open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Verviers

**Verviers** (Waals: *Vervî*, Platduutsj *Verveësj*) ies 'n sjtad en gemeinte in de Belzje provincie Luuk. De gemeinte haet 'n oppervlak van 33,07 km² en 't aantal inweunersj ies 52.820 (1 januari 2005). Verviers ies de hoofsjtad van 't arrondissement Verviers, woa 29 gemeintes in liegke. 
Verviers liek aan de Vesder, neet wied van 't sjtuwmeer van Gileppe. 

## Deilgemeintes en dörper
Bie de gemeinte Verviers huère ouch de deilgemeintes 
*Ensival
*Heusy
*Lambermont
*Petit-Rechain 
*Stembert. 

## Sjtadsfuncties

De sjtad ies e regionaal verzörgingscentrum. De wolindustrie, woa Verviers al ièwe in gans Europa um bekènd sjteit, ies hie nog ummer gevestig, neve metaal- en vodingsindustrie. De sjtad haet 'n hospitaal en 'n rechbank. Verviers neump ziech *Capitale wallonne de l'eau*, ónder andere vanwege de kortbiegelege sjtuwdam van Gileppe en de aanwezigheid van institute wie de Société wallonne des eaux. De sjtasie van Verviers, Verviers-Central, ies 'n veurbeeld van eclectisme en e sjpoorweegknouppunt aan de lien Luuk-Aoke.

## Sjtadsbeeld

Verviers haet nog 'n aantal ouw hièrehoezer. 't Sjtadhoes oet 1775 ies geboewd in classicistische sjtiel. Op 't mertplein veur 't sjtadhoes sjteit 'ne perron (1732), e symbool van vrieheid en autonomie. De 17e-ièwse kèrk Notre-Dame haet meubilair oet de barok. 

## Historie
De bleuj van Verviers begoes in de 17e ièw, mèt de opkóms van de textielindustrie. Aan de sjtad woort door de prins-biessjop van Luuk de titel van "gooj sjtad" (*bonne ville*) gegeve in 1651. Bies 't begin van de 20e ièw waor Verviers 'n hièl belangrieke industriesjtad op dit gebied; neve de wolindustrie kaome d'r ouch fabrieke veur textielmesjiene, laerloarieje en sjoonsfabrieke. In 't miedde van de 20e ièw verplaatsde de textielindustrie ziech ummer miè nao lièg-loaneleng, woadoor väöl fabrieke oet Verviers weggónge. 

De tegewoordige gemeinte Verviers óntsjtóng in 1977 bie 'n gemeintelike herindeiling. De gemeinte woort doe samegevoog mèt Ensival, Heusy, Lambermont, Petit-Rechain, Stembert en deile van Theux.

## Gebore in Verviers
*Guillaume Lekeu, componis
*Dominique Monami, tennisster
*Henri Pirenne, historicus
*Henri Vieuxtemps, violis en componis

## Rifferenties


## Externe link
*http://www.verviers.be/
Frans Erens

**Maria Joseph Franciscus Peter Hubertus (Frans, ooch dèk François ) Erens** (Sjaasberg, 23 juli 1857 - Houtem, 5 december 1935) waor 'ne Nederlandse sjriever en literatuurcriticus, aafkómstig oet Limburg. Hae waor eine van de Tachtigersj en weurt ouch waal ins de *katholieke Tachtiger* geneump.

Erens volgde 't gymnasium op Rolduc in Kèrkrao. Daonao begint hae aan 'n sjtudie filosofie es veurbereiding op 'n sjtudie veur 't preestersjap op 't seminarie Rolduc. Hae wol toch geine preester were en vanaaf 1876 sjtudeerde hae rechte in Leie, Bonn, Paries en Amsterdam. Hae promoveerde in 1888 op 't proofsjrief *Strafbare bevoordeeling van schuldeisers bij faillissement* en vestigde ziech e jaor later es advocaat in Amsterdam. 

Vanaaf 1883 sjreef Erens kritieke en besjouwinge, veural euver Franse literatuur. Hae raakde bevrund mèt sjrieversj en diechtersj wie Lodewijk van Deyssel, Willem Kloos, Albert Verwey en ander Tachtigersj. In 1886 woort hae mètwèrker bie *[[De Nieuwe Gids]]*, woa-in hae essays en proza publiceerde. 't Prozagediech, dat Erens lièrde kènne via 't werk van Charles Baudelaire, introduceerde hae in Nederland in 1886 in *De Nieuwe Gids*. Vanaaf 1914 goof Erens de advocatuur op en woort hae voltieds sjriever. Hae verhuusde dèks, zoawaal binne es boete Nederland, en vestigde ziech in 1927 definitief in de Sint-Maartenshoof in Vroenhof (Houtem) Aan de moer van dees boerderie hingk saer 1985 'n gedinkplaat. De sjriever weurt in Houtem ouch nog ge-ièrd mèt 'n buste in 't park van Chateau Sint-Gerlach.

Vanaaf 1895 sjreef Erens veurnamelik reisbesjrievinge. Rónd 1910 begoes hae ouch te sjrieve euver Limburg. Hae haet 'n inkel sjtök in 't Limburgs ('t Sjeter dialek) gesjreve. Erens maakde vertalinge, bieveurbeeld van werke van Aurelius Augustinus en Jan van Ruusbroec. 

Van 1985 tot 2005, woort de Frans Erenspries, ingesjtèld door de gouvernäör van Nederlands Limburg, oetgereik veur literair proza, memoires, biografieë en poëzie. In 2005 woort de pries aafgesjaf vanwege 't "elitair karakter" dat d'r aan verbónge zou zin. 

## Bibliografie
* 1893 - *Dansen en rhytmen*
* 1906 - *Literaire wandelingen*
* 1912 - *Gangen en wegen*
* 1922 - *Toppen en hoogten. Litteraire Kritieken*
* 1922 - *Vertelling en mijmering*
* 1923 - *Berbke* (ièrder versjene in 1892 in De Nieuwe Gids)
* 1924 - *Litteraire overwegingen*
* 1928 - *Litteraire meeningen*
* 1931 - *Stille steden*
* 1938 - *Vervlogen jaren*, biografie in Houtem St. Gerlach opgetekend door zien vrouw, die, volges Jean Frins, neerlandicus, ouch interessant is veur Nederlandse en Franse literatuursjtudie euver dae tied
* 1941 - *Suggesties. Critieken, Invallen en Verbeeldingen*
* 1985 - *Frans Erens over Limburg* . Sjetse, herinneringe, vertèllinge en besjouwinge, bezörg door Harrie Prick, Jan Notten en Lou Spronck.

## Miè wete
*Herdenkingsartikel vör Frans Erens: *De verstilde revolutionair - Een nieuwe visie op persoon en dichterschap van de Limburgse Tachtiger*, in 't orgaan van LGOG, De Maasgouw dör Jean Frins.

## Referenties
Vereinegde Arabische Emiraote

De **Vereinegde Arabische Emirate** (aofgekort **VAE**, officieel **الإمارات العربيّة المتّحدة** *<span title="DIN 31635">al-imārātu l-'arabīyatu l-muttaḥidah</span>*) zien e land in 't noorde vaan 't sjiereiland Arabië, aon de Perzische Golf. 't Land is 'n federatie vaan zeve otonoom emiraote: Abu Dhabi, Dubai, Sjardzjah, Adzjman, Umm al-Quwain, Ras al-Chaima en Fudzjairah. Eder emiraot heet 'nen emir, en oet hun midde keze die de president. 't Land grens aon Saoedi-Arabië en Oman. Hoofstad is Abu Dhabi, al is Dubai groeter en economisch belaankrieker. De VAE daanke hunne riekdom, wie mie len in de regio, aon de eerdolie, al heet 't land ziech de lèste decennia sterk es deensteverliender oontwikkeld. De börgers vaan 't land weure *Emirati's* geneump.

## Presidente
Officieel weurt de president um de vief jaor gekoze, meh in de praktijk is 't ummer d'n emir vaan Abu Dhabi dee weurt verkoze. Dit maak de functie vaan president in zekere zin èrfelek. Tot nog touw heet 't land de volgende presidente gehad:

## Demografie
De bevolking is in mierderheid neet Arabisch en is in 't land goon wèrke in de bouw, in de olie-industrie of heet ziech dao um belastingreies gevesteg. De hèlf vaan de bevolking kump oet Zuid-Azië, veural oet Pakistan; vaan de res koume väöl bewoeners vaan örges aanders in Arabië, oet Europa of oet Oos-Azië. 

## Historie

't Land woort in de prehistorie door Arabere gekoloniseerd. In de zevenden iew woort 't tot d'n islam bekierd; daonao bleef 't ummer oonder Arabisch-islamitischen invlood, al waor 't wieneg bevolk. In de zeventienden iew woort 't gebeed 'ne vrijhave veur piraote; zoewel Portugeze es Arabiere organiseerde noe en daan expedities veur ze te verdrieve. In 1820 kaome de emiraote oonder Brits protectoraot; ze bleve 'n Britse kolonie tot 1971. Al vrij snel nao de oonaofhenkelekheid woort de staoteboond gesmeid tot de federatie wie me ze noe kint. Sinds deen tied heet 't land de evolutie gekind wie me die bij diverse aander oliestaote heet gezeen: aon d'n eine kant modern, aon d'n andere kant hendeg traditioneel en otoritair. Veural Abu Dhabi, Dubai en Sjardzjah höbbe vaan de touwgenome welvaart geprofiteerd. Zeker Dubai is allewijl e belaankriek financieel centrum. Aander emiraote zien minder sterk veraanderd.
Sjtaotskoel Maurits

De **Maurits** waor de grotste koel van de Sjtaatsmiene in Limburg. De euverheid houw in 1911 de konsessie "Maasvelden" verworve, en tösje 1912 en 1913 woort 'r op versjeiende plaatsje ten westen van de koele Emma en Hendrik proofbaoringe verrich.
Sjus wie in d'r tied ouch veur de Hendrik is gebeurd, woort 'r ouch in Sjènne weer gebaord meh ouch in de plaetskes Lötterao en Kraonkel. Omdat Lötterao de bèste aafveurmeugelikhede houw dankzie de ligking van de sjpaorlien van Mestreech nao Zitterd, woort besjlaote de koel dao te gaon boewe.
De naam van dees koel woort Maurits geneump nao de 17e eeuwse veurzaad van de Keuninklike Familie.
In 1916 woort 'r ein begin gemak mèt 't baore van de sjachte. De Maurits kreeg direk vanaaf 't begin betonne sjachtaores, en waor geliek de groatste sjteinkoalemien in de welt, en va Nederland. In 1926 kaom de Maurits in produksie, en vanaaf 1929 woort biej de Maurits ouch Cokes gemak op de "Coksmaurits" en vanaaf 1954 biej de cokesfabriek Emma 2 in Baek.
De Maurits woort in 1947 verbonge mit eine tönnel van 13 kilomaeter langk dae leep van de Emma in Gebrook, onger Sjènne, Pöth en Gelaen door nao de Maurits.
Omdat biej de produksie van Cokes ouch gaas vriekaom dat weer veur anger doeleind gebroek koosj waere, namelik veur de produksie van watersjtof, woort ein nuuj bedrief opgerich: 't SBB (Sjtiksjtof Bindings Bedrief). Van dit gebonge sjtiksjtof woort weer ammonia gemak, wat weer gebroek woort veur 't make van könsmès. Dit waor op zien beurt weer 't begin van wat huuj d'n daag DSM is. Namelik chemische industrie.
Wie ze in Den Haag houwe besjlaote de koele te sjlete in 1965, woort de Maurits es iersjte koel in 1967 gesjlaote, woenao 't bedrief mèt en mèt omgeboewd woort van kaole nao chemie.
Huidendaogs is ein deil van 't veurmalig terrein van de Maurits in gebroek door Sabic en ein deil door DSM.
Ouren

**Ouren** is ein plaetske dat biej de gemeinte Burg-Reuland huert. 't Plaetske is gelaege aan 't rivierke de Our, en geuf de vösjer volop gelegenheid om te vösje. Aan de waeg van Ouren nao 't Luxemburgse Lieler sjteit 't in 1977 opgerichde "Europa Denkmal", precies op de plaatsj wo de grenze van 't Duutsj, Luxemburg en 't Belsj zich rake. 
## Bezeenswaerdig
In Ouren is de Rittersprung bezeenswaerdig. Dit is de plaatsj wo eine roofridder dae de jonkvrouwe van Ouren houw ontveurd same mèt paerd en jonkvrouwe van eine sjtiele aafgrondj sjprong, zoa in de Our. Om eventueel achtervolgersj te sjlöm aaf te zeen houw hae zien paerd oppenuuj mèt hoofiezers laote besjlaon. Allein houw 'r dees iezersj angesjom op de hove van 't paerd gesjlage zoadat 't sjuus leek dat ze de angere kantj opginge.

In de zudelijke oetluipesj van de gemeinte Burg-Reuland, eine kilometer onger 't dörp Ouren, tröf de wanjelaer aan de samevloeiing van de Ribbach en de Our 't Europamonument aan. Op dit drielandepunt is 't raakpunt van Dutsjlandj, het Groathertogdom Luxemburg en 't Belsj. De grens löp via de Our en de Ribbach.

Ouch de kirk van Ouren is bezeenswaerdig.

## Toerisme
Ouren zelf is meh ein gans klein plaetske, meh haet toch nog eine winkel mèt bekkeriej, ein hotel, 'n paar bedriefkes en ein kemping wo luuj oet Nederland de eigenaer van zeen. Om in Ouren te kènne komme zeen d'r twae meugelikhede. De aesjte is de 14 kilomaeter lange waeg van Burg Reuland langsj de Duutsje grens sjlingerentaere of via 't Luxemburgse Weiswampach. Ouren ligk es 't ware ingesjlaote tösje 't Duutsj en Luxemburg. 

## Website
*Ouren
Taiwan

De **Republiek China** (in de volksmoond ouch: **Taiwan**) is dat deil vaan 't aajd China wat oonder controle steit vaan de neet-communistische, "nationalistische" regering. Allewel tot bei regeringe gans China claime, bezit de nationalistische regering sinds 1949 allein 't eiland **[[Taiwan]]** en e paar eilendsjes veur de Chinese kös. Hoofstad vaan 't land is Taipei, ander groete stei zien Taichung, Tainan en Kaohsiung. Taiwan weurt vaan 't Chinees vasteland gesjeie door de Straot vaan Taiwan en ligk in 't ooste aon de Filipijnse Zie.

## Bestuurleke indeiling
De stei Taipei en Kaohsiung valle boete de indeiling in provincies. Daoneve gif 't de provincies Taiwan en Fukien, boe 't land allein mer e paar eilendsjes vaan bezit. De provincie Taiwan is weer in zestien districte en vief provinciaal besteurde stei verdeild. Fukien heet twie distrikte.

## Demografie
;*zuug ouch [[Taiwan]]*
De bevolking vaan Taiwan besteit veural oet Han-Chineze, 'n etnische groop die ziech veural aofsjeit door hun taol, ('t Min-Nan). Ouch gif 't sprekers vana 't Hakka. De officieel taol is nog wel 't Mandarien. Wijer kint 't land väöl inwiekelinge die in 1949 mèt de nationalistische legers mètgevlöch zien. De oorspruninkeleke bewuners vaan Taiwan zien evels neet Sinitisch meh Austronesisch: die leve mèt 440.000 lui in 't binneland.

De meiste bewuners zien taoïstisch of boeddhistisch.
## Historie
;*zuug ouch 't artikel euver Taiwan*
Nao de val vaan de Chinese keizer in 1911 woort 't jaor dao-op de Chinese Republiek gestiech. De leidende partij waor de Kow Min Tang, leismaan waor Tsjang Kai-tsjek. In de jaore daarteg kaom de communistische partij oonder Mao Zedong op, en braok 'ne börgeroorlog oet. 't Lökde de nationaliste de communiste trök te dringe in de berg, meh neet veur ze definitief te versloon.

Oondertösse hadde aon de kös nog väöl Europese len consessies in de kösstreike; wie ouch Japan. Tege 't oetbreke vaan d'n Twiede Wereldoorlog veel Japan China weer aon; noe gaove de Europese len hun consessies op en woort de strijd tege de communiste gestaak, allemaol in deens vaan de stried tege de Japanners. In d'n oorlog evels versterkde de communiste hun positie mier en mie. Daodoor kóste ze nao d'n oorlog vaanaof 1945 de strijd weer nui beginne tege de nationaliste; die binne veer jaor nao Taiwan trökgedreve woorte. Sinsdeen bleef de Kwo Min Tang viefteg jaor dao aon de mach, ouch nao de inveuring vaan de democratie, mèt es ideaal e hereineg China oonder nationalistische vlag. In 2000 won de oppositie veur 't iers de verkezinge. Dees partij, minder geriech op hereineging, deeg kortstundeg aofstaand vaan de claims op gans China, me naom ze gaw weer op. Taiwan controleert nog ummertouw de Straot vaan Taiwan, woe de Chinese vloot niks te zègke heet.
Deventer

**Deventer** (Nedersaksisch: *Dèv'nter/Daeventer* en in lokaal dialek: *Dèmpter*) is 'n stad en gemeinte in westelek Euverijssel, aon de reveer d'n Iesel. De gemeinte besleit 'n oppervlak vaan 134,38 km2, boevaan 3,08 km2 water en heet per 1 april 2016 99.166 inwoeners. De gemeinte umvat neve de stad Deventer, mèt good 80.000 inwoeners in 2015, de plaotse Apenhuizen, Averlo, Bathmen, Colmschate, Diepenveen, Dortherhoek, Lettele, Linde, Loo, Okkenbroek, Oude Molen, Pieriksmars, Schalkhaar, Tjoene en Zuidloo. Sommege vaan die zien mer gehöchte of stadswieke.

## Stadsfuncties
Deventer verzörg e good deil vaan 't Salland en de oosteleke Veluwe meh is wel e secundair verzörgingscentrum mèt de groeter stei Zwolle en Apeldoorn in de beurt. Deventer is nog ummer mier op industrie es op deenste geriech.

In Deventer weurt jaorleks de groetste bokemerret vaan Nederland gehawwe.
## Stadsgeziech

Deventer heet ein vaan de bes bewoerde binnestei in Nederland. Bezeenswierdeg zien oonder mie de Groete Kèrk mèt häöre "Paeperbusse"-torie, de Waog en de nog gedeiltelek Roemaonse Bergkèrk. Wijer kint de stad talrieke hierehoezer, dèks geconcentreerd in sträötsjes mèt weineg of gein nuibouw. Vaan de singele is nog 't mins bewoerd gebleve.

## Historie
In 768 woort Deventer gestiech door d'n Angelsaksischen evangelieprediker Sint-Lebuinus. In 956 kraog Deventer stadsrechte. Vaan de elfde tot de zestiende iew bleujde de stad op es handelsplaots, en lid vaan de Hanze. De bekinde theoloog Geert Groote waor oet Deventer aofkumsteg. Tösse 1559 en 1591 zetelde 'ne bisjop in Deventer, dee door de protestante verdraove woort. In 1783 kaom Deventer in de grip vaan de patriotte. In d'n Twiede Wereldoorlog woort Deventer zwoer gebombardeerd, meh hei bleef zjus 't stadscentrum gespaard.

## Gebaore in Deventer
* Özcan Akyol, Nederlandstaolege sjriever
* Jules Croiset, acteur
* Bert van Marwijk, vootbaltrainer
* Jan Pieterszoon Sweelinck, componis

## Extern linke
* http://www.deventer.nl/
* https://web.archive.org/web/20080412042222/http://www.vvvdeventer.nl/
Sjpaorlien Zitterd-Haelder

De **[[sjpaorlien]] [[Zitterd]] - [[Haelder]]** (eigelik Zitterd - Herzogenrath) is in 1893 door de veurmalige sjpaorwaegboewer Henri Sarolea aangelag. Dees lien is gans mèt publiek geld beköstigd, al höbbe 'n paar gemeinde ouch geld biejgelag. Zao haet de gemeinte Sjènne bieveurbeeld ein bedraag van ƒ 6.000-, biegelag veur de aanlègk en de boew van de veurmalige sjtaasje. De lien woord in gebroek genomme door de NCS *(Nederlandsche Centraal Spoorwegmaatschappij)*, die later in 1939 mèt angere sjpaorwaegbedrieve sameginge in Nederlandse Spoorwegen. 

## Oranje Nassau
De sjpaorlien waor eigelik gans veurnaam veur de nuuj koel in Haelder, de Oranje-Nassau-mien, opgerich door de Duutsje breurs Honingmann en later kaom dao auch Henri Sarolea nog biej. Dankzij dees sjpaorlien houwe ze ein gooi verbinding mèt de res van 't landj, en koosjte de kaole sjnel waere aafgeveurd. 

## Drökste sjpaorlien
De sjpaorlien van Herzogenrath nao Zitterd is eine ganse tied de drökste sjpaorlien van Nederland gewaes. Allein al op 7 juli 1949 voorte euver dees lien bènne ein oer 33 kaoletreins mèt ein totaalgewich van mae es angerhauf miljoan kilo. En dat op 'n oer tied! Dees kaoletreine waore veurnamelik aafkomstig van de Oranje-Nassau koele in Haelder, Sjaasberg en Haelderhei meh ouch van de anger mienboewbedrieve in Limburg wie de Laura & Julia in Eegelsder, Dominiale in Kirkrao en de Sjtaatsmien Wilhelmina in Terwinsele.

## Modernisering en tegenwoordig
In 1948 waor 't Nederlandse hoofdlienenet van de Nederlandse Spoorwegen geëlectrificeerd, dat wèl zegke dat vanaaf dae daag ouch electrische treine euver dees lien koosjte vare. De ganse lien waor bès Haelder gëlectrificeerd mèt ein baoveleidingssjanning van 1500 Volt geliekstroum, zjus wie in de res van 't landj. Vanaaf dae tied woorte de kaoletreine neet allein mae getrokke door sjtoumlocomotieve, meh ouch door electrische locs van de toen nog vrie nuuj serie 1100 en 1200. Nao 't sjlete van de koele eind jaore 60, begin jaore 70 waor 't enigste goedereverveur op dees lien mèt enige beteikenis de jaorlikse kraotecampagne. In Nut sjtóng ein euverlaadsjtatsion van de Covas, wo soekerkraote woorte verlaje veur transport nao de soekerfabriek in Roozendaal. Allewiel vare allein nog de sjtoptreine van en nao Kirkrao nao Remunj en de intercity Haelder - Haarlem nog euver dees lien. En 'ne inkele kaer vurt ouch eine goederetrein euver de lien. Euverigens, wae hagelenuuj treins van de NS wilt zeen, haet op dees lien genog kanse. Want es bie Bombardier in Aoke nuuj treine veur NS waere geboewd, gaon dees treine euver dees lien nao Utrecht.
Bere

:*Dit artikel geit euver de bieste, die in väöl ander dialekte *Baere* geneump weure. Veur d'n draank zuug [[Beer]].*

----

**Bere** of **Ursidae** zien 'n familie vaan Carnivore, die e beperk aontal soorte umvat. De naom *bere* weurt ouch wel ins beperkder gebruuk veur de oonderfemilie *Ursinae*/ 't geslach *Ursus*. Bere oondersjeie ziech door 'ne krachtege bouw en zien oondanks de naom vaan hun orde omnivoor, mèt 'n veurkäör veur plante. 't Zien zaolgengers, die wie de hun en de katte in korten tied hoeg snelhede kinne bereike.

De taxonomie vaan de bere is umstreje: de hei-oonder vermelde drei geslachte vaan de subfemilie Ursinae weure soms alle es ei geslach, *Ursus* genómme.

## Taxonomie vaan de bere
Femilie **URSIDAE**
* Subfemilie **Ailuropodinae**
** Reuzepanda (*Ailuropoda melanoleuca*)
* Subfemilie **Tremarctinae**
** Brèlbeer (*Tremarctos ornatus*)
** Florida-holebeer (*Tremarctos floridanus*, oetgestorve)
** Reuzekortgeziechbeer (*Arctodus simus*, oetgestorve)
** Kortgeziechbeer (*Arctodus pristinus*, oetgestorve)
* Subfemilie **Ursinae**
** Brojne beer (*Ursus arctos*)
** Amerikaanse zwatte beer (*Ursus americanus*)
** Iesbeer (*Ursus maritimus*)
** Aziatische zwatte beer (*Ursus thibetanus*)
** Auvergnebeer (*Ursus minimus*, oetgestorve)
** Toscaanse beer (*Ursus etruscus*, oetgestorve)
** Holebeer (*Ursus spelaeus*, oetgestorve)
** Atlasbeer (*Ursus crowtheri*, oetgestorve)
** Luppebeer (*Melursus ursinus*)
** Maleise beer (*Helarctos malayanus*)
Aobel

**Aubel**, in 't Limburgs **Aobel**, ies 'n dörp en gemeinte in de Belzje provincie Luuk, in 't arrondissement Verviers. De gemeinte haet 'n oppervlak van 18,83 km² en 't aantal inweunersj ies 4056 (1 januari 2005). Aubel liek aan de Berwien en de Bel in 't Land van Herf. Bie de gemeinte huère ouch de dörpkes Sint Jaansert (Saint-Jean-Sart) en De Kloes (La Clouse). 

## Functies
Aubel ies e klein landboewcentrum, bekènd veur zien sjtreekprodukte wie Herfse kiès, beer, sjroap, charcuterie, escargots en cider. Saer 1630 weurt in Aubel op zóndeg 'n weekmert gehouwte, woa ónder andere dees produkte verhandeld were.

## Dörpsbeeld

In 't centrum van Aubel liegke nog 'n groat aantal ouw hoezer. De kèrk van Aubel ies gewiejd aan Hubertus. Ze ies in 1910 geboewd in neogotische sjtiel. De kèrktore mèt 'n huègde van 64 maeter domineert 't plaetske. 

Binne de gemeinte Aubel liek de Abdij van Val-Dieu, die oorsjprónkelik dateert oet 1216. De geboewe die d'r allewiel sjtoont zint van de 17e en 18e ièw, wiel de abdijkèrk in de 19e ièw heropgeboewd ies in gotische sjtiel. 

## Historie
Aubel weurt in 1141 es *Albela* veur 't ièrsj geneump in de archieve van Kloosterrade. In de vörm *Aubel* kump de naam veur 't ièrsj veur in 1248. In de 13e ièw weurt 'n kapel gewiejd aan de heilige Hubertus geboewd. In 1395 weurt 't plaetske 'n parochie. Vanaaf 1630 kriet Aubel de toesjtumming um eder week mert te houwte.

## Gebaore
*Simon Pieter Ernst, gebaore op  2 augustus 1744, haof Bruynenmorgen. Augustienerkannunik in Kloosterrade, later Rolduc.

## Externe link
*http://www.aubel.be
23 april

**23 aprèl** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 113en daag vaan e gewoen jaor en d'n 114e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 252 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heiligedaag vaan Joris.

## Gebeurtenisse
*1533 - De Anglicaanse Kèrk óntbink 't huwelijk tösje Catharina van Aragón en Hendrik VIII van Ingeland.
*1597 - Shakespeares *The Merry Wives of Windsor* weurt veur de ièrsjte kièr opgeveurd, in aanwezigheid van keuningin Elizabeth I van Ingeland.
*1974 - 'n Vleegmesjien van Pan American World Airways sjtort neer op Bali (Indonesië): 107 doaje. 
*1982 - De Conch Republic weurt oetgerope en weurt op dezelfde daag weer ingelief bie de Vereinigde Sjtate.
*1991 - Michail Gorbatsjov kump mèt neuge Sovjetrepublieke tot 'n euvereinkóms woabie ze soeverein were meh toch ónderdeil blieve van de Sovjetunie. 
*1994 - Fysici óntdèkke de top quark. 
*1998 - In Belsj óntsjnap Marc Dutroux; hae weurt dezelfde daag weer opgepak. Johan Vande Lanotte, minister van binnelandse zake, en Stefaan De Clerck, minister van justitie,  moete es gevolg hievan aaftrae.
*2005 - In Kèrkrao weurt 't GaiaPark geëupend.

## Gebore
*1185 - Afonso II, keuning van Portugal
*1564 - William Shakespeare, Britse sjriever (datum ónzeker)
*1598 - Maarten Tromp, Nederlandse zièheld
*1775 - William Turner, Ingelsje sjilder
*1791 - James Buchanan, vieftiènde president van de Vereinigde Sjtate
*1858 - Max Planck, Duutsje natuurkundige
*1891 - Sergej Prokofjev, Russische componis
*1928 - Shirley Temple, Amerikaanse actrice en politica
*1931 - Ray Charles, Amerikaanse bluesmusicus
*1936 - Roy Orbison, Amerikaanse zenger
*1954 - Michael Moore, Amerikaanse documentairemeker

## Gesjtorve
*1124 - Alexander I, keuning van Sjotland
*1616 - Miguel de Cervantes Saavedra, Sjpaanse sjriever
*1850 - William Wordsworth, Ingelsje diechter
*1992 - Satyajit Ray, 'ne Indase Filmrezjiseur
*1993 - Bertus Aafjes, Nederlandse sjriever
*2017 - Chriet Titulaer (73), Nederlands-Limbörgsen astronoom en tv-persoenlekheid
*2019 - Jean vaan Luxembörg, geweze groethertog (98)
*2019 - Johan Witteveen, Nederlandse politicus (97)
Provincie

'n **Provincie** ies 'n besjtuurslaog van e land, die 'n eige regionaal regering haet. In Nederland ies de provincie de besjtuurlike einheid tösje gemeinte en riekseuverheid; in Belsj liek dees besjtuurslaog tösje de gemeinte en 't gewes. De geweste Vlaandere en Wallonië zint verdeild in provincies, 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes haet gein provincies. Ouch in ander sjtate weurt de term provincie gebruuk veur 'n bovelokaal besjtuurslaog; de verantwoordelikhede van zoa'n gebeed kènne èvvel nogal versjille van die in Nederland en Belsj. Nederland haet 12 provincies, Belsj haet d'rsj 10. 

Aan 't hoof van 'n provincie sjteit de Commissaris van de Keuning (Nederland) of de gouvernäör (Belsj). De Commissaris van de Keuningin van Nederlands Limburg weurt dèks ouch gouvernäör geneump. In Nederland weurt 't provinciaal besjtuur gevörmp door de Provinciaal Sjtate, de Gedeputeerde Sjtate en de Commissaris van de Keuning(in); in Belsj zint diet respectievelik de provincieraod, de Besjtendige Deputatie en de gouvernäör.
Sjpekhoes

**Sjpekhoes** ies 'ne Limburgse naam veur 'n hoes geboewd van baksjtein of veldbrandsjtein, die aafgewieseld were mèt horizontaal beng van mergel of andere natuursjtein. De naam kump van de vergelieking mèt doorrege sjpek. In de loup van de tied were de sjpeklaoge van natuursjtein ummer dunner en de baksjteinlaoge diekker. Van 3-4 laoge baksjtein in de 17e ièw nao 7-8 laoge in de 18e en 19e ièw. 

## Historie

In de 16e ièw, 't renaissancetiedperk, begint de toepassing van natuursjtein in combinatie mèt baksjtein vaster vörm te kriege. In de dao-opvolgende ièwe zal dat väöl decoratief geboewe oplevere. In Belsj en in Limburg ies ein aantal kesjtièle en häöf geboewd in dae sjtiel, dèks gecombineerd mèt voluut- en krolgevele. De sjtiel krieg hie de naam Maaslandse renaissance en Maaslandse barok.
Ónder invlood van dae architectuur were basemente, lateie, risaliete, pilere, kapitele, deur- en vènsterumliestinge gemaak van natuursjtein. Dèks vèlt de keus op de helle blauwe sjtein aafkómstig oet de Ardenne. De Naamse sjtein ies 'n bekènd veurbeeld. In Nederlands Limburg en in Belsj Limburg pas me mergelsjtein toe, es dae in de buurt aan de oppervlakte kump.  Väöl geboewe kriege noe gevele mèt sjpeklaoge.

Tot ca. 1800 zint baksjtein en mergel eve duur. Es in de 18e ièw de baksjteinfabricage good op gank kump, raak 't gebroek van mergel op de achtergrónd. 't Weurt dan allein nog gebroek es materiaalbesjparing, umdat door de gruètde van de blokke 't metsele good opsjuut. Nao 1900 krieg baksjteinboew miè sjtatus en nao 1950 weurt boewe mèt mergel, vanwege arbeidskoste, hièl duur.

## Woa sjtoon sjpekhoezer

Veurbeelde van sjpekhoezer zint in Zuud-Limburg o.m. te vinge in: 
*Mestreech (Natuurhistorisch museum) 
*Tersjtraote, Hunnekem, Vink, Mergraote, Keer (häöf) 
*Sub ('t Subberhuuske)
*Oarsjbeek en Groêselt (Gronsveld) (kèrke)
*Heerle (de veurmalige ambachsjoal)
*Eysde ('t kesjtièl en 't gemeintehoes). 
* In Belsj o.a. in de Voorsjtreek.
Zoneve

**Zoneve** (Hollese naam: **Zonhoven**) is 'n dörp en gemeint in Bèlsj Limburg.
De gemeint haet bekan 20.000 inwoener.

## Dialekt
Het Zoo'neves ès e Limburgs dialekt. Bè da 't links van-e Panninger-zijlij'n geleëgen ès, weurt het èingedield bè het West-Limburgs en huurt bè de Demerkempische dialectegróp, just wei Hootele en Zoller onner anere.

Wa wol 'typisch' ès vur het Zoo'neves binne deze gróp, ès da het mouillering van medeklinkers "n" en "l" kint, gevolgd doo'r een "t": hit deë gie gèljd, mer dort, góatj dan noá den Hort... dóa stiet 'n hönjte en dá zeekt óch èn oer mönjte. Ooch "deë" vur "jij" mer ooch "jullie" ès iet wa nùrges aners gezeëd weurt. Èn 't zuide zegge ze: "djeë" en "djeelies", èn 't oeste "dich" en "geer" en èn 't weste en noorde weurt "gìj" en "gellie" gezeëd.

## Extern linke
Website vanne gemeint
Frits Peutz

**Frits Peutz** (7 april 1896 – 24 oktober 1974) waor 'ne Nederlandse arsjitek. Geboewe van häöm sjtoont veural in Nederlands Limburg; zien bekèndste werk ies 't Glaaspaleis in Heerle.

Peutz woort gebore in Uithuizen (provincie Groninge). Hae volgde de mieddelbaar sjoal op Rolduc in Kèrkrao. Denao góng hae veur ingenieur lière aan de Technische hoagesjoal in Delf. In 1920 kaom hae truuk nao Limburg en vestigde ziech in Heerle es arsjitek, hoewaal hae zien sjtudie nog neet houw aafgerónd. In 1925 sjtudeerde hae esnog aaf in de boewkunde. 

In 1933 kreeg hae de opdrach van Peter Schunck um e warehoes te óntwerpe woa hae zien sjtoffe zou kènne verkoupe. Peutz óntworp e geboew mèt dragende pilere in de vörm van paddesjteul, woadoor de gevel gein dragende functie houw en in glaas koes were oetgeveurd. Daovan kump ouch de bienaam van diet geboew, *Glaaspaleis*. In 1999 ies 't Glaaspaleis door de *[[Union of International Architects]]* op 'n lies van 1000 belangriekste geboewe van de 20e ièw gezat. 

Peutz zien sjtiel ies gerelateerd aan 't Nuuj Boewe, meh hae goof hie 'n eige interpretatie aan. In zien óntwerpe veur kèrke waor hae traditioneler. Hae gebruukde daoveur dèks mergel, woadoor zien kèrke aansjlote bie de traditioneel Limburgse architectuur. Nao 1950 óntworp hae ouch kèrke in moderner sjtiele.

## Werke (selectie)

*Rumpe (Brunssum), Vincentius à Paolokèrk (1922-1923)
*Heerle, Antonius van Paduakèrk (1929)
*Houtem, hoes *Casa Blanca* (1929)
*Berg, Monulphus- en Gondulphuskèrk (1931-1933)
*Ranzel, Theresiakèrk (1931-1932)
*Heerle, Modehoes Schunck (Glaaspaleis) (1933)
*Waubach-Abdissenbosch, kèrk Sint-Bernadette (1935)
*Heerle, sjtadhoes (1936-1942)
*Sint Pieter (Mestreech), Sint-Pieterskèrk (1936)
*Heerle, bioscoop Royal (1937)
*Tegele, sjtadhoes (1940) 
*Meijel, Sint-Nicolaaskèrk (1954-1958)
*Remung, Heilige Geiskèrk (1955-1956)
*Urmond, Sint-Martinuskèrk (1956)
*Heerle, sjtadssjouwburg (1960-1961)
*Zitterd, Warehoes Vroom en Dreesman op de mert (1961?)

## Externe link
*Besjrieving en foto's op archimon.nl (Ingelsjtalig)
Kaze

**Kaze** (Nederlands: *Kasen*) ies 'n buurtsjap van Bung in de gemeinte Meersje in Nederlands Limburg. Vreuger name zint: Caswijn (1409), Kasel (1535), Cassem (1569) en Cosel in 1841. Dao wone 266 luuj. De Romeinse waeg nao Nijmege, dae ziech tösje Meersje en Bung vertakde van de weeg Mestreech - Kölle leep euver Kaze. 

Op *de Loch* zin in de jaore 90 van de 19e ièw Romeinse munte opgegrave. In 1899 krieg 't hoag liegkende gehuch 'n waterpöt, die tot 1933, es de waterleiding weurt aangelag, gebruuk weurt. In 1977 weurt 't pöthuuske gerestaureerd.

Tösje de lintbeboewing bevingk ziech 'n baksjteine baekapel en 'n sjmeediezere waegkruus. Boete de beboewing, vlak bie de autobaan A2, liek 'ne groate baksjteine gesjlote haof. Tege ein van de moere ies 'n kapelke geboewd.
't Voelwames

**'t Voelwames** (Nederlands: *Voulwames*) ies 'n buurtsjap van Bung, gemeinte Meersje, gelege tösje 't Julianakanaal en de Maas aan de Belsje grens. 't Besjteit oet 'n zèstal hoezer. Tege 'ne baksjteine haof sjteit 'n waegkruus met 'n weus crucifix d'r op.

De Geul, die in Belsj in 't plaetske Lichtenbusch häör brón haet, zal hie in de buurt, nao ein passage door dukersj ónder 't Julianakanaal, in de Maas oetmónde. De dukersj zint 3 maeter breid en 70 maeter lank. De rivier maak dan in ziene lètste sjtruim nog groat verval en vörmp depe geule in 't landsjap.

In vreuger daag gaof 't bie 't Voelwames e póntveer euver de Maas, riechting Herbrich.

## Referenties
Groat Hazel

**Groat Hazel** (Nederlands: **Groot Haasdal**) is 'n buurtsjap van Sjömmert, gemeinte Baekdale in Zuid-Limburg. De naam zou truukgaon nao 't Germaanse *Habukas dala*, dat dal van de havik beteikent. 

## Bezeenswaerdig

* Aan de waeg, dae *Groat-Hazel* weurt geneump lik 't gelieknamig good *Hoes Haasdal*, ouch aan de ziewaeg *[[Billich]]*. Anger name zin de *[[Bokhaof]]* en kesjtièl Obbendorf. 't Vreuger adelik hoes, mèt 'n teurentje oet 1677,  zou geneump zin nao Ridder de Bock van Haesdal. 
Op 't ing van de waeg Billich begint de Ravesbösj, dae zal eindige in Brokem en Sjtraobaek. Hie in haet de  Sjtraobaek zien brónne. In Billich zin opgravinge gedaon van Romeinse villa's
* Langs de waeg lik, in lintbeboewing, 'n groat aantal (veurmalige) häöf mèt rón paorte. 'n paar zin geboewd van mergel. Sómmige höbbe sjpeklaoge. Ein boerderie van mergel haet 'ne voluutgevel. Ouch sjteit 'r 'n vakwerkhoes.
* Baove aan de Kleverberg sjteit op 't kruutspunt 'n kapel gewiejd aan Sint Hubertus. De traditie om ederen daag om 12 oer 't angelusklökske te laote loewe is gebleve, meh is in de loup van de jaore ge-automatiseerd.
* De Juudse begraafplaats besjteit oet 4 graver. 't Lètste  graaf is gedolve in 1914.
Koeweit

**Koeweit** (officieel **دولة الكويت**) is e klei land in Arabië, aon de Perzische Golf, mèt grenze aon Irak en Saoedi-Arabië. De hoofstad vaan 't land hèt ouch Koeweit. Koeweit besteit oet 'n redelek vröchbaar kös mèt get (9) eilen en wijer oet weuste. 't Haolt ziene riekdom oet d'n olie-industrie: 't land is ein vaan de olieriekste len ter wereld.

## Bestuurleke indeiling
Koeweit is verdeild in zes gouverneminte (*muhafazat*):

* Al-Ahmadi
* Al-Frawaniyah
* Al-Asimah
* Al-Jahra
* Hawali
* Mubarak al-Kabir

## Demografie
De inheimse bevolking is gans Arabisch, meh maak door de olie-industrie inmiddels neet mie de mierderheid oet. 55% is immigrant, veurnaomelek oet Iraan, India, Pakistan en väöl ander Arabische len. Islamitische employees höbbe dus dudelek de väörkeur.

## Historie
Es deil vaan de Mesopotamische kös is Koeweit in de aajdheid ummer deil gewees vaan 't gebeed vaan 'n groete besjaoving, wie de Soemeriërs, de Babyloniërs, de Assyriërs en de Perze. Alexander de Groete vereuverde ouch dit land; 't laog oongeveer op de grens vaan zie riek. Nao 't oetereinvalle vaan dit riek kaom Koeweit iers aon de Seleucide meh al gaw aon de Parthe en de Perze. Vaanaof de achste iew regeerde de Perzische (islamitische) Abbaside-dynastie 't land.

In de zestiende iew woort Koeweit Arabisch wienie 'n groop Arabiere vaanoet 't binneland, woe hoongersnoed hiersde, nao de Perzische Golf trok. Ze verdreve de Perze en stiechde hun eige emiraot. Dit emiraot woort door de Osmaanse Törke vereuverd en deende es veurnaome tösseplaots op de handelsroete vaan Törkije en Arabie nao India. Aon 't ind vaan de negentiende iew lökden 't 't Vereineg Keuninkriek Koeweit vaan 't verzwaakde Törkije aof te numme en in 1899 woort 't 'n officieel Brits protectoraot. In de jaore viefteg greujde de olie-export explosief: Koeweit bleek e paar vaan de groetste oliebronne ter wereld te höbbe. In 1961 woort 't land oonaofhenkelek. Koeweit greujde door zienen olie oet tot ein vaan de riekste len ter wereld meh waor dao zoe aofhenkelek vaan gewore tot 'n crisis in de oliemerret desastreus gevolge kós höbbe. In d'n Ierste Golfoorlog vaan 1980 tot 1988 waor 't verboonde mèt Irak. Toch voont d'n Iraaksen dicatator Saddam Hoessein 't nudeg Koeweit te claime en te annexere, wat heer op 2 augustus 1990 deeg. Heimèt begós de Twiede Golfoorlog. In 1991 veel 'n alliantie vaan 34 len oonder leiing vaan de Vereinegde Staote 't bezatte Koeweit in en dwónge de Irakeze tot euvergaaf. Oet vraakzöch stoke de Iraakse soldaote in opdrach vaan Hoessein alle oliebrónne in brand; 't doorde maonde ietot me die brande oonder control had. Sinsdeen heet 't land permanente aonwezegheid vaan 't Amerikaanse leger gere geaccepteerd.
Gerieësjbrich

**Gerieësjbrich** (Nederlands: Retersbeek) ies 'n buurtsjap van Klumme in de gemeinte Voelender. De ongevaer 70 häöf en hoezer liegke in lintbeboewing langs de weeg van Klumme nao Ten Esje (Ten Eschen). Parallel aan de weeg löp de Riètersjbeek, die óntsjprink in 't brónnegebeed ónder aan de Klummenderberg. Ze haet 'n lengde van 4 kilomaeter. De luuj kalle van *beuvenste* en *undesjte* Gerieësjbrich.
## Häöf en kesjtièle
Neve de groater häöf wie  de 17e-ièwse 't *Häöfke*, de *Carishaof* (1640) van mergel mèt voluutgevel, sjleetsjtein bove de poort: 1777, de Riètersjbekerhaof, de *Sophiahaof* en de *Nieuw-hof* (oet 1916) bevinge ziech 2 kesjtièle in Gerieësjbrich.* 

*'t Huuske* (Huiskenshof of Huize Retersbeek) ies 'n umgrach [[mergel]]e hièrehoes mèt 'ne u-vörmige haof van baksjtein debie. 

Kesjtièl *Ter Viere'' (Rivieren), sjtruim aaf gelege, sjtamp oet de 16e ièw. 't Hièrehoes haet 'ne rónne hooktore en ies ouch van mergel geboewd. De u-vörmige baksjteine haof ies oet de 18e ièw. 't Gans complex liek aan de oversj van de Riètersjbeek, de Luiperbeek en de Gelaenbaek. De eigenaer ies graaf De Marchand d' Ansembourg.

## Beroemde inweunersj
* Hans Truyen (geb. 13-2-1928), woont op kesjtìèl 't Huuske en ies kunssjilder. In de Catharinakapel van Oud Lemiers maakde hae in 1975 expressionistische moersjilderinge.
Krawbich

**Krawbich** (Nederlands: *Craubeek*) ies 'n gehuch dat huèrt bie en liek aan de voot van 't hoaggelege Klumme. Saer 1982 liek 't in de gemeinte Voelender (Zuud-Limburg). Ouwer sjriefwies zint: C(k)roubeek en C(k)raubach. De naam verwies nao 'n (druèg)beek en 'n del mèt brónne (Zevesjprunk). 't Dal van Krawbich  vörmp de grens van 'n plateau dat riek ies aan krietlaoge in de grónd. Dat kriet sjteit bekènd es Kundersjtein. De luuj oet de buurt, die dizze helle kalksjtein oetkapde neumde dat de *Krawberger*. Dao weurt ouch kalk van gemaak. Ein van de kalkbrennerieje hèt 't *Awvermennekeslook*.

'n Veurbeeld van 'ne boew van de plaatselike sjtein ies de carrévörmige *Bokhaof* mèt eine trapgevel. Veur deze haof, op 'ne driesjprunk, sjteit 'n iezere waegkruus oet 1879. Op 'n ander houte waegkruus in 'ne holle waeg sjteit gesjreve: "Ouch vuer dich".
Miedde in de buurtsjap bevingk ziech 'n Mariakapel van Krawberger sjtein mèt 'n leie tentdaak en 'n mini-klokkedeekske op de tuup. 

In de buurt, in 't veld, liek 't ièwenoud good *[[Kaardemich]]* (Kaardenbeek), 'ne haof dae al geneump weurt in de 13e ièw.
Bergop, riechting Termoorsj en Ranzel, bevingk ziech  de *[[Veurderhaof]]*.
Angola

**Angola** is e land in Afrika, aon de Atlantischen Oceaan, grenzend aon Kongo-Kinshasa, Zambia en Namibië, en mèt 'n exclave, Cabinda, tösse Kongo-Kinshasa en Kongo-Brazzaville in. Hoofstad is Luanda, ander stei zien Huambo en Lobito. Angola heet 'n rieke fauna in de natuur, die veurnaomelek e savanne-karakter heet. Angola woort jaorelaank versjäörd door 'ne börgeroorlog, mèt de regering in 't noordweste (en controle euver de olie-industrie) en de rebelle in 't zuidooste (mèt grip op de diamantindustrie). De lèste jaore is 't relatief rösteg in 't laand.

## Bestuurleke indeiling
Angola is verdeild in 18 provincies:

## Demografie
De Angolese bevolking besteit veurnaomelek oet drei groete Bantoegrope: de Ovimbundu (37%), de Kimbundu (25%) en de Bakongo (13%). Ander volker/rasse zien de Chokwe's, de Herero's, de kleurlinge (2%) en de blanke (1%). De volksidentiteit is euverigens relatief: de meiste bevolkingsgrópe zien christelek en nao sjatting twie daarde vaan de bevolking sprik 't Portugees al es ierste taol. Dit massaol aofdaanke vaan de inheimse volkstaol ten gunste vaan de cultuurtaol is vrij uniek in Afrika.

D'n oontwikkelingsindex in Angola is nog ummer lieg, en is door de börgeroorlog zeker neet veuroet gegaange.

## Historie
De ierste bewoeners waore Khoisanstamme, die door de expansie vaan de Bantoes nao 't zuie, Namibië, gedreve woorte. Bij de aonkoms vaan de Portugeze in 1483 (in dat jaor vestegde ze ziech aon de Kongorevier) waor 't groondgebeed gooddeils bezat door drei keuninkrieke: Kongo, Ndongo en Lunda. In 1575 riechde ze bij 't huieg Luanda 'n handelspos veur slaove in; in de koumenden tied zouwe de Portugeze de ganse kös kolonisere. Tösse 1641 en 1648 heelte de Hollenders Luanda bezat. In 1671 had Portugal 't gans gebeed vaan de rieke Kongo en Ndongo vereuverd, al zouw 't tot in de twintegsten iew dore ietot 't gans binneland oonder controle stoont vaan de koloniste.

In 1951 woort Angola hervörmp tot 'n euverziese provincie. Wie in Portugal 't fascistisch bewind aontrooj woort de dekolonisatie gehinderd, wat tot greujend protes bij de intellectuele en lankzaamaon de ganse bevolking leide. Vaan 1961 tot 1975 veurde Portugal en versjèllende vrijheidsgróperinge 'nen oorlog mèt e sterk guerilla-karakter. Op 11 november 1975 woort 't land oonaofhenkelek. Bekans metein braoke versjèllende conflicte oet tösse de bevolkingsgrópe, die in drei bestande, 1991, 1994 en 2002, tijdelek opgelos woorte. Sins 't lèste bestand liek Angola get te normalisere.
Geweustrao

**Geweustrao** (Nederlands: Weustenrade) ies 'n gehuch dat huèrt bie de vreuger gemeinte Klumme. Saer 1982 ies dat de gemeinte Voelender in Zuud Limburg.

De naam geit truuk nao woeste ontginning. Rade beteikent: gerooide plek. Dao sjtoon óngevaer 70 hoezer. De buurtsjap liek miedde in de velder aan de Luiperbeek, die 'n paar kilomaeter wiejer in de Gelaenbaek zal oetmonde. Op die beek drièjde in vreuger jaore 'n oliemeule.
In Geweustrao sjteit 'n baekapel mèt 'n gezjwenkde tuupgevel en 'n klökske op 't daak um te loewe. 't Gebuuwke ies opgetrokke van baksjtein, op de heuk verseerd mèt mergelblokke. Wiejer bevinge ziech nog 'n paar waegkruzer op de sjplietsinge van waeg.
Aan de waeg nao Ten Esje sjteit 'ne gesjlote haof in gedeiltelik kundersjtein (veurgevel), baksjtein (paortgevel) en mergel (ziegevel) opgetrokke.
## Literatuur

Hub van der Maar, pseudoniem van Huub Delahaye oet Termaar haet e book gesjreve de *Reuze va Weusterich*, in 1972, woa-in hae in 'n combinatie van fictie en non-fictie 't leve van dees gemeinsjap en dat van de buurt besjrief. 't Verhaol fungeert es 'ne truukbliek nao de Limburgse volkscultuur van de 20e ièw.
De Uuëverhieëk

**De Uuëverhieëk** (Nederlands Overheek) ies 'n buurtsjap-wiek van Klumme in de gemeinte Voelender in Zuud Limburg. Uuëverhieëk wil zègke: euver of bove liegkend. De Hièk (Nederlands: Heek), 'n buurtsjap van Valkeberg, ies de lièger gesitueerde lintbeboewing aan de weeg van Klumme nao Valkeberg. Uuëverhieëk liek op dezelfde huègde es Klumme. 

In 1879 woort d'r 'n windmeule geboewd. Op 27 december 1941 zin de wieke door 'ne sjtörm aafgebroke en daonao noats miè hersjtèld. In de Twiède waereldoorlog deende de kale tore es oetkiekpos. In 't geboew ies gemale (electrisch) tot 1966. 't Binnewerk ies bewaard gebleve. In 't oud gedeilte van De Uuëverhieëk sjtoon 30 hoezer. Tegeneuver de meule ies 'n nuuj wiek geboewd, mèt allenei "boetelandse" sjtraotname wie "Toscane" en "Algarve". 

## Externe link
*Buurtvereiniging "tegeneuver de méule"
24 april

**Heiligedaag van [[Fedelis van Sigmaringen]]** 

## Gebeurtenisse
*1792 - 't Volksleed van Frankriek, de Marseillaise, weurt gecomponeerd.
*1846 - Begin van de Mexicaans-Amerikaanse oorlog.
*1854 - Elisabeth van Oasteriek-Hongarije ("Sissi") trouwt mèt keizer Frans Jozef I van Oasteriek.
*1898 - Sjpanje verklaort de oorlog aan de Vereinigde Sjtate. 
*1915 - In Armenië begint de Armeense genocide door de Turke. 
*1970 - Gambia weurt 'n republiek, mèt Daouda Jawara es ièrsjte president.
*1971 - In Washington, D.C. protestere óngevaer 500.000 luuj tege de oorlog in Viëtnam. 
*1975 - De Baader-Meinhof-Gruppe bleus de ambassaad van Wes-Duutsjland in Stockholm op. 
*1982 - Jan Raas wint veur de veerde kièr de Amstel Gold Race.
*1993 - Een IRA-bóm riech sja aan in de City van Londe.
*1999 - Michael Boogerd wint de Amstel Gold Race.
*2007 - Oontdèkking van d'r exoplaneet Gliese 581 c

## Gebore
*1533 - Willem van Oranje
*1897 - Benjamin Lee Whorf, Amerikaanse taalkundige
*1904 - Willem de Kooning, Nederlands-Amerikaanse sjilder
*1914 - Loe de Jong, Nederlandse historicus
*1934 - Shirley MacLaine, Amerikaanse actrice
*1942 - Barbra Streisand, Amerikaanse actrice en zangeres
*1947 - Josep Borrell, Spaonsen EU-politicus 
*1955 - John de Mol, Nederlandse zakeman
*1978 - Jo Luijten, Nederlands-Limburgse videokunsteneer

## Gesjtorve
*1342 - Paus Benedictus XII 
*1731 - Daniel Defoe, Ingelsje sjriever
*1960 - Max von Laue, Duutsje fysicus
*1967 - Vladimir Komarov, Russische kosmonaut
*2004 - Estee Lauder, Amerikaanse cosmetica-fabrikante
't Breer

**'t Breer** (Nederlands: *Barrier*) ies 'n buurtsjap van Klumme in de gemeinte Voelender in Zuud- Limburg. De naam breer kump oet 't Frans en beteikent barrière. 

't Gehuch ies gesitueerd aan beids kante van de Barrierweeg dae van Klumme aafkump. Vreuger waor d'r 'ne tol aan dees route van Mestreech nao Heerle. 't Traject van de via Belgica (de Romeinse weeg van Boulogne-sur-Mer nao Kölle) zou via 't Breer geloupe höbbe. 

In 't Breer sjtoon 30 häöf en hoezer.

## Dammerig
Dammerig, Dammerscheid of Dammerscheit ies 'n kesjtièl, dat gelege waor in 't Land van Euvermaas in 't gehuch *Breen*.
Breen zou 't hudige gehuch 't Breer of Barrier kènne zin. 't Kesjtièl, in 't plat *Dammerich* geneump, ies miede 18e ièw vervalle.

Ouch weurt 't dörp geneump in 'n aardrijkskundige besjrieving: *Tuschen Heerle en Klimmen, aan den gemeenen land-weg, ligt de Buurt KUNRADE; kortheidsgehalve gemeenlyk Kunder genoemd: die zich verre in de lengte uitstrekt. En nader by Klimmen, eene andere Buurt; die veel kleinder is; en, de BREEN genoemd word. Van daar, zuidwaard van den weg, ziet men noch de overblyfzelen van het oud en nu ten eenenmaal vervallen Kasteel DAMMERSCHEIT; by de Landlieden, aldaar, Dam-merich, geheeten: behoorende, aan het Adelyk geslachte van Elmpt, waarvan, noch langs een Generaal in Russischen dienst was. Dus zeer na by ligt een groote Pacht-hof; OVERST - VOERENDAAL genoemd.*

## Brónne
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden door A.J. van der Aa derde deel 1841
* Nieuwe geographie, of aardrijksbeschrijving, Volume 8 door Anton Friedrich Buesching, Jacobus de Jongh, Willem Albert Bachiene
25 april

**25 aprèl** is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 115en daag vaan e gewoen jaor en d'n 116e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 250 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heilegedaag vaan Marcus.

## Gebeurtenisse
*1719 - Daniel Defoe publiceert *[[Robinson Crusoe]]*.
*1859 - Begin van de aanlèk van 't Suezkanaal. 
*1950 - Op Ambon weurt de Republik Maluku Selatan oetgerope.
*1953 - James Watson en Francis Crick publicere in *[[Nature]]* de sjtructuur van 't miensjelik DNA.
*1974 - In Portugal kump mèt de Anjerrevolutie 'n ing aan de dictatuur.
*1974 - Leo Tindemans weurt premier van Belsj.
*1980 - Op Tenerife vluug 'ne Boeing 727 van Dan Air Services tege 'ne berg; 146 doaje. 
*1987 - Joop Zoetemelk wint de Amstel Gold Race.
*2019 - De oontdèkking vaan diverse manuscripte vaan Anthony Burgess weurt bekindgemaak. 't Geit oonder mie um *[[The clockwork condition]]*, 'n oonvoltoejd vervolg op *[[A clockwork orange]]*.

## Gebore
*1214 - H. Lowie IX, keuning van Frankriek (gesjtorve 1270)
*1284 - Edward II, keuning van Ingeland (gesjtorve 1327)
*1874 - Guglielmo Marconi, Italiaanse natuurkundige (gesjtorve 1937)
*1917 - Ella Fitzgerald, Amerikaanse jazz-zangeres (gesjtorve 1996)
*1921 - Karel Appel, Nederlandse kunstenaer (gesjtorve 2006)
*1927 - Albert Uderzo, sjtripteikenaer van ónder andere *[[Asterix]]*
*1940 - Al Pacino, Amerikaanse acteur
*1945 - Björn Ulvaeus, Zjweedse zenger en componis (ABBA)
*1947 - Johan Cruijff, Nederlandse vootballer en vootbalcoach (gesjtorve 2016)
*1966 - Femke Halsema, Nederlandse politica 

## Gesjtorve
*487 - Kenzō, keizer van Japan
*1472 - Leone Battista Alberti, Italiaanse sjriever, arsjitek en arsjitectuurtheoreticus
*1744 - Anders Celsius, Zjweedse astronoom
*1840 - Siméon Denis Poisson, Franse fysicus en wiskundige
*1995 - Ginger Rogers, Amerikaanse actrice en danseres
De Hièk

**De Hièk** (Nederlands: Heek), ies 'n gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul, gelege in versjpreide en lintbeboewing langs de groate weeg nao Klumme. Meugelik waor dizze weeg 'n onderdeil van de Via Belgica (Romeinse weeg van Kölle nao Boulogne-sur-Mer). Tot 1982 huèrden 't bie de gemeinte Hulsberg. 'n Klein gedeilte vèlt noe ónder Klumme in de gemeinte Voelender. De gemeintegrens löp parallel aan de Hellebeukerweg. Get hoager op 't plateau liek 't vakantiepark  *de Hellebeuk*  en 't gehuch  De Euverhièk. 

## Hièkerbeek
Door De Hièk sjtruimp de Hièkerbeek, die hie in de buurt zien brón haet. Ze löp wiejer via 't gelieknamig buurtsjap De Hièkerbeek, door Sint-Pièter riechting de Geul.'t Lètste sjtökske van de beek heisj *Sillebeek*. 

## Bezeenswaerdig
'ne Vreugere naam van De Hièk ies g'n Hièk. De naam kump waarsjienlik van 'ne kesjtièlhaof Hièk, dae umsjlote zou zin gewaes mèt 'n hièk (hèk, hègk of bösj). 
In 't buurtsjap liek 'n rieke mergele hoezer, 'n deil mergele häöf (o.a.t *Boerehöfke*), 'ne vakwerkhaof (*Hièkerhöfke*) en de baksjteine carrévörmige *Hièkerhaof*. Op 'n krusing mèt 'ne sjtiele holle waeg nao D'n Emmaberg sjteit 'n sjmeediezere waegkruus.
Constant Nuytens

**Constant A.C.M. Nuytens** (1942) ies 'ne Nederlandse CDA-politicus en besjtuurder. Van 1992 bies 2007 waor hae börgemeister van Valkeberg. Martin Eurlings volgde 'm es waarnömmend börgemeister op.
 
Nuytens waor van 1979 bies 1983 hoof van de aafdeiling kabinètszake bie 't ministerie van Binnelandse Zake. In 1983 woort hae beneump tot börgemeister van Bezel en in 1992 woort hae börgemeister van Valkeberg.