open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Broensemerhei

De **Broensemerhei** (Nederlandjs: *Brunssummerheide*) is e groeat netuurgebied van róndje 600 hektaar det eigedóm is van Vereniging Natuurmonumenten. 't Betröf mit naam 't gebied vanne Sjrievershei. Angerzieds neump me ouch 't róndje 1800 hektaar groeat recreatiegebied worin 't ligk zoea. 't Ligk in 't zuudoeaste vanne gemèndje Broensem en inne aangrenzendje gemèndje Haerle en Landjgraaf.

## Administratieve indeling

File:Map - NL - Brunssum - Wijk 04 Brunssum-Zuid - Buurt 41 Brunssumer Heide.svg|De Broensemerhei in Broenssem (20 inwoeaners op 176 hektaar, wovan 4 hektaar aan water).
File:Map - NL - Landgraaf - Wijk 02 Ubach over Worms - Buurt 20 Brunssumerheide (1).svg|Broensemerhei in Waobig (10 inwoeaners op 140 hektaar, wovan 2 hektaar aan water).
File:Map - NL - Landgraaf - Wijk 01 Nieuwenhagen - Buurt 20 Brunssumerheide (2).svg|Broensemerhei in Nuienhage (60 inwoeaners op 251 hektaar).


## Recreatie

De Broensemerhei sjteet bekank bei sjpatsieër, vaarrader en peërdrieeër. 't Guëf óch inne golfclub en sjterrewach.

## Netuur
Inne va de bekangdste netuurgebeder is ge Sjrieëvesjhei. Dit sjtök hei is de mieëtst heuvelachtige, en mitnaam hoeëgstgeleëge heidevilder va Nederlank. Óch is 't de groeëtst aa-eengesjloeëte heidegebeed va Zuud-Limburg. Bei sjpatsieër zint de vergezichter hei-durch bekank en geleefd. 't Is egelig sjlichs e risjtang va ing groeëter heigebeed, dat jets bebusjt (vuur sjtuthoot i ge miener) of beboewd is. Noa d'r Twieëde Weëltkrieëg woar 't kót nag e militair terrein. Óp dit terrein woeëd i de ieësjte part va de twintigste ieëw nag broenkoale gewónne. Bèrge mit zekzaank getoege doa laang va, meh in 1955 is zoeën berg igesjtoeët en durch de eëdversjoeving die hei óp vólgde, zów de Kaffeepool zint óntsjtange.

Óch g'n linkervertakking va d'r boaveluip va g'n Ruëd Baak sjtruimt durch 't heilanksjap. 't Vörmt i ge Sjrieëvesjhei e vochtig en deep daal. I dit daal is beizunger plentegreuj te vinke.

I 't zuudweste va Broensemerhei lit g'ne Hekseberg, deë vernömt is noa g'ne veëdel Hekseberg i g'n sjtad Heële.

## Versjnippering en mienboew
Mienboew noa broenkoal woar e gever vuur de kwetsjbare heigebeed. I de joare tachetig woeëd óch noa gring gedólve vuur de aaleg va 't golfterrein va Broensem. Recènter is de meugelige winning van 't miocene zilverzaank ing bedrieging. In anger deler va g'n hei woeëd doa al noa gedólve. Óp e deel va de hei lit óch 'n dumpplaatsj va hoeshawwelig afval. Dees sjtótplaatsj woeëd aagelag vuur 't in wirking treëje va wetgeving umtrint milieubeheër. Tusje dat afval is óch sjemisj afval va krankehoezer en ing virffabrieëk. 
## Get bilder

Plaetje:Brunssummerheidesign.jpg|'t Ingangssjild
Plaetje:Brunssummerheide.JPG|Ge Sjrieëvesjheiven
Plaetje:Brunsumerheide im september.jpg|September
Plaetje:Brunssummerheideoverview.jpg|Oetzich óp g'n hei
Plaetje:Sandplain.jpg|Oetzich óp ing zaankversjtoeving
An d'r Sjlaagboom

**An d'r Sjlaagboom** (Nederlandjs: *Aan de Slagboom*) vörmp 't wèstelik deil van 't centrum van D'r Sjeet (*Sjaasberg*).
Sjtriethage

**Sjtriethage** vörmp 't naordelik deil van Gravenrode in D'r Sjeet (*Sjaasberg*).

Bekèndj is Kestieël Striethage.
Achter de Häöf

**Achter de Häöf** (Nederlandjs: *Achter de Hoven*) is 'n straot en veurmaolig gehuch det allewiel óngerdeil is vanne buurt Op de Kamp in Nuienhage, Landjgraaf.

## Zuuch ouch
* Op de Häöf (bie Rimburg)
In 't Veld

**In 't Veld** is e veurmaolig gehuch det allewiel óngerdeil is vanne buurt Lieënhof in D'r Sjeet (*Sjaasberg*), Landjgraaf.
Hoofvelde

**Hoofvelde** (Nederlandjs: *Hoefveld*) is 'n buurt van Nuienhage.

Hoofvelde grens ane buurte Grunsjtroat, Awd-Nuienhage, D'r Dormig en Gravenrode.

Hoofvelde haet 'n inwoeanersaantaal van 1.500 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 68 hektaar.
Grunsjtroat

De **Grunsjtroat** of 't **Sjtröatje** (Nederlandjs: *Groenstraat*) is 'n buurt van Waobig.

De Grunsjtroat grens ane buurte Waobig, 't Lauradörp, Rimbörg, Hoofvelde en Awd-Nuienhage.

De Grunsjtroat haet 'n inwoeanersaantaal van 1.010 luuj (standj: 2008) en 'n oppervlakdje van 212 hektaar.
Op de Häöf

**Achter de Häöf** of **Op de Häöf** (Nederlandjs: *Op de Hoven*) is e gehuch det ligk tösse Brókkelze (Rimburg) enne Grunsjtroat inne gemèndje Landjgraaf.

## Zuuch ouch
* Achter de Häöf (in Nuienhage)
Verspaning

**Verspaning** sleit op alle vörm van matterjaalbewirking wobie middels bepaoldj handj- of mesjiengereidsjap matterjaaldeiler waeren eweggenómme wobie spane óntstaont. Hiebie nump de massa aaf en verangertj de oarsprunkelike vorm blievendj.

Tiejes de bewirking wuèrtj 't matterjaal eweggehaoldj door aafsjuving wobie den spane of królle óntstaont. Taengeneuver de verspanendje bewirking steit de neet-verspanendje bewirking. Hiebie óntstaont gein spane.

t'r Illustratie van 't begrip verspaning kan me dinke ane królvörmige spaan die me zuut óntstaon es me mit e mets euver neet te zaachte bótter sjraap wobie 't mets dwaersj oppe bewaegingsrichting wuuertj gehaje.

Veurbiljer van verspanendje bewirkinge zeep fraeze, drejje, viele, baore, zaege, sliepe, sjave en staeke. Neet-verspanendje bewirkinge zeen wals, perse, pónse, lasere, soldere, snieje, lasse, smeje, gete en buge.
Wals (veurtuug)

'n **Wals** is e veurtuug det wuèrtj gebroek veur matterjaal wie steinslaag, zandj of asfalt toeër te make. 't Mesjien wuèrtj veurnamelik inne waegeboew gebroek. Tródsdet walse ummer kónne rieje, kónne ze in princiep neet euveren aopenbare waeg nao de plaats van inzatj rieje; hieveur waere ze mit 'nen deeplajer verveurdj.
Bótter

**Bótter** of **gooj bótter** is e zuvelperduk det besteit oet milkvèt, proteïne en water. Ze wuèrtj gemaak door 't blieve karne van gegisdje roum of milk. Ze wuèrtj gebroek es belag veur oppe bótram en es e kaokbestandjsdeil inne keuke, veur mit te bakke, saus mit te makke of mit te braoje.

Bótter wuuertj algemein gemaak oet koemilk, meh kan ouch waere vervaerdig oete milk van anger zougdere, wie sjäöp, geite en buffele. Perducènte veuge sómtieds zawt, geurmiddele en conserveermiddele toe.
Haels

't **Haels** is 't Oos-Limbörgs dialek zowie det weurt gesjpraoke in Hael en ómgaeving, inclusief Beegde.

't Verteunt väöl euvereinkómste mit 't Häörs, Heitses en anger dialekte in de direkte ómgaeving.

't Haels kint gein t-deletie bie werkwäörd; me zaet dus "gemaaktj". Ouch kint 't 'n wiedgäöndje mouillering, zowie me det kin truukvinje in wäörd wie *gewaesj*.

## Externe links
*Sjpelling 2003 van 't Haels in 't kort
Emotie

'n **Emotie** wuèrtj döks ómsjreve es 'n innerlike belaeving of geveul van dinger wie vruich, angs, kwaodheid, verdreet det door 'n bestumdje situatie wuèrtj opgerope of spontaan kan optraeje. Emoties gaon aevel neet alein mit subjectief geveules, mer ouch mit liefelike reacties en bestumdje expressies in 't gedraag gepaardj. In biologische zin kan me 'n emotie ouch diffeniëre es 'n reactie van oos herre op 'nen affectieve prikkel. Dit kump zowaal bie luuj es dere vriewaal autematis toet uting in e bestump petroan van gedraag (wie vlöchte of genièking) en fysiologische reacties. 't Geveul kan den waere betrach es 'n speciaal uting of vorm van emoties die typisch is veur luuj, namelik de bewóste belaeving of mentaal reflectie van 'n emotie. 

## Saorte
* sympathie en leefdje
* aafkièr en haat of walging
* kwaodheid en razernie
* bedruèfheid en wanhaop
* bezörgheid en vreis
* wantroewe en paranoia
* vruich en oetgeliètenheid
* euverrassing en euverroempeldjheid
* erotiek en seksueel opwinjing
* gruètsjheid
Zaeg

'n **Zaeg** is e stök gereidsjap veur matterjale wie hout, netuurstein en metaal te bewirke. 't Wuèrtj gebroeke in väöl beroepe, wie tummerman en sjirurg.

'n Zaeg haet e getandj, váölal metale blaad, 't zoa-geneumdje zaegblaad, womit in 't te bewirke matterjaal 'n gleuf kan waere gemaak. De get oetstäöndje tenj vanne zaeg kerven in 't matterjaal en dore bewaeging vanne zaeg waere klein spane aafgeveurdj. De matterjaaleigesjappe van 't zaegblaad enne vorm vanne tenj zeen aafgestump op 't te zaege matterjaal.

Bie masjinaal zaege kan e blaad waere gebroek det inne vorm van 'ne gelaoke lus is oetgeveurdj, 'n lintjzaeg. Bie e róndj blaad sprèk me van  n cirkelzaeg. 'n Busvörmige zaeg is de gaterzaeg. 'n Kittingzaeg is ónger anger van 'n kitting veurzeen. In taengestèlling toet masjinaal zaege, die gewuuenlik in ein richting bewaeging, wuuertj de handjzaeg op-en-aaf bewaoge in 't matterjaal en zaeg, aafhenkelik vanne tanjing bieje trèk- of duujbewaeging, eventueel of bie beidskantje.

Zaege veur stein kónne tenj höbbe, bie zaachter steinsaorte, of bezatte zeen mit hel matterjaal wie diamantjpoejer.

Zaege óngersjèdj zich van sniejen en knippe: bie snieje wuèrtj gei matterjaal aafgeveurdj en bie knippe wuèrtj 't matterjaal door drök vervörmp.
Mets

E **mets** is e sjerp stök gereidsjap veur mit te snieje. De gangbaarste vorm is e rech lemmet mit eine sjerpe kantj e handjvaat. Inne gesjiechte vanne miens speeltj 't mets 'n wichtige rol; hiemit wore miense in staot zich taenge de grótter roufdere te besjurme en woorte väöl bewirkinge van huuj, deerkarkasse en houtere veurwirpe meugelik. Tródsdet de metser van doe van stein wore en eigentlik neet mièr es splintjere mit 'ne sjerpe randj, is 't in princiep ummer 'tzelfdje gebleve: 'n wig die 'n objèk in twièje splietj. Metser kónne ouch zeen ingeboedj es roterendje sjieve wie in sniejboanmeules, blenders of anger keukemesjiender. 

Mit e mets wuèrtj dökker ouch verweze nao specifiek e sniejblaad.

Rónjelóm 250.000 v.Chr. woorte de ieëste metser gemaak dore Neanderthalers. Dit woort gerealiseerdj door häör zoea-geneumdje levalloistechniek.
The Birth of a Nation

**The Birth of a Nation** (Limbörgs: *t Oontstande vaan 'n Natie*) is 'nen Amerikaanse stomme film, Drama en oorlogsfilm vaan D.W. Griffith oet 't jaor 1915, mèt oonder mie Lillian Gish, Mae Marsh en Henry B. Walthall. Heer däört zoen 190 menute.

De productie vaan de film loog bij Griffith, 't scenario woort gesjreve door Frank E. Woods en Griffith, nao versjèllende wèrke vaan Thomas F. Dixon Jr.. De meziek woort gecomponeerd door Joseph Carl Breil en Griffith. 't Camerewèrk loog bij G.W. Bitzer.

Heer weurt veural es zoene belaangrieke film gezeen umtot heer zoe controversieel is, veur zienen tied mer ouch veur allewijl. 't Goof fel veur- en tegestenders gedäörende zien populariteit. De film waor oonder aandere gebasseerd op 'n expliciet racistisch toneelstök vaan Dixon, mer Griffith sjeen achteraof gans oonversjilleg te staon tegeneuver de kwestie en 't verhaol veural te höbbe gebruuk um te experimentere mèt de nog jonge filmtechniek vaan deen tied. Allewel d'n inhaajd vaan de film dus nog ummertouw veur väöl aofsjui zörg, is bekans ederein d'r 't mèt eins tot 't technisch gezeen geit um e "meesterwèrk". Väöl lui stèlle zelfs tot Griffith gebruuk maakde vaan bepaolde techniek die me nog noets had gebruuk in cinema en daonao 'n gigantische invlood zaw höbbe op de filmwereld, beveurbeeld: de dramatische close-ups, de "rijer" en aander camerabeweginge, parallelle actieshots, kruiselingse montage, enzoewijer. Ouch gebruukde heer veur 't iers in 'ne film orkestraol begeleiing. *The Birth of a Nation* weurt gezeen es 't ierste groete propagandaprojek in de filmhistorie, boe-in weurt gestèld tot de VS hun einheid allein kin garandere door de Ku Klux Klan.

## Brónne
* Schneider, Steven Ja, ed. (2008). *1001 Movies You Must See Before You Die.* Quintessence Editions (5th Anniversary/3rd ed.). Hauppage, New York: Barron's Educational Series. p. 31. ISBN: 978-0-7641-6151-3.
* pagina vaan de film op Moviemeter (Nederlands)
Les Vampires

**Les Vampires** (Limbörgs: *De Vampiers*) is 'ne Franse stomme film vaan Louis Feuillade oet 't jaor 1915, mèt oonder mie Musidora, Edouard Mathé en Marcel Lévesque. Heer däört zoen 440 menute.

't Scenario woort gesjreve door Feuillade. De meziek woort gecomponeerd door Robert Israel.

De film weurt besjouwd es hendeg oonorthodox veur zienen tied en veural vaan groet belang veur de oontwikkeling vaan de thriller door zien surrealisme. Feuillade woort bekind door constant de balans op te zeuke tösse bizar en herkinbaar, get wat later altied centraol zaw gaon stoon in thrillerfilms.

## Brónne
* Schneider, Steven Ja, ed. (2008). *1001 Movies You Must See Before You Die.* Quintessence Editions (5th Anniversary/3rd ed.). Hauppage, New York: Barron's Educational Series. p. 32. ISBN: 978-0-7641-6151-3.
* pagina vaan de film op Moviemeter (Nederlands)
Baker Island

**Baker** is 'nen ónbewoonde atol in de naordelike Groten Oceaan, óngeveer halverwaeges Hawaï en Australië. 't Beheurt tót de Vereinigde Sjtaote. De lokale tiedzone is UTC-12.

De VS haet 't eilandj in 1857 opge-eis. De guano waerde gedoerende de tweede helf van de negeteenden eew gewónne oet de grotte op 't eilandj door zowaal de VS es 't Vereinig Keuninkriek. In 1935 haet me geperbeerd 'n kolonie op 't eilandj te vestige, mer dees haj mer e kórt laeve. Juus wie op 't kórtbie Howland Island waerde 't eilandj óntruump veur de Tweede Waereldoorlog. Noe is 't eilandj e netuurrizzervaat.
Howland Island

**Howland** is 'n eilandj in de Groten Oceaan en ligk óngeveer halverwaeges Hawaï en Australië. 't Maak e deil oet van de Vereinigde Sjtaote. 't Eilandj is ónbewoond en haet e leeg-ligkendj, vriewaal plat, zandjechtig terrein, ómgaeve door e rif. 't Is vriewaal gans begreudj mit graas en leeg struke. 't Hoogste puntj is 3 maeter. De oppervlakde bedreug 1,84 veerkantje maeter. De lokale tiedzone is UTC-12.

In 1937 is op 't eilandj 'n lanjingsbaan aangelag veur 'ne kórte sjtop en brandjstofinnaam veur de vlöch róndj de waereld van Amelia Earhart en Fred Noonan. Ze zeen aevel veurdet ze 't eilandj bereikde verdwene.
Jarvis Island

**Jarvis** is 'nen Oceanischen atol in de zujelike Groten Oceaan en is 'n óngerdeil van Polynesië. Sjtaatkundig gezeen maak 't e deil oet van de Vereinigde Sjtate. De oppervlakde is 4,5 km² en 't hoogste puntj ligk op 7 maeter.

't Atol maak e deil oet van de Line-eilenj wotoe ouch de anger Amerikaanse territoria Kingmanrif en de Palmyra-atol beheure. De res van de Line-eilenj is 'n óngerdeil van 't zujeliker gelaege landj Kiribati.

t'n Naorde van Jarvis ligke 't Kingman-rif en de Palmyra-atol, nao 't ooste de euverige Line-eilenj die tót Kiribati beheure. Nao 't zuje ligke de Cookeilenj van Nuuj-Zeelandj en nao 't weste de Phoenixeilenj die tót Kiribati beheure.
Johnston-atol

't **Johnston-atol** is 'n atol in de naordelike Groten Oceaan, 1328 km zuudwèstelik van Honolulu, Hawaï en op óngeveer ei derde van d'n aafsjtandj tösse Hawaï en de Marshalleilenj. 't Is 'n óngerdeil van de Vereinigde Sjtate van Amerika. De oppervlakde is 2,8 kmå en op de eilenj zitte veurnamelik militaire.

Zowaal de VS es Hawaï annexeerde 't atol in 1858, mer 't waas de VS die de guano op extraheerde tót in de late jaore 1880. Vanaaf 1926 waas 't officieel e netuurrizzervaat, wonao 't in 1934 waerde euvergenaome door de Amerikaanse marine.
Kingmanrif

't **Kingmanrif** is 'n Oceanisch rif in de naordelike Groten Oceaan en maak 'n óngerdeil van de regio Polynesië. Sjtaatkundig gezeen maak 't deil oet van de Vereinigde Sjtate.

't Rif ligk in de Line-eilenj wotoe ouch de anger Amerikaanse territoria Jarviseilandj en 't Palmyra-atol beheure. De res van de Line-eilenj is óngerdeil van 't zujeliker gelaege landj Kiribati.

t'n Naorde van 't Kingmanrif ligk Hawaï, nao 't zuudooste ligke de Palmyra-atol en de euverige Line-eilenj die tót Kiribati beheure. Nao 't zuje ligk Jarvis en nao 't zuudwèste de Phoenixeilenj die tót Kiribati beheure. Nao 't wèste ligk veur e paar doezjend kilomaeter alein oceaan. 't Eerste landj is dao de Marshalleilenj.

Alein bie leegwater ligke deiler van 't rif baove water. Normaal gesjpraoke ligk 't ónger 't watersjpegel.
Reef

E **reef** is 'n smaal, lankgerekdje óndeepdje in 't water van e maer of 'n zieë.

Meistes wuuertj 't reef gevörmp door rótse die steil oete baom ómhoeag staeke, mer ouch zandjbank kónne mitte term "reef" waeren aangeduudj. Zoea ligk inne Waddezieë tösse Amelandj en Sjiermónnikoug 'n zandjplaat die 't Rif wuuertj geneump. Wen e reef is opgeboedj oet organisme den neump me det e biogeen reef; bekèndj is 't koraalreef.
Rif

**Rif** kan verwieze nao: 
* Reef (óndeepdje in water);
* Rif (Engelmansplaat);
* Rif (tektoniek);
* Rifberg.
Rif (tektoniek)

'ne **Rif** is e gebeed in e kóntinent wo extensie vanne aerdkórs plaatsvindj; de plaatbewaeging is divergent (oeterein-bewaegendj). Ónger invlood van dit percès wèrtj 'n lankgerekdje depressie in 't landjsjap gevörmp, 'n rifvallei. Inne aerdkórs vörme zich aafsjuvinge wolangs grabens en horste óntstaon.

Es de extensie vanne aerdkórs lang zat doorgeit kan 'ne rif zich óntwikkele in 'ne "drif", 'n plaats wo de asthenosfeer ane oppervlakdje kump en oceanische kórs wèrtj aangemaak. Es 't oceanische bekke oetgreudj toet 'n oceaan vörmp d'n drif 'ne mid-oceanische rögk.  rug.
Navassa

**Navassa** is 'n ónbewoond eilandj in de Caribische Zee, óngeveer op e kwart van d'n aafsjtandj vam Haïti nao Jamaica. 't Weurt opge-eis door zowaal Haïti es de Vereinigde Sjtate, die 't in beheer höbbe.
Phoenixeilenj

De **Phoenixeilenj** zeen 'n groep van ach atolle en twee ónger 't zeesjpegel gelaege koraalriffe in de centrale Groten Oceaan, t'n ooste van de Gilberteilenj en t'n weste van de Line-eilenj. Ze zeen 'n óngerdeil van Kiribati. De arsjipel is gooddeils ónbewoond. Slechs op 't eilandj Kanton wone get luuj (41 in 2005).

Aan 't inj van de jaore '30 van d'n twintjigsten eew perbeerde Groot-Brittannië de eilenj te kolonisere.
Line-eilenj

De **Line-eilenj** vörme 'n groep van èllef atolle en leeg koraaleilenj in de centrale Groten Oceaan, t'n zuje van Hawaï. Ach van dees eilenj beheure tót Kiribati, de euverige drie zeen territoria van de Vereinigde Sjtate (Jarviseilandj, Kingmanrif en Palmyra-atol). Alle Line-eilenj waere of waerde in 't verleje opge-eis door de Vereinigde Sjtate.

De Line-eilenj die 'n óngerdeil zeen van Kiribati bevinje zich in de vreugste tiedzone van de waereld: UTC+14. Det beteikent det d'n tied dao 'tzelfde is es op Hawaï, mer den 'nen daag eerder.

Kerseilandj is 'n óngerdeil van de Line-eilenj.
Gilberteilenj

De **Gilberteilenj** zeen 'n groep van 16 atolle, gelaege in de Groten Oceaan. Ze zeen de belangriekste groep eilenj van 't lendje Kiribati. De groep ligk óngeveer 1300 km t'n weste van de Phoenixeilenj en 3200 km t'n weste van de Line-eilenj. De naam "Kiribati" is de Kiribatische oetsjpraok van "Gilbert". Adam Johann von Krusenstern goof daen naam aan de eilenj es eerbetoon aan eine van de eerste óntdèkkers van de eilandjgroep.

## Kaart

File:GilbertIslandsPos.png|De versjillende eilenj.
Palmyra-atol

't **Palmyra-atol** is 'n Oceanisch atol in de naordelke Groten Oceaan, in de regio Polynesië. Sjtaatkundig gezeen maak 't deil oet van de Vereinigde Sjtate.

't Atol ligk in de Line-eilenj wotoe ouch de anger Amerikaanse terrioria Jarviseilandj en 't Kingmanrif beheure. De res van de Line-eilenj is óngerdeil van 't zujeliker-gelaege landj Kiribati.

t'n Naorde van 't Palmyra-atol ligk Hawaï, nao 't naordweste ligk 't Kingmanrif, nao 't zuudooste ligke de euverige Line-eilenj ónger Kiribati. Nao 't zuje ligk Jarvis en nao 't zuudwèste de Phoenixeilenj ónger Kiribati. Nao 't weste ligk veur 'n paar doezjend kilomaeter nieks es oceaan. 't Eerste landj dao zeen de Marshalleilenj.
Naordelike Mariane

De **Naordelike Mariane** (Ingels: *Northern Mariana Islands*) zeen 'n Oceanische eilandjgroep en zeen 'n óngerdeil van Micronesië. Ze bevinje zich in de Groten Oceaan t'n naorde van 't eilandj Guam en t'n zuje van de Japanse Bonin- en Vólkaaneilenj. De Naordelike Mariane vörme 't centraal en naordelik deil van de Mariane, 't zujelikste eilandj is Guam, det 'n apaart territorium is. 't Geuf 51.659 inweunersj.

De eilandjgroep vörmp 'n aafzunjerlik, neet-ónaafhenkelik territorium es eilandjgebied van de Vereinigde Sjtate.

De eilenj Saipan en Tinian höbbe de belangriekste haves.

## Rifferensies
Wake (eilandj)

**Wake** is 'n atol in de naordelike Groten Oceaan, óngeveer op twee-derde tösse Hawaï en de Naordelike Mariane. 't Beheurt tót de Vereinigde Sjtate van Amerika en ligk in de tiedzone UTC+12.

De Vereinigde Sjtate annexeerde Wake in 1899 veur 'n kabelstation veur de trans-pacifickabel. 'n Belangrieke lóchmach- en marinebasis waerde aangelag in 1940 en 1941. In december 1941 waerde 't eilandj ingenómme door Japan; ze wiste 't vas te haje tót 't inj van de Tweede Waereldoorlog. Op 7 oktober 1943 executeerde ze 100 Amerikaanse gevangene op 't eilandj. In de jaore daonao waas 't 'nen tanksjtop veur zowaal commercieel es militair vleegtuger óngerwaeges euver d'n oceaan.

't Eilandj is 6,5 km² groot.
Wake

**Wake** kan verwieze nao:
* Wakker blieve of waere;
* Veur emes zörge;
* 'n Vigilie, kirkelike veuraovendj;
* 'n Biejeinkóms mit meistes 'n plechtige sfeer, wie 't aovendjwake bie euverlieje;
* Wake (eilandj).
Wermelskirchen

Wermelskirchen is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Rheinisch-Bergischer Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 74,8 km² en 34.472 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 461 de veerkante kilometer.

't Op 345 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel mie es viefteg stadsdeile.


Image:WKirchen_evKirche_v_SO.jpg|De Wermelskirchen; de evangelische stadskèrk
Kürten

Kürten (tot 1935 *Cürten*; Ripuarisch: *Küürden*) is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Rheinisch-Bergischer Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland), noordoostelek vaan Bergisch Gladbach in 't Bergisch Land.
Mèt zien 67,29 km² en 19.458 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 289 de veerkante kilometer.

De gemeinte is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 69 *Ortsteile* (dörper en gehuchte die bij de gemeinte hure). Kèrkdörper in de gemeinte neve Kürten zelf zien Bechen (tot 1975 zelfstendeg), Biesfeld, Dürscheid (tot 1975 zelfstendeg), Offermannsheide en Olpe (tot 1975 zelfstendeg).

Op 5 december 2007 hiemelde hei de bekinden Duitse componis Karlheinz Stockhausen. Heer woende sinds 1961 in Kürten en waor sinds 1988 ierebörger vaan de gemeinte. Kürten neump ziech um häöm *Stockhausen-Gemeinde*. In 't dörp bevint ziech ouch 'ne *Karlheinz Stockhausen-Platz*. Wijers vinde hei alle twie jaor de Stockhausendaog plaots, e congres annex festival dat voortkump oet de compositielesse vaan de meister.


Image:K%C3%BCrten_01_ies.jpg|e Kürtener woenhoes in de typische Bergisch vakwèrkstijl
Odenthal

Odenthal is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Rheinisch-Bergischer Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 39,87 km² en 14.727 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 369 de veerkante kilometer.

De op 149 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 32 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:Odenthal_evening.jpg|Oetziech op de aovend in Odenthal
Regierungsbezirk Düsseldorf

De Regierungsbezirk Düsseldorf of 't **Regieringsdistrik Dusseldörp** is eine vaan de vief Noordrienwesfaalse Regierungsbezirke. Heer besleit 't weste vaan Noordrien-Wesfale. Zien hoofstad is Dusseldörp. 't Distrik heet 'n oppervlaak vaan 5290,46 km² en volgens de census vaan 30 juni 2013 5.079.837 inwoeners. Heimèt heet 't 'n deechte vaan 960 inwoeners de veerkante kilometer, en daomèt is dizze Rienlandse Regierungsbezirk eine vaan de diechbevolkse distrikte vaan gans Duitsland. 't "Dusseldörps distrik" geit al trök nao 't jaor 1815, wie 't op 30 april woort opgeriech es provincie vaan Pruses. In zien allewijl vörm besteit 't evels pas sinds 1972, wie 't vereineg woort mèt 't distrik vaan Kleef. 't Gief 56 gemeintes in 't distrik, in vief kring (Kreise) en 10 krinkloeze stei.

## Aongrenzende distrikte
De Regierungsbezirk Düsseldorf grens aon de volgende distrikte:
* Gelderland, Oos-Nederland - *noorde*
* Regierungsbezirk Münster, Noordrien-Wesfale - *noordooste*
* Regierungsbezirk Arnsberg, Noordrien-Wesfale - *ooste*
* Regierungsbezirk Köln, Noordrien-Wesfale - *zuie*
* Nederlands Limbörg, Zuid-Nederland - *weste*

## Kring
* Kreis Kleef (*Kleve*)
* Kreis Mettmann
* Rhein-Kreis Neuss
* Kreis Veeëse (*Viersen*)
* Kreis Wesel

## Krinkvrij stei
#Dusseldörp (*Düsseldorf*)
#Duusbörg (*Duisburg*)
#Esse (*Essen*)
#Krievel (*Krefeld*)
#Jlabbach (*Mönchengladbach*)
#Mölm (*Mülheim an der Ruhr*)
#Euverhoeze (*Oberhausen*)
#Remscheid
#Solich (*Solingen*)
#Wuppertal
Wachtedónk

Wachtedónk (Duits: **Wachtendonk**, vreuger ouch **Wachtendonck**) is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Kleef, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Ze ligk neet wiet gelege vaan de Limbörgse stad Vinlo. Wie in dees stad, weurt in Wachtedónk e Kleverlands dialek gesproke. Wachtedónk is bekind veur häör Wachtendonckse psalme. 't Revierke de Niers struimp hei doorheer.
Mèt häör 48,14 km² en 7.898 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 164 de veerkante kilometer.

De op 29 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:Wachtendonk-Thal_Joaphat.JPG|'t Aajd kloester, *Thal Josaphat*
Geluidloeze film

'ne **Geluidloeze film**, **zwiegende film**, **stomme film** (vaanoet 't Hollands gebrukelek in Nederlands Limbörg) of **stèlle film** (vaanoet 't Vlaoms in Belsj Limbörg) is 'ne film boe-in inkel 't beeldsignaal veurkump. Pas in 1927 woort 't mèt introductie vaan de geluidsfilm meugelek um geluid en beeld impassant aof te speule.

Um de deprivatie vaan geluid te prikke, kaome in 'ne geluidloeze film tekste veur die de situatie op 't sjerm expliciteerde of de höbbende reie symboliseerde.

Soms woort 'nen explicatäör geütiliseert, iemes dee zag wat d'r gezag woort en die begeleiende geluide maakde. Zoenen explicatäör waor 'nen arties anziech. Es in de film beveurbeeld iemes 'ne motor heerslingerde, daan drejde d'n explicatäör mèt zien ratel. Veel d'r get, daan houwde d'n explicatäör klapenterende stek op taofel, de slapstick, doe häöre naom aon dit genre film good. 'ne Gooje explicatäör kós de film percies, zoetot heer op tied 't gerei bij de hand had um geluide te make. Wijer woort de film dèks mèt meziek begeleid door e klein orkes wat in 'n orkesbak of gewoen neve 't sjerm ziech bevoond. 'ne Werkeleke geluidloeze film goof 't dus bekans noets.

De Wes-Nederlandse benaoming *stomme* film mót me neet letterlek opvatte. 't Meint neet tot 't hei um 'nen ambetante of sejje film geit. *Stom* weurt in 't Hollands dèks gebruuk veur 't Limbörgse *doufstom* of 't Staanderdnederlandse *doofstom*: iemes dee neet klasjenere kin, percies wie'ne geluidloeze film dat ouch neet kin.

## Lies
Hei volg 'n alfabetische lies mèt de geluidloeze films die op dees Wikipedia staon. Zie weurt nog ummertouw aongevöld. De films stoon hei op alfabetisch rangering, mèt de lidwäörd neet touwgepas.

* Birth of a Nation, The (1915)
* Broken Blossoms (1919)
* Cabinet des Dr. Caligari, Das (1920)
* Great Train Robbery, The (1903)
* Intolerance (1916)
* Vampires, Les (1915)
* Voyage dans la lune, Le (1902)
* Way Down East (1920)
Erkrath

Erkrath is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Ze ligk tege de väöl groetere stad Dusseldörp aon.
Mèt häör 26,88 km² en 43.639 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1623 de veerkante kilometer.

't Op 60 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile.

Bij Erkrath lik ouch 't Neandertal, boe me de Neanderthaler heet oontdèk.


Image:Erkrath.JPG|Aonziech op Erkrath
Haan (Duutsland)

**Haan** is e Nederbergs stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 24,19 km² en 29.985 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1240 de veerkante kilometer.

't Op 160 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 stadsdeile.

't Stedsje kraog in 1936 e waope touwgekind, vaan zèlver, beloaje mèt 'n zwarte Bergse krejjer. De krejjer waor 't symbool veur de vechtlustige instèlling vaan 't Bergs volk.


Image:Haan_Markt.JPG|Aw Merret mèt ziech op de kleine springbrónne
Image:DEU Haan COA.svg|'t Waope vaan Haan mèt 'n Bergse krejjer
Hillijehoes

**Hillijehoes** of **Hillijehuus** (Limbörgse en Ripuarische naom versjèlle vaan spèlling mer neet vaan oetspraak, Duits: **Heiligenhaus**) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 27,52 km² en 25.419 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 924 de veerkante kilometer.

't Op 190 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 stadsdeile.


Image:Heiligenhaus_Rathaus.jpg|Hillijehoes, Hoofstraot, Raodhoes
Haan

:*Veure stad in Duutsjlandj, zuuch: [[Haan (Duutsland)]].*
----

'nen **Haan** is 'ne menneliken hoon; 't vruike hètj 'n hin en 't jónk e kuke. 't Gedraag en uterlik van 'nen haan versjiltj zich waezelik van det van 'n hin.

## Uterlik
Hanen óngersjeie zich al hieël vreug van hinne. Det kan aanhandj de volgendje puntje:
* Hane zeen meistes get grótter es hinne;
* Hane höbbe döks anger en sjoonder kluueren es hinne. Wen d'n haan en de hin 'tzelvendje gekluuerdj zeen is 't vaerekleid vannen haan döks get glanzendjer;
* Hanen höbbe lang halssiervaere, stertvaere (sikkelvaere) en zaalsiervaeren oppe rögk;
* De kamb, oearlelle en kinlelle van hane zeen ouch grótter en felder van kluuer es bie hinne;
* Hane höbbe späör aan häör puuet, neet te verwarre mitten achtertieën.

## Gedraag
Hanen höbben 'n sterke netuurlike neiging toet territoriumverdeidiging det door luuj wuuertj geëxploiteerdj in hanegevechte. Sómtieds waere metaal späör of sjaermetskes bevestig ane späör die hane van netuur höbbe. Inne meiste lenjer zeen hanegevechte verbaoje.

'nen Haan claimp zie territorium door te krejje. d'n Haan begintj hiemit es d'r óngevieër 14 waeke aad is. Hane krejjen euver 't algemein 's mörges vreug. Dit kump neet dore opkóms vanne zón, meh dore biologische klok. Mit sómmige rasse mit 'ne verlingdje krejroop, wie de Bergse krejjer, waere krejwèdstrieje georganiseerdj.
Edwin S. Porter

**Edwin Stanton Porter** (Connellsville (Pennsylvania, VS), 21 april 1870 – New York City, 30 april 1941) waor 'nen Amerikaanse filmpionier. Heer is 't bekinds gewore door zie wèrk veur de filmstudio's vaan Thomas Edison.

## Biografie
Porter woort gebore in Connellsville, Pennsylvania es zoon vaan Thomas Richard Porter, 'ne marchang, en Mary Jane (Clark) Porter; heer had drei breurs en 'n zöster. Nao zien sjaol wèrkde Porter oonder mie es sjèlder en es 'nen tèllegraaf. In 1893 verveugde heer bij de United States Navy es elektricien.
In 1896 kaom heer terech in 't oontstande filmbestoon terech. Heer wèrkde bij 't bedrief *Raff & Gammon*, wat Thomas Edisons produkte verkoch. In 1899 kaom Porter bij de *Edison Manufacturing Company* zelf te wèrke es regisseur. In 't denao aander decennium woort heer eine vaan de bekindse Amerikaanse regisseurs vaan zienen tied. Eine vaan zien ierste films waor *Terrible Teddy, the Grizzly King*, 'ne satire op Theodore Roosevelt. In 1903 maakde Porter zien bekèndse wèrk, de western The Great Train Robbery. Aander bekinde wèrke vaan Porter zien *The Night Before Christmas* (1905) en *Dream of a Rarebit Fiend* 1906. Gans en al maakde Porter inkele hoonderde, veural kortere, films.
Ziene producer en collega Adolph Zukor zag euver häöm tot Porter noets 'ne stijl twie kier euverdeed es heer de ierste kier waor geslaag. Ouch nömde heer Porter iemes dee neet good kós umgaon mèt 't gedraag vaan de filmstare die aon zien films mètdede. In 'n interview nömde Zukor häöm "'ne maan dee beter mèt machines es minse kós umgoon."
Porter hiemelde in 'n hotel in 1941 te New York City.
Hoon

**Hoonder** (*Gallus gallus domesticus*) zien gedomesticeerdje veugel oete femielje vanne fazantechtige (*[[Phasianidae]]*) die weer behuuere toete orde hoonderveugel (*[[Galliformes]]*).

Hoonder zeen de meis-veurkómmendje vogelsaort oppe werreld. Mit 52 miljard hoonder guuef 't ruum 7 hoonder de miens. Hoonder waere veurnamelik es pluumvieë gehaje veur häör eier en 't vleis.

'ne Menneliken hoon hètj 'nen haan; e vruike hètj 'n hin; en e jónk hètj e kuke. 't Guuef väöl versjillige hoonderrasse.
Bors

:*Dit artikel geit euver 't dialek det weurt gekald in [[Bor]]; veur de lichamelike bors, zuuch: [[Bórs]].*
----
't **Bors** is 't Oos-Limbörgse dialek zowie det weurt gekald in Bor.

Kènmirkend is det 't döks d'n oetgank *-s* verangert in *-sj*, wie *plaatsj* in plaats van *plaats*.
Hin

'n **Hin** is 'n vrouwelike hoon; 't menke hètj 'nen haan en 't jónk e kuke. Zowaal waat betröf 't uterlik es 't gedraag versjille zich hinne waezelik van hane. In 't normaal spraokgebroek wuèrtj 't waord "hin" ouch waal gebroek veur hoonder in 't algemein.

Kwa uterlik zeen hinne minder opvallendj es hane. Ze misse de siervaere, de späör enne kamb. Hinne höbbe kleinder oearlelle en kinlelle. Ouch zeen ze kleinder en lichter es hane.

De hinne lègke de eier; ze hoven aevel neet bevröch te zeen óm te lègke.
Bórs

't Waord **bórs** verwies euver 't algemein nao sjpecefiek de vrouwelike bórs: eder vrouw haet twee bórste womit ze bórsvoeding kan gaeve aan e kiendj. Bórste zeen e secunde geslachskènmirk van de vrouw en höbbe ouch seksueel functies.

Boete vrouwluuj höbbe ouch manne bórste, mer die zeen kleinder en minder prominent aanwaezig. 

Anger zougdere höbbe ouch bórste woroet ze häör jónge zouge, al waere dees dökker milkklere of ujers (uier, udder) geneump.
Kuke

E **kuke** is 't jónk van 'ne vogel. Meistes sleit 't specefiek op 't jónk van hoonder, wie hinne. Kukes waere gebaoren en e nès. Sómmige kukes die in e nès in 'ne boum waere gebaore verdringe nao häör gebaordje de euverige (ónoetgekómme) eier oet 't nès óm zoa häör euverlaevingskans te vergruète. 

Kukes höbben euver 't algemein 'n hieël intensief verzörging nuèdig. De verzörging wuèrtj vriewaal ummer dore moder op zich genómme, sómtieds same mitte vader. 't Gèf weinig veugel wobie alein de vader veur 't jónk zörg. Bie väöl veugel vluueg de moder aaf en aan mit voor veure jónge zat te vore. Bie anger veugel, wie pinguïns, aete de jónge käök oete kael vanne moder. Bie nag anger veugel kónne de kukes drek häör eige voor zeuke. Hoonderkukes zeen hievan e veurbild. 't Vruike vanne koekoek lègk häör eier in 't nès van 'nen angere vogel en zörg gares-neet veure kukes.

## Liefboew
Kukes höbben e plómp lief, verhajingsgewies 'ne groate kop, 'ne groate snavel en groate ouge. Ouch väöl jónge van anger bièster, worónger de miens, höbbe verhajingsgewies 'ne groate kop bieje gebaordje.

Aanvenkelik besteit de vach van e kuke oetsloetendj oet dóns, mer al nao inkel daag versjiene de ièste vaerkes.

't Is lestig óm zoa te zeen of e kuke mennelik of vrouwelik is. Bie sómmige rasse is 't óngersjied te make aanhandj vanne kluèr van 't kuke; bie anger rasse is 't mennelik kuke grótter es 't vrouwelik. Getraendje luuj kieke döks nao de geslechsorgane.
Europium

**Europium** is e sjemisch element mit es symboeal **Eu** en 't atoeamnómmer 63. 't Is e zilverwit lanthanied.

## Toepassinge
Metallisch europium is veur industrieel toepassinge vriewaal ónbroekbaart. Verbinjinge van europium zeen waal veur mieëder doelènj inzatbaar:
* Europiumoxied wuuertj gebroek óm fosfors te aktivere in tilleviezes;
* Sómmige plestieks kónne waere veurzeen van europium óm es lasermatterjaal te waere gebroek;
* In legeringe wuuertj europium gebroek veure eigesjappe van anger metale te verbaetere;
* 'n Europium(III)complex wuuertj gebroek es luminescerendje stof inne drökink van bankbiljette van 5 euro.

Versjillige isotope van europium, worónger europium-155 zeen gooj neutronvengers en kónne daoveur waere gebroek in nucleair installaasjes.

## Eigesjappe
Europium is e buugzaam metaal en kwa helheid liekentj 't loead. Van alle lanthanide en actinide is europium 't reactiefste. 't Oxideertj hieël snel ane lóch, reageertj mit water op 'n meneer die me kan vergelieke mit calcium en óntbrandj spontaan bie temperature baove de 150°C.

## Versjiening
Door 't reaktief karakter van europium wuuertj 't noeatj es vrie element inne netuur aangetróffe. Aevel guuef 't waal väöl minerale die lieëg kóncentraasjes aan europium bevatte, wovan bastnäsiet en monaziet de bekèndjste zeen.

Spectra wiezen oet det europium ouch oppe zón en väöl anger sterre veurkump.
Vlege

**Vlege** (*Brachycera*) vörmen 'n óngerorde vanne twièvleugelige (*[[Diptera]]*) De óngerorde besleit zoa 120 femieljes.

De wichtigste karakteristiek van vlege binne de orde vanne twièvleugelige is det ze sterk gereduceerdje antèns höbbe.

## Taxonomie
* Riek: Animalia (Dere)
** Stam: Arthropoda (Gelidpuètige)
*** Klas: Insecta (Insèkte)
**** Orde: Diptera (Twièvleugelige)

## Anger beteikenis
Naeve de bièster "vlege" ("vle~ge" /vlé:ɣə/ mit sleiptoan) guuef 't ouch 't wirkwaord "vlege" ("vle\ge" /vlè:ɣə/ mit stoattoan). Dit beteikentj 't zich dore lóch veurtbewaege door e biès of mesjien det zwaorder is es lóch. Inne biologie geit 't den beveurbild euver insèkte, veugel en vlaermuus; inne lóchvaart euver vleegtuger.

Wiejer gèf 't ónnag 't sterrebild Vleeg.
Hilde

Hilde (Duits: *Hilden*) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland), tege Dusseldörp aon.
Mèt häör 25,59 km² en 54.737 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 2109 de veerkante kilometer.

't Op viefteg meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel versjèllende stadsdeile.


Image:Hilden_Eisengasse.JPG|Reformatiekèrk en vakwèrkhoezer: Hildes stadskern is groetdeils behawwe
Hèrkebósjer

't **Hèrkebósjer** is 't Oos-Limburgs dialek det ze kalle in Hèrkebósj. Typerend aan dit dialek is det 't mitdeit aan de Zelfkantjse diftongeiering. 't Is 't einige dialek in de Roersjtreek det det duit. Wiejer deilt 't, in de regio oetsjloetend, mit 't Vlórps, Posters en 't Ètsberger det de *-sj* aan 't inj van e woord es dusdanig bewaard is gebleve; me zaet dus *flesj* en neet *fles*. E lètste kinmerk is det ze op 't Hèrkebósjer sjpraeke van e *pötsje*, en neet wie in Mofert en Postert van e *pötje*. 'n Typische Hèrkebósjer frase is dus *e pötsje beier*.

Me zaet in Hèrkebósj *haje* en neet *haoje*; *altied* en neet *ummer*; *gewesje* en neet *gewasse*. Wiejer is mouillering neet zo prominent aanwezig es in Mofert.
Heuj

**Heuj** (of **hui**) besteit houfzakelik oet gedruèg graas, mer ouch de anger plantje die tössen 't graas greuje. Heuj kan aevel ouch waere gemaak oet anger plantje, wie luzerne. Det neump me den toepasselik "luzerneheuj".

Heuj wuuertj gebroek es voor veur bièster tiejes de wintjer of in druèg periode wen weinig graasgreuj is. Vreuger woort 't väöl aan vieë op häöf gevoordj, mer allewiel väöl mieër aan versjillige herbivoare die es hoesdeer waere gehaje, wie paerd, sjäöp, geite en knaagdere, mer ouch bièster in deerparke. Heuj wuèrtj gemaak door 'n wei aaf te mejje en 't mejdsel einigen tied te laote ligke zoadet 't druèg inne zón. Vreuger zoog me zoa väöl oppers (klein miete) in 't Limbörgs landjsjap worop 't heuj dièj druège. 

Heuj versjiltj zich van struè ómdet det litste gedruèg kaore is. 

## Terminologie
* Baa\ntj (mièvawd: "bae\nj"): 'n wei die deendje veur heujperduksje.
* Gro\mendj: heuj vannen twièdje mejtrèk.
* Hoe~s (mièvawd: "hoe~ste"): zuuch *opper*.
* Opper: 'nen houp worop 't heuj te druège woort gelag.
* Uikel: zuuch *opper*.
Langefääl

Langefääl (de Ripuarische naom; spreek oet wie *Langefeel*, Duits: **Langenfeld**) is e Rienlands stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). De bekènde jezuïet Friedrich Spee von Langenfeld, dee es eine vaan de wienege de Heksewaan fel te lief góng, waor hei gebore in 1591.
Mèt häör 41,15 km² en 56.982 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1385 de veerkante kilometer.

't Op 47 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel vief stadsdeile.


Image:St-Barbara-Langenfeld.jpg|Kèrk St. Barbara
Struè

**Struè** besteit oete druèg bleujstengele van kaore. Gedruèg graas neump me heuj.

Bie 't mejdósse van kaore blieve de plantjestengele mitte oetgedóssen aore achter op 't landj. Dees waere toet groate rónj balle opgeroldj of toet rechheukige struèpekker samegepaers. Ouch wuèrtj ummer miè struè ómgeploog. 

Struè kan me gebroeken es brandjstof, voor veur bièster, verpakkingsmatterjaal, isolaasjematterjaal, kómpós en samegepaers es boewmatterjaal.

## Terminologie
* Heksel, kapsel, kepsel: gehak struè.
* Hekselmesjien: e mesjien det 't struè kleinmaak.
* Mie~t: 'ne groate bal struè dae wuèrtj gemake zoadet 't struè kan druège.
* Paljas: 'ne struèzak.
* Sjoufstruè: struè veur op 't doadsbèd.
* Struèspeer: 'ne struèhalm.
* Struètsel: struè veur oppe floer te lègke.
* Za\ng: 'ne bunjel kaore.
Mettmann

Mettmann is e Rienlands stedsje en de hoofplaots vaan de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). D'n Duitse weitesjapper Johann Carl Fuhlrott oontdèkte hei in 1856 de kneuk vaan 'ne Neanderthaler. 't Waore de ierste kneuk die oets vaan dit minseras gevoonde zien.

Mèt häör 42,52 km² en 37.867 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 890 de veerkante kilometer.

't Op 140 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel versjèllende stadsdeile.


Image:Blick_auf_Stadt_Mettmann.JPG|Stadsaonziech mèt kathelieke St. Lambertus Kèrk
Simon Pegg

**Simon Pegg**, (Gloucestershire, 14 fibberwarie 1970) is 'nen Ingelse acteur, komediant, sjriever, producint, zènger en rezjisseur.

## Extern linke
* Internet Movie Database: Simon Pegg.
Kvam (Hordaland)

**Kvam** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 8.306 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 615,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 13,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.

De gemeintecode is 1238.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Kvam (Oppland)

**Kvam** is  'n plaats in de Noorse gemeinte Nord-Fron in de pervincie Opplandj. Kvam tèlde 833 inweuners in 2007 en had 'n oppervlakde van 1,46 km².

## Zuuch ouch
* Kvam (Hordaland)
Lillian Gish

**Lillian Diana Gish** (14 oktober, 1893 in Springfield, Ohio te VS - 27 fibberwarie 1993, New York City, New York) waor 'n Amerikaanse theater-, en filmactrice, regisseur en sjriefster, die 'n carrière had vaan zoen 75 jaor, vaan 1912 in geluidloeze films bis 1987. Gish woort de *First Lady of American Cinema* geneump umtot zie de ierste actrice waor die 'n soortgelieke status deilde mèt groete stare vaan de allewijl Amerikaanse filmwereld.

Zie waor 'n prominènt filmstaart in de tiener en twinteger jaor vaan de 20e iew, veural geassocieerd mèt films vaan de regisseur D.W. Griffith, wie häöre leiende rol in eine vaan de bekinste geluidloeze films oets, *[[Birth of a Nation]]* oet 1915. Mer ouch in *[[Broken Blossoms]]* (1919) en *[[Way Down East]]* (1920) Häör geluidsfilms waore sporadisch mer 't waor  al gans get tot 'n "geluidloes actrice" euverleefde in de nui filmwereld. Dat waor veur de meiste acteurs en actrices neet weggelag. Zie sloot häör carrière aof mèt de bekinde film The Whales of August, oet 1987.

Zie hiemelde in häöre slaop vaan 'nen hartaonval op häör 99e. Zie is bezörg neve häör zöster Dorothy bij de Saint Bartholomew's Episcopal Church in New York City. Häöre staot waor e paar mieljoen dollars weerd, en 't meiste daovaan góng nao de creatie vaan de Dorothy and Lillian Gish Prize: 'ne pries jaorleks gesjoonke aon iemes dee "...de wereld 'n oeting vaan sjoenegheid rieker heet gemaak".

## Bronne en rifferenties
Mae Marsh

**Mae Marsh** (gebore es **Mary Wayne Marsh**, 9 november 1894 in Madrid, New Mexico, dus neet de Spaonse hoofstad  &ndash; 13 fibberwarie 1968 in Hermosa Beach, Californië) waor 'n Amerikaanse actrice, veurnaomelek in geluidloeze films, mèt 'n carrière vaan mie es viefteg jaor.

Marsh begós bekindheid te kriege door klein röllekes in films vaan de regisseur D.W. Griffith. Later leet zie in interviews weite tot Griffith neet allein häör mer bekans ederein behandelde es vie. Zie brook pas ech door door häör ról es oonsjöldege zöster in Griffiths bekinste film The Birth of a Nation oet 1915. In de film dee dao-op volgde, Griffiths Intolerance (1917) späölde zie de vrouw vaan wee 't keend woort aofgepak naodat häöre maan oonterech de gevaangenis in mos. 

Nao 't succes vaan *Intolerance* teikende zie e lucratief contrak vaan de regisseur Samuel Goldwyn boe-in zie 't gigantisch salaris vaan 2.500 dollar zaw kriege per week. Oetindelek bleek gein vaan die films succesvol te zien en de deal heelt gauw op. Naodat zie trouwde mèt Lee Arms, 'ne manager vaan Goldwyn, in 1918 begóste 't aontal films boe-in zie speulde te daole nao gemiddeld eine per jaor. Ze speulde nog in 'n aontal films, oonder mie weer veur Griffith, mer bekans alle mislökde financieel. Häöre lèste film, *The Rat* (1925), waor evels e groet succes.

Mèt Lee Arms kraog zie drei kinder. Zie bleve häör gans leve getrouwd. In 1968 hiemelde zie in 't Californisch stedsje Hermosa Beach mer woort bezörg in Redondo Beach, wat dao kortbij ligk. Häöre maan hiemelde pas in juni 1989, wie heer 101 jaor aajd waor. Heer woort neve häör bezörg.

## Bronne
Møre og Romsdal

**Møre og Romsdal** (*Møre en Romsdal*) is 'n pervincie (*[[fylke]]*) van Nórwaeg. 't Vèlt ónger 't landjsdeil Vestlandet. In 2007 had 't 245.385 inweuners en e gebied van 15.105 km². De houfsjtad is Molde.

In de pervincie weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.

## Gemeintes
Zèsendertig gemeintes ligken in Møre og Romsdal:
* Aukra
* Aure
* Averøy
* Eide
* Fræna
* Giske
* Gjemnes
* Halsa
* Haram
* Hareid
* Herøy
* Kristiansund
* Midsund
* Molde
* Nesset
* Norddal
* Rauma
* Rindal
* Sande
* Sandøy
* Skodje
* Smøla
* Stordal
* Stranda
* Sula
* Sunndal
* Surnadal
* Sykkylven
* Tingvoll
* Ulstein
* Vanylven
* Vestnes
* Volda
* Ørskog
* Ørsta
* Ålesund

Twee veurmaolige gemeintes zeen Frei en Tustna.
Nuuj-Caledonië

**Nuuj-Caledonië** is e Frans gebied euver de zee mit 'n biezunjer sjtatus en 'n oppervlakde van 18.575 km². 't Besjteit oet 't houfeilandj mit dezelfde naam, de Loyaliteitseilenj, wovan Maré, Lifou en Ouvéa de wichtigste zeen, en 'n aantal kleinder eilenj. De hoofsjtad is Nouéma. De arsjipel maak geologisch deil oet van Zeelandia en ligk in de Groten Oceaan: t'n ooste van Australië, t'n zuje van Vanuatu, t'n weste van Fiji en t'n naorde van Nuuj-Zeelandj.

't Aantal inweuners in 2014 bedroog 267.840. De muntjeinheid is de CFP-frank. De bevolking besjteit veurnamelik oet Melanesiërs (Kanake) en Europeane. 't Geuf 25 vleegveljer in 't gebied.
Nobelium

**Nobelium** is e sjemisch element mit es symboeal **No** en 't atoeamnómmer 102. 't Is wersjienlik e gries of zilverwit aktinied.

## Isotoeape

13 isotoeape van nobelium zeen bekèndj. 259No is mit 'nen halveringstied van 58 menuut 't stabielste. Anger isotoeape höbben aanmirkelik kórter halveringstieje.
Fraes

'n **Fraes** is e stök sniejggereidsjap, plaat- of cilindervörmig mit vertanjinge die es bietele deensdoon bieje bewirkinge van houtere, metale of plestike wirkstökker. 't Gereidsjap wuèrtj op 'n fraesbank bevèstig enne róndjdrejjendje fraes of 't wirkstök bewaog zich lineair veur zoa e perfiel of 'n oetsparing te verkriege, de zoa-geneumdje aanzat- of voedingsbewaeging.

'ne Wormvörmige fraesbietel wuèrtj gebroek veur vertanjinge op 't (róndj) wirkstök (wie bie e tandj- of kittingsraad) aan te bringe. Hiebie drejtj 't wirkstök mit.

Bie fraeze gemaak van snelstaol (18% woufraam) kan de sniesnelheid wichtig waeren opgeveurdj t'n opzich van die van gereidsjapsstaol, toet 't dóbbelt hoager.

Veur 't vlakfraeze wuèrtj 'n mantjel- of metskopfraes gebroeken en veur spiebane de zaeg- of spiebaanfraes. d'n Hook worónger de gröbben inne fraes loupe zeen aafhenkelik vanne saort aan matterjaal. 't Aantaal aan tenj is ouch wichtig dao-in.

## Zuuch ouch
* Aerdfraes
* Fraesbank