1889

1886 - 1887 - 1888 - **[[1889]]** - 1890 - 1891 - 1892  

## Gebäörtenisse
* 8 jannewarie - Herman Hollerith verkriet patent veur zien elektrische tabuleermachine.
* 1 fibberwarie - Thanh Thai volg Dong Khanh op es keizer van Vietnam.
* 11 fibberwarie - In Japan wirt de Meiji-gróndjwèt aafgekondig door de hervörmingsgezinde premier Ito Hirobumi. Dees waas pes 2 mei 1947 van krach.
* 4 mieërt - Benjamin Harrison wirt de 23e president van de Verenigde Sjtate. Hae volg Grover Cleveland op.
* 31 mieërt - De Eiffeltaore wirt officieel ingehöldig, mer wirt pas veur 't pebliek aopegesjtèld biej de Waereldtententoansjtèlling vanaaf 6 mei.
* 22 april - President Harrison sjtèlt Oklahoma aope veur vestiging door koloniste.
* 5 mei - Nederlandj kriet zien eësjte Arbeidswèt. Dees verbeejt geveërlik werk en nachwerk veur vrouwluuj en kènjer pes 12 jaor.
* 6 mei - Begin van de Waereldtentoansjtèlling in Paries.
* 30 juni – Begin van de eësjte deensregeling van de Nijmeegse tram.
* Oprichting van de Tweëde Internationale.
* 15 juli - Op keizer Peter II vaan Brazilië weurt 'ne mislökden aonslaag gepleeg.
* 6 oktober - Äöpening van de Moulin Rouge in Paries.
* 2 november - North Dakota en South Dakota waere sjtate van de Verenigde Sjtate.
* 8 november - Montana wirt ein sjtaat van de Verenigde Sjtate.
* 11 november - Washington wirt ein sjtaat van de Verenigde Sjtate.
* 15 november - Mèt e complot geleid door Deodoro da Fonseca weurt Peter II aofgezat es keizer vaan Brazilië.
* 28 november - Vanoet de psychiatrische kleniek in Saint-Rémy sjrief Vincent van Gogh aan zien broor Theo mèt de dringende vraog óm 10 maeter sjilderslinne. Biej gebrek daoaan mót hae theedeuk gebroeke.

;zónger datum
* Oprichting van de Ahmadiyya Moslim Gemeinsjap door Mirza Ghulam Ahmad.
* Eritrea en Italiaans Somalilandj waere Italiaanse kelonies.
* 't Verenigd Keuninkriek en Frankriek bereike euvereinsjtömming euver de grenze tösje hun kelonies Gambia en Senegal.
* De Tokelau-eilenj waere ein Brits protectoraat.
* Trinidad en Tobago waere samegevoog tot de kelonie Trinidad en Tobago.
* De Servische keuning treujt aaf ten veurdeile van ziene zoon Alexander Obrenovic.
* De Runjerpes is gearriveerd in Afrika en zal in de kómmende 7 jaor 80%-90% van alle aevehoevige beneje de Sahara oetroeje.
* In Brazilië wirt 't keizerriek ten val gebrach door eine militaire sjtaatsgreep. De sjtaat wirt ein repebliek.
* De veënwirkersj in Appelscha richte arbeidersjvereiniging De Eindrach op.
* In Herstal (Belsj) wirt de Belzje waopefabrikant FN (*Fabrique Nationale de Herstal*, of ouch *Fabrique d'Armes de Guerre*) opgerich.

* Richard von Krafft-Ebing sjrief *Psychopathica sexualis*.
* Mizar A is de eësje óntdèkde spectroscopische döbbelsjter.
* Waereldtentoansjtèlling in Paries.
* John Venn sjrief *The Principles of Empirical Logic*.
* 't Internationaal prototype van de kilogram wirt gemaak.
* De maeter wirt gedefinieerd es de aafsjtand tösje tweë kratse op eine sjtandaardmaeter.
* Hans Meyer beklömp es eësjte de Kilimanjaro.
* De Franse nachclub Moulin Rouge wirt geäöpend.

## Gebaore

* 2 jannewarie - Tito Schipa, Italiaanse zanger (lyrische tenor) (gesjtórve 1965)
* 4 jannewarie - Albert van Dalsum, Nederlandjse acteur, teneëlleijer en kunssjilder (gesjtórve 1971)
* 25 jannewarie - Frederik Ernst Müller, Nederlandjse NSB-burgemeister van Rotterdam (gesjtórve 1960)
* 27 jannewarie - Balthasar van der Pol, Nederlandjse natuurkundige (gesjtórve 1959)
* 30 jannewarie - Antonio Caggiano, Argentiense kardinaal (gesjtórve 1979)
* 7 fibberwarie - Harry Nyquist, Zjweedse natuurkundige (gesjtórve 1976)
* 8 fibberwarie - Siegfried Kracauer, Duutsje sjriever, journalis, socioloog, cultuurcriticus en filmtheoreticus (gesjtórve 1966)
* 10 fibberwarie - Cor Ruys, Nederlandjse teneëlsjpeler, cabaretier en teneëlleijer (gesjtórve 1952)
* 17 fibberwarie - Johanna Pieneman, Nederlandjse kunssjilderes (gesjtórve 1986)
* 17 fibberwarie - Hendrik Willem Stenvers, Nederlandjse neuroloog (gesjtórve 1973)
* 23 fibberwarie - Victor Fleming, Amerikaanse regisseur (gesjtórve 1949)
* 23 fibberwarie - Musidora, Frans actrice (gesjtorve 1957)
* 4 mieërt - Pearl White, Amerikaanse actrice (gesjtórve 1938)
*  7 mieërt - Grigori Löwenfisch, Russische sjaker (gesjtórve 1961)
* 23 mieërt - David Bueno de Mesquita, Nederlandjse kunstenaer (gesjtórve 1962)
* 14 april - Efim Bogoljoebov, Russisch-Duutsje sjaker (gesjtórve 1952)
* 16 april - Charlie Chaplin, Britse acteur and filmregisseur (gesjtórve 1977)
* 20 april - Adolf Hitler, nazi-dictator van Duutsjlandj (gesjtórve 1945)
* 23 april - Karel Doorman, Nederlandjse merineofficier (gesjtórve 1942)
* 26 april - Ludwig Wittgenstein, Oasterieks-Britse filosoof (gesjtórve 1951)
* 28 april - António de Oliveira Salazar, dictator (1932-1968) van Portugal (gesjtórve 1970)
* 2 mei - Ki Hadjar Dewantara, Indonesische nationalis, óngerwiesvernujer en minister (gesjtórve 1959)
* 8 mei - Louis Van Hege, veurmalige Belzje voetballer (gesjtórve 1975)
* 12 mei - Otto Frank, vader van Anne Frank (gesjtórve 1980)
* 12 mei - Abelardo Luján Rodríguez, president (1932-1934) van Mexico (gesjtórve 1976)
* 17 mei - Dorothy Gibson, Amerikaanse actrice en passagier van de Titanic (gesjtórve 1946)
* 17 mei - Alfonso Reyes, Mexicaanse sjriever (gesjtórve 1959)
* 18 mei - Thomas Midgley, Amerikaanse chemicus en oetvènjer (gesjtórve 1944)
* 28 mei - Richárd Réti, Hongaarse sjaker (gesjtórve 1972)
* 12 juni - Julius Skutnabb, Finse sjaatser (gesjtórve 1965)
* 2 juli - Cor Hermus, Nederlandjse acteur, teneëlregisseur en -sjriever (gesjtórve 1953)
* 5 juli - Jean Cocteau, Franse sjriever (gesjtórve 1963)
* 14 juli - Ante Pavelić, Kroatische fascisteleijer (gesjtórve 1959)
* 30 juli - Vladimir Zworykin, Russisch-Amerikaanse televisiepioneer (gesjtórve 1982)
* 31 juli - Frans Masereel, Belzje houtsjniejer (gesjtórve 1972)
* 11 augustus - Arturo Martini, Italiaanse beeldhawwwer (gesjtórve 1947)
* 26 augustus - Richard Rau, Duutsje atleet (gesjtórve 1945)
* 30 augustus - Mile Budak, Kroatische sjriever, antisemiet en fascis (gesjtórve 1945)
* 31 augustus - Ramona Trinidad Iglesias-Jordan, Puerto Ricaanse langlaevende persoan (gesjtórve 2004)
* 7 september - Albert Plesman, Nederlandjse lóchtvaartpioneer, oprichter van KLM (gesjtórve 1953)
* 15 september - Gustaaf Magnel, Belzje ingenieur (gesjtórve 1955)
* 26 september - Martin Heidegger, Duutsje filosoof (gesjtórve 1976)
* 3 oktober - Carl von Ossietzky, Duutsje politicus (gesjtórve 1938)
* 10 oktober - Han van Meegeren, Nederlandjse kunssjilder en meistervervalsjer (gesjtórve 1947)
* 10 oktober - Jan Versteegt, Nederlandjse predikant en verzètsman (gesjtórve 1945)
* 24 oktober - Christiaan Boers, Nederlandjse militair en verzètssjtriejer (gesjtórve 1942)
* 24 oktober - Clovis Trouille, Franse sjilder (gesjtórve 1975)
* 3 november - Heinrich Campendonk, Duutsje sjilder (gesjtórve 1957)
* 16 november - Charlotte Benkner, Amerikaanse langslaevende persoan (gesjtórve 2004)
* 16 november - Jan Herder, Nederlandjse commenis (gesjtórve 1978)
* 18 november - Zoltán Tildy, Hongaarse politicus (gesjtórve 1961)
* 20 november - Edwin Hubble, Amerikaanse astronoom (gesjtórve 1953)
* 24 november - Cissy van Marxveldt, Nederlandjse (kènjerbeuk)sjriefster (Setske de Haan) (gesjtórve 1948)
* 9 december - Hannes Kolehmainen, Finse atleet en olympisch kampioen (gesjtórve 1966)
* 10 december - Ray Collins, Amerikaanse acteur (gesjtórve 1965)
* 14 december - Bernard Bijvoet, Nederlandjse architec (gesjtórve 1979)
* 15 december - Joan Riudavets, Sjpaanse langslaevende persoan (gesjtórve 2004)

### Galleriej gebaortes

Plaetje:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg| Adolf Hitler,  gebaore 20 april
Plaetje:Portrait of Jean Cocteau.jpg| Jean Cocteau,  gebaore 5 juli
Plaetje:Albert Plesman.png| Albert Plesman,  gebaore 7 september
Plaetje:Hannes Kolehmainen.jpg| Hannes Kolehmainen,  gebaore 9 december


## Gesjtórve

* 26 jannewarie - Lodewijk Willem Ernst Rauwenhoff (60), theoloog, predikant, hoagleëraar
* 3 fibberwarie - Belle Starr (40), Amerikaanse outlaw
* 4 fibberwarie - Gijsbertus Schot (78), Nederlandjse politicus
* 8 mieërt - John Ericsson (85), Zjweedse oetvénjer en ingenieur
* 18 miert - J.J.A. Goeverneur (80), Nederlandsen diechter
* 15 april - Pater Damiaan (49), Belzje missionaris
* 10 juli - Julia Tyler (69), first lady van de Verenigde Sjtate (vrouw van John Tyler)
* 24 augustus - Jan Ernst Matzeliger (36), Surinaamse oetvènjer
* 23 september - Wilkie Collins (65), Britse sjriever
* 11 oktober - James Prescott Joule (70), Britse natuurkundige
* 18 oktober - Antonio Meucci (88), Italiaanse óntwerper en waarsjienlik oetvènjer van de telefoon
* 6 december - Jefferson Davis (81), president van de Confederate States of America
* 12 december - Robert Browning, Èngelsje sjriever
* 24 december - Jan Jakob Lodewijk ten Kate (70), Nederlandjse dichter
* 29 december - Priscilla Tyler (73), Amerikaanse First Lady

;exacte datum ónbekènd
* Dong Khanh (25), keizer van Vietnam
* Theodoor Janssens (±64), Belsj parlemèntslid

### Economie
* 't Bedrief Nintendo wirt opgerich.

### Sjport
* 8 december - Op initiatief van Pim Mulier wirt de Nederlandjse Atletiek en Voetbalbóndj, de veurluiper van de KNVB, opgerich.
* 23 december - De voetbalclub Recreativo de Huelva wirt opgerich. 't Is de eësjte voetbalclub in Sjpanje.
* Preston North End wirt de eësjte voetbalkampioen van Èngelandj.
* Wilhelm Steinitz behilt zien waereldkampioensjap sjake in eine match taenge Michail Tsjigorin.

## Meziek
* Antonín Dvořák sjrief de *8e symfonie*
* Pjotr Iljitsj Tsjaikovski compeneert de balletsuite *Doornroosje* 
* Claude Debussy compeneert *[[Petite Suite]]*
* August Reyding produceert de eësjte Nederlandjse revue: Nao de Eiffeltaore!

## Literatuur
* Herman Gorter publiceert zien gedich *Mei*
* Louis Couperus sjrief *[[Eline Vere]]*

## Beeldende Kuns
* Auguste Rodin maak zien monemènt veur Victor Hugo.
* In Paries hilt de Sjoal van Pont-Aven zien eësjte expositie (zuug Neo-Impressionisme).
* Georges Seurat sjildert *Chahut* en *La Parade de Seurat*

Plaetje:Seurat-La Parade detail.jpg|*De Parade van Seurat* (1889) Georges Seurat
Plaetje:Eilif_Peterssen-Laksefiskeren_(1889).jpg‎|*Laksefiskeren* (1889) Eilif Peterssen
Plaetje:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Olive Trees (1889).jpg|*Oliefbuim in berglandjsjap* (1889) Vincent van Gogh, Museum of Modern Art, New York 
Plaetje:VanGogh-starry night.jpg|*Sterrennacht* (1889) Vincent van Gogh, Museum of Modern Art, New York 


## Boewkuns
* De in 1881 begónne boew van de *[[sjtasie Amsterdam Centraal]]* van de Nederlandjse architec Pierre Cuypers kump gereid.

Plaetje:Centraal Train Terminal - Amsterdam, Holland - panoramio.jpg|*[[sjtasie Amsterdam Centraal]]* (1889 gereid)
Plaetje:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|*[[Eiffeltaore]]* (1889 gereid)