Kleifries

't **Kleifries** (eige naom: *Klaaifrysk*) is eint vaan de drei of veer groete dialekte vaan 't Westerlauwers Fries, neven 't Woudfries, Zuidweshooks en eventueel Noordhooks. 't Weurt gesproke in 't weste vaan de provincie Friesland (Fryslân), in (e deil vaan) de zoegeneumde Kleistriek. 't Kleifries had in 2004 nao sjatting 95.000 sprekers in de provincie zelf; wieväöl sprekers 't boete de provincie gief, is oonbekind.

## Kinmerke
Versjèlle mèt de aander Friese dialekte zien veural fonetisch vaan aard.

### Versjèlle mèt 't Woudfries
De Frieze zelf vinde de tegestèlling Kleifries - Woudfries de belaankriekste. 't Bekindste versjèl is de realisatie vaan de foneme *ij*, *ei*, *ai* en *aai*. In 't Kleifries weurt de lang ''ij'' in e woord wie *frij* oetgesproke es [ɛi̭], dewijl de korte *e*i samevèlt mèt de *aai* en gemeinelek es [ɔ:i̭] klink (*frij* en *fraai* klinke dus allebei wie *frôi*). De *ai* klink daan weer es [ɔi̭]. In 't Woudfries valle de *ei* en *ij* same; ze weure wie in verzörg Nederlands allebei es [ɛi̭] oetgesproke.

De *ij* is in 't Fries vrij zeldzaom, meh in 't Kleifries toch minder zeldzaom es in 't Woudfries. Väöl wäörd die op *-y* indege weure hei naomelek mèt 'n lang *ij* oetgesproke ('mij', 'dij', 'sij'), dewijl die wäörd in 't Woudfries weure oetgesproke wie de spèlling suggereert (mèt [i] op 't ind).

Nog aander fonetische versjèlle zien tot 't Kleifries 'n *o* heet in e paar wäörd boe oersprunkelek, en noe nog in 't Woudfries, 'n *û* stoont ( *do* 'diech', *tomme* 'doum', *prom* 'proum'), 'n *ea* boe 't Woudfries *ê* kint (*neaken* 'naaks', *kreakje* 'krake', *weak* 'weik') en 'n gewoen korte *e* op e paar plaotse boe 't Woudfries nog de teikene vaan historische breking tuint en *je* heet (*gers* 'graas', *kers* 'keers'). E geïsoleerd versjèl is *leane* 'laan', wat in 't Woudfries *loane* is.

Daoneve gief 't ouch lexicaol versjèlle. Zoe zeet me in 't Kleifries *sneon* ('zaoterdag'), *eamel(der)* ('aomzeik', 'mier'), *harke* ('reek') en *sûch* ('zoog'), dewijl 't Woudfries *saterdei*, *mychammel/mychhimmel*, *riuw* en *mot* kint.

Umtot de Friese standaardtaol 'ne wije norm heet, zien de Klei- en Woudfriese vörm gemeinelek allebei touwgestande. Ouch geve dictionaire in 't gemein ouch de vörm *bij*, *dij*, *mij* etc. es alternatieve, meh die weure zelde gesjreve.

### Versjèlle mèt 't Noordhooks en Zuidweshooks
Vaan 't Zuidweshooks versjèlt 't Kleifries doortot 't de twiede breking heet doorgeveurd. Zoe roond 1820 maakde de mieste Friese dialekte 'n veraandering door die 't Zuidweshooks heet euvergeslage. Daodoor weurt 't Fries woord *stienen* 'stein' (miervoud) hei oetgesproke es *stjinnen*, neet es *stinen*.

Vaan 't Noordhooks versjèlt 't Kleifries doortot 't de daarde breking *neet* heet doorgeveurd. In de Noordhook zeet me *buotter* veur 'boter'; 't Kleifries kint hei 't Standaardfries *bûter*. 't Versjèl tösse Kleifries en Noordhooks is evels zoe klein, tot 't Noordhooks ouch wel ins gans oonder 't Kleifries weurt gerekend.

## Intern versjèlle
't Gief beperkde versjèlle tösse de Kleifriese dialekte oonderein. E woord wie *grut* 'groet' kin weure oetgesproke es [ɡrœt] (wie de spèlling suggereert), meh ouch *greot* [ɡrœ.ət] en *greut* [ɡrø:t] koume veur. Daoneve kint 't woord *ôf* neve de gewoen oetspraok [ɔ:f] ouch de variante *oë* [ɔ.ə] en *au* [a.ṷ]. 't Is lesteg gebleke zoe'n versjèlle aon bepaolde regio's of dörper te binde; de realisatie kin per persoen versjèlle.

Wel dudelek es subdialek gedefinieerd is 't *Bjirmsk*, gesproke in e paar dörper aon de Waddekös oonder Harlinge (groof-eweg de aw gemeinte Barradeel). Dit accint kinmerk ziech oonder mie door de veraandering vaan de lang *o* nao *au* op 't woordind: *dau* 'doef' en *kau* 'kooj' in plaots vaan *do* en *ko*, en door de sleting vaan de *ê* tot *i* in e woord wie *rich* 'rögk'.

Ouch gief 't lexicaol versjèlle binnen 't Kleifries. Sperziebone  heite in groete deile vaan Friesland *beantsjes* of *pûltsjes*, meh in deile vaan 't Kleifries gebeed sprik me vaan *tusseaten*.