open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tempeleers Mestreechs

**Templeers Mestreechs**, **Mestreechs Templeers** of sömpelweeg **Tempeleers** is 'nen term dee me gebruuk veur e bepaold Mestreechs sociolek. Ein definitie riech ziech op 't idee tot 't Mestreechs wat binne de Mestreechse Vastelaovesvereineging vaan de Tempeleers gesproke weurt väöl gebruuk maak vaan Mestreechs-Limbörgs archaïsme - 'ne vörm vaan 't Mestreechter Limbörgs wat door bekans niemes mie weurt gesproke in d'n allewijlen tied. 'n Aander definitie riech ziech op 't idee tot 't Mestreechs wat binne de Tempeleers en de 19den iewse sociëteit Momus (de veurgenger vaan de Tempeleers) weurt gesproke 'n Kort Mestreechse variant vaan de polletieke en ikkenomische elite is. In dat geval is 't Tempeleers Mestreechs e sociolek wat verboonde weurt mèt elitisme. In 't Tempeleers Mestreechs zouw de invlooj vaan 't Frans en Luiks-Waols groeter zien es in aander variante vaan 't Mestreechs. Die Franse invlooj zouw te make höbbe mèt de industriëel ben die de Mestreechter bourgeoisie mèt de Luikse bourgeoisie had.

D'n term "Tempeleers Mestreechs" heet geine taolweitesjappeleke status. Woersjijnlek riech d'n term ziech op d'n indrök tot me binne de Tempeleers dèks wäörd gebruuk die boete de Tempeleers um bekans noets mie weure gebruuk, zoewie 'ne cortèsj mèt vastelaovend - wat vaan 't Frans woord *cortège* kump - in plaots vaan 'nen optoch, e woord wat mie lieket op 't Nederlands woord *optocht*. Ouch 'nen habsjaar (vaan 't Frans woord *happe-chair*), in plaots vaan *penningmeister* (vaan 't Nederlands woord *penningmeester*), is e letterlek veurbeeld vaan Tempeleers Mestreechs, umtot 't e woord is wat gehanteerd weurt door de Tempeleers en daoboete wieneg. 

Tempeleers Mestreechs is 'nen term dee daomèt dèks gebruuk weurt in alledaogse discussies euver Mestreechs vocabulaire. Zoe kin me 'ne cortèsj es "riechteg Mestreechs" bestömpele te opziechte vaan 'nen optoch. Mer dao tege-euver kin me stèlle tot 'ne cortèsj väöl minder gebruuk weurt door Mestreechtenere en daomèt verawwerd is, kunsmaoteg aonveult, elitair klink of - in aander wäörd - "Tempeleers Mestreechs" is.

## Rifferensies
Negentiende iew veur Christus

twintegste iew veur Christus - **negentiende iew veur Christus** - achtiende iew veur Christus

De **negentiende iew veur Christus** leep vaan 1900 v.Chr. tot en mèt 1801 v.Chr. De insegste besjavinge die noe leesbaar tekste naolete, en boe v'r dus historie vaan kinne sjrieve, waore nog ummer de Mesopotamiërs en de Egyptenere. Belaankrieke besjavinge daoneve waore de Minoërs (die toen in de vreuge paleizentied zaote), de Indusbesjaving (die toen häör lèste fase ingóng) en de Norte Chicobesjaving.

## Groete gebäörtenisse
*Dèks bij benaodering.*
* 1897: Begin regering Senusret II
* 1878 of 1874: Senusret II störf en weurt opgevolg door Senusret III
* 1860: Senusret III oondernump straofexpedities tege de Nubiërs
* 1855 of 1839: Senusret III störf en weurt opgevolg door Amenemhat III
* 1803: Begin Daartiende Dynastie in Egypte mèt de regering vaan Sekhemre Khutawy Sobekhotep.

### Zoonder jaortal
* ca. 1900: Begin cultivatie cacao in Midde-Amerika.
* ca. 1900: De havestad Lothal vaan de Indusbesjaving weurt verlaote
* Meugelek ierste gesjreve tablètte in Hattusa, de (later?) hoofstad vaan 't Hittieteriek
* Ierste Hittitische glosse in (Akkadischtaolege) kleitablètte oet Kanesj. Dit is 't ajdste euvergelieverd materiaol in 'n Indo-Europese taol.

## Persoenelekhede
* Senusret II
* Senusret III
Zèstiende iew veur Christus

zeventiende iew veur Christus - **zèstiende iew veur Christus** - vieftiende iew veur Christus**</div>

De **zèstiende iew veur Christus''' leep vaan 1600 v.Chr. tot en mèt 1501 v.Chr.

## Gebäörtenisse
* 1595: D'n Hittitische keuning Mursilis I plundert Babylon.
* ca. 1595: In Aleppo weurt de Ammonitische dynastie aofgezat.
* 1567: De Achtiende Dynastie kump aon de mach in Egypte en maak 'n ind aon de Vieftiende, Zèstiende en Zeventiende Dynastie. 'ne Nuie bleujtied begint; me geit spreke vaan 't Nui Keuninkriek.
* 1530: Ind vaan de Ierste Dynastie vaan Babylon. De Kassiete numme de mach euver.
* 1504: Begin Egyptische campagnes in Nubië en de Levant.

### Zoonder jaortal
* ca. 1600: Opkoms Myceense besjaving
* ca. 1600: ind Uneticecultuur
* ca. 1550: Mycene weurt de belaankriekste stad op 't Grieks vasteland.

## Wetensjap en oetvindinge
* ca. 1600: 't Venustablèt vaan Amissaduqa, eint vaan de ajdste astromische documinte, weurt gemaak.
* ca. 1600: ierste rubbere belkes.
* oontwikkeling windmeule in Perzië

## Persoenelekhede
* Ahmoses I
* Amenhotep I
* Cecrops I (legendarisch)
* Mursilis I
* Samsu-Ditana
* Toetmoses I
Olof Palme

**Sven Olof Joachim Palme** (30 januari 1927 in Sjtockholm bies 28 fibberwarie 1986 aldao), meistes korteweg **Olof Palme** (sjprik-oet: *Oelof Palme*), waor 'ne Zjweedse politicus en sjtaatsman dae premier waor van Zjwede van 1969 bies 1976 en van 1982 bies 1986, wie hae woort doeadgesjote in Sjtockholm. Hae waor bies zienen aansjlaag ouch de partieleier van de Zjweedse Sociaaldemocratische Partie. Palme weurt gezeen es behuèrende tot de groate sociaaldemocrate oet de historie van Europa.

Palme waor e belangriek en polarizerend figuur, zoawaal domestisch wie internationaal. Hae sjtong d'r op dat hae en zien regering internationaal gezeen woorte es neutraal in de kawwen oorlog, dus zonger de kant de keze van de capitalistische Amerikane of de communistische Sovjets. Hae waor ouch 'nen explicieten ongersjteuner van decolonisering-bewaeginge, tot groate woede van leng die dao nog geinen aafsjtand van hawwe genomme, wie Zuud-Afrika. Hae waor d'n ièrsjte Westerse regeringsleier dae Cuba nao zien rivvelutie bezoch. Hae goof in speech in Santiago woa-in hae zien compleminte goof 'n versjèllende Cubaanse rivvelutionaire.

## Moord op Palmes (1986)

Palmes zien doad in Sjtockholm op 28 fibberwarie 1986 waor d'n ièrsjte moord op 'ne nationale leier in Zjwede sinds Gustav III in 1792 en haw hae 'n groate invlooj op gans Scandinavië. De moord bleef onopgelost. Op 10 juni 2020 kaom 't rechshof ivvels tot de conclusie tot 't "acceptabel bewies" goof dat Stig Engström Palme haw vermoord. Engström, 'nen designer van beroep, haw ivvels al zelfmoord gepleeg in 2000. De autoriteite sjproke oet dat daomèt de casus waor geconcludeerd. Dit zörgde veur gans wat kritiek vanoet advocate, media en polletiek, umdat 't nog neet gans en al zeker is dat Engström de moord haet gepleeg. Land woort gedag dat de geheime deens vaan 't Zuudafrikaans Apartheid-regime achter de moord zoot. Ouch dit is ivvels noats beweze.
Bóndjskanseleer

De **Bondjskanseleer** (Duutsj: de **Bundeskanzler**) kin verwieze nao:
* de Bondjskanseleer van de Noord-Duutsje Bondj: de Riekskanseleer
*  de Bondjskanseleer van Duutsjlandj: de fidderale regeringsleijer van de Bondjsrippebliek Duutsjlandj
* de Bondjskanseleer van Oeasteriek: de fidderale regeringsleijer van de Rippebliek Oeasteriek
* de Bondjskanseleer van Zjweitserland: 't ambtelik houf van de bondjskanselarie (geine fidderale regeringsleijer)
Bondskanseleer van Duutsjland

De **Bundeskanzler** of **[[Bondskanseleer]] van [[Duutsjland]]** ies 't regeringshouf van de Bondsrippebliek Duutsjland. De vrouwelike vörm van 'ne bondskanseleer is op 't Duutsj 'n **Bundeskanzlerin**. De Bondskanseleer en de Bundesminister, of Bondsministers, zint same de Duutsje bondsregering. De bondskanseleer besjtömp de riechliene van de polletiek. In de praktiek moet 'ne bondskansleer ivvels altied de veursjtille van zien eige partie en ziene coalitiepartner mitnumme in besjliesinge, umdat de partie en de coalitiepartner(s) d'r altied veur kinne keze um de bondskanseleer neet miè te sjteune.

De Bondskanseleer weurt nao suggestie van de Prizzedent van Duutsjland googekeurd door de Bundestag: 't Duutsj Parlemint. De Bondskansleer sjtilt de Bondsministers veur aan d'n Duutsje Prizzedent. Zonger mitwirking van de Prizzedent, kin de Bondskansleer gein regering mèt ministers vörme.

De Bondskanseleer gilt es de polletiek mechtigsten Duutsjen amsdrager.Me sjprik soms dan ouch van 'n *Kanzlerdemokratie*. Heer sjteit ivvels in de Duutsje protokollaarse rangvolgorde náó de Bondspresident (es sjtaatshouf, ofweel Staatsoberhaupt), zoawie de Bundestagspräsident - ofwaal de parlemintsveurzitter - náó de Bondskanseleer kump en dus op de driede plek sjteit.

De amterende Bundeskanzlerin ies saer 22 november 2005 Angela Merkel, van de christendemocratische CDU. Zie is d'n achste bondskanseleer van Duutsjland.

## Anger bonskanselere
Neet allein Duutsjland haet 'ne bondskanseleer. Ouch naoberland Oasteriek haet 'ne bondskanseleer: de bondskanseleer van Oasteriek. Ouch hae ies regeringshouf en haet vergeliekbaar verantweurdelekheie wie d'n Duutsje bondskanseleer. De Bondskanseleer van Zjweitserland besjteit ouch mer is gei regeringshouf van Zjweitserland.

## Lies van Bondskanselere van de Duutjse Bondsrippebliek
:*Veur alle kanselere van Duutsje grondgebeje, betrach: [[Lies van kanselere van Duutsland]]*
# Konrad Adenauer (CDU, 1949-1963)
# Ludwig Erhard (CDU, 1963-1966)
# Kurt Georg Kiesinger (CDU, 1966-1969)
# Willy Brandt (SPD, 1969-1974)
# Helmut Schmidt (SPD, 1974-1982)
# Helmut Kohl (CDU, 1982-1998)
# Gerhard Schröder (SPD, 1998-2005)
# Angela Merkel (CDU, 2005-2021)
# Olaf Scholz (SPD, 2021-2025)
# Friedrich Merz (CDU, 2025-)

## Bron
* Duutsjtalige Wikipedia
Zeventiende iew veur Christus

achtiende iew veur Christus - **zeventiende iew veur Christus** - zèstiende iew veur Christus

De **zeventiende iew veur Christus** leep vaan 1700 tot en mèt 1601 v.Chr. De veurnaomste besjavinge waore nog ummer Mesopotamië - boe 't Babylonisch Riek en 't Aajd-Assyrisch Riek domineerde - en Egypte, wat in verval raakde. De Indusbesjaving kump noe tot e definitief ind, dewijl de Minoïsche besjaving ouch in belaank tröklöp. De Hittitische besjaving kump zjus op. Tot diverse besjavinge verdwene of 't lesteg hadde, wijt me dèks aon natuurrampe wie ein of miejer völkaonoetbarstinge.

## Groete gebäörtenisse
* 1700: Belu-bani weurt keuning vaan Assyrië (korte cronolozjie).
* ca. 1700: Lila-Ir-Tash begint euver de Elamiete te regere.
* 1691: Belu-bani störf. Heer weurt opgevolg door Libaya (korte cronolozjie).
* ca.1650: Ind aon de Dertiende en Veertiende Dynastie in Egypte. De Veertiende heersde euver de Nijldelta, de Dertiende euver de res vaan Egypte. Ind Middelste Keuninkriek en begin Twieden Euvergaankstied, boe-in de Vieftiende en Zèstiende Dynastie euver 't land heerse.
* 1649: Bazaia weurt keuning vaan Assyrië.
* 1633: Op 2 mei begint de 34e saros.
* 1627: Es gevolg vaan de oontploffing vaan de Thera-völkaon, en mesjiens ouch vaan explosief oetberstinge vaan de Vesuvius en Mount Aniakchak (Alaska), keult wereldwied 't klimaot aof.
* 1620: Mursili I weurt keuning vaan 't Hittieteriek (middelste chronologie).

### Zoonder jaortal
* ca. 1700: euvergaank Vreug-Minoïsche nao Laat-Minoïschen tied op Kreta
* ca. 1680: In Egypte weurt veur 't iers gereze broed gebakke.

## Persoenelekhede
* Merneferre Ay
* Mursili I
* Samsu-iluna
Broed

**Broed** is 't gebakke, al of neet opgegaange produk vaan deig of meel, wat in groete deile vaan de wereld es basisete weurt gebruuk. Es groondstof deent dèks terf, rogke, spelt of aander graonsoorte, meh ouch aander plante, tot eikele aon touw, weure of woorte daoveur gebruuk.

In sommege Limbörgse dialekte, veural in Midde-Limbörg, weurt 't woord *broed* allein gebruuk veur rogkebroed; terfbroed weurt daan *wègk* of *mik* geneump. 'n Algemein woord veur alle soorte broed gief 't soms neet.

Broed weurt al sinds 't Paleolithicum gemaak. In zoewel Europa es Australië zien 30.000 jaor aw reste vaan gebakke zètmeel gevoonde die wieze op de productie vaan broed. In deen tied moot 't nog um oongegis, kookechteg broed zien gegaange. 't Ierste gegis broed sjijnt gebakke te zien bij de Soemeriërs, roond 't jaor 4.000 veur Christus. In 't twiede millennium veur Christus duuk 't bij de Egyptenere op. Veur 't *opgoon* vaan 't brood gebruuk me ges, in euzen tied soms ouch bakboter.

Broed is in de mieste culture bekind, al oontbraok 't vreuger gooddeils in Oos-Azië. In Europa weurt 't veural kaajd gegete, bij de twie klein maole. In Wes- en Zuid-Azië weurt 't ouch väöl bij werm maole gebruuk. 't Aontal soorte en types is legio; dit hingk same mèt de groondstof, meh ouch mèt de additieve en de meneer boe-op 't gebakke is.

## Rifferenties
Verdraag

E **verdraag**, 'n **conventie**, 'n **traktaat** of 'n **traité** - vaanoet 't Duits ouch in officieel contekste e **volkerrechtelek verdraag** genump - is 'n sjrifteleke euvereinkoms vaan bindende eerd, op basis vaan internationaal rech ofwel volkerrech, tösse twie of mie volkerrechteleke subjekte, wie staote (zoewie 't Belsj, Nederland of Pruse) en polletieke institute (zoewie de Europese Unie en de Vereinegde Naties). In de praktiek is 't dèks lesteg d'r zeker vaan te zien tot de partije die 't verdraag oonderteikene ouch wèrkelek 't goon opvolge. Wie Anne Peters, 'n Duitse rechsgelierde, stèlde: "Weil es im Völkerrecht keinen zentralen Gesetzgeber gibt, fungieren die völkerrechtlichen Verträge, insbesondere die multilateralen Verträge (‚Weltordnungsverträge‘), als ‚Gesetze‘ der internationalen Gemeinschaft". Ofwel: "Umtot 't in volkerrech geine centraole wètgever gief, fungere de volkerrechteleke verdrage, mèt naom de multilateraol vertrage ("Wereldordeverdrage"), es wètte vaan de internationaol gemeinsjap".
Torsten Haß

**Torsten Haß** (alias **Kim Godal**, *21.11.1970, Neumünster) is 'ne Duutsje sjriever va proza, poëzie en toneelsjtukke. Haß haat jaore laank gewèrkt es journalist väör de *Mittelbadische Presse*. E wont in Eppelheim bie Heidelberg.
## Waerk
### Roman, verhaol, novelle
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-Roman* (2002)
* *Der König des Schreckens :  ein Vatikan-Krimi*  (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – Roman* (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein Mittelalter-Roman* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – Roman* (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – Roman* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – Roman* (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – Roman* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – Roman* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)
### Toneelwaerk
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die [[Staatsschuld]] – In a State of Bonds : Drama* (2003)

### Poëzie
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der Weihnachtsmann]] torkelt nicht minder : Winter- und Weihnachtsgedichte* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : Liebesgedichte und andere* (2020)
## Referenties

## Extern leenke
* KVK (Duitsland, Oosteriek, Zwitserland, WorldCat): Zeukresultate Torsten Haß
* KVK (Duitsland, Oosteriek, Zwitserland, WorldCat): Zeukresultate Kim Godal
Jean-Joseph Sanfourche

**Jean-Joseph Sanfourche** (Bordeaux, 25 juni 1929 - Saint-Léonard-de-Noblat, 13 miert 2010) waor 'ne Franse kunssjilder, teikenaer, beeldhouwer en dichter.

## Rifferenties
Kroednoeët

**Kroednuuet** zint kling, knapperige keuksjkes die döks vuur en tiedes 't sinterkloasfieës weëde gegeëte. Ze weëde gemaak van bloom, roombótter, soeker en versjeie sjpecerieje, oeë-ónger kanieël. Qua sjmaak en textuur liekent 't produk op sjpikkelaas. Kroednuuet weëde óch verkoch in zakke mit sjtruigood, oeë-i sjuumkes, brósplaat en anger soate hel soekerwirk zitte. Wieër guuef 't vöal soate kroednuuet in d'r handel. Vuural kroednuuet mit 'ne umhölsel va sjokkelaat zint populair.

't Woad kroednoeët weëd döks besjouwd es synoniem va peëpernoeët. Dat is evvel sjtrik genoame neet richtig. Peëpernuuet zint ónregelmieësig gevurmd, weëde gemaak volges 't recep vuur printemenkes (teitei) en sjmake dus hieël angesj.
Peëpernoeët

'n **Peëpernoeët** is tei en helbroen lekkesj wat döks vuur en tiedes 't sinterkloasfieës weëd gegeëte. 't Weëd gemaak van rogkebloom, hoeënig en anies en hat 'n ónregelmieësige vorm. Qua sjmaak en textuur liekent 't op printemenkes (teitei). Wie peëpernuuet aan hunne naam zint gekoame, is neet dudelig. Peëpernuuet bevatte mieëtstes ginne peëper en dat is ja óch ónwaarsjienlig aagezieë dit produk in vreuger tieje bezónger duur woar.

't Woad peëpernoeët weëd döks besjouwd es synoniem va kroednoeët. Dat is evvel sjtrik genoame neet richtig. Kroednuuet liekene ieëder op sjpikkelaas.
Luit (Belsj)

**Luit** (Nederlands *Leut*) is e dörp in Belsj Limbörg en 'n deilgemeinte vaan Mechele. 't Dörp ligk oostelek vaan Aësde (Eisde), kortbij de Maos. De deilgemeinte is 3,,92 km² groet; 't aontal inwoeners laog in 2012 op 1.464. Oonder Luit vèlt ouch 't gehuch Mazenhaove.

## Historie
Luit, wat in 1178 veur 't iers opduuk es *Lotte* en daan in 1255 es *Lude*, weurt verklaort es 'lui', boemèt daan de koloniste gemeind zouwe zien. De bewoening is evels awwer; neolithische voondste zien gedoon. Me dink tot de parochie in d'n èlfden iew woort gestiech door monneke vaan de abdij vaan Zöstere. In 1274 weurt 't dörp al geneump es riekshierlekheid, 'n hierlekheid dus boevaan d'n hier allein de keizer es lienmaan bove ziech had. De hierlekheid woort later oetgebreid mèt Meëzek (Meeswijk; in 1300 aofgekoch vaan 't Mestreechter Sintervaoskapittel) en Aësde (in 1553 gekoch vaan Toear).

In de praktijk hóng 't evels sterk aof vaan 't graofsjap Valkeberg, wat later oonder 't hertogdom Braobant kaom. Zoedoende kaom 't nao de Vrei vaan Munster aon de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen, al mós dat in 1662 nog wel mèt geweld weure bestump. De próttestantse femilie Vaan Vlodrop bestuurden 't dörp tot 1752, wie de hierlekheid woort verkoch aon de hiere vaan Meeuwen. Vaanaof daan begós de próttestantse gemeinsjap in Luit te verdwijne.

Nao de instèlling vaan 't Vereineg Keuninkriek vaan de Nederlen kaom Luit in Limbörg te ligke. Oondaanks zie staots verleie woort Luit in 1839 bij 't Belsj ingedeild wie de Maos es landsgrens góng dene. Tot 1977 waor Luit 'n apaarte gemeinte.

## Aonzien
Belaankriekste aajd gebouw is 't kestieël Luit, wat noordoostelek vaan 't dörp ligk. In Luit zelf vint me oonder mie de Pieterskèrk, 'n neoromaanse kèrk oet 1876. In de umgeving, aon de Maoskant, is väöl sjoen natuur.
Hoege representant vaan de Unie veur Boetelandse Affaires en Veilegheidspolletiek

D'n **Hoege representant vaan de Unie veur Boetelandse Affaires en Veilegheidspolletiek** is 'ne polletieke pos in de Europese Unie (EU); dee dèks sömpelweeg d'n **Hoege Representant** (**HR**) geneump weurt. Officieus steit dee pos ouch bekind oonder aander titels, zoewie de *EU Boetelandsminister*, umtot zien verantweurdelekhede väöl lieke op die vaan 'ne Minister vaan Boetelandse Affaires. Haaf vaan de HR'en zien vrouwe gewees.

D'n Hoege Representant (HR) nömp de leiing euver de Gemeinsjappelek boeteland- en veilegheidpolletiek, ofwel de *Common Foreign and Security Policy* (CFSP). D'n HR is eine vaan de Eurokemissarisse (ministers op EU-niveau) binne de Europees Kemissie en kin allein de EU reprizzentere op vlake die al oonder consensus vaan de EU-lidstaote steit. D'n Europese Raod (de lidstaote) beneump d'n HR mèt gekwalificierde mierderheid, mèt instumming vaan de President vaan de Europese Kemissie - dee allewijl weurt bekleid door President Ursula von der Leyen. 't Direk verkoze Europees Parlemint moot dees beneuming vervolges goodkäöre. D'n HR weurt bijgestande door d'n Europesen deens veur extern optreie, ofwel de *European External Action Service* (EEAS).

## Lies vaan Hoege Representante
De functie woort geïntroduceerd in 't Verdraag vaan Amsterdam (1999). Pas  Sinds dat jaor zien d'rs veer Hoege Representante gewees. Veurtot de positie woort ingezat heet Jürgen Trumpf, 'nen oonaofhaankeleken diplomaot, de zedel veur korten tied ingenomme um de positie riechteg veur te bereie veur d'n iersten HR. Pas in 2009, mèt 't Verdraag vaan Lissabon, woort d'n HR 'n belaangrieke functie - umtot heer noe direk deil oetmaakde vaan de Europees Kemissie en de Raod vaan de EU. 't Woort dus ouch pas vaanaof 2009 belaangriek oonder welk Kemissie-presidentsjap d'n HR veel (en is daorum ouch véúr 2009 neet beneump in dit artikel).

## Lies vaan Hoeg Representante
Opvallend is tot in 't gaans bestoon vaan d'n HR de positie ummertouw is ingevöld door sociaoldemocraote, wijl dit ummertouw gebäörde oonder Kemissie-presidentssjap[e vaan christendemocraote.
# Javier Solona (1999-2009) vaan de Sociaoldemocraote (S&D): oonder 't ierste presidentsjap vaan José Manuel Barroso vaan de  christendemocraotische Europese Volkspartij (EVP)
# Catherine Ashton (2009-2014) vaan de S&D: oonder 't twiede presidentsjap vaan José Manuel Barroso vaan de EVP
# Federica Mogherini (2014-2019) vaan de S&D: oonder 't presidentsjap vaan Jean-Claude Juncker vaan de EVP
# Josep Borrell (sinds 1 december 2019) vaan de S&D: oonder 't presidentsjap vaan Ursula von der Leyen vaan de EVP

## Note
Monetair unie

'n **Monetair unie** of 'n **muntunie** is 'n supranationaol verdraag tösse staote boebij 'ne gezaomeleke munt gehanteerd weurt. Vaanoet 't prinsiep vaan de soevereiniteit vaan de natiestaot, wat de modernen tied heet gedomineerd, is 'n monetair unie oongebrukelek umtot 'nen eigenste munt zörg veur hoeg maote vaan ikkenomische oonaofhaankelekheid vaan de regiering vaan 'ne staot (wat wönselek is vaanoet 't nationalistisch prinsiep), wijl me in 'n monetair unie väöl vaan de ikkenomische soevereiniteit oonder versjèllende lidstaote deilt.

De Limbörge zien deil vaan de Ikkenomische en Monetair Unie (*Economic and Monetary Union* ofwel de EMU), die opgezat is in 1999 op force vaan 't Verdraag vaan Mestreech in 1992. De EMU is deil vaan de Europese Unie en de motor achter d'n Eurozone en ziene betaolsmoyen, d'n Euro.

Me maak in de polletieke weitesjappe e versjèl tösse officieel monetair unies en officieuze, praktische ofwel feitelek monetair unies. Officieel monetair unies zien op force vaan e geteikend verdraag in 't leve gerope. De bekinste veur Limbörgers is de monetair unie boe de Limbörge in lègke: d'n Eurozone. Dit gebeed hanteert d'n euro es ziene munt en weurt door 't groetse gedeilte vaan de Europese Unie gebruuk, es-ouch Andorra, Monaco, San Marino en de Vaticaonstad. Aander veurbeelde zien de CFA-frang dee in twie vörm besteit (eine veur Centraol-Afrika en eine veur Wes-Afrika), de CFP-frang dee gehanteerd weurt in Frans-Polynesië, Nui-Caledonië en Wallis en Futuna en d'n Oos-Caribischen dollar dee es munt gilt in Anguilla, Antigua en Barbuda, Dominica, Grenada, Montserrat, Saint Kitts en Nevis, Saint Lucia en Saint Vincent en de Grenadines.

't Gief ouch väöl officieuze monetair unies; dat wèl zègke, situaties boe-in nationaol ikkenemieë praktisch 'ne munt vaan boetenaof zien gaon hantere umtot dee veur versjèllende reies logischer is um te hantere es d'n eigenste nationaole munt. De accepatie vaan dee boetelandse munt kin op force vaan versjèllende reies zien: zoe kin 't accepterend land gans klein zien, boedoor 't ziech riskeert ikkenomisch te isolere door 'nen eigenste munt te hantere. 't Kin ouch zien tot zien ikkenomie (nog) te zwaak en instabiel is um aofhaankelek te zien vaan d'n eigenste munt. De kommende len zien officieuze monetair unies: Montenegro en Kosovo mèt d'n Europesen Euro, Bosnië en Herzegovina mèt d'n aon d'n Euro gekoppelde Bosnische convertibele mark, Kribati, Nauru en Tuvalu mèt d'n Australischen dollar, Bhutan en Nepal mèt d'n Indiase roepie, Niue, de Cookeilen, Tokelau en de Pitcairneilen mèt de Nui-Zielandsen dollar, Palestina mèt d'n Israëlische sjekel, d'n Egyptische poond en de Jordaonsen dinar, Liechtenstein mèt de Zweitserse frang, Noord-Cyprus mèt d'n Törkse lira en Palau, de Nederlandse Antille, Cambodja, Micronesië, de Marshalleilen, Panama, Ecuador, El Salvador, de Briste Maogde-eilen en de Törks- en Caicoseilen mèt d'n Amerikaansen dollar.

* Brón: Nederlandstaolege Wikipedia
Europees Ikkenomisch Gebeed

't **Europees Ikkenomisch Gebeed** of de **Europese Ikkenomische Ruumte** (Ingelsj: **European Economic Area** ofwaal de **EEA**) ies e door e verdraag oetgezat gebeed in Europa wat de Europese Unie (EU) häören interne merret toelaot um ziech oet te breie nao lidsjtate van de Europese Vriejhandelsassociate (de *European Free Trade Association* ofwaal de EFTA). 't EEA, zoawie de officieel Ingelsje aafkorting gilt veur 't ikkenomisch gebeed, link de lidsjtate van de EU mèt de drie EFTA-lidsjtate Iesland, Liechtenstein en Noorwege, woadoor ze eine gezameliken interne merret mèt dezelfde basisreigels vörme. Dees reigels höbbe es buut um de vriej bewaeging van wirkers, goojere, deenste en kapitaal te verzekere binne d'n Europesen interne merret - woa-ouch de vriejheid um residentie te keze in dat gebeed deil van oetmaak. De EEA moet neet weure verward mèt de Europese Ikkenomische Gemeinsjap, de veurgenger van de EU (1967 bies 1993).

't EEA ies opgeriech op 1 jannewarie 1994. Kroatië ies lang lid gewaes van 't EEA es veurbereiing van zien allewiel lidmaatsjap van de EU. Zjweitserland ies, in tegesjtilling tot wat väöl luuj verwachte, gei lid van 't EEA. In plaats daovan krieg Zjweitserland toegank tot d'n interne merret via 'n apaart Zjweitsers-Europees akkoord. 't Vereineg Keuninkriek (VK) waor lid van 't EEA via zien EU-lidmaatsjap. Nao de Brexit trooj 't VK oet de EU. Lang woort gehoup vanoet 'n deil van de Britse en Europese polletiek dat 't VK in de EEA zouw blieve ('n zoagenaamde *[[Soft Brexit]]* geheesje). Dat is ivvels oetindelik neet gebeurt, woadoor 't VK gans en al oet d'n interne merret trooj ('n zoagenaamde *[[Hard Brexit]]* geheesje).

't EEA moet ziech in alle belangrieke punte sjikke nao 't Europees rech. Hiedoor geuf 't ouch väöl kritiek op 't EEA vanoet Europsceptisch en anti-EU sjtumme in EFTA-lidsjtate. Zoa weurt 't EEA dieks gezeen es e gebeed wat praktisch deil oetmaak van de EU umdat 'nen EFTA-lidsjtaat Breuselse wètgeving neet kin negere es hae deil wil blieve oetmake van 't EEA. In zekere zin kin me zelf zigke dat 'nen EFTA-lidsjtaat aafhenkeleker ies van de EU es EU-lidsjtate zelf. EU-lidsjtate make namelik deil oet van d'n Europese Raad en höbbe dao bienao altied veto-rech. Ze zin daoneve via aafgeveerdigde vertegeweurdig in 't Europees Parlemint. EFTA-lidsjtate zin dat neet.
Schengen

:*Dit artikel geit euver de [[gemeinte]] in 't [[land Luxembörg]]. Veur d'n officieuze naom dee gegeve weurt aon [[Mestreech]]tenere, "Sjenge", zuug 't artikel: [[Sjeng]]*

Schengen is 'n gemeinte in 't Luxembörgs kanton Remich. Ze ligk op 't Dreilenpunt vaan Luxembörg, Fraankriek en Duitsland. In de res vaan Europa is 't dörpke veural bekind um 't Schengen-acquis: 'n serie aon euvereinkomste en oetveuringsbeslissinge, geteikend in 1985 tösse individueel Europese len, en later lidstaote vaan de Europese Unie (EU), euver de aofsjaffing vaan controles aon de interne sjraome (landsgrenze) vaan, wat later bekind zou staon es, de Schengenruimte. **Schengen** is oondertösse synoniem gewore veur de Schengenruimte: 't gebeed boe-in Europese börgers 't vrij stoon um te bewege en wèrke. Es celebratie vaan 't 25 jaor bestaon vaan 't Schengen-acquis, is 't Europees Museum vaan Schengen opgezat in 2010 in de *Centre européen* te Schengen.

Mèt 4812 inwoeners de 2018 is 't de 32e gemeinte vaan 't klein lendsje. Wat betröf häör oppervlaakte, 31,42 veerkante kilometer, is 't de 24ste gemeinte.  Ze heet 'n inwoenersdeechte vaan 150 de veerkante kilometer (de 47ste gemeinte vaan Luxembörg wat dat betröf).

't Dörp heet ziene naom te daanke aon 't Schengenkasteel, wat aon de rand vaan de gemeinte ligk.
Algemein Euvereinkoms rakende tarieve en handel

De **Algemein Euvereinkoms rakende tarieve en handel**, officieel op z'n Ingels de **General Agreement on Tariffs and Trade** (**GATT**), is e internationaol handelsverdraag en de informeel organisatie die dao-umheer gebouwd is. Gauw nao d'n Twiede Wereldoorlog woort beslote tot e verdraag veur 't bevordere vaan de vrijen handel tösse de deilnömmende len door't verliege en vereinvouwege vaan inveurheffinge en op 30 oktober 1947 woort 't verdraag oonderteikend. In ierste instantie waor veurzien in 'n Internationaol Handsorganisatie (*International Trade Organisation*, ITO), mer doortot de Vereinegde Staote oetindeleke aofzoge vaan ratificatie woort de ITO noets opgeriech en fungeerde de GATT veur 'ne langen tied es minder ambitieus alternatief. In versjèllende GATT-rundes woorte de aofsprake edere kier aongevöld en aongepas. Aongezien de nudeg formaliteite noets hadde plaotsgevoonde, kos gein samewèrkingseuvereinkoms mèt de Vereinegde Naties woorte geslote. Pas in 1995 mèt de Uruguay-runde woort mèt de Wereldhandelsorganisatie (*World Trade Organisation*, WTO) 'n formeel organisatie opgeriech, boe GATT oonderdeil vaan woort.

Vaanaof 1947 woorte in d'n tied vaan mierder rundes de douanerechte umlieg gebrach, woorte aander handelsbelemmeringe oetgepoejerd en woorte maoteregele genomme contra dumping. De GATT zörgde d'r veur tot in 1995 de globaol tarieve op gemiddeld 5% loge, wijl die in 1947 väöl hoeger loge. Op force vaan de WTO zelf loog 't tariefgemiddelde op 40% in dat jaor. Dat is evels meuilek te bekrachtege en 't gief arguminte tot 't woersjijnleker tösse de 20 en 30% loog. Zoe woort de ikkenomische groette vaan len en regio's die al vreug liege tarieve hadde dèks oondersjat in deen tied, zoewie die vaan Scandinavië en de Benelux.
Ampsin

**Ampsin** (Waals: **Amsin**) ies 'n dörp in de Luukse gemeinte Amay en in 't arrendissement Huy. Gemeintekerne hawwe in 2005 de lèste volkstèlling in Luuk; toen haw dit dörp 3260 inweunersj. Toen haw de gemeinte 13125 inweunersj. In 2021 haw de gemeinte 14418 inweunersj. Ze haet 'n oppervlaakte van 5,70 veerkante kilometersj. De luuj in 't dörp weure van awdser Ampsinois(e) geneump. De poscode ies 4540 (4148). In 't jaor 1977 verloor 't dörp zien gemeintelikke zelfsjtendigheid.
Flône

**Flône** ies 'n dörp in de Luukse gemeinte Amay en in 't arrendissement Huy. De lèste volkstèlling in Flône waor in 1950, wie 't 310 inweunersj haw. Toen haw de gemeinte Amay rond de 6.500 inweunersj. In 2021 haw de gemeinte 14.368 inweunersj. 't Dörp haet 'n oppervlaakte van 14.368 veerkante kilometersj. De luuj in 't dörp weure van awdser Flônois(e) geneump. De poscode ies 4540.
Ombret-Rawsa

**Ombret-Rawsa** ies 'n dörp en veurmalige gemeinte, besjtoonde oet **Ombret** en **Rawsa**. Saer 1977 ies 't opgesjpliets in de Luukse gemeintes Amay en Modave. 't Liegk in 't arrendissement Huy. Gemeintekerne hawwe in 2005 de lèste volkstèlling in Luuk; toen haw Ombret 783 inweunersj. De gemeinte Amay haw toen 13.144 inweunersj. In 2021 haw de gemeinte 14.368 inweunersj. De poscode ies 4540. In 't jaor 1977 verlore Ombret en Rawse hun gemeintelikke zelfsjtendigheid.
Karl Nehammer

**Karl Nehammer** (18 oktober 1972 in Wene) ies 'nen Oasterriekse polletieker van de Christendemocratische ÖVP en saer 6 december 2021 ies hae bondskanseleer van de Rippebliek van Oasteriek. Hae noom 't euver van interum-kanseleer Alexander Schallenberg, dae tiejelik 't bondskanseleersjap haw euvergenomme van Sebastian Kurz. Kurz sjtapde op nao versjillende sjandale, woa-onger corruptie. Hieveur waor Nehammer minister van Binnelandse Affaires.

De ÖVP ies deil van de EU-partie de Europese Voukspartie, woa ouch de Nederlandse CDA en CU, de Duutsje CDU en CSU en de Belzje cdH en CD&V.
Kiril Petkov

**Kiril Petkov Petkov** (Bölgaors: Кирил Петков Петков; 17 april 1980 in Plovdiv) is 'ne Bölgaorse polletieker, ikkenemis en oondernömmer dee vaan 13 december 2021 bis augustus 2022 de premier vaan Bölgarije waor oonder 't presidentsjap vaan de alzittende Rumen Radev. Heer is de co-partijleier en co-opriechter vaan de pro-EU en anti-corrupte polletieke partij *[[Veer zètte de veraandering veurt]]* (Продължаваме промяната; *Prodalzhavame promyanata*; PP).

Heer naom 't premiersjap euver vaan d'n tijeleke premier Stefan Janev, dee 't leiersjap op ziech had genomme wie Bojko Borisov (de langsregerende premier vaan Bölgarije) gedwonge woort um aofstand te nömme vaan 't premiersjap nao versjèllende corruptiesjandaole. 

Kiril Petkov heet op versjèllende boetelandse universiteite gestuurd, zoewie 't prestigieuze Harvard en de University of British Columbia in Vancouver, Canada. waor oonder de sociaoldemocratische Janev de minister vaan ikkenemie. Dao woort heer subjek vaan 'n controverse, boe-in bleek tot heer nog gein aofstand had genomme vaan zien Canadees börgersjap. Op force vaan de Bölgaorse constitutie maag me gein duaol börgersjap höbbe. Petkov stèlde in april 2021 tot heer geine börger mie waor vaan Canada en dus weer wèrkzaom moch zien es minister. Later bleek dit evels neet woer te zien en stèlde de Canadese regering tot zie börgersjap pas waor ingetrokke in augustus dat jaor.

Nao 't valle vaan de coalitie heet Petkov 'nen deal geslote mèt versjèllende concurrerende partije en heet, um corruptie tege te gaon, 'n akkoord geslote veur e routerend premiersjap: iers bekleid door Nikolay Denkov, daonao door Mariya Gabriel.
Land van Kuuk

't **Land van Kuuk** (Nederlands **Land van Cuijk**) is 'n striek en fusiegemeinte in 't uterste noordooste vaan de Nederlande provincie Noord-Braobant. De gemeinte oontstoont op 1 jannewarie 2022 oet 'n fusie vaan Bóksmaer, De Graaf, Kuuk, Sintunnis en Mill en Sint Hubert. De gemeinte is 351,87 km² groet en heet ca. 90.000 inwoeners (fusiepartners opgetèld); qua oppervlakde is 't Land vaan Kuuk ein vaan de groetste gemeintes vaan Nederland.

## Kerne
De gemeinte umvat de kerne Bäöge (Beugen), Baers (Beers), Boksmaer (Boksmeer), Escharen, Gasselt, De Graaf (Grave), Groeninge (Groeningen), Haps, Holthaes (Holthees), Katwiek (Katwijk), Kuuk (Cuijk), Laejakker (Ledeacker), Landhorst, Langenboom, Linde (Linden), Maashaes (Maashees), Mill, Loeën (Overloon), Oefelt (Oeffelt), Óppel (Oploo), Riekevort (Rijkevoort), Riekevaort-De Walsert (Rijkevoort-De Walsert), Sint Agatha, Sint Hubert, Sintunnis (Sint Anthonis), Staevesbaek (Stevensbeek), Velp, Viaone (Vianan), Vierlingsbaek (Vierlingsbeek), Vortum-Mullem, Wangroj (Wanroij), Westerbaek, Wilbertsoord en Zammek (Sambeek).

## Cultuur
In de gemeinte, of in eder geval 't groetste deil daovaan, weure Kleverlandse dialekte gesproke. Die liekene sterk op de dialekte die euver de provinciegrens in Noord-Limbörg weure gesproke.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Maashorst

**Maashorst** is 'n gemeinte in 't noordooste vaan de Nederlandse provincie Noord-Braobant. De gemeinte besleit 138,30 km² (boevaan 0,81 km² water). Ze umvat de kerne Odiliapeel, Reek, Schaijk, Uden, Volkel en Zeeland. De gemeinte Maashorst oontstoont op 1 jannewarie 2022 oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Landerd en Uden.
Lpg

**Lpg** (vaan Ingels *liquefied petroleum gas* 'gecondenseerden oliegaas') of **otogaas** is 'ne brenstof dee gemaak weurt oet eerdolie (of soms oet eerdgaas). Lpg weurt gemaak door bij 't krake de deile aof te vaange die bij kamertemperatuur nog gaasvörmeg zien; die gaze zitte bovenin d'n torie. Nao wijer raffinaasj, boebij de neet-brenbaar en vervojlende illeminte weure oetgefilterd, hèlt me e mingsel euver wat veural oet propaan (C3H8) besteit, mèt minder groete deile butaan (C4H10) en propeen (C3H6). 't Mingsel weurt daan oonder drök gebrach, zoetot 't vleujbaar weurt.

Lpg heet diverse veurdeile. Vaanajds waore de bestanddeile aofvalprodukte, wat ze rillatief gojekoup maak. Daobij heet 't minder touwgeveugde illeminte es benzine en (zeker) diesel; de vervojling mèt fijne stöb en stikstofverbindinge is daorum minder groet. Naodeil is 't groet verbruuk en de groeten tank dee me naovenant in d'n oto nujeg heet. Daobij kin 'nen lpg-motor rillatief wieneg trèkke, zoetot 't veural veur klein oto's 'n optie is. Door de jaore heer is wel väöl aon de motore verbeterd. Ouch d'n opslaag beujt probleme: kump 't aon de boeteloch, daan verdamp 't astrein. Daorum moot 't tanke ummer mèt vacuümpoompe gebäöre.

Lpg weurt, neve veur oto's, in väöl len gebruuk veur mèt te koke of op te steuke.
Percy Liza

**Carlos Percy Liza** (Chimbote, 10 mei 2000) is 'ne Peruviaanse voetballer, gemeinelek speulend in d'n aonval. Heer späölt bij Sporting Cristal.

Liza woort gebore in de provincie Ancash meh verhuisde in 2017 mèt zien elders nao Lima, boe heer bij de jäög góng speule. Vaanaof 2018 späölde heer e jaor in 't C-èlftal, tenao nog e jaor in 't B-èlftal en sinds 2019 is heer oonaofgebroke veur 't ierste èlftal oetgekoume.
Sanna Marin

**Sanna Marin** (Helsinki op 16 november 1985) waor de premier vaan Finland sinds 10 december 2019 bis 20 juni 2023. Zie is d'n daarde vrouweleke premier oet de Finse historie en de jongste premier dee Finland oets heet gehad; zie woort premier op häör veerendaartegste. Daomèt waor zie 'n tiedsje de jongste zittende polletieke leier op eerd. Allewijl is zie d'n op ein nao jongste. Allein Giacomo Simoncini vaan San Marino is sinds 2021 'ne jongere leier in functie.

Marin is 'n Finse polletieka die es lid vaan de Sociaoldemocratische Partij vaan Finland (SDP) in 2015 'ne parlemintariër woort. Häör SDP maak deil oet vaan de sociaoldemocratische Europese polletieke partij: de S&D. Hei behuurt ouch de Nederlandse PvdA, de Belzje SP.a en PS en de Duitse SPD bij. De SDP oonder Sanna Marin bleef 'n typisch sociaoldemocratische polletieke partije, mèt veurstendersjap veur 't behawwe vaan 'ne sterke welveertstaot en groete steun veur progressief-cultureel ideaole, wie 't steune vaan 't homohouwelek. Op aander fronte lieket de SPD evels mie nao 't centrum te neige in vergelieking mèt sociaoldemocratische collega's oet aander EU-lidstaote. Zoe wèl de Finse SPD neet 't idee steune tot EU-börgers ouch veur boetelandse parlemintariërs kinne stumme veur 't Europees Parlemint. Ouch is de partij veurziechteg in 't oetspreke vaan veurstendersjap veur 't versterke vaan rechte veur migrante en is de partij fel tegestender vaan 't legalisere vaan softdrugs wie kemp.

Häören opvolger waor Petteri Orpo.

## Rifferenties
* Ingelstaolege Wikipedia
Vilvoorde

**Vilvoorde** (Nederlands) of **Vilvorde** (Frans) ies 'n sjtad en gemeinte in de Belzje provincie Vlaoms-Braobant en 't arrondissemint Halle-Vilvoorde, zjuus te noorde van Breusel. De sjtad tilde 45.715 inweunersj op 1 jannewarie 2021. Vilvoorde liegk aan de Zenne en 't zièkanaal Breusel-Sjelde en waor traditioneel 'n industriesjtad. De gemeinte woort gereikend tot de sjtreek van de Braobantse Kouters. Vilvoorde is vergreuid mèt de Breuselse agglomeratie en is daodoor 'n typische veursjtad gewore. Zie maak daomèt ouch deil oet van de Vlaomse Ruut.

De Belzje premier Alexander De Croo waor hie gebore.
Magdalena Andersson

**Magdalena Andersson** (Uppsala, 23 jannewarie 1967) ies 'n Zjweidse polletieka en waor van 30 november 2021 bies 18 oktober 2022 d'n ièrsjte vrouwelike premier van Zjwaeje. Saer 4 november 2021 ies zie ouch de veurzieter van de Zjweidse Sociaaldemocratische Arbeiersjpartie (aafgekort: S). Van 3 oktober 2014 bies häör insjtallatie es premier waor Andersson de Zjweidse minister van Financies.

Onger Magdalena Andersson ies S 'n klassiek sociaaldemocratische partie gebleve, die de welveertsjtaat sjteunt, zoa-ouch verhoaging van de belastinge, en ies ze ouch 'ne veursjtender van progressieve weerdes wie 't legaal hawwe van 't homohouwelik. S is ivvels op bepaalde gebeeje zjuus conservatiever es sociaaldemocratische collega's in Nederland en Belsj; zoa ies ze sjterk tege legalisering van kemp en euthanasie. Wier zin Andersson en häör partie véúr de EU mer neet veur radicale Europese integratie, wie 't aafsjaffe van 't vetorech in d'n Europese Raod.

Nao de parlemintsverkezinge van 2022 bleef Andersson häör partie de groatste, mer kroge de conservatieve van Ulf Kristersson en de extreemrechse SD 't veur mekaar um 'n rechs gedoogkabinet zonger Andersson te vörme. Hiedoor woort Kristersson op 18 oktober 2022 de nuuje premier van Zjwede.
Cent

'ne **Cent** (diminutief: **centsje** of **centeke**; aofgekort: c of ¢) is 't hoonderste deil van ein munteinheid, zoewie ein-hoondersten euro of ein-hoonderste frang. 't Woord kump vaan 't Latien: *centum*, ofwel "hoonderd". Bekans alle munteinhede zien es gevolg vaan decimalisatie in hoonderd kleiner einhede verdeild. De naom daovaan is daan ouch dèks "cent" (zoewie in mèt d'n Euro en de gulde), mer weurt soms ouch "centime" (zoewie de frang), "centavo", "sen" of get vergeliekbaars geneump. Umtot väöl munteinhede in cente verdeild zien, moot me ze oondersjeie door te spreke euver 'nen dollarcent of 'nen eurocente.

Door infaltie weure cente dèks ummertouw minder weerd. Sommege munteinhede, zoewie de Mexicaonse peso, zien zoe weineg weerd gewore tot me de cente gaaroet neet mie gebruuk. D'n eurocent weurt um dezelfde reie in sommege EU-lidstaote neet mie gebruuk. Zoe is Finland al gauw nao de inveuring vaan d'n euro gestop mèt 't hawwe vaan eigenste (Finse) 1 en 2 eurocente. Op 7 fibberwarie 2014 besloot de regering vaan 't Belsj um indbedrage door de kasseer te laote aofroonde. Verpliech is dit evels neet, mer 'ne winkel weurt d'r neet um bestraof. Soms kind me de eurocente ouch achterlaote in 'n duuske veur e good buut, wie 't Roed Kruus. Ouch in Nederland weurt bekans ummertouw aofgeroond nao vief eurocent. In aander lidstaote weurt wél nog gebruuk gemaak van d'n inkelen eurocent. De Europees Kemissie is evels al langer in oonderzeuk nao de meugelekheid um bedrage in de gansen Eurozone aof te roonde, neet allein in Belsj, Finland en Nederland.

Op de gemeinzaome kant vaan d'n Eurocent steit 't ciefer "1" mèt daoneve d'n Eerd, boe-op Europa ziechbaar is en e groet deil vaan Afrika en Eurazië. Aofhaankelek vaan d'n tied boe-in d'n Eurocent is gehawwe, zien de lidstaote vaan de EU op dat momint duusterder gekläörd es de res vaan 't Europees kontinint. Oonder de d'n Eerd door zien zès diagonaol lijne doorgetrokke die de twelf stare vaan de Europese Unie (EU) verbinde, zoewie ouch aofgebeeld op de veendel vaan de EU. De twaalf stare stoon veur de twaalf origineel lidstaote vaan de EU. Op d'n aandere kant steit get wat specifiek is veur de lidstaot boe deen Eurocent is gehawwe.
Salt Lake City

**Salt Lake City** (ouch-waal **Salt Lake** of **SLC**) ies de houfsjtad en de meis bevoukde sjtad van d'n Amerikaanse sjtaat Utah, zoa-ouch de houfplaatsj van de graofsjap Salt Lake County, de meis bevoukte graofsjap van Utah. Mèt 'n bevouking van 199.723 in 2020 ies Salt Lake City de kern van de *Salt Lake City Metropolitan Area*, mèt 'n bevouking van 1.257.936 luuj in 2020. 't Ies ouch, neve Reno (Nevada) de einege groate sjteileke regio in de zoeganaamde Groeate Bekke (*Great Basin*).

Salt Lake City ies boete de VS veural bekind um häör groeat aantal volgelinge van de Mormoonse Kèrk (Mormone). De sjtad woort gesjtiech door Brigham Young, de twiède veurzitter van de Mormoonse Kèrk, in 1847. Hae waor mèt zien volgelinge gevluch oet 't oeaste van de VS. SLC bleef gans lang 'n conservatieve en mormoonse sjtad. Allewiel ies zie zjuus 'n zièr progressieve sjtad in de wier conservatieve sjtaat Utah.

Van 10 bies 24 fibberwarie 2002 woorte hie de Olympische Wintersjpele georganiseerd.
Port-au-Prince

**Port-au-Prince** (in Haïtiaons Creools: **Pòtoprens**) is de hoofstad en meisbevolkde vaan de gemeintes vaan Haïti, boevaan 't steielek gebeed nao sjatting 2.754.812 inwoeners zou höbbe in 2019. De lui vaan de stad weure *Port-au-Princiens* en *Port-au-Princess* geneump. Administratief gezeen is Port-au-Prince zoewel de hoofplaots vaan 't departemint Wes-Haïti (*Ouest*) es vaan 't arrondissemint vaan Port-au-Prince (wat dezelfde naom dreug es de stad). 't Is de twiede Franstaolege stad vaan Noord-Amerika en de res vaan de Amerika's, nao Montreal (in Canada).

In d'n tied vaan de Franse Rivvelutie heet de stad eve de naom **Port-Républicain** gehad, umtot niks in 't Frans gebeed (noch in zien kolonieë) moch verwieze nao 't Ancient Régime ('t veurmaoleg Frans Keuninkriek).

Port-au-Prince is altied 't decort gewees vaan de Haïtiaonse historie. Nao 'n periood es Spaonse en later es Franse kolonie, woort Haïti oonaofhaankelek in 1894, nao de Haïtiaonse Rivvelutie (de einsegste succesvolle slaove-opstand in de historie), geïnspireerd door de ideaole vaan de Franse Rivvelutie in en roond Paries. Haïti waor daomèt 't ierste oonaofhaankeleke land in Latiens-Amerika en 't ierste poskoloniaol zwart land in de wereld. Port-au-Prince is ummertouw hoofstad gebleve.

Op 12 jannewarie 2010 woort Haïti groetdeils verwoos door 'nen eerdsjók mèt 'n force vaan 7,3. Ouch de stad Port-au-Prince moos mèt de groond geliek gemaak weure en daonao gans en al herbouwd weure, veural mèt d'n daank vaan internationaolen hölp.

Port-au-Prince en de res vaan Haïti stoon, zjus wie häören awwe kolonis Fraankriek, bekind um 't groet aontal rivveluties en opstande; zoewie die vaan 29 fibberwarie 2004, wie d'n Haïtiaonse prizzedent Jean-Bertrand Aristide moos tröktreie nao laangdorende relle.

* Dit artikel is groetdeils euver genomme vaan de Franstaolege Wikipedia.
Etniciteit

'n **Etniciteit** of 'nen **etnische gróp** is 'n grópering vaan minse die ziech mèt mekaar identificere op groond vaan gedeilde attributes die hun oondersjeit vaan aander gróppe. Die attribute kinne gaon euver geliekenisse in traditie, aofkoms en veurgeslach, taol, historie, maotsjappij, cultuur, natie, relizjie of sociaol meneere vaan doen in e bepaold gebeed. Etniciteit weurt dèks geliekgesteld aon 'n natie en e volk, veural binne 't nationalisme en daan in 't speciaol 't etnisch nationalisme. Etniciteit weurt evels meistes es los gezeen vaan ras, al höbbe de concepte väöl gemein.

Etniciteit weurt door sommege gezeen es get wat allein kin weure euvergedrage via erfenis. Aandere zien 't es 'n sociaol construk wat allein get meint umtot väöl lui d'r belaank aon hechte. Etnisch lidmaotsjap neig wel meistes nao 't idee vaan gedeild cultureel erfenis, mythes (veural mythes euver de origine vaan de gróp), historie, heimat, taol of dialek, symbolische systeme zjus wie relizjie, mythologie en rituele, cuisine, kleierdrach, kuns of fysiek versjèlle. Etnische gróppe kinne 'n nauw of zjus breid spectrum vaan genetische gemeinsjap hantere; de interpretatie ligk groetdeils aon individuë meh 't gief dèks ouch 'n bepaolde gebrukeleke cultuur binne 'nen etnische gróp um e bepaold spectrum te hantere. Zoe höbbe Jäö vaan ajdsher 'n ing bezej vaan genetische gemeinsjap: traditioneel is iemes 'ne Juud es de mam Juudse is en aanders neet. Wijl Nederlanders en Duitsers 'n breier spectrum hantere, en Belzje nog wijer gaon door dèks 't idee vaan 'n Belzje etniciteit te verwörpe. In bekans alle gevalle spreke etnische gróppe 'ne gezaomeleken taol of 'ne gezaomeleke gróp aon taole. Jäö zien dao-in 'n bekènde oetzoondering en deile hun etniciteit door cultureel, relizjieus en genetisch verwantsjap mer kinne mekaar dèks neet verstoon umtot zie aander mojerstaole höbbe.

In versjèllende weitesjappe weurt etniciteit gezeen es 'n interessant oonderwerp. In de antropologie kiek me dèks wie 'n bepaolde etniciteit es idee oontsteit en/of wat veur beteikenis weurt gegeve aon die etniciteit of aon etniciteit in 't algemein in 'n maotsjappij. Ouch in de sociologie en de polletieke weitesjappe oonderzeuk me etniciteite; veural wat veur rol etniciteite speult in de maotsjappij en hun invlooje op polletiek.

Wat me percies 'n etniciteit maak en wat neet blijf in eder geval reie veur discussie. Zoe deile Limbörgers väöl dinger die 'nen etnische gróp ouch kin deile (zoewie taol/dialek, historie, traditie en geografie), mer weure zie bekans noets gezeen es 'n etniciteit.