open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
29 juli

**Heiligedaag van [[Marta]]**
## Gebeurtenisse
*1693 - In de Neugejaorige Oorlog vink de Ièrsjte sjlaag bie Neerwinden plaats.
*1900 - Keuning Umberto I van Italië weurt bie 'ne aansjlaag vermaord door de anarchis Gaetano Bresci.
*1907 - Sir Robert Baden-Powell riech de verkennerie (jónges-scouting) op mèt 't ièrsjte scoutskamp op Brownsea Island.
*1948 - De ièrsjte Olympische Sjpele nao de Twiède Waereldoorlog were geëupend in Londe.
*1954 - *[[The Fellowship of the Ring]]*, 't ièrsjte deil van *[[The Lord of the Rings]]* van J.R.R. Tolkien versjient. 
*1957 - 't Internationaal Atoomenergiebureau (IAEA) weurt opgeriech.
*1968 - De vulkaan Arenal in Costa Rica briek oet: de dörpkes Pueblo Nuevo en Tabacon were verwoes en óngevaer 80 luuj kómme um. 
*1975 - Militair sjtaatsgreep in Nigeria.
*1981 - Prins Charles trouwt mèt Diana Frances Spencer.
*2005 - De in 2003 óntdekde iesdwerg 2003 UB313 bliek zjwoarder te zin es Pluto en weurt gepresenteerd es tiènde planeet van 't Zónnesjtèlsel.

## Gebore
*1883 - Benito Mussolini, Italiaanse dictator
*1885 - Theda Bara
*1905 - Dag Hammarskjöld, Zjweedse secretaris-generaal van de VN 
*1925 - Mikis Theodorakis, Griekse componis
*1927 - Harry Mulisch, Nederlandse sjriever
*1962 - Tidjane Thiam, Frans-Ivoriaanse bankeer

## Gesjtorve
*238 - Pupienus, Romeinse keizer
*238 - Balbinus, Romeinse keizer
*1030 - Keuning Olaf II van Noorwege
*1099 - Paus Urbanus II
*1108 - Keuning Filips I van Frankriek
*1890 - Vincent van Gogh, Nederlandse kunssjilder
*1856 - Robert Schumann, Duutsje componis
*1979 - Herbert Marcuse, Duutsje filosoof
30 juli

**Heiligedaag van [[Petrus Chrysologus]]**

## Gebeurtenisse
*1502 - Christoffel Columbus óntdek Honduras.
*1629 - Bie 'n aardbeving in Napels (Italië) valle ca. 10.000 doaje. 
*1845 - Sylvain Van de Weyer volg Jean-Baptiste Nothomb op es premier van 't Belsj.
*1898 - John Harvey Kellogg vink bie toeval de cornflake oet.
*1930 - Uruguay wint 't ièrsjte WK vootballe. 
*1945 - 'n Japanse duukboot lièt de USS Indianapolis zinke: 883 Amerikane kómme um. 
*1956 - President Dwight Eisenhower teikent 'n resolutie woadoor "In God We Trust" 't motto van de Vereinigde Sjtate weurt. 
*1980 - Vanuatu weurt ónaafhenkelik van Frankriek en 't Vereinig Keuninkriek. 
*2003 - In Mexico weurt de lètste Volkswagen Kever geproduceerd.
*2004 - In Gellingen (Ghislenghien) in de Belzje provincie Henegouwe óntplof 'n gaasleijing in 'n industriegebeed. D'r valle 24 doaje.

## Gebore
*1818 - Emily Brontë, Britse sjriefster
*1863 - Henry Ford, Amerikaanse industrieel
*1898 - Henry Moore, Ingelsje beeldhouwer
*1941 - Paul Anka, Canadese zenger en componis
*1947 - Arnold Schwarzenegger, Amerikaans-Oasteriekse acteur en gouverneur van Californië
*1957 - Berdien Stenberg, Nederlandse fluitiste
*1958 - Kate Bush, Britse zangeres

## Gesjtorve
*579 - Paus Benedictus I
*1683 - Maria Theresia van Sjpanje, vrouw van Lowie XIV van Frankriek
*1898 - Otto von Bismarck, Duutsje kanseleer
31 juli

**Heiligedaag van [[Ignatius van Loyola]]**

## Gebeurtenisse
*432 - Sixtus III weurt paus.
*1498 - Christoffel Columbus óntdèk Trinidad en Tobago.
*1667 - De Vrae van Breda maak 'n ing aan de Twiède Ingelsj-Nederlandse Oorlog.
*1917 - De Derde sjlaag um Ieper begint.
*1931 - Opriechting sjiechting 't Limburgs Landsjap
*1954 - De tuup van de K2 in de Himalaya weurt veur 't ièrsj bereik. 
*1992 - In Kathmandu (Nepal) sjtort 'n Airbus A310 van Thai Airways neer; alle 113 inziettende sjterve.

## Gebore
*1143 - Nijō, keizer van Japan
*1396 - Filips de Goje, hertog van Bourgondië
*1886 - Constant Permeke, Belzje sjilder
*1914 - Louis de Funès, Franse regisseur en acteur
*1919 - Primo Levi, Italiaanse sjriever
*1930 - Oleg Popov, Russische clown
*1933 - Cees Nooteboom, Nederlandse diechter en sjriever
*1965 - J.K. Rowling, Britse sjriefster van Harry Potter
*1974 - Emilia Fox, Britse actrice

## Gesjtorve
*1547 - Frans I van Frankriek, keuning van Frankriek
*1556 - Ignatius van Loyola, Sjpaanse sjtiechter van de jezuïete
*1784 - Denis Diderot, Franse sjriever en filosoof
*1875 - Andrew Johnson, president van de Vereinigde Sjtate
*1886 - Franz Liszt, Hongaarse componis en pianis
*1914 - Jean Jaurès, Franse politicus
*1944 - Antoine de Saint-Exupéry, Franse sjriever
*1944 - Settela Steinbach, Sinti-maedsje oet Buchte dat vergaas woort in Auschwitz
*1972 - Paul-Henri Spaak, Belzje politicus
*1993 - Boudewijn van Belsj, keuning van de Belzje
*2005 - Wim Duisenberg, Nederlandse econoom, bankeer en politicus
Marianum

'n **Marianum** ies 'n dubbelbeeld van de heilige Maria, umgeve door 'ne sjtraolekrans. Sóms zint in de krans roaze verwèrk. In de tied tösje 1450 en 1550 woorte dit soort beelde gemaak um deens te doon es verfraaiing van Katholieke kèrke in Nederland, Belsj en Duutsjland. Umdat ze van twiè kent te bekieke zint, kènne ze vrie hange, sjuus wie dat ouch mèt groate triomfkruzer 't geval ies. De Limburgse beeldsjniejer Jan van Steffeswert (16e ièw) maakde 'n Marianum veur de domkèrk van Aoke. 

In Belsj zint tot noe toe 2 marianums bekènd. Ein dubbelbeeld, van de meister van Aelse, hingk in de Lambertuskèrk van Neeroeteren. 't Andert in de kèrk van Zoutleeuw in Vlaams-Brabant, 'n exemplaar umgeve mèt 'ne groate roazekrans en ingele.
 
In Nederlands  Limburg zint veurbeelde te zeen in de kèrke van Valkeberg, Venroj, Venlo, Haors, Naer en Toear.
Roazekrans

'ne **Roazekrans** ies bie de Katholieke de naam van 'n gebed en van 'n biehuèrend baesjnoor. Diet (tèl)sjnoor besjteit oet 59 kralle, 53 kleine en 6 groate. Nao eder gruupke van 10 krelkes kump 'n groate kral. Aan 't oeting 'n gruupke van drie kleine tösje twiè groate en 'n kruuske. Bie de roazekrans bae, weurt 't tèlsjnoor drie kièr gevolg, same dus 150 (15 kièr tièn) weesgegroetjes ter ière van de heilige maag Maria en op de diekke kralle 't gebed van Oze vader. Ónder 't bae weurt herinnerd aan 'n gebeurtenis oet 't leve van Jezus of Maria, zoawie dat in de evangelies ies besjreve. 
Me maak daobie 'n keus tösje de Bliej, Dreuvige en Glorievol geheime (mysteries). In 2002, 't jaor van de roazekrans, haet paus Johannes Paulus II dao nog de geheime van 't Leech aan toegevoog.

## Roazeheudsje

'n Roazeheudsje ies 'ne roazekrans woabie 't krallesjnoor mer eine kièr gevolg weurt. De naam kump van 't heudsje of krenske roaze dat Maria of ander heilige maagde es 'n kruèntsje op de kop drage.

## Geluifsgeheime

### De Bliej geheime
De Bliej geheime houte in: de annunciatie of de boodsjap van de aartsingel Gabriël aan Maria; de visitatie of 't bezeuk van Maria aan häör niesje Elisabeth; de geboorte van Jezus in Bethlehem; Jezus in de tempel. 

### De Dreuvige geheime
De Dreuvige geheime goon euver 't leve van Jezus: de doadsangs in de hof van olieve; 't geisele; de kroaning mèt 'n kroan van deun; 't drage van 't kruus en de kruusdoad.
 
### De Glorievol geheime
De Glorievol geheime besjtoon oet de Verriesenis (Paosje), de Hemelvaart, Pinkstere, de opnumming van Jezus in de hemel en de kroaning van Maria in de hemel.

### De geheime van 't Leech
De geheime van 't Leech zint: de duip van Jezus in de Jordaan door Johannes d'n Duiper, 't wienwónder op de broelof in Kana, de aankóndiging van 't Riek van God door Jezus, de transfiguratie van Jezus op de berg Tabor en de insjtèlling van de eucharistie.

## Roazekranskapelle of róndgank

In kapelle mèt aafbeeldinge were de bliej, dreuvige en glorievol geheime van Maria oetgebeeld. In Bitsinge op 't Belsj liek 'ne roazekransróndgank mèt 14 kapelkes in "Klein Lourdes", neve 'n lourdesgrot en 'ne kruusweeg, ouch besjtaonde oet 14 kapelle.

## Gebruuk
De roazekrans woort vreuger, in katholieke gezinne, in de mariamaonde mei en oktober ederen daag thoes of in de kèrk gebaed. Ouch allewiel weurt in de kèrke en kapelle, in baevaarte, processies en novene nog reigelmaotig de roazekrans gebaed. 
Kloastersj en veural de roazekransbroedergemeinsjappe höbbe 't gebruuk gesjtimuleerd en euver de waereld versjpreid. De bekèndste broedersjap ies die oet Kölle in Duutsjland, opgeriech in 1475.
Echte haoze

De **echte haoze** zien de vertegewoordegers vaan 't geslach **Lepus** oet de familie Knienechtege (Leporidae). Ze umvat zoe daarteg soorte, boevaan 'rs vijf in Europa endemisch zien. De bieste zien wijer ouch inheims in Azië, Noord-Amerika en Afrika, en in de rest vaan de bewoende wereld zien ze geïmporteerd. Alle soorte weure door de mins bejaog, woedoor sommege bedreig zien.

## Besjrieving
De echte haoze oondersjeie ziech door hun lenege, lang achterpu en lang oere. Väöl soorte höbbe e zomer- en winterkleid.

De lengde vaan hun pu is nudeg veur tot hoeg snelheid te kómme, oongeveer zeveteg kilometer per oor, woe de knien mer 40 kilometer haolt. Dit hèlt verband mèt hun leefwijs: ze bewoene gei hol meh e *leger*, 'ne kojl in de groond, en kinne daodoor neet ewegkroepe veur hun natuurleke vijande. Haoze ete veurnaomelek graas en kruier, soms ouch tekskes en boumbleedsjes.

## Soorte
;Endemisch in Europa
* Gewoenen haos (*Lepus europaeus*)
* Sniehaos (*L. timidus*)
* Corsicaansen haos (*L. corsicanus*)
* Iberischen haos (*Lepus granatensis*)
* *[[Lepus castroviejoi]]*

;Endemisch in Azië
* Tolaihaos (*L. tolai*)
* Birmahaos (*L. peguensis*)
* Hainanhaos (*L. hainanus*)
* Zwartnekhaos (*L. nigricollis*)
* Tibetaanse wolhaos (*L. oiostolus*)
* Yunnanhaos (*L. comus*)
* Chinesen haos (*L. sinensis*)
* Yarkandhaos (*L. yarkandensis*)
* Koreaansen haos (*L. coreanus*)
* Mandsjoerijsen haos (*L. mandshuricus*)
* Japansen haos (*L. brachyurus*)

;Endemisch in Afrika
* Kaapsen haos (*L. capensis*)
* Savannehaos (*L. victoriae*)
* Bushhaos (*L. saxatilis*)
* Ethiopische lieglandhaos (*L. facanis*)
* Ethiopischen hoeglandhaos (*L. starcki*)

;Endemisch in Noord-Amerika
* Alaskahaos (*L. othus*)
* Poolhaos (*L. arcticus*)
* Sniesjoonhaos (*L. americanus*)
* Prairiehaos (*L. townsendii*)
* Ezelhaos (*L. californicus*)
* Antilopehaos (*L. alleni*)
* Espiritu-Santohaos (*L. insularis*)
* Witflankhaos (*L. callotis*)
* Tehuantepec-haos (*L. flavigularis*)

## Trivia
* De inwoeners vaan Venroj heite in vastelaovendstied *haoze* en *haozinne*.
Weesgegroetje

'n **Weesgegroetje** ies bie de Katholieke 'n kort gebed tot de heilige Maria. 't Gebed sjtamp oet de 11e ièw. 't Ièrsjte deil van de inhoud geit truuk op 't evangelie van Lucas versj 1:28, woa-in de annunciatie en de visitatie, versj 1:42 ('t bezeuk van Maria aan häör niesje Elisabeth) weure besjreve. 't Twiède deil ies toegevoog in de 15e ièw, es devotie van de geluivige.

In de roazekrans en in processies weure weesgegroetjes door de luuj bie herhaling gebaejd. Meistal ies d'r dan eine veurbaejer, dae 't ièrsjte deil oetsjpriek gevolg door de luuj, die 't twiède deil oetsjpreke.

## Teks
Wees gegroet Maria, vol van genade,
de Heer is met U
gij zijt de gezegende onder de vrouwen, 
en gezegend is Jezus de vrucht van uw schoot,
Heilige Maria, Moeder van God
bid voor ons, zondaars,
nu en in het uur van onze dood, Amen
Oze vader

't **Oze Vader** ies 'n gebed, dat volges de evangelies door Jezus zelf aan zien lièrlinge en apostele ies gelièrd. De titel geit truuk op de ièrsjte weurd: oze vader. In de evangelies van Mattheus en Lucas vinge v'r de teks. Die van Lucas ies 'n korte versie. De teks van Mattheus weurt in de Katholieke liturgie gebruuk. 
In sómmige gesjriefte van Mattheus sjteit 'n liturgische toevoging, de lofpriezing, die in de protestantse liturgie (en ouch de lètste tied in de eucharistievieringe van de Katholieke) ies euvergenómme. "Want U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid tot in eeuwigheid, Amen"

## Oze vader, dialekteks
In 1972 woort dit gebed vertaald door dialekvereiniging Veldeke-Valkeberg um te gebruke in de dialekmès. In sept. 2009 volgde, es onderdeil van de vernuujde dialekmèstekste, 'n nuuj versie o.a. 'n aanpassing in tutoyeervörm:

Pr.: Laote veer noe bae tot God oze Vader, mèt de weurd die Jezus zelf oes gelièrd haet:

Oze Vader dae in de hemel ies,
laot heilig waere Diene naam. 
Laot Dien riek kómme 
en laot oes handele volges Diene wil, 
zoawaal in de hemel es op aerd. 
Gaef oes huuj ’t broad dat v’r nuèdig höbbe 
en vergaef oes oos zung, 
zoawie veer andere ouch hun foute vergaeve. 
Bring oes neet in verleiding
en verlos oes van alle koad. Amen.
 
## Onze vader
Onze vader, die in de hemel zijt,
uw naam worde geheiligd, uw rijk kome,
uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel
geef ons heden ons dagelijks brood
en vergeef ons onze schuld
zoals ook wij aan anderen hun schulden vergeven
en leid ons niet in bekoring
maar verlos ons van het kwade.
Gebed

'n **Gebed** ies bie de Katholieke 'n handeling, besjtaonde oet 'n gesjprek, 'n gedachte of 'n leed in ièrbied tot God of 'ne andere heilige.
Dao besjtoon dankgebede, sjmeekbedes (b.v. de kruusdaag en noveen) en beliejende gebede (gebruuk bv. in de biech.

Bekènde gebede mèt 'n vaste teks zint:
* Weesgegroetje
* Oze vader, gebed des Heren geneump
* Litanie
* Mèsgebede
* koargebed

'ne Baesjtool ies 'ne kneelbank of lièg sjteulke, woa-op zoawaal gekneeld kèn weure es gezete. 't Zietvlak kèn bie diet soort muibele opgeklap weure.
Litanie

'n **Litanie** ('t woord kump oet 't Grieks) ies bie de Katholieke 'n reeks van titels en antwoorde.

Litaniegebede weure väöl toegepas door 'n ganse gemeinsjap bie godsdeensoefeninge. Dao ies dan eine veursjpreker, dae de titels veurleus. De res van de luuj hoof allein 't (ummer 'n zelfde) antwoord te onthoute en oet te sjpreke.

## Soorte litanieë
* De litanie van alle heilige. Zie sjtamp oet de 7e ièw en weurt veural gebaed in processies en op kruusdaag, bie preesterwiejinge en op 23 april, de fièsdaag van de heilige Marcus.
* De litanie van Loreto ter ière van Slevevrouw. In 1606 goodgekäörd um in 't openbaar te gebruke.
* De litanie van 't Heilig Hart. Zie ies óntsjtange in de 18e ièw in Marseille en in 1899 goodgekäörd door paus Pius XIII.
31 december

**[[Oudjaor]]**: Traditioneel weure waffele gebakke. Väöl luuj *houte door* op dezen aovend en sjteke um mieddernach vuurwerk aaf. 
**Heiligedaag van [[Silvester I]]**

## Gebeurtenisse
* 192 - Pertinax weurt oetgerope tot keizer van Roame.
* 1472 - Amsterdam verbeejt 't goaje mèt sjnièböl: "Neymant en moet met sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon".
* 1687 - De ièrsjte Hugenote vertrèkke vanoet Frankriek mèt zeilbote nao Kaap de Goje Hoop. 
* 1695 - In Ingeland weurt belasting op vènstere ingeveurd. 
* 1703 - Bie 'n aardbeving in de buurt van Tokio (Japan) valle óngevaer 150.000 doaje. 
* 1857 - Keuningin Victoria keus Ottawa es hoofsjtad van Canada.
* 1879 - Thomas Edison tuènt zien nuujste oetvinding, 't elektrisch leech. 
* 1939 - De Wiener Philharmoniker geve hun ièrsjte nuujjaorsjkonzaer (vanaaf 1941 weurt 't konzaer op 1 januari gehouwte).
* 1944 - Hongarije verklaort d'n oorlog aan Duutsjland.
* 1946 - Juan Perón weurt president van Argentinië.
* 1954 - Wim Kan hèlt zien ièrsjte ouwejaorsjconference op de Nederlandse radio.
* 1991 - De Sovjetunie weurt opgeheve.
* 1999 - Boris Jeltsin treut aaf es president van Rusland. Hae weurt opgevolg door Vladimir Poetin. 
* 2005 - D'r weurt 'n sjriekkelsecónde bie diet jaor getèld.

## Gebore
* 1846 - Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Nederlandsem activis en politicus  (gestorve 1919)
* 1869 - Henri Matisse, Franse sjilder (gesjtorve 1954
* 1880 - George Marshall, Amerikaanse politicus (gesjtorve 1959)
* 1908 - Simon Wiesenthal, Oastenriekse nazi-jaeger (gesjtorve 2005)
* 1929 - Mies Bouwman, Nederlandse televisiepresentatrice (gestorve 2018)
* 1938 - Atje Keulen-Deelstra, Nederlandse sjaatsster (gestorve 2013)
* 1943 - John Denver, Amerikaanse country- en folkzenger (gestorve 1997)
* 1977 - Psy (Park Jae-sang), Zuid-Koreaanse popmuzikant
* 1985 - Jan Smit, Nederlandse zenger

## Gesjtorve
* 192 - Commodus, Romeinse keizer (op ouwejaorsjaovond vermaord)
* 335 - Paus Silvester I
* 1877 - Gustave Courbet, Franse sjilder
* 1899 - Karl Millöcker, operettecomponis oet Oastenriek
Noveen

'n **Noveen** ies bie de Katholieke 'n gebedsoefening, die neuge daag achterein weurt gehouwte um ein bepaalde guns aaf te sjmeke. 't Betröf dèks 'n vraog um genezing van 'ne ernstig kranke, door familie en bekènde. Ouch de oplossing van 'n groat probleem ies dèks aanleiing. Sóms weurt de noveen gecombineerd mèt 'n baevaart nao 'ne bepaalde heilige. Me lièt ouch dèks 'n noveenkeerts brenne, 'n keerts die neuge daag en nachte brent. 't Woord kump van 't Latiens *novem*, dat *neuge* beteikent. Die neuge herinnert waarsjienlik aan 't aantal daag tösje Hemelvaart en Pinkstere.

De Katholieke kèrk haet in de 17e ièw 't houte van 'n noveen gesjtimuleerd door 't te verbinge mèt 't verdene van aaflaote, ('n soort vergeve van zung).
Biech

'n **Biech** of beech ies bie de katholieke ein van 7 sacramente. Bie de biech were, nao 'n berouwvol beliejenis, zung door 'ne preester vergeve. 'n Zung ies 'n vriewilige handeling tege de Goddelike en zedelike veursjriefte. De persoon in kwestie krieg van de beechvader ein penitentie of boete opgelag. Meistal besjteit dat oet 't baeje van gebede.
In vreuger tieje koeste luuj aaflaote verdene um zoan penitentie, sóms waal 'n zjwoar sjtraof, aaf te koupe. 't Gebruuk van aflaote ies in de jaore 60 van de veurige ièw aafgesjaf.
Nao 't Twiède Vaticaans concilie ies 't meugelik um in plaats van individueel te biechte, deil te numme aan 'n gezamelike boeteviering. De verpliechting tot privé-biech weurt èvvel neet opgeheve.

## Biechsjtool
De privé-biech vingk plaats in 'ne biechsjtool. Zoan muibel besjteit oet drie deile: in de miede bevingk ziech de zietplaats van de biechvader, dae de biech aafnump. Aan beids kante ies 'n kneelbank veur 'ne biechteling. Dees ruumde weurt door 'n plank mèt ruèster van de biechvader gesjeie.
 
't Gebruuk van de biechsjtool dateert van 1614. Veur daen tied kneelde me neve of veur de biechvader dae in de kèrk op 'ne sjtool zoot. 

## Biechgeheim
De biechvader zal in alle gevalle, zelfs bie doadsgevaor veur häöm of veur andere, 't geheim van de aan häöm toevertroewde biech beware. Oetzónderinge maoge allein gemaak were es de biechteling dao oetdrökkelik toesjtumming veur gegegeve haet.
Zung

'n **Zung** ies bie de Katholieke, Juudde en Islamiete 'n vriewillige handeling tege Goddelike en zedelike veursjriefte. In de decaloog, de Tièn Gebode, sjtoon de christelike hoofreigele. Daoneve hanteert de Katholieke kèrk nog de Vief gebode van de Kèrk. Vergeving van zung kèn me kriege door 't sacrament van de biech.

Óndersjeid weurt gemaak in:
* De **erfzónde of erfzung** ies de zung, die alle luuj, behalve Maria geërf höbbe via hun ouwersj. De sjöld weurt gedeild mèt Adam (de "zóndeval"), de ièrsjte miensj op deze waereld, dae alle luuj vertegenwoordig. Door de duip weurt de zónde weggewesje.
* De **zeve hoofzung**. Hievan weure alle ander zung aafgeleid: gruètsjigheid, gierigheid, onkuisheid, gieftigheid, gölzigheid, sjeloezigheid en voeligheid (lui). 
* De **doadzung** ies 'n hièl ernstige euvertraejing van de veursjriefte. Hiedoor kièrt de miensj zich aaf van God en dat haet tot gevolg: de geistelike doad van de zièl.
* De **dagelikse zung** ies 'n klein handeling tege 'n Goddelik en kèrkelik gebod.

## Zóndeval
Mèt de zóndeval weurt bedoeld de handeling van Adam en Eva, de ièrsjte luuj op aarde, die handelde tege 't verbod van God door te ete van de *boum van kènnis van good en koad*.
Tièn Gebode

De **Tièn Gebode** of decaloog (Grieks= 10 weurd), ies 'n benaming veur de veurnaamste 10 reigele of gebode, die toegepas weure bie de christene.
Volges 'n verhaol in Exodus 34:28 zint dees gebode door God aan Mozes gedicteerd. Mozes haet die toen ingebeiteld op twiè sjteine taofele.
Dao besjtoon 2 versies van de gebode in Ex 20:1-7 en Dt 5:6-21. Allebei bevatte ze de gróndeise van 't godsdeenstig en zedelik leve in Israël. 

Bie ónderzeukersj van de biebel besjteit versjil van meining euver de nummering van de gebode.
Zoa haet de versie die truukgeit nao Philo van Alexandrië (ca 25 v. Chr.- ca 45 n.Chr.) ein ander volgorde es die van Flavius Josephus (ca 36 - 100). De lètste weurt gevolg door de oasterse en reformatorische kèrke. De katholieke en lutherane volge de indeiling van Augustinus (354-430). Bie häöm weurt 't lètste gebod, "geer zölt neet begere" nog ins gesjpliets.
Handele tege de reigelsj van de tièn gebode weurt zónde geneump.
## De Tièn Gebode
Iech bin de Hièr eure God.
* 1 Geer zölt gein aafgode verière, meh allein miech aanbaeje en bovenal leefhöbbe.
* 2 Geer zölt de naam van de Hièr, eure God, mèt ièrbeed gebruke.
* 3 Dink d'r um, dat geer d'n daag des Hière heiligt.
* 4 Ièr eur vader en moder.
* 5 Geer zölt neet doad make.
* 6 Geer zölt neet ónkuis zin.
* 7 Geer zölt neet sjtele.
* 8 Geer zölt tege eur naoste neet valsj getuge.
* 9 Geer zölt gein ónkuisheid begere.
* 10 Geer zölt neet onrechvaardig begere, wat van 'ne ander ies.

In de Katholieke kèrk besjtoon ouch nog de Vief gebode van de kerk, veur 't bepale van 'n christelik leve.
Aaflaot

'ne **Aaflaot** ies bie de katholieke 't kwietsjelle van 'n sjtraof. Es aan emes door de biech de zung vergeve ies weurt dèks toch nog 'n penitentie (sjtraof) opgelag. Zoan sjtraof koes veur bepaalde zung sóms zjwoar zin. De katholieke kèrk ging op 'n gegeve moment de penitentie vervange door 't geve van aaflaote, die verdeend koeste weure door bepaalde veurgesjreve gebede, boetehandelinge of good werk te doon. Um 'ne volle aaflaot te kriege, woadoor me in eine kièr vrie waor van alle sjtraof, moos me ièrsj gebiech höbbe en de communie höbbe gedoon.
 
## Aaflaotbreef
'ne Aaflaot kriege geit same mèt 't kriege van 'ne aaflaotbreef. Eine kièr in zien leve of bie 't sjterve zal emes gebruuk maoge make van eine volle aaflaot.

## Aaflaothandel
Op 'n gegeve moment ies d'r 'ne handel óntsjtange in aaflaotbreve. Dèks woort hiebie de indrök gewek, dat door 't gelle van zoane breef ouch de vergeving van zung waor gekoch. 't Concilie van Trente, (1545-1563) haet de aaflaothandel verbao. Maarten Luther publiceerde in 1517 zien 95 sjtèllinge es reactie tege de aaflaothandel van Johann Tetzel.

## gesjiedenis
In de jaore 60 van de veurige ièw ies 't gebruuk van aaflaote verdene aafgesjaf. 't Individueel biechte maakde langzamerhand plaats veur gemeinsjappelike boetevieringe. Veur luuj, die dat wille besjteit nog ummer de meugelikheid um individueel te biechte. Zoan biech vingk plaats in eine biechsjtool, woa-in  de biechvader ('ne geistelike) de biech huèrt en beoordeilt. Ouch op 't sjterfbèd weurt op verzeuk de lètste biech aafgenómme.
1 augustus

**Heiligedaag van [[Alfonsus Maria de Liguori]]**
**[[Nationale fièsdaag]] in [[Benin]]**
**Nationale fièsdaag in [[Zjwitserland]]**

## Gebeurtenisse
*527 - Justinianus I weurt keizer van 't Byzantijns Riek.
*1291 - Mèt de Bóndsbreef van 1291 weurt Zjwitserland gesjtiech.
*1674 - Bie 'n orkaan sjtort 't sjeep van de Dom van Utrech in, woadoor de tore los kump te sjtoon van 't koar. 
*1798 - Sjlaag op de Niel woabie de Britse vloot ónder Horatio Nelson wint van de Franse. 
*1838 - Keuningin Victoria van Ingeland weurt gekroand.
*1936 - De Olympische Sjpele van Berlien were geëupend.
*1941 - De ièrsjte jeep weurt geproduceerd. 
*1944 - Anne Frank sjrief veur 't lèts in häör dagbook. 
*1960 - Dahomey, 't later Benin, weurt ónaafhenkelik van Frankriek. 
*1981 - MTV begint mèt oetzende. 
*2004 - Bie 'ne brand in 't supermert in Asuncion (Paraguay) valle 215 doaje.

## Gebore
*10 v. Chr. - Claudius, Romeinse keizer
*126 - Pertinax, Romeinse keizer
*1377 - Go-Komatsu, keizer van Japan
*1744 - Jean-Baptiste Lamarck, Franse bioloog
*1906 - Alphons Winters, Limburgse kunssjilder
*1936 - Yves Saint Laurent, Franse modeontwerper
*1941 - Jordi Savall, Spaonse gambis en meziekwetensjapper
*1942 - Guus Kuijer, Nederlandse sjriever
*1960 - Micheál Martin, premier vaan Ierland 
*1961 - Danny Blind, Nederlandse vootballer en vootbaltrainer
*1965 - Sam Mendes, Britse regisseur

## Gesjtorve
*1137 - Keuning Lowie VI van Frankriek
*1464 - Cosimo de' Medici, heerser van Florence
*1714 - Anne Stuart, keuningin van Ingeland, Sjotland en later van 't Vereinig Keuninkriek
*2003 - Guy Thys, Belzje vootbaltrainer
*2005 - Constant Nieuwenhuys, Nederlandse sjilder
*2005 - Fahd bin Abdul Aziz, keuning van Saoedi-Arabië
Kaersjwunsj

**Kaersjwunsj** gecombineerd mèt **nuujjaorsjwunsj** in diverse Limburgse dialekte:
## [[Gelaens]]
wunsje uch eine zeëlige Kosjmes en e gelökkig nujaor
## [[Kirchröadsj]]
Freulieje Krismes (Wainachte) en jelökziëlig nuijaor
## [[Maels]]
wense ollie 'ne zalige Kórsmis en 'n gelukkig nèjaor
## [[Maers]]
winsje uch 'ne zaolege Keersjmes en 'n gelökkig nujaor
## [[Mestreechs]]
winse uuch 'ne zaolige Keersemes en e gelökkig nuijaor
## [[Moferts]]
winse uch 'ne zalige Kèrsmès en e good nuujjaor ('ne goje roetsj)

## [[Norbiks]]
weunsjt uch 'ne zalige Kaeërsjmes en e gelökkig Nuujjaor
## [[Nuts]]
wunsje uch ene zieëlige Kaesjmes en e gelökkig nuujjaor
## [[Oos-Voeres|Rimmesjdèls]]
weunsjt uch 'ne Joyeux Noël en Bonne Année
## [[Valkebergs]]
wunsje uuch zalig Keersjmes  en zalig nuujjaor
winsje uuch zalig Kaersjmes en zalig nuujjaor
## [[Venloos]]
winse óch 'ne zalige Kersmes en 'n gelökkig niejaor
## [[Völzer]]
Freuliesje Wainachte en jelökzèllisj nuijaor
## [[Wieldesj]]
wunsje uch 'ne zieëlige Krismes en 'n gelökkig nuujjaor
## [[Zittesj]]
wunsje uch eine zelige Krismes en ein gelukkig nuujaor
Koargebed

'n **Koargebed** ies bie de katholieke 't gezamelik gebed of zank, oetgeveurd door geistelike, monnike, kannunike, broedersj, moniale, zuustersj, nonne of ander religieuze. In kloastersj ies 't 'n dageliks truukkièrende activiteit, die plaatsvingk op 't koar, veur in de kèrk. Dees ruumde ies dèks aafgesjlote door 'n koarhèk of doksaal.
In kloaster- en kapittelkèrke sjtoon koarbanke langs beids kante van 't (preester)koar. De zietplaatse zint sóms ónderling gesjeie door ermleuninge. Sóms höbbe ze 'n misericorde (sjteune aan de ónderkant van de bank).

De ónderdeile van 't koargebed zint gebónge aan 'ne bepaald tied van d'n daag en van de nach, woa-op zie weure geleze. 
De tekste weure daorum *[[getieje]]* (getijden) geneump.

Achter of opzie in de kèrk, meistal op 'n verdeping kort bie d'n örgel, bevingk ziech ouch 'n koar of oksaal. Op dees plaats weurt door 't kèrkkoar of ander koar gezónge bie de versjillende vieringe.
2 augustus

**Heiligedaag van [[Eusebius van Vercelli]]**

## Gebeurtenisse
*216 v. Chr. - In de Sjlaag bie Cannae verleze de Romeine ónder Lucius Aemilius Paullus en Publius Terentius Varro van Hannibal.
*1776 - De Ónaafhenkelikheidsverklaoring (Declaration of Independence) weurt ónderteikend in de VS. 
*1870 - De Tower Subway, de ièrsjte metro ter waereld, weurt geëupend in Londe. 
*1914 - Duutsjland bezèt Luxemburg. 
*1934 - Adolf Hitler nump de titel "Führer und Reichskanzler" aan.
*1980 - 'ne Rechs-extremistische groep lièt 'n bóm óntploffe op de sjtasie van Bologna (Italië): 85 doaje en minstes 200 gewonde. 
*1985 - Op 't vleegveld van Dallas sjtort 'n Lockheed L-1011 TriStar van Delta Air Lines neer; 134 luuj kómme um.
*1990 - Irak bezèt Koeweit.

## Gebore
*1834 - Frédéric Auguste Bartholdi, Franse beeldhouwer van o.a. 't Vrieheidsbeeld in New York 
*1858 - Emma van Waldeck-Pyrmont, keuningin-regentes van Nederland
*1866 - Adrien de Gerlache, Belzje óntdèkkingsreiziger
*1940 - Will Tura, Belzje zenger
*1942 - Isabel Allende, Chileense sjriefster
*1942 - Leo Beenhakker, Nederlandse vootbaltrainer
*1943 - Jeltje van Nieuwenhoven, Nederlandse politica
*1969 - Erik Meijer, Nederlandse vootballer
*1984 - JD Vance, Amerikaanse Vice-President

## Gesjtorve
*257 - Paus Stephanus I
*461 - Majorianus, Romeinse keizer
*1100 - Keuning Willem II van Ingeland
*1589 - Keuning Hendrik III van Frankriek
*1922 - Alexander Graham Bell, Sjotse oetvinger
*1936 - Louis Blériot (64), Franse lóchvaartpionier
*1983 - Charles Eyck (86), Nederlands Limburgse kunssjilder 
*2003 - Willem Wilmink, Nederlandse sjriever en diechter
3 augustus

**Heiligedaag van [[Lydia]]** 

## Gebeurtenisse
*1492 - Christoffel Columbus vertrèk mèt drie sjepe vanoet Palos de la Frontera in Sjpanje veur zien ièrsjte óntdèkkingsreis. 
*1704 - Gibraltar weurt Ingelsj. 
*1778 - 't Operahoes *Teatro della Scala* in Milaan weurt geëupend. 
*1783 - De vulkaan Asama in Japan barsj oet: 35.000 doaje.
*1914 - Duutsjland verklaort d'n oorlog aan Frankriek.
*1940 - In Londen versjient 't eësjte nummer van Vrij Nederland.
*1946 - Camille Huysmans volg Achille Van Acker op es premier van Belsj.
*1947 - Theofiel Middelkamp weurt in Reims de ièrsjte Nederlandse waereldkampioen fietsrenne op de weeg.
*1960 - Niger weurt ónaafhenkelik van Frankriek.

## Gebore
*1790 - John Cockerill, Brits-Belzje industrieel
*1872 - Haakon VII, keuning van Noorwege
*1883 - Theo van Doesburg, Nederlandse kunstenaer 
*1924 - Max van der Stoel, Nederlandse politicus
*1942 - Jan des Bouvrie, Nederlandse binnehoesarsjitek

## Gesjtorve
*1181 - Paus Alexander III
*1460 - James II, keuning van Sjotland
*1954 - Colette, Franse sjriefster
*2006 - Elisabeth Schwarzkopf, Duutsj-Britse sopraan
Struusvogel

De **Struusvogel**, awwerwètser ouch **struus** (*Struthio camelus*) is 'ne groete loupvogel oet de orde Struusechtege (*Struthioniformes*), en d'n einege levende vertegenwoordeger vaan de familie Struthionidae en 't geslach *Struthio*. 't Is 'ne groete, loompe vogel mèt lange nak en lang pu, die allebei kaal zien, en de vleugele zien geminimaliseerd, allewel nog dudelek ziechbaar. 't Oonvermoge tot vlege compenseert heer doortot heer hel kin loupe, tot 65 kilometer per oor. Struusveugel zien gemeinelek roond de 2 meter (mennekes) of 1 meter 80 (vruiwkes) laank, en zien daomèt vaan kop tot veuj gemete de langste veugel.

De struusvogel kint veer oondersoorte (zuug ouch 't keertsje): De *S.c. australis* (zuiderstruus) in en um de Kalahari, de *S.c. camelus* (roednekstruus) zjus ten zuie vaan de Sahara, de *S.c. masaicus* (Masaïstruus) veural in Kenia en de *S.c. molybdophanes*, veural in Somalië. 'n Vijfde soort, de *S.c. syriacus*, in 't Kortbij Ooste, is um 1940 oetgestorve. De op Madagaskar levende, sinds de vreugmodernen tied oetgestorve olifantsveugel waore sterk aon de stroes verwant.

## Trivia
* In Mestreech, aon de Vriethof, ligk 'ne kaffee mèt de naom *[[In den Ouden Vogelstruys]]*.
Veldeke Venlo

De **Veldeke krink Venlo**, opgerich in 1947, is ein van de dertieën kringe van Limburg . De krink Venlo besteit oet de volgende plaatse: "Árse, Belvend, Blierik, Bree, Grevors, Helje, Lóm, Tegele, Velde, Venlo en Zaerem."

## Externe link
http://www.veldekevenlo.nl
Vriethof (Mestreech)

De **Vriethof** (Nederlands *Het* Vrijthof) is 'ne groete plei in 't centrum vaan Mestreech, dee bekind steit um de väöl historische gebouwe en kaffees die drum stoon. Mèt vastelaovend is de Vriethof 't centrum vaan de vastelaovendsfestiviteite; bekind is de ceremonie vaan 't lufte vaan 't Mooswief. Ouch weurt 'r dèks gebruuk veur manifestaties, wie opelochconcerte (zuug ouch André Rieu).

## Bezeensweerdeghede en bekinde gebouwe
* De Sintervaoskèrk, 'n Roemaonse kèrk oet de daartiende iew;
* De Sintjanskèrk, 'n Gotische kèrk oet de vieftiende iew, allewijl protestants;
* 't Ginneraolshoes, woe-in allewijl 't Theater aon de Vriethof gevesteg is;
* De Militair Hoofwach, 'n achtiende-iews, classicistisch gebouw mèt prommenaad;
* 't Spaons Gouvernemint;
* 't Hoes In den Ouden Vogelstruys, allewijl 'ne bekinde kaffee

## Historie
De Vriethof is oontstoon es veurhof (vriethof) vaan de Sintervaoskèrk. In de Roemeinsen tied laog 't waorsjijnlik zjus boete de stad, es e stök naat gaarsland aon de Maos. Mèt de greuj vaan de Sintervaoskèrk woort 't lankzaamaon 't centrum vaan de stad. Roond 't jaor 1000 woort aon de Vriethof 'ne palts opgeriech, dee naoventrint 200 jaor stand zouw hawwe; in of um 1224 maakden 'r plaots veur e kloester: 't Wittevrouwekloester. Nog ind dezelfden iew volgden e Dominicanerkloester. In dezelfden tied woort ouch de Sintervaoskèrk wie me die noe kint, in hoegroemaonse stiel, opgebouwd (tories kaome roond 1225 veerdeg). De Sintjanskèrk volgde tösse 1450 en 1480.

De meiste bebouwing aon de Vriethof stamp oet de achtiende en negentiende iew. De Hollandse ginneraol Cornelis Dibbets woort d'n ierste bewuner vaan 't Ginneraolshoes, wat op de fundaminte vaan 't Wittevrouwekloester opgetrokke woort.

In 2003 oondergóng de Vriethof 'n ingriepende verbouwing, boemèt in 't vastelaovendsleedsje vaan dat jaor gespot woort.
## Extern links
* Promotiesite vaan de oondernummers aon de Vriethof
* Theater aon de Vriethof
Vlegevengersj van de Ouwe Waereld

De roadbeursjkes  en de nachtegale woorte bies veur kort bie de Liestersj gerekend, meh huère volges de nujer theorieë tot de **Vlegevengersj van de [[Ouwe Waereld]].**
Inheems in Nederland, Belsj en Duutsjland:
## vlegevengersj
* boavies (nl:vliegenvanger)
## sjwalbere
* sjwelberke sjwarbel sjwalber 
## Tapute
* Tapuut (Oenanthe oenanthe)
* Blónne tapuut (Oenanthe hispanica)
* Bónte tapuut(Oenanthe leucomela)
* Zjwarte tapuut Oenanthe leucura
* Zjwarte kaeltapuut (Saxicola torquata)
* Paapje Saxicola rubetra)
* Blauwsjtaart (Tarsiger cyanursus)
## Roadboorsjte en Blauwboorsjte
* Blauwbeursjke, (Blauwbeurske of Blauwbäösjke) (Cyanosylvia svecica)
* Roadbeursjke, (roadbäörsjke,roeëdbäösjke of roedbeurske) (Erithacus rubecula)
## Nachtegale (nachtegaole) en roadsjtaarte (roedstaarte)
* Nachtegaal of nachtegaol takkeling (Luscinia megarhynchos)
* Noorse nachtegaal (Luscinia uscinia)
* Gekraagde roadsjtaart wientepperke sjteinnachtegaal (Phoenicurus phoenicurus)
* sjouwevaegerke Zjwarte roadsjtaart  (Phoenicurus ochruros)
Zengersj van de Ouwe Waereld

Bie de **zengersj van de [[Ouwe Waereld]]** huère meize, mösje, vinke, reetzengersj, karekiete, sjpotveugel, keuningskes, wientepkes, sjprièwe, tuinfluitersj.

Zangveugel zint deermuzikante. Zie höbbe 'ne ontwiekkelde syrinx. Daoneve höbbe ze 7 sjpiere um muziek te producere.

Neve zangveugel besjteit d'r nog de groep sjrièwveugel.

Inheems in Nederland, Belsj en Duutsjland zin:

## Zengersj (Sylviidae)
* Oavemakerke of oavemaekerke (nl:Tjiftjaf)
* Fluiter
* Favet bastaardnachtegaal * Cetit's zenger (Cettia cetit)
* Sjprinkhaanzenger (Locustella naevia)
* Krekelzenger (Locustella fluviatilis)
* Sjnor (Locustella luscinioides)
* Temmincks reetzenger (Locustella lanceolata)
* Zjwartkop reetzenger (Lusciniola melanopogon)
* Bosjreetzenger (Acrocephalus palustris)
* Blyths reetzenger (Acrocephalus dumetorum)
* Moerasreetzenger (Acrocephalus schoenobaenus)
* Waterreetzenger (Acrocephalus paludicola)

## Karekiete
* Groate karekiet (Acrocephalus arundinaceus)
* Kleine karekiet (Acrocephalus scirpaceus)

## Sjpotveugel
* Orpheussjpotvogel (Hippolais polyglotta)
* Sjpotvogel (Hippolais icterina)
* Vale sjpotvogel (Hippolais palidda)
* Griekse sjpotvogel (Hippolais olivetorum)

## Sjprièwe (Sturnidae)
* Sjprièw,  sjpref of spron nl:spreeuw

## Vinke en sieskes, kruusbek en gorze (Fringillidae)
* Kneuterke nl:kneu
* Bookvink of sietrewietje nl:vink
* Pötter :nl distelvink

## Mösje en sjnièvinke (Passeridae)
* Hoesmösj, meusj,  jiemel,  jiets , kaorezeiker , korefeep, klöt,  dakekrabber nl:huismus

## Taatsje en täöte
* Hègketaatsj, hègkemös,  hègketäöt (Prunellidae) (nl:Heggemus)
* brièmtaatsj, briëmetaatsj nl:braamsluiper

## Taatsje en täöte (Sylvia)
* taatsj, favet, graastäöt (nl:Grasmus)

## Wientepkes (goudhaantjes), keuninkskes, boumkleversj en boumkroepersj
* Wientepperke (nl:Goudhaantje)
* Vuurgoudhaantje
* Keuningske, tieterke, amemösjke (nl:winterkoninkje)
* Watersjprièw
* Boumluiperke nl:boomkruiper
* Kortsjnavel boumkroeper
* Rotskroeper
* Boumklever
* Zjwartkop boumklever (o.a. in Corsica)
* Rotsklever ( o.a. in de Balkan en Griekeland)

## Meize, meizekes
Klein veugelkes, mèt korte diekke sjnevelkes. Ze zint hièl bewaeglik en hange dèks óndersjtebove um bie voor te kómme. De meiste meize zint te herkènne aan hun wiet heiske, wiette wengske en zjwart of duuster kepke. Menneke en wiefke zint geliek gekleurd.
* biejemeis, biemeis, biejevrater, wieëntepke kieësmuutsjere , (nl:koolmees)
* zjwarte meis
* blauwmeis, bijemieësjere (nl: pimpelmees)
* glanskop
* matkop
* koefmeis
* baardmenneke
* sjtaartmeis
Roadbeursjke

'n **Roadbeursjke** (Nederlands: *Roodborst(je)*; weitesjappelike naam: *Erithacus rubecula*) ies 'n klein gedrónge veugelke zónder nek. 't Menneke haet 'ne oranje-roaje haus, boorsj en kop. De  bovekant ies oliefgries. 't Wiefke ies gans gevlek broen zónder oranje. Jónge zint gevlek mèt dweersje sjtrepe.
In bewaeginge ies 't veugelke elegant. Wiejer aafwachtend en einkènnig. Umdat 't gaere insekte, sjlekke en wörmkes vrèt, hèlt ziech dèks in de koalh'f op. Veural es dao pas gegrave-n ies. Sömmige veugelkes trèkke in de winter nao wermer sjtreke vanaaf hauf augustus to eind november en kómme truuk vanaaf hauf mièrt tot mei. Roadbeursjkes zint 14 cm groat en waoge zoaget 16-22 gram. Ze kènne daartièn jaor oud weure.

## Zank

't Roadbeursjke zingk 't gans jaor door mèt gevarieerde korte, hoage fien en fluitende toane.

## Veurtplanting
Algemeine broedvogel in de bösj, parke, tuine en in gebösjkes. Zien nèske maak 't in loker, sjplete van moere, in de graaf van beke, in buim, tösje-n 't Wintergreun (Klimop) en op de grónd ónder hègke. De eikes zint beige mèt vaal broen vlekke.

* Orde: Turdidae 
* Familie: Muscicapidae
4 augustus

**Heiligedaag van [[Johannes Maria Vianney]]**

## Gebeurtenisse
*1060 - Filips I weurt mèt 8 jaor keuning van Frankriek.
*1277 - Hendrik van Gelder sjónk de Hieërlikheid Mofert aan ziene naef Reinoud I van Gelder.
*1693 - Dom Perignon vink de champagne oet. 
*1704 - Brits-Nederlandse troepe bezètte Gibraltar.
*1914 - Ièrsjte Waereldoorlog: Duutsje troepe valle Belsj binne, woadoor 't Vereinig Keuninkriek d'n oorlog verklaort aan Duutsjland.
*1944 - Anne Frank en häör familie were opgepak en nao KZ Westerbork aafgeveurd.
*1984 - Oppervolta verandert ziene naam in Burkina Faso.

## Gebore
*1521 - Paus Urbanus VII
*1792 - Percy Bysshe Shelley, Ingelsje diechter
*1901 - Louis Armstrong, Amerikaanse jazz-trompettis en zenger
*1934 - Rutger Kopland, Nederlandse diechter
*1960 - José Luis Rodríguez Zapatero, Sjpaanse politicus
*1961 - Barack Obama, Amerikaans politicus, 44e president van de Vereinigde Sjtate

## Gesjtorve
*1060 - Hendrik I van Frankriek, keuning van Frankriek
*1578 - Keuning Sebastiaan van Portugal
*1859 - Johannes Maria Vianney, katholiek heilige
*1875 - Hans Christian Andersen, Deense sjriever
*1997 - Jeanne Calment, oudste miensj oats (122)
Drie keuninge

De **drie keuninge** zint drie magieërsj of sjterregelièrde oet 't oaste, die naodat Jezus waor gebore in Bethlehem bie häöm op bezeuk ginge. Dat weurt besjreve door de evangelis Mattheus in 't Nuuj testament. De viering vingk plaats op 6 januari, 13 daag nao Kaersjmes. De naam van 't volksfiès ies ouch **Driekeuninge**.
'ne Andere naam ies *daartièndaag*. 

Op 6 januari weurt ouch 't hoagfiès van de Epifanie of Openbaring van de Hièr gevierd.

De legende, die neve 't evangelie óntsjtóng geuf in de 12e ièw de name van de drie keuninge. Ze sjtèlle de drie laeftieje veur, Caspar ies 60 jaor oud en weurt veurgesjtèld mèt wiete haore en lange baard. Melchior ies 40 jaor haet 'n dónker huud mèt baard en Balthasar ies 'ne jóng van 20 zónder baard. 
De gesjinke, die zie bie ziech houwe bie 't bezeuk aan Jezus waore mirre (Caspar), goud (Melchior) en wierouk (Balthasar).

In de dóm van Kölle bevinge ziech saer 1164 de sjtoffelike reste en relieke van de drie keuninge in ein riek verseerd sjrien in de vörm van 'n basiliek.

De drie keuninge zint besjermheilige tege koppien, vallende krenkde en veur gevaore op reis. In Kölle koeste luuj, die van plan waore op reis te goon 'n zoa geneump *drie-keuningebreefke* ophole, dat hun zouwe besjerme tege hóndsdölheid.

## Hoeszege
Ter herinnering aan d'n duip (zuug (hoagfiès)Epifanie) besjteit in de Katholieke kèrk de traditie van de hoeszege. Mèt wiewater weurt 't hoes gezegend en were de lèttersj C+M+B op of neve de hoesdeur gesjreve. Die lèttersj, die onheil zouwe veurkómme, blieve sjtoon tot Pinkstere.

## Folklore
't Familie-ete op dezen daag herinnert aan de broelof van Cana (besjreve in de biebel), die ouch op dezen daag herdach weurt (zuug: Epifanie). 
't Gebruuk um 'ne keuning te keze door 'n boan ies 'n euverbliefsel oet de heidense saturnalië (Romeins volksfiès van 17-23 december). In Roame woort ter gelegenheid van die fièste 'ne keuning gekoze door loting of door 't trèkke van 'n boan oet 'n wan. Es deze boankeuning 'ne sjlaaf waor, dan waor ziene hièr verpliech häöm einen daag te dene. 

In de aafgeloupe 12 daag waor 't de Germaanse veurouwersj verbao um boane te ete, daorum waore ze bliej, dat de verboje vröch, versjtop in 'ne kook, op de daartiènde daag woort opgedeend en de gelökkige eter woort tot tiedelike daagkeuning gekroand. 
Dat gebruuk weurt tot noe toe in ière gehoute. Sóms weure breefkes getrokke es loting of weure sjpeelkaarte verdeild: de harte keuning waor dan keuning en harte dam de keuningin. De tiedelike keuning haet 't de res van d'n daag veur 't zègke.

Ouch weurt door kinger saoves langs de deure gegange ónder 't zinge van 'n oud volksleedsje: 'n driekeuningeleedsje. Van de toehuèrdersj kriege ze dan 'n paar cente of van alles lekkersj mèt.

## Driekeuningeleedsje
Teks van ein van de leedsjes:

Drie keuninge, drie keuninge
geef miech 'ne nuje hood
d'n ouwe ies versjlete
mien mojer maog 't neet wete
mien vader houw gein geld (of: want pap dae haet `t geld
drie keuninge zint besjteld (of: op `ne ruèster oetgetèld)
Drie keuninge drie keuninge geef miech eine nuje hood.
Dóm van Kölle

De **dóm van [[Kölle]]**  sjteit op de plek woa in de lètste jaore van 't Romeins riek de christene ziech troffe in Kölle. Versjillende kèrke zint hie geboewd gewaes. De ièrsj bekènde in 870.
Naodat keizer Frederik Barbarossa in 1164 aan de sjtad de relikwië van de drie keuninge (vanoet Milaan) gesjónke houw, woort de kèrk neve biesjopskèrk ouch 'n belangriek Eurpopees pelgrimscentrum. In 1248 begint de boew van de dóm ónder leiding van Gerhard von Rile. 't Zou de ièrsjte gotische kèrk weure in 't Rienland in naovolging van veurbeelde rónd Paries, in Amiens en Reims. 
't Oastelik deil haet es veurbeeld de Notre-Dame van Amiens en ies in 1265 al vaerdig. In 1322 weurt 't koar ingewiejd. Me wilt dan ouch 'n ziesjeep en 2 tores optrèkke. Es in 1410 de zudelike tore gereid ies, sjtagneert de boew. Geldgebrek en desinteresse make, dat vanaaf 1528 neet miè gewèrk weurt. Es in 1794 de revolutionair troepe Kölle binnevalle moet de aartsbiesjop vlöchte. Daonao weurt 't geboew veur van al gebruuk o.a. es beursjgeboew.

In 1801 weurt de dóm wir in gebroek genómme es kèrk. 14 Jaor later weure de origineel boewplanne (oet begin 14e ièw) wir óntdèk en dan beginne ze vanaaf 1842 de dóm aaf te boewe. In 1846 ies 't ziesjeep vaerdig en 't houte daakgerièmsj vervange door 'n iezere. In 1880 volge de twiè tores. Bie de inwiejing vingk 'n groat fiès plaats in aanwezigheid van keizer Wilhelm I.
In de Twiède waereldoorlog weurt 't geboew flink besjadig. In 1956 ies dat wir hersjtèld. Aan de dóm zal consjtant gerestaureerd moete weure en dat kos ca 14 miljoan Euro per jaor.

Mèt 't boewe van diet groat gotisch boewwerk ginge miè es 600 jaor veurbie. De dóm ies de groatste kèrk van Duutsjland, ies 145 maeter deep, 86 maeter breid en de twiè tores höbbe 'n huègde van diek 157 maeter.
## Driekeuningesjrien

In de sjatkamer sjteit 'ne reliekhouwer van keuning Melchior, ein van de drie keuninge, die volges 't verhaol in de biebel op bezeuk ginge bie de pasgebore Jezus in Bethlehem. In de kèrk, bie 't hoofaltaor sjteit de driekeuningekies in de vörm van ein basiliek mèt drie sjepe. 't Ies 'n topsjtök oet de Mieddelièwse edelsjmeedkuns en 't groatste sjtök tot noe toe bekènd, riek verseerd mèt goud, zilver, robiene en ander edelsjtein. De maote zin 2.20 bie 1.10 maeter.
Hoegfrankisch

't **Hoegfrankisch** is de verzaomelnaom veur alle Frankische dialekte die oonder de Speyerer Linie ligke en 'n euvergang vörme vaan 't Middelduits nao 't Opperduits, en ouch get op 't Jiddisch lieke. Dees dialekte bevinde ziech in 't zuidooste vaan 't Frankisch taolgebeed, en zien al sterk beïnvlood door de Opperduitse dialekte wie 't Beiers-Oosterieks, Zwabisch en Alemannisch. Ze weure verdeild in twie grope: 't Oosfrankisch (in Oos-Hesse, Wes-Turinge en Noord-Beiere) en 't Zuidfrankisch (in noordelek Baden-Württemberg). De Duitse Standerdtaol is beïnvlood door 't Oosfrankisch, maor is gein Hoegfranksiche taol.

## Zuug ouch
* Nederfrankisch
* Middelfrankisch
Oos-Fries

Mèt **Oos-Fries** kinne de volgende taole/dialekte weure gemeind:

* Oosterlauwers Fries, de variante vaan 't Fries vaanajds gesproke oostelek vaan de Lauwers;
** Saterfries, 't lèste nog gesproke Oosterlauwers dialek;
* Oos-Fries (Nedersaksisch), e Nedersaksisch dialek, verwant aon 't Gronings, gesproke in Oos-Friesland (Dld), in gebeed wat vreuger Friestaoleg was.
Frankisch

't Frankisch waor 't dialek vaan 't Germaans volk de Fraanke. 't Behuurde tot de Wesgermaanse taole.

De Fraanke hadde ziech in 't Roemeins Riek gevesteg es federatie, boondgenote, vaan de Roemeine, en wel in noord-Gallië. Bij de val vaan 't Roemeins Riek en de Groete Volksverhuzing verplaotsde de Fraanke ziech nao 't noorde en ooste touw, en bouwde 'n ummer groeter riek op. Oonder keizer Sjarel de Groete besloog dit riek gans Fraankriek (wat ziene naom vaan dit volk heet), Duitsland, de Nederlen, de Alpelen en deile vaan Spanje en Italië. In de zuideleke Nederlen en Midde-Duitsland woort 't Frankisch de volktaol; in de ander gebejer, boete in 't uterste zuie, leet de Frankische taol dudeleke spore nao es superstraottaol.

Op 't groondgebeed vaan de Nederlen heet 't Frankisch taolgebeed ziech daonao nog wijer oetgebreid; aon de kös oontstoonte zoe taolvörm mèt e sterk Ingweoons substraot.

Kinmerke vaan 't Frankisch in vergelieking mèt de ander Wesgermaanse dialekte zien 't laote valle vaan de twie zwakke verbeklasse (in tegestèlling tot 't Fries), behaajd vaan de versjèllende verbe-oetgeng in 't miervoud (1e persoen *-ans*, 2e *-ath*, 3e *and*, gein einheidsmiervoud wie 't Fries *-a* of 't Saksisch *-ad*), 't prefix *ga-* veur voltoejde particiepe en de döbbel oontkinning (*en ... ni(u)t*).

De Hoegduitse expansie maakde al snel 'n ind aon de relatief einheid in 't Frankisch, en deilde de taol in in Nederfrankisch, Middelfrankisch en Hoegfrankische dialecte. Allewijl besleit 't Frankisch taolgebeed hoonderde, zoeneet doezende dialekte. Oonder mie 't Limburgs, 't Nederlands en 't Duits (de standaardtaol entans) zien Frankisch vaan karakter.
5 augustus

**Fièsdaag van de [[kèrkwiejing|wiejing]] van de [[basiliek]] [[Santa Maria Maggiore]]**
**[[Nationale fièsdaag]] in [[Burkina Faso]]**

## Gebeurtenisse
*1100 - Henri I weurt tot keuning van Ingeland gekroand. 
*1772 - Ièrsjte Poolse Deiling: Pole weurt verdeild tösje Pruusje, Oasteriek en Rusland.
*1858 - De ièrsjte transatlantische telegraafkabel weurt in gebruuk genómme. De kabel zal mer eine maond functionere.
*1884 - De ièrsjte sjtein van 't Vrieheidsbeeld in New York weurt gelag. 
*1899 - Paul de Smet de Naeyer volg Jules Vandenpeereboom op es premier van 't Belsj. 
*1914 - In Cleveland (Ohio) weurt 't ièrsjte elektrisch sjtopleech geïnstalleerd.
*1928 - De ièrsjte marathon van Amsterdam weurt geloupe es ónderdeil van de Olympische Sjpele dao.
*1949 - Bie 'n aardbeving mèt 'n krach van 6,8 op de sjaal van Richter in Ecuador were 50 dörper verwoes en valle 6000 doaje.
*1960 - Opper-Volta (saer 1984 Burkina Faso) weurt ónaafhenkelik van Frankriek.
*1962 - 'n Observatorium in Australië vink de ièrsjte bekènde quasar.

## Gebore
*1397 - Guillaume Dufay, kompenis oet 't allewijl Vlaoms-Braobant en de Nord
*1758 - Go-Momozono, keizer van Japan
*1844 - Ilya Repin, Russische sjilder
*1850 - Guy de Maupassant, Franse sjriever
*1912 - Abbé Pierre, Franse preester en opriechter van de Emmaus-bewaeging
*1919 - Mary Servaes, Nederlandse zangeres, bekènd es de *Zangeres Zonder Naam*
*1930 - Neil Armstrong, Amerikaanse astronaut, ièrsjte miensj op de maon
*1939 - Prinses Irene van Lippe-Biesterfeld, zuuster van keuningin Beatrix
*1978 - Kim Gevaert, Belzje atlete

## Gesjtorve
*465 - Libius Severus, Wes-Romeinse keizer
*882 - Lowie III, keuning van Frankriek
*1895 - Friedrich Engels, Duutsje filosoof
*1940 - Frederick Cook (75), Amerikaanse noordpoolreiziger
*1962 - Marilyn Monroe, Amerikaanse filmsjter
*1976 - Adriaan Roland Holst, Nederlandse diechter
*1984 - Richard Burton, Britse acteur