open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
15 mei

**Heiligedaag van [[Dymphna van Geel]]**

## Gebeurtenisse
* 1252 - Paus Innocentius IV brink de pauselijke bul *ad extirpanda* oet, woa-in 't martele van kettersj weurt toegesjtange. 
* 1501 - In Venetië drök Ottaviano Petrucci 't ièrsjte muziekbook.
* 1618 - Johannes Kepler óntdèk de derde nao häöm geneumde wèt euver de bewaeginge van de planete.
* 1648 - Vrae van Münster.
* 1756 - Begin van de Zevejaorige Oorlog.
* 1905 - Sjtiechting van Las Vegas.
* 1928 – In Australië wirt de Flying Docter Service opgerich.
* 1932 - Bie 'n poging tot sjaotsgreep weurt de Japanse premier Inukai Tsuyoshi vermaord.
* 1940 - Twiède Waereldoorlog: De Nederlandse sjtriedkrachte gaeve zich euver, mèt oetzunjering van die in Zeëlandj.
* 1940 - De CPN besjloet óm zich tot óngergróndjse verzètsorganisatie óm te vorme, de eësjte verzètsorganisatie in Nederlandj.
* 1943 - De Comintern weurt opgeheve.
* 1955 - Oasteriek herkriet zien soevereiniteit nao de bezètting door nazi-Duutsjland (vanaaf 1938) en de geallieerde (vanaaf 1945).
* 2012 - De centrumlinkse François Hollande weurt de nuie president vaan Fraankriek en nump 't euver vaan de centrumrechse Nicolas Sarkozy

## Gebore
* 1848 - Carl Wernicke, Duutsje psychiater
* 1859 - Pierre Curie, Franse natuurkundige
* 1862 - Arthur Schnitzler, Oasteriekse sjriever
* 1919 - Dame Mary Eugenia Charles, premier van Dominica
* 1937 - Madeleine Albright, Amerikaanse politica
* 1970 - Frank en Ronald de Boer, Nederlandse vootballersj

## Gesjtorve
* 884 - Paus Marinus I
* 1036 - Go-Ichijo, 68e keizer van Japan
* 1470 - Sjarel VIII van Zjwede
* 1634 - Hendrick Avercamp, Nederlandse sjilder
* 1886 - Emily Dickinson, Amerikaanse diechteres
* 1935 - Kasimir Malewitsj, Oekraïense sjilder 
* 2003 - Rik van Steenbergen, Belzje fietsrenner
Maltees

't **Maltees** (Maltees: **Malti**) ies (neve 't Ingelsj) de officieel taal van Malta. 't Ies 'n Semitische taal, en in taalkundeg opziech 'n Arabisch dialek. Doordat Malta in de loup der tieje door versjillende leng euverheers ies, haet de taal väöl liènweurd oet ónder andere 't Italiaans en 't Ingelsj. De invlood van 't Italiaans geit zoa wied dat ouch de grammair dedoor geaffecteerd ies.

De taal weurt tegewoordig door óngevaer 330.000 luuj gesjproke. Saer 1 mei 2004 ies 't Maltees 'n officieel taal van de EU. 

't Maltees ies de enige Semitische taal die in 't Latiens alfabet gesjreve weurt. De ISO 639-taalcode ies `mt` of `mlt`.

## Externe link
14 mei

**Heiligedaag van [[Bonifatius van Tarsus]]**, 4e daag van de iesheilige (11 t/m 14 mei)
**[[Nationale fièsdaag]] in [[Paraguay]]**
**Nationale fièsdaag in [[Israël]]** 

## Gebeurtenisse
* 964 - Paus Johannes XII weurt vermaord door de man van 'n geleefde.
* 1643 - Lowie XIV weurt op 4-jaorige laeftied keuning van Frankriek.
* 1796 - Ièrsjte vaccinaties tege pokke door Edward Jenner.
* 1811 - Paraguay weurt ónaafhenkelik van Sjpanje.
* 1940 - Twiède Waereldoorlog: bombardement van Rotterdam door de Duutsje Luftwaffe.
* 1940 - Euvergaaf van Nederland aan Nazi-Duutsjland.
* 1948 - Israël weurt 'n ónaafhenkelik sjtaot.
* 1963 - Koeweit weurt lid van de Vereinigde Naties.

## Gebore
* 1265 - Dante Alighieri, Italiaanse diechter
* 1553 - Marguerite de Valois, keuningin van Frankriek
* 1710 - Adolf Frederik, keuning van Zjwede
* 1727 - Thomas Gainsborough, Britse sjilder
* 1944 - George Lucas, 'ne Californische rezjiseur
* 1971 - Sofia Coppola, Amerikaanse regisseuse
* 1980 - Eugène Martineau, Nederlands Limbörgse atleet
* 1984 - Mark Zuckerberg, Amerikaansen oondernummer

## Gesjtorve
* 649 - Paus Theodorus I
* 964 - Paus Johannes XII
* 1610 - Hendrik IV, keuning van Frankriek
* 1643 - Lowie XIII, keuning van Frankriek
* 1899 - Israël Kiek, Nederlandse fotograaf
* 1988 - Willem Drees, Nederlandse minister-president 
* 1998 - Frank Sinatra, Amerikaanse zenger en acteur
* 2018 - Tom Wolfe, Amerikaanse sjriever (88)
Marokko

**Marokko** is e land in 't uterste noordweste vaan Afrika. 't Grens aon Algerije, de Westeleke Sahara (wat 't claimp en bezat hèlt) en aon de Spaonse exclaves Ceuta en Melilla. Rekent me de Westeleke Sahara mèt, daan grens 't land ouch aon Mauritanië. Hoofstad is Rabat, twie groete stei zien Casablanca en Marrakech. De Marokkaanse cultuur vermingk Arabische en Berberse eleminte.

## Bestuurleke indeiling
Marokko is verdeild in 37 provincies en 2 stadsstaote (*wilayāt*).

## Referenties
Bangladesh

**Bangladesh** (**গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ**, *Gana Prajatantri Bangladesh*) is e land in Zuidoos-Azië aon d'n Indischen Oceaan; wijer bekans gans begrens door India en veur de res door Burma. Hoofstad is Dacca (offesjeel *Dhaka*), ander stei zien Chittagong en Khulna. 't Land is hendeg waterriek en hiel vruchbaar, meh euverbevolk en erm.

## Bestuurleke indeiling
Bangladesj is in zès districte opgedeild, die allemaol nao hun hoofstad geneump zien.

* Barisal
* Chittagong
* Dacca
* Khulna
* Rajshahi
* Sylhet

## Taole en cultuur
Bengaals is de offesjeel taol, aanders es in India en Pakistan, boe ouch, jao veural, Ingels offesjeel is.

De Vedische cultuur heet in Bangladesj mer wieneg spore achtergelaote, umtot 't neet hindoeïstisch meh islamitisch is.

## Historie
Bangladesj, *Oos-[[Bengale]]* maakde lang deil oet vaan de versjèllende Indiase rieke. In de daartiende iew brachte Perzische missionaire d'n Islam denao tow. Woersjienlik is zjus 't land um de Ganges- en Brahmaputra islamitisch gewore door zien strategische ligking aon d'n doorgaank tösse de Himalaya en d'n Indischen Oceaan vaan Veur- nao Achter-Indië.

Es ei vaan de ierste gebejer woort Oos-Bengale, eind achtiende iew, door de Britte bezat. Nao 150 jaor vaan euverheersing woort bij de Indiase oonaofhenkelekheid vaan 1947 bij Pakistan ingedeild. Wie in 1955 de naom vaan 't land vaan *Oos-Bengale* in *Oos-Pakistan* veranderd woort zat dat väöl koed blood. In 1971 verklaorde 't land ziech oonaofhenkelek en nao 'nen oorlog vaan e paor maond, boe-in naoberland India ziech aon de kant vaan de Bengale sjaarde, woort die oonaofhenkelekheid erkind. Sjeik Mujibur Rahman woort de leier vaan 't land, meh in 1975 woort 'r door e paar officiere vermaord en begós de militair dictatuur, die tot 1990 doorde. Sinsdeen is 't land min of mie democratisch.
16 mei

**Heiligedaag van [[Johannes Nepomucenus]]**

## Gebeurtenisse
* 1204 - Boudewijn van Vlaandere en Henegouwe weurt tot de ièrsjte keizer van 't Latiens Keizerriek van Constantinopel gekroand.
* 1770 - De 14-jaorige Marie Antoinette trouwt mèt de 15-jaorige Louis-Auguste, de latere keuning Lowie XVI van Frankriek.
* 1929 - De ièrsjte oetreiking van de Academy Awards.
* 1944 - Sinti en Roma in Auschwitz-Birkenau kómme in opsjtand tege dreigende massamaord door vergazing.
* 1948 - Chaim Weizmann weurt gekoze tot de ièrsjte president van Israël.
* 2007 - Nicolas Sarkozy weurt de nuie president vaan Fraankriek.

## Gebore
* 1905 - Henry Fonda, Amerikaanse acteur
* 1919 - Liberace, Amerikaanse musicus
* 1953 - Pierce Brosnan, Ierse acteur
* 1966 - Janet Jackson, Amerikaanse zangeres
* 1970 - Gabriela Sabatini, Argentiense tennisster
* 1972 - Andrzej Duda, Poolse prizzedènt

## Gesjtorve
* 1218 - Otto IV, keizer van 't Heilig Roams Riek
* 1482 - Anthonis de Roovere, Brögse diechter en prozasjriever
* 1703 - Charles Perrault, Franse sjriever
* 1830 - Jean-Baptiste Joseph Fourier, Franse wis- en natuurkundige
* 1910 - Henri Edmond Cross, Franse sjilder
13 mei

* **Heiligedaag van [[Sintervaos|Sint Servaos]]**, 3e daag van de iesheilige (11 t/m 14 mei)

## Gebeurtenisse
* 1619 - Johan van Oldenbarnevelt weurt in Den Haag ónthouf op las van de Sjtate-Generaal. 
* 1787 - De Ierste Vloot mèt Australische koloniste vertrèk oet Portsmouth.
* 1830 - Ecuador weurt ónaafhenkelik.
* 1888 - Prinses Isabella vaan Brazilië teikent de *Lei Áurea*. Heimèt sjaf Brazilië es eint vaan de lèste len de slavernij aof.
* 1917 - Drie kinger zègke de Heilige Maag Maria gezeen te höbbe in de buurt van Fatima in Portugal.
* 1919 - De stèlle film *[[Broken Blossoms]]* kump oet in de VS.
* 1940 - Keuningin Wilhelmina wiek same mèt 't Nederlandse kabinet oet nao Londen.
* 1981 - Op 't Sint-Pietersplein pleeg Mehmet Ali Ağca 'ne aansjaag op Paus Johannes Paulus II.
* 2000 - In Ensjedee óntplof 'n vuurwerkopsjlaagplaats. Hiebie kómme 22 luuj um en rake 950 luuj gewónd. 
* 2006 - Zaligverklaoring van zuuster moder Maria-Theresa Tauscher in Remunj

## Gebore
* 1024 - Hugo von Cluny, abt van de bendictijneabdij van Cluny
* 1717 - Maria Theresia van Oasteriek, aartshertogin van Oasteriek, keuningin van Hongarieë en Boheme en keizerin van Duutsjland 
* 1792 - Paus Pius IX
* 1882 - Georges Braque, Franse kunssjilder
* 1907 - Daphne du Maurier, Britse sjriefster
* 1939 - Harvey Keitel, Amerikaanse acteur
* 1950 - Stevie Wonder, Amerikaanse zenger en producer
* 1954 - Johnny Logan, Ierse zenger
* 1993 - Romelu Lukaku, Belzje voetballer

## Gesjtorve
* 1619 - Johan van Oldenbarnevelt, Nederlandse sjtaatsman
* 1961 - Gary Cooper, Amerikaanse acteur
* 1988 - Chet Baker, Amerikaanse jazz-trompettis
Afghanistan

**Afg(h)anistan** (officieel, Pasjtoe: **د افغانستان اسلامي دولت**; Darisch: **امارت اسلامی افغانستان**, *Islamitisch Emiraat Afghanistan*) is e land in Azië, op de geografische grenze vaan Wes-, Middel- en Zuidazië. 't Land heet gein kös en grens aon Pakistan, Iraan, Toerkmenistan, Oesbekistan, Tadzjikistan en Sjina. 't Land is hiel bergechteg, mèt de Nowsjak (7485 m.) es hoegste punt. De noordgrens weurt gevörmp door de revier de Amoe-Darja. Hoofstad is Kaboel, aander stei zien Mazar-e-Sjarif, Kandahar, Dzjalalabad en Herât. Door aonhawwende börgeroorloge, corruptie en terrorisme is Afganistan ein vaan de ermste len t'r wereld gewore.

## Geografie
Afhanistan besteit oet väöl berg. Veural in 't binneland gief 't berg. e Groet deil vaan de Hindukush ligk in 't land. Weijer besteit 't land oet steppe en weuste. 't Gief groete klemaotversjèlle: vaan aride tot subtroepisch tot aon alpien hoegbergklemaot. Groete trèkpleisters zien de moskeeë vaan de Kaliefe in Kabul en de bedevaartsplaotse Kandahar en Mazar-e Sharif.

### Bestuurleke indeiling
Afganistan is ingedeild in provincies, of *velajât*.

## Cultuur
In Afganistan leve sinds iewe väöl volker nevenein, die dèks mèt ein in oorlog zien. De veurnaomste gróp zien de Pathane (Pasjtoe), aandere zien de Tadzjieke, de Hazare, de Oesbeke, de Aimakke en de Toerkmene. De taol vaan de Pathane hèt Pathaans of *Pasjtoe* en is ein vaan de twie offesjeel taole. De ander offsjeel taol, 't Darisch ('ne variant op 't Perzisch), weurt intösse door de hèlf vaan de bevolking gesproke, veural in 't weste. Es lingua franca is 't zelfs bij 85% vaan de bevolking in gebruuk. De bevolking is beinao gans islamitisch, en wel soennitisch.

## Historie
Afganistan, sinds de 2e iew door Perzische stamme behojd, stoond oonder wisselend vreemp hiersjappij. 't In 1747 gestiech Afgaons emiraat kaom later oonder Britse invlooj te stande. In 1919 woort 't e vaan Groet-Brittannië oonaofhaankelek keuninkriek, nao 1973 'n rippebliek. De börgeroorlog vaan 1979 tot 1992 heet 't laand hendeg veranderd; nao 1994 kraog de radikaol mohammedaonse taliban ummertouw mie invlooj. Hun terreurbeweend woort in 2001 beïndeg door e offensief vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika en de Afgaonse noordeleke alliantie. In 2004 nom de Loya Jirga, de Groete Stammebeijeinkóms, 'n nuie groondwèt aon en woort Hamid Karzai beëdig es d'n ierste vrij gekoze prizzedent vaan Afganistan. De Afgaonse touwstand bleef evels nog ummertouw instabiel.

In 2021 greep de taliban nao e offensief weer de mach, wie westerse troepe oonder leiing vaan de VS 't land verlete. De democratie woort aofgesjaf en geleidelek weure ouch vrouwerechte en rechte vaan minderhede trökgedrejd. Wijer leef e groet gedeilte vaan de bevolking in ermooj en kamp 't land in touwnummende maote mèt 't geweld vaan rivaliserende fundamentalistische beweginge, boe-oonder IS.

## Economie
Afganistan beheurt tot de ermste len vaan de wereld. In de vruchbaore dale weure akkerbouw en fruitteelt bedreve, in de berg vieteel. Bodemsjat zien steinkoel, lapis lazuli, eerdolie en eerdgaas. De aonhawwende strijd tösse de Afgaonse stamme heet de economie hendeg hel besjaojeg.
12 mei

* **Heiligedaag van [[Pancratius]]**, 2e daag van de iesheilige (11 t/m 14 mei)

## Gebeurtenisse
* 1619 - Johan van Oldenbarnevelt weurt ter doad veroordeild weges hoagverraod.
* 1797 - Napoleon verovert Venies.
* 1949 - De Sovjetunie beëindig de blokkaad van Berlien.
* 1991 - Ièrsjte democratische verkezinge in Nepal.

## Gebore
* 1401 - Shoko, 101e keizer van Japan
* 1496 - Gustaaf I van Zjwede
* 1820 - Florence Nightingale, Britse verpleegster
* 1828 - Dante Gabriel Rossetti, Britse kunsjsjilder en diechter
* 1845 - Gabriel Fauré, Franse componis
* 1899 - Maurice Carême, Belzje diechter
* 1907 - Katharine Hepburn, Amerikaanse actrice
* 1914 - Bertus Aafjes, Nederlandse sjriever
* 1915 - Frère Roger, Zjwitserse geistelike
* 1921 - Joseph Beuys, Duutsje kunstenaer
* 1928 - Burt Bacharach, Amerikaanse componis
* 1946 - Daniel Libeskind, Amerikaanse arsjitek
* 1964 - Bart Somers, Vlaamse politicus
* 1997 - Frenkie de Jong, Nederlandse voetballer

## Gesjtorve
* 1003 - Paus Silvester II
* 1012 - Paus Sergius IV
* 1357 - Alphonso IV van Portugal
* 1884 - Bedřich Smetana, Tsjechische componis
* 1907 - Joris-Karl Huysmans, Franse sjriever
* 1931 - Eugène Ysaÿe, Belzje violis en componis
* 1985 - Jean Dubuffet, Franse sjilder en beeldhouwer
11 mei

* **Heiligedaag van [[Gangulphus]]**
* **Heiligedaag** van Mamertus, 1e daag van de Iesheilige (11 t/m 14 mei)

## Gebeurtenisse
* 330 - Byzantium weurt herneump nao Constantinopel.
* 1502 - Christoffel Columbus vertrèk op zien veerde en lètste reis nao Wes-Indië.
* 1812 - De Britse premier Spencer Perceval weurt neergesjote door 'ne failliete bankdirecteur in de hal van 't House of Commons.
* 1818 - Sjarel XIV van Zjwede weurt tot keuning van Zjwede gekroand. 
* 1867 - Luxemburg weurt volledig ónaafhenkelik.
* 1928 – Japanse militaire eenheje versjlaon ’t Chinese leger dat Jinan, de hoofsjtad van de provincie Shandong, prebeert te herovere.
* 1940 - 02.00 oer. Begin van de Duutsje aanval op de Grebbeberg.
* 1940 - In de nach van 10 op 11 mei wirt 't Fort Eben-Emael Belsj ingenómme door Duutsje troepe die mèt zjweefvliegtuige lanje.
* 1949 - Siam verandert ziene naam in Thailand.
* 1949 - Israël weurt lid van de VN.
* 1960 - De Israëlische geheim deens, de Mossad, pak Adolf Eichmann op in Argentinië.
* 1974 - Bie 'n aardbeving in Sichuan en Yünnan in China valle óngevaer 20.000 doaje.

## Gebore
* 1720 - Baron van Münchhausen, Duutsje officier en avonturier 
* 1827 - Jean-Baptiste Carpeaux, Franse beeldhouwer en sjilder
* 1892 - Margaret Rutherford, Britse actrice
* 1894 - Anton Mussert, Nederlandse politicus
* 1904 - Salvador Dalí, Sjpaanse surrealistische sjilder
* 1905 - Ida Gerhardt, Nederlandse diechteres
* 1940 - Frans Molenaar, Nederlandse couturier
* 1956 - Paul Rosenmöller, Nederlandse politicus

## Gesjtorve
* 1708 - Jules Hardouin-Mansart, Franse arsjitek
* 1812 - Spencer Perceval, Britse premier
* 1976 - Alvar Aalto, Finse arsjitek en ontwerper
* 1981 - Bob Marley, Jamaicaanse reggae-muzikant
Dendermonde

**Dendermonde** ies 'n sjtad en gemeinte in de Vlaamse provincie Oas-Vlaandere. De sjtad liek aan de samevleujing van de Dender en de Sjelde. De gemeinte Dendermonde haet 43.077 inweunersj (1 januari 2005) en besjteit oet de deilgemeintes Dendermonde, Appels, Sint-Gillis-bie-Dendermonde, Baasrode, Grembergen, Mespelare, Oudegem en Schoonaarde.

Dendermonde ies bekènd es sjtad van 't Ros Beiaard. Um de tièn jaor ies d'r 'ne optoch in de sjtad, woabie me diet legendarisch peerd door de sjtad veurt. 

## Historie
De ièrsjte teikene van beweuning in de umgeving datere oet de prehistorie. In de 10e ièw woort e kesjtièl geboewd op de plaats van 't tegewoordige Justitiepaleis. Róndum dees burch greujde 'n sjtedsje. De sjtad greujde door de bleujende lakehandel en kreeg in 1233 sjtadsrechte. Op 26 november 1484 woort de sjtad ingenomme door Maximiliaan van Oasteriek. 

De textielhandel góng achteroet in de 16e en 17e ièw. In 1572 woort de sjtad geplunderd door de Sjpanjaarde. In 1706 woort de sjtad ingenomme door Ingeland en Nederland en in 1745 door de Franse. In de 18e ièw woorte de versjterkinge gesjloop, umdat de militair waerd devan hendig aafgenomme waor.

Vanaaf 1816 boewde me 'n nuuj vesting, mèt walle, kazematte en sjtadspoorte. In 1837 woort de sjtad aangesjlote op 't sjpoorweegnèt (lien Dendermonde-Mechele) en woort de binnehave toegenkeliker gemaak. In september 1914 woort de sjtad groatendeils verwoes door 't Duutsj leger. De sjtad woort nao d'n oorlog weer opnuujts opgeboewd, woabie de historische geboewe gerestaureerd of herboewd woorte. Ouch woorte hiebie de euverbliefsele van de vestinge gesjloop, woadoor de sjtad koes greuje.

## Sjtadsbeeld
Alhoewaal Dendermonde verwoes ies in de Ièrsjte Waereldoorlog sjtoont in 't centrum nog 'n aantal monumentaal geboewe. 't Centraal plein van Dendermonde ies de Groate Mert, woa 't sjtadhoes mèt belfort oet de 14e ièw (de veurmalige lakehalle) en 't *Vleeshuis* liegke. De ander geboewe aan diet plein woorte nao 1914 in neosjtiele geboewd. De belangriekste kèrk ies de O.L. Vrouwekèrk in gotische sjtiel. De neogotische kèrk van de Sint-Pieter en Paulusabdij ies in 1939 tot basiliek verheve. Dendermonde haet ouch e begienhof, 't *Sint-Alexiusbegienhof*.

## Sjtadsfuncties
De sjtad ies de hoofplaats van 't arrondissement Dendermonde en haet es zoadanig 'n administratief functie. Ouch ies d'r e ziekehoes gevestig, dat 'n verzörgingsfunctie veur de regio haet. De rechbank van Dendermonde ies bevoog veur de arrondissemente Aals, Dendermonde en Sint-Niklaas. 

## Externe link
*Officieel site van de gemeinte
Taxonomie

**Taxonomie** is de discipline bènne de biologie die zich bezig hilt mit de categorisering en indeiling van al het laeve op aarde.

De indeiling van de natuur is nogal en probleem, hetgeen leide tot flink get discussie. Door de geschiedenis zin de volgende veurstelle gemaak en gebroek.

Meistal wurt begoosj mit de indeiling van Carolus Linnaeus (Carl von Linné) oet 1735 (de Systaema Naturae), ofsjoan Aristoteles de deere al classificeerde noa de meneer wooöp ze zich deege veurtbewaege.

**Linneaus (1735):<br>**
*Twie rieke* 
#Plantae
#Animalia

Toen woorte de eincelligen ontdèk:
**Haechel (1894):<br>**
*Drie rieke*
#Protista
#Plantae
#Animalia

Vervolges woort d'r in 't meercellige domein een extra riek ingeveurd, de fungi oftewaal de sjummels en de protiste woorte opgesplits in protista en monera:

**Whittaker (1959):<br>**
*Vief rieke*
#Monera
#Protista
#Fungi
#Plantae
#Animalia

Bènne de eincellige ontsting een nuuj indeiling, de monera woorte gesplits in bacterië en archeë: 
**Woese (1977):<br>**
*Zès rieke<br>*
#Eubacteria
#Archaeobacteria
#Protista
#Fungi
#Plantae
#Animalia

Woese zelf vong et mèr een zooitje en veurde een 'supercategorie' in, boave de rieke 3-6, genaamp Eukarya. De rieke bestoan nog ummer, op een lièger hierachisch niveau:
**Woese (1990):<br>**
*Drie domeine<br>* 
#Eubacteria
#Archaea
#Eukarya

Aan de lagere niveaus is sinds de tied van Linnaeus niet veul mjè verangert:
De hierarchie op vandaag:
*Domein
*Riek
*Phylum
*Klasse
*Order
*Familie
*Gesjlach
*Soart

Van elk niveau geuf et zich weer subniveaus en superniveaus (beveurbeeld: superklasse, suborder).

Een veurbeeld, de mens:
*Domein: Eukarya
*Riek: Animalia
*Phylum: Chordata
*Subphylum: Vertebrata
*Superklasse: Tetrapoda 
*Klasse: Mamalia
*Order: Primates
*Familie: Hominidae
*Gesjlach: Homo
*Soart: Sapiens
*Subsoart: Sapiens

Pas vanaaf Gesjlach wurt de naam vermeld, dus: Homo sapiens sapiens wobie de subsoart, vreuger auch ras genump, dèk wurt weggeloate.
Lies van subdisciplines in de biologie

Dit is ein lies van de **subdisciplines in de [[biologie]]**.

## A
*Anatomie 
*Arachnologie (de sjtudie van de sjpinne)
*Astrobiologie  (de sjtudie van 't laeve boete de eerd)

## B
*Biochemie 
*Biogeografie
*Biogeologie
*Bioinformatica 
*Biomechanica 
*Biofysica
*Biotechnologie  
*Botanie (Plantjkunde)

## C
*Celbiologie
*Crustaceologie (sjtudie van de Crustaecaea; Kreefaechtige)  

## D
*Deerkunde (zoölogie)

## E
*Epidemiologie 
*Etiologie (sjtudie van de herkoms van krenkdes)
*Evolutiebiologie 

## F
*Fysiologie

## G
*Gedragsbiologie
*Genetica 
*Genomica

## H
*Histologie 
*Humaan biologie 
*Hydrobiologie (ómvat Zautwaterbiologie, Zeutwaterbiologie en Limnologie)

## I
*Immunologie 

## J

## K

## L
*Limnologie (biologie van de mere)

## M
*Mikrobiologie 
*Molekulaire biologie 
*Morfologie 
*Mycologie (sjtudie van de sjömmels)

## N
*Nematologie 

## O
*Oncologie (sjtudie van kanker)
*Ontwikkelingsbiologie
*Ornithologie (sjtudie van de veugel)

## P
*Paleobotanie 
*Paleontologie (ómvat paleobotanie, paleozoölogie en biogeologie)
*Paleozoologie
*Parasitologie
*Pathologie 
*Phytopathologie
*Plantjkunde

## Q

## R

## S
*Systeembiologie 
*Sociobiologie

## T
*Taxonomie 
*Toxicologie 

## U

## V
*Veurtplantingsbiologie
*Virologie

## W

## X
*Xenobiologie (de biologie van ’t vraème)

## Z
*Zautwaterbiologie 
*Zeutwaterbiologie
*Zoologie (Deerkunde)
10 mei

**Heiligedaag van [[Isidoor de Boer]]** 

## Gebeurtenisse
* 1503 - Christoffel Columbus óntdèk de Caymaneilen en hae neump ze *Las Tortugas* umdat d'r väöl zièsjildpadde leve.
* 1534 - Jacques Cartier óntdèk Newfoundland.
* 1774 - Lowie XVI weurt keuning van Frankriek.
* 1860 - Óntdèkking van cesium door Robert Bunsen en Gustav Kirchoff.
* 1932 - 't Wilhelmus weurt 't Nederlands volksleed.
* 1940 - Twiède Waereldoorlog: Nazi-Duutsjland vèlt Belsj, Nederland en Luxemburg binne.
* 1940 - Winston Churchill weurt premier van 't Vereinig Keuninkriek.
* 1994 - Nelson Mandela weurt president van Zuud-Afrika.

## Gebore
* 1265 - Fushimi, 92e keizer van Japan
* 1899 - Fred Astaire, Amerikaanse danser en acteur
* 1957 - Sid Vicious, Britse basgitaris van de Sex Pistols
* 1960 - Bono, Ierse zenger van de groep U2
* 1960 - John Mieremet, Nederlandse crimineel
* 1965 - Linda Evangelista, Canadees topmodel
* 1969 - Dennis Bergkamp, Nederlandse voetballer

## Gesjtorve
* 1034 - Mieszko II Lambert, keuning, later hertog, van Pole
* 1774 - Keuning Lowie XV van Frankriek
* 1849 - Katsushika Hokusai, Japanse kunstenaer
* 1994 - Lucebert, Nederlandse sjilder, diechter, teikenaer en lithograaf
Irak

**Irak** is e land in Azië, in wat me neump 't Middel-Ooste. De kern vaan 't land weurt oetgemaak door Mesopotamië; 't vruchbaar land vaan de Eufraat en de Tigris, boe in de vreugste Ajdheid väöl besjaovinge tot bleuj zien gekoume. Hoofstad vaan Irak is Bagdad, ander stei zien Basra, Kirkoek, Mosoel en Najaf. Op dit memint weurt e groet deil vaan 't land bezat door d'n Islamitische Staot.

## Bestuurleke indeiling
Irak is ingedeild in 18 gouverneursjappe.

*Al Anbar (soennitisch)
*Al Basrah (sjiïtisch)
*Al Karbala (sjiïtisch)
*Al Muthanna (sjiïtisch)
*Al Qadisyah (sjiïtisch)
*An Najaf (sjiïtisch)
*Arbil (Koerdisch)
*As Sulaymaniyah (Koerdisch)
*At Ta'mim (Koerdisch)
*Babil (sjiïtisch en soennitisch)
*Baghdad (sjiïtisch en soennitisch)
*Dahuk (Koerdisch)
*Dhi Qar (sjiïtisch)
*Diyala (soennitisch)
*Maysan (sjiïtisch)
*Ninawa (soennitisch)
*Salah ad Din  (soennitisch)
*Wasit (sjiïtisch)

## Rifferenties
Ethiopië

**Ethiopië** is e land in d'n Hore vaan Afrika. 't Grens aon Eritrea, Djiboeti, Somalië, Kenia, Zuid-Soedan en Soedan. Hoofstad is Addis Abeba. 't Land kint gein köslijn en besteit veur e groet deil oet hoegland. Ethiopië is e cultureel divers land. De dominante cultuur is Semitisch, meh nog diverse aander taolgróppe (veural Koesjitische) zien in 't land te vinde. De iewenaw cultuur dreug väöl unieke eleminte in ziech: zoe heet 't land 'ne gans eige vörm vaan 't christendom, e gans eige sjrif en 'ne gans eige kalender.

Ethiopië is de plaots vaan diverse aw besjavinge, boe-oonder 't keuninkriek Aksum. Um en bij 't jaor 1137 woort 't keizerriek gestiech, wat 't land iewelaank zouw regere. Tegen 't ind vaan de negentienden iew naom d'n Europesen invlood touw, meh op 'ne korten tied vaan Italiaanse bezètting nao is 't land noets gekoloniseerd gewore. Ouch heimèt is Ethiopië uniek in Afrika. 'n Revolutie tegen 't keizerlek rezjiem, chaos oonder 't communistisch bewind en 'ne börgeroorlog dee indegde mèt 'n nui revolutie höbbe 't land deep in de ermooj en hoongersnoed geduid. Sinds 1990 heet 't ziech bitteke bij bitteke herstèld.
9 mei

**Heiligedaag van [[Gregorius van Cervia]]**
**[[Daag van Europa]]**

## Gebeurtenisse
* 1882 - Introductie van de verbeterde stethoscoop van William Ford.
* 1945 - In Berlien-Karlshorst weurt de capitulatie van Nazi-Duutsjland geratificeerd.
* 1946 - Keuning Victor Emanuel III van Italië traet aaf en weurt opgevolg door Umberto II
* 1949 - Rainier III van Monaco weurt sjtaotshoof van Monaco.
* 1955 - De Bundesrepublik Deutschland weurt lid van de NAVO.
* 1983 - Paus Johannes Paulus II rehabiliteert Galileo Galilei.
* 1993 - In Paraguay zint veur 't ièrsj vriej parlementsverkezinge.
* 2004 - De Tsjetseense president Achmad Kadirov weurt vermaord.

## Gebore
* 1439 - Paus Pius III (gestorve 1503)
* 1874 - Howard Carter, Britse archeoloog (gesjtorve 1939)
* 1892 - Zita van Bourbon-Parma, keizerin van Oasteriek (gesjtorve 1989)
* 1927 - Manfred Eigen, Duitse biosjemicus, Nobelpries in de Sjemie 1967 (gestorve 2019)
* 1928 - Frits Rademacher, troubadour en leidjessjriever (gesjtorve 2008)
* 1936 - Albert Finney, Britsen acteur (gestorve 2019)
* 1939 - Ralph Boston, Amerikaanse atleet
* 1943 - Chriet Titulaer, Nederlandse weiteschapper (gestorve 2017)
* 1949 - Billy Joel, Amerikaanse zenger
* 1955 - Anne-Sofie von Otter, Zjweedse mezzo-sopraan
* 1978 - Joscha Sauer, Duitse cartoonis

## Gesjtorve
* 1707 - Dietrich Buxtehude, Deense componis
* 1805 - Friedrich Schiller, Duutsje toneelsjriever en diechter
* 1903 - Paul Gauguin, Franse sjilder
* 1949 - Prins Lowie II van Monaco
* 1978 - Aldo Moro, premier van Italië
* 2004 - Achmad Kadirov, president van Tsjetsjenië
Berend-Jan van Voorst tot Voorst

**Berend Jan Marie (Berend-Jan) [[baron]] van Voorst tot Voorst** (Beek (Gelderland), 7 februari 1944 – 6 november 2023) waor 'ne Nederlandse CDA-politicus. Van 1 juli 1993 tot 1 juli 2005 waor hae gouvernäör van de provincie Nederlands Limburg. Ziene opvolger ies Leon Frissen. 

Van Voorst tot Voorst doorleep de mieddelbare sjoal in Tilburg en sjtudeerde rechte aan de Katholieke Universiteit Nijmege en politieke weitesjappe aan de universiteit van Fribourg (Zjwitserland). Hae wèrkde ónder andere es ambtenaer bie de EU in Brussel en waor sjtaatssecretaris van Europees zake in 't Kabinet-Lubbers II en sjtaatssecretaris van Defensie in 't Kabinet-Lubbers III.  

Van Voorst tot Voorst waor getrouwd en hei 3 dochtersj.
Steve Stevaert

**Steve Stevaert** (Rijkhoven, 12 april 1954 - Hasselt, 2 april 2015) gebore Robert Stevaert) ies 'ne prominente Vlaamse politicus van 't Sociaal Progressief Alternatief (SP.a).

Nao zien sjtudie aan de Hoager Hotelsjoal weurt Stevaert in 1972 cafébaas. In de periode 1985-1995 ziet hae in de provincieraad van Belsj Limburg.

Stevaert woort in 1995 burgemeister en gemeinteraodslid in Hasselt woa hae landelike en internationaal bekèndheid kreeg door 't inveure van gratis openbaar verveur in 1997. Ziene bienaam 'Steve Stunt' haet hae ónder andere hie-aan te danke.

Van 1995 tot 1999 ziet Stevaert in 't Vlaams Parlement. Daonao woort hae Vlaams vice-premier en minister van Mobiliteit en Ruumdelike Ordening tot 2003. In dat jaor volgde hae Patrick Janssens op es veurzietter van de SP.A en kièrde hae truuk nao 't Vlaams Parlement.

Op 25 mei 2005 maakde hae bekènd dat hae Hilde Houben-Bertrand opvolg es gouvernäör van de provincie Limburg. Hae begoes in dees functie op 1 juni 2005; Caroline Gennez volgde häöm op es veurzietter van de SP.A. Stevaert ies nao eige zègke oet de nationaal politiek vertrokke umdat hae gein euvergangsfiguur es gouvernäör wol höbbe. Hae ies de vieftiènde Limburgse gouvernäör en de ièrsjte van socialistische sjtrekking.

Öp 7 juni 2009 nèmt Stevaert oontsjlaag es gouvernäör ömdat dis protocolair funktie 'm te zieër belemmert öm zich oet te kalle över aktueel politieke zakes. E zów werre ópgevólgd dör 'ne socialist, dit woeërt Herman Reynders. Heer woort tenao minister vaan Staot.

In 2015 kaom Stevaert in opspraok naotot 'n vrouw häöm vaan verkrachting besjöldegde. Allewel tot Stevaert sjöld oontkós (en pas nao laank aonhawwe touwgaf tot heer seksueel contak mèt häör had gehad), kaom de zaak veur de straafrechter. Op 2 aprèl vaan dat jaor raakde heer vermis; oetindelek bleek heer ziech in 't Albertkenaal te höbbe verdroonke.

## Rifferenties
Kölsj

**Kölsj** is 't dialek va Kölle. 't Liek einegszins op de Limburgse dialekte: 't behuurt tot de Ripuarische dialekgroop, wie ouch 't Kèrkraods.

## Woorden

Väöl weurd weure oet oersjpronkelike omsjrievinge gebaore:

Andere Vokabeln sind aus mittlerweile wenig gebräuchlichen oder anders belegten Synonymen entstanden:

Weer anger wuurd ontsjtaon oet de algemein omgangstaol:

## 't oze vader op Kölsj
Dees ies 'n moderne kölsje versie van 't oze vader, van de poet Jean Jenniches (1894-1979) 


**Vatterunser**

Leeve Herrjott, hellich ess Dinge Name.
Vum Himmel us rejeers Do et janze Weltall
noh Dingem Welle.
Wie ne Vatter sorgs Do för de Minschheit,
die he op de Äd Di Rich erwaden deit.
Vill Nut es en der Welt, döm bedde mer:
maach doch, dat keine Minsch mieh muss
Hunger ligge.
Nemm vun uns alle Sündeschold,
domet och jederein ess jnädich de eije
Schöldner.
Helf Do uns, dat meer alle Versökunge
widderstonn,
un halt alles vun uns fähn, wat unsem
iwije Heil schade künnt.

Amen. 



## Brónne
Kenia

**Kenia** is e land in Afrika, aon d'n Indischen Oceaan, wat grens aon Somalië, Ethiopië, Zuud-Soedan, Oeganda en Tanzania. Ouch ligk 't aon 't Victoriameer. Hoofstad is Nairobi. Kenia is in verglieking mèt zien naoberlen e welvaorend land.

## Bestuurleke indeiling
Nigeria besteit oet 7 provincies (*mkoa*) en ei *gebeed*: 't hoofsteidelek distrik.

* Centraal Kenia
* Kösprovincie
* Nairobi-gebeed
* Noordoos-Kenia
* Nyanza
* Oos-Kenia
* Rift Valley
* Wes-Kenia

## Demografie
Wie de meiste len in Afrika is ouch Kenia verdeild oonder mier etnische grope: de veurnaomste grope zien de Kikuyu, de Luhya, de Luo, de Kalenjin en de Kamba, die eder mie es 10 % vaan de bevolking oetmake. De lingua franca in 't land is 't Swahili, 'n Bantoetaol mèt väöl Arabische en Perzische wäörd. Oondanks dees invlode oet de islamtische wereld is 't groetste deil vaan de bevolking (66%) christelek; mer 6% hingk d'n islam aon en de twiede groop weurt mèt 22% nog ummer oetgemaak door de natuurreligies.

## Historie
Kenia behuurt tot 't gebeed in Afrika boe de mins ziech al vreug verspreide; dao zien reste vaan d'n Homo habilis en d'n Homo erectus gevoonde. Oongeveer 2000 jaor veur Christus migreerde de Koesjiete, e blank volk, nao 't modèrn Kenia. Wie de Arabiere dao in 't ierste millennium binnevele lökden 't ze neet dao d'n islam te introducere. Wel vestegde ze dao e handelsmonopolie. Intösse migreerde ouch negers, veurnaomelek Bantoe, nao 't land, en verdreve dao mèt succes de Koesjiete. 't Monopolie vaan de Arabiere op d'n handel woort in de zestiende iew gebraoke door de Portugeze, die de kös vaan Afrika verkinde en de zieroute nao Indië zochte. Ind zeventiende iew verkraog de sultan vaan Omaan de greep op de handel dao.

De kolonisatie door de Europeane begós in 1885 mèt e Duuts privileesj veur de kösgebejer, gevolg in 1888 door geleieleke Britse bezètting, boenao in 1895 de kolnie gevörmp woort. In 1944 kraoge Afrikane 'n stum in de regering. De jaore viefteg woorte geteikend door de rebellie vaan de Mau-Mau, die wel oonderdrök kós weure, meh oetindelek toch in 1963 tot d'n oonaofhenkelekheid leide. Nao de oonaofhenkelekheid naom Jomo Kenyatta goondeweeg de mach euver, tot in 1969 de dictatuur e feit waor. Bij Kenyatta's doed in 1978 naom Daniel arap Moi e mach euver en behoolt dees, aofwèsselend mèt eupeleke dictatuur en vervalsde verkezinge, tot 2002. In dat jaor mós heer oonder internationaal pressie ope verkezinge touwlaote, die gewonne woorte door Mwai Kibaki.
Live 8

**Live 8** waor 'ne cyclus vaan konzèrs dee op 2 juli 2005 gehawwe woort in nege versjèllende stei: Londe, Paries, Berlien, Roeme, Moskou, Johannesburg, Tokio, Barrie (Canada) en Philadelphia. De concerte woorte georganiseerd nao aonleiing vaan 'n tóp vaan de G-8 in Edinburgh, dee dao-op volgde. Op deen tóp zouw naomelek beslote weure wat me vaan de sjölde, die de oontwikkelingslen in veural Afrika höbbe, zouw kwietsjelle. Daorum woort in eder G-8-lidstaot en in Afrika e concert gehawwe. De artieste pleitde veur 'n coulante hajding vaan de rieke len.

De naom *Live 8* waor e zinspeuling op de twinteg jaor ieder gehawwe *[[Live Aid]]*-konzèrs, die ouch veur Afrika bedoeld waore en hendeg succesriek waore verloupe. De 8 sloog op de G-8.

Alle konzèrs waore 'n eclatant succes. Tot de optrejjende artieste behuurde U2, Paul McCartney, Robbie Williams, The Who, Björk, Shakira, Muse, Neil Young, Madonna, Andrea Bocelli en Pink Floyd. De konzèrreeks waor de groetste popmanifestatie oets gehawwe.
Bahrein

**Bahrein** (offesjeel **مملكة البحرين**, *keuninkriek Bahrein*), is 'n Arabisch land op 'n eiland in de Perzische Golf. Hoofstad is Manama. Boete 't hoof-eiland besleit 't land nog e paar kleiner eilande, boe-oonder de Hawar-archipel. Bahrein is 'n echte oliestaot; wijer verdeent 't land aon exclusief toerisme en heet 't 'ne grandprix veur otocoureurs. 't Land oonderhèlt ing betrèkkinge mèt Kataar en in minder maote mèt Saoedi-Arabië.

## Bestuurleke indeiling
Bahrein is sinds 2003 verdeild in vief gouverneursjappe.

* Manama
* Centraal Bahrein
* Muharraq
* Noord-Bahrein
* Zuud-Bahrein

## Historie
In de ajdheid woort 't eiland, mèt zien strategische ligking, väöl gebruuk es veurpos, um Mesopotamië te kinne verdedege of Arabië aon te valle. De Babyloniërs, Assyriërs, Perze, Grieke en Arabiere naome 't achterein in bezit. Awwer naome zien *Dilmoen* (Akkadisch) en *Tylos* (Grieks). De Arabiere brachte d'n islam, en de naom *Bahrein*, dee *twie zieë* beteikent. De ein zie is de Perzische golf, de ander zie is 't zeut water oet de bojem.

In de Middeliewe verkrege de sjeike vaan Bahrein ouch bezittinge op de vaste wal, in 't modern Soedi-Arabië, totdat de Portugeze in 1521 't gebeed begóste te controlere. Bahrein bleef door de iewe ummer gans of haaf oonaofhenkelek, en in 1783 koam de Chalîfa-dynastie aon de mach. Vaanaof 1861 controleerde de Britte 't land, al woort 't gein kolonie. Zoe beüigde me Iraan te behierse. Dit land verklaorde in 1957 Bahrein einzijeg tot 'n eige provincie. In e referendum verworp de Bahreinse bevolking die claim evels. In 1971 vertrokke de Britte, wat Bahrein algaw tot 'n welvaorende oliestaot maakde. Vaan 1975 tot 2001 regeerde de sjeik 't land otocratisch; de parlemintair democratie woort heringeveurd nao veurtdorende relle in de jaore negeteg.
8 mei

**8 mei** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 128en daag vaan e gewoen jaor en d'n 129e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 237 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heilegedaag vaan Wiro, Plechelmus en Otger.

## Gebeurtenisse
* 1842 - Bie 'ne brand weurt bekans e derde deil van de binnesjtad van Hamburg verwoes. 
* 1886 - In de apothièk van John S. Pemberton in Atlanta (Georgia) weurt veur 't ièrsj e nuuj medicien tege koppien en vermeujdheid verkoch, dat later Coca-Cola geneump zou were. 
* 1902 - Bie 'n vulkaanoetbarsjting op Martinique kómme óngevaer 30.000 luuj um.
* 1945 - Duutsjland capituleert; hiemèt eindig de Twiède Waereldoorlog in Europa. 
* 1955 - Wes-Duutsjland weurt lid van de NAVO.

## Gebore
* 1521 - Petrus Canisius, jezuïet, theoloog en heilige
* 1828 - Henri Dunant, Zjwitserse bankier en opriechter van 't Road Kruus
* 1884 - Harry S. Truman, 33ste president van de Vereinegde Sjtate
* 1930 - Heather Harper, Britse operazengeres (gestorve 2019)
* 1935 - Jack Charlton, Èngelsje voetballer en trainer
* 1940 - Ricky Nelson, Amerikaanse zenger
* 1954 - John Michael Talbot, Amerikaanse geisteleke en muzikant
* 1958 - Simone Kleinsma, Nederlandse actrice, musicalsjter en zangeres
* 1961 - Andrea Pollack, Oos-Duitse zwumster (gestorve 2019)
* 1971 - Barbara Hannigan, Canadese zengeres
* 1975 - Ruben Nicolai, Nederlandse cabaretier en tv-presentator

## Gesjtorve
* 685 - Paus Benedictus II
* 840 - Junna, 53e keizer van Japan
* 1794 - Antoine Lavoisier, Franse sjeikundige, botanis, astronoom en wiskundige
* 1873 - John Stuart Mill, Britse filosoof
* 1880 - Gustave Flaubert, Franse sjriever
* 1894 - Clara Fey, sjtichteres van de Orde van 't Erm Kind Jezus
* 1999 - Dirk Bogarde, Britse acteur
7 mei

**Heiligedaag van [[Stanislaus van Krakau]]**

## Gebeurtenisse
* 558 - In Constantinopel sjtort de koepel van de Hagia Sophia in.
* 1824 - Ludwig van Beethoven dirigeert, alhoewaal hae douf ies, de ièrsjte oetveuring van zien Neugende Symfonie in Wene. 
* 1832 - Griekeland weurt ónaafhenkelik.
* 1946 - Anton Mussert weurt op de Waalsdorpervlakte geëxecuteerd.
* 1954 - De Franse troepe lieje 'n nederlaog in de oorlog um Indochina bie de Sjlaag bie Dien Bien Phu.
* 1998 - Apple presenteert de ièrsjte iMac.
* 2000 - Vladimir Poetin weurt prizzedent van Róslandj, hae blief dat veur twie termiene
* 2012 - Nao ein termien premier te zin geweas weurt Vladimir Poetin veur d'n driede kier prizzendent van Róslandj

## Gebore
* 1574 - Paus Innocentius X
* 1711 - David Hume, Sjotse filosoof
* 1833 - Johannes Brahms, Duutsje componis
* 1840 - Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, Russische componis
* 1861 - Rabindranath Tagore, Brits-Indische sjriever (Nobelpries in de Literatuur 1913)
* 1882 - Willem Elsschot, Belzje sjriever
* 1892 - Josip Broz Tito, president van Joegoslavië
* 1901 - Gary Cooper, Amerikaanse acteur 
* 1919 - Eva Duarte de Perón (Evita), Argentiense politica
* 1939 - Ruud Lubbers, Nederlandse politicus, veurmalig premier
* 1956 - Jan Peter Balkenende, Nederlandse politicus, premier van Nederland
* 1968 - Traci Lords

## Gesjtorve
* 399 v. Chr. - Socrates, Griekse filosoof
* 973 - Otto I, keizer van 't Heilig Roams Riek
* 1682 - Fjodor III, tsaar van Rusland
* 1825 - Antonio Salieri, Italiaanse componis
* 1840 - Caspar David Friedrich, Duutsje sjilder
* 1946 - Anton Mussert, Nederlandse politicus, leijer van de NSB
* 2008 - Thijs Wöltgens, Nederlandse politicus en besjtuurder van de PvdA
Bhutan

**Bhutan** is e land in 't Himalaya-gebergde, ingeklemp tösse China en India. Hoofstad is Thimpu, wijer ligke dao nog stei wie Tongsa en Sandrup Jongkhar. Väöl vaan de stei in Bhutan zie nao westerse begrippe neet mie es dörper, veural in 't noorde, woe de hoegste berg ligke. De hoegste piek is Kula Kangri op 7553 meter. In 't zuie is 't land bosriek en vol mèt reviere, die nao de Indiase Brahmaputra struime.

## Bestuurleke indeiling
Bhutan is ingedeild in 20 distrikte.

## Demografie
De veurnaomste bevolkingsgróp, die oongeveer de helf vaan de bevolking besleit, is de Ngalop; de twiede zien de Sjartsjop. Bei grópe zien vaan Tibetaanse aofkoms. Wijer zien dao väöl Nepaleze, die es arbeidsmigrante in de jaore viefteg gekoume zien. De offesjeel taol is 't Dzongkha, meh hiel väöl ander taole en dialecte zien in gebruuk, sommege beperk tot ein dörpsgemeinsjap.

Bhutan is e boeddhistisch land, en 75% hingk de Mahayana-variant daovan aon. De twiede religie is 't hindoeïsme.
## Historie
Sinds minseheugenis is Bhutan door Tibetaanse volker bewoend. In de achste iew brach de Indiase goeroe Padmasambhava 't boeddhisme nao de regio. 't Gebeed bleef verdeild euver mieder stäötsjes tot de lama Ngawang Namgyal 't land vereinegde oonder ein theocratie. Vaanaof 1616 begós heer 't land systematisch te organisere en heer bouwde väöl forte (*[[dzong]]e*). Nao zienen doed verzwakden 't land oonder de twiste vaan rivaliserende en zwakke leislui, tot in 1885 Ugjen Wangchuk 't land weer vereinegde en e tractaat mèt 't Vereineg Keuninkriek sloog. Dit land had Bhutan nudeg veur Brits Indië tege de Sjinese expansie te besjèrme, al bestoont e laankdorend grènsconflik tösse bei len. In 1907 woort Wangchuk es keuning geïnstalleerd. 't Land bleef in de twintegste iew opmerkelek traditioneel. In 1971 woort 't land door de Vereinegde Naties erkind. In de jaore negeteg kaom 'n democratisering op gaank, al bleef de keuning 't hoof vaan de regering. De regering perbeert de traditioneel cultuur zoeväöl meugelek intak te hawwe, wat vaan Bhutan 'n oetzunderlek land maak.
Eburone

De **Eburone** waore ein sjtam der Belgae.
In d'n ieërste ieëuw nach Kristus wuinde ze in 't Nord-oeëste vanne Gallië.
In zien De Bello Gallico sjrieft Gaius Julius Caesar det ze Germaans zeen, mer det is zieëker neet waor. 't Waore Kelte en bewónde 't gebbed det noe Lemburg en Luuk is.
Vanne Rijn toet aan waat noe Brussel is enne ouch d'r Nordliche Ardenne, d'r Eifel en d'r Bördenlandschaften omvaatte.

Ambiorix waor de belangriekste aanvuier d'r Eburonen en vuierde zien sjtam aon in ein rebellie teige de Romeine.
Man numt an, det d'ne Eik d'n  heilige Pantj der Eburone gewesen waor en det verklaortj den auch de naom vanne( 'Kuining der Eiken om os heer') enne auch den Naom vanne ganze sjtam, vriejelijk vertoaldj 'Eikemiense'. Aander brónne neume 't Keltische *eburo* dat taxus betekent of 't Germaanse *ebura* dat everzjwijn betekent es mäögeleke etymologie van d'r naam Eburone.

In Tongere in Bèlsj-Limburg sjteit ein sjtandbeeldj vanne Ambiorix.
Ambiorix

**Ambiorix** woear eine prins van de Eburone, eine stam van de Belgae. In de ieërste ieëuw vuuer Christus woeandje ze in 't Nord-oeaste van Gallië (Gallia Belgica).

In zien De Bello Gallico sjrieft Gaius Julius Caesar det de Eburone Germaans zeen, mer det is zeker neet waor. Zieë ongevieër in 't gebied det noe Lemburg is. Van Rijn toet aan waat noe Brussel is en ouch de Nordlile Ardenne, de Eifel en de Bördenlandschaften omvatte.

Ambiorix waor de belangriekste aanvuier d'r Eburonen en vuierde zien sjtam aon in ein rebellie teige de Romeine.

Caesar, De Bello Gallico v. 26-51, vi. 29-43, viii. 24; Dio Cassius xl. 7-11; Florus iii. 10.

Me numtj aan, det d'n Eik d'n heilige Plantj van Eburonen gewaes woear en det verklaortj den ouch de naam van ('Kuining der Eiken om os heer') en ouch den naam van ganse stam, vrieëjelijk vertaoldj 'Eikemiense'. Ein anger verklaoring vuuer zien naam is: döbbele kuuening, ómdèt d'r kuuening woear van Eburonen en Atuatuci.

In Tóngere in Belsj Limburg steit ein standbeeldj van Ambiorix.

't Is neet gans zeker det d'r ech bestaon haet. D'n enige bronne die wae van em höbbe, staon in De Bello Gallico, mèr d'r stuit zoeaväöl in De Bello Gallico waat wae neet kinne naogaon.

In 2005 woear Ambiorix ein van 111 nominieërde vuuer d'n titel van Groetste Belg. 
Oppe end woear d'r 50e in de Waolse en veerdje in Vlaomse versie.
St. Joris

**Joris** (Latien: **Georgius**; gesjtorve 23 april 303) waor ein kattelieke marteliër enne heilege. Sins 1222 is t'r eine patroën (besjermheilege) vanne Ingeland (Ingels: *Saint George*). Ouch is t'r as Sant Jordi d'r besjermheilige vanne Spaanse autonome regio Catalonië.

## Léve
Sint-Joris Kaam oet ein christelijke familie, aon het eindj vanne 3e ieëw. Zien vader kaam oet Cappadocië, zien mooder oet Palestina. Zien vader, ein offizjier in 't liëger, sjtirf toen Joris nog jònk waas. Toen d'r volwassen waor, waor d'r wie zien vader militair en waor offizjier in 't liëger vanne Diocletianus.

Toen d'r ein decreet oetvaordigde woëin d'r vervolging vanne christenen waor bevole, weigerde d'r hiej aon deel te neime, en verklaaojde 'r zelf christen te zien. Hiejop leet Diocletianus hum ombringe.

Nach diverse folteringen ist 'r oppe 23 april 303 oppe sjtadsmoër onthoeëfjd en waor daomie marteliër.

## Sjutterie

Wèssem haet ein sjutterie die St, Joris heit. Inne 2004 haet d'n sjutterie St. Joris oet Wèssem d'n OLS (het Oud Limburgs Schuttersfeest) gewonne. Inne 2005 organisieërtj d'n OLS.

## Legenje
Sint-Joris wurdj tradizjoneel aafgebeiljd mit ein draak, die d'r vòlges d'r euverliëverink zou höbbe gedoeëd, oppe veurwaarde det 'r d'n bevolking vaan 't landj dat deur de drach wurdj getiranniseerd deur 'm gedoeëpt zou moge were.
De besjermheilege vanne Ridderkerk is St. Joris. 't wapen vanne Ridderkerk (zie aldaar) bevat Sint Joris en zien drach.

## Sint-Jorisdaag
23 april is Sint-Jorisdaag en wurdj deur scouting internazjionaal herdach. Eursjpronglich deur Lord Baden-Powell gekoppeljd aon *ridderlijkheid en mieëgdje redde*, maor tegenwoërdig steit Sint-Jorisdaag in 't lich vaan 't thema *good en kwaod*.

## Patroën
Sint-Joris is:
* *Patroën vaan:* Ingeland, Catalonië, padvinders, verkenners, booren, mienwirkers, kuipers, zajelmaokers, toeristen, zeekenhoesen, soldaten, militairen, gevangenen, ruiters, vee, sjtrijd in jedere vòrm.
* *Patroën teige:* oërlogsgevaor, bekoringen, koërs, pes.
* *Patroën veur:* het weer
* *Helper in noëd*

## Externe link
* www.heiligen.net
* St. Joris Wessem
Belgae

D'r **Belgae** waore ein groop Keltische naties of sjtamme die in 't Nord-oeëste vanne Gallië wuinde,
vanne Rijn toet aan waat noe Brussel is enne ouch de Nordliche Ardenne, d'n Eifel en de Bördenlandschaften omvaatte. Zieë wuinde ongerveer in 't gebeed det noe Lèmburg is.

De dree belangriekste sjtamme waore de Eburone, de Nervii enne de Remi.

Dees Keltische sjtamme höbbe d'rveur gezorg det veer noe nog Keltisch substraat (klanke, vocabulair) in 't Limburgs, mae ooch in 't Welsj höbbe.

De Belgae waore de ieërste Kelte die zich vestigde in Ingeland enne Ierland.

Van de naam van dees sjtamme kump de naom België aaf.
Postert

**Postert** (Nederlands: **Posterholt**) is ein dörp in de gemènde Roerdale (Roerdalen) in Nederlands-Limburg.

Postert is ontsjtange es lintjdörp aan 't Vlaot (Nederlands: *Vlootbeek*), wodoer 't 'n lingde van óngeveer 4 kilomaeter haet. Bezeenswaerdig is 't landjhoes Aerwinkel, ontworpe doer Pierre Cuypers. Postert lik oppe doergaonde waeg van Remunj nao Hinsberg. Ten wèste lik 't gehuch 't Räötsje, ten noordooste lik Vlórp, ten zuudooste, in Duitsland, lik Kerke (Duits: *Karken*). In 't noordweste lik Berg, wat door nuujboew lanksaam aan nao Postert toe aan 't greuje is.

Postert waas toet 1991 'n zelfsjtenjige gemènde. In dèt jaor ging 't mit Berg en Mofert op in 'n nuuj gemènde die eers nog *Postert* hoot mér nao 1994 Amb Mofert. Vanaaf 2007 is Postert óngerdeil van 'n nuuj gemènde Roerdale wo-in aaj-Amb Mofert en aaj-Roerdale zeen gefuseerd.

Biej Postert heure de volgende buurtsjappe:

*De Varsj
*De Hols
*De Borg
*De Donk

't Zudelikste deil van Postert neump me *De Winkel*.

## Dialek
't Dialek van Postert ('t Posters) is besjreve in 't *Posters Waordebook* (2005; auteur Dr. Henk Kars).
* Dichteres in 't Posters: Toos Schoenmakers-Visschers
Du gamla, du fria

**Du gamla, du fria** is 't Zwaeds volksleed.



**Richard Dybeck zien tekst oet 1844****Louise Ahlén zien aanvulling oet 1910**


**1**
*Du gamla, Du fria, Du fjällhöga nord*
*Du tysta, Du glädjerika sköna!*
*Jag hälsar Dig, vänaste land uppå jord,*
*Din sol, Din himmel, Dina ängder gröna,*
*Din sol, Din himmel, Dina ängder gröna.*

**2**
*Du tronar på minnen från fornstora dar,*
*då ärat Ditt namn flög över jorden.*
*Jag vet att Du är och Du blir vad du var.*
*Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden,*
*Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden.*



**3**
*Jag städs vill dig tjäna mitt älskade land,*
*din trohet till döden vill jag svära.*
*Din rätt, skall jag värna, med håg och med hand,*
*Din fana, högt den bragderika bära,*
*Din fana, högt den bragderika bära.*

**4**
*Med Gud skall jag kämpa, för hem och för härd,*
*för Sverige, den kära fosterjorden.*
*Jag byter Dig ej, mot allt i en värld*
*Nej, jag vill leva jag vill dö i Norden,*
*Nej, jag vill leva jag vill dö i Norden.*
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom

***Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom*** is de titel vaan 't Utrechs volksleed.

't Leed is in 1952 gediech door de vreugeren hoofambteneer Jan Küppers. De melodie is oontliend aon 't Anglicaons kèrkleed *Angels from the realms of glory* en kump vaan de Britse componis Henry Smart. 't Leed is noets officieel aongenome es provinciaol volksleed, meh stoont al wel in 1953 in de provinciealmanak.

## Teks
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom
Strekt zich wijd het Stichtse land.
Wilibrord ontstak uw fakkel,
Die ons blusbaar verder brandt;
Waar 's Lands Unie werd geboren,
Utrecht, hart van Nederland!

Utrecht, parel der gewesten,
'k Min Uw bos en lustwarand'.
'n eigen stempel draagt Uw landschap:
Plas, rivier of heid' en zand,
Weid' en bongerd, bont verscheiden,
Utrecht, hart van Nederland!

Utrecht, nobel, nijver Utrecht,
Middelpunt naar alle kant,
Aan Uw eigen stijl en schoonheid
Houd ik steeds mijn zin verpand.
Blijv' in goed' en kwade dagen:
Utrecht, hart van Nederland!

## Externe link
* 't Volksleed op de provinciewebsite