opmirke. Bie miense zörg 't integumentair systeem ouch veur de opnaam van vitamine D.

't Systeem is 't grótste orgaansysteem. Bie miense sjteit 't veur róndj de 16% van 't totaal lichaamsgewich en dèk 't 1,5 tót 2 m² aan oppervlakde. 't Sjèdj van, besjurmp taege en informeert 't deer euver zien ómgaeving. Kleinlievige óngewirvelde in aquatisch of sjtendig vochtig klimaat aome mit de boeteste laog van 't systeem. Dit sjtofwusselingssysteem, wo 't gaas sumpelewaeg in en oet van 't interstitium diffuseert hèt integumentair sjtofwusseling.
Henry Ford

**Henry Ford** (30 juli 1863 - 7 april 1947) waas 'nen Amerikaansen industrieel dae in 1903 begós mit zienen autofebrik. Zienen ièrste wage maakdje d'r aevel al in 1892.

Hae richte de Detroit Automobile Company op, mer det ging al snel failliet. Ouch mit de Henry Ford Company waat d'r daonao oprichte wis t'r de mert neet te vereuvere en de aandeilhaojers dwónge 'm 't bedrief te verlaote. Pas mit zie derdje bedrief, de Ford Motor Company, haw d'r succes, te beginne mit de T-Ford.

Veurdet Ford de T-Ford maakdje haw d'r al väöl modelle gemaak: van A tót en mit S ginge óngevjèr tièn modelle de T veur. Euver de T-Ford zag t'r det deze wage in alle kluère te verkriege waas, zoalang 't mer zwart waas.

In zien febrikke introduceerdje d'r 't princiep van de loupendje bandj; e princiep det t'r haw aafgekeke van groate slechterieje. Dees innovatie maakdje massaproductie van wages meugelik. Dit waas 'n revolutie in de industrieel productie.