Bilzerlands

't **Bilzerlands** is e Limbörgs subdialek in de indeiling vaan 't *[[Woordenboek van de Limburgse Dialecten]]*. 't Weurt gesproke in e deil vaan de Haspegouw in Belsj Limbörg. 't Huurt bij de Centraol-Limbörgse dialekte, 'n dialekgróp die d'n euvergaank vaan westeleke nao oosteleke kinmerke markeert. Euver 't algemein euverwege in 't Bilzerlands de westeleke kinmerke.

## Umvaank
De volgende dörper daan wel tongvel hure bij 't Bilzerlands:

Opmerking: Euver Lin, Weert, Joddere en Val-Meer is de kaart in de bron oondujelek: de dörper zouwe ouch in 't Tóngerlands gebeed kinne ligke. Ouch Kleine-Spaan zouw nog in 't Bilzerlands gebeed kinne valle, meh liekent toch iejer Tóngerlands.

## Kinmerke
Oondaanks tot 't Bilzerlands mer e klei gebeedsje bestriek tössen 't Tóngerlands (westelek devaan) en 't Treechterlands, is 't ouch intern neet gans geliek. De dialekte oet de gemeinte Bilze zien wezelek aanders es die oet de gemeinte Reems.

### Typisch westelek
In de Haspegouw zien de typisch Braobantse klinkers (zuug Braobantse expansie) e stök wijer nao 't ooste doorgedronge en op de Kempe. Dinkelek vèlt dit te verklaore oet de groete welvaart en diechtere bevolking, zoetot d'n invlood vaan Braobantse cultuurcentra hei sterker woort gevoolt. Es gevolg daovaan huurt me in 't Bilzerlands *teed/taid*, *haus*, *kruis/krèès*, *bier* en *goed*, tegeneuver oostelek *ies, hoes, kruus/kries, beer* en *good*. De zwoer diftongeringsprodukte wie in *ais* euverheerse in 't noorde, in en roond Bilze. Ouch zien de oersprunkeleke lang ''aa'' en de verlengde ''a'' allebei tot *ao* gewore.

Mèt dees klaank slut 't Bilzerlands veural good aon bij 't Tóngerlands, en in zeker zin ouch bij de zuielekste dialekte vaan 't Maoskempes. In 't Treechterlands huurt me ouch wel diftonge, meh bekaans allein in syllabe die de stoettoen höbbe. Me zeet beveurbeeld *tijelek*, meh wel *tied*. In 't Bilzerlands is die *ie* is gein vaan twie wäörd bewoerd gebleve. Sommege dialekte kinne nog wel 'n aander versjèl; zuug daoveur oonder.

### Typisch oostelek
't Bilzerlands heet nog wel twie oosteleke kinmerke die in 't Wes-Limbörgs neet veurkoume. Ierstens is dat 't wäördsje *dich*. In 't Bilzerlands is dat nog hiel algemein, dewijl 't Tóngerlands dreuver verdeild is: in de stad Töngere kump 't beveurbeeld al neet mie veur.

Ouch mèt 'n aander oostelek kinmerk deit 't Bilzerlands nog mèt. 't Gebeed ligk oostelek vaan de Panninger Zijlinie, de grens tösse *sjaop, sjoeën, sjeep* en *schaop, schoeën, scheep*. De ierste wäörd zeet me in 't ooste, dus ouch in 't Bilzerlands. Ouch 't Tóngerlands kint die wäörd nog.

### ''Zijn'' veur 'dien'
Algemein veur de Haspegouw is 't veurnaomwoord *dzjee/dzjieë*. In 't weste is dit de vörm veur d'n twiede persoen inkelvoud, dus 't equivalent vaan *doe* (of *dich*) in 't ooste. In 't Bilzerlands taolgebeed, boe me *dich* heet gehawwe, is dit woord in principe allein miervoud en eventueel beleefheidsvörm. Toch is door de iewe heer verwarring oontstande. Zoe kós 't bezittelek veurnaomwoord *zijn* oontstoon, wat trökgeit op 't te verwachte *dijn* meh is beïnvleujd door 't persoenelek veurnaomwoord *dzjie*. *Zijnen otto* beteikent in dit gebeed daorum neet *zienen oto*, meh *dienen oto*.

### Noorde: oontrunding
De oontrunding veur veurklinkers, die in e groet deil vaan de Kempe presint is, vint me nog in de noordeleke Bilzerlandse dialekte, d.w.z. Bilze en umgeving. Daorum steit beveurbeeld Munsterbilze plaotselek bekind es *Minster*.

### Zuie: opluffing vaan toenversjèl
't Zuie vaan 't Bilzerlands gebeed maak deil oet vaan 'n toenloes enclaaf zuielek vaan Mestreech. Dat wèlt zègke tot me in dit gebeed gein wäörd mie kint die allein mer door toenversjèl oeterein weure gehawwe. Neet tot in die dialekte wäörd geine sleiptoen of stoettoen mie pakke, meh me heet sterk de neiging veur sleiptoene vaan monoftonge en stoettoene vaan diftonge te veurzien. Zoe zeet me beveurbeeld *prees* (inkelvoud) tegeneuver *prijs* (mievoud).

Ditzelfde kint me ouch in de Treechterlandse dialekte. 't Mestreechs heet 't toenversjèl al veur e groet deil op klaankversjèl gegoejd, de dialekte zuielek vaan Mestreech zelfs hielemaol. In dit gebeed zeet me vaan *pries* en *prijs*, zjus wie in 't zuielek Bilzerlands vaan *prees* en *prijs* weurt gezag. De grens tösse de *ij*- en *ie*-klaank weurt tössen 't Bilzerlands en 't Treechterlands door geteikend; me moot evels demèt rekening hawwe tot dit soort dinger die grens vervage.

## Bronne