open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Griekse mythologie

De **Griekse mythologie** oet de aadheid ómvat de verzameling van mythes en sages euver de Griekse gode en godinne, same mit de helje en heldinne. Dees legendes waerde oorsjprunkelik mónjeling euvergebrach in dichtelike vorm. De brónne veur de Griekse mythologie besjtaon oet contemporair opgesjreve euverleveringe en later literair werke.

De Griekse mythologie haet heel sjterk de Romeine beïnvlood, mer nao de middeleeuwe kwaam ouch in anger deile van Europa hernuujde interesse in de verhaole, waat doorgank haet gevónje in de beeldhawkóns, de sjilderkóns en de dichkóns.

## Oergode
De aerd en de eerste oergode óntsjtinge volges de Grieke vanoet Chaos, 'n grote laegte. De oergode, ouchwaal de kinjer van Chaos, zeen: Gaia, Hemera, Nyx, Tartaros, Uranos, Chronos, Eros, Erebos en Aither. Dees oergode höbbe toen de berg, de zeeje en d'n hemel gesjape. Zelf krege zie ouch kinjer: 12 titaan, 3 cyclope en 3 hekatoncheire (reuze mit hóngerd erm). De keuning van de oergode waar Uranus.

## Titane
Eine van de titane, Kronos, noom 't bewindj van Uranos euver en waerde zo de nuje keuning van de gode. De anger èlf titane wore zien zöster en vrouw Rheia, same mit Huperion, Iapetos, Koios, Krios, Mnemosune, Okeanos, Foibe, Tetis, Teia en Temis.

E deil titane kreeg zelf kinjer die ouch titane waerde geneump. Dit tweede gesjlach besjteit oet de kinjer van Huperion (Helios, Eos en Selene), de dochters van Koios (Leto en Asteria) en de zeuns van Iapetos (Prometeus, Epimeteus, Atlas en Menoitios).

## Olympische gode
Kronos kreeg bie Rheia versjillende kinjer: Hestia, Demeter, Hera, Hades en Poseidon, mer dees hajje allemaol häör mach ingepèrk toen nao häör gebaorte 'n veursjpèlling waas gemaak det ein van zien kinjer 'm zów ónttreune. Rheia wis de gebaorte van de zoon Zeus geheim te haje door 'm in 'n grot in de berg Ida op Kreta te versjtaeke, wo d'r waerde opgevood door nimfe.

Naodet Zeus volwasse kwaam de grote sjtried tösse dem en Kronos, de *Sjtried der Titane*, gewónne door Zeus. Daorop deilde Zeus de waereld mit zien breurs, Poseidon en Hades, door läötjes te trèkke. Zeus kreeg de lóch; Poseidon de watere; en Hades d'n óngerwaereld.

De Olympische gode bleve daonao wone op de berg d'n Olympus. Zie wore de twellef klassieke gode: Zeus, Hera, Poseidon, Demeter, Ares, Hermes, Hefaistos, Afrodite, Atena, Apollo, Artemis en Hestia.

## Homerus
Hesiodos sjreef in d'n achste eeuw veur Christus de eerste euvergedrage Griekse verhaole euver 't óntsjtaon van d'n hemel en de aerd. Homerus verzamelde róndj dezelfden tied ouch mythes en sages, wovan de bekindjste de Ilias en de Odyssee zeen, gebaseerd op d'n Trojaansen Oorlog.
Ingelse

De **Ingelse** (Ingels: *English*) zeen e Germaans vouk det inheims is aan Ingelandj (neet te verwarre mit Groeat-Brittannië) det 't Ingels es moderspraok haet. De Ingelse zeen inne vreug middelieëven óntstange, doe de Angele, Sakse, Friezen en Jutlenjers inne viefdjen ieëf nao Ingelandj vore vanoet Denemarken en Naord-Duutsjlandj. Hie vermingdje zie zich mitte Kelten en Romeine die dao al wóndjen en zoea óntstónge de Angelsakse. Later kome dao nag de Vikinge (veural Dene) en Normandiërs bie.

De Ingelse vörme same mitte Sjotte, de (Naord-)Ieren enne Welsje de Britte. Allewiel höbbe väöl Ingelsen ouch veureljers oet anger deiler van 't Vereinig Keuninkriek of zelfs ieërhaer kolonieje. Es e gevolg van 't Brits Riek is e groeat deil vanne Ingelse kultuur versprèdj euvere werreld, zoea wuuert inne Vereinigdje Staoten 't Ingels es veurspraok gebroek en zeen Ingelse sporte wie cricket, foebbel, rugby en tennis wiedverbrèdj.

## Bekandje Ingelse
* Adele - zengerin
* William Blake - dichter en sjiljer
* Tony Blair - minister-prizzendèntj van 't Vereinig Keuninkriek
* Lewis Carroll - kinjersjriever
* Winston Churchill - politieker en legeraanveurder
* James Cook - óntdèkkingsreiziger
* Charles Darwin - weitesjapper
* Charles Dickens - romansjriever
* Keuningin Elizabeth I - keuningin van Ingelandj
* Keuningin Elizabeth II - keuningin van 't Vereinig Keuninkriek
* Michael Faraday - weitesjapper
* James Figg - boekser
* Stephen Hawking - sjriever en netuurkundige
* David Hockney - sjiljer en fotograaf
* Boris Johnson - minister-prizzendèntj van 't Vereinig Keuninkriek
* Albert Lee - gitaris
* Christopher Marlowe - dichter en toneelsjriever
* Ed Miliband - politieker
* John Milton - dichter en polemiek
* Henry Moore - beeldjhawwer
* Isaac Newton - weitesjapper
* Samuel Morton Peto - óngernummer
* Thomas Paine - filosoof (börger vanne Vereinigdje Staote gewore)
* Simon Pegg - aktäör
* Philip Pullman - romansjriever
* Charlotte Rampling - aktries
* Keith Richards - gitaris
* Ernest Rutherford - weitesjapper
* William Shakespeare - toneelsjriever en dichter
* Rod Stewart - zenger
* Margaret Thatcher - politica
* Keuningin Victoria - keuningin van 't Vereinig Keuninkriek
* George Washington - politieker en staotsman (börger vanne Vereinigdje Staote gewore)
* Gilbert White - ecoloog en netuurbesjurmer
* Frank Whittle - oetvinjer
Hóngare

De **Hóngare** (Hóngaars: *magyarok*) zeen 'n Finoegrisch volk det oet Hóngarieje kump; ze kalle 't Hóngaars es modertaal. In Hóngarieje make zie zoget 92% van de bevolking oet, want dao wone nag väöl anger etnische minderheje wie de Ziguinders, de Duitsers en de Sjlowake dao. De Hóngare zelf wone ouch in väöl Europese buurlenj, wie Roemenië, Sjlowakieje, Servië, Oekraïne en Oosteriek.

Waereldwied zeen d'r zón 13 toet 15 miljoen Hóngare, wovan tösse de 8,5 en 9,8 miljoen in Hóngarieje, 1,4 miljoen in de Vereinigde Sjtaote, 315.000 in Canada, 157.000 in Duitslandj en tösse de 100.000 en 200.000 in Frankriek. Kleinder aantale vindj me truuk in Brazilië, Australië, 't Vereinig Keuninkriek en Zjwede.

In taengesjtèlling toet de anger etnische groepe van Centraal-Europa zeen de Hóngare neet Germaans of Slavisch, mer Finoegrisch, en dus eerder verwantj aan de Eslenjers en de Finne. In religieus opzich zeen de Hóngare van aadshaer oet katteliek en in minder maote protestants.

De Hóngare zeen rilletief laat terechgekómme in häör hujig laefgebied, namelik pas róndj 900, dus 'n paar eeuwe nao de Grote Volksverhoezing.

## Bekinde Hóngare
* Donát Bánki - inzjenjäör
* Béla Bartók - kómpenis
* Ottó Bláthy - inzjenjäör
* Janos Bolyai - wiskundige
* Miksa Déri - inzjenjäör
* Paul Erdös - wiskundige
* Dennis Gabor (*Gábor Dénes*) - netuurkundige
* Kálmán Kandó - inzjenjäör
* Tódor Kármán - inzjenjäör
* Imre Kertész - sjriever
* Zoltán Kodály - kómpenis
* Ferenc Liszt - kómpenis
* György Ligeti - kómpenis
* John von Neumann (*Neumann János*) - wiskundige
* Viktor Orbán - politicus en premier
* Ferenc Puskas - voetballer
* Márta Sebestyén - zengerin
* Albert Szent-Györgyi - sjeikundige
* Leo Szilard - netuurkundige
* Edward Teller - netuurkundige
* Eugene Wigner - netuur- en wiskundige
* Károly Zipernowsky - inzjenjäör
* Nikola IV Zrinski - generaal dae opsjting taenge de Ottomane
* Miklós Zrínyi - sjtaotsman
Roemene

De **Roemene** of **Romene** (Roemeens: *români*) is e volk inheims aan Roemenië; zie kalle de Roemeense taal en deile 'n gemeinsjappelike kultuur en gesjiedenis. 

In Roemenië make zie 89% van de bevolking oet, wiejer geuf 't dao nag minderheje van Hóngare (6,5%), Ziguinders (3,3%) en historisch gezeen Duitsers. De Moldaviërs waere döks ouch es Roemene besjoewd, ouch door häörzelf. In Moldavië make zie 80% van de bevolking oet.

Waereldwied geuf 't róndj de 24 miljoen Roemene, wovan 19,5 miljoen in Roemenië. Wie 't Iezere Gordien veel zeen väöl Roemene es gasarbeiders terech gekómme in Wès-Europa, in lenjer wie Duitslandj, Frankriek, Italië, Sjpanje, 't Vereinig Keuninkriek, mer ouch in Nederlandj en Belsj. Wiejer höbbe väöl Roemene zich gevestig in Israël, Canada, Oekraïne en de Vereinigde Sjtaote.

Me mót de Roemene neet verwarre mit de Romeine, wo zie es ouch van de Daciërs aevel waal (deils) van aafsjtamme. 

## Historical Figures
* Vasile Alecsandri - dichter en toneelsjriever
* Simona Amânar - gymnaste
* Ion Antonescu - minister-president
* George Bacovia - dichter
* Neagoe Basarab - woiwood
* Mircea cel Bătrân - woiwood
* Constantin Brâncuși - beeldhawwer
* Ion Luca Caragiale - toneelsjriever
* Carol I van Roemenië - keuningin
* Carol II van Roemenië - keuningin
* Nicolae Ceaușescu - generaal-secretaris van communistisch Roemenië
* Henri Coandă - oetvinjer
* Nadia Comăneci - gymnaste
* Ileana Cotrubaș - zengeres
* Vlad Dracula - woiwood
* Mircea Eliade - historicus, sjriever en filsoof
* Mihai Eminescu - dichter
* George Enescu - kómpenis
* Ferdinand van Roemenië - keuningin
* Nicolae Grigorescu - sjilder
* Gheorghe Hagi - voetballer
* Ion Iliescu - president
* Eugen Ionescu - toneelsjriever
* Michaël d'n Dappere - prins
* Michaël van Roemenië - keuningin
* Ilie Năstase - tennisser
* Sergiu Nicolaescu - regisseur
* Hermann Oberth - netuurkundige en inzjenjeur
* Camil Ressu - sjilder
* Nichita Stănescu - dichter
* Stefanus III van Moldavië - woiwood
* Ion Țiriac - tennisser
* Nicolae Tonitza - sjilder
* Tristan Tzara - dichter
* Traian Vuia - oetvinjer
Antigua

**Antigua** is 'n eilandj inne Caribische Zieë mit 'n oppervlakdje van 280 km². 't Is 'n óngerdeil van 't landj Antigua en Barbuda en haet zoeaget 68.000 inweuners. De meiste luuj wonen in Saint John's, de grótste stad van 't eilandj en ouch de houfstad van 't landj.

Antigua woort in 1493 óntdèk door Columbus, dae 't eilandj verneumdje nao Santa Maria la Antigua, 'n Maria-aafbeildjing mit gelieknamige kepèl die zich bevindj inne kattedraol van Sevilla. 

't Eilandj bleef gooddeils ónbewóndj toet 't in 1632 in bezit woort genómme door Ingelse koloniste. De Ingelse woorte verjaag dore Caribe, meh komen in 1663 trögk. In 1666 woort 't eilandj geplónderdj dore Franse. Bieje Vraeje van Breda woort 't eilandj toegewezen ane Ingelse.

In 1981 woort Antigua same mitte eilenj Barbuda en Redonda ónaafhenkelik van 't Vereinig Keuninkriek óngere naam Antigua en Barbuda.
Einhäöre

'nen **Einhäöre** is e mythisch bieës det wuuert besjreve saere aadheid es e bieës mit 'ne lange, puntjige, spiraalvörmigen häören oppe veurkop.

d'n Einhäöre stóng aafgebeeldj op antieke zegels oete Induskultuur en woort geneump door sjrievers oete Griekse en Romeinse aadheid, wie Ctesias, Strabo, Plinius de Jóngere en Claudius Aelianus. Ouch de Biebel besjrief e bieës, de re'em, waat wersjienlik 'ne wilje stier of oearós is en döks foutief wuuert aafgebeeldj es 'nen einhäöre.

Inne Europese voukskultuur woort d'n einhäöre döks aafgebeeldj es e wit paerd- of geitechtig bieës mit 'ne langen häören en geklaove veut (sómtieds mit 'ne geitesik). Inne middelieëven enne renaissance woort 't gewuuenelik karakteriseerdj es 'n hieël wildj bieës oete bus, det symboeal stóng veur zuverheid en genäöjm det allein kós waere gevange door 'n maog. d'n Häöre zów vergiftig water kónne zuveren en gekrenkdje kónne genaeze. In dezen tied woort d'n tandj van 'ne narwal ('nen tandjwaalvès) sómtieds verkoch es d'n häöre van 'nen einhäöre.

Me mót d'n einhäöre neet dooreinhaole mitte pegasus ('t paerd mitte vleugele).
Mexicane

De **Mexicane** (Sjpaans: *mexicanos*) zeen de luuj van Mexico, in Naord-Amerika.

De Mexica sjtichde Tenochtitlan in 1325 es 'nen altepetl ('n saort sjtadssjtaot) op 'n eilandj in 't Texcocomaer in de Vallei van Mexico. Dit waerde de houfsjtad van 't gruiend Azteeks Riek in de viefteenden eeuw, toetdet 't in 1521 door de Sjpanjaarde waerde vereuverd. Op 't heugtepuntj waas Tenochtitlan de grótste sjtad van gans Amerika. Nao de vereuvering waerde 't 'n óngerdeil van Nuuj-Sjpanje ónger de naam Mexico-sjtad.

Naodet Mexico ónaafhenkelik waerde van Sjpanje begós 'n nasjenaal identiteit te óntsjtaon wobie de kulture van de inheimse Indiane samesjmólt mit die van de Europeane, veural die van Iberië.

De meiste Mexicano kalle de Mexicaanse variant van 't Sjpaans, mer e klein deil van de bevolking sjprik nag ein van de tale oet de 68 versjillende inheimse taalfemilies. Wiejer geuf 't nag anger tale die door immigratie nao 't landj zeen gebrach, worónger Duitse dialekte. Taengeweurdig is zón 21,5% van de bevolking in Mexico (deils) Indiaans; zoget 12 miljoen Mexicane wone euver de päöl, veural in de Vereinigde Sjtaote.
Navajo (volk)

De **Navajo** (Navajo: *Diné* of *Naabeehó*) is 'n inheims, Indiaans volk det taengeweurdig laef in de Amerikaanse sjtaote Arizona, Colorado, Nuuj-Mexico en Utah. Op de Cherokee nao vörme zie de grótste groep Indiane van Naord-Amerika.

Zoget de helf van de Navajo's verblief in e groot rizzervaat (natie) det zich oetsjtrèk euver de hiebaove geneumde sjtaote. Zowaal kwa oppervlakde es kwa inweunersaantal is dit 't grótste indianerizzervaat van de Vereinigde Sjtaote. Ónger de natie vilt ouch de bekinde Four Corners, 't puntj wo de veer geneumde sjtaote allemaol aanein grenze.

De Navajo's kalle nag 't Navajo es modertaal. Same mit 't Tlingit en e deil anger klein tale valle dees ónger de Na-Denétale, ein van de primair taalfemilies van de waereld. Naeve 't Navajo kalle de meiste Navajo-indiane ouch 't Ingels.

De sjtaote mit 't grótste aantal Navajo zeen Arizona (140.000) en Nuuj-Mexico (110.000).
Nore

De **Nore** (Noors: *nordmenn*) vörme de grótste etnische groep van Noorwaeg; wiedoet de meiste van die kallen 't Noors es moderspraok. Dao wuuert gesjatj det 't werreldwied zoeaget 9,5 miljoen luuj mit Noorse kómaaf zeen, wovan 4,5 miljoen in Noorwaeg wone.

De Nore zeen aafstammelinge van Germane die al veure jaortèlling nao Scandinavië wore getróch veur zich te vestigen ane zuud- en wèskus van 't landj ane fjorde. De Noorse Vikinge vestigdje zich wiejer vanaaf 825 oppe Faeröer, vanaaf 874 op Ieslandj en vanaaf 986 in Greunlandj. Wiejer höbbe zie zich in gebiede wie 't Vereinig Keuninkriek en Normandië gevestig.

De Nore zeen sterk verwantj mitte Zwede, de Dene, de Ieslenjers enne Faeröerders. Minderhejen in Noorwaeg zeen de Sami, de Kvenen enne Bósfinne. De Nore zeen euverwaegendj aangeslaote bie lutheraanse kirk, mer ouch hieël óngeluivig.

Tösse 1855 en 1925 emigreerde zoea 800.000 Nore nao de Vereinigdje Staote. Allewiel höbbe 4,5 miljoen Amerikanen 'ne Noorse kómaaf. Zie wone veural inne staote Minnesota, Wisconsin, Iowa, Naord-Dakota, Zuud-Dakota en Californië. In Canada guuef 't nans 360.000 Canadeze van Noorse kómaaf.

## Bekandje Nore
### Kónstenieërs
* Kjell Aukrust - sjriever
* Jens Bjørneboe - sjriever
* Bjørnstjerne Bjørnson - sjriever
* Ivo Caprino - rezjissäör
* Olav Duun  - sjriever
* Edvard Grieg - kómpenis
* Ludvig Holberg - tonieëlsjriever
* Alexander Kielland - sjriever
* Jan Kjærstad - sjriever
* Knut Hamsun - sjriever
* Henrik Ibsen - tonieëlsjriever
* Jonas Lie - sjriever
* Edvard Munch - sjiljer
* Rikard Nordraak - kómpenis
* Liv Ullman - aktries
* Sigrid Undset - sjriefster
* Gustav Vigeland - beeldjhawwer
* Henrik Wergeland - sjriever

### Óntdèkkingsreizigers
* Roald Amundsen - arctischen óntdèkkingsreiziger
* Leif Eriksson - vikingóntdèkkingsreiziger
* Fridtjof Nansen - arctischen óntdèkkingsreiziger, weitesjapper en staotsman
* Erik de Roeaje - vikingóntdèkkingsreiziger
* Thor Heyerdahl - óntdèkkingsreiziger en antropoloog

### Weitesjappers
* Niels Henrik Abel - wiskundige
* Kristian Birkeland - netuurkundigen en industrialis
* Viggo Brun - wiskundige
* Ole-Johan Dahl - computerweitesjapper
* Ragnar Anton Kittil Frisch - econoom
* Jon Johansen - programmäör
* Sophus Lie - wiskundige
* Kristen Nygaard - computerweitesjapper
* Lars Onsager - netuur- en sjeikundige
* Harald Sverdrup - oceanograaf en waerman
* Ludwig Sylow - wiskundige
* Johan Vaaler - oetvinjer

### Sporters
* Ole Einar Bjørndalen - biatleet
* Bjørn Daehlie - skiër
* Stein Eriksen - skiër
* Sonja Henie - sjoeansjaatser
* Terje Håkonsen - snowboarder
* Lasse Kjus - alpineskiër
* Johann Olav Koss - sjaatser
* Sondre Norheim - skiër
* Kjetil André Aamodt - alpineskiër
Belzje

**Belzjen** of **Belzjieke** (Nederlandjs: *Belge*; Frans: *Belges*; Duutsj: *Belgier*) zeen luuj die oet Belsj kómme, die 'n gemeinsjappelike kultuur en aafkóms deile. De Belzje waere neet betrach es 'n etnische groep, ómdet Belsj besteit oet twieë gruup die eder 'n eige spraok kalle: de Nederlandjstalige Vlamingen enne Franstalige Walloniërs. Wiejer guuef 't nag 'n klein groep Duutsjers anen oeastelike grens.

De meiste Belzje betrachten häör kultuur es 'n integraal óngerdeil vanne Europese of wèsterse kultuur, mer guuef 't ouch versjille. De Vlaminge richte zich mieër oppe Ingelstalige en Nederlandjse kultuur, dewiel de Walloniërs ieëre richting Frankriek niege.

Van aadshaer oet zeen de Belzje katteliek, mer allewiel zeen de meiste atheïstisch of agnostisch.

## Bekandje Belzje
* Albert I van Belsj 
* Albert II van Belsj
* Boudewijn I van Belsj
* Willy Claes - politieker
* Jean Claude van Damme - aktäör
* Jan van Eyck - sjiljer
* Silvio Gesell - hanjelieër
* Hermann Huppen - stripteikenieër
* Jacky Ickx - autorenner
* Leopold I van Belsj
* Leopold II van Belsj
* Leopold III van Belsj
* Rene Magritte - sjiljer
* Marcel Marlier - teikenieër
* Eddy Merckx - fietsjerenner
* Django Reinhardt - gitaris
* Adolphe Sax - oetvinjer vanne saxofoon
* Paul-Henri Spaak - politieker
* Toots Thielemans - monicaspeelder
Braziliane

De **Braziliane** (Portugees: *Brasileiros*) zeen de börgers van Breziel. 'ne Braziliaan kin ouch 'nen in 't boetelandj gebaore miens van 'ne Braziliaansen ajer zeen. Brazilië is 'n multicultureel samelaeving, waat inhilt det 't 't thoeslandj is veur luuj van väöl oetereinloupende etniciteite. 't Gevolg is det de meerderheid van de Braziliane häör nasjenaliteit neet gelieksjtèlt aan häör etniciteit.

In d'n tied nao de kolonisering van 't Braziliaans gróndjgebied door Portugal, in de zèsteenden eeuw, óntsjting de naam "Braziliaans" es 'n verwiezing nao de Portugese koupmen die 't hout van de Brazielboum verhanjelde, mer allang veur de ónaafhenkelikheid van Brazilië in 1822 waerde d'n term al gebroek veur luuj oet Breziel, zie 't veural de Portugeze in det landj.

Braziliane zeen veural e mingsel van de inheimse Indiaanse bevolking, Portugese koloniste, Afrikaanse sjlave en immigrante die tösse 1820 en 1970 nao 't landj verhoesde. De grótste immigrantegroepe zeen de Italiane, Portugeze, Duitsers, Spanjaarde, Japanners en Syriërs dan Libaneze. Ouch geuf 't e klein deil luuj mit Nederlandjse kómaaf, die aafsjtamme van de aaj koloniste.

## Bekinde Braziliane
* Augusto Boal - toneelsjriever
* Chico Buarque - zenger
* Fernando Henrique Cardoso - president
* Paulo Coelho - sjriever
* Emerson Fittipaldi - formule 1-coureur
* Gilberto Gil - zenger
* Juscelino Kubitschek - president
* Sergio Mendes - zenger
* Milton Nascimento - zenger
* Ernesto Nazareth - kómpenis
* Oscar Niemeyer - arsjitek
* Pelé - voetballer
* Peter II van Brazilië - keizer
* Nelson Piquet - formule 1-coureur
* Glauber Rocha - filmregisseur
* Ronaldo - voetballer
* Ayrton Senna - formule 1-coureur
* Luís Inácio Lula da Silva - aktivis en president
* Hector Villa Lobos - kómpenis
Witrósse

De **Witrósse** (Witrössisch: беларусы *bielarusy*; Rössisch: белорусы) vörmen 'n Oeas-Slavisch vouk van luuj die inheims zeen aan Witróslandj. De meiste Witrósse zeen oeasters-orthodox, mer 't guuef ouch 'n minderheid kattelieke. In Witróslandj make zie 83,7% vanne bevölking oet.

Werreldwied guuef 't zón 10,5 miljoen Witrósse, wovan 8,2 miljoen in Witróslandj, 750.000 inne Vereinigdje Staote, 520.000 in Róslandj en 265.000 in Oekraïne. Innen tied van 't Rössisch Riek enne Sovjetunie vestigdje zich väöl Witróssen ouch in Letlandj (68.000), Kazachstan (66.500), Litouwe (41.000), Moldavië (20.000) en Eslandj (12.000). Boetedet wone nag e deil Witróssen in Pole (47.000), Australië (20.000) en Canada (15.500).

Vanaaf de zeventieëndjen ieëf woorte de Witrósse same mitte Róssen, Roethenen enne Oekraïners gezeen es ei vouk waat trögkgóng op 't Kiëvs Riek. Nao de Rössische Revolutie verangerdje det kóncep aevel nao 't hujig.
Pole (vouk)

De **Pole** (Pools: *Polacy*) vörmen e Slavisch vouk en etnische groep det inheims is aan Polen en 'ne gemeinsjappelike Poolse kómaaf, kultuur en gesjiechte deiltj. De moderspraok vanne Polen is 't Pools.

In Pole make zie bao 97% vanne bevölking oet. 't Guuef wiejer nag klein minderheje van Duutsjers, Kasjoebe, Mazoere, Roetheniërs en Silesiërs. Wiejer kómme de Pole zelf nag boete Pole veur in Litouwe, Oekraïne, Róslandj en Witróslandj. De Pole höbbe zich saere val vanne Iezere Gerdien ouch gevestig in Wès-Europa, in lenjer wie Duutsjlandj, Frankriek, 't Vereinig Keuninkriek en Nederlandj. In 't naorde van Nederlands Limbörg (veural inne gemèndjes Vinlo en Haors ane Maas) guuef 't 'n rilletief groeate en grujjendje Poolse gemeinsjap. De Poolse gemeinsjap inne Parkstad en in Belsj Limburg is klènder, mer ouch ajer. Dao kome zie vreuger wirken inne kaolemiene.

Werreldwied guuef 't zón 60 miljoen Pole, wovan mieër es de hèlf in Pole wóntj. Boetedet wone miljoenen aan Polen in lenjer wie Breziel, Canada enne Vereinigdje Staote, mer ouch in Australië en Israël.

De Pole zeen euverwaegendj katteliek, zoea 92% vanne inweuners van 't landj hange dit geluif aan. 

## Bekandje Pole
* Stefan Banach - 1892-1945 - wiskundige
* Frederic Chopin - 1810-1849 - kómpenis
* Nicolaus Copernicus - 1473-1543 - sterrekóndige
* Marie Curie - 1867-1934 - weitesjapperin
* Krzysztof Kieslowski - 1941-1996 - rezjissäör
* Tadeusz Kosciuszko - 1746-1817 - bevaelhöbber
* Stanislaw Lem - 1921-2006 - sjriever
* Jan Łukasiewicz - wiskundige
* Adam Mickiewicz - 1798-1855 - dichter
* Czeslaw Milosz - dichter
* Lech Wałęsa - gebaoren in 1943 - aktivis
* Johannes Paulus II - 1920-2005 - paus
* Krzysztof Penderecki - gebaoren in 1933 - kómpenis
* Jozef Pilsudski - 1867-1935 - staotsman
* Roman Polanski - rezjissäör
* Casimir Pulaski - bevaelhöbber
* Wladyslaw Reymont - 1867-1925 - sjriever
* Henryk Sienkiewicz - 1846-1916 - sjriever
* Waclaw Sierpinski - 1882-1969 - wiskundige
* Paul Edmund Strzelecki - 1797-1873 - óntdèkkingsreiziger
* Wislawa Szymborska - 1923 - 2012 - dichterin
* Alfred Tarski - 1902-1983 - wiskundige
* Andrzej Wajda - rezjissäör

## Extern linke
* ''150 duizend inwoners van Poolse herkomst''. CBS, 13 juni 2016
* ''Limburg telt ruim 12.000 inwoners van Poolse afkomst''. 1limburg, 13 juni 2016
Machsverhöffing

**Machsverhöffing** is 'n wiskundige bewirking wobie e getaal (de factor of 't gróndjtaal vanne machsverhöffing) herhäöldjelik mit zichzelf wuuert vermeinigvöljig. Machsverhöffing is 'n raekenkundige bewirking vanne derdje orde.

## Definiesje van mach
De *n*de mach euver gróndjtaal x is gedefineerd es de inverse van 't logaritme van x mit gróndjtaal n. 

De gebroekelike notaasje is det d'n *[[exponent]]*, dae 't aantaal kieër aan vermeinigvöljigen aanguuef, hoger wuuert gesjreve (superscrip). De *n*de mach euver 't gróndjtaal x wuuert dus genoteerd es x^n.

Mach hèltj verbandj mit 't begreep graod bie polynome en vergeliekinge. 'n 2e-graodsvergelieking is 'n vergelieking worin de hoogste mach 2 is. 

## Beraekeninge
Bie 't raekene mit mach kan me broek make vanne óngerstäöndje raekenregels:
*n^a n^b=n^ \left(a+b \right)
*\frac{n^a}{n^b}=n^{a-b}
:Volg oet
:n^a n^{-b}=n^{a-b}
*\left(n^a \right)^b=n^{ab}
*\left(ab \right)^n=a^n b^n

E deil standerdberaekeninge mit machte staon hie-ónger getuuendj:
*\sqrt[n]{x}=n^ \frac{1}{n}
*n^0=1, (n \not= 0)
*0^n=0, (n \not= 0)
*\frac{1}{n}=n^{-1}, (n \not= 0)

## Aafgelèdje
Wen de mach e variabel gróndjtaal en 'ne kónstantjen exponent haet, zal deze zeen aaf te differentiëre wie hie-ónger:
:f \left(x \right)=x^n
:f' \left(x \right)=n x^ \left(n-1 \right)

Wen de mach e kónstantj gróndjtaal en 'ne variabelen exponent haet, wuuert t'r wie hie-ónger differentieerd:
:g \left(x \right)=n^x
:g' \left(x \right)=n^x \ln(n)

Wen de mach 'ne variabelen exponent haet mit e es gróndjtaal, is d'n aafgelèdje gelieke ane fónksje zelf:
:h \left(x \right)=e^x
:h' \left(x \right)=e^x ln \left(e \right) = e^x = h \left(x \right)
Zwitsers

De **Zwitsers** (Duutsj: *Schweizer*; Frans: *Suisses*; Italiaans: *Svizzeri*; Reto-Roemaans: *Svizzers*) zeen de inweuners van 't landj Zwitserlandj; 't is 'n aandujing veur 'n nasjenaliteit en neet veur 'n homogeen vouk, went de Zwitsers kónne waeren opgedeildj in veer gruup die eder häör eige spraok kalle: 
* De Duutsjkallendje Zwitsers die 'ne lokale variant van 't Duutsj kalle: 't Zwitserduutsj;
* de *Suisses romands* in 't Franskallendj deil, Romandië;
* de *Svizzeri Italiani* in 't Italiaans deil van 't landj;
* enne Reto-Roemane die veural inne Graubünden wone.

't Aantaal Zwitsers is gegreudj van 1,7 miljoen in 1815 nao 7 miljoen in 2016. Mieër es 1,5 miljoen Zwitserse börgers höbben 'n dóbbel nasjenaliteit. Zoeaget 11% vanne Zwitsers börgers wonen in 't boetelandj, wovan 60% inne Europese Uunje.

## Bekandje Zwitsers
* Jacques-Laurent Agasse - sjiljer
* Louis Agassiz - weitesjapper
* Jakob Amman - stifter vanne Amish
* Ernest Ansermet - dirigent
* Theodorus Beza - theoloog
* Maximilian Bircher-Benner - netuurkundige
* Johannes Calvijn - theoloog
* Le Corbusier - arsjitek
* Jean Crotti - sjiljer
* Erich von Däniken - sjriever
* Richard R. Ernst -  weitesjapper
* Johann Heinrich Füssli - sjiljer
* Alberto Giacometti - beeldjhawwer en sjiljer
* H.R. Giger - illustrator
* Jeremias Gotthelf - sjriever
* Anton Graff - sjiljer
* Hermann Hesse - sjriever
* Carl Jung - psychiater, sjriever en filosoof
* Paul Klee - sjiljer
* Niklaus Manuel - sjiljer
* Jean Paul Marat - revolutionair
* Max Miedinger - oetvinjer van 't Helvetica
* Jacques Necker - staotsman
* James Pradier - beeldjhawwer
* Ferdinand de Saussure - spraokkundige
* Philip Schaff - theoloog
* Frithjof Schuon - sjriever
* Johann David Wyss - sjriever
* Huldreich Zwingli - theoloog
Zwede (vouk)

De **Zwede** (Zweeds: *svenskar*) vörmen e Germaans vouk det inheims is aan 't geliek-geneump landj Zwede; zie deilen 'ne gemeinsjappelike Zweedse kómaaf, kultuur en gesjiechten en höbben 't Zweeds of 'n verwantje spraok es moderspraok. Ouch wuuert 't waal 'ns oetgebrèdj es beneuming veur edereine dae in Zwede wóntj of dao is gebaore, worónger de minderheje vanne Same, Bósfinnen en Tornedalfinne.

In häör eige landj make de Zwede zoeaget 80% vanne bevölking oet. 't Guuef allewiel nag 'n Zweedse minderheid in Finlandj (280.000) en historisch ouch in Eslandj; in allebei dees lenjer waere zie officieel erkandj es 'n minderheid. Werreldwied guuef 't zoeaget 12,8 miljoen Zweden of luuj mit Zweedse kómaaf, wovan 7,6 miljoen in Zwede, 4 miljoen inne Vereinigdje Staote, 335.000 in Canada, 280.000 in Finlandj, 200.000 in Argentinië en 30.000 in Australië.

## Bekandje Zwede
* Gustavus Adolphus - keuning
* Sture Allen - spraokkundige
* Stikkan Anderson - producer bie ABBA
* Benny Andersson - zenger bie ABBA
* Johann Arfvedson - sjeikundige
* Svante Arrhenius - weitesjapper
* Avicii - DJ
* Basshunter - zenger en DJ
* Jan Bergelin - journalis
* Ingmar Bergman - filmmaeker
* Ingrid Bergman - aktries
* Folke Bernadotte - staotsman
* Jons Jacob Berzelius - sjeikundige
* Elsa Beskow - sjiljerin
* Carl Bildt - politieker
* Björn Borg - tennisser
* Karin Boye - dichterin
* Ingvar Carlsson - politieker
* Robyn Carlsson - zengeriin
* Anders Celsius - netuur- en sterrekundige
* Birgitta Dahl - politica
* Rolf Ekeus - diplomaat
* Horace Engdahl - historieker
* Lars Magnus Ericsson - zakemiens
* Sven-Göran Eriksson - foebbeler
* Tage Erlander - politieker
* Agnetha Fältskog - zengerin bie ABBA
* Marianne Fredriksson - romansjriefster
* Gustaf Fröding - dichter
* Greta Garbo - aktries
* Per Gessle - zenger en gitaris
* Anders Glenmark - zenger
* Bo Hansson - instrumentalis
* Per Hasselberg - beeldjhawwer
* Sven Hedin - óntdèkkingsreiziger
* Verner von Heidenstam - dichter
* Tove Jansson - kinjersjriever
* Ingvar Kamprad - oprichter van IKEA
* Erik Axel Karlfeldt - dichter
* Tommy Körberg - znger
* Carl Larsson  - beeldjhawwer
* Tomas Ledin - zenger
* Bruno Liljefors - sjiljer
* Aristid Lindenmayer - bioloog
* Astrid Lindgren - kinjersjriefster
* Carolus Linnaeus - bioloog
* Annifrid Lyngstad - zengerin bie ABBA
* Vilhelm Moberg - sjriever
* Alva Myrdal - socioloog en politiekerin
* Lukas Moodysson - dichter
* Peter Nilson - sterrekundige
* Alfred Nobel - zakemiens en sjeikundige
* Axel Oxenstierna - politieker
* Olof Palme - politieker
* Carl Wilhelm Scheele - sjeikundige
* Edit Södergran - dichterin
* Max von Sydow - aktäör
* Björn Ulvaeus - zenger bie ABBA
Sjotte (vouk)

De **Sjotte** (Ingels: *Scots* of *Scottish people*; Sjots: *Scots fowk*; Sjots-Gaëlisch: *Albannaich*) vörme de Germaans-Keltische etnische groep inheims aan Sjotlandj enne ómringendje eilenj. Zie zeen óntstangen es 'n samesmultjing van twieë gruup: de Picten enne Gaëlische Kelte die inne neugendjen ieëf 't Sjots Keuninkriek stifdje. Later smóltje zie weer same mitte Cimbriërs, ouch e Keltisch vouk, enne Germaanskallendje Angelsaksen en Vikinge.

Allewiel wuuert 't waord *Sjots* gebroek veur eine dae in spraokkundig, kultureel, genealogisch of genetisch opzich van Sjotlandj aafkump. 't Letiens waord *Scotti* verwees oearsprunkelik allein nao de Sjots-Gaëlische Kelte, meh verwies allewiel nao alle inweuners van Sjotlandj.

Luuj van Sjotse kómaaf vindj me trögk in 'n groeate versjeienheid aan lenjer. Doordet Sjotlandj bie 't Brits Riek huuerdje en inne modernen tied las haet óngervónje van industriëlen achteroetgank en werkloeasheid emigreerdje väöl Sjotte nao anger lenj. Me vindj zie - meh veural aafstammelinge van häör - ónger anger trögk in Ingelskallendje lenj wie Canada, de Vereinigdje Staote, Australië en Nuuj-Zieëlandj, mer ouch in lenjer wie Breziel. Inne Vereinigdje Staote vörme zie namelik genealogisch de op ein nao grótste bevölkingsgroep. Wiewaal zie gooddeils zeen opgegangen inne dominante Ingelse kultuur, haet häör eige kultuur dees in groeate maot beïnvleudj.

De meiste Sjotte zeen allewiel Britse börgers van 't Vereinig Keuninkriek.

## Bekandje Sjotte
* Alexander Graham Bell - oetvinjer en weitesjapper
* Tony Blair - minister-prizzendèntj van 't Vereinig Keuninkriek
* Robert Burns - dichter
* Andrew Carnegie - zakemiens
* Robbie Coltrane - sjriever en aktäör
* Billy Connelly - aktäör
* Sean Connery - aktäör
* Kenny Dalglish - foebbeler
* Arthur Conan Doyle - sjriever
* Alex Ferguson - foebbeler
* Alexander Fleming - bioloog en netuurkundige
* David Hume - filosoof
* James Hutton - bioloog, netuur- en sjeikundige
* John Paul Jones - maritiem bevaelhöbber
* William Kidd - piratekapitein
* David Livingstone - óntdèkkingsreiziger
* James Clerk Maxwell - weitesjapper
* John James Richard Macleod - biosjemis en fysioloog
* William McGonagall - dichter
* John Napier - sterre-, wis- en netuurkundige
* Walter Scott - sjriever
* Alexander Selkirk - zieëman
* Adam Smith - econoom en filosoof
* Jock Stein - foebbeler
* Robert Louis Stevenson - sjriever
* William Wallace - ridder en verzatsstriejer
* James Watt - oetvinjer
* James Young - sjeikundige
Mexico (staot)

**Mexico** (Spaans: *Estado de México*; Nahuatl: *Mexihco*; Otomí: *Lëngu Mundö*; Mazahua: *Tsib’onro*), informeel bekandj es **Edomex**, is eine vanne einendertig staote van Mexico. Mit 16,2 miljoen inweuners is 't de Mexicaanse staot mitte hoogste bevölkingsdichheid. De staot haet 'n oppervlaakdje van 21.355 km² en wuuert begrens dore staote Hidalgo, Tlaxcala, Puebla, Morelos, Guerrero, Michoacán en Mexico-Stad. De houfstad vanne staot is Toluca de Lerdo. Anger groeate stej zeen Ecatepec, Nezahualcóyotl, Naucalpan, Tlalnepantla, Chimalhuacán en López Mateos.

In 't naorde vanne staot ligk de Pre-Columbiaanse stad Teotihuacan. 't Viltj roeweweg oeterein 't twieë deile: 
* 't oestelik deil vanne staot ligk inne Mexicovallei en wuuert ómgaeve door berg en vólkane, worónger de bekandje Popocatépetl, dae mit 5462 maeter hoeag 't hoogste puntj vanne staot is. Wiejer ligken hie e deil sterk vervoeldje maere die euverbliefsele van 't aad Texcocomaer zeen. In dit deil wóntj 't grótste deil vanne bevölking inne veurstej van Mexico-Stad;
* de Sierra de Ajusco sjèdj 't oeastelik deil van 't wèstelik deil inne Tolucavallei. Dit beil is bergetig en watertj via de Río Lerma aaf oppe Groeaten Oceaan.

Mexico is mit mieër es 16 miljoen inweuners de bevölkingriekste staot van 't landj. Indianevölker die innen deilstaot veurkómme zeen de Mazahua, de Nahua enne Otomí. De inweuners vanne staot waere *mexiquenses* geneump veur zie te óngersjeie vanne *mexicanos* (alle inweuners van 't landj).
Noordhooks

't **Noordhooks** (eige naom *Noardhoeksk*) is e Westerlauwers Fries dialek. 't Weurt soms gerekend tot de veer Friese hoofdialekte, neve Kleifries, Woudfries en Zuidweshooks, meh umtot 't mer wieneg vaan 't Kleifries versjèlt, weurt 't ouch wel ins es subdialek daovaan behandeld. 't Noordhooks weurt gesproke in 't noorde vaan 't Fries vasteland, in de veurmaolege gemeinte Dongeradeel. Nao sjatting had 't in 2004 39.000 sprekers in Friesland zelf, plus 'n oonbekind aontal boete de provincie.

## Kinmerke en intern versjèlle
't Noordhooks is, wie gezag, in groete lijne geliek aon 't Kleifries. 't Belaankriekste versjèl daomèt is tot 't, neve de awwer en nuier breking, nog 'n daarde breking heet oondergaange. Heidoor is de korte [u] (gesjreven es *û*) vaan 't Standaardfries gebroke tot [wo] (*uo*). Mèt 't Kleifries, Woudfries en Zuidweshooks *bûter* 'boter', *bûse* 'tes' en *mûle* 'moond' correspondere zoendoende *buotter*, *buosse* en *muolle*. De vallenden twieklaank *uo* kump ouch in 't Kleifries väöl veur, meh is dao oonstande oet de centrendenden diftong *oe* (*foet ~ fuotten*) en noets oet 'nen einklaank *û*.

Op lexicaol gebeed nump 't Noordhooks 'n euvergaankspositie tössen 't Klei- en Woudfries aon. Me zeet hei beveurbeeld *riuwe* veur 'reek', dewijl me in 't Kleifries *harke* kint.

De Woudfriesen invlood is get sterker in 't Wes-Noordhooks. Dit is 'n rillatief recinte oontwikkeling. Zoe sprik me in 't weste vaan 't Noordhooks gebeed vaan *tûme* 'doum', dewijl dat in 't ooste nog ummer *tomme* is.
Atoomgewich

't **Atoomgewich** guuef de massa van 'n atoom aan en wuuert oetgedrök inne atomair massa-einheid (u). Ederen isotoop van e sjemisch elemènt haet 'n anger atoomgewich.

't Atoomgewich van 'n element es gehieël wuuert gedefinieerd es 't gewaog gemiddeldj vanne atoomgewichter van al de netuurlike isotope, wobie de rilletieve presentie, de maot worin ederen isotoop verheljingsgewies veurkump oppe aerd, wuuert mitgewaog. Dit gemiddeldj wuuert meis in taofelen aangeduudj mit "rilletief atoomgewich".

Aangezeen per diffeniesje ein mol kaolstóf vannen isotoop 12C twellef gram massa bevatj, is 't atoomgewich van ein atoom 12C geliek aan 12/NAV gram = 1,93×10-26 kg. Hiebie steit NAV veur 't getaal van Avogadro, per diffeniesje 't aantaal atomen in ein mol aan substansje.

Ieëre hawwe sjeikundigen en netuurkundige versjillige sjaole veur 't atoomgewich. Sjeikundige eikdjen 't atoomgewich van zoerstóf (raekening hajendj mit alle isotope) op próntj 16; dewiel de netuurkundige 16 toekandjen ane meis-veurkómmendjen isotoop van zoerstóf, namelik dae van 8 protonen en 8 neutrone ('t massagetaal).
Ingel

'nen **Ingel** is e boetenetuurlik waeze det veurkump in 'n versjeienheid aan religies. 't Waord *ingel* kump aaf van 't Letien *angelus*, waat van 't Grieks ἄγγελος *ággelos* "boeaj" aafkump; 't Hebreeuws synoniem is מלאך *mal'ach*.

Me vindj d'n ingel es boeaj veural trögk inne Biebel en inne Koran. Ingele traejen hie döks op in 't doon van 'ne miens, meh zie zeen van netuur geiselike waezes sónger fysiek lief die in deens staon van God, mer ouch eder willekäörig zichbaar uterlik kónnen aannumme. Inne orthodoxe theologie zeen de ingele gesjape ieër 't hieëlal waas gemaak. Häör aantaal is óntèlbaar en 't guuef 'n bestumdje rang worin de aartsingele de wichtigste en mechtigste ingele zeen; zie traejen op es boeajen aan luuj en oetveurders vanne besloeten en gerichte van God. Häör versjiening wuuert door luuj besjreven es óntzagwèkkendj en euverweldigendj. 

Ingele höbbe juus wie de luuj 'ne vrieje wil en kónne keze veur of taenge God. 'nen Ingel dae koos taenge God is d'n aartsingel Lucifer dae e derdje vanne ingelen aan zien ziej mitkreeg. Hae woort bekandj es d'n duvel of *Satan*; de ingele die veur dem koze woorte de demone: kwaoj en ónrein geiste. 't Waas ouch d'n Duvel dae inne vorm van 'n slang Adam en Eva dieëj verleie toette irfzunj.

Bie 't traditioneel katholicisme haet edere geluivigen onne besjirmingel. Hiebie wuuert veróngerstaldj det d'n *Ingel vannen Hieër* in 't Aad Testamènt 'n veurversjiening van Jezus is.
Titaan (mythologie)

't Waord **Titaan** of **Titan** (Grieks: Τιτάν, meervawd Τιτάνες) is aafkumstig oet de Griekse mythologie en wies in 't geweun sjpraokgebroek op 'ne rezechtige, geweldig krachtige persoon.

In de mythologie is 'nen titaan eine van de twellef Titane en Titanide. Zie zeen (same mit de cyclope en de hóngerdermige) zeuns en dochters van Uranus (d'n hemel) en Gaia (de aerd), allewaal anger mythe vertèlle det Gaia häör oet zichzelf haet veurgebrach. De Titane wore reuze, waor hemelbesjtörmers. Zie waerde door häöre pap Uranus in d'n aafgróndj, Tartarus, gesjmete toe hae zich door häör bedreig begós te veule. Later waerde de Titane die aan Zeus ziene kantj sjtinge in de sjtried óm de hemelheersjappie, door dem bevriejd.

## Titane
De oorsjprunkelike, mannelike Titane zeen:
* Oceanus
* Coeus
* Hyperion
* Crius
* Iapetus
* Cronus

## Titanide
De zès Titanide woren de vrouwelike taengehengers van de Titane, mer döks waere zie es ein groep besjoewd. Zie zeen ouch kienjer van Uranus en Gaia.
* Tethys
* Rhea
* Themis
* Mnemosyne
* Phoebe
* Theia

## Naokómmelinge
### Kienjer van waem bei de ajers Titane zeen
* **Oceanus en Thetys**
Dees zeetitane vereinigde zich en krege same driedoezjend kienjer, de Oceanide, die alle vörm van water personifieerde. De bekindjste zeen Asia, Styx, Electra, Doris, Eurynome, Amphitrite en Metis.
* **Coeus** (Aadgrieks: Koios) **en Phoebe** (Aadgrieks: Phoibe)
De Titane van intelligentie en kinnis krege twee dochters; Asteria en Latona (Aadgrieks: Leto). Zie symboliseerde versjtaoke kinnis en veursjpèlling.
* **Hyperion en Theia**
Dit zeen de Titane van 't leech. Häör kienjer wore heel toepasselik Eos (d'n daagraod), Helios (de zón) en Selene (de maon).
* **Rhea en Cronus**
Rhea en Cronus zeen de Titane van de zevenden daag, kienjer van hemel en aerd (Uranus en Gaea). De kienjer van Rhea en Cronus zeen Poseidon, Hades, Hera, Hestia, Demeter en Zeus. Zeus weurt vereerd es 'ne jäörliks sjtervende en weer herriezende god.

### Kienjer van waem eine van de ajers Titaan is
* **Crius en Eurybia**
Crius is d'n Titaan van 't ies, en Eurybia is de dochter van Pontus (de zee). Häör kienjer zeen Astraeus, Pallas en Perses.
* **Iapetus en Asia/Clymene**
Iapetus en de Oceanide krege same Atlas, Prometheus, Epimetheus en Menoetius, allemaol belangrieke fegure in de Griekse mythologie.
* **Cronus en Phylira**
Häör kiendj is 'nen tweesjtaltige Centaur.

## Zuuch ouch
* Titaan
Geetiezer

De beneuming **geetiezer** broek me veur 'n legering van iezer, kaolstóf (2 toet 4,5%), mangaan en silicium waat me drek in vörm geetj. 't Wuuert vervaerdig door ómsmultjing van roew iezer, same mit cokes en kalk in 'ne koeppelaove. Dore roewheid vanne vorm is 't uterlik van e geetiezere veurwerp dudelik te herkènne. Me mót geetiezer neet dooreinhaole mit staol.

Geetiezer kan m'n hieël good belaste mit drök, mer haet neet zoväöl trèksterkdje, daoveur kan me baeter smeejiezer broeke.

In taengestèlling toet anger metaal is geetiezer bès staar en in e gehieël gaar neet buugbaar, wodoor 't bie verkieërdje belasting braekbaar is. Gebraoke geetiezer kan me nimmieë make, nóch door te lassen of te verlieme.
Cherokee (vouk)

De **Cherokee** (spraek oet: *<u>(t)sjer</u>rəkie*; Cherokee: ᎠᏂᏴᏫᏯ *aniyvwiyaʔi* of ᏣᎳᎩ *tsalagi*) vörmen ei vanne inheimsje völker van Naord-Amerika. Zie wóndjen oearsprunkelik inne oeastelike en zuudoeastelike Vereinigdje Staote, toetdet zie inne neugentieëndjen ieëf gedwónge móste verhoeze nao de Ozarkberg. Noe d'n daag waere drie stammen erkandj dore Vereinigdje Staote: de Stam van 't Oeaste (Naord-Carolina), de Vereinigdje Keetowah-stam (Oklahoma) enne Cherokee-naasje (Oklahoma).

Inne neugentieëndjen ieëf woorte de Cherokee in 't zuudwèste van 't landj door Europese kolonisten inne Vereinigdje Staote betrach es eine vanne "vief besjaafdje stamme" óngere Indianevölker. De raeje hieveur waas det de Cherokee landjboewers wore die in dörper wóndjen en gewuuendjen en uterlikheje vanne kolonisten hawwen euvergenómme. De Cherokee behuuerdje toete ieëste luuj oet neet-Europese lenjer die 't Amerikaans staotsbörgersjap verwórve.

Es m'n allein de leje vanne Cherokee-stamme tèltj guuef 't zoeaget 320.000 Cherokee-indiane; wen me luuj tèltj die zichzelf (deils) es Cherokee betrachte, kump m'n aan op e getaal van 820.000 luuj.
Wèt van Archimedes

De **Wèt van Archimedes** hèltj in det de ómhoeaggäöndje kraf waat e lichaam (veurwerp) in 'ne vleujstóf óngervindj gelieksteit aan 't gewich vanne verplaatsdje vleujstóf. Dees ómhoeaggäöndje kraf neump me den owwel de *archimedeskraf*. De wèt guldj ouch veur veurwerpe die zich in gaas bevinje.

't Gewich vanne verplaatsdje vleujstóf of gaas is geliek ane archimdeskraf. Es de vleujstóf of 't gaas homogeen is, is det gewich geliek aan:
* de massadichheid  *ρ* vanne vleujstóf of gaas worin 't veurwerp zich bevindj, kieër
* de valversnelling *g*, kieër
* 't voluum *V* vanne wieväölheid aan verplaatsdje vleujstóf of gaas.

In formuulvorm is de archimedeskraf *F<sub>S</sub>*: 
: 
 F_s = \rho \cdot g \cdot V.


De archimedeskraf wuuertj oetgedrök in newton.

## Toepassing
De archimedeskraf wuuertj toegepas door vèssen en duukbuuet veur ómhoeag of ómlieëg te gaon: wen 't voluum van e veurwerp grótter wuuert, wuuert ouch de archimedeskraf grótter. Wen die groeat zat is, kump 't veurwerp ómhoeag. Bieje vèssen is de zwumblaos hieveur van belank; bie duukboeat e tenkestèlsel.

## Oearsprónk
De naam *Wèt van Archimedes* kump aaf van 'n aad verhaol worin de keuning van Syracuse twieveldje of zien nuuj kroean van puur góld waas. Daoveur vroog t'r Archimedes de opdrach det te óngerzeuke. Wie Archimedes e baad toetane randj leet volloupe zoog t'r det 't euverleep wie d'r zich d'rin góng ligke. Zoea koom d'r d'rachter det t'r 't perblieëm kós leuze door 't water op te vangen en zoea e saortelik gewich kós oetraekeninge. Hierop reep t'r *eureka!* en rendje d'r sónger kleier aan de straot op.

Feitelik vónj d'r hie neet de Wèt van Archimedes, mer 'n meneer veur 't voluum van e veurwerp te maete.
Finström

**Finström** is 'n gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 2.594 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 123,26 km², van 'n totaal (inclusief water) 172,5 km². De bevoukingsdiekdje is 21,04 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Bamböle, Bartsgårda, Bastö, Bergö, Bjärström, Emkarby, Enbolstad, Godby (de houfplaats), Grelsby, Kulla, Markusböle, Pettböle, Prästgården, Pålsböle, Rågetsböle, Strömsvik, Stålsby, Svartsmara, Tjudö, Torrbolstad, Tärnebolstad, Vestanträsk, Åttböle en Ämnäs.

De meiste economische aktiviteite vinje plaats in Godby. De grótste wirkgaever dao is Optinova, waat medische gebroeksverwerpe make. Wiejer wirke väöl luuj inne toerismesector, mit naam bungalowparke. In 't naordelik deil vanne gemèndje is de landjboew 't wichtigste, veural èrpel en greunte. Wiejer guuef 't nag e deil luuj die besjeftig zeen mitte vèsserie.

De gemèndje tèltj väöl waterbochten en fjorde die 't landj deep insnieje. 't Grótste zeutwatermaer van Ålandj, Långsjön, bevindj zich ouch inne gemèndje, en deentj es de grótste brón van 't drinkwater op 't houfeilandj.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 060.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 18,2%
* 15 toet 64: 61,6%
* 65 en ajer: 20,2%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 89,9% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 3,3% haw 't Fins es ieëste spraok en 6,8% haw 'n anger ieëste spraok.

Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Föglö

**Föglö** is 'n arsjipel en gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 533 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 134,73 km², van 'n totaal (inclusief water) 1.869,07 km². De bevoukingsdiekdje is 3,96 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Björsboda, Bråttö, Brändö, Bänö, Degerby (de houfplaats), Finholma, Flisö, Granboda, Hastersboda, Horsholma, Hummersö, Jyddö, Järsö, Kallsö, Nötö, Prästgården, Sanda, Skogboda, Sommarö, Sonnboda, Stentorpa, Ulversö en Överö.

Inne middelieëve gólj de houfplaats Degerby es 'n wichtige stopplaats veure sjeper die van Zwede nao Finlandj vore. Wie de sjeper grótter woorte, waas dezen tössestop nimmieë nuuedzakelik, wodoor ouch 't belank vanne plaats aafnoom. Allewiel is waal nag 'ne sjeepswerf dao; de meiste luuj zeen besjeftig inne vèsserie, de sjeepsvaart, de landjboew en 't toerisme.

De naam *Föglö* mèntj "vogeleilandj" en kump oet 1241. Veural oppe klein eilenj in 't zuudoeaste zeen veugel taalriek. 't Eilandj Björkör det ouch óngere gemèndje viltj is 'n aangeweze netuurgebied. In Degerby ligk nag e streekmuseum en me kan ouch de restantje van 'n aad krankenhoes veur melaatse vinje.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 062.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 12,1%
* 15 toet 64: 57,2%
* 65 en ajer: 30,7%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 84,5% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 3,0% haw 't Fins es ieëste spraok en 12,5% haw 'n anger ieëste spraok.

Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Geta (Ålandj)

**Geta** is 'n gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 507 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 84,55 km², van 'n totaal (inclusief water) 605,66 km². De bevoukingsdiekdje is 6,00 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Andersö, Bolstaholm, Dånö, Finnö, Gräggnäs, Höckböle, Isaksö, Labbnäs, Möckelgräs, Olofsnäs (*Olsnäs*), Pantsarnäs, Rankoskär, Skinnarböle, Snäckö, Vestergeta (de houfplaats) en Östergeta.

't Naordelik deil van Ålandj kwaam es ieëste door posglaciaal ophöffing oete zieë op, wodoor hie ouch de ieëste beweuning óntsting. Det vindj me noe trögk in späör van weuningen en graver oete steintied. E deil aaj eilandj, wie Snäckö en Finnö, zeen intössen al vasgegreudj aan 't vastelandj. Traditionelerwies laeve de luuj vanne landjboew enne bósboew, mer allewiel zeen toerisme ennen deenstesector wichtiger. Geta deentj es e forenzegebied veure luuj die wirken in Mariehamn.

Geta is in 't naorde van weus en ruug trein. Ane kus staeke rótsformaasjes oet, wo wanjelieërs en bergklummers op aafkómme. Wiejer guuef 't e deil zómplandj, maeren en baeke. d'n Hoogste berg vanne gemèndje, de Getaberg, is beboedj mit 'nen oetkiektoren en e bezeukerscentrum.

De naam Geta zów meugelikerwies zeen aafgelèdj van 'n Aadnórs waord det "inne gate haje" mèndje. Det zów den dinkelik zeen ómdet vieëheljer vanoete hoeag rótsen 't vieë inne gate kósten haje.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 065.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 15,4%
* 15 toet 64: 62,5%
* 65 en ajer: 22%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 87,4% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 5,6% haw 't Fins es ieëste spraok en 7% haw 'n anger ieëste spraok.

Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Hammarland

**Hammarland** is 'n gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 1.582 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 138,35 km², van 'n totaal (inclusief water) 1.224,17 km². De bevoukingsdiekdje is 11,43 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Boda, Borgö, Bovik, Bredbolstad, Byttböle, Djäkenböle, Drygsböle, Frebbenby, Fågelö, Hellesby, Kattby (de houfplaats), Kråkböle, Lillbolstad, Mörby, Näfsby, Postad, Prästgården, Skarpnåtö, Strömma, Sålis, Torp, Torsholma, Västmyra, Äppelö en Öra.

Bezeenswaerdig zeen:
* de steine kirk van Hammarland kortbieje houfplaats, waat oete midde vannen dertieëndjen ieëf stamp en is gerinneveerd in 1913 en 1960;
* 't dörpke Bovik, 'n aad vèssersdörpke waat aan 'nen depe bej ligk en wuuert gekènmirk door boeathoezer en e strandj
* 't eilandj Sälskär worop 'nen aje vuurtore steit (te bereike mitte boeat), en;
* 't eilandj Lökö, e netuurrizzervaat.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 076.

## Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg: 
* 0 toet 14: 17,7%
* 15 toet 64: 61,5%
* 65 en ajer: 20,8%

De spraokverdeiling woor in 2016 det 91,4% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 3,3% haw 't Fins es ieëste spraok en 5,3% haw 'n anger ieëste spraok.

Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.