open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Friete

't Woord **friete** of frites sjteit veur gefrituurde eerappele. De weurd friet en patatas kómme van 't Sjpaanse *patatas fritas*, dat gebakke eerappele beteikent. In sjtaefkes gesjneje eerappele weure in vèt of olie gebakke.

## Gesjiedenis
In 1570 brachte de Sjpanjaarde de ièrsjte eerappele mèt vanoet Zuud-Amerika. 
In 1848 verköp 'n zekere madam Fritz friete op Belzje kèrmesse. De naam friete zou op häör truuk goon. 
In juli 1906 sjteit op 'ne kèrmes in Bergen op Zoom de  ièrsjte Nederlandse frietkraom.
## Cultuur
In de klassieke Franse  keuke weure friete *Pommes-Pont-Neuf* geneump, nao de markante brök euver de Seine in Paries, woa-op de ièrsjte Franse frietkraom zou höbbe gesjtange.
In bekans eder sjtad en dörp in Belsj en Nederlands Limburg sjteit waal 'n frieteboet: 'ne frietekraom of 'n frietkot (Belsj). In 't begin waore dat echte kraome, sjtelkes, caravans of 'n gedeilte van 'n (woon)hoes, dat via de ge-eupende vènster de waar verkoch. 'n Poorsjie (tuut) friet weurt aanvankelik geserveerd in 'n papiere punttuut, naoderhand in bekskes. In later jaore zölle ouch ander gefrituurde gerechte verkoch weure zoa es krokètte, bitterbel, loempia's, nassibel, frikandelle, gehakböl.  In nóg 'n later sjtadium greujt de kraom oet tot cafetaria of snackbar. 
In Limburg weure friete gaer gecombineerd mèt zoer vleisj.

## Friture
* 'n Friture ies 'n zaak woa friete weure gebakke en verkoch. 
* In Frankriek sjlteit 't woord friture op klein, in olie gebakke (gefrituurde) klein vösjkes.
## Trivia

In 1957 waor in Norbik neet gewete dat me friete in twieë kieër mot bakke, wille ze sjmake. Och waor neet gewete wie me eeges mayonaise kint make.
Tibor Tollas

**Tibor Tollas** (Nagybarca, 21 december 1920 - München, 19 juli 1997) waor 'ne Hongaarse dichter.
Oonder 't regime van de Hongaarse communiste haat e innige jaore vasgezaeëte in de gevangenis va Viségrad, same mit enige hoonderde aander intellectuele.

Um zich zinvol bezig te houwe waore de gevangene mieë es e jaor bezig mit 'n wedstrijd um de fiengste vertaling van e gedich. 't Doorde innige monde ieër de nominatielies van 't te vertale gedich de runde gedoeë how en 'n keuze gemakd waor. 't Ursjte gedich waor "O Captain! My Captain" va Walt Whitman dae es laevesmotto how: "Kiek um dich hee en maak 't gewoeëne oongewoeën". De mitste gevange koese dat Ingelsjtalige gedich oet d'r kop en dat makde de vertaling, och zoonder pen en papier, toch mäögelek. 

Tibor Tollas sjmaerde 'n laog zeep op d'r zaol van z'ne sjoon en mit 'ne tandesjtoker sjreef e 'ne zin van z'n vertaling. Da lieërde e de vertaling va boete en sjmaerde wer zeep en vertaalde d'r volgende zin. Wie e 't gaanse gedich vertaald en va boete koes goof e 't dör an z'ne buurmaan. Dae 't och wer oet de kop lieërde en dörgoof. Zoe circuleerde an 't litste 'n tieën versjillende versies. Dao-oet waoërd da de fiengste vertaling gekaoze. 't Twiede gedich waor ingt va Schiller.

## Externe leenk
*Engelsje vertaling van e gedich va Tibor Tollas
1543

1540 - 1541 - 1542 - **1543** - 1544 - 1545 - 1546
**1543** waor e gewoen jaor wat begós op maondag volgens de Juliaanse kalender.

## Gebeurtenisse
* 11 fibberwarie - Sjarel V verbint ziech mèt Hendrik VIII vaan Ingeland tege Fraankriek.
* 21 fibberwarie - In de slaag bij Wayna Daga versleit e gecombineerd Ethiopisch-Portugees leger 't sultanaot Adal.
* 1 juli - Ingeland en Sjotland sjeten 't Verdraag vaan Greenwich. Sjotland zal 't op 11 december weer verwerpe.
* 12 juli - Hendrik VIII vaan Ingeland trojt mèt Catherine Parr, zien zèsde en leste vrouw.
* 10 augustus - Suleiman de Groete nump de Hongaarse stad Esztergom in.
* 22 augustus - Mèt hölp vaan de Osmaanse Turke weite de Franse Nice te pakke.
* 7 september - 't Tractaat van Venlo weurd geteikend. Gelder en Zutphen kwome hiemit ónger Karel V.
* 9 september - Mary Stuart weurt gekroend tot keuningin vaan Sjotland.

### Algemein/datum oonbekind
* De Zweedse Boerenopstand oonder Nils Dracke weurt neergeslage.
* Nicolaus Copernicus publiceert *[[De revolutionibus orbium coelestium]]*, boe-in heer 't heliocentrisch stèlsel propageert.
* Andreas Vesalius publiceert *[[De humani corporis fabrica]]*, euver de minseleke anatomie.
* Martin Luther publiceert *[[Von den Jüden und iren Lügen]]*.
* In 't Spaons Riek weurt   verboje um Indiaone es slave te hawwe.
* De Spanjole doen 'n mislökde poging um de Filipijne te vereuvere.

## Gebore
* 18 jannewarie (duip) - Alfonso Ferrabosco, Italiaanse componis
* 31 jannewarie - Tokugawa Ieyasu, Japanse sjogoen
* 2 mei - Jan Moretus, Zuid-Nederlandsen drökker
* 14 september - Claudio Acquaviva, Italiaanse jezuïete en gelierde
* Domenico Fontana, Italiaansen arsjitek
* Sonam Gyatso, derden Dalai Lama vaan Tibet, d'n ierste dee deen titel droog

## Gestorve
* 2 jannewarie - Francesco Canova da Milano, Italiaanse luitis en componis (45)
* 3 jannewarie - Juan Rodríguez Cabrillo, Portugesen oontdèkkingsreizeger in Spaonsen deens (43)
* 13 fibberwarie - Johann Eck, Duitsen theoloog, vreuge bekamper vaan 't lutheranisme (56)
* 24 mei - Nicolaus Copernicus, Poolsen astronoom
* 29 november - Hans Holbein de Joongere, Duitse sjèlder (45)
* Sebastian Franck, Duitse filosoof en hervörmer (ca. 44)
E-mail

:*Dit artikel geit euver 't communicatiesysteem; veur de glazere besjurmlaog, zuuch: [[Email]].*
----
**E-mail** (Elektronische pos) is 'n meneer um beriechte te make, te versjikke, op te sloon en te oontvaange euver digitaal, elektronische communicatiesysteme. 't Geit zoewel euver internet-e-mail (dee versjik weurt via 't Simple Mail Transfer Protocol) es euver intranet-e-mail veur beriechte tösse gebrukers binnen e bedrief. Dèks gebruke de intranetsysteme de internetprotocolle veur 't versjikke en oontvaange vaan e-mail.

De allerierste versie van e-mail dateert al oet 1965 (dus nog vaan veur tot 't internet bestoont) um beriechte te versjikke aon aander gebruukers die op dezelfde mainframe computer wèrkde. Dit woort later oetgebreid um ouch tösse versjèllende computers beriechte te kinne versjikke. In 1972 woort 't @-teike gebruuk um gebrukersnaome te kinne oondersjeie vaan de computernaome.
10 oktober

**Heiligedaag van [[Cassius en Florentius]]**

## Gebeurtenisse
* 680 - De Sjlaag bie Karbala tösje soenniete en sjiiete vink plaats.
* 1247 - Hendrik III van Gelder weurd toet prins-bössjop van Luuk gekaoze.
* 1780 - De Groate orkaan van 1780 begint zien bewaeging euver de Caribische eilande en zal óngevaer 22.000 sjlachoffersj make.
* 1824 - Guadalupe Victoria weurt de ièrsjte president van Mexico.
* 1846 - De groatste maon van Neptunus, Triton, weurt óntdèk door William Lassell.
* 1871 - De Groate brand van Chicago (begoes op 8 oktober) kump tot zien ing. 
* 1913 - 't Panamakanaal weurt geëupend.
* 1920 - Italië annexeert Zuud-Tirol.
* 1935 - `t Huidige waope van Gelderlandj weurd verleend aan de provincie Gelderlandj.
* 1935 - De opera *[[Porgy and Bess]]* van George Gershwin geit in New York in première.
* 1970 - Fiji weurt ónaafhenkelik.
* 1995 - Alle Nederlandse telefoonnummersj were tièncieferig.

## Gebore
* 1684 - Antoine Watteau, Franse sjilder
* 1817 - Christophorus Buys Ballot, Nederlandse meteoroloog, wis- en natuurkundige
* 1825 - Paul Kruger, Zuud-Afrikaanse politicus
* 1884 - Ferdinand Bordewijk, Nederlandse sjriever
* 1889 - Han van Meegeren, Nederlandse kunssjilder en kunsvervalsjer
* 1901 - Alberto Giacometti, Italiaanse beeldhouwer
* 1930 - Harold Pinter, Britse toneelsjriever
* 1950 - Peter Jan Rens, Nederlandse acteur en presentator
* 1956 - Martina Navratilova, Amerikaans-Tsjechische tennisster
* 1958 - Tanya Tucker
* 1967 - Gavin Newsom
* 1968 - Bart Brentjens, Nederlandse mountainbiker

## Gesjtorve
* 19 - Germanicus, Romeinse veldhièr
* 680 - Imam Hoessein
* 1659 - Abel Tasman, Nederlandse óntdèkkingsreiziger
* 1985 - Orson Welles, Amerikaanse regisseur en acteur
* 2004 - Christopher Reeve, Amerikaanse acteur
1247

1244 - 1245 - 1246 - **1247** - 1248 - 1249 - 1250
**1247** waor e gewoen jaor wat begós op 'nen doonderdag volgens de Juliaanse kalender.

## Gebeurtenisse
* 10 oktober: Hendrik III van Gelder weurd toet prins-bössjop van Luuk gekaoze.
* 1 december: Oonder moslims in Aragon brik 'nen opstand oet. Es straof weure ze daonao oet 't land verbanne.
* Qin Jiushao publiceert e wiskundeg werk boe-in heer oonder mie de Chinese resstèlling formuleert.
* Egypte pak Jeruzalem vaan de Chorasmiaone.
* Nimwege weurt tot Gelre gereduceerd.
* Alfons III volg Sancho II op es keuning vaan Portugal.
* Dong Ci publiceert *[[Xiyuan jilu]]* ('Aonteikeninge veur 't oetdrieve vaan oonrech'), e handbook vaan forensische geneeskunde.
* De bouw vaan de börg vaan Boeda begint.

## Gebore
* Angelo da Clareno, Italiaanse geisteleke, stiechter vaan de Fraticelli
* Gilles vaan Roeme, Italiaansen aartsbisjop en theoloog
* Jan II vaan Avesnes, graof vaan Holland en Henegouwe
* Rashid-al-Din Hamadani, Perzische sjriever

## Gestorve
* 12 fibberwarie - Ermesinde vaan Luxembörg (ca. 61)
* 31 augustus - Koenraad I vaan Mazovië, groethertog vaan Pole (ca. 59)
1274

## Gebeurtenisse
* Hendrik III van Gelder weurd ontslage es prins-bössjop van Luuk door Paus Gregorius X vanwaege zien misdraginge.
* 7 september - Wiejing van de nuuj Sint-Sjtevenskèrk in Nijmege door Albertus Magnus.
## Gebore
* 11 juli - Robert the Bruce, keuning van Sjotland

## Gesjtorve
* 15 juli - Bonaventura, Italiaanse heilige
1246

1243 - 1244 - 1245 - **1246** - 1247 - 1248 - 1249
**1246** waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Juliaanse kalender.

## Gebeurtenisse
* 16 fibberwarie - Go-Saka weurt door Go-Fukakusa opgevolg es keizer vaan Japan.
* 28 fibberwarie - De Castiliaone vereuvere Jaén op de More.
* 15 aprèl - De Hollandse stad Delft krijg stadsrechte vaan graof Wöllem II.
* 15 juni - Mèt d'n doed vaan Frederik II störf 't Oosterieks Hoes Babenberg oet.
* 24 augustus - Güyük Khan weurt in Karakorum tot daarde Mongoolse groet-khan gekroend.

### Algemein/datum oonbekind
* De Azteke vestege ziech in Chapultepec, ieder 'n Tolteekse stad.
* De bouw vaan de Sainte-Chapelle in Paries begint.
* Ierste Sacreminstpercessie in Luik.

## Gebore
* oonbekind: Jutta vaan Denemarke, prinses en abdis

## Gestorve
* 25 fibberwarie - Dafydd ap Llywelynn, prins vaan Wales
* 15 juni - Hertog Frederik II vaan Oosteriek
* 20 september - Michail vaan Tsjernigov, voors vaan Kiev
* 30 september - Jaroslav II vaan Rusland
* 8 november - Keuningin Berengaria vaan Castilië
* oonbekind: Robert I van Thorote, prins-bössjop van Luuk
1258

1255 - 1256 - 1257 - **1258** - 1259 - 1260 - 1261
**1261** waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag volgens de Juliaanse kalender.

## Gebeurtenisse
* 10 fibberwarie - Nao e laank belag pakke de Mongole Bagdad. Ze maorde de stad oet en brenne ze plat. Dit beteikent 't ind vaan 't Abbasidekalifaot en aon ein vaan de groetste wereldstei.
* 11 mei - In 't Verdraag vaan Corbeil deit Lowie IX vaan Fraankriek aofstand vaan zien aonspraok op Catalonië, dewijl Jacobus I vaan Aragon zien aonspraoke op Zuid-Frans gebeed opgief.
* 25 juni - De Venetiaone versloon de Genueze op zie bij Acre.
* 10 augustus - Nao geröchte euver d'n doed vaan keuning Konradijn liet Manfred ziech tot keuning vaan Sicilië oetrope. Later bliek Konradijn nog te leve.
* 25 augustus - Giorgos Mouzalon, rezjent in 't Keizerriek vaan Nicaea, weurt vermaord door 'n samezwering oonder de touwkumstege keizer Michael Palaiologos.

### Algemein/datum oonbekind
* Hendrik III van Gelder, de prins-bössjop van Luuk, weurd toet priester gewiedj.
* In (oonder mie) Europa en Wes-Azië heerse kaw en hoongersnoed es gevolg vaan de oetbarsting vaan de Rinjani (huieg Indonesië) 't jaor daoveur.
* Korea gief ziech euver aon de Mongole.
* De Mongole valle Litouwe in.
* De Mongole doen ouch 'n invasie vaan Vietnam, die evels mislök.
* Llywelyn ap Gruffudd verklaort ziech tot prins vaan Wales. Heer weurt de lèsten inheimsen edelmaan dee deen titel dreug, ietot de Ingelse Wales gans inlieve.
* Gissur Þorvaldsson weurt door Haakon IV vaan Noorwege tot *jarl* (graof) vaan Iesland beneump.
* Rhenen (provincie (Utrech (provincie)|]]) krijg stadsrechte.
* Op wat later de brink vaan Assen weurt, kump e kloester; dit zuut me es de stiechting vaan de stad.

## Gebore
* 12 mei - Sancho IV vaan Castilië
* Osman I, stiechter en ierste sultan vaan 't Osmaans Riek
* Trần Nhân Tông, keizer vaan Vietnam
* Arghun, veerde leier vaan 't Perzisch Ilkhanaot
* Hendrik IV vaan Pole

## Gestorve
* 28 jannewarie - Wöllem II vaan Holland, Roems-keuning (28)
* 20 fibberwarie - al-Moesta'sim, lèste kalief vaan de Abbasiededynastie (45)
* 26 miert - Floris de Voog, rezjènt vaan Holland (ca. 27)
* 5 aprèl - H. Juliana vaan Luik, Zuid-Nederlandse geisteleke (ca. 65)
* 18 augustus - Theodorus II vaan Nicaea, keizier vaan Nicaea (ca. 36)
* 25 augustus - Giorgos Mouzalon, Nicaeaanse rezjènt (ca. 38)
* Ada vaan Holland, Hollandse abdis
* Aboe al-Hassan asj-Sjadil, Marokkaanse soefimeister (ca. 62)
1284

1281 - 1282 - 1283 - **1284** - 1285 - 1286 - 1287
**1287** waor e sjrikkeljaor wat begós op zaoterdag op de Juliaanse kalender. 

## Gebeurtenisse
* 3 miert - Mèt 't statuut vaan Rhuddlan weurt Ingels rech ouch in Wales vaan krach.
* 5 juni - Keuning Sjarel II vaan Napels weurt door Aragonese tróppe gevaange genome.
* 5 en 6 augustus - De Rippubliek Genua versleit de Rippubliek Pisa in 'ne zieslaag en kump op es groete ziemach.
* 9 september - Noordse Kruustochte: De Pruse doen 'n expeditie nao Karelië.

### Algemein/Datum oonbekind
* Hendrik III van Gelder sneuvelt tiedens e gevech.
* Aboe Hafs Omar I hereuvert Tunis en indeg de Bedoeïeneopstand die de Hafsiededynastie had aofgezat.
* Sultan Al-Mansoer Qawaloen vaan Egypte en de Kruusveerders in Acre teikene e bestand, wat tot 1290 stand zal hawwe.
* De Byzantijnse stad Tralles (Aydın) vèlt in han vaan 't prinsdom Menteşe.
* 't Heileg Roems Riek stèlt 'n embargo tege Noorwege in, wat dao hoongersnoed tot gevolg heet.
* Hambörg brent aof.
* Joongelui oet Hamele trèkke nao 't ooste. Dit gief later aonleiing tot 't verhaol vaan de Rattevenger vaan Hamele.
* In de Rippubliek Venetië weurt d'n iersten dukaot geslage.
* Sint Pieter krijg hierleke rechte.

## Gebore
* 25 aprèl - Eduard II vaan Ingeland
* oonbekind - Jan I vaan Holland

## Gestorve
* 24 miert - Hugo III vaan Cyprus
* 4 aprèl - Alfons X vaan Castilië
* 10 augustus - Tekuder, khan vaan 't Ilkhanaot
Esneux

**Esneux** ies 'n gemeinte in de Belzje provincie Luuk, in 't arrondissement Luuk. Esneux liek aan de Ourthe, in de Condroz, óngevaer 20 kilomaeter ten zuje van de sjtad Luuk. De gemeinte haet 'n oppervlak van 34,05 km² en 13.072 inweunersj (1 januari 2006). Binne de gemeinte liek ouch de deilgemeinte Tilff. Wiejer woonkerne binne de gemeinte zint: Amostrennes, Avionpuits, Beauregard, Crévecoeur, Fêchereux, Flagothier-La Haze, Fontin-Hamay, Hony, Ham, Limoges, Mery, Monfort, Nomont-Avister, Souverain-pré, Tilff-Cortil en Sur-le-Mont.

## Functies
Esneux ies 'n woongemeinte veur forenze en kènt daoneve toerisme, zjuus wie Tilff. D'r liek 'n vestiging van 't academisch hospitaal van Luuk. 

## Aanziech van de gemeinte en bezeenswaerdighede

Esneux besjteit oet twiè gedeiltes, hoag- en lièg-Esneux, die door 'ne sjteine trap verbónge zint. 't Lièg gedeilte liek aan de Ourthe. In 't hoag gedeilte liek de kèrk van Esneux en 't Kesjtièl Le Fy (woavan me zaet dat 't Walt Disney geïnspireerd zou höbbe bie zien kesjtièl van Doornroosje in Disneyland). D'r liegke nog 'n aantal kesjtièle in de gemeinte. Ouch zint d'r intersante grotte.

## Historie
Esneux waor ónderdeil van 't Hertogdóm Limburg; 't loog in 'n gebeed dat 'n exclaaf waor binne 't Prinsbisdóm Luuk, die "au-delà des bois" geneump woort. 

De gemeinte ies óntsjtange bie de gemeintefusie van 1977.

## Externe link
*Website van de gemeinte
1312

1309 - 1310 - 1311 - **1312** - 1313 - 1314 - 1315
**1312** (MCCCXII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Juliaanse kalender.

## Gebeurtenisse
* aprèl: Paus Clemens V oontbint gedwonge de Tempeleers. Mèt 't ind vaan de Kruustochte zien ze euverbojeg gewore; daobij woorte ze geplaog door corruptie.
* 15 juni - In de slaag bij Rozgony versleit keuning Sjarel I vaan Hongarije de maander vaan paladijn Amadeus Aba.
* 29 juni - Hendrik VII weurt tot keizer vaan 't Heileg Roems Riek gekroend. De kroening gebäört in 't Paleis vaan de Lateraone, umtot de Pieterskèrk door Romeinse tegestanders vaan de keizer weurt bezat.
* 27 september - In Braobant weurt de Käör vaan Kortenberg geteikend, die de börgers vaan 't distrik oetgebreide rechte gief en in de opriechting vaan e parlemint veurzuut.
* 31 oktober - Keizer Hendrik VII weurt gedwoonge aof te zien vaan zien campagne tege Florence.
* 4 december - Reinoud I van Gelder trèk de stadsrechte van Mofert in en velieënt tegeliekertied nuje stadsrechte aan Mofert.

;datum oonbekind
* De Orde vaan Sint-Jan, sinds kort op Rhodos gevesteg, versleit 'n Turkse vloot in de slaag bij Amorgos.
* 't Belag vaan Rostock begint.
* De Genuesen oontdèkkingsreizeger Lancelotto Malocello lant op Lanzarote en verblijf dao twie maond.
* Mansa Musa kump aon de mach in 't Maliriek (oongeveer).
* Öljaitü vaan 't Il-Khanaot vèlt Syrië binne meh trèk ziech astrein trök. Heimèt kump 'n ind aon de Mongoolse invalle in 't Midde-Ooste.

## Gebore
* 13 november - Eduard III vaan Ingeland (gestorve 1377)

;datum oonbekind
* Wöllem II vaan Athene (gestorve 1338)

## Gestorve
* 13 mei - Theobald II vaan Lotharinge (48-49)
* 19 juni - Pierre Gaveston, gunsteling vaan keuning Eduard II vaan Ingeland (27-28)
* 27 augustus - Arthur II vaan Bretagne (51)
* 7 september - Ferdinand IV vaan Castilië (26)
* 27 oktober - Jan II vaan Braobant (37)
* 6 november - Z. Christina vaan Stómmele, Rijnlandse mystica (70)
* 9 november - Otto III vaan Beiere (51)

;datum oonbekind
* Toqta, khan vaan de Gouwe Horde (ca. 42)
* Zayn al-Din al-Amidi, Koerdisch-Arabische gelierde
Den Uul van den Grauwert

Mit **Den Uul van den Grauwert** kónne twieë dinge bedoeld waere:
* Carnavalsvereiniging "Den Uul Van den Grauwert, 'n vastelaovesvereiniging oet Mofert
* Vastelaovesgezèt "Den Uul van den Grauwert", 'n vastelaovesgezèt veure stad Mofert en ómgaeving.
Grawwert

Mit de **Grawwert** (Nederlands: Grauwert) kónne twieë dinger bedoeldj waere:
* Kestieël Mofert, e kestieël bie Mofert
* D'n Tómp of de *Snavelbektore* behuuerendj bie Kestieël Mofert.
Opelochtheater

'n **Opelochtheater** ies 'n theaterlocatie woa me 'n veursjtèlling in de ope loch kènt biewone. De ouw Grieke en Romeine houwe allein mer opelochtheatersj. In Italica in Sjpanje vink me bieveurbeeld de ruïnes van zoa'n Romeins amfitheater. Later ies me ouch euverdèkde theatergeboewe goon gebruke.

Bekènde opelochtheatersj in Nederlands Limburg bevinge ziech in:
*Tegele (gebruuk bie de passiesjpele)
*Valkeberg, 't Opelochthater op 't Rotspark, geboewd in de mergelrots in 1916.
*Sjpaubik (vervalle)
*Kessel, opelochtheater de Keverberg (Kesjtièl Keverberg)
*Mofert (vervalle)

## Locatietheater

Allewiel were veur de doer van 'n veursjtèlling biepassende opelochlocaties gebruuk.
* Limburgs sjtraottheaterfestival. Saer 1983 weurt dit festival mèt opeloch sjtraot/locatietheater in gans Limburg gehoute. Op versjillende locaties vingk me beeldend theater, muziek, beeldende kuns, dans en film.
**FLUX50*05** door Théatre du Centaure in de zilverzandgroeve in Heerle (Cultura Nova) 2009
**Gras* door Toneelgroep De Bron Norbik op 'n wei op de huègde van Sjei 2007
**Warg* door LFA-toneel boerehaof op de Sjoppemer Hèj in Voere 1999
* Opelochshow en veursjtèlling: De Bokkeriejersj, Duvelswerk en Heksejach mèt tekste  van Sebastiaan Smits op muziek van Tjeerd de Haas o.a.  in 't Buytenpark in Zoetermeer.
* Draaksjteke, opelochveursjtèlling in Beesel
* Kepèlla Cultura in centrum Panninge

## Referentie
Luuëbesj

**D'r Luuëbesj**  (Lubosch)  ies 'n buurtsjap van Ranzel, in de gemeinte Voelender i Limburg.
De bewoning ies gelege rónd de lièg hoesnummersj hoager op in de Ransdalersjtraot. In 2003 wone d'r ca 20 luuj.
In 2002 höbbe ze 'n monumentaal Ling (Lindeboom) van 300 jaor oud moete umzaege, umdat 'r aangetas waor door de tóndelzjwam. Ze waor in 't veurjaor 'n nèstelplaats van bieje. Tege de boum en euver de wortele sjting 'n vakwerkhoes, dat in de 17e ièw gedeend zou höbbe es sjuurkèrk. 
Aan de oastelike kant van de Ransdalersjtraot liek de buurtsjap Termoorsj.
Via Belgica

**Via Belgica** (ouch *Via Agrippinensis*) ies 'ne nuje naam, sjtammend oet de 21e ièw in Limburg, dae gegeve ies aan de 400 kilomaeter lange Romeinse weeg, dae geloupe haet van Boulogne sur Mer (Gesoriacum) in Frankriek, door (Belsj) via Tienen, Helshoven, Tóngere (Aduatuca Tungrorum), door Zuud Limburg via Mestreech euver de Maas (Mosa Trajectum), Wiek, Meersje, Vroenhof (Houtem), * Sint-Pièter (Valkeberg), Walem, Ransdaal, Kunder (of vanaaf * Brokem (Crièmersjtraot) - De Hièk) - Klumme - Craubeek -  Voelender), Heerle (Coriovallum), Greunsjtraot, in Rimburg euver de Worm, Julich (Iuliacum) nao Kölle (Colonia Claudia Ara Agrippinensium) in (Duutsjland). 

## Opgravinge
Hie en dao ies door opgravinge mèt zekerheid 't weegtraject en/of Romeinse bewoning (ummer in de buurt van waeg) vasgesjtèld. In Helshoven 'n sjtök weeg; in Tóngere romeinse beboewing; in Mestreech ies dat 'n brök euver de Maas, ónder de Groete Staat en de Vrieth'f  en reste van therme; e sjtök baan in Wiek, reste van 'ne weeg aan de Meersjenerweeg;  in Meersje, op de Herkeberg, loog 'ne Romeinse villa en 'n sjtök weeg; in Vroenhof höbbe ze ouch 'n sjtök weeg opgegrave;  ten noorde van Houtem  liegke de reste van 'ne Romeinse tempel en villa's (in de Rondebos en de Ravesbösj); in Sint-Gerlach haet me in 2017 'n sjtök weeg getraceerd. In Sjtraobaek en Brokem zint Romeinse graver gevónge, bie Walem höbbe ze de fundamente van 'ne wachtore opgegrave;  in Ransdaal 'n Romeins graaf (urne); in Kunder 'ne Romeinse villa (Ten Hove), in Voelender bie de Midweeg sjtökker weeg, in Heerle Romeinse therme; in Rimburg 'ne Romeinse villa.

De weeg woort aangelag veur militair doele, meh ouch, en zeker later, gebruuk es handelsweeg door de bevolking. Langs de weeg sjtinge indertied op de hoager gelege gedeiltes en ander sjtrategische punte wachtores. Dao zint reste van gevónge ten noorde van Houtem en op de Goudsberg bie Walem. Tösje die wachtores woort ónderling geseind. Langs de weeg sjtónge mielpäöl.

## Ander Romeinse bane door Limburg
 Ander belangrieke Romeinse waeg lepe van Heerle nao Trier (via Aoke); de *Nijmeegse baan* van Tóngere via Mestreech en Blerick nao Nijmege en de hièrbaan van Trier via Aoke en Tuddere nao Xanten en Venlo. 't Trajec Mestreech nao Aoke, zou ouch 'n Romeinse oarsjpróng höbbe.

In Heerle laog in de Romeinse tied, tösje 't tegewoordige raodhoes en 't thermemuseum, 'n belangriek kruuspunt van waeg.

De Via Mansuerisca (waarsjienlek Romeins meh meugelik ouwer. Andere bewere dat de weeg Merovingisch zou zin) leep van Trier via Kapel, Hagelsjtee, de Plank en Terlinge nao Mestreech en 'ne weeg van Heerle via Gulpe en Voere nao Visé en Luuk.

## Toeristische exploitatie
Öp termijn mót d'r Via Belgica 'n toeristische route waeëre.
## Referentie

## Externe link
*Ouwere mieddelièwse, veural in Frankriek en op 't Belsj, gebroekde naam ies Chaussée Brunehaut. Ouch plattegrónd villa Voerendaal
Frans Peeters

**Frans Peeters** waor 'ne beeldhouwer oet Zjwame (Swalmen) in Nederlands Limburg. Hae ies gebore in 1926. Woont saer de jaore vieftig in Zjwame en ies dao op 21 juli 2006 gesjtorve.
Hae sjtudeerde in Tilburg aan de Academie veur Beeldende en Boewende kunste en waor jaore docent aan de veurmalige Keuninklike Academie veur Kuns en Vörmgeving in Den Bosch. In 1967 maak de VPRO 'ne film euver zien oeuvre "De ronde wereld van Frans Peeters" geheisje. Peeters deeg neve beeldhouwe, vörmgeve, óntwerpe, fotografere, teikene ouch sjrieve.

## Exposities
* Milaan
* Londe
* New York
* Antwerpe
* Brussel
* Aoke
* Amsterdam (Sjtedelik museum)
* Eindhove (Van Abbe-museum)
* Remunj: euverziechtenstoansjtèllinge in 1986 en 1993.
* Ein object sjting op de waereldtentoansjtèlling in Osaka (Japan).

## Sjtiel
De sjtiel ies modern, doordach en eenvoudig. Achter de sculpture ziet väöl rekenwerk. Peeters wèrkde hièl technisch. Zien bolplastieke van polyester zint bekènd. 

## Werk

te zeen in:
* In Vlorp (Vlodrop)
* in Kirchroa (Kerkrade)
* in Remunj (Roermond) (Stadspark) en in de tuin van 't gemeintemuseum
* in Zjwame: op 't Dokter Crasbornplein; op de Hertogdom Gelresingel en aan de Zjwaam.
* In Zeist
Opsjuuëmer

**Opsjuèmer** (plaatselik Opsjuuëmer geneump) ies 'n buurtsjap dat tamelik geïsoleerd gelege ies tösje Sjin en Ransdaal in de gemeinte Voelender in 't heuvelland van Zuud Limburg. Op 'n kaart oet 1840 sjteit *Op de Scheumel* gesjreve. Op dat moment wone dao dan 24 luuj in 6 häöf en hoezer. 
. 

Vanoet Opsjuèmer sjtruimp de Sjuèmerbaek, via Sjuèmer (Schoonbron), riechting de Geul. 't Lètste gedeilte krunkelt ze door zómpetige baende. In de buurt van 't gehuch liegke hol waeg. Dao bevingk ziech ouch 'n trafo-sjtation en 't sjpoor nao Heerle. Veur winkele, sjoal en kèrk zint de inweunersj aangeweze op Ransdaal en Sjin op Geul.
Harrekaove

**Harrekaove** (Nederlands: *Harrecoven*) is noe nog de meis westelike sjtroat van Obbeeg. Vreuger hedde dees sjtroat Oude Kerckenweg, waat verwees noa de easte kèrk van Obbeeg die in de tegewoordige Maasbedding loag.
Door ein euversjtruiming van de Maas (1643) brook den diek biej het kestjiel en het dörp en de kèrk wore hie bie verwoes. Euverbliefsele van dees kèrk zeen noe nog te zeen biej 't monument biej de sjplitsing Maassjtroat - Harrekaove
Kesjtièl Opbeech

't **[[Kestièl]] van [[Obbeeg]]** is eigelik gein ech kestjièl. 't Ièrsjte kestjièl woort geboewd in de Mieddelièwe. In 1585 woort op de plaats van dit kestièl ein nuujt geboewd, meh dit brende aaf in 1710. Me euverwoog restauratie, meh in 1780 waor begoe mèt de boew van 't hudig kestjièl in de veurhaof van 't veurgaonde kestjièl.'t Is geboewd nao veurbeeld van 'n Frans wienhoes door Antoine Guillaume de Paludé, 'ne koupman oet Luuk. Deze sjtörf in 1787 en hae weurt opgevolg door ziene broor Jean Philippe. Allebei ligke ze begrave op 't kèrkhof van Obbeeg.
Posters

't **Posters** is 'n Limburgs dialek, dat gekald waert in Postert. In 2006 is 't waordebook van 't Posters versjene. Postert haet 'n heel eige dialek, det op 'n deil intersante puntje versjilt van beveurbildj 't Remunjs. 't Posters haet beveurbildj väöl meer palatalisering, zelfs meer es in 't Mofers 't geval is; dit deiltj 't mit anger dialekte in de Roerstreek: *doe mósj*. 

't Richtig, ajerwèts Posters is in rap tempo vervange door regiolek det liek op 't Remunjs. Zeker ónger de jeug laef 't dialek neet meer.

Toos Schoenmakers-Visschers is 'n dichteres die in 't Posters sjrif.

## Kinmerke
E deil kènmirke die de dialekte in de regio neet deile zeen:
* "vier" en "gier" wao anger dialekte "veer" en "geer" höbbe;
* verkortinge wie "(j)idder" veur "eder"; "Tunke" veur "Teunke"; "gesjmak" veur "gesjmaak"; "gehald" veur "gehaold";
* "doe vreegs / hae / zie / het vreeg" veur "doe vraogs / hae / zie / het vraog";
* *a* wo anger dialekte *o* of *ao* höbbe:
** "nag" veur "nog" (ouch in Mofert), "gehald" veur "gehaold", "De Varsj" veur "De Vorsj".

Wiejer kènmirk 't Posters zich door 't gebroek van 't wäördje "vösj" in plaats van "vès" en de verlejen tied van 't wirkwaord "loupe" (*loupe* - *loop* - *geloupe*).

## Bibliografie
*Dr. Henk Kars, *Posters waordebook, Dialect in Limburgs grensdorp Posterholt* Posterholt 2005, 336 blz.
Man (eiland)

't **Eiland Man** (officieel [Ingels]: **Isle of Man**; [Manx] **Ellan Vannin**) is 'n eiland in de Ierse Zie wat formeel neet bij 't Vereineg Keuninkriek huurt meh direk oonder de Kroen vaan dat land vèlt. De keuning vaan 't Vereineg Keuninkriek is Hier vaan Man en 't eiland huurt bij 't Brits Gemeinebes es *dependency* (kroendomein), wie ouch de Kanaaleilen.

't Eiland is vrij klein - oongeveer zoe groet wie zuidelek Nederlands Limburg - en heet door de zie 'n erg gemaoteg klimaot. Man mit oongeveer 50 kilometer in noord-zuidriechting en 20 in oos-wesriechting en heet 'n köslengde vaan oongeveer 160 kilometer. D'n top vaan de berg *[[Snaefell (Man)|Snaefell]]* is mèt 621 meter 't hoegste punt vaan 't eiland. De langste reveer is de Sulby, die nao zeventien kilometer in zie struimp. De einege echte stad is Douglas.

## Bestuurleke indeiling
't Eiland Man is oonderverdeild in zes *[[sheadings]]*.

# Ayre
# Garff
# Glenfaba
# Michael
# Middle
# Rushen

## Cultuur
Man is sinds lang geanglificeerd meh dreug nog dudelek spore vaan de aw Keltische cultuur. Ouch de Noorse invlood oet de vreug Middeliewe heet ziech doen gelle. Me vint op dit eiland versjèllende gebouwe en rewiene, wie kèrke en kestiele, oet de Middeliewe. De bevolking is euverwegend Anglicaans vaan religie, meh umvat ouch kathelieke, presbyteraone en methodiste. Vaanaajds spraok me op Man 'n Keltische taol, 't *[[Manx]]*. Dees taol raakde in de negentiende iew langsemaon in oonbruuk en in 1974 storf de lèste mojertaolspreker. In de lèste jaore is de taol aon 'ne comeback bezig; zoe twie procent vaan de bevolking behiers ze inmiddels weer en sinds de jaore negeteg zien zelf inkel kinder in de taol opgetrokke.

## Historie
De gedocumenteerde historie vaan 't Eiland Man begint in de vijfde iew, es de Iere 't eiland kolonisere. De bevolking zal de koumende iewe Iers blieve, ouch es in lateren tied (achste en negende iew) de Noormanne invalle en vaan 't eiland 'ne veurnaomen oetvalsbasis make. In 979 weurt nao Noords veurbeeld e parlemint gestiech, de *[[Tynwald]]*. Mèt de Ieslandse Thingvellir strijt 't um de ier 't ajdste parlemint ter wereld te zien.

Tot 1265 huurde Manx bij 't Keuninkriek vaan de Hebride; sinds dat jaor veel 't oonder Sjotse souvereiniteit. In 1346 naom Ingeland hei de mach euver, zoonder tot 't formeel bij dit keuninkriek woort ingeleif. Sins 1765 is 't eiland formeel kroenbezit.

## Externe link
* Website vaan de Manxe regering
Terlinden

:*Vuur 't gehuch i g'n gemingde [[Èèsjde-Mergraote]], zuuch: [[Terlinne]].*
----
**Terlinden** is e gehuch va g'n plaatsj Gebrook i g'n gemingde Heële. 't Litt drèk t'n weste va Nuuj-Lotbrook, teënge de Gelingbaak aa.
Jules Frère

**Jules Frère** (Tóngere, 19 juni 1881 - zelfde plàk, 6 óggüstës 1937) wôs ënë Túngërsë dichter, sjraivër, zjüusj én folklëris. Hè studièrdë rêëchtë én Laaik.

Frère wôs dê zôon van në Tùngërsë bänkier (Théophile Frère) én Virginie de Fastré. Pa Frère stôrf jónk én Jules kreech Hypolite Vandenrijdt (Vandërait) as moemmër. Vandërait wôs dirékteur ôn dën aizërwêech én wuônt lôttêr prëfêssër ôn de ünnëvérsêtait én Brüssëlt. In dën attënné van Tóngërë leerdë Jules Frère "Volkenkunde" én "Volkse Litteratuur" kénnë ondër énvloed van twee van zën prëfêssërs, Medart Verkest en Maurits Basse (publïsjèerdë literair-historische essays én wuônt tërnuô prëfêssër én Gent). Zainë béstë kàmmërôot wôs Leo Steppenbach- wô as schraivër bètër bëkaant stoent ôndër de nôom van Camille Baillien.
Frère wôs vënaof 1919 tot wai tër stôrf kéndërrêchtër. En zënë vraaiê tait hoel tër  zich bézich mèt de Vlômsë,  vúral Limburgse, volkscultuur, bô tër 'n draaideilige studie (*Limburgsche Volkskunde*, 1926-28) jeuvër sjreef. In zaain eige familjëarchief vôont 'r ë haandsjrif van dë zésteendë-eewse Túngërsë rederijker Arnold Bierses, bô ondër aandërë Vlômsë gëdichte mèt 'n lichtë Túngërsë kleuréng tússë zôotë. Tëgëlaik  mèt dë Mezeikënèr Jan Gessler publicièrdë tër én 1925 dees gedichtë én 'në búndël.

Frère és ouk bëkaant gëwuoinë mèt twee dichbúndëls, Kollebloemen én 1912 én *[['t Druvig Bukske]]*, gepublicièerd én 1917, hélëmuoil én hët Túngërs dialek gësjéëvë(45 gedichtë, meistal sonnette). Dë spelling és, aofgezin van details wai hët autsjraivë van de -n bô dai nôrmôol nie autgëspruoke wiènt, veur dèë tait ongewôon fonétisch, en hôo én Bélgisch Limburg, én zelfs én heel Bëlgiek, nog geine vúrgangër. Mèt húm begós de dialékliteratuur on de Bélgisch-Limburgsë kaant. Buovëdien és dë búndel van ën zjèkërë literairë kwalitaiit: ironisch en muotsjëppaikritisch. En dë hérdrúk van 1982 stún gedichtë én 'n sôrt Middëlnederlands.

## Stäölke

Gëdich aut hët Druvig Bukske (1917)

*Och! Dichtë- és mèr liegë!*

*Më kénd, dat wis ich lang,*

*Mer 't kan os drüfhét wiegë,*

*Wai zuut mëziek én zang.*
Mergellandroute

De **Mergellandroute** ies 'n bekènd toeristisch trajek van 110 kilomaeter door 't Mergelland van Zuud Limburg, oetgezat door de ANWB. Umdat väöl waegskes te sjmaal waore veur 't drök autoverkièr ies 'n aantal breier gemaak. Vanoet de dörper waor daotege weersjtand vanwege de verandering van 't aanziech.
  
Per fiets of brommer ies de aafsjtand 125 kilomaeter.

**Mergellandroute veur auto's  en motorsj**  (dat zint broen aanwiesborde):
*Mestreech
*Èèsjde
*Misj (Heiwaeg)
*Moersjelt (Bukel)
*Se-Gietere
*Maer (Grensheuvel)
*Norbik (Wolfsberg)
*Sjlennich (De Loorberg)
*De Ieëperhei
*Ieëpe (Vielenerbösj) 
*Volsbroch
*Viele
*Mechele
*Partei
*Wittem (Wittemerberg)
*Ees
*Zumpelveld (De Huls)
*Dringsele
*Frómmerig
*Ranzel (Mareheiweg)
*Klumme (Hellebeuk)
*Hölsberg
*Arensgenhout
*Oansel
*Ulesjtraote
*Gäöl
*Bung
*Ittere
*Hare
*Mestreech

'''De fietsroute (greun aanwiesborde):
*Mestreech
*Bieëmele (Bieëmelerberg)
*Keer (Bundersberg)
*Hoontem
*Ikkelder
*Groêselt
*Èèsjde
*Misj (Heiwaeg)
*Moersjelt (Bukel)
*Se-Gietere
*Maer (Grensheuvel)
*Norbik (Wolfsberg)
*Sjlennich (De Loorberg)
*De Ieëperhei
*Ieëpe (Vielenerbösj)
*Volsbroch
*Viele
*Mechele
*Partei
*Wittem (Wittemerberg)
*Ees (Eserbösj)
*Elkerao
*Frómmerig
*Sjin op Geul (Keuteberg)
*Ingber
*Iezere
*Sub
*Oud-Valkeberg
*Sjin (Walemmerberg)
*Walem
*Klumme (Hellebeuk)
*Hölsberg
*Valkeberg (plaats), Ravesjbösj
*Sjömmert
*Ulesjtraote
*Gäöl
*Bung
*Raotem
*Amie (Kutebergwaeg)
*Berg
*Mestreech
Sniedersberg

**Sniedersberg** (Nederlands: *Snijdersberg*), ouch waal de *Piemelehook* geneump, ies 'n buurtsjap van Gäöl in de gemeinte Meersje in Nederlands Limburg. 't Plaetske liek op 'ne heuvel, ten noordoaste van Gäöl, bie 't Sjtómmeveldsje en ten zuje van De Husjeberg. De naam de Piemelehook zou óntsjtange zin wie oats lange tied allein mer jungskes woorte gebore in de buurtsjap; de oarsjprónkelike naam waor *D'n Hook*.

De Sniedersberg ies ouch de naam van de helling die nao de beboewde kómp van 't buurtsjepke löp. Dit ies 'n bekènde beklumming bie fietsrennersj; ze haet 'n gemieddeld sjtiegingspercentaasj van 11%. 

Aan de Cruisboomsjtraot, riechting Baek, tösje De Husjeberg en Sniedersberg, liek 'n kapelke oet 1960 dat gewiejd ies aan Maria van Sjerpenheuvel. In 1994 ies ze herboewd bie 'n weegrenovatie. 't Kapelke ies eder jaor rösaltaar in de brónk van Gäöl. Neve de kapel sjteit 'n weegkruus. 

Op de Sniedersberg woort in 1866 'n waterpöt aangelag, es drinkwaterveurzening, sjuus wie in Mwórveld en De Husjeberg. Allein de pöt van Sniedersberg ies nao de Twiède Waereldoorlog behouwe gebleve. 

Ónder aan de Sniedersberg lik ouch 'n watermeule, de lètste herboew dateert oet 1878. 

## Vereiniging
*Buurtvereiniging Sniedersberg, opgeriech in 1971

## Referentie

## Externe link
*Buurtvereiniging Sniedersberg
*Panorama van de Piemelehook
Hubertus

**Hubertus** van Luuk (Welsj *Hoeber*) (rónd 655 - 30 mei 727 of 728) waor biesjop van Mestreech en Luuk. Hae ies de petroanheilige van de jach, van de Ardenne en tege hóndsdölheid. Ziene fièsdaag ies op 3 november. Op deze daag begint ouch 't jachseizoen, dat tot april zal doere.

## Leve
Hubertus kaom oet 'n rieke familie. Hae waor de opvolger van Lambertus van Mestreech es biesjop van Mestreech en Tóngere. Umdat die plaatse allebei neet veilig waore verplaatsde hae de biesjopszetel en de relieke van ziene vermaorde veurgenger nao Luuk. Vanoet die plaats deeg hae missiewerk in Brabant en in de Ardenne. Nao ziene doad woort Hubertus opgevolg door ziene zoon Floribertus (in daen tied mochte getrouwde mansluuj nog geistelike were). Zien lichaam woort in 825 euvergebrach nao Saint-Hubert, dat doe e bedevaartsoord woort. Al in de 9de ièw waor Hubertus de besjermer van de jagersj in de Ardenne en brachte ze häöm hun ièrsjte buut, zjuus wie ze die hónderd jaor ièrder aan Diana en nog ièrder aan Arduinna offerde. 

## Hubertusbroad
Hubertusbroad ies gewiejd broad, dat gezegend weurt op de fièsdaag van de heilige op 3 november.

## Kèrke en kapelle gewiejd aan Hubertus in Limburg
* Hubertuskèrk in  Hegelsom
* Hubertuskerk in Boschpoort (Mestreech)
* Hubertuskèrk in Genhout
* Hubertuskèrk in Blerick
* Hubertus- en Anthonius-Abtkapel (Veltumse kapel) in Venray
* Hubertuskapel in Born)
* Hubertuskapel in Genhout 
* Hubertuskapel Groat Haasdal
* Hubertuskapel  in Thorn 

* Hubertussjtanderdmeule (windmeule) op Kelmond

## Legende

Wie Hubertus op Goje Vriedeg góng jage ('t waor neet gepas um dat te doon op daen daag), zoog hae 'n groat hert. Wie hae korter bie kaom en 't wol neersjete zoog hae tösje 't gewei van 't hert 'n leechgevend crucifix. 'n Sjtum zag häöm e beter leve te goon leie en nao Lambertus in Mestreech te goon. Hae góng daoheen en Lambertus zou ziene spirituele leraar were. 

Van Petrus zou Hubertus 'ne sjleutel gekrege höbbe woamèt hae hóndsdölheid koes geneze. Deze sjleutel zou ouch nao de doad van Hubertus zien krach behouwte höbbe.

## Veurname
Veurname die aafgeleid zin van Hubertus: Hoebaer, Baer, Bèr, Bert, Huub, Hub, Bertus

## Gebaoërte en sjterfplaatsj
Volges de legende is Hubertus gebaore in Toulouse en gesjtorve in Tervuren.
Över de gebaoërteplaatsj van Hubertus is in de bronne evvel gèng dudelekhèèd. Toulouse en Voere werre geneumd. 
Ooch över de sjterfplaatsj van Hubertus zeunt twiefels. Z'n sjterfplaatsj wert in versjillende vita's *Fura* of *Vura* geneumd. Daovan wert algemèng aangenómme dat 't Tervure is. Oet 'n besjouwing van d'r Heemkundige kring van Tervure, op groond va archeologisch en kultuur-historisch ónderzeuk, bliekt dat me dao miegt dat mèt Fura Voere gemiengd is en dat Hubertus dus dao, en neet in Tervure, gesjtorve is. Opvallend daobie is waal dat d'r twiefel in de twieë gevalle in de richting va Voere wiest.

## Referentie

## Externe leenk
*[Mäögelek gebaoërte- en sjterfplaatsj Voere (Villa Furonis, later Op den Saele baove g'n [Vitsje]])
Schilberg

D'r zint twiè plaatse mèt de Nederlandse naam **Schilberg**. In 't plat zint dat:
*Sjilberg (buurtsjap van Norbik, Sjlennich en De Plaank)
*Sjaelberg (buurtsjap van Ech, gemeinte Ech-Zöstere)
Valkenburg

Mit **Valkenburg** kèn gemeindj zeen:

* De (Standaard-)Nederlandse naam van Valkeberg;
* 't Dörp en de gewaeze gemeinte Valkenburg, gemeinte Katwijk, Zuud-Hollandj; zuug Valkenburg (Zuud-Hollandj)
Heek

**Heek** kin verwieze nao de volgende plaotse:
* de Nederlandse benaoming veur 't Limbörgs gehöch, De Hièk
* 'n gemeinte in Noordrien-Wesfale, Heek (Duutsland)
Genzon

**Genzon** ies 'n buurtsjap van Ulesjtraote in de gemeinte Meersje in Nederlands Limburg. 't Liek ten zuudoaste van Ulesjtraote, op 't plateau. 

Op de krusing van de Genzonwaeg, Genzon en de Slunderwaeg lik, bedèk en umgeve mèt klumplante, 'n kapelke, dat liekent op 'n soort Lourdesgrot. De grotechtige nis weurt aafgesjlote door 'n sjmeediezere breer. In de ruumde sjteit 'n beeld van Slevevrouw van Lourdes. 't Gebuuwke sjtamp oet 1900 en ies geboewd op de fundamente van 'n ouwer kapel. 

Wiejer liegke d'r 'n paar typisch Limburgse häöf.
  
## Externe link
*Besjrieving en foto's van de kapel in Genzon
S'n Pieëter

**Sint Pietersvoere**  (plaatselik **S'n Pieëter** geneump) (Nederlands: St. Pieters-Voeren; Frans: Fouron-St-Pierre) is 'n dörp in de gemeinte Voere in Belsj Limburg. In Voere kalle ze Voeres, Nederlands en Frans. De rivier de Voor löp door 't plaetske en langs de väörmalige Commanderie van de Duutsje Orde ('t Kesjtieël). D'r wone ca 300 luuj.

## Buurtsjappe
* Zjwaan (Zwaan)
* Dreenk (Drink)
* Rule (Rullen)
* Paerds  (Peerds; op 'n kaart oet 1924 sjteit: Peerdskerkhof)

## Bezeenswaerdig

* De einbeukige parochiekèrk oet 1660, geboewd in opdrach van commandeur Willem Quadt van Beeck ies geboewd van baksjtein en verseerd op de heuk mèt blokke helsjtein. De tore ies karakteristiek veur Limburgse kèrke. Rónd 't geboew liek 't ummoerde kèrkhof mèt o.m. 'n aantal ouw helsjteine kruzer.
* 't Kesjtièl, aan de Voor, in Maaslandse renaissancesjtiel, ies ouch opgetrokke van baksjtein en verseerd op heuk mèt helsjteine blokke. Ouch de vènsterlieste zint van daezelfde sjtein. 't Hudige geboew is same mit de kirk geboewd dör Willem Quadt de Beeck en sjtamp oet de 17e ièw en waor tot de Franse Revolutie 'n Commanderie van de Duutsje Orde. In d'r west-moeër is in de 90ter jaore van d'r vörige ieëw e gemaak voonde. Óp d'r boetemoeër is óp die plaatsj 'n aander voogwaerk waarnömbaar. In 't park sjprink 'n brón, die vieversj en de rivier de Voor van water veurzuut. Dao bevingk ziech ouch 'n forelle-kwekerie.
* Ouw häöf, ouw hoezer, woa-ónder vakwerkhoezer.
* Op versjillende krusinge van waeg: waegkruzer
* Hellinge, bösj (o.m. de St. Gillisbösj), grave en haol waeg in de directe umgeving.

* Op 'n kruutsing va waeg: De Anna-kapel, maaslandse renaissancesjtiel en nuëdèg an restauratie toe. 't Gewelf besjtèèt oet hieël fijn sjilderwaerk op plaaster. Vör dis kapel sjtong bies de jaore '60 'ne lindeboom oeë op d'r naamsdaag va St. Anna hieël väöl Roma op baevaart hèè gonge. Wie d'r boom gekapt waoërt zeunt ze neet mie kaome. Aander bronne zage dat ze neet nao dae boom, mae nao de Anna-kapel op baevaart kieëme en dat nao-lete umdat ze niks mit d'r taalsjtrijd te doeë woolte ha.
Vaoësj

**Väöësj** (Nederlands: **Veurs**) ies 'n gehuch in de Voorsjtreek in Belsj Limburg. 't Haet 'n eige wiet plaatsnaambord. In 't plaetske liegke de meiste häöf en hoezer in lintbeboewing aan de waeg nao Sint-Martens-Voere. Op 'n krusing mèt de weeg na De Daal sjteit 't winkelke van Netteke, wat o.a. Voerens dröpke, gemaak van sjlieëkreek en bromelebabbelaere verköp. Netteke zelf sjteit in de piepklein zaak, die ouch nog achterum 'n café-tuinterras bevat.

## Buurtsjap
*De Daal (Daal) ies 'n buurtsjap in 'n del vlakbie, mèt bekans allein mer (gerestaureerde) vakwerkhoezer in leimkleur. De Veursjerbösj bevingk ziech in 't oaste. Daodoorheen löp 't sjpoor van Visé nao Aoke. 't Trajek geit ouch door *de tunnel van Veurs*, de op ein nao langste sjpoorwaegtunnel van 't Belsj. De Veurs, mèt hie de Veurzerbron, zal 'n paar kilomaeter sjtruim aaf in S'n Maeëte in de de Voor oetmonde. 

## Bezeenswaerdig
* Aan de waeg nao Sint-Martens-Voere sjtoon op 'ne driesjprunk 'n oud rónd geboewd pöthuuske en 'n sjmeediezere waegkruus. In 't pöthuuske sjient 't takelwerk nog intak te zin. Get lièger aaf sjteit ouch 'n waegkruus op 'n krusing.
* Ouw häöf en vakwerkhoezer.
* Haol waeg, hellinge, bösj, grave en gesjnoeide deune hègke.
Veurs

Veurs kèn zin:
* Veurs, 'n gehuch va S'n Maeëte in de gemeinte Voere in 't dialek: Väöësj
* Veurs, 'n baek in de Voorsjtreek in 't dialek: Väöësj
* Veurs (jeugdherberg), d'r Vlamsje jeugdherberg va S'n Maeëte
Väöësj (baek)

De **Väöësj** (Nederlands: Veurs) is 'n ziebaekske van de rivier de Voor of Voer, die door de Voorsjtreek sjtruimp in Belsj Limburg. Veurs is ouch de naam van 'n gehuch aan de gelieknamige baek. De Veurser bösj is ouch nao dit baekske geneump.

De baek sjtruimp vanoet 't gelieknamig gehuchske, in 't dal,  richting Sint-Martens-Voere, gedeiltelik parallel aan 't sjpoor van Aoke nao Visé . 't Zal in Sint-Martens-Voere in de Voor oetmonde.
Thimister-Clermont

**Thimister-Clermont** ies 'n gemeinte in 't noorde van de Belzje provincie Luuk, in 't arrondissement Verviers. De gemeinte liek in 't Land van Herve, ten noorde van Verviers en ten zuje van Aubel. Thimister-Clermont haet 'n oppervlak van 28,69 km² en 't aantal inweunersj ies 5296 (1 januari 2006).

Thimister-Clermont besjteit oet de veurmalige gemeintes (deilgemeintes) Thimister en Clermont (Luuk), die in 1977 bie de groatsjalige gemeintefusie woorte samegevoog. Wiejer liegke d'r de dörpe Elsaute, Froidthier (a g'ne Freuter, exoniem in 't platduutsj) en La Minerie. Thimister ies 't groatste plaetske en ies 't commercieel centrum. Clermont ies 'n karakteristiek Herve-dörp mèt ouw hoezer, 'n 16e-ièwse kèrk, e 17e-ièws kesjtièl en 'n sjtadhoes dat euver de sjtraot heen ies geboewd. 't Haet de kwalifikatie: *Un des plus beaux villages de Wallonie*.

## Externe linke
*Website van de gemeinte

*Driejtalège site va Les plus beaux villages de Wallonie
Ham

Ham kènt zin:
* Dörp en gemeinte in Belsj Limburg, zuug Ham (Belsj Limburg)
* Buurtsjap in Kirchroa, zuug Ham
* Buurtsjap va Esneux in de provincie Luuk Ham
Gulpener beer

**Gulpener beer** ies 't beer dat gebroewe weurt in de **Gulpener beerbroewerie** in Gulpe (gemeinte Gulpe-Wittem) in Nederlands Limburg. In de Gulpener broewerie were versjillende bere gemaak, woa-ónder 't Gulpener Pilsner (e pilsener), Gulpener Dort en Korenwolf (e wietbeer). Ouch 't Wittemer kloasterbeer "Gerardus" weurt hie gemaak. De broewerie besjteit saer 1825.

De bere van Gulpener were gemaak mèt gróndsjtoffe (wie gers en hop) oet de regio Zuud-Limburg.

## Externe link
*http://www.gulpener.nl/
Eurode

**Eurode** ies 'n symbolische "Europasjtad" die gevörmp weurt door de gemeinte Kèrkrao in Nederlands Limburg en de gemeinte Hertserao (Herzogenrath) in Duutsjland, allebei in de Euregio Maas-Rien. De formeel, publiekrechterleke samewèrking is mäögelek saer Het Verdrag van Anholt van 23 mei 1991. D'r weurt samegewèrk op economisch, sociaal en cultureel vlak. Saer 1998 besjteit 't *Openbaar Lichaam Eurode*, 'n raod mèt lede oet allebei de gemeintes ónder wiesselend veurzietersjap van de twiè börgemeistersj van de gemeintes.
 
Kèrkrao en Hertserao vörmde saer de 12e ièw 'n einheid ónder 't Land van Hertserao, in 't Land van Euvermaas. In 1815, bie 't Congres van Wene, woort Hertserao aan Duutsjland toegeweze en bleef Kèrkrao Nederlands. De Burch Rode kaom hiebie in Duutsjland te liegke en de abdij Rolduc in Nederland. De grens löp euver de Nieuwstraat/Neustraße. 

De naam Eurode ies 'n samevoging van "Europa" en "Rode", wie 't Land van Hertserao en de Burch Rode ouch waal geneump woorte.

## Externe link
*Eurode
Gehuch

e **Gehuch** ies 'n klein dörp of nederzètting op 't platteland.
Saer 't ing van de 3e ièw, wie de Romeine ziech op 'n aantal sjteunpunte houwe truukgetrokke bleve hie en dao primitief gemeinsjappe besjtoon. 
De oudste nederzèttinge op 't platteland in Limburg, woavan oudheidkundige vondste bewieze, beginne in de Frankische tied. 

Traditioneel maak me dèks 't óndersjeid tösje 'n gehuch en 'n dörp op basis van de aanwezigheid van 'n kèrk. 'n Dörp haet waal 'n kèrk en 'n gehuch neet. Sóms weurt èvvel ouch de gruètde van de plaats es criterium genómme, of de aanwezigheid van 'n sjoal.

Op 't Belsj weurt ónder *gehuch* dèks 'n neet-zelfsjtendege plaatsj versjtange die gein deilgemeinte ies, die mèt ander weurd noats zelfsjtendig ies gewaes. Dat kèn dus ouch e kèrkdörp zin.

't Begrip *[[buurtsjap]]* ies èng mit 't begrip *gehuch* verwant, meh huèrt bie 'n groater plaats, dewiel e gehuch 'n zelfsjtandige nederzètting ies.

## Plaatsname
Plaatsname wieze dèks op 't soort óntginning van terreine. Zoa-es bv Bellet in de gemeinte Vols wies nao berkebösj. Hozelt zou van hölsbösj aafsjtamme en Kelment van kale berg. 

Plaatsname mèt de suffices *-raad*, *-raat*, *-rot*, *-raot*, *-rade* , *-ret*, *-rode* of *-der* goon truuk nao 'gerooide plek in 'ne bösj'. Veurbeelde zint Hobbelrade, Bèngelder, Geweustrao, Heieret.

De Achtervoogsels *-ing*, *-ingen*, *-heim*, *-um*, *-hoeze* en *-hove* wieze nao 'n gehuch of dörp op 't domein van 'ne bepaalde eigenaer. Dees gehuchte zint dèks van Mieddelièwse oarsjróng. vb. Houtem (nederzètting in 'ne bösj), Brokem (nederzètting in 'n brook, moerassig gebeed), Geulem (nederzètting aan de Geul), Sjoppem, Raotem, Zaerem, Ophaove, Bergenhoëze, Kuttinge.

Lintgehuchte zint nederzèttinge mèt versjpreide beboewing langs eine waeg.
Buurtsjap

'n **Buurtsjap** ies 'n gehuch of 'n klein dörp behuèrende bie 'n groater plaats. Nao de gemeintelike herindeilinge van 1940 en 1982 zint väöl gehuchte buurtsjappe gewore. Sóms zint ze mèt hun beboewing aan de groater plaats vasgegreujd. Ze höbbe dèks hun eige plaatsnaambord behoute.

'n Wiek ies 'n sjtadsbuurt.

In 't plat weurt neet altied óndersjeid gemaak tösje buurtsjappe en gehuchte en waere bei *gehuch* geneump.
Wiek

**Wiek** kin zien:

* E stadsdeil vaan Mestreech aon d'n oeskaant vaan de Maos, zuug Wiek (Mestreech), (oetgesproke mèt sleiptoen)
* E dudelik te definiëre deil vaan 'n stad of e groet dörp, zuug wiek (buurt), (oetgesproke mèt sleiptoen)
* 't Werkterrein vaan 'nen ambulanten employee of zelfstendege (facteur, bekker, verpleegster etc.), zuug wiek (route),(oetgesproke mèt sleiptoen)
* 'n Latteconstructie es windvang bie 'n windmeule, zuug wiek, (oetgesproke mèt stoettoen)