open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Copiloot

Neet allein de gezagveurder, ofwaal piloot, zitj in'ne cockpit van 't vleegtuug. Ouch de **copiloot**, ouch waal eerste officeer of tweede vleeger genumpdj, bevindj zich in 't "hoogste kantoor". Hae zitj op'pe rechse sjtool in'ne cockpit, maar in eine helikopter zit hae/zie juus op'pe linkse sjtool.

De tweede vleeger numptj, saame mit de gezagveurder de belangriekste besjlissinge. Es de captain, om waat veur raeje den ouch, neet meer in sjtaot is 't vleegtuug te besjtuure, numptj de copiloot zien taak euver. In grote vleegtuuge bevindj zich ouch nog eine tweede officeer, dae dan tiedelik de rang van tweede vleeger (eerste officeer, copiloot) kriegtj.

Ondanks det de gezagveurder 't vleegtuug besjtuurdj, zal hae/zie dit nooit twee keer op ein vluch mooge doon. Tiedes ein retourvluch bös se óf vleeger, óf assistent. Zo doon allebei de vleegers aeveväöl ervaring op. Euver 't algemein kin se zegke det de vleeger de taak "pilot flying" haetj en de assistent de taak "pilot monitoring". Wanneer de rolle waere omgedrejdj, blief de gezagveurder verantjwaordelik veur de veiligheid. Hae/zie moog daorom anger besjlissinge numme dan de copiloot.
Piloot (lóchvaart)

De **piloot** is de bestuurder van een vleegmesjieng. Heer bestuurt ut mesjieng vanoet de cockpit. Soms daet heer dat allein, meh bij groete mesjiienus zitten ze met z'n twieen veurin.

De "captain'", de Ingelse term veur gezagveurder, is de persoon in 't vleegmesjieng mit de hoogste rang, de meiste ervaring en (miestal) 't groetste aantal vleegoere. Hae/zie is verantjwaordelik veur de veiligheid van de passageers en'ne bemanning. Ofsjoon de gezagveurder de hoogste rang haetj en de besjlissinge moog numme, mot hae dit waal doon mit zien team. De gezagveurder haetj in de letste jaore ein minder zjwaor taak gekrege. 't Is de taak van eine gezagveurder om te kinne functionere met zien crew. Eine gezagveurder is mie eine manager in'ne loch gewore den eine baas in'ne loch.

't Kan zo zeen det tiedes ein vluch eine gezagveurder neet good weurtj. In det geval kriegtj de eerste officeer, ouch waal copiloot genumpdj, tiedelik de sjtatus gezagveurder.

Eine gezagveurder moog eine lestige passageer laote arrestere. In sommige lenj moog eine gezagveurder zelfs sjtelle trouwe.
De-icing

**De-icing** is ein procedure op 't vleegveldj wo vleegtuuge mit vloeisjtoffe waere behanjeldj om 't binje van ies en sjnee aan 't vleegtuug te veurkomme. De-icing weurdj gedaon mit 't alcohol propyleen glycol. Van dit saort alcohol besjtaon versjillendje types.

De-icing is belangriek omdet de invloed van sjnee en ies tiedes ein vluch grote invloed kan höbbe. Door ies en sjnee aan'ne vleugel kan 't vleegtuug biejveurbeeldj zien lifvermoge verleeze. Ein iesläögske van 5 mm betekendj det 't vleegtuug 40 % zjwaorder weurdj, en 30% minder lifvermoge haetj. Ouch mot veurkomme waere mit de-icing det ies en sjnee zich bindj aan de flaps, sjlats en sjpoilers: de essentieel ongerdeile van ein vleegtuug tiedes ein vluch.
Cockpit

**De cockpit**, ouch waal **sjtuurhut** genumpdj, is 't "kantoor" van'ne vleegers, de gezagveurder en copiloot, en soms ouch nog eine tweede officeer. Onger de vleegers sjtuitj de cockpit ouch waal bekindj onger de naam "'t hoogste en sjoonste kanteurke ter waereld". In'ne cockpit bevinje zich alle middele om 't vleegtuug in'ne loch te bringe, te haaje en weer veilig op'pe grondj te zitte.

Väöl cockpits van deze tied höbbe vriejwaal gein maeterkes en sjakelaers meer. Dees zeen vervange door ein aantal LCD **L**iquid **C**rystal **D**isplay sjerme die alle neudige informasie teune. Dees generatie cockpits sjtuitj ouch waal bekindj onger de naam **Glass Cockpit**. Door 't inveure van ein Glass Cockpit zeen hongerde sjakelaers en teentalle maeterkes en lempkes vervange door een veer-, vief- of zestal sjerme. Door 't inboewe van'ne Glass Cockpit is de plaats van'ne baordwerktuigkundige euverbaojig en kinne de twee vleegers ein groot vleegtuug prima saame besjtuure.
Vickers VC-10

De **Vickers VC-10** is sjtraolvleegtuug van Vickers oet de jaore '60. 't Vleegtuug waerdje door veer motors aangedreve die aan'ne achterkantj van'ne romp waare bevestigdj. 't Toesjtel liektj sjterk op'pe Russische Il-62 Classic

## De gesjiedenis

De eerste VC-10 maakdje de eerste vluch op 29 juni 1962 en nog gein twee jaor later vloog 't toesjtel häör eerste vluch veur BOAC,  **B**ritish **O**verseas **A**irways **C**orporation, later omgeduiptj toet British Airways.

Naodet BOAC häör toesjtelle haaj aafgedank, koch de RAF inkele toesjtelle en leet dees omboewe toet tankers. De VC-10C.1.K’s zeen oetgerös mit twee sjlange waar brandjsjtof doorhaer geitj. Dees sjlurve zeen aan 't oetenj van'ne vleugels bevestigdj. 

## Technische gegaeves VC-10

Lengte: 52,32 m.

Breidte: 44,55 m.

Heugte: 12,04 m.

Max. sjnelheid: 935 km/u

Vleegbereik: 9550 km.
Il-76 Candid

De **Ilyushin IL-76** NAVO codenaam Candid is ein van de grotste vrachvleegtuuge ter waereld, en waerdj geboewdj door Ilyushin. 
't Prototype van dit masjien van grote aafmaetinge maakdje zien eerste vluch op 25 meert 1971 (de teste bleeve doorgaon toet aan 1975). 't Vleegtuug vestigdje 25 waereldrecords veur sjnelheid en heugte terwiel 't volgelaaje is mit goedere. De Il- 76T, dae is besjtumpdj veur 't zjwaor transport in Siberië, is oetgerös mit sjtraolmotors mit bypass en kan vanaaf de meis gebrekkige sjtartbane functionere. Ongeveer zestig Il-76 waerdje veur de lochvloot in deens genomme veur commercieel doeleinde; meer dan honderd Il-76M's deene in de Russische, Tsjechische, Iraakse en Poolse lochmachte, veur 't transport van troepe en veur zjwaor vrachte.

Ein paar jaor geleeje haetj d'r eine hele tied eine Il-76 op Mestreech Aoke Airport gesjtange dae 't lanjingsgeldj neet kos betaale, en daoveur aan'ne ketting waas gelag.

## Technische gegaeves

Lengte: 40,60 m.

Breidte: 50,50 m.

Heugte: 14,70 m.

Max. sjnelheid: 800 km/u

Vleegbereik: 5000 km.
Fokker F28 Fellowship

De **Fokker F28 Fellowship** is net wie de BAC-1-11, de DC-9 en de Tu-134 Crusty, een sjtraolvleegtuug det zo’n 60 toet 70 passageers kin verveure. Ouch höbbe dees vleegtuuge de motors aan'ne achterkantj van'ne romp geplaatsj wodoor minder geluid in'ne cabine weurdj gecreëerdj. De F-28 kos de concurrentie mit de DC-9 neet aan omdet 't vleegtuug ein kleiner capaciteit haaj, en ouch ein kleiner vleegbereik en leger sjnelheid. Waal beschikdje de F-28 euver gooj sjtart- en lanjingseigensjappe zodet d'r van onverhardje bane kos waere opgesjtege. 't Basismodel (Mk.1000) waerdje al sjnel verlengkdj en omgeduiptj toet Mk.2000 (dees versie booj aan 79 passageers plaats) en de Mk.3000 (dee aan 85 passageers plaats kos beeje). Naodet de F-28 bienao neet meer waerdje geboewdj omdet de concurrentie te groot waas, waerdje 't vleegtuug opnuuj verlengkdj. De daoopvolgendje vleegtuuge, de F70 en F100, waerdje weer ein groot succes en waare eine gooje concurrent.

## Technische gegaeves F28 Fellowship
* **Lengte:** 26,61 m.
* **Breidte:** 25,08 m.
* **Heugte:** 8,47 m.
* **Kruutssjnelheid:** 840 km/u
* **Vleegbereik:** 3900 km.
Toepolev Tu-134

De **[[Tupolev]] Tu-134** (NAVO codenaam: **Crusty**) is ein tweemotorig vleegtuug det oet dezelfdje tied es de BAC-1-11, de Fokker F28 Fellowship en de DC-9 kumptj. Net es biej de DC-9, vleege d'r ouch van de Tu-134 nog hongerde vleegtuuge rondj. De Tu-134 is ein vleegtuug veur korte en middellange aafsjtandj en waas bedoeldj om de Tu-104 en de Tu-124 te vervange. Väöl ongerdeile van'ne "Crusty" waare aafkomstig oet de anger twee typen wodoor ongerhaad mekkelikker waerdje gemaaktj. 

## De gesjiedenis
De eerste Tu-134 waas in 1962 klaor maar de serieboew begos pas veer jaor later. Nog ein jaor later waerdje 't eerste serietoesjtel aan 't Russische Aeroflot aafgeleverdj. Tupolev boewdje versjillendje versies mit ein versjil in capaciteit en vleegbereik. Zo booj het basismodel plaats aan ongeveer 70 passageers. Later versies haaje eine verlingdje romp en booje aan ruum 80 passageers plaats. De Crusty is, net es väöl anger Russische vleegtuuge, ein vleegtuug det kan operere van sjlechte en onverharde bane. Dit is te zeen aan 't lanjingsgesjtel det oet teen wiele besjtuitj (twee hoofdgesjtelle mit eeder veer wiele, en twee naaswiele). Doordet 't vleegtuug väöl wiele haetj, kan d'r op väöl plaatse waere gelandj, get waat neet 't geval is biej de Westerse vleegtuuge.

## Technische gegaeves Tu-134

Lengte: 35 m.

Breidte: 28,99 m.

Heugte: 9,01 m.

Kruutssjnelheid: 900 km/u

Vleegbereik: 3070 km.
Andrej Toepolev

**Andrej Toepolev**, 10 november 1888 Postomazovo, Ruslandj - 23 december 1972, Moskou woor eine Russische pionier in de boew van vleegtuuge. Hae waas al sjnel geobsedeerdj door vleege en hae boewdje inkele vleegtuugskes. 

## Biografie

Op 22 oktober 1922 richdje hae Tupolev Design Bureau op. Andrej waerdje in 1937 opgepaktj en kreeg teen jaor gevangenissjtraof omdet ze dachte det hae ein fascistische partiej wol oprichte. Nao zeve jaor waerdje hae vriejgelaote en kwaam hae biej eine vleegtuugboewer te werke dae jachvleegtuuge boewdje. Zien eerste succesvol vleegtuug det hae boewdje waas de Tu-4 Bull, eine Russische B-29. De Tu-4 waerdje vervange door de Tu-95 Bear. Ouch dit vleegtuug waas ontworpe door Tupolev en ouch de Bear waerdje ein succes. Tupolev Design Bureau boewdje ouch civiel vleegtuuge wo onger de succesvolle Tu-114, de Tu-134 en de Tu-154. 't Boewdje ouch de "Russische Concorde", de Tupolev Tu-144 Charger dae ouch waal *Concordski* waerdje genumpdj.
Douglas DC-9

De Douglas **DC-9** is ein relatief klein vleegtuug det mit twee sjtraolmotors is oetgerös. Dees motors zeen, net es biej de BAC-1-11, de Sud Aviation Caravelle, de F28 Fellowship en de Tu-134 Crusty, aan de romp onger de sjtert bevestigdj zodet de vleugels minder lochweersjtand beeje. Ouch weurdj 't geluid in'ne cabine gedemptj. 't Vleegtuug waerdje ontworpe om aaj propellervleegtuuge die op korte aafsjtenj vlooge, te kinne vervange. De DC-9 bleek 't perfecte vleegtuug te zeen veur väöl maatsjappieje. Dit bliektj oet 't aantal geboewdje toesjtelle (bienao 1000) en versies.

## Versies

D'r zeen meer dan 10 versjillendje versies geboewdj mit ein versjil in lengte (van kort naar lang: -10, -15, -20, -30, -40, -45) en vleegbereik. 

## De gesjiedenis

't Prototype, eine DC-9-10, maakdje de eerste vluch op 25 februari 1965 en kos, aafhankelik van de indeiling van'ne sjteul, aan maximaal 90 passageers plaats beeje. De DC-9-15 waas de eerste versie mit een vergroot vleegbereik. Van'ne DC-9-30, ein versie die plaats kos beeje aan maximaal 120 passageers, waerdje d'r ruum 650 van geboewdj waat euvereinkumptj mit bienao 2/3 van het totaal aantal geboewdje vleegtuuge. Naodet McDonnell en Douglas fuseerdje toet McDonnell Douglas, waerdje d'r nog langer versies geboewdj (MD-80, MD-82, MD-90).

## Technische gegaeves DC-9-10

Lengte 31,82 m. 
 
Breidte 27,25 m. 

Heugte 8,38 m.

Kruutssjnelheid 902 km/u 

Vleegbereik 1050 km.
Vickers Viscount

De **Vickers Viscount** waas ein toesjtel veur de middellange afsjtandj. 't Waas ein veermotorig propellorvleegtuug.

## De gesjiedenis

't Toesjtel vloog voor het eerst in 1953 en waerdje door Vickers-Armstrongs geproduceerdj. 't Zoew ein van'ne meis succesvol naoorlogse ontwerpe zeen. Tiedes 't eerste jaor van'ne Viscount waare d'r al 445 toesjtelle aan'ne loupendje bandj geproduceerdj. Veur de passageers waas 't ein fijn toesjtel omdet 't sjtil waas en d'r weinig trilling waas. Later kwaam d'r ein verbaeterdj model. Eine order veur twee prototypes waerdje geplaatsj in meert 1946. Bienao onmiddellik begos de boew. Oorsjpronkelik zoew 't toesjtel Viceroy waere genumpdj, maar de naam mos nao de verdeiling van India in 1947 waere verangerdj.

## Technische gegaeves Vickers Viscount

Lengte: 26.11 m.

Breidte: 28.56 m.

Heugte: 8.15 m.

Max. sjnelheid: 566 km/u

Vleegbereik: 2790 km.
Sud Aviation Caravelle

De **Sud Aviation Caravelle** is 'n Frans vleegtuug det door Sud Aviation waerdje geboewjd. 't Waas, net wie de Amerikaanse DC-9, de Ingelse BAC-1-11 en de Russische Tu-134 Crusty, mit twee motors oetgerös die aan'ne sjtert waare gemonteerdj. Ouch haaje dees vleegtuuge relatief grote vleugels en ein hoogteroer det baovenaan de sjtert waas gemonteerdj. De Caravelle waas 't eerste sjtraolverkeersvleegtuug det in Frankriek waerdje ontwikkeldj en geboewdj. Ze waerdje ontwikkeldj om plaats te kinne beeje aan zo’n 52 miense, maar dees capaciteit waerdje later vergroot. D'r waerdje versjillendje versies ontwikkeldj zowie de Mk.12 dae 4,24 m. langer waas dan 't prototype en plaats kos beeje aan max. 140 passageers. Naodet in de jaore ’80 't vleegtuug door väöl maatsjappieje mit taegezin oet deens waerdje gehaoldj omdet ze neet meer economisch waare, waerdje ze doorverkoch om vervolges te waere omgeboewdj toet vrach- of VIP-vleegtuug.

## Technische gegaeves

Lengte: 36,23 m.

Breidte: 34,29 m.

Heugte: 9,02 m.

Max. sjnelheid: 825 km/u

Vleegbereik: 4050 km.
Aeroflot

**Aeroflot-Russian Airlines** (Russisch: *Аэрофлот - Российские авиалинии*), ouch waal Russian Airlines genumpdj, is de nationaal en grotste lochvaartmaatsjappiej van Ruslandj. De maatsjappiej waerdje op 9 fibberwarie 1923 opgerich es Dobroljot maar sjlechs ach jaor later waerdje de naam al gewijzigdj in Grazjdanski Vozdoesjny Flot, waat burgerlochvloot beteikendj. In 1932 waerdje de naam opnuuj gewijzigdj, deze keer in Aeroflot. Toen de Sovjet-Unie nog communistisch waas, haaj Aeroflot meer vliegtuigen dan welke anger maatsjappiej ter waereld ouch. In 1991 besjtong de vloot van Aeroflot oet leefs 50.000 vleegtuuge, vriejwaal allemaol van Russische aafkoms (Antonovs, Ilyushins, Mil's en Tupolevs). Taegenwoordig haetj Aeroflot een vriej modern vloot, die oet zowaal Russische es Westerse kiste (A310, A319, A320, A321, B767-300ER) besjtuitj. Aeroflot haetj ouch ein vrachdivisie. Aeroflot Cargo vluugtj mit DC-10-40F's en B737-300F. Ouch kriegtj zie binnekort de besjikking euver twee MD-11F's die veurhaer veur Finnair höbbe gevlaoge.

## Huidige vloot

A319, A320, A321, An-24RV (Aeroflot Nord), B737-300F, B737-500 (Aeroflot Nord), B767-300ER, DC-10-40 (vrach), IL-96, MD-11F, Tu-154
Finnair

**Finnair** begos häör lang carriere es Aero OY det in 1923 waerdje opgerich. In de oorlog haaj 't eine moeilikke tied maar nao de oorlog wis 't bedrief zich sjnel op te boewe toet ein goodloupendje lochvaartmaatsjappiej. In 1953 waerdje de naam verangerdj in Finnair en sins toen haetj de maatsjappiej de naam in 't logo sjuunsgedröktj sjtaon. Begin jaore '90 waerdje 't logo d'rnaeve geïntroduceerdj. In 1961 kwam de Sud Aviation Caravelle in'ne vloot, 't eerste sjtraolvleegtuug van'ne maatsjappiej, in 1970 gevolg door de DC-8. De maatsjappiej richdje in 2001 ein regionaal maatsjappiej op die mit drie ATR-72's ging vleege. Die maatsjappiej vluugtj bienao onger de aaje naam van Finnair, namelik Aero Airlines.

## Huidige vloot

A319, A320, A321, A330-300, A340-300, B757-200W, ERJ-170, ERJ-190, MD-11
I Have a Dream

De beroemdste wäöerd va Martin Luther King sjprook-e óp de trappe van 't Lincoln Memorial óp 28 augustus 1963: 
:*I have a dream that one day this nation will rise up and live out the true meaning of its creed: "We hold these truths to be self-evident: that all men are created equal." I have a dream that one day on the red hills of Georgia the sons of former slaves and the sons of former slave owners will be able to sit down together at a table of brotherhood. I have a dream that one day even the state of Mississippi, a desert state, sweltering with the heat of injustice and oppression, will be transformed into an oasis of freedom and justice. I have a dream that my four children will one day live in a nation where they will not be judged by the color of their skin but by the content of their character. I have a dream today.*
Vertaling Norbiks
:*Ich han d'r dreum dat óp 'ne daag dit laand zal ópsjtoeë en de woeër betekenis van häör credo zal naolaeve: "V'r veende de vólgende woeërhede vanzelfsjpraeëkend: dat alle luuj geliek gesjape zeunt". Ich han 'd'r dreum dat óp 'ne daag, óp de roeëj häövele va Georgia, de zone van väörmalige sjlave en de zone van väörmalige sjlavehaowers in sjtaot zulle zieë same aan te sjuve an 'n taofel va brodersjap. Ich han d'r dreum dat óp 'ne daag zelfs d'r sjtaot Mississippi, 'ne woestijnsjtaot, dae blakert in de hitte van oonrech en oonderdrökking, verenderd zal werre in 'n oase van [[vriehèèd]] en [[rechvaardighèèd|gerechtighèèd]]. Ich han d'r dreum dat mieng veer keender óp 'ne daag zulle laeve in e laand oeë ze  neet beoordeeld zulle werre óp hun hoedskleur, mae nao d'r inhoud van hun karakter. Ich han dae dreum huuj.*
Trèkvaogel

'ne **Trèkvaogel** is 'ne vaogel dae 'n zaomerverblief c.q. broedgebied en 'n weenterverblief haat en daovör twieë kieër per jaor in groeëte groepe en langs vaste vaogelvluchliene in de herfst nao 't zuide en in de lente nao 't noorde vluugt. Väögel die ömmer óp dezelfde plaatsj blieve neumt me sjtaandväögel.

## Trèkväögel
*Kroenekrane
*Storke
*Zjwaerbele of Zjwelbere
*Tjif-tjaf
*Koekoek
BAC One Eleven

De **BAC one-eleven**, ein tweemotorig vleegtuug det väöl weg haetj van'ne F28 Fellowship en'ne DC-9, waerdje ontworpe es vervanger veur de veermotorige Vickers Viscount. Door de geringe aafmaetinge bleek ze hiej helemaol gesjiktj veur te zeen. Door de sjtraolmotors waerdje de vluchdoer beperktj wodoor d'r leger koste ontsjtonge. De one-eleven kreeg grote vleugels die veur väöl lift zorgdje. Om 't toesjtel ouch nog gesjiktj te maake voor nóg sjlechter baane, of zelfs onverharde baane, waerdje 't vleegtuug mit grote lanjingskleppe (flaps) oetgerös. D'r waerdje inkele versies geboewdj, zowie ein verlingdje versie en de 1-11-500 die ein groter spanwiejte haaj. 

## Technische gegaeves

Lengte: 32,61 m.

Breidte: 28,50 m.

Heugte: 7,47 m.

Kruutssjnelheid: 870 km/u

Vleegbereik: 2380 - 3500 km.
Douglas Aircraft Company

De **Douglas Aircraft Company** is door Donald Wills Douglas opgerich op 5 juli 1921. 't Bedrief waas gespecialiseerdj in 't boewe van passageersvleegtuuge maar d'r waerdje ouch inkele militaire vleegtuuge gebouwd. Toet de succesvolle vleegtuuge beheurdje de: DC-2, DC-3, DC-4, DC-8, DC-9, DC-10 en'ne C-47 Skytrain. Douglas boewdje neet väöl vleegtuuge maar de vleegtuuge die waerdje geboewdj waare döks succesvol. Nao de DC-9 ging 't bergaafwaerts mit Douglas Aircraft Company. 'tzelfdje Golj veur de McDonnell Aircraft Company. Dus besjloot men om saame te werke en op 28 april 1967 waerdje d'r ein euvereinkoms geteikendj om te fusere. D'r waerdje es McDonnell Douglas inkele succesvol vleegtuuge geboewdj wo-onger de F-15, F/A-18, MD-11, MD-80 maar ouch mit dit bedrief ging 't sjnel bergaafwaerts. 't Waerdje daorom in 1997 opgenomme in Boeing.
Sjtaandvaogel

'ne **Sjtaandvaogel** is 'ne vaogel dae zaomer en weenter in 't ègeste gebied laeft. Waal dèèt zich daobie 't versjiensel vör dat dis väögel in d'r weenter get kórter óp de wónplaatsje van de luuj aa-kaome väör voor en besjutting taege de kow. Väögel die in d'r herfst oet 't broedgebied voet trèkke neumt me trèkväögel.

## Sjtaandväögel
*Aekster
*Däölke
*Iesvogel
*Roadbeursjke
*Roufveugel
*Meesechtege
*Merel
*Keuninkske
*Liesters
*Raof
*Hoesmusj
*Sjpecht
*Fazaant
*Patries
Winglets

**Winglets** zeent de omhoeggebaoge oetendjes van de vleugels van ein vleegtuug. Dis vleugels zorge veur ein leger lochweersjtand aan 't oetenj van'ne vleugel. 't Vleegbereik numptj hiejdoor toe, zônger groter brandjsjtoftanks te montere. 

Ouch biej Formule 1-wages waere winglets gebroektj om de sjpoilers aerodynamisjer te make.
Formule 3

De **Formule 3** is nao de Formule 1 en'ne GP2 de belangriekste formuleautoklasse.

Qua riejsjtiel is de Formule 3 waal te vergelieke mit de Formule 1, mit 't versjil det de krach en'ne sjnelheid in'ne Formule 1 ein sjtök hoger ligke. In'ne Formule GP2 is biejveurbeeldj ein heel anger riejsjtiel neudig: 't is meer gooi- en sjmietwerk den sjtrak binne de liene rieje.

In taegesjtelling toet de Formule 1 haetj de Formule 3 versjillendje kampioensjappe. De belangriekste is de Formule 3 Euroseries, dit is 't resultaat van 't samenvoege van de Franse en Duitse Formule 3-kampioensjappe. Ach van'ne teen races van dit kampioensjap vinje plaats tiedes evenemente van'ne DTM.

Ein anger belangriek kampioensjap is 't Ingelse Formule 3-kampioenschap, van wo oet ouch al väöl succesvol coureurs kwaame. Daonaeve zeen d'r in Europa nog nasionaal Formule 3-competities in onger meer Italië en Sjpanje. In Duitslandj waerdje, om 't gaat op te vulle det ontsjtong nao 't opgaon van 't Duits Formule 3-kampioensjap in'ne Euroseries, in 2003 de nasionaal Recaro Formel 3 Cup. Boete Europa zeen d'r Formule 3-kampioensjappe in onger andere Japan en Zuud-Amerika.

Naeve de nasionaal kampioensjappe zeen d'r drie grote Formule 3-evenemente: de BP Ultimate Masters of Formula 3 in Zandjvoort, de Grand Prix van Macau en de Korean Superprix in Changwon.

Gedoerendje lange tied waas de jaorlikse Formule 3 race in Monaco - dae tradisioneel waerdje verreeje tiedes 't wiekend van'ne Grote Pries van Monaco Formule 1 - de belangriekste Formule 3-afsjpraok van 't seizoen. Deze wedsjtried waerdje tösse 1997 en 2005 neet verreeje en waas in 2006 ongerdeil van'ne EuroSeries.

## Nederland
In Nederlandj is d'r ein professioneel Formule 3-team, Van Amersfoort Racing oet Hoeze(NL: Huizen). Onger angere Jos Verstappen, Tom Coronel, Christijan Albers, Bas Leinders, Huub Rothengatter, Jaap van Lagen en Ho-Pin Tung höbbe biej Van Amersfoort gereeje. In 2005 waerdje Van Amersfoort Racing kampioen in'ne Formule Renault 2.0 mit Renger van der Zande en derde met Récardo Bruins. In 2006 reej Van Amersfoort Racing mit Récardo Bruins en Carlo van Dam in 't Duits kampioensjap.

## Kiek ouch biej

*Lies van Duitse Formule 3 kampioene
*British F3
*Sjpaans Formule 3 kampioensjap
*Euro F3000
*Formule 3 Euroseries
*Australiesj Formule 3-kampioensjap
*All-Japan F3

## Externe links

*F3 Euroseries
*Asian F3
*British F3
*ATS Formel 3
*Finnish F3
*All-Japan F3
*Australian F3
*Italian F3 
*Chilean F3
Sjnavelwalvèsje

De **Sjnavelwalvèsje** (Letien: *Ziphidae*) zeunt, nao de dolfiene, d'r groeëtste groep taandwalvèsjechtege.
Formule 2

De **Formule 2** waas ein raceklasse die haetj besjtange van kort nao de Tweede Waereldoorlog toet 1985.

De Formule 2 auto's waare kleiner, lichter en goojedkouper dan die in'ne Formule 1. De auto's moogdje nao keuze eine 2-liter motor zônger turbo of eine 500cc mit turbo gebroeke (1947 – 1957).

In 1985 waerdje de opzet en'ne naam van dees klasse gewijzigdj. Toen kos se allein nog maar mit auto's rieje uitgerös mit eine 3000cc Cosworth-motor. De klasse waerdje hernumptj toet Formule 3000. In 2005 waerdje dees klasse omgezatj in'ne GP2.

## Variante

* De Formule Nippon sjtuitj ouch bekindj ss de Japanse Formule 2.
* Australische Formule 2
* Mexicaanse Formule 2
* De Ingelse Formule 3000 waas ouch bekindj es de Ingelse Formule 2.
Formule 3000

De **Formule 3000** waas ein raceklasse die haetj besjtange van 1985 toet 2004.

De Formule 3000 waerdje in 1985 in Silverstone opgerich door de FIA. De Formule 3000 verving de te duur bevonje Formule 2 en golj es opsjtap nao de Formule 1. De naam Formule 3000 refereertj aan'ne motorinhoud van 3000 cc. In'ne periode 1985-1995 moogdje teams häör uitrösting van versjillendje leeveranseers betrekke, vanaaf 1996 waerdje d'r in identieke auto's geracet. Lola, Zytek en Avon waerdje door de FIA es leeveranseers van respectievelik chassis, motors en benj aangeweze. De motor van eine Formule 3000 racewage haaj zowie gezag eine inhoud van 3000 cc, ach cilinders en genereerdje 500 pk. 't toeretal waas begrensdj op 9000 toere. Formule 3000-coureurs waare meistal aafkomstig oet de kartcompetitie en ambieerden eine doorsjtroum nao de Formule 1.

De sjtartplaats in eine Formule 3000 race waerdje bepaald door ein kwalificatiesessie. De coureur mit de sjnelste rundjetied sjtardje vanaaf de eerste plaats, de zogenumpdje pole position. Eine coureur dae tiedes de kwalificatiesessie eine tied van meer dan 107% van'ne coureur op pole position neerzat, kwalificeerdje zich neet veur de hoofdrace. Gezeen 't identieke materiaal, waare de versjille in'ne kwalificatie minimaal. Meer es in'ne Formule 1, wo ein cruciaal rol veur 't matriaal is weggelag, sjpeelde in'ne Formule 3000 de kwaliteite van'ne coureur ein rol. In eine Formule 3000 race sjtardje maximaal 26 wages vanoet sjtilsjtandj, dit naodet ze ein warming-up runj höbbe gereeje. De zes coureurs die in eine race 't hoogste eindigdje kreege respectievelijk 10, 6, 4, 3, 2 en 1 puntj(e). Daegene dae nao ein seizoen van teen of twelf races 't hoogste puntjeaantal haaj verzameldj, moogdje zich waereldkampioen numme.

In 2004 waerdje de Formule 3000 opgevolgdj door de GP2. Naeve de Formule 3000 besjtuitj d'r nog waal de Euro F3000, wo geracet weurdj mit aaj Formule 3000 wages.

## Coureurs
Coureurs die succesvol waare in'ne Formule 3000 zeen onger angere Vitantonio Liuzzi, Robert Doornbos, Sébastien Bourdais, Justin Wilson, Nick Heidfeld, Juan Pablo Montoya, Olivier Panis, Luca Badoer, Jean Alesi, Tomas Enge en Bruno Junqueira
Zonnewage

Eine **zonnewage** is ein voertuug det zonne-energie es krachbron gebroektj. Op dit moment zeen dees voertuuge nog gein volwaardige vervangmiddele voor de huidige auto's, maar d'r waere waal races georganiseerdj om 't ongerzeuk nao ein dergelikke aandrieving te sjtimulere. Voorbeeldje van dees races zeen World Solar Challenge en American Solar Challenge. 

Biej 't ontwerp van eine zonnewage weurdj d'r nao versjillendje aspecte van 't voertuug gekeke. Om te beginne mot 't gewich zo leeg meugelik gehaaje waere. Zo weurdj de weinige krach die 't voertuug oet de zonnesjtraole haoltj optimaal benutj. Ouch zorge ze d'r altied veur det d'r zoväöl meugelik oppervlakte van'ne auto bezatj is mit zonnecelle om 't rendement te verheuge. Ouch weurdj d'r väöl aandach bestaejdj aan'ne aerodynamica van'ne zonnewagen, aangezeen deze zo weinig meugelik weersjtand mot ongervinje van'ne loch. Omdet zonnecelle ein vriej leeg elektrische krach levere, mot men al dees maotregele treffe om dees beperking te compensere.

## Veurbeeldje van zonnewages
*Nuna 1, Nuna 2, Nuna 3 en Nuna 4, de zonnewage van'ne TU Delft
*Solutra en'ne Twente One, de zonnewage van'ne Universiteit Twente
*Umicar en'ne Umicar Infinity, de zonnewage van 't Umicore Solar Team van Groep T
De facto

**De facto** is het Latijn veur 'in feite'. 't Weurt regelmatig gebroek es taegestelling van 'de jure'. In dat geval geit 'de jure' euver de officieel situatie, terwiel 'de facto' geit euver wie get in werkelijkheid is.
De jure

**De jure** is Latijn veur get wat wèttelijk zou motte gebeure. Ut weurt dèk gebroek in taegestèlling mit 'de facto'. In dat geval geit 'de jure' euver de officieel situatie, terwiel 'de facto' geit euver wie get in werkelijkheid is.
Poep

**Poep** kint zin:
* 'n Poep (sjpeelgood), 'ne plastike of sjtóffe naomaakmiensj veur mit te sjpele
* 'ne Sjeet of vots, gaze die oet de derm waeëre gepaeësj. 
* Sjtrónt, stroont of kak, ontlasting, oetwerpsele of feces.
* 'n wiefkesvoeëgel
* 't achterwaerk, de vót of de koont (Belsj Limburg)

Zuug ouch **[[póp]]**.
Pygmalion

**Pygmalion** is e toneelsjtuk in vief bedrieve van d'r Iers-Britse sjriever George Bernard Shaw. Shaw sjreef 't sjtuk in 1913 en 't góng óp 16 oktober van dat jaor in 'n dör Shaw verzörgde Duutsje versie in première in 't Hofburg Theater in Wene. De örsjte ópveuring in Ingeland vón plaatsj óp 11 april 1914 in His Majesty’s Theatre. D'r titel van 't sjtuk verwiest nao de mythische Griekse figuur Pygmalion.
## Verhaol

't Verhaol drieëjt öm professor Henry Higgins, 'ne deskundige óp 't gebied van d'r fonetiek (gebaseerd op de befaamde foneticus Daniel Jones) en speech-sjriever en 't Cockney sjpraekend blomeverkeupsterke Eliza Doolittle. Higgins gèèt 'n weddensjap aan mèt ziene vreund kolonel Pickering dat 't 'm zal gelökke öm Eliza in kórte tied neet allèng perfect Ingelsj te lieëre mae häör ooch de gangbare etiquette in de hoeëger kring ège te make. E sjlaagt oeteindelek in ziene ópzat, mae tiedens 't proces is Eliza e-zoe geëmancipeerd gerakt, dat ze aa-gèft neet langer aafhankelek te zieë van Higgins en häöre ège waeg te kènne goeë.

## Filmversie
't Sjtuk waor 'n groeët succes. Shaw paasde 't sjtök èges aan vör de filmversie in 1938. Dis versie haat 'ne get aandere aafloop wie 't sjtök: in d'r film keumt 't an 't èng töt 'n versjtaandhouding tösje de hoofdpersone, professor Higgins en Eliza Doolittle, terwiel dat in 't toneelsjtuk neet gebäört. 
## Inspiratie vör aander waerk
*Op basis van 't filmverhaol ontstong d'r musical My Fair Lady, dae in 1956 óp Broadway in première góng. In 1960 vólgde de Nederlandse première. In 1964 versjaen de zieër succesvolle filmversie mèt Rex Harrison en Audrey Hepburn in de hoofdrolle.
*Willy Russell sjreef de comedie Educating Rita in 1980 en paasde ooch èges 't sjtuk aan vör de filmversie va 1983.
## Externe links
*[De tekst van Pygmalion in [Project Gutenberg]]
Arianisme

't **Arianisme** waor 'n sjtreuming binne 't christendom die waoërd geneumd nao d'r sjtichter Arius (256-336), presbyter van Alexandrië.

In 't arianisme wert 't dogma van de drie-èènhèèd neet geaccepteerd. Zoewaal Jezus wie d'r Hèllige Gèès werre gezieë es sjeppinge van God d'r Vader, die oondergesjikt zeunt. Jezus is hiebie allèng oondergesjikt an God, terwiel d'r Hèllige Gees oondergesjikt is an zoewaal Jezus wie God. 

Wulfila versjpreide 't arianisme oonder o.m. de West-Gote en de Bourgondiërs; Sintervaos waore 'n felle taegesjtender van dis sjtroming binne 't Christendom.
Pygmalion (beeldhouwer)

**Pygmalion** waor in de Griekse mythologie 'ne preens oet Cyprus mèt 'n passie vör de beeldhouwkeuns.

## Mythe

Pygmalion how zie gaans laeve niks aandersj es de zung va vroluuj kènne zieë en daovör woolt-e ooch neet trówwe. E bleef lever vriegezel, ömringt dör zien ège keuns. Daag en nach wèrkde-e an 'n ivore beeld va Galatea. E goof 't beeld de perfecte sjönhèèd en oeteindelek verleefde-e zich. E sjoonk 't beeld allerlèj cadeaus, zoewie juwele, en haoëpde dat 't beeld töt laeve zów kaome, mae 't bleef van ivoor.

Óp 'ne daag waoërt 't feest er ieëre van Aphrodite geveerd. Aoëveraal waoërt wierook gebraand en waoërte rundere geófferd. Pygmalion bleef nog e tiedsje bie 't altaar sjtoeë nao de óffers en e sjprook 'ne sjtille weunsj oet: "Goden, es d'r alles gaeëve kènt, gef mich dan 'n vrów." E how d'r mood neet öm "die van ivoor" te zègke en in de plaatsj zag-e "die liekt op mieng ivore vrów". Aphrodite, zelf aanwezig, begraeëp z'ne weunsj: driejmaol sjaoët 'n vlam hoeëg óp, es teke van genade.

Wie e hèem kieëm sjpoojde-e zich nao zie geleefd beeld en puuënde häör op d'r moond. Es wie dör e woonder waoërt 't ivoor wèèk, de kow sjmoolt voet. Daonao daankde Pygmalion Aphrodite doezendmaol. Nao hön trów vulde d'r mond naoëgemaol häöre sikkel töt 'n sjief en doe waoërt Pafos gebaore.

Óp 'ne aandere daag huurde Pygmalion van de verbórge sjatte van Acerbas en leet dem vermoorde, in d'r haoëp dat e dör zie zeuster 't bezit d'r van zów kriege.

## Idee en waerk

De mythe van Pygmalion leidde in de middelieëwe töt de gedachte dat perfecte vrówwelekhèèd allèng kan besjtoeë dör manneleke sjeppingskrach.

* Pygmalion is ooch d'r titel van e óp dit idee gebaseerd toneelsjtuk van George Bernard Shaw. 
* D'r musical My Fair Lady
* D'r film Educating Rita
* In De nacht van de pauw, 'n toneelsjtuk van W.J. Otten, vertolkt 'n vrówwebeeld ooch dit idee.
* 'ne Twist óp 't laeëvendig waeëre van 'n beeldhouwwerk vindt me truuk in Pinokkio.
Wermte

In'ne natuurkunde is **wermte** ein vorm van energie wovan de hoeväölheid weurdj oetgedröktj in'ne eenheid Joule (J).
Wermte is gedefinieerd es de energie die es gevolg van ein *temperatuursversjil* door ein diathermane (wermtegeleidendje) wandj sjtruimptj.
D'r kan dus neet gesjpraoke waere euver 'de wermte' van eine hoeväölheid sjtof
(ein begrip det dao väöl op liektj, is inwendige energie).

Wanneer wermte weurtj toegevoegdj aan ein veurwerp komme de atomaire deilkes daovan in bewaeging. Dees bewaeginge zeen *willekeurig* van richting. Dit sjtuitj in taegesjtelling toet waat d'r gebeurtj es d'r kinetische energie aan 't veurwerp (eine auto biejveurbeeldj) weurdj toegevoeg. Ouch dan komme de deilkes in bewaeging maar deze keer allemaol dezelfdje kantj op. Biej 't aafremme door de vrieving geit dees gerichdje bewaeging euver in de ongerichdje vorm: wermte in'ne remme. 

Wermte weurdj waal gezeen es ein leegwaardige vorm van energie, 
omdet allerlei anger vorme van energie gemekkelik (det wiltj zegke mit ein hoog rendement) in wermte zeen om te zitte,
terwiel 't omgekeerdje neet zo gemekkelik geit.

D'r is ein verbandj tösse wermte en temperatuur: 't toeveure van wermte aan ein hoeväölheid sjtof haetj, tenziej d'r eine faseeuvergangk optreujdj, ein verheuging van'ne temperatuur toet gevolg. 
De hoeväöelheid wermte die neudig is om eine kilo van ein bepaoldje sjtof ein graad Celsius (°C) of ein Kelvin (K) in temperatuur te doon stijge is (onger meer) aafhankelik van'ne sjtof en sjtuitj bekindj es de saortelikke wermte.

De relasie tösse de verangering van'ne wermteinhoud van ein veurwerp, de temperatuursverangering en'ne wermtecapaciteit weurdj gegaeve door de volgendje formule:
:\delta Q = C_V \; \Delta T \!
Hiej in is \delta Q de verangering van wermte-inhaad (energieverangering) in J, \Delta T de temperatuursverangering (K) en C_v de wermtecapaciteit in J/K.

Biej ein mingsel van versjillendje fases van dezelfdje sjtof, biejveurbeeldj kaokendj water of sjmultendj ies, veroorzaaktj 't toeveure van extra wermte allein ein verschuuving van'ne verhaajinge tösse de twee fases: biej 't kaoke van water weurdj water in waterdamp omgezatj, terwiel de temperatuur constant blieftj.

## Kiek ouch
* Thermodynamica
* Verbranjing
* Wermtepomp

Dit artikel is vertaaldj vanoet de Nederlandse versie van Wikipedia.
Joule

De **joule** (symbool **J**) is in 't SI de eenheid van energie. De joule is vernumpdj nao James Prescott Joule.

:1 joule = 1 N·m = 1 kg·m2·s-2 = 1 W·s

1 calorie kumptj euverein mit 4,1868 joule. 1 joule kumptj euverein mit 0,2388 calorie.

Elektrische energie weurdj meistal gemaete in kilowattoer (kW·h). 1 kW·h is 3.600.000 J of 3,6 MJ.

Joule weurdj meistal oetgesjpraoke es *dzjoel*, *zjoel* of gewoon *zjoule*.

## Veurbeeldje
*De energie om eine kleine appel (102 g) eine maeter op te höffe op aarde is 1 joule mit zjwaortekrach g=9.804 Nm2 kg-2

## kilojoule
**kJ** is 't symbool veur **kilojoule**, ofwaal doezendj joule.

De energie van laevesmiddele (voedingswaerde) weurdj uitgedröktj in kilojoule of, es erfenis oet 't verleeje, in calorieën (1 joule=0,2388459 calorie).

Eine volwasse persoon haetj per daag ongeveer 8000-12.000 kilojoule aan energie oet voeding neudig. Opname van 20.000 kilojoule die 't lichaam neet kan gebroeke resulteertj in ein gewichstoename van ongeveer eine kilo.

## Megajoule
**MJ** is 't symbool veur **megajoule**, ein energie-eenheid van 1.000.000 joule. 't Weurdj biejveurbeeldj gebroektj om de energiewaerde van kerosine, gaasof kaole aan te gaeve.
Elektrische sjtroum

**Elektrische sjtroum** is 't verplaatse van lajingdragers (elektrone of gate of ione) door eine geleider of eine halfgeleider onger invloed van ein potentiaalversjil.

Tradisioneel weurdj elektrische sjtroum oetgedröktj es de verplaatsing van'ne positieve lajing. Noe 't bekindj is det elektrische sjtroum doorgaons weurdj veroorzaaktj door elektrone die zich in taegegesjteldje richting verplaatse, haetj men 't elektron per definitie ein negatieve lajing toegekindj. De aaj definitie van sjtroumrichting blieftj daorom van krach.

Elektrische sjtroum weurtj meistel weergegaeve mit de letter **I** (van intensiteit) en kan waere besjreve es verplaatsing van elektrische lajing per tiedseenheid.

:I = {Q \over t}
: mit dao in:
: ***I*** elektrische sjtroum in ampère (A)
: ***Q*** elektrische lajing in coulomb (C)
: ***t*** tied in seconde (s)

De sjterkdje van elektrische sjtroum weurtj gemaete in ampère (symbool: A), en weurtj informeel ouch waal *ampèrage* genumpdj nao analogie van *voltage* veur de elektrische sjpanning.

Eine elektrische sjtroum ongervindj weersjtandj. Dit is neet 't geval in supergeleiders wo gein sjpanning beneudigdj is of ontsjtuitj.

In de volksmondj weurtj döks euver sjtroum gesjpraoke wo sjpanning weurtj bedoeldj, mit name in oetdrökkinge es: "*d'r sjtuitj sjtroum op*". 't waord is ouch eine metafoor veur de elektriciteitsveurziening.

## Maete van sjtroum
Veur 't maete van sjtroum deentj eine ampèremeter. Deze weurtj in serie mit 't te maete circuit gesjakeldj. Om 't te maete circuit neet teväöl te beïnvloede, mot 't instrument zo weinig meugelik sjpanningsverlees veroorzake.

Ein anger methode van sjtroummaeting gebeurtj mit ein zgn. sjtroumtang of ampèretang. Dit is ein maetinstrument veur wisselsjtroum, oetgeveurdj es ein tang die om eine sjtroumveurendje geleider weurtj geklemdj. In de tang weurdj door 't rondjom de geleider ontsjtange magnetisch veld eine sjtroum geïnduceerdj dae ein maot is veur de sjtroum dae door de omklemdje geleider vloeitj. In feite is ein ampèretang eine transformator in ein sjpeciaal vorm, wobiej de te omklemme geleider de primaire en de tang de secundaire wikkeling vormptj.

## Kiek ouch
* Gelieksjtroum
* Wisselsjtroum
* Wet van Ohm
* Wet van Joule
Ampère

In de natuurkunde is de **ampère** (mit 't symbool **A**) ein eenheid van elektrische sjtroum.
Elektrische sjtroum is ein van'ne zeve grondjeenhede van 't SI.

De ampère weurtj gebroektj om de greutte van eine elektrische sjtroum aan te gaeve. De ampère is genumpdj nao André-Marie Ampère, eine van'ne hoofontdekkers van 't elektromagnetisme.

## Definitie
De ampère weurtj sins 1946 es volgtj gedefinieerdj:

:*Eine ampère is de constante elektrische sjtroum, dae, wanneer deze luptj door twee [[evenwiejig|parallelle]] [[geleider]]s van oneindige lengte en mit eine verwaarloosbare diameter, op 1 maeter van ein geplaatsj in [[vacuüm]], ein [[Lorentzkrach|lorentzkrach]] tösse dees geleiders produceertj van 2 &times; 10<sup>-7</sup> [[Newton (eenheid)|newton]] per [[maeter]] lengte.*

Ajer definities van de ampère beröste op 't bepale van'ne hoeväölheid neergesjlage zilver biej de elektrolyse van zilvernitraat es dao gedoerendje eine bepaoldje tied eine sjtroum van 1 ampère door weurtj geleidj.

De eenheid van elektrische lajing, de coulomb, is gedefinieerd op basis van'ne ampère: 1 coulomb is de hoeveelheid lajing die overeinkumptj mit eine sjtroum van 1 ampère gedoerendje 1 seconde. Dit kumptj euverein mit de volgendje formule: C = A×Δt.

## Kiek ouch
*Wet van Ohm
*Wet van Ampère
*wet van Faraday
*elektrische sjtroum
*geleidbaarheid
*weersjtandj
Natuurkundige

Eine **natuurkundige** (ouch waal **fysicus**) is eine weitensjapper dae de natuurkunde beoefentj. De term **natuur** haetj in dit verbandj betrekking op'pe *neet-laevendje* natuur. De sjtudie van'ne laevende natuur beheurtj toet 't werkgebied van'ne biologie.

## Algemein
De modern natuurkundige kintj men ongerverdeile in'ne volgendje deilsecties:
*de theoretische natuurkunde of *theoretische fysica* is eine tak van'ne natuurkunde dae zich bezigheldj mit 't vorme van nuuj natuurkundige theorieje. Daomit onderscheijdj deze tak zich van'ne volgendje twee. 
*de experimentele natuurkunde veurtj experimente oet. 't Doel kan daobiej zeen om besjtaondje theorieje te verifiëren of weerlegke, maar döks deentj juus 't experiment es basis veur de theorie.
*de technische natuurkunde pastj de bekindje natuurkundige wette toe in apparate, masjiener, vleegtuuge, nuuj materiale, medische techniek, energiecentrales enz.

## Extern link
*Meer natuurkundige

## Bronne
Dit artikel sjtuitj ouch in 't Hollands op Wikipedia
Coulomb (einheid)

De **coulomb** is de eenheid van elektrische lajing. De eenheid is genumpdj nao Charles-Augustin de Coulomb. De aafkorting is de hoofletter C. Ziej is gedefinieerd in terme van ampère en seconden: 1 C is geliek aan 1 As (ampère-seconde), de hoeväölheid lajing die verveurdj weurdj door eine elektrische sjtroum van 1 ampère gedoerendje 1 seconde. 

Eine coulomb is ouch 't product van sjpanning (in volt) en capaciteit (in farad).

1 coulomb is geliek aan'ne elektrische lajing in 6.241506×1018 protonen; ein proton haetj ein lajing van ongeveer 1,6022×10-19 coulomb, det is de elementaire lajing. (Meistal sjpriktj men neet van'ne lajing van ein proton, maar van ein elektron; det is 't taegegesjtelde daovan.) 

Ein lajing van 1 coulomb is ein heel grote lajing. Es, in theorie, twee puntjladjngen van +1 C en -1 C op eine ongerlinge aafsjtandj van eine maeter waere geplaatsjtj, dan trekke ze mekaar aan mit ein krach van ongeveer 9 miljard Newton. Zoew se eine condensator van 1000 µF wille oplaje toet 1 C, den is daoveur ein sjpanning van 1000 V neudig. De meiste condensators mit zo'n capaciteit zeen dao neet taege besjtandj. In'ne praktijk weurtj daorom sjteeds gewerktj mit mC en µC. 

Biej accu's weurtj de capaciteit (d.i. de maximaal lajing - neet te verwarre mit de capaciteit van eine condesator) opgegaeve in ampère-uur (Ah) of milliampère-uur (mAh); 1 Ah is geliek aan 3600 coulomb. Biej einmaolige batterieje zoew dit ouch kinne, maar dao weurtj zelde ein capaciteit vermeldj. De accu van eine auto haetj ein capaciteit van ongeveer 40 Ah. Det liektj heel väöl, maar die lajing is neet es zodanig in'ne accu opgesjlaage. In eine accu vindj ein chemisch proces plaats wo in de lajing weurtj omgezatj.

:\!Q = I*t

waarin geldt:

*Q is de lajing in C
*I is de sjtroumsjterkte in A
*t is de tied in s

## Kiek ouch

Wet van Coulomb

## Bronne

Dit artikel is vertaaldj in 't Oeals vanoet de Hollandse Wikipedia
Volt (einheid)

De **volt** (symbool van'ne *eenheid* volt is **V**) is de SI-eenheid veur elektrisch potentiaal. 

Biej ein elektrische bron sjpriktj men van elektrische sjpanning  of kortwaeg **sjpanning** es men 't potentiaalversjil tösse de twee pole bedoeltj. Ein anger, incorrecte maar väöl gebroekdje benaming veur 't potentiaalversjil is *voltage*.

De volt is gedefinieerd es 't potentiaalversjil euver eine geleider es eine stroum van 1 ampère dao in ein vermoge van 1 watt in wermte omzitj.

Oetgedröktj in SI-eenhede is det:

: 1 \ V = 1 \ W/A  = 1 \ kg \ m^{2} s^{-3} A^{-1} = 1 \frac{kg m^{2}}{s^{3}A}

De eenheid is genumpdj nao de Italiaanse natuurkundige Alessandro Volta. Deze vonj in 1800 de eerste chemische batteriej, de zuul van Volta, oet.

## Kiek ouch
* Ohm
* Wet van Ohm
Wet van Ohm

De **wet van Ohm** is ein empirische natuurkundige wet, genumpdj nao de Duutsje natuurkundige Georg Ohm, dae ein relatie ligk tösse sjpanning, weersjtand en sjtroumsjterkte. 

De wet van Ohm geitj es volgtj: 
:*De sjtroumsjterkte door eine geleider is [[rech aeveredig]] mit 't sjpanningsversjil tösse de oeteindje.*
't Quotiënt van sjpanning en sjtroumsjterkte is dus ein constante. Dees constante weurtj de weersjtandj van'ne geleider genumpdj.

In symbolische notatie: 

:U=I \cdot R,

wo in U de sjpanning of 't potentiaalversjil, I de sjtroumsjterkte en R de weersjtandj is. Weurdj U oetgedröktj in V (volt) en I in A (ampère), dan is R in &Omega; (ohm) uitgedröktj.

De wet van Ohm definieert in feite de materiaaleigensjap elektrisch geleidingsvermoge. De wet geldj veur väöl materiale die geleiders waere genumpdj. Es zodanig is de wet van Ohm ouch angers te formulere:

:J=\sigma \cdot E,

mit J de elektrische sjtroumdichtheid in A/m2 (ampère per veerkantje maeter), &sigma; 't elektrisch geleidingsvermoge in &Omega;-1m-1 (siemens per maeter) en E de elektrische veldjsjterkte in V/m (volt per maeter)

## Ohms en neet-ohms
Neet alle geleiders voldoon aan'ne wet van Ohm. Biej ein diode of transistor, maar ouch biej ein gaasontlajing (biej hoog sjpanning) is de sjtroomsjterkte van anger factore aafhankelik. Dergelikke neet-ohmse geleiders höbbe waal eine weersjtandj (R = U/I) maar dae is aafhankelik van de sjtroumsjterkte.

De weersjtandj van eine geleider is aafhankelik van'ne temperatuur, in'ne meiste materiale numptj de weersjtandj toe ('t elektrisch geleidingsvermoge numptj aaf) biej toenummendje temperatuur. Omdet eine elektrische sjtroum wermte opwektj is eine dunne geleider (b.v. eine gloeidraod) neet ohms tenziej de temperatuur voldoende constant weurtj gehaje (det is 't geval biej eine keramiesje weersjtandj).

Isolators en halfgeleiders verteune op zich ohms gedraag maar de contacte mit dees materiale doon det neet altied. Zo is 't contacvlak tösse ein p-type en ein n-type halfgeleider neet ohms, maar haetj 't geliekrichtendje eigensjappe. 't leutj sjtroum maar in ein richting door.

In 't geval van supergeleiders is d'r althans veur sjtroume van beperkdje greutte geine weersjtandj. Hiej is dus de weersjtandj nul.

## Oorzaken
Ohms gedraag ontsjtuitj in feite door vrieving, d.w.z. door boetsinge van'ne lajingsdragers mit ofwaal anger lajingsdragers, ofwaal fononen (reustertrillinge) ofwaal onzuuverheeje in 't geleidendj materiaal. 't Elektrische veldj det de sjtroum op gang bringtj, oefentj ein krach oet die de lajingsdragers *versjneltj*. Dees versjnelling weurtj in toenummendje maote taegegewerktj door de vrieving, net zolang tot er een evenwicht ontstaat. Het resultaat is een constante stroom.

## Bron

Dit artikel is in 't Oeals vertaaldj vanoet de Hollandse Wikipedia
Georg Simon Ohm

**Georg Simon Ohm** (Erlangen, 16 meert 1787 – München, 6 juli 1854) waas eine Duitse natuurkundige. 

Hae waerdje gebaore in Erlangen wo hae ouch zien opleijing volgdje. Georg Ohm is bekindj gewaore door de nao hem genumpdje *[[Wet van Ohm]] [[Ohm (eenheid)|Ohm]] * wo in de relasie tösse elektrische sjpanning, elektrische sjtroum en weersjtandj weurtj uitgedröktj.

In 1841 kreeg hae de Copley Medal.

## Bronne
Dit artikel is in 't Oeals vertaaldj oet de Hollandse Wikipedia
Ohm (einheid)

De **ohm** (symbool: **Ω**, de Griekse hoofletter omega) is de afgeleide SI-eenheid veur elektrische weersjtandj. De ohm is genumpdj nao Georg Simon Ohm, eine Duitse natuurkundige.

Oetgedröktj in SI-eenhede: 1 \Omega = 1 kg m2 A-2 s-3. De inverse is siemens.

Wanneer ein elektrische sjpanning van 1 volt aangelagdj weurtj euver ein geleidendj veurwerp (eine draod biejveurbeeldj) en d'r ontsjtuitj dao in eine sjtroum van 1 ampère, dan haetj det veurwerp eine weersjtandj van 1 \Omega.

weerstand = spanning/stroomsterkte

R = U/I

## Kieke ouch
*Wet van Ohm 
*Wette van Kirchhoff

## Bron

Dit artikel is vertaaldj nao 't Oeals vanoet de Hollandse Wikipedia.