open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sony

**Sony Group Corporation** (veurheer **Tokyo Tsushin Kogyo K.K.** en **Sony Corporation**) is e Japans multinationaol conglomeraot mit hoofkwerteer in Sony City in Minato, Tokio, Japan. De Sony Gróp besteit oet entiteite wie *Sony Corporation*, *Sony Semiconductor Solutions*, *Sony Entertainment* (boe-oonder *Sony Pictures* en *Sony Music Group*), *Sony Interactive Entertainment*, *Sony Financial Group*, en aandere.

Sony, opgeriech in 1946 es **Tokyo Tsushin Kogyo** door Masaru Ibuka en Akio Morita, is e toenaongevende elektronicabedrief bekind um iconische producte wie de Walkman, PlayStation en CD-speuler. 't Breide ziech oet nao entertainment door CBS Records (1988) en Columbia Pictures (1989) te koupe en diversifieerde ziech nao financiëel deenste in Japan. In 2021 herstructureerde Sony zich tot 'n holding.

Sony is de groetse producent vaan beeldsensore, 'ne groete fabrikant vaan camera’s en 'ne topleier in houfgeleiers. Heer domineert de premium-tv-merret en huurt tot de drei bèste wereldwijde tv-fabrikanten. Oondaanks 't feit tot Sony neet deil is vaan 'n traditioneel keiretsu, heet 't bedrief historische ben mèt de Sumitomo Mitsui Financial Group.

Sony is genoteerd op de Tokio en New York Stock Exchange en heet significante globaaol rangsjikkinge behaold, boe-oonder de 88e plaots op de *Fortune Global 500* in 2021 en de 57e plaots op de *Forbes Global 2000* vaan 2023.

Sony heet in de loup vaan de jaore aonzeenleke kritiek gehad, boe-oonder besjöldiginge vaan zakelek wangedrag en foute in 't gebeed vaan 't milieu. 't Bedrief heet controversiëel DRM-systeme geïmplementeerd, geadverteerde functies vaan gamingconsoles verwijerd en woort geconfronteerd mit rechszake euver poginge um zien produkte te misbruuke. 't Is bekritiseerd veur 't eweghaole vaan gekochde inhajd vaan consoles en is slech gerangsjik in milieubeoordeilinge, boebij Greenpeace 't in 2017 'n D+ heet gegeve. Wijl Sony stappe heet genome um milieuperbleme aon te pakke door moyen vaan initiatieve wie greun aankoop- en recyclingprogramma’s, is 't ouch besjöldig vaan 't volge vaan milieuactiviste en 't tegehawwe vaan energie-efficiëntienorme. Daoneve kroog Sony in 2007 'n boete veur 't vasstelle vaan professioneel videoben en 't belemmere vaan 'n EU-oonderzeuk.

### Bron

* Ingelstaolege Wikipedia - corresponderend artikel
Dubrovnik

**Dubrovnik** [ˈdǔbrɔ̞ːʋnik] (Latien: *Rausium*, later *Ragusium*; Italiaons en Duits: **Ragusa**, awwer ouch: *Ragus*) is 'n stad in zuielek Kroatië aon de Adriatische kus. De aw stad is in 1979 touwgevoog op de UNESCO-werelderfgoodlies.

De stad, mit 'n inwoenersaontal vaan mie es 40.000 (2023), is 't bestuurlek centrum vaan 't graofsjap Dubrovnik-Neretva en de hoofstad vaan 't katteliek bisdom. De mierderheid vaan de bevolking, mie es 90%, is etnische Kroate. Minderheje zien Bosniërs, Serve, Montenegrieners, Albaneze en 'n klein Juudse gemeinsjap. Dubrovnik waor en is e centrum vaan de Kroatische cultuur. Historisch gezeen waor 't 'n belangrieke handelsstad en hoofstad vaan de veurmaoleg Rippebliek Ragusa. Väöl belangrieke Kroatische diechters, kunsteneers, gelierde, mathematikers en fysici komme oet Dubrovnik.

De Kroatische naom vaan de stad is aofgeleid vaan 't Slavisch woord dubrava (eikebos); De Roemse naom *Ragusa/Rausa* geit trök op de naom vaan 't klein eilaand boe de ierste vesteging (Lave, Lausa) op is gestiech.

De Kroatische Oonaofhankeligsheedskrieg woort hel bevochte hei, veural in 1991, wie de stad woort gebombardeerd door Servië. 

* Brón: Duitstaolege Wikipedia
Azov

**Azov** (Russisch: *Азов*, vreuger och bekind ónger d'r Turkse naam *Azak*, ازاق en d'r Griekse naam *Tanaïs*, Τάναϊς) is 'n sjtad in 't zude va Rusland, aa g'ne Don, kótbei de plaatsj woe heë oetkunt in de Zieë van Azov en 42 kilometer ten zuudweste va Rostov aa g'ne Don.
't Is 'n industriesjtad mit 'n zieëhave, revierhave en e sjpoorwegsjtation.

De sjtad hat óngevier 82.000 iwuuenesj en is 't besjuurlig centrum van 't distrik Azovski. Durch höär ligking kótbei zieë en aan 'n groeëte revier is ze zikker seër d'r 3e ieëw vuur Christus bewoeënd, wie Pontische Grieke hei de sjtad Tanaïs hant gesjtich. Wiejer gieëf 't i g'n buuet van de sjtad och grave oet d'r brónstied. In d'r 3e ieëw noa Christus woeëd Tanaïs verwoes durch de Gote, e Oeës-Germaans volk. Hunne en versjillende Turkisje clans hant hei in d'r viefde ieëw gewoeënd. In d'r 10 ieëw óntsjtóng op de plek va woe noe Azov ligk 'n slavische nederzetting. In d'r loop van de gesjiechde woar de sjtad aafwisselend in heng van de Russe en Turkse en Mongoolse sjtamme, sjpieëder de Ottomane. Koloniste oet Genua gebroekde de sjtad wiejer es oetganksbasis vuur d'r handel mit Sjina. Azov woeëd pas in 1774 definitief Russisch.

Huuj d'r daag is Azov riek aan mónnemente. Mit name 't fort, wat uuever d'r Don oetkiek, is 'ne wichtige toeristische trekpleister.
Zieë van Azov

De **Zieë van Azov** (Oekraïens: Озівське of Азо́вське мо́ре, Ozivs'ke of Azovs'ke more; Russisch: Азо́вское мо́ре, Azovskoje more; Krimtataars: Azaq deñizi) is 'n naevezieë van de Zwarte Zieë, die aan de zuudkant van de res wuuert gescheie door de Straot van Kertsj. De zieë leet ingeklemp tösse Oekraïne en Rusland. Saer 2014 wuuert 't schiereiland de Krim bezat door Rusland en saer invasie in 2022 is de ganse kös in Russische hand. 

De zieë haet 'n oppervlakde van zo'n 37.000 km², waat kleiner as Nederland en waat groeëter as d'n Duitsen deilstaat Noordrien-Wesfale. Naamgaever is de stad Azov aan de mónding van d'n Don in Zuud-Rusland, doeënbeej de groeëtere Russische stad Rostov aan d'n Don. De zieë is beheurlik óndeep, mit 8 maeter es gemiddelde en 14 maeter es maximale deepde. 't Zaltgehalte is vaerder rilletief lieëg: ca. 10 à 12 promille midde op zieë en beej de mónding van d'n Don 2 à 4 promille. De baojem is rilletief vlaak en besteit oet zand. 't Guuef gen eilande, maar waal diverse schiereilande en schoorwalle.
Varna

**Varna** (Bölgaars: **Варна**) is ‘n stad in Bölgarije mit umtrint 350.000 inwoeners, gelege aon de Zwarte Zie. Ze is de op ein na groetste stad en de belangriekste have vaan ‘t land.

'n Aajdgriekse kolonie naobij Varna droog de naom Odessos, boe de Oekraïnse havestad Odessa (ouch aon de Zwarte Zie) nao verneump is.

Vaan 1949 tot 1956, de periood wie Bölgarije in de greep vaan ‘t Stalinisme stoond, droog de stad de naom **Stalin**, opgelag te iere vaan Stalin ziene zeventegste verjaordaag.

Op 31 december 2018 had de gemeinte Varna 345.369 inwoeners, boevaan 335.505 in de stad zelf woende en 8.864 in naobije landeleke dörper. Sinds de negentiene iew is de bevolking vaan de stad Varna achvawweg touwgenomme. Varna is ein vaan de weineg vesteginge in Bölgarije boe de bevolking touwnump.

* Brón: Corresponderend artikel oppe Nederlandstaolege Wikipedia
Goma

**Goma** is 'n stad in 't ooste vaan de Democratische Rippebliek vaan Congo, ofwel Congo-Kinshasa, gelege aon 't noordelek over vaan 't Kivumeer en op 'n hoegte vaan 1.500 m in de Rifvallei, en is de hoofstad vaan de provincie Noord-Kivu. De stad is geboewd op aw lavastruime oet de Virunga-vulkaonkètting, en veural op die vaan de Nyiragongo-vulkaan, 14 km in 't noorde gelege, dee häör op bekans 2.000 m hoegte domineert.

In 1894 volgde oontdèkkingsreiziger Gustav Adolf von Götzen in de vootaofdrökke vaan 'ne missionaris oet de ooskus vaan Afrika. Onderwieles heer nao Rwanda reisde, óntdèkde heer e klein vissersdörp det **Ngoma** woort geneump, wat in 't Swahili tamtam ('n lokaol trom) beteikent; door vervörming sjreef heer Goma. Ngoma woort 'ne Belzje pos tegeneuver dee vaan Rubavu (in Rwanda) bewoend door de Duutsers.

Lui oet Goma weure op 't Frans *Gomatracien* (mannelek) en *Gomatracienne* (vrouwelek) geneump.

't Goof in 2024 782.000 inwoeners en daomèt 'n diechheid vaan 17.378 inwoeners de km².

* Brón: Franstaolege Wikipedia
JD Vance

**JD Vance** (gebore **James Donald Bowman**; Middletown in Ohio, 2 augustus 1984) is 'nen Amerikaanse sjriever, risico-investeerder en polletieker vaan de Rippeblikeinse partij. Heer is d'n allewijle vicepresident vaan de Vereinegde Staote, oonder president Donald J. Trump.

Vance woort bekind mit ziene memoir oet 2016, *Hillbilly Elegy: A Memoir of a Family and Culture in Crisis*. Zien book verkint zien opvoojing in Middletown, Ohio, en de Appalachiaanse weerdes vaan zien femilie oet Kentucky, boebij heer leech werp op de sociaal-ikkenomische oetdaginge boemèt witte Amerikaanse arbeidersklasses te kampe höbbe.

In 't begin waor Vance 'ne vocaole criticus vaan Donald Trump tijes de presidentiëel verkezinge vaan 2016, en besjreef häöm es “sjaojelek” en es iemes dee “de witte arbeidersklasse nao 'ne bezunder duustere plek” leit. Heer verwees ouch nao zichzelf es 'ne “*never-Trump-man*” ('ne rechs-conservatief dee, oondaanks zien affiliteit mèt Trump zien partij, noets Trump zou steune). Vance zien standpunt tegeneuver Trump is evels in de loup vaan d'n tied geëvolueerd. In 2021 erkinde heer zien iedere misvattinge in 't openbaar en drökde heer zien steun oet veur Trump zien beleid, en zag tot heer geluifde dat Trump "eine vaan de wienege polletieke leiers in Amerika" is dee de frustratie erkint dee in groete deile vaan erm staote, wie Ohio, Pennsylvania en Kentucky, besteit. Dit culmineerde in Vance zien selectie es Trump ziene vice-presidentskandidaot veur de presidentiëel verkezinge vaan 2024.

Vance heet väöl affiniteit mèt rechs-nationalisme, conservatisme, populisme en posliberalisme. Heer is contra 't homohouwelek, abortus en strenger wapewètte. Daoneve is heer 'ne criticus vaan bewöste kinderloesheid en zeet daobij ziech geïnspireerd te veule door Kattelieke theologie.
Boew

'ne **Boew** of e **geboew** ies 't veurbrinksel van de meujte die boewe haet. Boewe ies 't fabricere van 'ne boew door 't aaneinvoge van boewmateriale, zoeawie baksjtein, brieke, hout en betóng, tot 'n haamvas gehièl. Geweunlik passeert dit bedriefsmatig door de boewindustrie.

e Geboew kin väöl vörm en functies höbbe zoeawie:
* huzing: weuninge of woonhoezer, woaonger riekeshoezer, villa's en flats;
* 'ne ambsboew: e pelies, e sjtadhoes, 'ne parlemintsboew;
* e wèrkes: 'ne kantoarboew, 'n febrik;
* 'n begaegingsplek: 'n gaffel, e buurthoes;
* 'ne relizjieuze boew: 'n Kèrk (geboew) ofwaal 'ne kèrkboew (woaonger 'ne kathedraol, 'n kloaster en e sjtief), 'n synagoog (ouchwaal 'n judekèrk geneump), 'n moskee (ouchwaal mosjee geneump);
* 'ne culturele boew: e museum, 'ne sjouwbörg;
* 'ne militaire boew: 'ne redóng, 'n kasjtièl, 'ne börg;
* 'ne opsjlaag: e koetsjhoes, 'ne silo;
* infrasjtructuur: 'ne sjtasie, 'n electriciteitscabien (ouch wel transformatorhuuske).


Plaetje:Archeon_House_Middle_Ages.jpg|Reconstructie van e middelièws hoes
Plaetje:Belgique_-_Bruxelles_-_Schuman_-_Berlaymont_-_01.jpg|'t Berlaymont in Breusel, woa de Europese Kemissie inzit, ies 'ne belangrieke ambsboew van de Europese Unie
Plaetje:Meersjebasiliekwkped05.JPG|Kèrk in Meersje
Plaetje:Sofia-synagogue-MihalOrel.jpg|Synagoog in Sofia
Plaetje:Maastricht,_Brusselsepoort,_Marokkaanse_moskee1.jpg|Moskee in Mesjtreech
Plaetje:Louvre_at_night_centered.jpg|'t Louvre in Paries ies ein van de groatse en bekinste museumgeboewe van de waereld
Plaetje:DionysiusTheater.jpg|'n Teikening oet 1891 die ziech 't awd Dionysus-theater in Athene veursjtèld
Plaetje:Kasteel_Hoensbroek.jpg|Kesjtieël Gebrook naobie Gebrook: 't awste gedeilte van 't kasjtièl ies oet 1360
Plaetje:Amsterdam_Silodam_Graansilo.jpg|'ne Silo in Amsterdam dae ies umgeboewd tot appartemintecomplex
Plaetje:Maastricht,_station.gif|De Mestreechter Statie, in Mesjtreech
Produktie

**Produktie** is 't make (**producere**) vaan geujere of deenste mèt 't buut ze te verkoupe, ofwel 't perses vaan e produk. Produktie is de touwveuging vaan ikkenomische weerde: de gemaakde produkte zien nötteg veur de kuipers. De touwgevoogde weerde kin gebruuksweerde of emotioneel weerde zien, mer in eder geval höbbe de produkte winseleke eigesjappe (of de perceptie vaan die eigesjappe) veur de kouper. Produktie vereis veer factore of produktiemiddele: kapitaol (investering), arbeid, land en oondernummingsjap, in ein of aander combinatie. De efficiëntie en effectiviteit vaan produktie bepaole same de produktiviteit vaan 't perces: 't aontal geujere of deenste wat geproduceerd weurt. De produktiviteit en de pries vaan de geujere bepaole same de opbrings.

Produktie kin zien ofwel de direkte winning vaan netuurleke hulpbronne ofwel 't umzètte vaan groondstoffe nao nui produkte. In de landbouw weurt produktie ougs geneump.

## Produktiecriteria
Criteria veur 't beoordeile vaan de productie-umgeving zien:

* kospries
* kwaliteit (inclusief betrouwbaarheid)
* levertied (inclusief betrouwbaarheid)
* assortiment (nui produkeigesjappe)
* service (inclusief betrouwbaarheid)
* milieu
* e Zevende criterium is flexibiliteit. Dit criterium heet betrèkking op alle geneumde punte.

### Bron
* Nederlandstaolege Wikipedia
Tiedmesjien

E **tiedmesjien** is 'n hypothetisch mesjien wat de gebruker in staot stèlt veur te reize door d'n tied. Mesjiene vaan dit typ bestoon neet en zien volgens de mieste gelierde neet meugelek. Theoretische natuurkundege höbbe evels wel dreuver gespikkeleerd. Zoe zouw tiedreize, in 't leech vaan de algemein rillativiteitstheorie, volgens väöl lui e logisch gevolg zien vaan 'n beweging helder es 't leech. Zouw dit op de ein of aander meneer meugelek zien (zuug ouch tachyon), en zouw de mins dit liere beheerse, daan kós e tiedmesjien gebouwd weure.

In väöl fictiewerke heet me de meugelekheid vaan tiedreize gebruuk. Allewel tot 't al in aw mythes en legende veurkump, is 't toch veural de sciencefiction boe-in dit gebeurt. H.G. Wells zie book *[[The time machine]]* oet 1895 kump nog veur Einstein zien rillativiteitstheorie. Tot de bekindste veurbeelder hure 't 'teletiedmesjien' van perfesser Barabas oet *[[Suske en Wiske]]* zoewie de Delorean oet de *[[Back to the future]]*-filmserie.
Palermo

**Palermo** (Siciliaans: *Palermu*, lokaal och *Paliemmu* of *Palèimmu*) is de hoofsjtad va d'r autonome Italiaanse regio Sicilië en 't gelieknamige eilank. De havesjtad ligk aa g'n noordkus, aa g'n Tyrreense Zieë en hat ca. 630.000 iwuuenesj. Daomit is ze och de groeëtste sjtad óp Sicilië i terme van aantal iwuuenesj. 

Palermo is gesitueerd in 'n vruchbaar lieëgvlaakde, die *Conca d’Oro* heesjt. Dees vlakde is gans bebouwd en umringk durch berg, woeva Monte Pellegrino (d'r Pelgrimsberg) wiedoet d'r bekindste en mieëts ikonische is. I dizze berg woeëde rotstekeninge óntdek, woe-oet bliek dat de umgeëving al seër de prehistorie bewoeënd weëd. In d'r 8e ieëw vuur Christus sjtichde de Feniciërs hei 'n nederzetting mit d'r naam *Ziz* en woar ing va hun drei wichtigste kolonië óp Sicilië. 

I teëgesjtelling tot 't oeëste van 't eilank koom de sjtad noeëts in heng van de ouw Grieke. Versjillende kiere koame de Grieke i conflik mit Carthago, wie ze de sjtad tevergeefs probeerde te verovere. Waal begóste de Carthagene de Griekse benaming te gebroeke vuur de sjtad: Pánormos (Πάνορμος), wat zoeëget betekent wie *volledige have* en ooch 't economisch belank aagieëf vuur de bei zieëmachte. 

Tiedes de Punische Krege (264 v. Chr. - 146 v. Chr.) woeëd de sjtad veroverd durch de Romeine. Rónk 440 noa Christus, wie 't Romeins Riek lankzaam oetee veel, koom *Panormus* i heng va versjillende Germaanse volkere, woe-ónger ieësj de Vandale, meh ooch de Ostrogote. D'r Gotische Kreeg (535-554) eindigde mit 'n pyrrusuueverwinning vuur 't Byzantiens Riek. In 831 veroverde de Arabiere Sicilië, woe-ónger Palermo. De sjtad bluijde economisch en nui gewasse, vieëteelt en irrigatietechnieke woeëde geïntroduceerd. In 1072 koom Palermo i heng van de Noormanne en doanoa de Hohenstaufen-dynastie. Sicilië woar doe ee van de riekste gebede in Europa, wat me i Palermo kent truukzieë aan de unieke Normandisch-Arabische architectuur. De kathedraal is heivan e prominent vuurbeeld. Vanaaf de hoeëge middelieëwe bis in d'r 19e ieëw woeëd Palermo geregeerd durch Franse, Sjpaanse en anger boetelandse dynastieë. Pas in 1860 woeëd Palermo definitief óngerdeel van 't Kuueninkriek Italië.

Tiedes d'r Twieëde Weltkreeg raakde Palermo zjwoar besjadig. Noa d'r kreeg gruijde de sjtad hel. Ermood en criminaliteet, in 't bezónger de activitete van de Cosa Nostra, de Siciliaanse maffia, woeëde e groeët probleem vanaaf d'r twieëde haofsjeet van d'r 20e ieëw. 

## Galerie

Plaetje:Panoramica_Cattedrale_di_Palermo.jpg|Kathedraal va Palermo in d'r tupisje Arabisch-Normandische sjtiel, mit neogotische klokketoeres
Plaetje:Palais_des_Normands.jpg|Palazzo dei Normanni
Plaetje:Monte_pellegrino_da_palazzo_dei_normanni.jpg|Monte Pellegrino vanoet 't Palazzo dei Normanni
Frits Bolkestein

**Frits Bolkestein** (Amsterdam, 4 april 1933 - Laren (Noord-Holland), 17 fibberwarie 2025) waor 'ne Nederlandse politicus vaan de VVD.

Vaan 1978 bis 1982, vaan 1986 bis 1988 en vaan 1989 bis 1999 waor heer lid vaan de Twiede Kamer. Vaan 1990 bis 1998 gaof heer leiing aon de VVD-fractie en waor ouch politiek leismaan vaan dees partij.

Vaan 1982 bis 1986 waor heer staotssecretaris vaan boetelandse handel in 't kabbinèt-Lubbers I en vaan 1988 bis 1989 minister vaan defensie in 't kabbinèt-Lubbers II.

Vaan 1999 bis 2004 waor Bolkestein Eurokemissaris interne merret en belastingzake in de Kemissie-Prodi.

## Extern linke
* Mr.Drs. F. (Frits) Bolkestein, Parlement.com
Chartaol geld

**Chartaol geld,** **contant geld** of **ba(a)rgeld** (in 't vakjargon **geld vaan de centraole baank** of **pebliek geld**, in alledaogse taol ouch **cash** geneump) is ‘t concreet geld wat circuleert es wètteleke geldmoyen veur ‘t pebliek. 't Chartaol geld besteit oet circulatiemunte en baankbiljètte en kin fysiek weure vasgehawwe, in taegestelling tot baankbiljètte die op 'n bankrekening weure behawwe. ‘t Weurt officieel in len wie Nederland, Belsj en Duutsland in circulatie gebrach volges Europese reigelgeving, en weurt ouch officieel in de merret getrokke via ‘t Keuninklek Besluut en 't staotsblaad.

Chartaol geld, same mèt elektronisch geld, maak oonderdeil oet vaan de sociaol geldveurraod; dat heet ‘t geld in ‘t bezit vaan de bevolking en de instellinge, mit oetzundering vaan “geldreserves in de vörm vaan chartaol geld” vaan de baanke.
Genua (sjtad)

**Genua** (Italiaans: *Genova* [ˈdʒɛːnova], Ligurisch: *Zena* [ˈzeːna]) is de hoofsjtad va d'r autonome Italiaanse regio Ligurië, in 't noardweste van Italië. De havesjtad ligk aa g'n Ligurische Zieë en hat ca. 564.000 iwuuenesj. Daomit is ze och de groeëtste sjtad i Ligurië i terme van aantal iwuuenesj. 

De have va Genua is ing va de groeëtste en drukste van Italië en 't ganse Middellandse Zieëgebeed. De sjtad ligk tusje de sjteil hellinge van de Apenniene en de Ligurische zieë, woedurch alling 'n sjmaal en lankgerekde kussjtrook uueverblief vuur beboewing. Es gevolg va dees ligking, in 't bezónger de isolatie van 't bergechtige achterlank, zint de iwuuenesj ummer aageweëze geweës óp handel uueverzieë.

Noa d'r val van 't Romeins Riek koom Genua i heng van diverse Germaanse sjtamme, woe-ónger de Ostrogote, de Lombarde en in 773 woeëd ze óngerdeel van 't Frankisch Riek. In d'r 9e en 10e ieëw woeëd ze regelmieësig uuevervalle durch de Arabiere. In deë tied óntsjtóng i Genua 'n marine, woemit de sjtad zich kós oetintelig mit succes kós verdedige teëge aavalle vanoet zieë. 

Vanaaf d'r 11e ieëw tot 1797 woar ze ing van de wichtigste en riekste maritiem republieke i gans Zuud-Europa. Es gevolg va de krege en d'r handel óntsjtónge in 't ganse Middellandse Zieëgebeed en wiejer oeëstelig, rónkum de Sjwatte Zieë en de Zieë van Azov diverse kolonies en handelsposte. Óp 't huuegdepunt va höär mach, zoeë rónk 1300, woare vuural Pisa en Venetië serieuze concurrente. In d'r 15e ieëw gruijde d'r financiële sector es gevolg van d'r riekdom en woeëde de ieësjte banke ópgerich. D'r 17e en 18e ieëw woare 'n periode va verval en neergank vuur Genua. De Franse vele de sjtad in dees periode versjillende kiere aa, woe-ónger i 1684 mit e bombardement woebei groeëte dele mit d'r grónk geliek gemaak woeëde. In 1768 mós Genua 't eilank Corsica, wat al ieëwe Genuees bezit woar, verkope aa Frankriek. Tiedes de Franzuuesisje revolutionair krege in 1796 koom ooch de sjtad zelf i g'ne invloedssfeer va Frankriek te ligke. In 1860 woeëd Genua definitief óngerdeel van 't Kuueninkriek Italië.

In d'r 19e ieëw gruijde Genua weer oet tot ing van de wichtigste zieëhaves en sjeepsboewcentra van Europa. In 1874 kreeg 't zie ieësjte station en in 1940 woeëd hei d'r ieësjte wolkekrabber geöäpend (Torre Piacentini), 'ne toere mit 'n huuegde van 108 meter. In 2001 woeëd i Genua 'n G8-topconferentie gehoute, wat 200.000 demonstrante oet d'r anti-globalistische hook aatrok. Hónderde luuj raakde gewónk bie gewelddadige confrontaties mit de pliese en inne koom daobei um 't leëve. In 2018 sjtortde de Ponte Morandi in, 'n sjnelwegbruk. Daobei koame 43 luuj um 't leëve.

## Galerie

Plaetje:26092015-DSC_3542.JPG|Via Garibaldi
Plaetje:Ships_in_Genoa_Harbour_01.jpg|de have
Plaetje:Genova-Porta_Soprana-DSCF7083.JPG|de middelieëwse poat
Plaetje:Genova_Piazza_de_Ferrari_11.jpg|Piazza De Ferrari
Plaetje:La_Torre_Piacentini_a_Genova_vista_dai_portici_della_Banca_d'Italia,_ottobre_2011.jpg|Torre Piacentini
La Défense

**La Défense** is e zakegebeed gelege in de metropool vaan Groet-Paries in Île-de-France, 't op ein na meis aontrèkkelek zakegebeed in Europa (qua investeringe), nao de stad Londe, en 't veerde vaan de wereld. In 't distrik gief 't hoofkantoere vaan väöl Franse en boetelandse bedrieve, zoewie de Europese Baankotoriteit. 't Ligk in de noordwesteleke boetewieke vaan Paries, in 't departemint Hauts-de-Seine, in 't territorium vaan de gemeintes Puteaux, Courbevoie, Nanterre en La Garenne-Colombes, aon 't westeleke ind vaan de historische as die begint bij 't Louvre-pelies en doorgeit langs de Avenue des Champs-Élysées, de Arc de triomphe de l'Étoile en tot aon 't ind vaan de Pont de Neuilly en de Arche de la Défense.

La Défense, gebouwd sinds de jaore 1960, besteit veurnamelek oet hoeg geboewe, mit veurnamelek kantoere (oongeveer drei mieljoon veerkante meter). La Défense is evels e gemingk distrik: 't is thoes aon 600.000 veerkante meter woeninge, en de eupening vaan 't winkelcentrum Les Quatre Temps in 1981 maakde 't e belaangriek handelscentrum in Île-de-France. E belaankriek woencomplex zien de Tours Aillaud In 2022 heet 't district 2.500 bedrieve, oongeveer 180.000 werknemers, 70.000 studènte en 50.000 inwoeners verspreid euver 61 gebouwe. 't Is 't thoes vaan de hoofkantoere vaan groete Franse en boetelandse multinationals.

De naobersjap strek ziech oet binne en boete 'n einriechtings- en cirkelvörmige boulevard. 't Besteit oet 160 hektaar en is in 2011 verdeild in veer groete sectore (*Arche Nord, Arche Sud, Esplanade Nord* en *Esplanade Sud*) die de twelf aw genómmerde sectore vervange. 't Distrik strek ziech oet euver 'n labendeg groete vootgengersplaat vaan 31 hektaar, verhuug bove de natuurleke groond. De peblieke ruimte vaan de plaat, in weze mineraol, besteit ouch oet haanktuine en vievers. Op de plaat ligke oongever zèsteg kunswerke vaan La Défense es e soort vaan opelochmuseum.

#### Brón

* Franstaolege Wikipedia
Krim-Tatare

**Krim-Tatare** (Krim-Tataars: къырымтатарлар, qırımtatarlar/къырымлар, qırımlılar) zint 'ne Turkse etnische groep. Ze kalle van aodsher Krim-Tataars en zint groeëtedeels soennitische moslims. Vöäl Krim-Tatare sjpreëke evvel och Russisch, Oekraïens en anger sjproake binne de diaspora. 

De Krim-Tatare mótte neet verward weëde mit de Volga-Tatare, Lipka-Tatare, Siberische Tatare en vöäl anger volkere of subgroepe. In 't Róssische Riek woar Tataar 'ne algemene term vuur Turkse islamitische volkere. Genetisch gezieë óngersjeie de Krim-Tatare zich van anger Tatare durch 'n sjterke verwantsjap mit ouw Mediterraanse volkere, los van de tupisje Turks-Mongoolse gene. 

In d'r mei va 1944 woeëde de Krim-Tatare sjlachoffer va groeëtsjalige deportaties noa Centraal-Azië, 'n tactiek die Sovjetleider Sjtalin dökker touwpasde op etnische minderhede tiedes zie bewind, zikker tiedes d'r Twieëde Weltkreeg. Heibei sjtorve tieëndoezende, meugelik mieë es 100.000 luuj. Es gevolg van de gedwonge volksverhoezinge besjteet och huuj d'r daag nog 'n groeëte Krim-Tataarse gemeensjap in Oezbekistan (239.000 luuj). Óp g'n Krim, 't lank woe zie vandaan kómme, vörme ze doaenteëge 'n minderheed van zo'n 15% procent van de bevolking (ca. 248.000 luuj). I Roemenië (ca. 24.000) en Turkieje (ca. 150.000) besjtónt och relatief groeëte minderhede. In 't letsgeneumde land zouwe zo'n 5 mieljoeën Turke van Krim-Tataarse aafkóms zieë, döks de noakómmelinge van immigrante oet d'r 19e ieëw.
Heilige Nes

**Svyat Nes** is ein kunstenaar en schriefwarkmaker, die de stijl “ Dead Symbolism ”hanteert.

## Kunst
Svyat Nes is de maker van Dead Symbolism (“Dööd Symboolisme”). In dizze stijl weurt de afbeeldinge van minsjenskelette en symbolische elementen combinedj, um d’n ideeën van de dööd, piene, kwetsbaarheid en eeuwigheid uit te drukken.

Volgens Svyat Nes weurt “Dead Symbolism” gebruuk om de gezichts van de menselike sterfelijkheid te verkennen. De piene, isolatie en innerlijke conflicts weure visueel vertaoldj in sjkeletten, die symbolen weure van bevrijding en tijdloosheid.

De schilderie vertele euver existentialistische en sociaal themes – van psychologische strijdj tot ongelijkheid en kwetsbaarheid.  

## IF I CAN’T HAVE LOVE I WANT POWER
Dees serie laot zien hoe liefde en macht in conflict staon en hoe ze ’n illusie kinne waere.

Svyat Nes zegk:

“In de liefde voele wie altiedj ’n macht euver ós partner, en in de macht euver ós eigen laeve voele wie ’n soort liefde veur ószelf.”
Plaetje:If_i_2024.jpg|koppeling=Rikcha:If_i_2024.jpg| IF I
Plaetje:Cant_Have.jpg|koppeling=Rikcha:Cant_Have.jpg| CAN'T HAVE
Plaetje:Love_i.jpg|koppeling=Rikcha:Love_i.jpg| LOVE I
Plaetje:Want_Powr.jpg|koppeling=Rikcha:Want_Powr.jpg| WANT POWR


## Martyr & Immaculate
Dees serie sjlaag de aandachtj op sociaal kwetsbare groepen, die geweldj en trauma hemme meugemaak.

t Werk **Immaculate** haet zich oorspronkelijk **Death by Sex** geneump en was bedoel om de realiteit van VIH+ mensen te laten zeen. Vanwege kritiek weurt de naam veraanderdj, mer de betekenis bleef ongewiezigdj.

*Samen mit “Martyr” geft ’t de impact van fysiek en mentaal geweldj weer, en hoe die twie mehkaar beïnvloede.* 
Plaetje:Martyr.jpg|koppeling=Rikcha:Martyr.jpg| martyr
Plaetje:Immaculate_120x90.jpg|koppeling=Rikcha:Immaculate_120x90.jpg| immaculate


## Exposities en erkenning
*e werke van de kunstenaar waere tentoongesteldj in Londen en op ’t ArtComa festival.* *Hie haet ouch meegedoon aan versjèllende street art festivals.* 

## Verwiezinge

* Witte Nes Website
* Heilige Nes bij ArtComa
* Svyat Nes Journal of Visual Arts
Duolingo

**Duolingo** is e computerprogram veur 't liere vaan vreem taole. 't Weurt in 't gemein es app op de smartphone gebruuk, meh is ouch euver vas internèt besjikbaar. 't Program kump oet de Vereinegde Staote, um perceis te zien oet Pittsburg.

Duolingo woort vaan 2009 tot 2011 oontwikkeld. Nao e paar maond in de bètaversie door e beperk pebliek te zien gebruuk, woort 't program op 19 juli 2012 vrijgegeve veur 't pebliek. Allewijl (2025) is 't besjikbaar in tientalle taole. De mieste cursusse weure allein aongeboje vaanoet 't Ingels; vaanoet 't Nederlands zien cursusse Ingels, Spaons, Frans, Duits, Italiaons, Portugees, Chinees (Mandarijn), Japans en Koreaons besjikbaar. Catalaons, Guarani en Kantonees zien de insegste drei taole die neet in 't Ingels besjikbaar zien: me moot dao Spaons resp. Mandarijn-Chinees veur kinne. Bengaols en Tamil zien neet es cursusse besjikbaar, meh 't gief wel cursusse *vaanoet* dees taole. Daoneve gief 't cursusse veur (sumpel) wiskunde, meziek en (sinds 2025) sjake.

Kinmerkend veur de werkwijs vaan Duolingo is de zoegeneumde 'gamificatie': de speuler kin punte verdene door väöl leskes te make, en 'späölt' daomèt ouch in ein vaan de tien devisies. Wijer punte zien te verdene mèt 't hole vaan mijlpaole of door same mèt zien vrun te speule. Späölt me de gratis versie, daan heet me ouch e beperk aontal hertsjes (leves); vief foute beteikent tot me neet wijer kin. In de betaolde versie (*Super Duolingo*) heet me oonindeg väöl hertsjes; ouch blijf me daan versjoend vaan reclames en krijg me mèt kunsmaotege intelligentie samegestèlde opgaves um zien zwake punte te verbetere.

De mascot vaan Duolingo is de greun ojl Duo; wijer vint me 'n ganse gróp ander personages um häöm heer.
Latiense monetair unie

De **Latiense monetair unie** (Frans: *Union monétaire latine*, Nederlands: *Latijnse muntunie*, Italiaons: *Unione monetaria latina*) waor e systeem wat door gelieke monetair behandeling, vaan 1866 tot 1914, versjèllende Europese valuta’s es eine munt leet functionere. De unie woort in 1865 aofgeslote door Belsj, Fraankriek, Italië en Zweitserland, later bijgevoog door oonder andere Griekeland, Roemenië en Spaanje. Oersprunkelek waor de monetair unie gebaseerd op 'ne dubbele standaard (goud wie zèlver), mer vaanaof 1873 sjakelde zie euver op de gouwe standaard. In 1927 woort de Latiense Monetair Unie officieel opgeheve, mer in praktiek functioneerde zie neet mie sinds d'n Ierste Wereldoorlog. De unie woort "Latiens" geneump vaanwege de Latiense of Roemaonse taole die de (hoofzakeleke) landstaole vaan de meiste participante waore. Dit klopde evels neet gans: zoe waor Griekeland (Grieks is 'n Hellinistischen taol) gauw lid en zelfs Rösland (mèt Rössisch es Slavischen taol) is 'n tiedsje lid gewees.

In 't begin vaan de 19e iew in ‘t continentaol Europa waor 't monetair systeem gebaseerd op de Franse gouwe munt: de franc germinal, op 't Limbörgs de Franse frang geneump. Mèt daank aon de stabiliteit vaan deze munt erkinde Belsj beveurbeeld in 1830 de geldegheid vaan deze munt. In Nederland woort heer neet es zoedaoneg erkind, mer in grensstei wie Mestreech gold die erkinning informeel esnog. 't Systeem wat gebaseerd waor op de dóbbele standaard en de Franse frang woort versteurd door groete goudoontdèkkinge in Californië (1848) en Australië (1851). Len wie Belsj, Zweitserland en Italië dege hun munte losgekoppele vaan de frang. Mer de greuiende internationaol handel die nao de Industriëel Rivvelutie volgde creëerde de behoofde aon e nui monetair systeem. In 1914, mèt 't oetbreke vaan d'n Ierste Wereldoorlog, stopde de monetair unie in feite mèt bestoon. Kosbaar metaole woorte opgeslage en baankbiljètte woorte in eder land tege versjèllende tarieve gedrök. Op 1 jannewarie 1927 woort de monetair unie officieel opgeheve. ‘t Deurde bis de Bretton Woods-euvereinkomste in 1944 tot 'ne nuie internationaole gouwe standaard woort vasgestèld. De historie vaan de Latiense Monetair Unie weurt bestudeerd vaanoet 't perspectief vaan of len eine munt kinne höbbe zoonder ‘n gemeinsjappelek ikkenomisch beleid te volge.

De Latiense monetair unie weurt dèks vergeleke mèt de Eurozone, allewel die lèste wel is gebaseerd op väöl strenger, gecentraoliseerd Europees beleid - veural nao 't oetbreke vaan de Eurocrisis in Griekeland nao 2008.
Polis

'n **Polis** (pl.: **poleis**) beteikent "stad" in 't Aajdgrieks. 't Aajd woord polis had sociaol-politieke connotasies die in 't modern gebruuk neet te vinde zien. De **πόλη** vaan vendaog d'n daag bevint ziech naomelek meistes in 'ne natiestaot. De Aw Grieke zawwe besjrieve tot 'n Polis ligk in 'n χώρα (chóra), "land", wat 'n πατρίδα (patrída) ,"geboorteland", "vajerland" of "natie" veur häör börgers is. In 't aajd Griekeland waor de polis zelf evels 't geboorteland; d'r waor gein aander. 't Had 'n gróndwet en eiste de opperste loyaliteit vaan häör börgers. χώρα waor allein 't platteland, gein land; de chóra had dus gaaroet gein cultureel of polletiek beteikenis veur de polis. 't Aajd Griekeland waor zelf gei soeverein land, meh waor groondgebeed bezat door Hellene, lui die 'n dialek vaan 't Aajdgrieks es hunne moojerstaol claimde. Me zou kinne stèlle tot meh 'n paar soeverein of semi-soeverein staote allewijl vergeliekbaar zien mèt de poleis vaan vreuger, wie Monaco, Singapore, 't Vatikaon of Hongkong. Die lèste weurt evels ummertouw mie oonderworpe aon de mach vaan 't aongrenzend continentaol China.

Binne de fidderaties vaan Belsj en Duitsland kinne 't Breusels Hoofsteielek Gewes en de deilstaote Berlien, Hambörg en Breme es poleis gezeen weure. Al zien ouch zie groetdeils oonderworpe aon de soevereiniteit vaan hun fidderaol regeringe.

Polis woort belaoje mèt väöl incidenteel beteikenisse. De belangriekste beteikenisse zien "staot", "gezelsjap" en "gemeinsjap". De theoretische studie vaan de polis geit es wied es 't begin vaan de Griekse literatuur trök, wie de wèrke vaan Homeros en Hesiod op plekke perbere 'ne ideale staot te besjrieve. 't Oonderzeuk maakde 'ne groete sprunk veuroet wie Plato en de academie in 't ginneraol oondernomme um te definiëre wat bedoeld weurt mèt de gooj, of ideaal, polis.

#### Brón

* Ingelstaolege Wikipedia
Alawiete

:*Neet te verwarre mit 't [[alevitisme]].*
----

De **alawiete** of **alaviete** (Arabisch: علويون, ʿAlawīyūn; Turks: *Arap Alevileri*) zint 'n religieus gemeensjap i g'n Levant die is vuurtgekoame oet d'r sjiitische islam. Alawiete kalle Arabisch en woeëne versjpreid in 't noardweste va Syrië, mieë precies in 'n kussjtrook langs de Middellandse Zieë, 't zude va Turkieje en 't noarde va Libanon. Groeëte gemeensjappe besjtónt ooch in Duutsjland en Argentinië. Ze zint neet te verwarre mit etnisch Turkse en Koerdische aleviete. Aafgezieë van de etnische identiteet gieëf 't ooch versjille op 't gebeed van 't geleuf. De beweging woeëd in d'r 9e ieëw ópgerich durch Ibn Noesair. Heidurch woeëde alawiete vreuger ooch noesairi's geneumd. Huuj d'r daag gieëf 't weltwied zo'n 4 mieljoeën alawiete. 

't Alawisme is 'n gnostische beweging binne d'r sjiitische islam. Alawiete geleuve dat de twelf imams de rechmieësige opvolgers zint va Mohammed, net wie dat Mozes en Jezus twelf apostele houwe. Ze verieëre Ali ibn Abi Talib es incarnatie va God, d'r ieësjte imam binne 't sjiisme. Tupisj vuur 't alawisme is evvel vuural 't geleuf in 'ne God in drei persoeëne. E vergeliekbaar concep hat 't christedom mit zien lier van de triniteet. Angesj es de mieëtste moslims beëne ze noeëts vief kier per daag (*salah*) en anger luuj weëde neet (aktief) bekierd tot 't alawisme. Ze geleuve wiejer i reïncarnatie en vere christlige fesdaag.

Alawiete weëde döks gediscrimineerd durch anger moslims en ooch regelmieësig vervolg. Tiedes 't bewind van de familie Assad, 'n alawitische familie, woar hun positie verbeëterd. Evvel tiedes d'r Syrische Burgerkreeg hat de bevolkingsgroep te make mit sektarisch geweld, zikker noa d'r val van 't Assad-regime in 2024.
Kabbinèt

e **Kabbinèt** is e polletiek orgaon. De specifieke beteikenis vaan dit orgaon hink aof vaan de konteks. Meistes geit 't daan wel euver 'n orgaon wat 't functionere vaan de exectutieve of oetveurende mach hölp.

### Nederland en Duitsland
In Nederland en Duitsland weurt 't Kabbinèt gezeen es 't hoegste bestuurorgaon, mèt de regeringsleier (de premier veur  Nederland, de Kanseleer veur Duitsland) aon de leiing vaan 't Kabbinèt. Wijer zitte dao daan ministers en staotssikkertarisse in. Zoe e Kabbinèt is dus dèks synoniem aon de Executieve mach vaan de regering.

### Belsj
In Belsj is 't Kabbinèt evels de aonduiing vaan 'ne gróp lui die wèrke veur 'ne politicus. In d'n alledaogse polletieken taol verwijs e kabbinèt nao e ministerieel kabbinèt - 'ne gróp aon staf, advisäörs, sikkerarisse en dergeleke vaan 'ne minister. e Belsj Kabbinèt heet dus gaaroet niks te make mèt de Nederlandse of Duitse benaoming. Wat me in Nederland e kabbinèt nump, weurt in Belsj sömpelweeg 'n regering geneump.

### Europese Unie
In de Europese Unie (EU) weurt 'n vergeliekbaar definitie gegeve veur Kabbinèt wie in Belsj. 't Geit hei dus neet um de Europees Kemissie ('t instituut wat me ouch wel de "regering" vaan de EU kint neume), mer um 't team wat 'ne Kemissaris oondersteunt.
Crisis

'ne **Crisis** (miervoud: **crisisse**) is 'n zwoer noedsituatie boe-in 't wèrke vaan e systeem (vaan welken eerd daan ouch) serieus weurt verstuurd. Dat systeem kin, beveurbeeld, 't minselek liechaom, e polletiek bestèl of 'nen ikkenomische merret zien. Dèks weure crisisse vaan e systeem gevolg door 'n fundaminteel veraandering vaan dat systeem. In 't geval vaan de vörege veurbeelde kinne de gevolge, beveurbeeld, fysieke imuniteit, polletieke rivvelutie of ikkenomische hervörming zien, mer 't systeem kin ouch zoedaoneg fale tot 't indeg. Veur 't liechaom kin dat de biologischen doed beteikene, veur de polletiek de val vaan e riek of 'ne staot, veur de ikkenemie 't ind vaan e systeem en meugelek tijeleke anarchie.

't Woord 'crisis’ heet 'n negatief connotatie in d'n alledaogse spraok. D'n term is evels oersprónkelek neutraol. Etymologisch gezeen kump 't vaan 't (aajd)Griekse wèrkwoord κρινομαι (*krinomai*) mèt de beteikenisse: sjeie, sjufte, oondersjeie, beslisse, reigele, riechte en oordeile. Op dees meneer gezeen is 'ne crisis e 'momint vaan woerheid’, wienie 'n beslissing moot weure genome die 'n groete invlood zal höbbe op de touwkoms. De Ingelstaolege oetdrökking die väöl gebruuk weurt in de politicologie, ** ("verbruuk noets 'ne gooje crisis"), rappeleert aon dees beteikenis.

In 't verleie, in gevalle vaan serieus krenkdes en de beperkde medische meugelekhede die op dat momint besjikbaar waore, wie longoontsteking, waor de 'crisis’ 't momint boe de koors, miestal in de nach, ziene piek bereikde en 't waor twiefelhaof of de patiënt tot de mörge zouw euverleve.

Allewijl is 't woord crisis in 't Limbörgs (zoe-ouch in beveurbeeld 't Frans, Neerlands, Duuts en Ingels) sterk oonderworpe aon inflatie: 'ne Ikkenomische crisis. Alle soorte sociaol en milieuprobleme, zelfs die die 'n paar jaor doorloupe, weure allewijl polletieke crisisse geneump, wie de klimaotcrisis, de stikstofcrisis, de coronacrisis en de kredietcrisis.
Sjarbergbrök

De **Sjarbergbrök** is 'n brök uever g'n Maas en 't Julianakenaal tösje Sjtein i Nederlandjs Limbörg en Kotem (gemeinte Maasmechele) i Belsj Limbörg. De brök verbindj de Nederlandje autobaan A76 mit g'n Belsje autobaan A2 en maak óngerdeel oet va g'n Europese waeg E314. Naeve g'n autobaan lope óch twieë fiets- en vootgengesjpader.

De Sjarbergbrök is geboewd in 1973. 't Is 'n ligkerbrök gemaak va gewaopend betóng, röstend op 212 pielesj.
Kinderporno

**Kinderporno** is pornografie boe minderjaorege in seksueel handelinge betrokke zien. Wienie devaan gesproke weurt, geit 't in de regel um pornografie op (al daan neet bewegend) beeld.

De productie vaan kinderporno is euver zoe good wie de ganse wereld verboje. In de mieste gevalle is dat al otomatisch zoe umtot me veur 't make devaan kindermisbruuk moot begoon. Wijer kinne väöl len bijkoumende wètte die 't make vaan kinderporno op ziech verbeeje. Zoe is 't Nederland verboje veur porno mèt zèstien- of zeventienjaorege te make, allewel tot me op dee leeftied volgens de wèt wel seksueel mierderjaoreg is. Pornografische tekste of teikeninge mèt minderjaorege drin kinne wel legaol zien; dat versjèlt per land.

Veural vreuger waor de distributie en 't bezit vaan kinderporno neet euveral verboje. Oonderzeuk heet evels oetgeweze tot 't aonpakke vaan de producente allein de productie vaan kinderporno neet stop. Daorum weurt allewijl mie es vreuger wèrk gemaak vaan de vervolging vaan consumente. Neet allein 't bezitte, ouch 't loere nao kinderporno is in väöl len al verboje. In Nederland steit op kinderporno 'n straof vaan maximaol veer jaor. Daobij weurt formeel gei versjèl gemaak tösse productie, distributie, bezit en einmaolege consumptie. Me kin es maker natuurlek veur 't misbruuk zelf nog 'n hoeger straof kriege.

Vaanajds is kinderporno op de zwarte merret verspreid, dèks in gespecialiseerde netwerke. Mèt de koms vaan 't internèt vint me dees beelder dèks online. In de regel weurt 't aongeboje op 't darkweb. Pedofiele ruile online dèks oonderein bestande mèt kinderporno.

## Rifferenties
Khartoem

**Khartoem** (Arabisch: al-Khartûm: الخرطوم) is de hoofsjtad va Soedan. Khartoem is de plaatsj woe d'r Blauwe Niel oet noaberlank Ethiopië en d'r Witte Niel oet 't anger noaberlank Oeganda bei-eekoame. Vanaaf hei sjtruimp d'r Niel wiejer in richting va Egypte noa de Middellandse Zieë. I Khartoem en al zieng vuursjteë woeëne óngeveer 6,3 mieljoeën luuj. Doamit is Groeët-Khartoem de groeëtste metropool en sjtad va Soedan.

Khartoem woeëd in 1821 gesjtich durch d'r Ottomaanse gouverneur Mohammed Ali van Egypte, get ten noarde van de ouw sjtad Soba, wat de hoofsjtad woar van 't middelieëws Nubisch kuueninkriek Alodia. Khartoem loog óp 'n karavaanroute óngeveer haoverweëgs Egypte en Ethiopië en al sjnel woeëd de sjtad e regionaal centrum va handel en sjlavernij. Tiedes d'r Mahdi-kreeg in 1884 woeëd de sjtad ingenoame durch troepe va Mohammed Ahmad ibn Abd Allah. Heibei vónge vöäl iwuuenesj d'r doeëd. Luuj die de inname houwe uueverleëf woeëde gedeporteerd noa de nui en net geboewde sjtad Omdurman, aa g'ne westliche oever van d'r Niel, sjuuns teëgenuuever Khartoem. In 1898 veroverde Brits-Egyptische troepe gans Soedan, woenoa Khartoem weer de hoofsjtad woeëd. Dat bleef zoeë wie 't lank in 1956 ónaafhankelik woeëd van 't Verenig Kuueninkriek.

De twieëde haofsjeet van d'r 20e ieëw woar 't begin van 'n turbulente periode die vuur Soedan gekenmerk woeëd durch kreeg en terroristisch geweld. In de hoofsjtad evvel bleef 't lang ruiig, mit oetzundering van 1973, wie de Palestiense terreurbeweging Sjwatte September luuj giezelde i g'n ambassade va Saoedi-Arabië. Vief sjlachoffesj woare diplomate en inkele koame doabei um 't leëve. In de joare '80 en '90 trok Khartoem kreegsvluchtelinge aa oet umringende leng en later och Soedaneze, woedurch 't bezónger hel gruide. 

In 2018 en 2019 vónge groeëtsjalige en deels och gewelddadige demonstraties plaatsj. Soedan is in 'n transitie van 'n dictatuur ónger vuurmalig prizzedent Omar al-Bashir noa 'n democratie. Dees transitie geet evvel, angesj es ieëder i de gesjiedenis, vuural i Khartoem zelf gepaard mit vöäl geweld, mit 'n couppoging in 2021 en de oetbraak van 'ne kreeg tusje 't regeringsleger en de paramilitair organisatie RSF va 2023 bis 2025.
Wolof

Mit **Wolof** kin waere gemeindj:

* 'n Wes-Afrikaanse taal, zuug Wolof (taal);
* 't Wes-Afrikaans vouk wat dees taal sjprik; zuug Wolof (vouk)
Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)

De **[[Nobelpries]] in de [[Sjemie]]** weurt eder jaor touwgekind door de Keuninkleke Zweedse Academie veur Wetensjappe. In lijn mèt 't testamint vaan Alfred Nobel móste veural oontdèkkinge weure bekroend die de minsheid direk deende. Praktisch heet me evels vaan 't begin aof aon al fundamenteel oontdèkkinge bekroend. De lèste jaore geit de pries dèks nao natuurkundege oontdèkkinge en oetvindinge umtrint materiaole; soms weure ouch biosjemische prestaties bekroend (boemèt 't grensgebeed mèt de geneeskunde weurt verkind).
Bruto nationaol produk

't **Bruto nationaol produk** (**BNP**) is 'n gengbaar methode um de welveert vaan 'n nationaol ikkenemie in te sjatte. 't Steit geliek aon de totaol touwgevoogde weerde vaan alle geujere en deenste die door 'n bepaold land geproduceerd zien in 'n bepaolde periood (meistal 'n jaor): bruto binnelands produk plus primair inkoume verdeend door börgers in 't boeteland minus primair inkoume verdeend door boetelenders in 't land in kwestie. Samevattend beteikent 'binnelands’ hei verdeend/geproduceerd binne de grenze vaan 't land en 'nationaol’ verdeend/geproduceerd door de börgers vaan 'n land.

't BNP weurt dèks verward mèt 't Bruto binnelands produk (BBP), mer 't BBP besteit oet alle touwgevoogde weerde veurtgebrach binne de staotsgrenze vaan e land. 't BNP is dus 't BBP *plus* de door staotsbörgers in 't boeteland verdeende primair inkoumes *minus* de door boetelenders in 't betröffend land verdeende primair inkoumes. 't BNP vaan Belsj, beveurbeeld, is dus alle touwgevoogde weerde veurtgebrach binne de staotsgrenze vaan Belsj, plus 't primair inkoume verdeend door Belzje boete Belsj en minus 't primair inkoume verdeend door boetelenders in Belsj.

Mèt de introductie vaan nui internationaol riechlijne is 't konsep vaan 't bruto nationaol produk (BNP) vervaange door 't **bruto nationaol inkoume** (**BNI**). 't Bruto binnelands produk besteit oet alle touwgevoogde weerde die geproduceerd binne de grenze vaan 'n land zien. 't Bruto nationaaol inkoume is de definitie geliek aon 't bruto nationaol produk. Mit BNP kieke veer nao de totaol touwgevoog weerde vaan alle börgers vaan 'n land vaanoet 'n productieperspectief, en mèt BNI kieke veer nao de totaol toegevoogde weerde vaan alle börgers vaan 'n land vaanoet 'n inkommesperspectief. Aongezeen de ganse touwgevoogde weerde oeteindelek es inkoume weurt oetbetaold in de vörm vaan loene, rentes, häör/lease of wins, zien dees twie concepte in definitie geliek.

'n Dèks gemaakde kritiek op 't BNI is tot 't nao 't gemiddelde loert vaan inwoeners, mer daobij gein rekening hilt mèt beveurbeeld oongeliekheid (de Amerikane en Wes-Europeane genete vaan e vergeliekbaar gemiddeld BNI, mer Amerikane leve dèkser in ermooi es Wes-Europeane) of regionaol versjèlle (Nederlanders höbbe 'n get hoeger BNI es Belzje, mer dit gilt neet veur Limbörgers).
Jean Rey

**Jean Max Georges Rey** (Luuk, 15 juli 1902 – aldao, 19 mei 1983) waor 'ne Belzje advecaot en liberaole politicus. Heer waor Belsj parlemintslid, minister, Europees Kemissaris, Europees Parlemintslid en d'n Twiede President vaan de Europees Kemissie.

Jean Rey woort gebore in 'n Waolse prottestante femilie. Ziene pap, Arnold Rey (1867-1940), aofkomsteg oet Zweitserland, waor minister. Wijers waor heer 'ne kleinzoon vaan Léon Gérard, industrieel, börgemeister vaan Luuk en Belsj parlementslid.

Heer trouwde mit Françoise Gevers, die in 1946 ging hiemele. Ze krege drei dochters en eine zoon. Heer trouwde later mèt Suzanne Ledent, weduwe vaan de Luukse advecaot Paul Brouha, dee in 1943 door de Duutsers woort neergesjote.

Heer behaolde zien doctoraot in de Rechte (1926) aon de Universiteit vaan Luuk en vestigde ziech es advecaot in Luuk. Heer naom deil aon de Achtiendaogse Veldtoch en tiejes de Twiede Wereldoorlog woort heer es Duutse kriegsgevangene vasgehawwe.

In 1935 woort Rey verkoze tot gemeinteleke raodslid in Luuk en in 1939 tot liberaol parlemintslid veur 't Arrendissement Luuk 'n mandaot wat heer tot 1958 bezat. Vaan augustus 1949 tot april 1950 waor heer minister vaan Weerbouw in de regering vaan premier Gaston Eyskens. Vaan april 1954 tot jannewarie 1958 waor heer minister vaan ikkenomische zake in de veerde regering vaan Achille Van Acker. In deze rol waor heer nauw betrokke bij de opriechting vaan de Europese Ikkenomische Gemeinsjap. Heer waor 'ne euvertuigde veurstender vaan 'n wiedreikende fiddarlisering vaan 't Belsj.  Heer waor, same mit Julien Lahaut, oonder andere, eine vaan de autäörs vaan e *Veurstel veur de herziening vaan de Constitutie* wat op 25 miert 1947 woort ingedeend aon 't Belsj Parlemint. In 't ierste artikel vaan de veurgestèlde nui groondwèt woort Belsj gedefinieerd es 'n “Confederatie gevörmp door twie regionaol Staote, Vlaondere en Wallonië, en de Fidderaol Stad vaan Breusel".

In 1955-1957 waor Rey veurzitter vaan de Speciale Raod vaan Ministers (de latere Raod vaan de Europese Unie) vaan de Europese Koel- en Staolgemeinsjap. In 1958 woort heer Belzje Eurokemissaris (verantweurdelek veur boetelandse betrèkkinge) in de Commissie vaan de Europese Ikkenomische Gemeinsjap oonder d'n ierste President vaan de Europees Kemissie, Walter Hallstein. Vaan 1967 tot 1970 waor heer d'n Twiede President vaan de Europees Kemissie en d'n ierste President dee de leiing naom euver de Europees Kemissie wie die de otoriteit waor gewore vaan de drei samegevoogde Europese instèllinge (Europese Ikennomische Gemeinsjap, Europese Gemeinsjap en Kole en Staole en Euratom). Es president vergroetde heer de bevoogheie vaan 't Europees Parlemint en pleitde heer veur direkde verkezinge veur deze instèlling. Heer naom ouch 't touwziech op ziech bij de opriechting vaan de Europese Douane-unie in 1968.

Rey heet ouch de persdeens vaan de Kemissie opgeriech en heet bijgedrage aon de bevordering vaan Europese studies. Heer waor ouch docent aon 't *Institut d’études européennes*, opgeriech in 1963 aon de Université libre de Bruxelles. Vaan 1964 tot 1974 waor heer veurzitter vaan de Raod vaan Bestuur vaan 't Europees Kolleesj in Brögke.