open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Auguste Comte

**Auguste Comte** (17 fibberwarie, 1798, Montpellier bis 5 september, 1857, Paries) (ganse naom: **Isidore Marie Auguste François Xavier Comte**) waor 'nen Occitaanse filosoof en mathematieker. Heer waor de sjaolier vaan Claude Henri de Rouvroy (begroonder vaan de sociologie). Comte weurt gezeen es de begroonder vaan 't positivisme. e Bekind idee vaan häöm is 't *dreistandseingezèt*, boe-in heer beweert tot de weitesjap in drei periodes is opgedeild sins de val vaan 't Roemeins Riek: de ierste periood bassiert ziech op de theologie, de twiede op de metafysica en de daarde, zien periood, op de positieve weitesjap.
Zien ideeë gónge daorum regelrech tege de, toen nog door de meiste lui es Woerheid gezeen, Theorie vaan Vörm in. Dit weurt duudeleker in de vief princiep vaan positivisme meh veural in de lètse. De vief princiep gaon es volg:
* Kennis is allein meugelek in aonknuiping aon oonmiddelbare bepaolinge.
* Kennis, die 'ne persoen verworve heet, kin principieel ouch vaan ederen aandere persoen gewonne weure.
* Kennis is vermiddelbaar: Kennis, die iech höb, kin iech (principieel) ederen aandere persoen mètdeile en bewieze aon 'nen aandere persoen. Gein kennis is oonoetdrökbaar en gein 't gief gein beweringe die intersubjektief neet controleerbaar zien.
* 't Gief gein mierdere mitaander gans oonsamehaangende kennisgebeje. Alles is trök te veure nao eine groete kenniswet.
* 't Gief gei wirkeleksheidsbereik of kennisvermeuge dat oontouwgaankelek veur de mins is. 't Gief gein principeel oonlosbare perbleme.

Kritiek kaom veuraol oet de zoegenaomde dystopische hook, de lui die weitesjap in häör gans idee bekritisierde en dit nog ummertouw doen (dèks nog mèt dezelfde argemènte es in Comte zienen tied). Dit waore sceptische weitesjappers wie Max Weber meh ouch artieste, väölal oet de destiedse periood vaan de Romantiek, wie d'n diechter John Keats.

## Brónne
* Rehfuss, Wulff D., *UTB Handwörterbuch Philosophie*, Berlien (2003) (Duuts)
* http://www.whoswho.de/ueber-uns.html (Ouch Duuts)
John Keats

**John Keats** (Londe, 31 oktober 1795 - Roeme, 23 fibberwarie 1821) waor 'nen Ingelsen diechter oet de Romantiek. Heer steit bekind es eine vaan de bekinste diechters oet de Ingelse literatuur. Heer publiceerde mer 54 poëems, in drei dunne volumes en e paar tiedsjrifte. Heer varrieerde in talloeze genres, wie de sonnet, de Spenseriaonse romance en de Miltonische epiek. Heer maakde väöl gebruuk vaan zelfreflectie en zelfspot, ironie en contradictoire perspectieve en forces. Zien Ingelse ode, in de vief groete odes vaan 1819, betaome bis zie bekinste wirk.

In zie viefentwintegjaorege bestaon waor zie wèrk noets geassocieerd mèt de toen väöl populairdere Roemaonse poeëte, en heerzelf voolt ziech dao zier oongemekelek bij. Boete ziene vrund Leight Hunt, en deens cirkel vaan liberaal intellectuele, woort heer op zien oeuvre väöl aongevalle door de conservatieve critici es ordinair en slechgemanierd. John Gibson Lockhart nömde 'm 'ne "vulgaire Cockney rijmeleer" (Cockney is 'n Ingelse benaoming veur de oonderklasse vaan de regio roontelum Londe en Keats' Ingels woort, en weurt nog ummertouw, dèks gezeen es Cockney, e nog ummertouw gesproke dialek in de Londese regio). John Wislon Croker nömde Keats' poëzie de "mies oongerijmde ideeë in de meis oongemanierde taol". Al had Keats 'n liberaal educatie in de Boy's Academy vaan Enfield en waor heer getraind in 't plaotselek hospitaol um chirörg te weure, heet heer gein formeel literaire educatie oondergaange. Toch is de filosofie die heer touwpaste op zien literatuur oetgegreuid bis ein vaan de groetere deile vaan de Europees-literaire cultuur. Heer waor eine vaan d'n ierste, al hielemaol in de Germaanse taole, dee ziech bezeg heelt mèt de verlanges en 't leed vaan de mins in de Romantische sjriefwijze. Heer besjreef de zeitgeist en problematiek vaan de literair-historische contex oet zienen tied es iersten diechter. In 't Vereineg Keuninkriek weurt Keats dèks gezeen es de "William Shakespeare vaan de sonnets.

## Ideeë euver weitesjap
Boete de poëzie steit John Keats allewijl bekind es iemes dee de opkommende weitesjap in zienen tied zoe bekritiseerd, wie zie nog ummertouw weurt bekritiseerd. Heer nömde de weitesjap e circulerend perbleem: weitesjap los perbleme op en veroerzaak perbleme metein daonao. Ouch heelt heer ziech d'r e Romantisch idee opnao, door de weitesjap de oontgoocheling vaan de wereld te nömme. Es weitesjap zoe door zaw gaon, zoe stèlde Keats, bleef d'r niks magisch mie euver in de wereld. Heimèt waor Keats eine vaan de ierste Europeane dee **boete** de weitesjappeleke wereld (Max Weber góng 'm hei-in veur) ziech bekommerde euver 'n potentiële weitesjappeleke dystopia. De ideeë vaan Keats en Weber gaon daomèt regelrech in tege 'n aander struiming die zjus zoe good deil oetmaak vaan de Romantiek, naomelek 't positivisme en daan veural dat vaan Auguste Comte.

## Brónne
* James Wright Rhodes, *Keats's Major Odes: An Annotated Bibliography of the Criticism* (Westport, Conn., & London: Greenwood Press, 1984).
* Steven Shapin, *The Scientific Revolution* (Chicago: The University of Chicago Press, 1996).
Universidade do Estado de Minas Gerais

**Universidade do Estado de Minas Gerais** (aofgekort es **UEMG**) is 'n openbaar oonderzeuksuniversiteit gevèsteg in Belo Horizonte, Minas Gerais, Braziel.

Ze woort opgerich op 1989. 

## Vootnote


## Externe link
* Universidade do Estado de Minas Gerais
Max Weber

**Max Weber** (Erfurt, Thüringen 21 april 1864 bis 14 juni 1920 te München, Beiere) waor 'nen Thüringer ikkenoom, politicus en veural socioloog. Heer weurt gezeen es eine vaan de klassiekers vaan de sociologie es weitesjap. Weber perbeerde de in deen tied neet serieusgenomme sociale weitesjappe op serieus, weitesjappelek menier oeteintezitte. Heer oonderzeukte hun methodiek en classificierde de versjillenede tereine. Zie systeem weurt nog ummertouw groetsdeils gebruuk. Heer reep de sociologische doelindes oet es rationele groondlaoge, get unieks in zienen tied. Heer zètte in zie wèrk exacte oondersjeijinge oet. Ervaring en empirisme betaome bis zien manier vaan wirke. Belaangrijk oondersjeid dat Weber maak is tot 't e groet oerzakelek versjil gief tösse natuurweitesjappe en sociale weitesjappe. Bij natuurweitesjappe (exakde weitesjap) mót me altied oetgaon vaan ein oerzaak, dewijl me in de sociale weitesjappe (neet-exakde weitesjap) zjus d'r vaanoet mót gaon tot 't ummertouw mie es ein oerzaak gief. Allewel zien empirische meneer vaan wirke väöl overein heet mèt 't positivisme, had Weber 'n väöl skeptischere blik es positiviste wie Auguste Comte. Heer voond tot 't hoeg tied woort um de zoegenaomde irrationele weitesjappe serieus te gaon nömme, wilde v'r neet in 'n weitesjappeleke dystopia terech komme. Mèt dees nuie en unieke skeptische blik op de weitesjap, beïnvlooide heer lui wiet boete de weitesjap en woort 't e dèks trökkommende filosofie in de köns. Me zeet tot John Keats d'n ierste sjriever waor dee wijer ingóng op dees dystopische touwkomsbeelde vaan de weitesjap mer zelfs wiet bis de late 20e en zelfs 21e iew beïnvloojde Weber de köns en mèt naome de cinema (Frankenstein, Dr. Strangelove en The Matrix zien inkele Californische films die hendeg woorte beïnvloojd door Webers sociologie en skeptisme.

## Brónne
* Peter J. Bowler and Iwan Rhys Morus, *Making Modern Science. A Historical Survey* (Chicago: The University of Chicago Press, 2005)
* Eduard Baumgarten, *Max Weber. Werk und Person.* (Tübingen, 1964)
Weitesjappeleke rivvelutie

De **Weitesjappeleke rivvelutie**, **Weitesjapsrivvelutie** of **Natuurweitesjappeleke rivvelutie** (Ingels: *scientific revolution*, Duuts: *naturwissenschaftliche Revolution*, Frans: *révolution scientifique*, Grieks: *Επιστημονική επανάσταση* of *Epistimonikí epanástasi*, Nederlands: *wetenschappelijke revolutie*) vörmp 'n periood in de Europees historie boe-in centraol steit tot de Aajdgriekse en Christendómse kènnis plaotsmaak veur moderne weitesjap. 't Waor e gevolg vaan de Renaissance. Dees modern weitesjap bassiert ziech op ervaring en ratio, get wat nog altied centraol steit in de weitesjap. Daomèt zaw me kinne stèlle tot de Weitesjappeleke rivvelutie de groetse verandering oets waor in de weitesjap en tot me nog ummertouw veurleef in e rizzeltaot vaan dees rivvelutie. De perbleme die centraol stoonde in dees periood waore: Wie kin me de natuur kènne, wat is 'n experiment, wat is reije en wie mót me de mins en de maotsjappij bestudeere op weitesjappelek niveau. Op filosofisch niveau begoste mie en mie lui aofsjeid te nömme vaan versjillende ideeë vaan Sokrates, Plato en Aristoteles mer tegeliek kom 'n herwaardering vaan de Griekse filosofie, mètnaome es 'n tege-antwoord nao de kèrk. De twijfel of God besteit waor nog gaaroet neet ter spraoke in dees periood mer kritiek nao de kèrk begos ummertouw aonwezeger te weure in Europa. 't Protestantisme is hei e rizzeltaot vaan. Zoonder de bookdrökköns oet de Renaissance had dees rivvelutie noets kinne bestaon. Me zaw de weitesjappeleke, literaire en filosofische oontwikkelinge vaan de Moderne historie kinne verdeile in drei periodes:
* De 16e iew - Renaissance
* De 17e iew - Weitesjappeleke rivvelutie
* De 18e iew - Verleechting
* De 19e iew - Romantiek
Me zaw de Weitesjappeleke Rivvelutie ouch es oonderdeil vaan de Renaissance kinne zien. Toch steit de 16e iewse filosofie nog gans achter de Griekse filosofie en waor kritiek jegens Aristoteles nog e groet taboe. Dit taboe begos pas in de weitesjappeleke rivvelutie te dove en verdween pas ech in de Verleechting. Ein vaan de reijes tot me kritischer woort op de Aristoteliaonse filosofie waor mètnaome de oontdèkking vaan Amerika. Hei-oet bleek tot d'r gaaroet niks klopde vaan de besjrievinge die Aristoteles en aandere Grieke naamkde vaan de wereld boete Europa.

## Brón
* Colleges vaan de Universiteit Mestreech
* Rehfuss, Wulff D., *UTB Handwörterbuch Philosophie*, Berlien (2003)
Max Planck

**Max Karl Ernst Ludwig Planck** (23 april, 1858 - 4 oktoeaber 1947) waas 'ne Duutsje theoretisch-netuurkóndige dae mitte kwantumtheorie koom, woveur d'r ouch de Nobelpries veure Netuurkónde in 1918 haet gewónne.

Planck haet väöl biedraag geleverdj ane theoretische netuurkónde, meh zien bekèndjheid es netuurkóndige kump veural veurt veur zien rol es de miens achtere kwantumtheorie. Aevel is ziene naam ouch bekèndj op breieren academische gróndj, vanwaege de in 1948 herneumdje Duutsje weitesjappelike instèlling, 't Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft nao 't Max-Planck-Gesellschaft. Dit gezelsjap ómvatj noe drie-en-tachetig instèlling van weitesjappelike specialisaties, wie 't Max Planck Instituut veur Evolutionair Antropologie.

Max Planck zien kwantumtheorie haet 't miensjelik begrip van atomair en subatomair percèsse gerivvelusjeneerdj, juus wie Albert Einstein zien relativiteitstheorie 't begrip van ruumdje en tied haet gerivvelusjeneerdj. Same staon dees twieë veure fundamenteel theorieje vanne netuurkónde innen twintjigsten ieëf.
Spraokpsychologie

**Spraokpsychologie** of **psycholingwistiek** is de studie die zich besjeftig mitte cognitieve en lingwistische percèsse die te gróndjslaag ligken aan netuurlike spraok en spraokgedraag. Hie-in is 'n óngerverdeiling te maken in begrip (comprehensie), concepactivatie en perductie. Op gróndj van versjillige methode wuuertj gekeke wie en wo klenk en biljer waere geactiveerdj en welche logica hie-achter zitj, wodoor mit naam de fonologie en semantiek wuuertj óngerzóch middels offline methode (ónger anger tied beraekene wie lang de spraokóntvanger ambigu oetspraoke begriep) en online methode (fMRI, PET, ougvolgcamera's en zo wiejer).

## Óngerwirpe
Óngerwirpe die dore spraokpsychologie waere bestudeerdj zeen ónger anger:
* afasie;
* spraokóntwikkeling;
* twieëdje spraokverwèrving;
* ougmotoriek (bie 't laeze);
* spraokverwirking;
* cognitieve semantiek;
* spraokperductie;
* naevenactivatie van mentaal concepte;
* structure van mentaal concepte;
* adolescente en kinjerlike twieëdje spraokverwèrving;
* mieëspraokigheid en 't effek oppe spraokgebiede;
* begriepelikheid van ambigu spraokige utingen enne óngerdrökking daovan;
* anticipatie van te laeze wäörd in zatsen op gróndj vanne passendjheid van wäörd.
Nicolaus Copernicus

**Nicolaus Copernicus** (Duutsj: *Niklas Koppernigk*, *Kopernik*; Pools: *Mikołaj Kopernik*; Thorn (Kulmerland), 19 fibberwarie 1473 – Frauenburg (Ermland), 24 mei 1543) waas 'ne wiskóndige en astronoom dae 't heliocentrisch model van 't hieëlal haet geformuleerdj, wobie de zón, inplaats de aerd, in 't centrum wuuertj gezatj. 

De oetgaaf van Copernicus zie book, *[[De revolutionibus orbium coelestium]]* (Euvere rónjelómdrejjinge vanne hieëmellichame), juus veur zien doead in 1543, wuuertj besjoewdj es ein vanne groeate gebeurtenissen inne weitesjapsgesjiechte. Hiemit begós de Copernicaanse revolutie en droog 't biezunjer väöl bie ane weitesjappelike revolutie.

Copernicus woort gebaoren en stórf in 't Koninkriek Pruusjes, 'n regio van 't Keuninkriek Pole saer 1466. Copernicus haw e doctoraat in canoniek rech en waas, allewaal zónger diploma's, 'nen dokter, polyglot, gelieërdje vanne klassieke aadheid, euverzètter, goevernäör, diplomaat en econoom, dae in 1517 'n kwantiteitstheorie bedach, e wichtig concep inne modern economie, en veur Thomas Gresham 'n versie vanne wèt van Gresham formuleerdje in 1519.

't In 1996 óntdèkdje sjemisch element copernicium woort nao Copernicus verneump.
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky** (Philadelphia (Pennsylvania), 7 dieëtsember 1928) is 'nen Amerikaanse spraokkóndige, filosoof, mediakritieker, politisch-activis en anarchistischen dinker. Chomsky is emeritus hoeaglieërer inne spraokkónde aan 't Massachusetts Institute of Technology. Es gróndjlègker vanne generatieve spraokkónde is hae d'n invloodriekste spraokweitesjapper vannen twintjigsten ieëf. Nao 'n ieëder gróndjvèsting vanne structuralistische spraokkónde door Ferdinand de Saussure al ane begin vannen twintjigsten ieëf, dominere Chomsky zien theorieje de spraokkónde vanaaf róndj 1964. Wijer is heer ouch bekind um zien filosofie en, specifiek, zien polletieke filosofie

De kern van Chomsky zien spraokkónde is de hypothees vanne universeel grammair: 'n aangebaore spraokvermeuge det alle luuj deilen en det de euvereinkómste tösse miensjelike spraoke verklaortj. Chomsky zien spraokkónde is rationalistisch (in taengestèlling toet empiristisch). Zien inzichte mèndje d'n doeadsteek veure behaviouristische spraokkónde en 'ne stimulans veure cognitieweitesjappe. In 't verlingdje vanne generatieve grammair óntwikkeldje d'r de Chomsky-hiërarchie, 'n väöl-gebroekdje classificatie van formeel spraoke mit informaticatoepassinge.

Daonaeve steitj Chomsky bekèndj es 'ne politisch-activis. Hae sjreef kritische beuk euvere Amerikaanse boetelandjse politiek enne rol van ideologie en media in westerse samelaevinge. Chomsky besjoewtj zichzelf es 'n Libertarische socialis en in väöl opzichten es anarchis en anarchosyndicalis.
Ilias

De ***Ilias*** (Aadgrieks: *Ἰλιάς*) is e vreug-Grieks epos det wuuertj toegesjreven anen dichter Homerus, ouchal zeen gelieërdjen 't d'reuver èns det dees vorm van poëzie wersjienlik ieës mónjelik woort euvergedragen en pas later op sjrif woort gestèldj. d'n Titel is óntlieëndj aan Ilios of Ilion (*Ἴλιον*), d'n aje Griekse naam veur Troje, 'n stad die waas gelaengen in Klein-Azië, ane naordwèskös van Anatolië.

De Ilias vertèltj euvere wrok van Achilles en besjrief slechs 'n kórte episood van 't ènj vanne Trojaanse Krieg, die volges de euverlevering tieën jaor haet gedoerdj. 't Is den ouch 'n misvatting te dinke det de Ilias euveren Trojaanse Krieg hanjeltj. Oetènjelik wuuertj de stad Troje, mit behölp van 't beroemdje Paerd van Troje, dore Grieken ingenómme. Hie-euver wuuertj aevel inne Ilias nieks vertèldj, waal inne Odyssee. 't Bekèndje verhaol van 't Trojaans paerd woort besjreve dore Romeinsen dichter Vergilius.

De Ilias is óngerverdeildj in veerentwintjig beuk die zeen genómmerdj volges de littere van 't Grieks alfabet van Alfa toet Omega (houflittere). Eder book besteitj oet gemiddeldj achhóngerdj verze. De spraok is archaïsche Homerisch Grieks en óngersjèdj zich van 't later Attisch in zowaal waordsjat es in morfologie. Homeros gebroekdje väöl oetgebrèdje, toete verbiljing spraekendje vergeliekinge (later de Homerische vergelieking geneump). 't Geitj in oearsprónk óm 'n oraal terdiesje.

't Steitj gesjreven in dactylische hexamaeters en begintj mitte wäörd:
* **Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληιάδεω Ἀχιλῆος**
* *Bezing, Muze, de wrok van Peleus ziene zoon Achilles*

't Guuef e twieëdje epos det oppe Ilias volg en ouch aan Homerus wuuertj toegesjreve: de Odyssee. Dit vertèltj euvere tieënjäörige zwerftrek vanne Griekse heldj Odysseus, in zien poeaging trögk heives te gaon. Ómdet de god vanne zieë, Poseidon, 'ne wrok taengen 'm haet, wiltj det meh neet lökken en veurtj Odysseus tieën jaor róndj, worin hae alderhenj aan obstakele taengekump, veurdet hae zien heimeilandj Ithaka kan bereike.
Ecologie

**Ecologie** es weitesjap is 'n óngerdeil vanne biologie. 't Bestudeertj de dynamiek vanne wusselwirking tösse organisme, populaties of laevesgemeinsjappe (de biotische miljeufactore) enne relaties tösse organisme, populaties, laevesgemeinsjappen of landjsjappe en 't neet-biologisch miljeu (de abiotische miljeufactore). De studie op 't niveau vanne saort hètj ouch waal autoecologie en op 't niveau vanne laevesgemeinsjap en ecosysteem hètj gemeinsjapsecologie of synecologie.

't Waord *ecologie* woort oearsprunkelik doren Duutsje bioloog Ernst Haeckel in 1866 geïntroduceerdj es *Ökologie*: 'n sametrèkking vanne Griekse wäörd *oikos* (hoeshaje) en *logos* (studie, weitesjap).

Innen Angelsaksische welt woort dit *ecology*, det dao 'n get anger, mieë miljeukóndig en miens-gerichdje meining kreeg. In Nederlandj bestaon bei de biologische enne miljeukóndige variant naevenein, mer 't versjil is 'nt vervage.

## Anger gebroeke
't Waord *ecologie* wuuertj ouch döks gebroek in anger meininge:
* gerilleteerdj aan e baeter miljeu, in 't biezunjer det vanne miens;
* praktischer, betreffendje gedraag det good is veure miens en zien miljeu en veure netuur (wie ecologische landjboew en 't EKO-käörmirk);
* gerich op 'n bepaoldje laevesbesjoewing (ecologisme);
* betreffendje de ómgaeving of 't netwirk van beveurbeildj e bedrief.
Rhône

**Rhône** kan verwieze nao:
*Rhône (departement), e departement in Frankriek;
*Rhône (reveer), 'n reveer in Frankriek.
Rhône (departement)

't Departement **Rhône** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 69. 't Is gelaengen in 't oeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Ain, Isère, Loire en Saône-et-Loire. De houfstad is Lyon.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Lyon (zuuch ouch: Métropole de Lyon)
* Arrondissement van Villefranche-sur-Saône
Sorghum

***Sorghum*** is e geslach oete graasfemielje mit zoeaget dertig saorte, wovan ein wuuertj verboewdj es kaore veur luuj en väöl es derevoor verboewdj waere, zowaal gecultiveerdj es es 'n óngerdeil vanne wei. De plantje waere weltwied in werm klimate verboewdj. Ze kómme van oearsprónk veur inne troeapen enne subtroeape vannen Aje Werreld en ein saort is 'n heimsaort in Mexico; 'n aantaal saorte zeen ouch in anger deiler vanne werreld geïntroduceerdj gewaore. 

## Taxonomische indeiling
* Riek: *Plantae* (plantje)
** Stam: *Embryophyta* (landjplantje)
*** Klas: *Spermatopsida* (zaodplantje)
**** Klaad: Bedèkzäöjige
***** Klaad: Einzaodlobbige
****** Klaad: Commelinide
******* Orde: *[[Poales]]*
******** Femielje: *Poaceae* (graasfemielje)
********* Óngerfemielje: *[[Panicoideae]]*
********** Geslachtegroep: *[[Andropogoneae]]*
Occultisme

**Occultisme** is e vergaoringsbegrip veur versjillige praktieken en rituele die zeen gegróndj op veróngerstèldje esoterische kènnis, gerich oppe wirking en beïnvleujing van transcendente (boetezintugelike, baovenetuurlike) krachte (spiritualiteit). 't Waord *occultisme* kump van 't Letiense *occultus*, det "verstaoke" beteikentj. Ouchal woort occulte kènnis in aaj tiejer inderdaad verstaoke (geheim) gehaje, dees verstaokenheid haet allewiel veural betrèkking oppe depe geistelike, veróngerstèldje wirkelikheid die neet kan waere begrepe mit 't materialistisch ingestèldj verstenjelik dinke, det te gróndjslaag ligk ane modern netuurweitesjappe.

't Waord *occultisme* wuuertj döks in 'ne breie kónteks gebroek. Inne theosofie en antroposofie wuuertj ónger occultisme de esoterische filosofie verstange. In 't daacheliks spraokgebroek wuuertj occultisme ouch waal es synoniem van esoterie gebroek.
Eicken

**Eicken** is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Kempe, Hochbrück, Brehm, Werlo, Theberath en Floitgraf in. Mit die litste twieë is 't gehuch praktisch vergreudj.

Eicken huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Kerke, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.

## Straote
De volgendje straote vallen ónger Eicken:
* Eicken
* Elsbruch
* Kempenerstraot (*Kempener Straße*)
Haute-Saône

't Departement **Haute-Saône** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 70. 't Is gelaengen in 't oeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Côte-d'Or, Haute-Marne, Vosges, Territoire de Belfort, Doubs en Jura. De houfstad is Vesoul.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Lure 
* Arrondissement van Vesoul
Saône-et-Loire

't Departement **Saône-et-Loire** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 71. 't Is gelaengen in 't oeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Côte-d'Or, Jura, Ain, Rhône, Loire, Allier en Nièvre. De houfstad is Mâcon.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Autun 
* Arrondissement van Chalon-sur-Saône 
* Arrondissement van Charolles 
* Arrondissement van Louhans 
* Arrondissement van Mâcon 

## Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Horster Hof

**Horster Hof**, ouch waal gesjreven es **Horsterhof**, is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Unterbruch, Brehm, Girmen, Rolland en Haag in. 

Horster Hof huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Unterbruch, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Unterbruch

**Unterbruch** is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Brehm, Oberbruch, Eicken, Floitgraf, de stad Hinsberg en versjillige gehuchten in. 

De oearsprunkelike gemèndje Unterbruch woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.

## Gehuchte
De volgendje gehuchte behuuerdje oersprunkelik toete gemèndje Unterbruch en zeen groeatendeils mitte kern van 't dörp samegegreudj (in zeker zin besteitj Unterbruch oet 'n aantaal gehuchte):
* Alte Schmiede
* Fell
* Genoth
* Girmen
* Haag
* Horster Hof (of *Horsterhof*)
* Küpper
* Lohmühle
* Rohmen
* Rolland
* Rur
* Wittrock 

De gehuchte Genoth, Lohmühle en Rur zeen hieël klein en kómme neet veur oppe meiste nuuj kaarte. Zoea is 't gehuch Genoth gans vasgegreudj aan Unterbruch en dreug gein inkel straot de naam van 't gehuch. Volges de Duutsje Wikipedia besteit ouch nag 't volgendj gehuch *Rurhof*. Dit gehuch is aevel nimmieë trögk te vinje. De ligking mót volges aaj kadasterkaarte kortbie 't gehuch Rur zeen gewaes, meh de beboewing is dao allewiel verzwónje.

## Trivia
* Döks laote luuj oet Nederlandj zich fotografere bie 't ingangssjildj van 't dörp, vanwaenge de komische geliekenis mit 't Nederlandjs waord "onderbroek" (*óngerbóks*).

## Rifferensie
Esjwielder

*Dit artikel geit euver de plaats bie [[Hinsberg]]; veur de plaats bie [[Aoke]], zuuch [[Eschweiler]].*
----
**Esjwielder** (Duutsj: *Eschweiler*) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Schafhausen, Hülhoven, Grebben en Sjleie in. 

Esjwielder huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Oberbruch, meh woort op 1 januari 1969, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Porselen en Dremme toet Oberbruch-Dremmen, en op 1 januari 1972 woort die gemèndje weer ingelief door Hinsberg.

## Straote
De volgendje straote behuuere toet Esjwielder:
* Auf dem Stieg
* Hülhovener Straße
* Ilbertzstraße
* In der Ham
* Kampstraße
* Kapellenring
* Kapellenstraße
* Weidenbruch
Oberbruch

**Oberbruch** is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Ratheim, Unterbruch, Schafhausen, Bleckden en Hinsberg in, ane Roer, die t'n naorde van 't dörp struimp.

De oearsprunkelike gemèndje Oberbruch woort op 1 januari 1969, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Porselen en Dremme toet Oberbruch-Dremmen, en op 1 januari 1972 woort die gemèndje weer ingelief door Hinsberg. Anger plaatse die ónger dees veurmaolige gemèndje Oberbruch vole zeen Esjwielder, Grebben en Hülhoven.
Grebben

**Grebben** is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Esjwielder, Hülhoven, Schafhausen en Oberbruch in. In taengestèlling toete anger kleinder plaatse die ónger Oberbruch vallen is Grebben nag van 'n redelike gruuedje en kan 't gezeen waeren es e dörp.

Grebben huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Oberbruch, meh woort op 1 januari 1969, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Porselen en Dremme toet Oberbruch-Dremmen, en op 1 januari 1972 woort die gemèndje weer ingelief door Hinsberg.
Horst (Hinsberg)

*Dit artikel geit euver de plaats bie [[Hinsberg]]; veur de plaats bie [[Venroj]], zuuch [[Haors]].*
----
**Horst** is e dörpke inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Herb, Himmerich, Porselen en Randerath in. 

Horst huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Porselen, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Baoveraoj

**Baoveraoj** (Duutsj: *Boverath*) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Herb, Sjleie, Hülhoven, Esjwielder, Dremmen, Uetterath en Donselen in. Baoveraoj is 'n hieël klein gehuch det slechs oet e paar häöf besteitj.

Baoveraoj huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Dremme, meh woort op 1 januari 1969, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Oberbruch en Porselen toet Oberbruch-Dremmen, en op 1 januari 1972 woort die gemèndje weer ingelief door Hinsberg.
John Adams

De naam **John Adams** is ónger mie gedrage daor:

* John Adams (1735-1826), d'n twiede presidentj van de Vereinigde Sjtaote;
* John Quincy Adams (1767-1848), de zèsde presidentj van de Vereinigde Sjtaote;
* John Coolidge Adams (*1947), 'nen Amerikaanse componis.
Dremme

**Dremme** of **Drömme** (Duutsj: *Dremmen*) is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 3.500 inwoeaners. 't Ligk tösse Herb, Baoveraoj, Hülhoven, Oberbruch, Porselen, Grebben en Bleckden in. t'n Naorde van 't dörp ligk e klein industriegebied.

De oearsprunkelike gemèndje Dremme, wotoe ouch 't gehuch Baoveraoj huuerdje, woort op 1 januari 1969, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Oberbruch en Porselen toet Oberbruch-Dremmen, en op 1 januari 1972 woort die gemèndje weer ingelief door Hinsberg.
Breiwaeg

**Breiwaeg** (Nederlandjs: *Breeweg* of *Brijdweg*) is e veurmaolig gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. 't Gehuch behuuerdje toete gemèndje Lin en loog ane Riekswaeg van Remunj nao Ech, kórtbie 't spaor. Breiwaeg haw zien eige kepel.

Allewiel herinjertj de straotnaam *Breeweg* nag aan dit veurmaolig gehuch. Anen angere kantj vanne Riekswaeg hètj deze waeg de Bergerwaeg.
Kruchte

**Kruchte** (Nederlandjs: *Kruchten* of *Cruchten*) is e veurmaolig gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. 't Gehuch behuuerdje toete gemèndje Brach en loog ane Maas, in 't verlingdje vanne Havestraot. Oetènjelik greudje 't gehuch gans vas aan Brach, toetdet 't neet mieër es apaarte plaats te herkènne waas.

Waeg die vreuger toet 't gehuch behuuerdje zeen de Kruchterstraot, de Maasstraot, de Tipstraot enne Dwersjstraot.

## Zuuch ouch
* Niederkrüchten
* Oberkrüchten
Apebrook

**Apebrook** (Nederlandjs: *Apenbroek*) is e veurmaolig gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. 't Gehuch behuuerdje toete gemèndje Hael en Panhael. Apebrook besting slechs oet 'n paar häöf mit rónjelóm veurnamelik bós. 

Allewiel ligk in 't gebied veurnamelik veljer en nag e bietje bós. Häöf staon dao neet mieë.
Castert

: *Veur 't gehuch inne gemèndje Maasgoew, zuuch: [[Kastert]].*
----
**Castert** of **Kastert** (Nederlandjs: *Castert*) is e klein gehuch bie Èl inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk kórter bie Tungelder es bie Èl en ligk ouch anen angere kantj vanne Tungelderbaek.

De volgendje twieë waeg ligken in Castert: Baldersstraot en Castertstraot.
Makronie

**Makronie** is 'n saort aan pasta, gemaak van tervebloom (idealiter van durumterve) en water. Dit wuuertj ónger hoeag drök door 'n matries gepers. De ellebäögskes bekómme de tupische króm vorm doordet de pastasliert middels 'ne sjeifgeplaatsdje rink aan eine kantj wuuertj aafgeremp. In Italië is *maccheronie* 'nen euverkoepelendje naam veur gedruuegdje hol pastasaorte, wie penne. 't Liek d'rop det de sjriefwies "mac(c)aroni" is óntstangen in Ingelandj innen achtieëndjen ieëf door "The Maccaroni Club", de spottendje benaming veur modieus jóng men die de "Grand tour" hawwe gedaon en alles det op det memènt hieël modieus waas, "very maccaroni" neumdje. Det de benaming makronie noe in väöl lenj boeten Italië geldj veur specifiek de kórte ellebaogvörmige pastasaort haet wersjienlik 'nen Amerikaansen oearsprónk, veroearzaak dore käör in 1937 van aeteswaarfabrikant Kraft Foods veure kórte ellebaogvörmige pasta te verwirken in häöre kantj-en-klaore maoltied óngere naam "Kraft Macaroni and Chees".

Op 't Belsj wuuertj de naam "macaroni" gebroek veur lang, rechte, hol pastastengele, die dudelik dieker zeen es spaghetti. Door häör buusvorm haje die mieë speulwater vas en keule ze baeter aaf, zoeadet die baeter gesjik zeen veur kesjóttel es spaghetti.
Houtem (Maasgoew)

**Houtem**, vreuger ouch gespèldj es *Houthem*, is e klein gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. 't Gehuch behuuerdje vreuger toete gemèndje Hael en Panhael. 't Ligk ane Panhaelder Baek enne N273. Vreuger loog 't inne midde tösse de gehuchte Kastert enne Bósmeule, meh det litste is allewiel e grindjgaat.

Houtem haet nag óngevieër dezelvendjen ómvang es 150 jaor trögk.
Kastert

: *Veur 't gehuch inne gemèndje Leudaal, zuuch: [[Castert]].*
----
**Kastert** of **Castert** (zelje *Katert*) is e klein gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. 't Gehuch behuuerdje vreuger toete gemèndje Hael en Panhael. 't Ligk ane Halese Baek. Vreuger loog 't inne midde tösse de gehuchte Houtem en Apebrook, meh det litste gehuch is verzwónje.

De waeg wolangs Kastert ligk hètj de Kastersewaeg; deze löp van Eksate (bie Häör) toet ane Riekswaeg (bie Houtem).
Donselen

**Donselen** is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Herb, Erpen, Straeten, Sjleie, Baoveraoj, Uetterath, Blauenstein en Herb in. 

Donselen huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.

## Straote
De volgendje straote ligken in Donselen:
* Donseler Hof
* Donseler Weg
Baumen

**Baumen** is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Hoven, Straeten, Uetterath, Blauenstein, Berg en Tripsrath in. Baumen besteitj oet ein straot en ligk tösje versjillige veljer in. 't Besteitj oet e paar häöf worachter 'ne kleine bós ligk.

Baumen huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Herb

**Herb** is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Dremme, Uetterath, Berg, Baoveraoj, Porselen, Horst en Randerath in. Tródsdet 't administratief ónger Uetterath (of Randerath) vèltj, ligk 't kórter bie Dremme.

Herb huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Himmerich

**Himmerich** is e dörpke inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Hilfarth, Brachelen, Horst en Randerath in. Kórtbie ligk ouch de Teichbach enne Worm. In 't dörpke zelf is neet väöl te zeen, mer 't steitj waal wied bekèndj (ouch ane Nederlandjse kantj vanne grens) dore discotheek die hie ligk. Veur 't aopenbaar verveur zeen de luuj veurnamelik aangewezen oppe staasje van Randerath.

Himmerich huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Uetterath

**Uetterath** is e dörpke inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Berg, Baumen, Herb, Baoveraoj, Blauenstein, Nygen, Donselen en Randerath in. 't Dörpke ligk ane baek de Kötteler Schar. 't Dörp is sterk vergreudj mit 't gehuch Nygen.

Uetterath huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.

## Straotname
De volgendje straote ligken in Uetterath:
* Auf der Prick
* Hovener Weg
* Kirchaue
* Nygener Straße
* Randerather Straße
* Tränkstraße
* Tripsrather Weg
* Uetterather Dorfstraße
Randerath

**Randerath** is 'n stad ane Worm inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Berg, Baumen, Himmerich, Horst, Herb, Uetterath, Nirm, Hoven, Flahstraß, Leiffarth, Brachelen en Lindern in. Randerath is mit 't Duutsje spaorwaegsysteem verbónje middels de staasje die in 't dörp ligk.

Oearsprunkelik woor Randerath 'n zelfstenjig gemèndje, meh die woort op 1 januari 1972 opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Mozes

**Mozes** (Hibrieëfs: *מֹשֶׁה* Mosje, Aadgrieks: *Μωυσῆς* Mōysēs of *Μωσῆς* Mōsēs, Letien: *Moyses* of *Moses*, Arabisch: *موسى* Moesa) waas volges de Biebel op gróndj van Numeri 12:6-8 en Deuteronomium 34:10, de grótste profeet en ouch 'ne lieërer en wètgaever. Volges de Koran is Mozes 'ne boeadsjapper en 'ne profeer. De Biebel neump 'm de leier vanne Israëliete biejen oettoch oet Egypte en tiejes d'n doortoch dore weusdje toet ane grenze van Kanaän.

Op gróndj van Exodus 1:11 dateertj me 'm gewuuenlik innen dertieëndjen ieëf veur Christus, op gróndj van datering gegróndj oppe Septuagint kump zie gebaordjejaor oet op rónjelóm 1482 v. Chr. Volges Exodus 2:11 vv. stamdje d'r oet Levitische eljers (Amram en Jochebed) en woort t'r es vónjeling opgebrach aan 't hof van 'ne farao, meugelik Thoetmosis II. Volges Exodus 3:1 vv. woort t'r bieje berg Horeb (Sinaïberg) gerope zie vouk te verlosse. De naam Mozes liek op 'n Egyptisch achterveugsel mitte meining "zoon van".

## Zuuch ouch
* Tieën Gebaoje
Sarthe (verdudeliking)

**Sarthe** kan verwieze nao:
*Sarthe, e departement in Frankriek;
*Sarthe (reveer), 'n reveer in Frankriek.
Sarthe

't Departement **Sarthe** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 72. 't Is gelaengen in 't centraal-wèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Orne, Eure-et-Loir, Loir-et-Cher, Indre-et-Loire, Maine-et-Loire en Mayenne. De houfstad is Le Mans.

## Arrondissemente
* Arrondissement van La Flèche 
* Arrondissement van Le Mans 
* Arrondissement van Mamers
Savoie

't Departement **Savoie** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 73. 't Is gelaengen in 't zuudoeastelik deil van 't landj, grenzendj aan Italië enne departemente: Haute-Savoie, Ain, Isère en Hautes-Alpes. De houfstad is Chambéry.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Albertville 
* Arrondissement van Chambéry 
* Arrondissement van Saint-Jean-de-Maurienne
Haute-Savoie

't Departement **Haute-Savoie** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 74. 't Is gelaengen in 't zuudoeastelik deil van 't landj, grenzendj aan Italië en Zwitserlandj enne departemente: Savoie en Ain. De houfstad is Annecy.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Annecy 
* Arrondissement van Bonneville 
* Arrondissement van Saint-Julien-en-Genevois 
* Arrondissement van Thonon-les-Bains
Seine-Maritime

't Departement **Seine-Maritime** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 76. 't Is gelaengen in 't naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Somme, Oise en Eure. De houfstad is Rouen.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Dieppe 
* Arrondissement van Le Havre 
* Arrondissement van Rouen
Seine-et-Marne

't Departement **Seine-et-Marne** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 77. 't Is gelaengen in 't centraal-naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Val-d'Oise, Seine-Saint-Denis, Val-de-Marne en Essonne. De houfstad is Melun.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Fontainebleau 
* Arrondissement van Meaux 
* Arrondissement van Melun 
* Arrondissement van Provins 
* Arrondissement van Torcy
Fresco

E **fresco** (Italiaans veur "vers") is 'n moer- of plefóngsjiljering, wobie de varf drek oppe nate kalk wuuertj aangebrach, zodet dae domit, nao gedruueg te höbbe, ei gehieël vörmp. 't Wirk mit varf op verse, nate kalk hètj sjiljere *al fresco* of *in fresco*; op 'n gedruuegdje kalklaog hètj dit sjiljere *a secco* of *al secco*. 'n Tössevorm is mezzo-fresco, wobie de sjiljering wuuertj aangebrach op gedeildjelik gedruuegdje kalk.

Fresco wuuertj dus zowaal gebroek veure sjiljertechniek es veure sjiljering zelf.

De sjiljerterm *fresco* kump vanne Italiaanse oetdrökking *buon fresco* ("good vers"), 'nen technischen term dae 't taengeneuvergestèldj is van *in secco* ("op druueg oppervlakdje"). Caseïen en silicaatvarve zeen hieël gesjik veur al secco te sjiljere. Liemvarve haje minder lang vas.
Yvelines

't Departement **Yvelines** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 78. 't Is gelaengen in 't centraal-naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Val-d'Oise, Hauts-de-Seine, Eure, Eure-et-Loir en Essonne. De houfstad is Versailles.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Mantes-la-Jolie 
* Arrondissement van Rambouillet 
* Arrondissement van Saint-Germain-en-Laye 
* Arrondissement van Versailles
Deux-Sèvres

't Departement **Deux-Sèvres** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 79. 't Is gelaengen in 't centraal-wèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Vienne, Charente, Charente-Maritime, Vendée en Maine-et-Loire. De houfstad is Niort.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Bressuire 
* Arrondissement van Niort 
* Arrondissement van Parthenay
Racisme

**Racisme** is de ópvatting dat 't miensjelige rasse gieëf die me kint óngersjeie óp basis va karakteregesjappe of fysieke egesjappe. D'r term racisme kint óp versjillende menere gedefinieerd weëde; de betekenis doava is dus aafhankelig van d'r conteks.

## Definities
Racisme kint 'n theorie zieë die veróngersjtelt dat e bepaald ras superieur is aan e anger ras. Xenofobie is 'ne meugelige oerzaak va racistisje ópvattinge. Discriminatie kint doava e concreet gevolg zieë. Racisme w(o)eëd ooch döks gebroek um beivuurbild sjlavernie of genocide te rationalisere. Tupisj vuur racisme is ooch dat de denkbeelde 'n simplistisje umsjrieving van 't vermeende inferieure ras bevatte, döks stereotiepe.

D'r term weëd ooch gebroek went me sjprik uuever systematisje vorme va óngerdrukking, woebei luuj óp basis van hun ras 'ne beperkde touwgank hant tot óngerwies, wirk, media, hoesvesting of medische zörg en dus minder good mit kinne drieëne in de maatsjappie. Dees vorm kint dudelig geïnstitutionaliseerd zieë, wat beivuurbild tiedes de apartheed i Zuud-Afrika 't geval woar, meh soms is ooch sjproake va subtieler vorme va discriminatie. E bekind vuurbild doava is de touwsjlage-affaire, woebei de Belastingdeens data en algoritmes gebroekde vuur meugelige fraude óp te sjpore. De sjlachoffesj hant döks 'ne migratie-achtergrónk.

## Historie

Inne aaj gesjiechte waas väöl etnocentrisme (anger völker woorten es barbaars betrach), meh mieër óm cultureel es rasselike grunj. In 't antisemitisme wie det inne vieftieëndjen ieëf in Spanje oplaefdje, woorte religieus-cultureel elemente vermingk mit rasselike. Vanaaf de zevetieëndjen ieëf óngersjèdje theologen 'n hiërarchie worin de blanke of witte miens 't kórtste bie God sting, den de "neger" (ofwel de duustere Afrikaan), den d'n aap en zo wiejer. Netuurweitesjappelike rastheorieje óntstingen inne neugetieëndjen ieëf. Me mèndje det bepaoldje rassen e netuurlik rech hawwen op 'n hoger positie en det 't superieur blank ras door verminging mit anger rasse t'n ónger dreigdje te gaon. Inne wètte van Neurenberg, aangenómme dore nazi's in 1935, woort eder seksueel kóntak tösse Duutsjers (ariërs) en joeade verbaoje. Nao d'n Twieëdje Weltkrieg óntstinge sterke anti-racistische tendense, die ónger anger lèdje toet 't VN-Verdraag taenge rasdiscriminatie. Op 't ènj van 1991 woort inne VN 'n resolutie ingetróch die zionisme geliekstalj mit racisme. In 2001 woort in Durban, Zuud-Afrika, 'n VN-conferentie taenge racisme gehaje. Dees lèdje toet e groeat aantaal aanbevaelinge, meh mót es mislök waere betrach dore euverhieërsjendje controversen euver ónger anger vermèndje praktieke van racisme en genocide van Israël. De conferentie verklaordje slavernie toet ein vanne misdäöj taenge de miensjelikheid, meh aan staote woort gein juridische verplichting opgelag veur compensatie te betale.
Lithium

**Lithium** is e sjemisch element mit 't symbool **Li** en 't atoeamnómmer 3. 't Is e zilverwit alkalimetaal.

## Toepassinge
* Lithiumcarbonaat en lithiumcitraat waeren es medicien gebroek bieje óngerdrökking van manie en depressie. Inne vouksmóndj waere dees mediciene slechs aangeduudj mitte naam vanne wirkzaam component ('t Li+-ion) Lithium.
* Lithium wuuertj toepas in oplossinge veur wurmdjeoetwusjeling. 't Haet 'n groeate specifieke wurmdje.
* 't Li+-ion is biezunjer klein. 't Kan tösse de laoge indringe van inkel vaste stoffe mit 'n gelaogdje structuur. Dees interkalate zeen intersante matterjale veur druueg batterieje.
* Lithium haet 'n hoeag elektrosjemisch potentiaal. 't Metaal wuuertj gebroek inne organische synthese.
* De halogenide, wie lithiumchloried en lithiumbromied, zeen hygroscopisch en waeren es druuegmiddele gebroek.
* 't Stearaat is e väöl-gebroek smeermiddel bie hoeag temperature.
* Lithium wuuertj toegeveug aan speciaal glaassaorte, wie glaas veur telescoopspegele. Ouch wuuertj 't toegeveug aan glaas veur 't hitsbestenjig te make.
* De reactiviteit van lithium mit water wuuertj waal gebroek es energiebrón veur 't aandrieve van torpedo's.
Sjeveninge

**Sjeveninge** (Nederlandjs: *Scheveningen*) is 'n badplaats, vissersdörp en stadsdeil van D'n Haag.

De oearsprunkelike kern van Sjeveninge bevindj zich in Sjeveninge-Dörp, meh vanne vreuger beboewing van veure groeate kaalslaag enne dao-opvolgendje nuujboew van 't stadsdeil is neet väöl trögk te vinje. 't Karakteristiekste deil van 't aad dörp vindj me bie en achter de Aaj Kirk. Oearsprunkelike Sjeveningers veule zich nag ech Sjevenings, en neet Haags. Bieje gemèndjelike herindeiling van 2001 is waal verzóch veur D'n Haag, Sjeveningen en Loosduinen es drie apaarte gemèndje los te koppe. Det góng aevel neet door.

't Stadsdeil Sjeveninge besteitj oete buurte Aad-Sjeveninge, Vissershaven, Sjeveninge-Badplaats, Visserijbuurt en Rijslag. Ane naordoeastelike kantj zeen achtereinvolges nag de wieke Belgisch Park en Oostduinen.
Waord

't **Waord** is 't kleinste zelfstenjig gebroekdje spraokelement det op 't niveau vanne spraektaal is opgeboewdj oet klenk en op 't niveau vanne sjrifspraok oet littere. Saer Ferdinand de Saussure wètj me det 't "waord" gesjeien is van 't kóncep. 't Is zoea dus neet krek te stèlle det e waord de kleinste einheid van meining zów zeen: de relaasje tösse ideeje en wäörd is namelik willekäörig.

'n Anger diffenisie van "waord" is de kleinste psychologisch-spraokkóndige einheid inne spraok die op zichzelf kan staon, in taengestèlling tot 't gebónje morfeem. E waord besteitj oet minimaal ei vrie morfeem en nól of mieë gebónje morfeme. Inne praktiek is 't 'n opeinvolging van aanein gesjreve littere, woraan ein door conventie euvereingekómme meining verbónjen is. Dit mèntj neet det e waord per diffenisie 'n "meiningsdragendje" (semantische) einheid is, went de deiler woroet 't is samegestèldj bezitten op zichzelf ouch 'n meining: de affixe be-, ver-, -e en zo wiejer höbben allemaol 'n eige meining.

De meining van lexeem kump vriewaal gans euverein mit die van waord. De term lexeem wuuertj aevel specifiek gebroek veur 't waord te óngersjeie vanne meiningsvól einheje op e lieëger niveau, ofwaal de gebónje morfeme.
Trèkker

'nen **Trèkker** of **trakter** is e veurtuug det speciaal is óntwikkeling veur te broeken inne landjboew. 't Waord "trakter" (van 't Letien: *trahere*) is 'n algemein ómsjrieving veur e veurtuug det get kan trèkke, dujen of sleipe det gein eige aandrieving haet.

De groeate en brei achterrajer make d'n trèkker gesjik veur euver 't veldj te vare. Achteren trèkker kónnen alderhenj landjboewwirktuug waere gekoppeldj womit geploog, gezejdj, bemès en geuigs kan waere. Al dees wirktuug kónne middels 'n speciaal koppeling anen achterkantj vannen trèkker dore moter vannen trèkker waeren aangedreve.

Modern trèkkere zeen veurzeen van 'n veiligheidskoeaj die d'n inzittendje besjurmp wen d'n trèkker kantjeltj. Zónger dees beveiliging kan emes óngeren trèkker bekneldj raken en door 't gewich hieël zwaor sjaaj oploupe.

d'n Trèkker haet in geïndustrialiseerdje lenj de trèkbieëster, wie osse, paerd en aezele, bao gans vervangen in 't boerebedrief.
Orde (biologie)

Inne taxonomie, de indeilingslieër vanne biologie, is 'n **orde** ein vanne rangen inne indeiling of ouch e taxon in die rang. De orde is 'n lieëger rang es de superorde enne klas, mer hoeager es de óngerorde en femielje.

Inne syntaxonomie, de indeilingslieër vanne synstematiek vanne vegetaasjekónde, is 'n klas 'n rang of 'n syntaxon in die rang. 'n Orde besteitj oet ein of mieë verbunj.

Inne kladistiek kónne ordes van groeat nao klein nag wiejer waeren ingedeildj in: magnorde, superorde, grandorde, mirorde, orde, suborde, infraorde en parvorde. Bieje indeiling vanne zougdere waere magnorde, superorde, grandorde en mirorde gebroek (zuuch: moderkookbieëster).
Werreldbank

De **Werreldbank** (*International Bank for Reconstruction and Development*; IBRD of BIRD) is 'n internationaal organisaasje, die juus wie 't Internationaal Monetair Fonds (IMF), nao d'n Twieëdje Weltkrieg woort opgerich (27 dieëtsember 1945) in 't kader van 't Marshall-plan. Tiejes de Kaje Krieg financierdje die óntwikkelingsperjèkte veur te veurkómme det erm gebieden inne invloodsfeer van 't communisme zówwe kómme.

De bank is 'n autonoom óngerdeil vanne Vereinigdje Naties. In taengestèlling toete VN höbben inne Werreldbank allein G8-lenj zègkesjap.

Bieje Werreldbank haet Nederlandj gein PV. De Nederlandjse belange bieje Werreldbank enne Europese Bank veur Heropboew en Óntwikkeling (EBRD) in Washington waere behertig via 'ne speciale liaison-officer oppe Nederlandjse Ambassaad in Washington.

De Werreldbank stimuleertj perjèkten in óntwikkelingslenj. Ei vanne initiatieve, same mit 't IMF, is de HIPC oet 2000: 'n initiatief toet sjöldjverlichting vanne ermste lenj.
Somme (verdudeliking)

**Somme** kan verwieze nao:
*Somme, e departement in Frankriek;
*Somme (reveer), 'n Franse reveer;
*Somme (reveer in 't Belsj), 'n Belzje reveer, 'n ziereveer vanne Ourthe;
*Somme (Loire), 'n Franse reveer, 'n ziereveer vanne Loire.
Var (verdudeliking)

**Var** kan verwieze nao:
*Var, e departement in Frankriek;
*Var (reveer), 'n Franse reveer;
*Var (mythologie), 'n Noorse godin;
*Var (duur), 'ne jóngen duur oet 't Biebelbook Leviticus;
*Verklaoring arbeidsrelatie.
*Video Assistant Referee of videosjeidsrichter
Somme

't Departement **Somme** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 80. 't Is gelaengen in 't naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Pas-de-Calais, Naorderdepartemènt, Aisne, Oise en Seine-Maritime. De houfstad is Amiens.

Somme is bekind um häör groetsjalige gevechte tiejesj d'n Ièrsjte Waereldoorlog, veural door de Sjlaag um de Somme.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Abbeville 
* Arrondissement van Amiens 
* Arrondissement van Montdidier 
* Arrondissement van Péronne
Tarn

't Departement **Tarn** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 81. 't Is gelaengen in 't zudelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Aveyron, Hérault, Aude, Haute-Garonne en Tarn-et-Garonne. De houfstad is Albi.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Albi 
* Arrondissement van Castres