open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eikets

d'n **Eikets**, **roeajen eikets** of **gewuuenen eikets** (*Sciurus vulgaris*) is de in Europa meis-veurkómmendjen eikets.

d'n Eikets is 18 toet 24 centimaeter lang en 250 toet 350 gram zwaor. De bustelige ploemstert is van 14 toet 20 centimaeter lang. 't Is 'nen omnivoor, dae toete knaagdere behuuertj.

d'n Eikets voortj zich mit naam mit plantjaerdig matterjaal, wie nuuet en zäöj van sparren- en dennebuim. Wiejer vraete ze knuup, paddesteul, stökker boumsjors en sómtieds deerlik matterjaal, wie insekte, eier en zelfs jóng veugel. Ouch vraete ze aerd veur minerale binne te kriege. d'n Eikets vrètj daacheliks vief percent van zie liefgewich aan voor. Juus wie väöl anger knaagdere lègke eiketse wintjerveurräöj aan.

Anges es de naam duitj vermeuje kan de kluuer variëre van zwart toet gelvig, mit alderlei kluuere roead en broen daotösse. Melanisme kump veur, meh de maot worin individue melanistisch zeen versjiltj zich per regio. Normaal gespraoke zeen de dere roeadbroen mit 'ne witte boek; 's wintjers zeen ze grieziger dónkerbroen. De kluuer wuuertj ouch griesechtiger naomaot d'n eikets ajer wuuertj. d'n Oearploeme valle veural inne wintjer op. 'nen Eikets kan de haor oppe ploemstert opzètte.
Bril

E **loeriezer**, 'ne **bril**, **spikkeleerglazer** of **glaasouge** is 'n optisch instermènt det drek veure ouge wuuertj gebroek en zörg det de drager daovan baeter zuutj.

E loeriezer haet 'ne lens de oug, ouch waal e glaas geneump.

Me óngersjèdj negatieve lenze, gemèndj veur baeter wiejeroet te kónne zeen en positieve lenzen, gemèndj veur baeter kórtbie te zeen.

't Ieëste loeriezer is döks e loeriezer veur wiedaaf baeter te kónne zeen. Me is biezeendj, det wil zègke det me kórtbie good kan zeen, meh wiedaad neet. Biezeendjheid wuuertj ouch myopie geneump.

Róndj 't veerenviefigste laevesjaor verluus 't oug 't vermoeage veur zich sjerp te stèlle, zoeadet 't kórtbie zeen lestiger wuuertj. Dit neump me wiedzeendj. Me is dan gebaatj bie e loeriezer mit positieve glazer, of 'ne laesbril. Wiedzeendjheid wuuertj ouch hypermetropie geneump.

In e glaas kan zowaal 'ne negatieve (baovenin) es 'ne positieve lens (óngerin) waere geslepe, zoeadet me veur 't kórtbie en 't wiedaaf zeen neet van loeriezer hoof te wussele. Dees saort aan glazer neump me bifocaal of multifocaal lenze.

Döks wuuertj 'ne bril ouch gebroek t'r besjurming vanne ouge. Zoea besjurmp 'ne zónnebril mit getntje glazer taengen euvervleujig zónleech of 'ne skibril taenge ultraviolet leech (t'r veurkómming van snieëblindjheid). 'ne Veiligheidsbril besjurmp de ouge taenge róndjvlegendje deilkes (beveurbeildj bie metaalbewirking) of taenge spatte van vleujstoffe (bie 't wirke mit sjemikalieje). Dukers gebroeken 'nen dukersbril zoeadet die häör ougen ónger 't water kónne geäöpendj haje. Al dees brilsaorte kónnen al dan neet mit lenze gemónteerdj waere.

## Trivia
* Veure joeks neump me-n 't loeriezer owwel *d'n uul*.
Bijlmerramp

De **Bijlmerramp** waor 'ne vleegtuigcrash vaan vrachvluch 1862 vaan de Israelische maatsjappij El Al op 4 Oktober 1992. De Boeing 747 kwaom vrijwel loedrech neer op twie galerijflats in de Bijlmermeer in Amsterdam Zuid-Oos. Minstens 43 lui kwaome um 't leve, incluus alle inzittene vaan de vluch, en 39 lui op de grond. 't Werkeleke aontal doeie op de grond is neet mie te achterhole, gezeen daor deen tied väöl illegale woende.
Feliformia

De **Feliformia** of **Feloidea** zeen ein vanne twieë óngerorde (sómtieds opgevatj es 'n superfemielje) oete orde vanne roufdere (*Carnivora*). Toet dees óngerorde behuuere de katechtige (groeat en klein katte), de hyena's, de mangoesten enne civetkatechtige.

De anger óngerorde is de *[[Caniformia]]* of *Canoidea*, wotoe ónger anger de hóndjechtige behuuere. *Caniformia* en *Feliformia* versjille vanein inne vorm vanne bulla tympanica, 'n bolvörmige ruumdje bie ónger anger roufdere die 't middenoear ómvatj. Bieje *Feliformia* besteitj de bulla tympanica oet twieë kamere, bieje *Caniformia* slechs oet ein kamer.

Toete *Feliformia* behuuere de volgendje femieljes:
* Katechtige (*Felidae*)
* Hyena's (*Hyaenidae*)
* Mangoeste (*Herpestidae*)
* Civetkatechtige (*Viverridae*)
* Madagaskarcivetkatte (*Eupleridae*)
* Pardelroller (*Nandiniidae*)

Lejen oet dees óngerorde versjillen in gruuedje vanne toet 28 cm lang en 350 gram zwaor dwergmangoeste (*Helogale parvula*) toete toet 4 m lang en 280 kg zwaor Siberische tiegere (*Panthera tigris altaica*). Vief vanne zès femieljes kómmen oearsprunkelik allein in Afrika, Zuud-Europa en Zuud-Azië veur. De *Feliformia* zeen versprèdj euver alle kóntinente, mit oetzunjering van Australië, Nuuj-Zieëlandj en klein eilenj inne Stillen Oceaan. De Madagaskarcivetkalle zeen de ènsigste landjroufderen op Madagaskar. Ein saort, de hoeskat (*Felis catus*) is gedomesticeerdj gewaoren en kump euvere ganse werreld veur.

Dees óngerorde wuuertj ouch waal "Katechtige" geneump, meh det kan verwarring oplevere mitte femielje *[[Felidae]]*.
Óngerorde

Inne taxonomie is 'n **óngerorde** 'n rang of e taxon in die rang. 'n Óngerorde is 'n rang die lieëger is es 'n orde. De meneer óm mit rangen óm te gaon versjiltj veure plantjkónde einigszins van die veure zoölogie.

Sómtieds wuuertj ouch 't anglicisme "suborde" gebroek.
Loiret (verdudeliking)

**Loiret** kan verwieze nao:
*Loiret, e departement in Frankriek;
*Loiret (reveer), 'n reveer in Frankriek.
Lot

**Lot** kan verwieze nao:
*Lot (keuning), 'ne mythische Britse keuning;
*Lot (Biebel), e Biebels figuur;
*Lot (departement), e departement in Frankriek;
*Lot (reveer), 'n reveer in Frankriek;
*Noeadlot;
*E laot oete laoterie;
*Lot (Belsj), 'n deilgemèndje van Belzje gemèndje Beersel;
*Lot (oppervlakdjemaot), e lot (veen)gróndj.
Loiret

't Departement **Loiret** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 45. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Essonne, Seine-et-Marne, Yonne, Nièvre, Cher, Loir-et-Cher en Eure-et-Loir. De houfstad is Orléans.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Montargis 
* Arrondissement van Orléans 
* Arrondissement van Pithiviers
Caniformia

De **Caniformia** of **Canoidea** zeen ein vanne twieë óngerorde (sómtieds opgevatj es 'n superfemielje) oete orde vanne roufdere (*Carnivora*). Toet dees óngerorde behuuere de hóndjechtige en häör verwantje, wie baere, marterechtige, wasbaeren enne verwantje enne zieëroufdere. De anger óngerorde is de *[[Feliformia]]* of *Feloidea*, wotoe ónger anger de katechtige behuuere.

Toete *Caniformia* behuuere de volgendje femieljes:
* Hóndjechtige (*Canidae*)
* Baere (*Ursidae*)
* Zieëhónj (*Phocidae*)
* Walrusse (*Odobenidae*)
* Oearrobbe (*Otariidae*)
* Marterechtige (*Mustelidae*)
* Stinkdere (*Mephitidae*)
* Klein panda's (*Ailuridae*)
* Wasbaerechtige (*Procyonidae*)

*Caniformia* en *Feliformia* versjille vanein inne vorm vanne bulla tympanica, 'n bolvörmige ruumdje bie ónger anger roufdere die 't middenoear ómvatj. Bieje *Feliformia* besteitj de bulla tympanica oet twieë kamere, bieje Caniformia oet ein kamer.

Toet dees óngerorde behuuertj zowaal 't kleinste roufdeer, de wezel (*Mustela nivalis*) es 't grótste, de zujelike zieë-elefant (*Mirounga leonina*). Ouch de grótste landjroufdere, de Kodiakbaer (*Ursus arctos middendorfii*) ennen iesbaer (*Ursus maritimus*) behuuere toet dees óngerorde. De óngerorde kump oearsprunkelik euvere ganse werreld veur (mit oetzunjering van Madagaskar, 't vastelandj van Australië en Nuuj-Zieëlandj en versjillige eilenj). Twieë saorte, d'n hóndj (*Canis familiaris*) en de fret (*Mustela furo*), zeen gedomesticeerdj gewaoren en versprèdj euvere ganse werreld.

Dees óngerorde wuuertj ouch waal "Hóndjechtige" geneump, meh det kan verwarring oplevere mitte femielje *[[Hóndjechtige|Canidae]]*.
Vós

De **vós** (*Vulpes vulpes*), ouch waal gewuuenen of roeaje vós geneump, is e lid vanne hóndjechtige. De vós is ei vanne grótste roufdere die nag vrie inne netuur inne Benelux veurkómme.

De vóssevach is euver 't algemein roeadbroen, meh kan ouch baesj toet heljerroead zeen, of zilverkluuerig toet zwart (veural inne berg). Ouch albinovus kómme veur. De oeare zeen anen achterkantj zwart, aevenes de "zök", de óngerbein. Sómmige dere höbben 'n witte stertpuntj; väöl vus höbben in edert geval inkel witte haor róndj 't puntj vanne stert. De baovelup is wit, aevenes de bef. Oppe wange zitj bie väöl vus 'ne zwarten of broenen "traondroepel". Sómmige dere höbben 'ne staolgrieze kael en boek, mit 'n witte ster oppe bórs. Inne paartied haet 't vruike, de moorvós, 'ne raoze glans euvere vach anen óngerkantj.

De vós haet 'ne slanke snoet en puntjige, rechopstäöndje oeare. De stert is lank, diek en ruug. Hae haet 'n sjóljerhuuegdje van 35 toet 40 centimaeter en steitj hoeag oppe puuet. Hae haet 'n kop-rómplindje van 58 toet 90 centimaeter mit 'ne zwans van 32 toet 48 centimaeter. Hae waog zès toet tiën, sómtieds vieftieën, kilogram. Menkes zeen euver 't algemein grótter es vruikes.

Vus zeen döks monogaam, mitte paartied inne wintjer en laeven in 'n hol. Vus laeven in 'n groep van róndje zès bieëster mit 'nen dominante raekel (menkesvós) en 'n dominante moorvós. Jage doon zie aevel solitair. De proeaj besteitj meistes oet klein toet middelgroeate bieëster, wie groeate kaevers, muus en anger knaagdere, knien, haze, veugel en eier, raengewurm en eechele. Ouch vröchten en bere (veural braombere) waere gegaeten, aevenes aos, placenta's en aafval.
Lot (departement)

't Departement **Lot** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 46. 't Is gelaengen in 't zujelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Corrèze, Cantal, Aveyron, Tarn-et-Garonne, Lot-et-Garonne en Dordogne. De houfstad is Cahors.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Cahors 
* Arrondissement van Figeac 
* Arrondissement van Gourdon
Lot-et-Garonne

't Departement **Lot-et-Garonne** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 47. 't Is gelaengen in 't zuudwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Lot, Tarn-et-Garonne, Gers, Landes, Gironde en Dordogne. De houfstad is Agen.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Agen 
* Arrondissement van Marmande 
* Arrondissement van Nérac 
* Arrondissement van Villeneuve-sur-Lot
Marne (verdudeliking)

**Marne** kan verwieze nao:

Frankriek:
*Marne, e departement;
*Marne (reveer), 'n reveer in Frankriek;
*Marne-la-Vallée, 'n stad in Frankriek;
*La Marne, 'n gemèndje innen departement Loire-Atlantique.

Nederlandj:
*De Marne, 'n gemèndje inne provincie Groninge;
*Lutje Marne, 'n plaats inne gemèndje Winsum inne provincie Groninge;
*Marne (gebied), 'n historisch gebied inne provincie Groninge;
*Marne (slenk), 'ne vreugere zieë-erm vanne Waddezieë;
*Marne-Middelsee, e veurmaolig watersjap in Frieslandj;
*Marne (sneltramhalte), 'n sneltramhalte in Amstelveen.

Euverig:
*Marne (Holstein), 'n plaats innen Duutsjen deilstaot Sleeswiek-Holstein;
*Marne (Iowa), 'n plaats innen Amerikaanse staot Iowa.
Manche

't Departement **Manche** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 50. 't Is gelaengen in 't naordwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Calvados, Orne, Mayenne en Ille-et-Vilaine. De houfstad is Saint-Lô.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Avranches 
* Arrondissement van Cherbourg-Octeville 
* Arrondissement van Coutances 
* Arrondissement van Saint-Lô
Marne

't Departement **Manche** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 51. 't Is gelaengen in 't naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Ardennes, Meuse, Haute-Marne, Aube, Seine-et-Marne en Aisne. De houfstad is Châlons-en-Champagne.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Châlons-en-Champagne 
* Arrondissement van Épernay 
* Arrondissement van Reims 
* Arrondissement van Sainte-Menehould 
* Arrondissement van Vitry-le-François
Haute-Marne

't Departement **Haute-Manche** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 52. 't Is gelaengen in 't naordoeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Meuse, Vosges, Haute-Saône, Côte-d'Or, Aube en Marne. De houfstad is Chaumont.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Chaumont 
* Arrondissement van Langres 
* Arrondissement van Saint-Dizier
Mayenne (verdudeliking)

**Mayenne** kan verwieze nao:
*Mayenne, e departement in Frankriek;
*Mayenne (reveer), 'n reveer in Frankriek;
*Mayenne (stad), 'n stad in Frankriek.
Maine-et-Loire

't Departement **Maine-et-Loire** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 49. 't Is gelaengen in 't zuudwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Ille-et-Vilaine, Mayenne, Sarthe, Indre-et-Loire, Vienne, Deux-Sèvres, Vendée en Loire-Atlantique. De houfstad is Angers.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Angers 
* Arrondissement van Cholet 
* Arrondissement van Saumur 
* Arrondissement van Segré
Meurthe-et-Moselle

't Departement **Meurthe-et-Moselle** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 54. 't Is gelaengen in 't naordoeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Meuse, Vosges, Bas-Rhin en Moselle. De houfstad is Nancy.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Briey 
* Arrondissement van Lunéville 
* Arrondissement van Nancy 
* Arrondissement van Toul
Meuse

't Departement **Meuse** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 55. 't Is gelaengen in 't naordoeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Ardennes, Marne, Haute-Marne, Vosges en Meurthe-et-Moselle. De houfstad is Bar-le-Duc.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Bar-le-Duc 
* Arrondissement van Commercy 
* Arrondissement van Verdun
Morbihan

't Departement **Morbihan** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 56. 't Is gelaengen in 't wèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Côtes-d'Armor, Finistère en Ille-et-Vilaine. De houfstad is Vannes.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Lorient 
* Arrondissement van Pontivy 
* Arrondissement van Vannes
Nièvre (verdudeliking)

**Nièvre** kan verwieze nao:
*Nièvre, e departement in Frankriek;
*Nièvre (reveer), 'n reveer in Frankriek.
Moselle

't Departement **Moselle** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 57. 't Is gelaengen in 't naordoeastelik deil van 't landj, grenzendj aan Luuksembörg en Duutsjlandj enne departemente: Meurthe-et-Moselle en Bas-Rhin. De houfstad is Metz.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Boulay-Moselle 
* Arrondissement van Château-Salins 
* Arrondissement van Forbach 
* Arrondissement van Metz-Campagne 
* Arrondissement van Metz-Ville 
* Arrondissement van Saarbörg (Sarrebourg)
* Arrondissement van Saargemünd (Sarreguemines) 
* Arrondissement van Thionville-Est 
* Arrondissement van Thionville-Ouest
Nièvre

't Departement **Nièvre** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 58. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Yonne, Côte-d'Or, Saône-et-Loire, Allier, Cher en Loiret. De houfstad is Nevers.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Château-Chinon (Ville) 
* Arrondissement van Clamecy 
* Arrondissement van Cosne-Cours-sur-Loire 
* Arrondissement van Nevers
Dickinsonia

**Dickinsonia** is 'n iconisch fossiel oete Ediacarische biota. 't Leek roewewaeg op 'ne bilateraal symmetrische gerubdjen ovaal. Waatdet 't próntj is, is nag neet bekèndj; de meiste interpretaties gaon d'rvan oet det 't e deer is, dewiel anger zègke det 't 'ne sjummel is of e leed van 'n oetgestórve biologisch keuninkriek.

De organisme variëre van inkel millimaeters toet 1,4 maeter in lingdje en zeen ovaalechtig qua vorm. Ze bestaon oet 'n aantaal rubechtige segmente die vanoet 'n centraal gröb greuje; dees röbbe zeen mitein vervlóchten en vörmen 'n lichte symmetrie.

De segmente van *Dickinsonia* zeen besjreve gewaoren es "pneus", kamere gevöldj mit 'n vleujstof mit 'n baovegewuuen drök, juus wie 'ne gewatteerdje lóchmatras. Kènmirke bie e paar exemplare zeen geïnterpreteerdj gewaoren es bewies veur lingdjegewies speervezele en 'nen derm inne midde, meh dees interpretatie wuuertj nag neet algemein geaccepteerdj.

Döks wuuertj *Dickinsonia* ingedeildj bieje oetgestórve stam *[[Proarticulata]]*.
Diplomatie

**Diplomatie** (van 't Aadgrieks: *δίπλωμα*, "'n aafspraok make mit anger lenj") is de kónde enne praktiek van óngerhanjelinge veure tösse vertaengewuuerdigers van staote. Gebroekelik verwies 't nao de internationaal diplomatie, 't haje van internationaal verbenj middels tössekóms van professioneel diplomaoten aangäöndje zake wie vraej, hanjel, krieg, economie, cultuur, miljeu en miensjerechte. Internationaal verdrage zeen normaliter óngerhanjeldj gewaore door diplomaote veurdet die óngerstäöndj waere door lenjelike politiekers. In 'n informeel of sociaal meining is diplomatie 't gebroek van taktiek veur strategisch veurdeil te behaolen of waerziedsj acceptabel oplossinge veur e gedeildj perblieëm te vinje; beveurbeildj door 'n verklaoring op 'n neet-confrontationeel of 'n belaefdje meneer te verwäörde.

De sjoealse disciplien vanne diplomatiek (of oearkóndelieër), die geitj euvere bestudering van aaj documente, óntlieëntj de naam vanne zelvendje brón es "diplomatie", meh de modern beteikenis versjiltj behuuerlik vanne diplomatie zelf.

## Bekidje diplomate
* Ban Ki-moon
* Constantijn Huygens
* Alva Myrdal
Marxisme

't **Marxisme** is de sociaal-theoretischen en politiek-filosofische gróndjslaag veur väöl modern sociaal ideeje, sjoealen en dinkrichtinge, gegróndj oppe ideejen en dinkbiljer van Karl Marx en Friedrich Engels. Bepirk toet 't politiek-ideologische vörmp 't marxisme de gróndj veur 't modern socialisme en communisme.

Dees ideejen en dinkbiljer boedje veurt op drie groeate ideologische struiminge vanne neugetieëndjen ieëf: de Duutsj filosofie (veural de dialectiek van Georg Wilhelm Friedrich Hegel), de klassieke Ingelse politieke economie en 't Frans socialisme in kómbinaasje mit Franse revolutionair doctrines. Oet dees struiminge haoldje Marx en Ingels 't modern "weitesjappelik socialisme".

't Marxisme inspireerdje ónger anger Lenin toet 't opzètte vanne ieëste "proletarische revolutie" inne gesjiechte, de Oktoeaberrevolutie in Röslandj (1917). Daomit woort Röslandj de ieëste "dictatuur van 't proletariaat" ennen ieëste socialistische staot ("socialistisch" inne beteikenis die Marx dao-aan gegaoven haw).

Ouch de Sjinese revolutie van 1949, de Cubaanse Revolutie en versjillige revoluties in Zuud-Amerika woorte geplach inne naam van 't marxisme.

## Literatuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría'', Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* 
* 
* 
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]* Chap. 5 *[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]*
* 
* Shenfield, S.D. ''Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker''
*
Franeker

**Franeker** (Fries: *Frjentsjer*) is de houfplaats vanne gemèndje Franekeradeil, inne pervincie Frieslandj, in Nederlandj. De stad tèltj 12.900 inwoeaners (2009) en is ein vanne Friese èllef stej. De stad maak saer 1 jannewarie 1984 deil oet vanne gemèndje Franekeradeil.

## Bezeenswaerdigheje
* Stadhoes van Franeker oet 1591 in Renaissancestiel
* Camminghahoes
* Klaarkampster Weishoes
* Restantje van 't bolwirk
* 't Hervörmp Diaconieweishoes
* 't Kruutsbreurskloeaster
* 't Dekemahoes
* Cammingha State
Oise (verdudeliking)

**Oise** kan verwieze nao:
*Oise, e departement in Frankriek;
*Oise (reveer), 'n reveer in Frankriek;
*Val-d'Oise, e departement in Frankriek.
Oise

't Departement **Oise** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 60. 't Is gelaengen in 't naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Somme, Aisne, Seine-et-Marne, Val-d'Oise, Eure en Seine-Maritime. De houfstad is Beauvais.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Beauvais 
* Arrondissement van Clermont 
* Arrondissement van Compiègne 
* Arrondissement van Senlis
Orne

't Departement **Orne** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 61. 't Is gelaengen in 't naordwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Eure, Eure-et-Loir, Sarthe, Mayenne, Manche en Calvados. De houfstad is Alençon.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Alençon 
* Arrondissement van Argentan 
* Arrondissement van Mortagne-au-Perche
Pas-de-Calais

't Departement **Pas-de-Calais** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 62. 't Is gelaengen in 't naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Naorderdepartement en Somme. De houfstad is Atrech.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Atrech (*Arras*) 
* Arrondissement van Béthune 
* Arrondissement van Boulogne-sur-Mer 
* Arrondissement van Calais 
* Arrondissement van Lens 
* Arrondissement van Montreuil 
* Arrondissement van Sint-Omaars (*Saint-Omer*)
Hautes-Pyrénées

't Departement **Hautes-Pyrénées** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 65. 't Is gelaengen in 't zuudwèstelik deil van 't landj, grenzendj aan Spanje enne departemente: Pyrénées-Atlantiques, Gers en Haute-Garonne. De houfstad is Tarbes.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Argelès-Gazost 
* Arrondissement van Bagnères-de-Bigorre 
* Arrondissement van Tarbes
Pyrénées-Orientales

't Departement **Pyrénées-Orientales** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 66. 't Is gelaengen in 't zuudwèstelik deil van 't landj, grenzendj aan Spanje en Andorra enne departemente: Aude en Ariège. De houfstad is Perpignan.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Céret 
* Arrondissement van Perpignan 
* Arrondissement van Prades
Haut-Rhin

't Departement **Haut-Rhin** is eine vanne departementen innen Elzas (in Frankriek) en haet 't nómmer 68. 't Is gelaengen in 't naordoeastelik deil van 't landj, grenzendj aan Duutsjlandj en Zwitserlandj enne departemente: Bas-Rhin, Vosges en Territoire de Belfort. De houfstad is Colmar.

## Arrondisseminte

't Gief sinds 2015 nog mer veer arrondisseminte in Haut-Rhin, alle verneump nao hun hoofplaotse.
* Arrondissemint Altkirch, boevaan Altkirch de hoofplaots is
* Arrondissemint Colmar-Ribeauvillé, dat ierder oet twie apaarte arrondisseminte bestoond vaan de hoofplaotse Colmar en Ribeauvillé; Colmar is nog ummertouw de hoofplaots
* Arrondissemint Muulhoeze, boevaan Muulhoeze nog ummertouw de hoofplaots is
* Arrondissemint Thann-Guebwiller, boevaan iers twie apaarte arrondisseminte bestoonde vaan de hoofplaotse Than en Guebwiller; allewijl is Than de hoofplaots vaan 't arrondissemint
Puy-de-Dôme

't Departement **Puy-de-Dôme** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 63. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Allier, Loire, Haute-Loire, Cantal, Corrèze en Creuse. De houfstad is Clermont-Ferrand.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Ambert 
* Arrondissement van Clermont-Ferrand 
* Arrondissement van Issoire 
* Arrondissement van Riom 
* Arrondissement van Thiers
Waorheid

**Waorheid** is e begrip det min of mieë synoniem is aan echheid, geljigheid en juusheid. 't Adjectief "waor" wuuertj oppe ieëste plaats toegesjreven aan euvertuginge, oetspraoken en theorieje. In dit verbandj kan me 't contrastere mit emes dae mit opzatj ónwaorheid sprèk en dus luug. Waorheid kan aevel ouch waere toegesjreven aan 'n laeveshajing, ethiek of politiek systeem. Waat waorheid próntj mèntj is óngerwirp van discussie, die wied inne gesjiechte trögkgeitj. De vraog nao de aerd van waorheid is wichtig ómdet de miens verkuus te geluiven in det det waor is en spontaan neet in staot liek te zeen te weite waat waor is en waat neet. Dit uutj zich beveurbeildj in 't gegaeve det luuj taengegestèldje meininge kónne verdeidige wovan bie bei wuuertj gezag det die "waor" zeen.

Waorheje kónnen 'n bepirkdje geljigheid höbbe, aafhenkelik van 't rifferensiekader: de oetspraak "1 en 1 is 2" is geljig veur getalen oet 't decimaal stèlsel, meh neet veur binair getale. Oppe zelvendje meneer kan 'n waorheid persoeansaafhenkelik zeen: de oetspraak "vis is lekker" geldj veur d'n eine waal, meh veuren angere neet. De oetspraak: "persoean A hèltj van vis" hèltj dao raekening mit.

Taengeneuver relativisme of contextualisme det stèltj det waorheid aafhenkelik is vanne kónteks, bestaon ouch universalistische opvattinge womit beveurbeildj kan waere gestraef nao 'n "euverkoepelendje waorheid" die in alle ómstenjigheje geldj en die ougesjienlik taengestriejige waorheje (of axioma's) op 'n hoeager niveau mitein van bringe.
Molecuul

E **molecuul** is 't kleinste deilke van 'n moleculair stof det nag de sjemische eigesjappe van die stof bezitj. Wen e molecuul opgedeildj zów waeren in nag kleinder deilkes zówwe die sjemische eigesjappe verangere.

E molecuul is opgeboedj oet atoeame die in 'n vaste rangsjikking van sjemische binjinge mitein verbónje zeen. 'n Sjemische stof is gediffenieerdj dore atome woroet 't molecuul besteitj enne óngerling sjemische verbinjing die tösse de atoeame bestaon.

De massa van e molecuul, of molecuulmassa, is geliek ane gezamelike massa vanne atoeame woroet 't molecuul besteitj. De molecuulmassa wuuertj oetgedrök in atomair massa-einheje (waergegaoven es u (unit)). Oetgedrök in kilogram is det:
: 1 u ≈ 1,6605402 × 10-27 kg.

De aafmaetinge van molecule ligken inne orde van nanomaeters (1 nm = 1 × 10-9 m, eine miljoenste millimaeter).

't Waord *molecuul* is aafgeleidj van 't Letiense *molecula* ("klein massa").
Klimaat

**Klimaat** is e waord inne waerkónde det gebroek wuuertj veure ómgaevingsómstenjigheje (temperatuur, windjsnelheid, naerslaag, temperatuursversjil tösse daag en nach en tösse de sezoene), oppe aerd of in e bepaoldj gebied, gezeen euver 'n periood van dertig jaor. 't Waord veure toestandj van 't klimaat op e bepaoldj memènt is 't waer.

't Waord "klimaat" wuuertj ouch gebroek veure ómstenjigheje van temperatuur en lóchvochtigheid in laefómgaevinge wie kassen en geboewe, veural inne kónteks van klimaatbehieërsjing, 't middels airco, ventilatie, verwurming, lóchdruuegers of lóchbevochtigers regele vanne ómstenjigheje worónger luuj, plantjen of dere mótte laeve. 

Klimaatverangering is de verangering van 't gemiddeldj waertype of klimaat euver 'n bepaoldje periood. De verangering manifesteertj zich 't dudeliks in 'n stieging of daoling vanne gemiddeldje temperatuur en vanne gemiddeldje wieväölheid aan naerslaag. De recènte verangeringen in 't klimaat zeen bekèndj es de "opwurming vanne aerd".

## Klimaatclassificatie
Inne klimaatclassificatie van Vladimir Köppen waere vief houfgruup óngersjeie:
***A-klimaten of [[troeape|troeapische klimate]]**: Gemiddeldje temperatuur vanne kaadste maondj is hoeager es 18 °C;
***B-klimaten of druueg klimate** (aride klimate): Te weinig naerslaag veur boumgreuj;
***C-klimaten of gemaotigdje klimate** (maritiem klimate): Gemiddeldje temperatuur vanne kaadste maondj is tösse -3 °C en 18 °C;
***D-klimaten of [[landjklimaat|landjklimate]] (continentaal klimate)**: Gemiddeldje temperatuur vanne kaadste maondj is lieëger es -3 °C, gemiddeldje temperatuur vanne wermste maondj is hoeager es 10 °C;
***E-klimaten of [[poealklimaat|poealklimate]]**: Gemiddeldje temperatuur vanne kaadste maondj is lieëger es -3 °C, gemiddeldje temperatuur vanne wermste maondj is lieëger es 10 °C.

De A-, C- en D-klimate kriegen 'n extra (klein) litter die 'n eventueel druueg periood aanguuef:
* s: druuege zómmer;
* w: druuege wintjer;
* f: gein druueg periood;
* m: moessonklimaat (allein bie A-klimate).

De volgendje kómbinaasje kómme veur:
* Af: troeapisch raengewaadklimaat;
* As: savanneklimaat;
* Am: moessonklimaat;
* Cf: vochtig maritiem klimaat of zieëklimaat;
* Cs: mediterraan klimaat;
* Cw: sjinaklimaat;
* Df: vochtig continentaal klimaat;
* Dw: siberiëklimaat.

De **B-klimate'' kriegen 'n extra houflitter:
* BS: [[steppeklimaat]];
* BW: [[weusdjeklimaat]].

De **E-klimate''' kriegen ouch 'n extra houflitter:
* ET: toendraklimaat;
* EF: poeal- of iesklimaat;
* EH: hoeagbergklimaat.
Ploog

De **ploog** is e landjboewwirktuug det innen akkerboew wuuertj gebroek veure gróndj, worin 't gewas wuuertj gezejdj of gepaotj, te kieëre, te verchreumelen en praoper te make.

De ploog is 'n dooróntwikkeling vanne hak en 't aerdgetouw ofwaal haokploog en woort oearsprunkelik getróch door luuj of lasdere wie usj en paerd. De dore gróndj sjuvendje haokploog verdabdje de gróndj slechs toet 't aop woor. 'n Volgendje óntwikkeling waas 't móntere van e kieërblaad (of reister) óngere ploogboum dae t'n slot woort veurzeen van twieë rajer ane veurkantj. Daomit waas de kieërploog óntwikkeldj gewaore. Deze reister kieërtj de gróndj óm, zodet d'n óngergróndj nao baove kump enne oppervlakdje mit ónkroed, reut en reste vanne veurige ougs waeren óngergeploog. 

De basisóngerdeiler van 'n ploog zeen: e mets- of sjiefkouter, 'ne veurkyuper, 'n sneej enne reister. 't Guuef versjillige saorten aan ploog naogelang de gróndjsaort: wie zandj, leem of klei, of de constructie: ein sjieër of mieëder sjieëre, drejjendj of róndjgäöndj.

Plogen is nuuedig veure gróndj losser te make, wodoor de baomstructuur en aafwatering verbaetertj en 't zejjen en 't óntkene van 't gewas mekkeliker geitj. Bie 't ploge waere de reste van 't ge-uigsdje gewas mitte reut en 't opgesjaote ónkroed óngergeploog, wodoor die es mèsstof dene.

'n Ploog kan eventuuel gekómbineerdj waere mit 'ne voorpakker veur in eine wirkgank de gróndj klaor te lègke veur te zejjen of te paote.

E naodeil van 't regelmaesig plogen op einzelvendje deepdje is det d'n óngergróndj toch 'n slech doorlaotendje laog vörmp doordet de rajer vannen trèkker de ploogvoor aandrökken in kómbinaasje mit 't toesladdere vannen óngergróndj. Veur dit taenge te gaon is 't meugelik mit 'nen decompacter dees laog weer aop te braeke.
Efteling

De **Efteling** is 'n attractiepark inne plaats Kaatsheuvel inne Nederlandjse provincie Naord-Braobantj. 't Is qua bezeukersaantalen en oppervlakdje 't grótste attractiepark van Nederlandj. Ei bekèndj óngerdeil is 't "Sprookjesbos".

't Park woort geäöpendj op 31 mei 1952.
Lev Tolstoj

**Lev Nikolaevič Tolstoj**, **Leo Tolstoj** of **Leo Tolstoy** (Rössisch: *Лев Никола́евич Толсто́й*,), gebaoren op 9 september 1828 bie Tula, gestórven op 20 november 1910 in Astapovo, waas 'ne Rössische sjriever. Hae waor 'ne graof van aedel.

Hae sjreef veural romans en novelle, meh later in zie laeve sjreef t'r ouch toneelstökker en essays. Zie bekèndjste wirke zeen *[[Anna Karenina]]* en *[[Krieg en vraej]]*, det 'm zès jaor aan sjrieve kósdje.

Tolstoj is ouch bekèndj veur zien ingewikkeldje en paradoxaal persuuenlikheid en zien extreem moralistische en ascetische standjpuntje, die d'r oetwirkdje nao 'n moreel krisis en geistelike opwèkking inne jaore 1870, doe d'r ouch opgemirk woort es 'ne moraalfilosoof en socialen hervörmer.

Hae wuuertj ouch betrach es ei vanne houffigure binnen 't anarchisme. Hae woort ónger anger geïnspireerdj door Henry David Thoreau. Tolstoj zien litterlike vertolking vanne *[[Bergraeje]]* maakdje 'm toet 'ne kristen-anarchis en anarchopacifis. Zie gedachdjegood euver 't "óngeweldj", dae besjreve woort in wirke wie *[[God zie riek is binne dichzelf]]* beïnvleudje luuj wie Mahatma Gandhi en Martin Luther King.
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore**, of *Thakur* (Calcutta, 7 mei 1861 - Calcutta, 7 augustus 1941) waas 'ne bekèndjen dichter, roman- en toneelsjriever. Daoboete waas t'r d'n ieësten Indiase winner vanne Nobelpries.

Tagore woort op 7 mei 1861 gebaore tiejes de Britste koloniaal euverhieërsjing van India in 'n rieke brahmaanse femielje, die in Calcutta wóndje. Zie vader, Debendranath Tagore (1817-1905) waas 'nen tied lang eine vanne leiers vanne Brahmo Samaj. Zie moder, Sarada Devi, stórf wie Rabindranath nag jónk waas. In 1883 troedje d'r mit Mrinalini Devi (gebaoren es Bhabatarini), die doe tieën jaor aad waas. Zie krege vief kinjer, wo slechs ei vólwasse van woort. Mrinalini Devi zelf stórf in 1902.
Mögke

**Mögke** zeen vlegendje insekten oete orde twieëvläögelige (*[[Diptera]]*) enne óngerorde mögke (**Nematocera**). Sómmige saorte lieke qua uterlik mieër op vlege, spinnen of zómmervlegen es op anger mögkesaorte.

'n Mögk is einveljig bekeken 'n primitieve versie van 'n vleeg en haet e klein, dun en fragiel lief, zès dun puuet, meistes twieë vaerechtige antèns womit hieël good gäör waorgenómme kan waeren en 'ne kleine kop mit döks 'n zichbaar zuugsnoet. 't Guuef waal saorte die get grótter waere, meh dees höbben ummer 'ne lankwirpige boew en meistes sprieterige puuet. Sómmige mögke, wie knutte, höbben aevel 'ne vleegechtigere boew, en waeren ouch waal zandjvlege geneump. Alle mögke höbbe 'n zuugsnoet, meh wiedeweg de meiste saorte kónne dao neet mit biete. De mögke die waal kónne biete behuuere toet versjillige femieljes, wovan die vanne staekmögke (*[[Culicidae]]*) óngetwiefeldj de bekèndjste is. Saorten oet dees femielje zeen ónger anger de malariamögke (*[[Anopheles]]*) die bieje miens indirek verantjwäördelik zeen veur mieër es e miljoean doeaj luuj de jaor. Ouch anger mögke kónne veur euverlas zörgen al kónne die neet biete, wie de lankpoeatmögke wovan de lerve graas aantaste, motmögke, die massaal kónnen opduke bie 'n gesprónge riolering en roewmögke die in hieël groeate zwerme kónne veurkómme die 't verkieër kónne hinjere. Daobaove bringk 't trille vanne vläögele vanne mögken e zoemendj geluid veurt, det door luuj döks es hinjerlik wuuertj ervare.

Mögke laeve van plantjesappe wie nectar en zeen vrie ónopvallendje insekte. De twieë vläögele waeren in rös achtere rögk gevajen en 't echels paar puuet is bie väöl saorte langer en stèk in rös nao achter. Dit duitj 'n mögk veur eventueel aanstörmendje vieënj waor te numme; inplaats dees te zeen veultj de mögk de lóchverstuuering mitte achterpuuet en vluueg snel eweg bie gevaor.
Hoeskat

De **hoeskat** (*Felis catus*), meistes kórtewaeg **kat** geneump, is ei vanne aadste hoesdere vanne miens en behuuertj toete katechtige (*Felidae*). 't Guuef bewies det de Egyptenere al 2000 veur Christus de kat es hoesdeer hawwe. Ómdet katte gooj jaegers zeen, woorte ze gedomesticeerdj veure graanveurräöj vanne luuj taenge knaagdere, wie ratten en muus, te besjurme.

Bieje Egyptenere waas de kat 't symbool vanne vröchbaarheid inne vorm vanne kattegodin Bastet (sómtieds: *Bubastet*). De kat sting in hoeag aanzeen en luuj die 'n kat kepótmaakdje of mishanjeldje woorte zwaor gestraof. Katte woorte bieje Egyptenere gemummificeerdj en biegezatj.

Veure Romeine wore de katten ouch hieël wichtig en woorte ze besjoewdj es besjurmers van häör bezit.

Bieje Christine wore katte neet hieël geleef, ómdet ze populair wore bie heidense völker. Inne veertieëndjen ieëf woorte katte, ómdet ze in verbandj woorte gebrach mit hekserie, in groeate aantale verbrandj. Gevolg waas 'n explosie van 't aantal ratten en daomit wersjienlik ein vanne oearzake vanne pesepidemieje.

Allewiel wuuertj de kat meistes gehajen es gezelsjapsbieës mitte biekómstigheid det die 't hoes vriehèltj van muus.

## Zuuch ouch
* Wilj kat
* Katechtige
Hoesdeer

'n **Hoesdeer** of **heimdeer** is e gedomesticeerdj deer det in of róndj 't hoes wóntj en laef, det dore miens wuuertj gevoordj en verzörg.

Me kan sumpelewaeg twieë versjillige gruup aan hoesderen óngersjeie:
* Landjboewhoesdere, die gedomesticeerdj woorte veur häör nut enne productie van geujer en deenste. Hie-ónger valle bieëster wie kuuj, sjäöp, geite, kuusj, aenj, hinne, gaozen en eventueel taam paerd.
* Gezelsjapsdere, wie hónj, hoeskatte, doeve, sierhinne, knien en hoescavia's. Oearsprunkelik woorte hoesdere veurnamelik gehaje veur 't nut, wie 'ne waakhóndj of 'n kat veur taenge de muus. Allewiel waere bieëster döks oetsloetendj es gezelsjapsdeer gehajen of veur wedstriedsport mit te bedrieve. 't Ieëste deer det dore miens gedomesticeerdj woort waas d'n hóndj. De kat is al saer 't Aad Egypte bekèndj es hoesdeer.

In Nederlandj woorten in 2009 róndje 2,1 miljoen hónj en 3,6 miljoen katte gehaje. In 't Belsj haw in 2006 48% vanne gezinnen 'n hoesdeer. In Wallonië höbbe gemiddeldj gezeen mieë gezinnen 'n hoesdeer es in Brössel en in Vlaondere.

De gebroekelikste hoesdere zeen: d'n hóndj, de kat, 't knien enne góldvis, mer ouch hamstere, muus, taam ratte, cavia's, frette, parkiete, knaries en väöl anger bieëster kónnen es hoesdeer waere gehaje. Saer oktoeaber 2009 is veur 't Belsj 'n *positieflies* worop alle zougdere staon die in det landj gehaje moge waeren es 'n hoesdeer.
Virusse

E **virus** is 'n wieväölheid aan irfelik matterjaal (det kan zowaal RNA es DNA zeen), die gewuuenlik is ingeslaoten in 'n ómhulsel van eiwit. Sómtieds guuef 't ouch nag 'n envelop, e membraan ('n dóbbel fosfolipidelaog) en glycoproteïne. Dit litste kump allein veur bie deerlike virusse.

Virusse kónne zich neet zelf veurtplantje, mer allein mit behölp van 'ne gashieër, det te betrachte vèltj es de ultiem vorm van parasitisme. Virusse waere gewuuenlik neet es 'n organisme gezeen, ómdet die neet de nuuedzakelike kènmirke van laeve vertuuene.

Virusse zeen waal verwantj aan organisme en vertuuene dudelik evolutie, en meistes zelfs väöl snelder es de organisme. 't Vakgebied det zich besjeftig mit virusse hètj de virologie.

d'n Typische diamaeter van e virus ligk tösse de 20 en 300 nanomaeter. Recèntelik zeen in amoebe reuzevirusse óntdèk mit afmaetinge toet 750 nanomaeter.

Antibiotica zeen neet effectief taenge viraal infecties. De ènsigste gooj raeje woveur sómtieds (in Nederlandj minder es in 't Belsj) antibiotica waere veurgesjreve wen emes 'n viraal infectie haet is veur te veurkómme det 'n opportunistische bacterie-infectie es kómplikaasje optreudj.

## Zuuch ouch
* Computervirus
Computervirus

E **computervirus** (in 't daacheliks spraokgebroek wuuertj meistes kórtewaeg "virus" gezag) is 'n vorm van sjajelike sofware (malware). 't Is e computerpergram det zich in e bestandj kan nestele, beveurbeildj in bestenj van e besturingssysteem. Computervirusse waeren es sjajelik gezeen ómdet die sjiefruumdje en computertied in beslaag numme vanne besmètte computers. In zwaor gevalle kónne virusse binneninne computer sjaaj aanrichte, wie 't ewegsjaffen of verspreie van geveulige gegaeves. In hieël zwaor gevalle kan de gebroeker zelfs de totaal kóntraol euvere computer verlere.

Väöl versjillige computervirusse zeen bekèndj, meh slechs e klei deil daovan kump "in 't wildj" veur. De WildList Organization International hèltj 'n maondjelikse lies bie mitte virusse die in 't wildj zeen aangetróffe. Maondjeliks waeren inkel doezjendje versjillige virussen in 't wildj aangetróffe. Väöl bestäöndje virusse zeen neet virulent zat veur zich zelfstenjig te verspreie.

't Innen ómloup bringe van e computervirus is e misdrief, zowaal in 't Nederlandjs Wètbook van Straofrech es in 't Belsj Straofwètbook.
Bas van der Vlies

**Bastiaan Johannis (Bas) van der Vlies** (Sliedrecht, 29 juni 1942 - Utrech, 7 november 2021) waas 'ne Nederlandjse politieker vanne Staotkóndig Gereformeerdje Partie (SGP).

Van der Vlies waas van 10 juni 1981 toet en mit 17 juni 2010 (10.599 daag) lid vanne Twieëdje-Kamerfractie, saer 1986 es fractieveurzitter. Daomit behuuertj t'r toete luuj die 't langste zitting höbbe (gehadj) in ein vanne kamers vanne State-Generaal.

Inne Kamer besjeftigdje d'r zich ónger anger mit landjboew, financieje, vouksgezóndjheid, waalzeen, sport en óngerrich.

## Media
Tróds det de SGP 't beleid haw det die veur religieus-ethische raejenen 'n actief optraejen oppe tillevies vermiedj (me leet zich waal dore parlementaire pers inne wanjelgeng van 't parlemèntsgeboew interviewe), versjeen Van der Vlies op 30 september 2005 veuren ieëste kieër in 'ne tilleviesactualiteiterubriek (NOVA Politiek). Daonao trooj d'r dökker op in tilleviespergramme.
De Weerd (Remunj)

**De Weerd** is e gehuch en recreatiegebied inne Nederlandjse gemeinte Remunj.

't Gebied is gelaege tösje de Maas enne aoje Maaserm bie de Naorderplas, óngerdeil vanne Maasplasse. De Weerd is ouch de naam van 't gelieknamig netuur- en recreatiegebied wo väöral aan watersjport wuuertj gedaon oppe gelieknamige plas. Ouch 't Solar Weekend Festival wuuertj jaorliks bie De Weerd gehaoje.

In jannewarie 2011 kwaam 't gehuch in 't nuuds doe 't door hoeage watersjtandj vanne Maas allein nag mitte boeat bereikbaar waas en water in inkel hoezer waas gesjtruimp.
Wielder (Remunj)

**Wielder** (Nederlandjs: *Wieler*) is e gehuch in 't naorde vanne Nederlandjse plaats Zjwame, inne gemèndje Remunj.

Door Wielder haer loupe twieë straote, die allebei de naam *Wielder* drage. Vanoet dees waeg zeen 't gehuch Eind en 't dörp Zjwame te bereike. 't Gehuch ligk drek aan 't reveerke de Zjwaam. Vanoet Wielder is de staasje in Zjwame binne vief toet tieën menuut te bereike.

In Wielder ligk de Wielderhaof, dae al in 1346 woort geneump. Bie dezen haof ligk 'ne bakkes wo toet noe aevel gein gesjreve brónne van zeen. Waal steitj t't ingeteikendj op 'n kaart oet 1774. De bakkes verkieërdje langen tied in 'n slechte staot, mer is in 1993 door vriewilligers gerestaureerdj, wodoor weer op aaj wies kan waere gebakke. Bezeukers kónnen 't noe bezichtigen en dao get aeten en drinke.
De Rao

**De Rao** (Nederlands: *Raay*) is ei klein naobersjap tösse De Boekoel enne Broekhin inne en heurt biej ‘t dörp Zjwame. 't Ligk percies tösse de baekskes de Eppebaek en de Leigraaf inne. De Rao besjteit oet de volgende waeg:

* Graterbaan (*Graeterbaan*)
* Graterwaeg (*Graeterwaeg*)
* Raosjtraot (*Raaystraat*)
* Raojer Luukwaeg (*Raayer Luyckweg*)
* Raojerveldjwaeg (*Raayerveldweg*)
Zakopane

**Zakopane** is 'n stad in 't uterste zuje van Pole mit 27.600 (2014) inwoeaners, gelaengen in 't woiwodsjap Klein-Pole. 't Is 't bekèndjste wintjersportcentrum van Polen en geleef es oetvalsaord veur wanjelieërs inne Tatra.

Lang waas Zakopane neet mieër es e klei bergdörpke. Zoea is bekèndj det 't in 1646 neet mieër es 43 inwoeaners haw. Pas in 't midde vanne neugetieëndjen ieëf begós Zakopane es stad in beteikenis toe te nummen en begós 't toeristen en kónstenieërs oet 't 100 km naordeliker gelaenge Krakau aan te trèkke. In 1889 talj de stad 3000 inwoeaners. Vanaaf daen tied waas 't stedje ouch mekkeliker bereikbaar door 'n treinverbinjing. Tösse 3 jannewarie 1795 en 11 november 1918 huuerdje Zakopane bie Oeasteriek. 't Waas dore Derdje Poolse Deiling bie Oeasteriek gekómmen en door 't ènj vannen Ieëste Werreldkrieg koom 't bie de nuuj gevörmdje staot Pole.

De stad ligk op 'n huuegdje van 800 maeter ane voot vanne berg Giewont. Allewiel trèk de stad väöl toeriste; 't guuef taalrieke hotels en pensions. Dore typerendje boewstiel vanne Podhale mit houtere hoezer en väöl houtsniewirk, haet 't stedje nag ummer e dörps karakter. Ouch Villa Atma, 't hoes wo de kómponis Karol Szymanowski wóndje van 1930 toet 1936, is zoea houtere hoes mit riek sniewirk. De villa herberg noe 'n aan Szymanowski gewiedj museum.

De plaatselike bevölking, die in Pole de Góraly (= "bergbeweuners") waere geneump, hech sterk aan trediesjes. Oppe straot is döks 'n *kapela* te huuere die de veure streek tredisjenele meziek speeltj.
Snelheid

**Snelheid** is de maot van verangering de tiedseinheid. Döks wuuertj gedoeldj oppe snelheid van 'n bewaeging: d'n aafgelagdje waeg de tiedseinheid. Mer ouch veur anger groeatheje die mitten tied verangere wuuertj 't begrip snelheid gebroek. Zoea kan me spraeken euver greujsnelheid, wie 't aantal persoeane womit 'n bevölking de jaor greudj of krump; of euver ómzèttingssnelheid, wie 't aantal gram stof det de sekónd wuuertj ómgezatj bie 'n sjemische reactie, struimsnelheid en hooksnelheid. Op 't Ingels wuuertj hie döks 't begrip "rate" gebroek, dewiel bie bewaeging de begrieppe "velocity" (snelheid es vector, dus mit gruuedje en richting) en "speed" (snelheid es scalair, dus mit allein 'n gruuedje) waere gebroek. Ouch bie cyclische processe wuuertj sómtieds van 'n snelheid gespraoke, wie de kloksnelheid. Dit is den dus 'n frekwensje.

## Dimensie en einheje
De dimensie van snelheid is die vanne groeatheid wo 't óm geitj gedeildj doren tied, bie bewaegingssnelheid dus lingdje/tied, bie 'n dimensieloeaze groeatheid 1/tied, bie struimsnelheid voluum/tied, enzowiejer.

Euvereinkómstig mit det is de einheid samegestèldj oet 'n einheid veure groeatheid wo 't óm geitj en 'n einheid van tied. Veurbiljer veur anger es bewaegingssnelheje zeen Hz, ómdrejjinge de menuut beats per minute, m³/s, m³/min, l/s, l/min, enzowiejer.

'n Bewaegingssnelheid wuuertj volges de SI-einheje gemaeten in maeter de sekónd (m/s). Dees einheid is veurgesjreve veure meiste netuurweitesjappelike publicaties. Anger einheje zeen kilomaeter de oer (km/h) enne knoup. Inne Vereinigdje Staoten en 't Vereinig Keuninkriek waere miele de oer gebroek (mph) veure snelheid in 't waegverkieër.

'n Inne netuurkónde wichtige snelheid is de leechsnelheid in vacuüm c. Volges gangbaar inzichte kan gein inkel matterjeel objèk die snelheid gans bereike, laot staon euversjrieje. c is 'n netuurconstante en wuuertj inne praktiek gebroek es einheid van snelheid veur snelheje van elementair deilkes.

'n Einheid die veur 't vleeggedraag van vlegers van belang is, is 't Mach-getaal. Dit is de verhajing tösse de snelheid van 'n objèk enne geluidssnelheid die oppe plaats hieërsj. Dees einheid wuuertj veural gebroek veur aan te gaeve det de geluidssnelheid wuuertj genaek of euversjreje. 'n Snelheid die grótter is es Mach 1 wuuertj aangeduudj mit supersonische snelheid; dao-ónger sprèk me van subsoon snelheid.
Positivisme

't Positivisme is ei hoofzaokelek 19e en 20e iewse filosofische hawwing vaan weitesjappers en filosofe die gans door emperie (experiëntie) weurt gegeve, d.h. 't positieve, es de hoegste instant vaan weitesjappeleke kènnis aonzien. 't Positivisme weurt gekinmerk door de volgende princiep:
* Kennis is allein meugelek in aonknuiping aon oonmiddelbare bepaolinge.
* Kennis, die 'ne persoen verworve heet, kin principieel ouch vaan ederen aandere persoen gewonne weure.
* Kennis is vermiddelbaar: Kennis, die iech höb, kin iech (principieel) ederen aandere persoen mètdeile en bewieze aon 'nen aandere persoen. Gein kennis is oonoetdrökbaar en gein 't gief gein beweringe die intersubjektief neet controleerbaar zien.
* 't Gief gein mierdere mitaander gans oonsamehaangende kennisgebeje. Alles is trök te veure nao eine groete kenniswet.
* 't Gief gei wirkeleksheidsbereik of kennisvermeuge dat oontouwgaankelek veur de mins is. 't Gief gein principeel oonlosbare perbleme.

Veural dit lètse geit regelrech tege de Theorie vaan Vörm en Metafysica in. Es begroonder vaan positivisme gilt Auguste Comte. De theologische en metafysische weitesjap tege de positieve of empirische weitesjap (empirisme) zörgde veur 'n groete verandering in de weitesjap en zörgde veur väöl nuie positiviste, boevaan de bekinste klassieke John Stuart Mill, Herbert Spencer en Ernst Mach. Bekinde modernere positivis is Karl Popper, dee 't logisch positivisme heet begroond.

## Brón
* Rehfuss, Wulff D., *UTB Handwörterbuch Philosophie*, Berlien (2003) (Duuts)