open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arnold Schönberg

**Arnold Schönberg** (13 september 1874, Wene - 13 juli 1951, Los Angeles) woar 'ne Oeësteriekse komponis, muziektheoreticus en sjilder.
Schönberg begós zien muzikaal carrière as cellis en autodidactische komponis. 
Schönberg is veural bekind as ein van de ieësjte komponiste die atonaliteit gebroekde in hun composities.
Behauve zien composities weure ouch zien beuker op 't gebeed van klassieke muziektheorie as belangriek besjouwd.

Schönberg verangerde ziene achternaam officieel in *Schoenberg* wie hae in 1941 sjtaatsburger van de VS woeërt.
Richard Stallman

**Richard Matthew Stallman** (**RMS**; 16 miert 1953) is de oprichter van de
vrie software bewaeging, 't GNU projek, de Free Software Foundation en de
League for Programming Freedom. Hae is auch 'n bekènd hacker, computerweitensjapper, academicus, publieke sjpraeker, en politiek activist (op 't gebeed van vrieheid, auteursrechte, patente, mensjerechte en 't milieu). Hae haet 't konsep va copyleft (as taegehanger van copyright) oetgevonge om de idaele van de vrie software beweiging te besjerme, en hae haet dit konsep verwirkt in wietgebroekte licensies as de GNU General Public License (*GNU GPL* of *GPL*).
Lies van bergkettes

Lies van de mèts belangrieke bergkettes óp de aeërd.

* Alpe
* Andes
* Appalache
* Appeniene
* Atlas
* Himalaya
* Karpate
* Kaukasus
* Oeral
* Pyreneë
* Rotsgebirgde of Rocky Mountains
* Zudelike Alpe
Natuurkunde

**Natuurkunde** of **fysica** (nao 't Aajdgriekse φυσικός (*phusikos*), "natuurlek") is de wetensjap vaan de natuur in häöre breidste zin, meh veural vaan de *leveloze natuur*. Natuurkundege bestudere de gedraginge vaan materie in e wied spectrum vaan contexte, vaan de sub-microscopische elementair deilkes tot de eigensjappe vaan alle materie in 't hielal es samehangende entiteit.

Sommege door de natuurkunde bestudeerde eigensjappe höbbe betrèkking op *alle* nivo's vaan materie, wie 't Behaajd van Energie. Dees eigensjappe weure dèks natuurkundege wètte geneump. Natuurkunde weurt al ins 'n "basiswetensjap" geneump, umtot al aander natuurwetensjappe (biologie, sjemie, geologie ezw.) ziech bezeghawwe mèt zeker deile vaan de materie die nao de natuurkundege wètte luustere. Zoe is sjemie de wetensjap vaan de molecule en de sjemische stoffe die ze in samehang vörme. De eigensjappe vaan 'n sjemische stof weurt bestump door de eigensjappe vaan de oonderligkende molecule, die naodrökkelek besjreve weure door takke vaan natuurkunde wie kwantummechanica, thermodynamica en elektromagnetisme. 

De natuurkunde is ouch aon de mattematiek ing verwant. Natuurkundege theorieë weure bekans oetslutend oetgedrök aon de hand vaan mattematische relaties, en de mattematiek die daobij gebruuk weurt is gemeinelek ingewikkelder es bij aander wetensjappe. 't Versjèl tösse natuurkunde en mattematiek is tot de ierste oeteindelek geïnteresseerd is in besjrievinge vaan de materieel wereld, dewijl de lèste ziech bezeghèlt mèt abstracte patroene die in de perceptief wereld häör equivalente neet hove te höbbe. De natuurkunde is 'n empirische wetensjap, de mattematiek 'n logische wetensjap. De grens weurt evels neet altied te sjerp getrokke. D'r is e groet oonderzeuksgebeed dat op de grens vaan alletwie ligk, bekind es de mattematische natuurkunde mèt es doel 't oontwikkele vaan de mattematisch structuur die natuurkunde-theorieë oondersteunt.

### Centrale theorieë

## Touwpassinge
De natuurkunde heet touwpassinge in väöl exacte wetensjappe en in de techniek.  Väöl modern apparatuur, zowie de laser en de op de transistor gebaseerde computer, zouwe zoonder de natuurkunde van noe neet meugelek zien.
India

**India** is e land in centraal Zuid-Azië mèt de op ein nao groetste bevolking op Eerd. Geologisch gezeen is 't land gein deil vaan Azië, meh vörmp 't 'n eige subcontinent. Hoofstad is 't relatief klein New Delhi; Bombay (Mumbai), Calcutta (Kolkata), Delhi en Madras (Chennai) zien de groetste centra. In 't noorde vaan 't land heers de hindoestaanse cultuur en weure veural Indo-Germaanse taole gesproke; in 't zuie euverhierse Dravidische taole. 't Ingels is op groete sjaol in gebruuk es boveregionaol officieel taol. De belaankriekste religie is 't hindoeïsme, boevaan India de weeg en naomgever is. De Ganges, de heilege revier vaan dees religie, struimp rech door 't Noorde vaan 't land; wijer luip ouch d'n Indus en de Brahmaputra dedoor. India grens aon Pakistan (boemèt 't sinds jaore e grensconflik heet), Afghanistan, China, Nepal, Bhutan, Birma en Bangladesh en ligk aon d'n Indischen Oceaon.

## Indeiling
India is verdeild in 29 staote en zeve territoria.



## Referenties
Lies van kanselere van Duutsland

Dit is 'n lies vaan alle **[[riekskanseleer|rieks]]- en [[boondskanseleer vaan Duitsland|boondskanselere]]** die **[[Duitsland]]** sinds 1871 heet gehad. Ze höbbe achterein 't Twiede Riek, de Weimarer Rippubliek, 't Daarde Riek en de Boondsrippubliek Duitsland gedeend. Umtot Duitsland diverse staotsvörm heet gehad, heet de mach vaan de kanseleer sterk gevarieerd; väölal evels waor heer de mechtegste persoen in 't land.

## Zuug ouch
* Lies van sjtaotshoofde van Duutsjlandj
Erendechtege

De **Erendechtege** of **Accipitriformes** umvatte 't groetste deil vaan wat in 't algemein spraakgebruuk *[[roufveugel]]* geneump weure, dat zien zoe'n 30 soorte. De Valke höbbe 'n eige orde.

## Taxonomische eindeiling
D'r zien veer femilies.

* Giere van de Nuuj Wereld (Cathartidae)
* Vèserend (Pandionidae)
* Accipitridae (Giere vaan de Aw Wereld, havike, erende, buizerds en verwante)
* Sikretarisvogel (Saggitaridae)
Tanderme

**Tanderme** of **Xenarthra** zien 'n orde vaan zoegdiere die in tropisch en subtropisch Amerika leve. Vreuger woort de orde *Edentata* geneump, ze bevatde daan ouch nog de Sjöbbediere en 't Eerdverke. Genetisch oonderzeuk evels heet oetgeweze tot dat gein zjuste indeiling waor. De Tanderme oondersjeie ziech, same mèt dees bieste, vaan aander zoegdiere doortot hun tan weineg oontwikkeld zien.

## Indeiling
* Gordeldiere (Dasypodidae, 20 soorte)
* Aomzeiketers (Myrmecophagidae, 4 soorte)
Luiaarde:
* Dreivingerege luiaarde (Bradypodidae, 3 soorte)
* Twievingerege luiaarde (Megalonychidae, 2 levende soorte)
* Reuzegroondluiaard (Megatheriidae, oetgestorve)
* Mylodontidae (oetgestorve)

* Pampatheriidae (oetgestorve)
* Glyptodontidae (oetgestorve)
Colugo's

De **Colugo's** zien e twietal zoegdiere vaan 'tzelfde geslach (*Cynocephalus*), dezelfde femilie (Cynocephalia) en dezelfde orde (Dermoptera); vaan alledrei make ze de einege twie soorte oet. Ze höbbe e vel vaan hun väörpu nao hun lief, boemèt ze laank kinne glije (allewel tot ze neet kinne vlege). De soorte zien:

* Filipiense Colugo (*Cynocephalus volans*)
* Maleise Colugo (*Cynocephalus varigatus*)

Bei soorte weure door intensieven houtkap in hun leefgebeed serjeus bedreig.
Óngerwies

't **Ongerwies** weurt gebroek veur 't euverbringe van kènnis en vaardighede in ein sjoeëlsituatie. **Educatie** is 'n term die vaak weurt gebroek veur óngerwies aan volwassene. In 't bedriefslaeve en de uëverheid zunt de terme cursus (veur 't verkriege van kènnis) en training (veur 't verkriege van vaardighede) gebroekelik. De sjtudie van de óngerwieskunde weurt ouch waal didactiek genumd. Behauve kènnis en vaardighede sjpeelt ouch de uëverdraag van houding, menére, norme en waarde 'n rol.

Óngerwies begint bie de geboeërte en is 'n leëveslank proces. Veur sómmige is de praktiek
van 't alledaags laeve väöl leërrieker as formeël sjoeëlóngerwies.

## Oetdaginge veur educatie
De basis vuur educatie is 't euverdrage van ideë van de inne persoeën nao inne angere, of van inne persoeën nao 'n groep van angere. 't Grotste prebleem is dan 't euverdrage van die kènnis, welke kènnis mót weure óngerweze, wat is relevant en broekbaar veur luuj, en wat kinne ze beware van die kènnis. 

## Prominente ongerwieskóndige
* F. Matthias Alexander
* Catherine Baker
* Benjamin Bloom
* Garth Boomer
* Jim Cummins
* Obeng de Lawrence
* John Dewey
* Hermann Ebbinghaus
* Moshe Feldenkrais
* Paulo Freire
* Robert M. Gagne
* Howard Gardner
* John Taylor Gatto
* Paul Goodman
* Ivan Illich
* Joseph Lancaster
* Horace Mann
* Maria Montessori
* A.S. Neill
* Seymour Papert
* Helen Parkhurst
* Ivan Pavlov
* Johann Heinrich Pestalozzi
* Alec Peterson
* Jean Piaget
* Plato
* Neil Postman
* Jean-Jacques Rousseau
* B.F. Skinner
* Gustav Wyneken
* Lev Vygotsky
Krókkedille

**Krokodille** of **Crocodilia** zien 'n orde vaan groete, meistentieds in 't water levende carnivore reptiele. De orde is zoe'n 220 miljoen jaor aajd. De krokodille behure tot de levende fossiele; hiel väöl lede vaan dees orde zien es fossiel bekind. Hun leefgebeed ligk ummer in de trope of uterste subtrope; in Europa koume ze neet veur.

De noe nog levende krokodilechtege hure allemaol tot de Eusuchia, die in drei femilies kin weure verdeild.

* Echte krokodille (Crocodylidae)
** Amerikaanse krokodil, *Crocodylus acutus*
** Smalsnoetskrokodil, *C. cataphractus*
** Orinocokrokodil, *C. intermedius*
** Australische zeutwaterkrokodil, *C. johnsoni*
** Filipijnse Krokodil, *C. mindorensis*
** Moreletkrokodil, *C. moreletii*
** Nielkrokodil, *C. niloticus* 
** Nuiguineese krokodil, *C. novaeguineae*
** Moorkrokodil, *C. palustris*
** Zaajtwaterkrokodil, *C. porosus*
** Cubaanse krokodil, *C. rhombifer*
** Thaise krokodil, *C. siamensis*
** Dwergkrokodil, *Osteolaemus tetrapsis*
** Valse Gaviaal, *Tomistoma schlegelii*
* Alligators en Kaajmanne (Alligatoridae)
** Amerikaansen alligator, *Alligator mississippiensis*
** Sjinesen alligator, *Alligator sinensis*
** Gewoene kaajman, *Caiman crocodilus* (veer oondersoorte)
** Breisnoetskaajman, *Caiman latirostris*
** Cuvier-zachhuidkaajman, *Paleosuchus palpebrosus*
** Schneider-zachhuidkaajman, *Paleosuchus trigonatus*
** Zwarte kaajman, *Melanosuchus niger*
* Gaviaal (Gavialidae), *Gavialis gangeticus*
Groninge (stad)

De stad **Groninge** (Nederlands: *Groningen*, Gronings: *Grönnen* of *Stad*) is de hoofstad vaan de gelieknaomege provincie. 't Oppervlak vaan de gemeinte is 82,52 km2; op 1 april 2016 woende hei 200.487 lui. 't Is daomèt de zesde stad vaan Nederland en wiedoet de groetste vaan Noord-Nederland. In Groninge en Noord-Drenthe weurt de stad sumpel-eweg es *stad* geneump. De stad is de einege vaan Noord-Nederland mèt universiteit.

## Historie

Groninge oontstoont in de vreug middeliewe op de noordpunt vaan de Hoondsrögk. In de dertiende iew waor 't al zoe groet tot 't op eige gelegeheid (dao waore gein landhiere veur 't stadsrechte te geve) walmör bojde en 't tot de Hanze touwtraoj.

Al tiedens d'n Tachtegjaoregen Oorlog, in 1614, kraog 't zien universiteit. In 1672, 't *Rampjaor*, woort de stad laankdeureg belegerd, zoonder succes. Nog eder jaor weurt op 28 augustus *Gronings oontzet* geveerd. In Groninge is dit 'ne fiesdaag.

In de achtiende en negentiende iew bleef de stad bleuje en ontwikkelde ze 'n groeëte sókkerindustrie. De sjtad kreeg 'n centrumpositie veur de umligkende *Ommelanden*.
Groninge waor och 't centrum van de noordelijke sjeepvaart: sjeper vanoet Hamburg en Bremen kaomen via de Dollard nao Groninge om verder te vare nao Leeuwarde of durch de Zuiderzee nao Amsterdam.

In de twintigste iew ging de ontwikkeling van de sjtad verder, mer 't omligkende gebied verermde en luu trokke weg, onger angere nao de sjtad mer neet oetsjluutend. 
Och werd de universiteit sjteeds belangrieker: aangezeen Groninge de enige universiteit haet in de wieje umtrik, trokke väöl jong luu nao de sjtad. De sjtudente ginge in groeëte mate de sjtad bepale, zeker wie de sjtudentepartie *Student en Stad* in 1994 in de gemeinteroad kaom en dao neet mieë weg is te dinke. Op de 300.000 *Stadjers* (Greuningers) zunt 40.000 sjtudente en väöl blieve ouch nog nao hun sjtudie in de sjtad.

## [[Zösterstad|Zösterstei]]
* Graz in Oosteriek
* Jabalya in Palestina
* Kaliningrad in Róslandj
* Katowice in Pole
* Murmansk in Róslandj
* Newcastle-upon-Tyne in 't Vereineg Keuninkriek
* Odense in Denemarke
* Oldenburg in Duitsland
* San Carlos in Nicaragua
* Tallinn in Esland
* Tianjin in China
* Zlin in Tsjechië

## Rifferenties


## Extern links
* Officieel site vaan de gemeinte
* Homepage vaan de RUG (Rieksuniversiteit Groninge)
Eendechtege

De **eendachtege** of **Anseriformes** zien 'n orde vaan waterveugel, boevaan 'rs väöl in Wes-Europa inheims zien. Eende, gajze en zwane hure tot dees groop, die bekans 150 lede tèlt.

## Taxonomische eindeiling
't Gief drei femilies, boevaan ein nog in 9 subfemilies is eingedeild.

* Sjriewers (Anhimidae, 6 soorte)
* Ekstergajs (Anserantidae, 1 soort)
* Anatidae
** Piepeende (Dendrocygnidae, 10 soorte)
** Zie-eend (Thalassorninae, 1 soort)
** Zwane en Gajze (Anserinae, 23 soorte)
** Aapeend (Stictonettinae, 1 soort)
** Spoervleugelgajs (Plectropterinae, 1 soort)
** Sjeleende (Tadorninae, 23 soorte)
** Eende (Anatidae)
** Eidereende (Merginae)
** Oxyurinae (8 soorte)
Roufveugel

**Roufveugel** is de samevattende naom veur twie veugelordes: Erendechtege en Valkechtege. Veural vreuger woorte ze dèks in ein orde samegenome. Ze valle op door hun mechteg veurkoume. 't Zien allemaol predatore. Hun belangriekste veujing besteit oet muis en dergeleke klein bieste.

'nen Aandere naom veur roufveugel is: stoetveugel.

Väöl roufveugel weure bedreig in hun bestoon.
Hindi

't **Hindi** is de groetste vaan de Indische taole en weurt gesproke in India door zoe'n 480 miljoen lui. 't Is ein vaan de 23 nationaal taole vaan dat land. 't In Pakistan gesproke Urdu is taolkundeg dezelfde taol, meh politiek ligk dat geveuleg. Deze taol weurt wel Hindoestani geneump (lètterlek 'taol vaan 't Indusland'). 't Hindi weurt in 't Devanagari, 't sjrif vaan 't Sanskriet, gesjreve, dewijl 't Urdu Arabisch sjrif gebruuk. 'n Aander versjèl is tot 't Hindi veur nui wäörd vaan 't Sanskrit aofhenkelek is en 't Urdu vaan 't Perzisch. 't Hindi heet twie naomvalle en 'nen hendeg breie klankinventaar mèt veural väöl consonante.

## Extern linke
* Wikipedia op 't Hindi
* 'n Introductie tot de grammair vaan 't Hindi
Economie

**Economie** is 'n sociaal weitensjap die zich bezighèlt mit 't voertbringe en de verdeiling van sjaarse gojere en middele. Sjaarste haet in de economie neet de beteikenis van *zeldzaam* mer van *beperkt besjikbaar*. D'r zal get gekoze motte weure want neet alles kint tegeliek. 't Keuzevraagsjtuk determineert 't zogenaamde *economisch prebleim*.

De sjaarste van gojere en productiemiddele, en 't behere daovan is de vraogsjtèlling veur de economie as weitensjap. De kernvraog veur de economie as weitensjap is de optimaal verdeiling van de sjaarste.  Dees vraog haet ouch raakvlakke mèt de politiek en de politieke filosofie. 't Economisch vraogsjtök omvat ónger angere produktie, distributie, welvaart en consumptie. Economisch handele ontsjtit omdat vaak neet alles tegeliek kint.

In de economie óngersjieje zich meistes de volgende vakgebejer: de mikro-economie, de makro-economie, en de econometrie.

Economie as Yochai Benchler besjtudere de economie van de creatie en versjpreiding van informatie mèt behölp van nuuj technologië zoas 't internet. 

## Gesjeedenis vaan de Economie

### Oorsjpronk

De wortels vaan de economie es ongerwerp vaan discussie gaon truuk op auw Griekse verhenjelinge euver politiek, ut middeliewse debat euver de richtige pries, en zewiejer, maer meistes weurt 't begin vaan de economie es weitesjap gelegk bie de physiocrate, 'n groep geljaerde oet Fraankriek in de 17e iew dae veur 't jaetst de ganse economie es ein grwoat systeim vaan opein wirkende krachte zaoge: 't zwaogeheite *tableau economique*. Maer de economie es weitesjap kaom veur 't jaetst ech richtig op gang wie de Sjotse wiesgaer Adam Smith zien beuk The Wealth of Nations (Riekdom vaan Lenjer) en Theory of Moral Sentiments (Theorie vaan Moreel Geveul) sjreef. 

Smith besjreef wie de henjelinge vaan luuj dae veural om eige belaang gaove toch koste lieje tot 'n vorm vaan saomewirking waobie de ein veur de behoefte vaan de anger wirkt en angesom. 'T is neet vaan de gooje zin vaan de sjlechter, sjreef Smith, tot veer verwachte dat er os vleisj göf, maer veur es tot 't in zien eige belang is. Maer zwao ein transaksie is oeteinjelik good veur de sjlechter, en auch veur de klaantsj. Es genog luuj op dae manier mitein henjel drieve, dan is 't oeteindelik zjus of ze geleid woarte deur een *onzichbare haandj*. (En oet de beuk van Smith hubbe v'r dan auch noch tot op vaandaog 't fameuze concept vaan de onzichbare haandj vaan de mert.)

### De marginaalrevoluusje

De moderne economische weitesjap haet noch ummer veil te danke aon Smith, maer natuurlik zint ongertusje auch veil nuuj ideeë bedach. De wichtigste daovan waor zwoa ein groate verenjering tot me noe noch sjprök vaan de marginaal*revoluusje*—ein weitesjappelike revoluusje wobie de klassieke economie vaan Smith, Ricardo, en Mill in een gans nuuj lich waort gezat. 

## Zuuch ouch
* Finanse
Hebreeuws

't **Hebreeuws** is 'n Semitische taol die in Israël door zoe 8 miljoen minse gesproke weurt en sterk geassocieerd weurt mèt de Joede en 't Joededom. De taol woort ouch in 't aw Israël al gesproke en 't groetste deil vaan 't Aw Testamint (Hebreeuws *[[Talmoes]]*) is in dees taol gesjreve. Al laank voor 't begin vaan de jaortelling moot de taoloetgestorve zien; in d'n tied vaan Zjezus Christus waor Aramees de volktaol in .Palestina. In de Joedse erediens en in de kabbalistiek bleef 't 'n cultuurtaol. Mèt d'n opkums vaan 't zionisme eind negentiende iew woort 't es spreektaol nui tot leve gebrach; allewijl is 't ein vaan de twie officieel taole vaan Israël en moot edere Joedsen immigrant Hebreeuws liere. Me verdeilt de taol in drei periodes oonder: *Archaïsch Hebreeuws* (veural oet sjerve bekind), *Klassiek Hebreeuws* of *Biebels Hebreeuws* (in de Joedse bleujtied es volkstaol en daonao es cultuurtaol) en *Modern Hebreeuws* of *Ivriet* (vaanaof 1900). 't Archaïsch Hebreeuws kint, wie 't Arabisch, nog drei naomvalle. 't Ivriet oondersjeit ziech door 't samevalle vaan e paar klaanke (die veur väöl nui lierders lesteg waore) en hiel väöl nui wäörd, die in de Biebel neet bekind zien.

't Jiddisch kint väöl Hebreeuwse leinwäörd. Op orthodox-protestantse gymnasia in Nederland kin me Hebreeuws liere.

## Kinmerke
't Hebreeuws weurt, sjus wie aander semitische taole, vaan rechts naor links gesjreve, en gebruuk 't Hebreeuwse alfabet (aoch wel 't aleph-bet genump). 't Aleph-bet besteit oet 22 lètters, die eeder 'ne consonant (medeklinker) vertegewoordige. In 't Hebreeuws sjreif me daan aoch eigelek geijn klinkers. Einige lètters höbbe 'ne "sofiet"-vörm, die allein veurkeump aon 't eind vaan e woord. 'T Hebreeuwse aleph-bet is hejoonder te vinde. 

 
## Geschiedenis

## Extern linke
* Wikipedia op 't Hebreeuws
* Hebreeuwse Academie
Herdisse

**Herdisse** of **Lacertilia** (vreuger: Sauria) is 'n oonderorde vaan de reptiele (orde Squamata, die ze deile mèt Slange) mèt e paar doezend soorte die euver de ganse wereld, boete in de kajdste streke, veurkoume. Meistal höbbe ze veer good functionerende pu, boemèt ze ziech snel veurtbewege kinne. Väöl herdisse höbbe regeneratief vermoge m.b.t ledemate (veural de start, dee ze kinne aofbreke um vaan 'n jaoger te kinne oontsnappe). Sommege, mèt es bekindste veurbeeld de kameleons, kinne hun hoedskleur aon de wermde aonpasse. De meiste herdisse veuje ziech mèt muis en insekte. 't Gief meh twie giftege soorte, die neet zo gevaarlek zien veur de mins, umtot ze 't gif neet injectere, wie gifslange.

De meiste soorte preferere druug gebede, meh sommege soorte (wie de basiliske) leve aquatisch. Alle herdisse kinne evels zwumme.

## Taxonomie
* Infraorde **[[Leguaanechtege]]** (Iguania)
** Agama's (Agamidae)
** Kameleons (Chamaeleonidae)
** Corytophanidae
** Crotaphytidae
** Hoplocercidae
** Brei leguane (Iguanidae)
** Leiocephalidae
** Leiosauridae
** Liolaemidae
** Madagascarleguane (Opluridae)
** Phrynosomatidae
** Polychrotidae
** Tropiduridae
* Infraorde **[[Gekko-echtege]]** (Gekkota)
** Gekko's (Gekkonidae)
** Poetloze herdisse (Pygopodidae)
** Phyllodactylidae
** Sphaerodactylidae
** Eublepharidae
** Heuppoetege (Diplodactylidae)
** Carphodactylidae
* Infraorde **[[Skinkechtege]]** (Scincomorpha)
** Skinke (Scincidae)
** Echte Herdisse (Lacertidae)
** Tejuherdisse (Teiidae)
** Stekelstartherdisse (Cordylidae)
** Sjèldherdisse (Gerrhosauridae)
** Brèlherdisse (Gymnophthalmidae)
** Nachherdisse (Xantusiidae)
* Infraorde **Diploglossa**
** Hazelwörm (Anguidae)
** Amerikaanse poetloze herdisse (Aniellidae)
** Knóbbelherdisse (Xenosauridae)
* Infraorde **Varaanechtege** (Platynota)
** Varane (Varanidae)
** Lanthanotidae
** Gilamonsters (Helodermatidae)
Pedagogie

**Pedagogie** of **pedagogiek** is de kuns of weitensjap van opvoding en óngerwies van kinger en jóng luuj. 't Woerd kump van 't Oudgrieks *paidagogos*, de sjlaaf dae de kinger nao sjoeël brach. Omdat 't woerd  “paida” nao kinger verwies, make sommige luuj 't ongersjied tösje pedagogiek (kinger get liere) en adrogogie (volwassene get liere).

## Opvodingsweitensjap
De weitesjap besjtudiert de opvoding, de ontwikkelingsfase, en ouch de relatie tösje 't kind en zien umgaeving: familieleje, sjoeël, vrung, de geboewde umgeving, media, etc. De naodruk ligkt veural op 't *handele*.  Ónger *pedagogie* wuurt de praktiek van 't opvode versjtaon. Me onderzeukt ouch de opvojing van kinger die meuilek opvoodbaar zin.
Ze laeve in 'ne meuileke situatie of 't dreigt verkieërd te loupe.

Opmèrkelek is dat de opvojingsweitesjap (pedagogiek) lang neet in alle leng es zelfsjtendige weitesjap besjteit, in Nederland en Vlaandere is dit euveriges waal 't geval.

Binne de pedagogiek waere de volgende specialisaties ongersjeie;
* sociale pedagogiek
* óngerwiespedagogiek (met inbegrip van didactiek, en ongerwieskunde)
* klinische pedagogiek
* gezinspedagogiek
* theoretische pedagogiek
* forensische pedagogiek
* historische pedagogiek besjtudiert wie in 't verlaeje pedagoge (óngerwiezesj en ouwesj) gesjtalte gaeve aan de wunsj jeugdige mèt 'n bepaald doel groeët te bringe.
* orthopedagogiek besjtudiert 't groeëtbringe van jeugdige mèt 'ne handicap: ontwikkelingsstoornis zoeë es ADHD of leerstoornis zoeë es dyslexie.

Sommige meine dat d'r theorieje zin die ummer en uuëveral zouwe geldeuuëver 't (beïnvloje van) miensjelek gedrag. Angere meine dat 't miensjelek gedrag neet is te veursjpelle, en gaon "sjlechs" nao wie 't in 't verleje is toegegange. Soms wuurt pedagogiek gezieë es 'n vorm van toegepasde psychologie.
Filosofie

De term **filosofie** kump oet 't oud Grieks en beteikent 'leefde (*filia* = vrundsjap, *fileo* = leefde, kus) veur of 't sjtreive nao kènnis of wiesheid (*sofia*).  De beoefenaar van de filosofie numt men filosoof.

In het dagelijks sjpraakgebroek weurt de term filosofie gebroek om elke vorm van wiesheid aan te gaeve, of om emes zien laevensbesjouwing aan te duiden of emes zien oetgangspunte. Dit versjilt van de academische contex, zoas dees in
dit artikel gehanteerd weurt. Van oudsher zunt d'r versjillende *deilterreinen* in de filosofie; gerich op de miensj zoals antropologie, ethiek, esthetica, sociale filosofie en theologie; gerich op de
natuur zoas metafysica en natuurfilosofie; en gerich op miensjelike kennis (filosofisch analyse) as logica, kènnistheorie en weitensjapsfilosofie.

In de twintegste ieuw zunt specifieke terreine opgekomme zoas 't existentialisme, postmodernisme, systeimtheorie en taalfilosofie. Väöl minder expliciet is, dat sinds de neugentiende iëw elke aafzonderlike weitensjap is goan wirke aan häör eige grondsjlage en hie lik nog ein welt  aan filosofische euverweiginge. 

De definitie van filosofie vurmp zelf ein filosofisch probleim. Mer om 't konsep te introducere kinne vèr zigke dat filosofie (ongevier) de sjtudie is van de beteikenis en de geldigheid van os geluif in de algemeinste, universeelste kante aan dinger. Dees sjtudie weurt neet oetgeveurd mit behulp van experimente of zorgvuldige waarneiming, mer
iëder doer probleime zorgvuldig te formulere, en doa dan oplossinge veur te zeuke, argumente veur die oplossinge aan te dragen en 'n dialectiek euver al het veurgaande aan te goan.

## Zuug ouch
* Lies van filosofe
The Doors

**The Doors** is de naom vaan 'n popgróp oet de laote jaore zesteg en 't begin vaan de jaore zeventeg, tot dee zienen doed in 1971 oonder aonveuring vaan zenger **[[Jim Morrison]]**. Aander lede waore **Robbie Krieger** (gitaar), **Ray Manzarek** (toetse) en **John Densmore** (drums). De gróp is ein vaan de groondlègkers vaan de Psychedelica, 'ne vörm vaan kunszinnege popmuziek, en stoont bekind um 't gebruuk vaan d'n drug LSD.

The Doors oontstoont in 1964 es Morrison in Los Angeles Manzarek tegekaom en zie beslote mèt vrun vaan de lèste 'n band te stiechte. Ze neumde ziech The Doors, nao Aldous Huxley z'n beuk *The Doors of Perception*, welke titel wel e citaat waor, meh door dee es verwiezing nao LSD gebruuk woort. Nao in nachclubs te höbbe gespäöld bringe ze in 1967 hun debuutalbum oet. De single *Light my Fire* weurt 'nen groeten hit. De band krijg ouch väöl publiciteit door processe weges seksueel touwspeulinge en drugsgebroek.

Morrison, dee zeker nao boete touw de band zelf is, raak lankzaamaon gedeprimeerd door dees negatief publiciteit. Daodoor begint heer lankzaamaon ummer mie alcohol en drugs te gebruke. In juli 1971 störf heer in e hospitaol in Paries, boe heer ouch begraove ligk, in Père Lachaise. Nao zienen doed goon de drei euvergebleve lede nog door, meh stoppe daomèt vaanwege gebrek aon succes. Nao 1972 koume ze nog zoe noe en daan bijein.

## Discografie
# *The Doors* (1967)
# *Strange Days* (1967)
# *Waiting for the sun* (1968)
# *The soft parade* (1969)
# *Morrison Hotel/Hard Rock Café* (1970)
# *Absolutely live* (1970)
# *L.A. Women* (1971)
# *Other Voices* (1971) *
# *Full Circle* (1972) *

: zoonder Jim Morrison
Squamata

**Squamata** of **sjöbreptiele** is 'n groete orde vaan reptiele. Ze vèlt oeterein in drei oonderordes, die uterlek dèks good vaanein te oondersjeie zien, namelek Herdisse (Lacertilia), Wörmherdisse (Amphisbaenia) en Slange (Serpentes).
Óffebek

**Óffebek** (Nederlands: **Offenbeek**) is ein van de drie woeënkerne van de gemeinte Bezel. 't Is 't gedaelte van Ruiver ten oeëste van 't sjpaor, det in 1955 op intiatief van pesjtoeër Jules Ceijssens als rectoraat waerde aafgesjeije vanne Ruiverse Lambertusparochie. De Fatimakerk, begós in 1963, waerde ein jaor later ingewied door bissjop monsinjeur Moors. Óffebek waerde in 1974 verhaeve tot zelfsjtenjige parochie. 't Dörp wurd aevegood meistal biej de Ruiver geraekend, auch al is 't min of mieër 'n dörp op zich, met 'n eige kerk en mertplein en zelfs de meiste inwoeëners van de ganse gemeinte.

Óffebek wurd al in 1288 geneumd in de persoeën van ridder Gerardus van Offenbeke, in 1294 vermeld als rentmeister van Venlo. De plaatsnaam wurd in 1382 gesjreve as *Óffebec*, wat al aangeuf det de oeutgank van 't waord nieks te make haet met 'n baek. Op 't inj van de 14e ieëw loge in Óffebek al 'n paar groeëte boerderieje, zoeas de Klaoshaof en de Ungerste Haof of Nederhoeve. Veur de res loge d'r get huus naeve de Keulsewaeg, ein van de aaj routes tösse Antwerpe en Kölle. 't Sjtök wat toen Óffebek waerde geneumd waar tot in de 17e ieëw nog vul gróter den tegenwoordig en reikde toet aan de Maas. Auch wat noe Ruiver hèt, waerde nog toet Óffebek geraekend.

In de 18e ieëw besjtóng Óffebek nog sjteeds oet neet väöl mieër den 'ne hampel huuskes róndj 'n saort mert. Maar taege 't inj van de 19e ieëw greujde 't gehuch inens flink met de opkoms van de klei- en gresware-indusjtrie. Dees waar hiej óntsjtange doordet de klei gemekkelik van de Pruusse Bos met de tuf euver 't gleis nao de fabrieke kós waere gebrach om daonao met 't in 1865 aangelag spjaor wiejer te waere getransporteerd. De niej fabrieke trokke vuuël volk oet anger sjtökke Limburg, woedoor Óffebek in korte tied 'n vul gevarieerder bevolkingssamesjtelling kreeg den de res van de gemeinte. Veural nao de Oeërlog noom 't belang van de kleiindusjtrie sjnel aaf, auch door de opkoms van angere bedrieve. De kleifabrieke en kemiene waerde gesjloop en allein ein klein sjtumpke herinnert aan 't gepoejak in de Óffebekse klei.
Singapore

**Singapore** ies 'n sjtadsjtaat in Zuud-Oas-Azië. 't Besjteit oet ein aantal eilande, woavan 't belangriekste ouch Singapore hèt.

## Geografie
Singapore liegk tösje Maleisië en Indonesië en ies op twiè punte mèt 'n brök verbónge mèt 't Maleisisch sjiereiland. Boete 't groatste zint d'r nog 64 eilendsjes, woavan de belangriekste Jurong, Pulau Tekong, Pulau Ubin en Sentosa zin. De oorsjpronkelike begreujing waor tropisch regewoud, meh dao ies weinig miè van euvergebleve.

## Bevolking
Singapore haet nao Monaco de hoagste bevolkingsdiechheid van de waereld. 85 % van de inweunersj woont in appartementegeboewe van 'n euverheidsinsjtèlling, de zoagenaamde Housing and Development Board. 

De bevolking kènt me roewweg verdeile in drie groepe, de Sjineze (76,8 % van de bevolking), de Maleisiërsj (de oorsjpronkelike beweunersj, 13,9 % van de bevolking) en de Indiërsj. 

## Taal
Singapore haet veer officieel tale: Maleis, Ingelsj, Sjinees en Tamil. Door de regering weurt me gestimuleerd öm 't Ingelsj es dagelikse umgangstaal te gebruke. 't Maleis ies vanwege historische rae de symbolische nationaal taal en weurt gebruuk in 't volksleed. De regering haet um de Sjinese cultuur te promote campagnes opgesjtart um 't gebruuk van 't (Mandarien)-Sjinees te bevordere.
Dans

**Dans** is 't oetveure van min of mier systematische bewaeginge woebie gebroek gemaakt weurt van metrum en ritme van muziek. D'r zunt versjillende danssoorte te ongersjeie:

*Klassiek ballet

*Jazzballet

*Moderne dans

*stijldans

*Latiens-Amerikaanse dans

*Volksdans

*Dansexpressie

*Rock and Roll

*Individueile dans

*Streetdance

*Boekdanse

*Striptease
Internet

't **Internet** is 't publiek toegankelike wèltwieëd systeem van mètein verbonge computernètwerke die data versjture mit behulp van packet switching en gebroek makend van e gesjtandaardizeerd Internet Protocol (IP) en väöl anger protocolle. 't Is opgeboewd oet doezende kleiner commercieel, academische en uuëverheidsnetwerke.

't Is d'r drager van versjillende informatie en services, zoeë-as e-mail, online chatte en mètein gelinkde webpagina's en anger documente van 't World Wide Web.

'n Paar van de meis gebroekde internetprotocolle zunt IP, TCP, UDP, DNS, PPP, SLIP, ICMP, POP3, IMAP, SMTP, HTTP, HTTPS, SSH, Telnet, FTP, LDAP, SSL, and TLS.

## Navigere
Zich 'ne waeg zeuke op internet wuurt navigere of surfe genump.

## Petroeënheilige
D'r heilige Isidorus van Sevilla, is d'r hudige petroeënheilige van internet en computersj. Hae is gesjtorve op 4 april 636 in Sevilla (Sjpanje). 

## Internetcultuur
Vuur de etiquette op internet en de naodeile van internet zuug Nettiquette
Antarctica

**Antarctica** ies e continent op de zuudpool van de waereld. 't Weurt ömgeve door de Indische Oceaan en de Groate Oceaan. Antarctica ies bienao gans euverdèk mèt ies en ies de koudste plaatsj van de waereld. 

De óntdekkingsdatum van Antarctica weurt meistal gesjtèld op januari 1820. D'r ies èvvel ein kaart bekènd van Piri Reis oet 1513 woa-op meugelik 'n deil van 't continent te zeen ies. De eigelike Zuudpool woort veur 't ièrsj bereik door Roald Amundsen in 1911.

Hoewaal Antarctica qua oppervlakte 't viefde continent ies, ies 't 't kleinste qua aantal inweunersj. Dao ies gein permanente beweuning, meh in de ónderzeukssjtations op 't continent zint meistal miè es doezend luuj aanwezig. In de zomer kènne dat d'r waal 4000 zin. Op Antarctica zint minstes drie kinger gebore, 'n Argentiens jungske in 1978 en in 1986 of 1987 in 't Chileens sjtation e jungske en e maedsje.

Op 't continent Antarctica liegke gein leng. Deile van 't gebied zint in de 20e ièw opgeëis door versjillende naties, veural die die kortbie liegke. Praktisch gezeen ies dit neet miè relevant, vanwege 't Antarctisch Verdraag. Door kartografe were de opeisinge nog waal gebruuk.

Antarctica heet ouch 'n eige internetcode: .aq.

## Externe links
* L.L. Ivanov et al, Topographic map of Livingston Island and Greenwich Island
* Antarctic Place-names Commission of Bulgaria
Lies van revere

* **[[Europa]]**
** Dnjepr
** Donau
** Ebro
** Elbe
** Maas
** Rien
** Wolga
* **[[Azië]]**
** Eufraat
** Ganges
** Geel Revier
** Indus
** Jenisej
** Ob
** Tigris
* **[[Afrika]]**
** Limpopo
** Niel
** Niger
** Zaïre
* **[[Noord-Amerika]]
** [[Hudson (revier)|Hudson]]
** [[Mississippi (revier)|Mississippi]]
** [[Missouri (revier)|Missouri]]
* **Zuud-Amerika**
** [[Amazone (revier)|Amazone]]
** [[Orinoco]]
* **Australië
** Darwin
Lies van jazzmusici

Musici stoon op hunnen achternaom gesorteerd, tenzij ze 'nen artiestenaom höbbe dee dat neet touwliet.

### A
* Muhal Richard Abrams
* Cannonball Adderley
* Louis Armstrong
* Albert Ayler

### B
* Chet Baker
* Charlie Barnet
* Count Basie
* Sydney Bechet
* Bunny Berigan
* Bix Beiderbecke
* Chu Berry
* Art Blakey
* Buddy Bolden
* Michiel Braam
* Anthony Braxton
* Willem Breuker
* Clifford Brown
* Dave Brubeck
* Gary Burton

### C
* Cab Calloway
* Benny Carter
* Charlie Christian
* Ornette Coleman
* John Coltrane
* Chick Corea
* Bob Crosby

### D
* Miles Davis
* Paul Desmond
* Eric Dolphy
* Tommy Dorsey

### E
* Marty Ehrlich
* Roy Eldridge
* Duke Ellington
* James Reese Europe
* Bill Evans

### F
* Ella Fitzgerald
* Tommy Flanagan
* Bill Frisell

### G
* Kenny G
* Jan Garbarek
* Erroll Garner
* Stan Getz
* Dizzy Gillespie
* Benny Goodman
* Dexter Gordon
* Wardell Gray
* Grant Green

### H
* Lionel Hampton
* Herbie Hancock
* Coleman Hawkins
* Fletcher Henderson
* Joe Henderson
* Woody Herman
* Earl Hines
* Billie Holiday
* Dave Holland
* Freddie Hubbard

### I

### J
* Ahmad Jamal
* Joseph Jarman
* Keith Jarrett
* James P. Johnson
* J.J. Johnson
* Hank Jones
* Thad Jones

### K
* Stan Kenton
* Andy Kirk
* Rahsaan Roland Kirk
* Kid Dynamite
* Lee Konitz

### L
* Meade Lux Lewis
* Mel Lewis
* Joe Lovano
* Jimmie Lunceford

### M
* Branford Marsalis
* Wynton Marsalis
* Bobby McFerrin
* Jackie McLean
* Pat Metheny
* Charles Mingus
* Glenn Miller
* Miff Mole
* Thelonious Monk
* Wes Montgomery
* Lee Morgan
* Jelly Roll Morton
* Benny Moten
* Gerry Mulligan
* David Murray

### N
* Fats Navarro
* Herbie Nichols
* Arend Niks
* Jimmie Noone
* Red Norvo

### O
* King Oliver

### P
* Charlie Parker
* Joe Pass
* Charlie Patton
* Art Pepper
* Oscar Peterson
* Bud Powell

### Q

### R
* Joshua Redman
* Django Reinhardt
* Max Roach
* Sonny Rollins
* Pee Wee Russell

### S
* Pharaoh Sanders
* Artie Shaw
* Woody Shaw
* Wayne Shorter
* Horace Silver
* Jimmy Smith
* Muggsy Spanier
* Sun Ra

### T
* Art Tatum
* Cecil Taylor
* Jack Teagarden
* Toots Thielemans
* Ralph Towner
* Lennie Tristano

### U

### V
* Sarah Vaughan
* Joe Venuti

### W
* Fats Waller
* Lu Watters
* Ben Webster
* Paul Whiteman
* Mary Lou Williams
* Cassandra Wilson
* Teddy Wilson
* Phil Woods

### X

### Y
* Lester Young

### Z
* John Zorn
Walvèsechtege

De **Walvèsechtege** of **Cetacea** zien 'n orde vaan aquatische zoegdiere; meist ziebewoeners. De lede weure in de volksmoond *[[walvès]]se*, *dolfiene* en *broenvèsse* geneump. Zoöloge goon die naome meistentieds oet de weeg, umtot de taxonomie de bieste aanders indeilt.

De walvèsechtege zien wel geëvolueerd oet de Evehovege. Ze zien evels gans en gaaroet aon 't waterleve aongepas: hun väörpu zien vinne gewore en hun achterpu zien gemarginaliseerd tot stumpkes oonder de huid. Ze zien gestroomlijnd veur good deur 't water te kinne sjete en aoseme door e look bovenop de kop, wat ze aof kinne slete es ze oonder water zien.

Väöl vaan de walvèsechtege höbbe 'n groete intelligentie. Gemiddeld zien de bieste intelligenter es de Aapechtege. Versjèllende dolfiensoorte, veural d'n toemeleer en d'n orka, weure veur gecompliceerde dressuur ingezat; dees twie soorte höbbe meugelek 'ne vörm vaan taol. De lèste jaore is bezunder väöl oonderzeuk gedoon nao de intelligentie en persoenelekheid vaan walvèsechtege. 'n Gróp wetensjappers en filosofe pleitde zelfs deveur um de bieste es neet-minseleke persoene te goon zien (wat ieder al gebäörde bij de minsape).

## Taxonomische indeiling
De walvèsechtege weure in twie oonderordes verdeild, en in veertien femilies.

* **[[Baardwalvèsse]]** (Mysticeti)
** Noordkapers (Balaenidae, 4 soorte)
** Vinvèsse (Balaenopteridae, 9 soorte)
** Grieze Walvès (Eschrichtiidae, 1 soort)
** Dwerggladwalvès (Neobalaenidae, 1 soort)
* **[[Tandwalvèsse]]** (Odontoceti)
** *[[Superfemilie]]* revierdolfiene (Platanistoidea)
*** Amazonerevierdolfien (Iniidae, 1 soort)
*** Chinese revierdolfien (Lipotidae, 1 soort, woersjijnelek oetgestorve)
*** Indische revierdolfien (Platanistidae, 1 soort)
*** La Plata-dolfien (Pontoporiidae, 1 soort)
** Narwalechtege (Monodontidae, 2 soorte)
** Broenvèsse (Phocoenidae, 6 soorte)
** Potvès (Physeteridae, 1 soort)
** Valse potvèsse (Kogiidae, 2 soorte)
** Snavelwalvèsse (Ziphidae, 20 soorte)
** Dolfiene (Delphinidae, 35 of 36 soorte)

## Rifferenties
Zwede

:*Dit artikel geit euver 't land Zwede; veur 't Zweeds volk, zuug: [[Zwede (volk)]].*
----

**Zwede** (*Konungariket Sverige*) is e land in Scandinavië. 't Grens aon Noorwege en Finland en ligk aon de Ooszie. Hoofstad en groetstse stad is Stockholm; aander stei zien Göteborg, Helsingborg, Luleå en Malmö.

## Bestuurleke indeiling
Zwede is ingedeild in 21 zoegeneumde *[[Län]]*. Die höbbe ummer 'n stad es centrum en zien dao dèks nao verneump. De län zien verdeild in 290 gemeintes.

## Taole
Zwede heet gein officieel taol. De facto is 't Zweeds daoveur in gebroek. De regering erkint Samisch, Staanderdfins, Meänkieli-Fins, Jiddisch en Romani es minderheidstaole. In 't zuije weurt Skanisch gesproke, wat vanaajds e gróp Deense dialekte is, meh in de twintegste iew nao 't Zweeds is touwgegreujd. Wijer sprèk me ouch nog 't Elfdaals in Älvdalen.

## Historie
Zwede raakde bewoend nao de lèsten Iestied, wie 't landies devaan ewegtrok. 't Zuije vaan Zwede raakde in de Broonstied bevolk door Germane; iers door o.a. de Gote, nao de Volksverhoezinge door Vikinge. Wie de Nore ziech mie op de len um de Noordzie ginge concentrere en in de twelfde iew 't Christendom woort ingeveurd, oontstoont de Zweedse staot. In deen tied begós de geleideleke kolonisatie vaan Noordelek Scandinavië en vaan Finland, dat in 1362 ingeleif woort en dat de Zwede neet es onderworpe gebeed meh es quasi-volweerdeg deil vaan 't land behandelde.

In 1389 kaome Denemarke, Noorwege en Zwede oonder eine monarch. Dees unie waor in weze personeel, neet polletiek, meh wie de Dene perbierde 't centrum vaan de unie in Kopehage te lègke sjeide Zwede ziech aof, en stèlde in 1523 keuning Gustav I Wasa aon. In de zeventiende iew speulde Zwede 'n groete polletieke rol, door deil te numme aon de Daartegjaoregen Oorlog, meh daonao brokkelde häör positie aof. In 1809 woort Finland door Rusland vereuverd.

In 1814 annexeerde 't land Noorwege, dat mer 'n paar maond daoveur oonaofhenkelek vaan Denemarke waor gewore. In 1905 woort de personeel unie tösse de twie len oontboonde. In d'n Iersten en Twiede Wereldoorlog bleef 't land neutraal; Hitler veel 't neet binne. In 1995 trooj Zwede touw tot de EU.
Spaanje

**Spaanje** is e keuninkriek in 't zuidweste vaan Europa, op 't Iberisch sjiereiland, mèt klein gebeedsdeile in Noord-Afrika. 't Grens aon Fraankriek, Andorra, Portugal, Gibraltar en Marokko en ligk aon de Golf vaan Biskaje en de Middellandse Zie. Hoofstad en groetste stad is Madrid; aander groete stei zien Barcelona, Sevilla, Valladolid en Zaragosa.

## Historie
### Oontstande vaan Spaanje
't Groondgebeed vaan Iberiërs, Kelte, Feniciërs, Baske een aander volker woort roontelum 't jaor 200 door de Roemeine vereuverd en Hispania geneump. Nao de val vaan 't Wes-Roemeins Riek en de Groete Volkerverhojzing woort dit gebeed door de Visigote veruiverd, boenao de Mohammedaonse More 't Visigotisch Riek in de 8e iew binnevele. Aon hun hiersjappij, die ziech euver bekans gaans allewijl Spanje oetstrèkde, kaom pas mèt 't verveerdege vaan de Reconquista in 1492 'n ind.

### Kolonialisme
In rap tempo en in naovolging vaan 't naobers Portegal oontstoond daonao 'n oetgestrèk wereldriek door middel vaan agressief kolonialisme, boebij 't ouch 't groetdeils oetsterve vaan inheims volker in Zuid-Amerika en groetsjaolege slaovernij vaan Afrikaone goof. De Spaonse stempel op Zuid-Amerika zouw zoe dominant weure tot allewijl de meiste Zuid-Amerikaone Spaons es mojertaol höbbe. Daorum tot 't Spaons- en Portegeestaoleg deil vaan de Amerika's Latiens-Amerika weurt geneump. Oondaanks groete riekdomme oet hun kolonieë zakde Spaanje vaanaof de 17e iew door väöl Europees oorloge wijer en wijer trök.

### Pos-koloniaol Spaanje
De 19e iew woort gekènmerk door binnelandse konflikde die Spaanje teisterde. Die kaome tot hun climax in de Spaonse Börgeroorlog (1936-1939). De fasciste wonne dezen oorlog, mèt es rizzeltaot tot Francisco Franco d'n dictator vaan Spanje woort. Ziene vörm vaan 't fascisme weurt ouch dèks Francoïsme geneump. Franco bleef evels strategisch neutraol in de Twiede Wereldoorlog, oondaanks tot de VS, 't VK en de Sovjet-Unie d'n oorlog hadde verklaord aon Franco zien mede-fasciste: Adolf Hitler en Benito Mussolini. Nao Franco zienen doed in 1975 woort de constitutioneel monarchie en de parlemintair democratie obbenuits opgebouwd. Spaanje woort lid vaan de NAVO in 1982 en woort 'ne lidstaot vaan de Europese Unie in 1986.

## Bestuurleke indeiling

Spanje kint zevetien otonoom regio's, die in 52 provincies oonderverdeild zien. Ceuta en Melilla valle boete dees indeiling es *vrijhandelsstei*.

De regio's, mèt hun hoofstei, zien de volgende:
Albanië

**Albanië** (*Shqip*) is 'n Balkan-rippubliek. Hoofstad en groetste stad is Tirana; wijer zien Shkodër, Durrës, Elbasan en Vlora belangriek. 't Land grens aon Montenegro, Kosovo/Servië, Noord-Macedonië en Griekeland en ligk aon de Adriatische Zie.

## Bestuurleke indeiling
Albanië is in 12 prefecture en 36 *rrethe* (districte) opgedeild.

## Taole
Officieel taol is 't Albanees, wat alle etnische Albaneze spreke. 't Gief taomelek groete Grieks en Macedonisch praotende minderhede.

## Historie
Vaanaof oongeveer 900 veur Christus vestegde ziech de Illyriërs aon de Balkankös. Albanië is geneump nao eine vaan die stamme, de *Albanoi*. In de vijfde en veerde iew veur Christus vele ze mierder kiere Macedonië binne, tot ze door Philippos II, vaajer vaan Alexander de Groete woorte verslaoge.

Vaanaof de Roemeins expansie huurde Albanië tot 't Romeins Riek, later tot 't Byzantijns Riek. Wie 't Byzantijns Riek in verval kaom vereuverde ander volker 't land, tot 't in 1478 oonder Osmaans bewind kaom, oondank fellen tegestand oonder aonveuring vaan Gjergj Kastrioti Skenderbeg, allewijl bekind es nationalen held vaan Albanië. Oonder 't Osmaans rezjiem woort Albanië euverwegend islamitisch, op 't noordelek deil nao.

Nao d'n Ierste Balkanoorlog verklaorde Albanië ziech in 1912 tot oonaofhenkelek prinsdom, en in 1928 woort 't e keuninkriek, oonder keuning Zog. In 1938 woort 't land 'ne vazalstaot vaan fascistisch Italië, zoetot 't in d'n Twiede Wereldoorlog aon de kant vaan de Centrale mètvoch, tot in 1944 de communistische verzetsleismaan Enver Hoxha, gesteund door de USSR de mach euvernaom.

't Beweend wat Hoxha tot zienen doed in 1985 zouw veure waor stalinistisch, later maoïstisch, en zier ideologisch vaan aard. De mieste moskeeë en kèrke woorte aofgebroke, de res es museum of veur ander wereldleke doele ingeriech. Privébezit woort gans verboje en hiel väöl lui woorte politiek gevange gezat. Heer vervreemde ziech achterein vaan de toch communistische rezjiems in Joegoslavië en de Sobjet-Unie, zoetot Albanië 'nen heremietestaot woort. In 1985 woort Hoxha opgevolg door Ramiz Alia, dee oonder drök vaan de veranderinge in gans Europa d'n dooi in eige land neet kós stoppe. Wie de tuiel dao in 1990 opgetrokke woort waor Albanië 't ermste land vaan Europa gewore.

In 1991 woorte verkezinge gehawwe, mer de bevolking besjöldegde de machhöbbers, die de absolute mierderheid hadde gehaold, vaan vervalsing, zoetot die 't jaor daonao euvergedoon móste weure. Toen won de Democratische Partij de verkezinge. In 1996 leek de historie ziech te herhaole, wie *die* vaan manipulatie besjöldeg woorte. Obbenuits mós de regiering betersjap belaove, boenao in 1997, nao ernsteg relle en zelfs anarchie in de groete stei, verkezinge mèt internationaal waarnummers gehawwe woorte. Sinsdeen perbeert de regering 't land te democratisere, veur lid te kinne weure vaan de NATO en oetindelek de Europese Unie.
Toepaja's

**Toepaja's** of **boumspitsmuis** (Letien: *Scandentia*) zien 'n orde vaan klein zoogdiere die uterlek väöl vaan eikhores höbbe en in de oerbosse vaan Zuid-Azië, Indochina en Indonesië leve. 't Gief 19 soorte in 6 geslachte. Ze zien rillatief ing verwant aon de Colugo's en de Primaote, meh splitsde ziech, aofgoond op DNA-oonderzeuk, al in 't laat Kriet vaan aof. Es fossiele zien ze evels neet ieder bekind es 't Eoceen.

't Woord *toepaja* kump oet 't Maleis, al weurt dat woord in die taol dèks beter verstande es 'eikhore'. In 't verleie woorte ze mèt de Insekte-eters, in 't bezunder de spitsmuis, in verband gebrach, wie d'n Ingelse naom *treeshrew* verraojt.

## Taxonomie
* Oonderorde **Tupaiinae**
** Tupaia
** Anathana
** Urogale
** Dendrogale
** Lyonogale
* Oonderorde '''Ptilocercinae
** Ptilocercus
Noord-Amerika

**Noord-Amerika** ies e continent dat ten noorde van Zuud-Amerika liegk en weurt begrens door de Arctische, de Atlantische en de Groate Oceaan. 

Op 't continent Noord-Amerika liegke dees leng:

Ouch Greunland, dat onder Denemarke vèlt meh wiedgoonde otonomie kint, huèrt geografisch bie Noord-Amerika.
Andorra

**Andorra** (*Principat d'Andorra*) is e lendsje in de Pyreneeë, op de grens vaan Fraankriek en Spanje. Hoofstad is Andorra la Vella. 't Land is welvarend es toeristecentrum en belastingparadies.

## Bestuurleke indeiling
Andorra is ingedeild in zeve gemeintes/parochies (*paroquias*). 't Zien:

* Andorra la Vella
* Canillo
* Encamp
* Escaldes-Engordany
* La Massana
* Ordino
* Sant Julià de Lòria

## Taole
Catalaans is de taol vaan de echte Andorreze en de einege officieel taol. De bevolking sprik 'n euvergaanksdialek tösse Noord-Catalaans en Centraol Catalaans. Veur 1993 waor ouch 't Frans es officieel taol in gebruuk; me huurt 't nog ummer väöl spreke. Veural in de hoofstad weurt ouch Spaons, Portugees en Ingels gesproke.

## Historie
Volges de traditie kinde Sjarel de Groete 'ne charter touw aon de Andorreze es apprèciëring veur hun verzèt tege de More. Lienhier vaan 't territorium woort de plaotseleke graof vaan Urgell en later de bisjop vaan 't bisdom Urgell. In de laten èlfden iew staok e conflik tösse de bisjop en ziene naober Fraankriek op euver Andorra. 

In 1278 woort 't conflik opgelos door 't teikene vaan e tractaot tot 't soevereinsjap vaan Andorra tösse de Franse graaf vaan Foix en de Catalaanse bisjop vaan Urgell verdeild zouw weure. Zoe kaom 't klein prinsdom aon zie territorium en ziene politieke vörm. Later kaom de titel aon de keuninge vaan Navarra en keuning Hendrik IV van Frankriek bestumde in 1607 tot de bisjop vaan Urgell en de Franse keuning co-prinse vaan Andorra waore.

Vaan 1812 tot 1814 bezat 't Frans Keizerriek gans Catalonië en verdeilde 't in veer departeminte. Andorra kaom in 't departemint vaan de Segre te ligke.

Vaan 8 augustus tot 9 oktober 1933 bezatte de Franse Andorra vaanwege sociaal oonrös bij verkezinge. Op 6 juli 1934 reep de Andorrese regering de Rus Boris Skossyrev oet tot keuning. Evels woort heer ach daog later door de Spaonse *Guardia Civil* gearresteerd en nao Portugal verbanne. Vaan juli 1936 tot de Fransen euvergaaf in juni 1940 waor e Frans detachemint in Andorra gelegerd veur invleuje vaan Francisco Franco boete de deur te hawwe. Op 25 september 1939 teikende Andorra de vrei mèt Duitsland, umtot 't land bij de Vree vaan Versailles sömpelweeg vergete waor. In d'n Twieden Wereldoorlog bleef 't neutraal.

Vaanwege zien isolatie is Andorra boete de hoofstroum vaan de Europese historie gebleve, mèt wieneg ban mèt aander len es Frankriek en Spanje. Recent höbbe zien bleujende toeristenindustrie en nui massamedia 't land oet zien isolatie gehaold. In 1993 woort 't land gróndeg gemoderniseerd. Heibij woort 't land definitief oonaofhenkelek: de functie vaan de prinse woort ceremonieel en e gekoze parlemint mèt politieke partije woort geïnstalleerd.