open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Achuar-Shiwiar

't **Achuar-Shiwiar** is 'n Jivaroaanse spraok die gekaldj wuuertj in Peru en Ecuador. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 7.000 luuj. 't Achuar-Shiwiar haet de ISO 639-3 code *acu*.

Anger name zeen *Achual*, *Achuale*, *Achuar*, *Achuara*, *Jivaro*, *Maina* en *Mayna*. 't Guuef gein bekèndje dialekversjille. De spraok is 'n anger es 't Shuar (Jivaro) van Ecuador. De standerd waordvolgorde is SOV en me sjrief in 't Letiens sjrif.

In Peru guuef 't 3.000 spraekers, wovan de mieëderheid einspraokig is. 't Achuar-Shiwiar wuuertj door alle laeftieje gekaldj inne Naordwès Loreto-regio bieje grens mit Ecuador, tösse de revere Morona en Tigre. In Peru is 't 'n erkèndje spraok (1993, Gróndjwèt, artikel 48). 't Guuef allewiel e twieëspraokig óngerrichpergram, wobie me ouch Spaans gebroek. De graod van gelitterdjheid inne ieëste spraok is 10% toet 30%; inne twieëdje spraok is det 1%. 't Guuef e waordebook en 'ne grammair. 't Nuuj Testament woort euvergezatj van 1981 toet 2008.

In Ecuador guuef 't 4.000 spraekers (2007) oet 'n ethnische bevolking van 5.000 (2000). 't Wuuertj gespraoken in 't Pastaza-kanton (Montalvo en Simón Bolívar) en in 't Taisha-kanton inne pervinsje Morona-Santiago (Huasaga); tösse de revere Macuma en Conambo, naordelik vanne gemèndjes Copataza, Montalvo en Conambo, zudelik vanne grens mit Peru. De spraok wuuertj veurnamelik heim gebroek. Väöl spraekers kallen ouch e bietje Naordelik Pastaza Quichua, Shuar en Spaans. 't Achuar-Shiwiar wuuertj in Ecuador oppe lieëgere sjoeal óngerweze. De spraekers hangen euverwaegendj e traditioneel geluif aan.

De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar. 

## Classificatie
* Jivaroaans
** Jívaro

## Brón
* Ethnologue.
Oeastelik Acipa

't **Oeastelik Acipa** is 'n Niger-Congospraok die gekaldj wuuertj inne staote Niger en Kaduna in Nigeria. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 5.000 luuj (1993) en haet de ISO 639-3 code *acp*.

Anger benaminge zeen *Achipa*, *Acipanci*, *Sagamuk* en *Zubazuba*. De spraok wuuertj gekaldj inne staote Niger (Kontagora) en Kaduna (Birnin Gwari, Randeggi, Bobi en Igwama).

't Guuef versjillige dialekte, namelik Bobi, Boroma (Taboroma) en Randeggi. De lexicaal geliekenis mit van 't Boroma-dialek is 83% mit Randeggi en Bobi; de lexicaal geliekenis mit 't Shama-Sambuga is 52%, mit 't Kamuku 47%-63%, mit 't Hungworo 42-44% en mit 't Cicipu 15%-20%. Spraekers van 't Oeastelik Acipa kallen ouch Hausa en zeen euverwaegendj islamitisch of hangen 'n traditioneel geluif aan.

De spraokstatus veur dees spraok is laevetig (6a); det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj veur persuuenlike communicatie door alle generaties en det de situatie haadbaar is.

## Classificatie
* Niger-Congo
** Atlantisch-Congo
*** Volta-Congo
**** Benue-Congo
***** Kainji
****** Wèstelik
******* Kamuku

## Brón
* Ethnologue.
Ta'izzi-Adeni Arabisch

't **Ta'izzi Adeni (Gespraoke) Arabisch** is 'n Afro-Aziatische spraok, specifieker 'n vorm van 't Semitische Arabisch, die gekaldj wuuertj in Jemen en Djiboeti. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 6.760.000 luuj in Jemen (1996) en 36.000 luuj in Djiboeti (2006), ganse spraekerspopulatie: 7.078.500, en haet de ISO 639-3 code *acq*.

De spraok steitj ouch bekèndj óngere name Zudelik Jemeni Gespraoke Arabisch en Djiboeti Arabisch. In Jemen wuuertj die euveral gekaldj, mit oetzunjering vanne twieë pervinsjes in 't oeasten en naordoeaste. Wersjienlik guuef 't ouch klein aantalen aan spraekers inne Vereinigdje Arabische Emiraten en Saoedi-Arabië. 't Ta'izzi-Adeni Arabisch is de *de facto* spraok van provinciaal identiteit in Zuud-Jemen.

't Guuef twieë dialekte: Adeni en Ta'izzi. Hievan wuuertj 't Ta'izzi-dialek 't wieds geaccepteerdj in Jemen. De spraok is e lid vanne macrospraok Arabisch enne spraekers gebroeken ouch 't Standerd Arabisch. De graod van gelitterdjheid inne twieëdje spraok is 10%.

't Ta'izzi-Adeni versjiltj van 't Hadrami Arabisch en 't Sanaani Arabisch. De spraekers zeen euverwaegendj islamitisch (Zaydi).

De spraokstatus veur dees spraok is laevetig (6a); det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj veur persuuenlike communicatie door alle generaties en det de situatie haadbaar is.

## Classificatie
* Afro-Aziatisch
** Semitisch
*** Centraal
**** Zuud
***** Arabisch

## Brón
* Ethnologue.
Jivaroaanse spraoke

De **Jivaroaanse spraoke** vörmen 'n klein femielje mit veer spraoke. Mesjiens is 't baeter te spraeke van 'n isolaatspraok es 'n echte femielje, aangezeen de versjillige spraoken ouch es dialekte vanein zeen te zeen. De Jivaroaanse spraoke waere gekaldj in 't naorde van Peru en 't oeaste van Ecuador.

## Verwantje spraoke
De oetgestórve spraok Palta woort es Jivaroaans geclassificeerdj door Jacinto Jijón y Caamaño róndj 1940, gevolg door Čestmír Loukotka. Meh dao zeen meh weinig wäörd bekèndj es Terrence Kaufman haet gezag det 't meh weinig geliekenis guuef.

De meis-väölbelaovendje extern connecties zeen mitte Chahuapanaspraoke en mesjiens e paar anger isolaatspraoke.

De óngeclassificeerdje spraok Candoshi-Shapra wuuertj ouch dökker mit 't Jivaroaans gelink. David Payne haet 'n reconstructie gegaeve veur Proto-Shuar aevenes Proto-Shuar-Candoshi, meh recèntelik höbbe spraokkóndige verzóch óm anger spraoke mit 't Candoshi-Shapra te verbinje.

## Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte indeiling van 't Jivaroaans:
* **Jivaroaans**
** Aguaruna
** Jívaro
*** Achuar-Shiwiar
*** Huambisa
*** Shuar

Meugelikerwies waas ouch 't oetgestórve Palta 'n Jivaroaanse spraok.

## Brónvermeljing
Hogeboesj

**Hogeboesj** of **Hoonboesj** (Duutsj: *Hohenbusch*) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 40 inwoeaners. 't Ligk tösse de Nieërboesj, de NAVO-basis (richting Nieërsjtraot), Neuteveren (richting Tevere), Sjilvendj, Grotenrath en Broenssem in.

Hogeboesj behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Keverberg, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Kaart

File:Hohenbusch Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't gehuch.


## Trivia
* Me sprèk van *oppen Hogeboesj*, neet *in Hogeboesj*.
Achumawi (spraok)

't **Achumawi** of **Achomawi** is 'n Palaihnihaanse spraok die gekaldj wuuertj in 't naordwèste van Californië inne Vereinigdje Staote. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 10 luuj (2007) oet 'n etnische bevolking van 1.000. De spraok haet de ISO 639-3 code *acv*.

'nen Alternatieve naam is *Pit(t) River*. Oearsprunkelik goof 't neuge dialekte. Alle spraekers die nag euver zeen kalle de spraok meh deils of höbben allein passieve kènnis. Dees spraekers zeen allemaol ajer vólwassene.

Zowaal Achumawi es Atsugewi zeen irfgoodspraoke vanne Pit-Riverstam.

De spraokstatus veur dees spraok is bao oetgestórve (8b); det beteikentj det de spraok allein nag gekaldj wuuertj door luuj vanne groeateljergeneratie of ajer die weinig meugelikheje höbbe veur de spraok te gebroeke.

## Classificatie
* Palaihnihaans

## Brón
* Ethnologue.
Atsugewi

't **Atsugewi** is 'n oetgestórve Palaihnihaanse spraok die gekaldj wuuertj in 't naordoeaste van Californië inne Vereinigdje Staote. De spraok haet de ISO 639-3 code *atw*.

Dao zeen gein spraekers bekèndj die 't Atsugewi nag es moderspraok höbbe saer 1998. De etnische bevolking is 200 luuj (1977), 't gans Achuwamivouk haet 1.350 leje (2000).

De ethnische bevolkingsgroep haet op 't memènt gein revitalisatieperjèkte opgezatj (2007).

't Atsugewi is de irfgoodspraok van twieë vanne èlf stamme vanne Pit-Riverstam.

De spraokstatus veur dees spraok is slaopendj (9); det beteikentj det de spraok deens duit es 'n herinjering aan irfgood en deil is vanne identiteit van 'n etnische gemeinsjap, mer 't guuef nemes mieë dae mieër es symbolische vaerdighejen inne spraok haet.

## Classificatie
* Palaihnihaans

## Brón
* Ethnologue.
Palaihnihaanse spraoke

De **Palaihnihaanse spraoke** vörmen 'n femielje mit twieë leje die gespraoke waeren in 't naordoeaste vanne Amerikaanse staot Californië, wovan eint oetgestórven is en 't angert zieër bedreig is.

De Palaihnihaanse spraoke zeen 'n óngerdeil vanne ómstri-jje Hokanhypothees.

## Indeiling
Hie-ónger volg de indeiling van 't Palaihnihaans:
* **Palaihnihaans**
** Achumawi
** Atsugewi

## Brónvermeljing
Xtc

**Xtc**, soms nog voloet **ecstasy** gesjreve is de verzaomelnaom veur synthetische drugs in de vörm vaan pille mèt es wèrkzaome stof **3,4-methyleendioxymethamfetamine** (**MDMA**, C11H15NO2). MDMA zelf weurt soms ouch *xtc* geneump. MDMA, gepatenteerd in 1912 door Merck KGaA in 1912 en in 1967 heroontdèk door Alexander Shulgin, maak de neurotransmitters serotonine en dopamine los, wat 'n euforisch effek teweegbringk en ouch zörg veur 'n verhuugde activiteit. Oongewunsde bijwèrkinge zien oonder mie bubbele, 'nen druge moond en hartkloppinge. Levensgevierleke situaties zien zeldzaom; 'xtc-doeje' valle miestal bij valse of vervojlde pille (zien dus 't gevolg vaan aander stoffe es MDMA). 't Euforisch effek treujt bij kort achterein herhaolde doseringe neet mie op, umtot 't lief zien serotonine daan heet verbruuk, meh d'n impuls tot activiteit doort wel aon.

Xtc-pèlle zien al sinds de jaore 1980 hendeg populair bij de fans vaan versjèllende vörm vaan dancemeziek (house, techno en genres die dao-oet zien voortgekoume). In bepaolde len heet zelfs de mierderheid vaan alle joongere de drug wel gebruuk. 't Gebruuk devaan weurt in Nederland de facto gedoog. Toch is 't es *[[harddrug]]* algemein verboje. Tege de productie en verkoup vaan xtc weurt wel hel opgetrooje. In de productie en handel vaan xtc mote mieljoene umgoon.
Nieërboesj

**Nieër(e)boesj** (Duutsj: *Niederbusch*) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 550 inwoeaners. 't Ligk tösse Sjta, Hogeboesj, Gillrath, Nieërsjtraot, Op d'n Hiering en de NAVO-basis (richting Neuteveren) in.

Nieërboesj behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Mindergangelt, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Straotname
De volgendje straote ligken oppe Nieërboesj:
* Am Krümmelbach
* Dorfstraße
* Kirchweg
* Kleiner Weg
* Neutrale Straße
* Staher Weg
* Zum Wasserwerk

## Kaart

File:Niederbusch Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.


## Trivia
* Me sprèk van *oppe Nieërboesj*, neet *in Nieërboesj*.
Femielje (biologie)

Inne biologie is 'n **femielje** (Letien: *familia*) ein vanne wichtigste rang, nao de saort en 't geslach. 'n Femielje ómvatj eint of mieëder geslachte die edert ein of mieëder saorte bevatte. 'n Femielje kan dus ein saort bevatte (wie *[[Ginkgoaceae]]* die allein de (nag bestäöndje) saort *[[Ginkgo biloba]]* kèntj), meh kan ouch 'n enorm aantaal aan saorten ómvatte.
Palta

't **Palta** is 'n oetgestórve spraok die gekaldj woort inne Ecuadoriaanse Amazone. Slechs e paar wäörd zeen bekèndj: *yumé*  "water", *xeme* "meis", *capal* "vuur", *let* "hout" (Jiménez de la Espada, 1586) en inkel toponieme. Hie-op gegróndj haet Jacinto Jijón y Caamaño (1936) de spraok geclassificeerdj es 'n Jivaroaanse spraok. Terrence Kaufmann haet in 1994 gezag det de euvereinkómste te klein zeen, mer Adelaar (2004) vindj de connectie veur raeje vatbaar. Es toeveuging op de veer ieëre-geneumdje wäörd guuef 't nag toponieme, die dök ènjigen op *-anga*, *-numa* of *-namá*. De twieë litste lieken oppe Jivaroaanse locatiefoetgank *-num* ~ *-nam*. Torero (1993) haet gezag det de litste ouch op 't Aguaruna (Jivaroaans) waord *namák(a)* "reveer" liek.

't Palta haet gein ISO 639 code.
Tillefoean

*Dit artikel geitj euver 't apparaat zelf, veur 't abstrak begrip, zuuch: [[tillefonie]].*
----

d'n **Tillefoean** is e toestèl womit gesprekke meugelik zeen tösse persoeane die zich boete gehuuerbereik van einanger bevinje. Veur e dergelik gesprek zeen minstes twieë tillefoeans nuuedig en e netwirk worop dees tillefoeans bei zeen aangeslaote.

## Opboew

E tillefoeantoestèl kan de volgendje óngerdeile bevatte:
* 'ne Microfoon, deze zètj spraok óm in lektriktrillinge.
* 'nen Tillefoean, det is 't óngerdeil det lektriktrillingen ómzètj in geluid en det taengen 't oear wuuertj gehaje.

Bie e modern toestèl bevinje de microfoon en tillefoean zich inne häöre, ouch waal microtillefoean geneump. Wiejer guuef 't eindeilige toestelle wobie 't gans toestèl 'ne häöre is, wie ederen hendie.
* 'n Haokkóntak worop de häöre wuuertj gelag. Hiedoor wuuertj 't toestèl oetgezatj en ane tillefoeancentraal gesignaleerdj det 't toestèl vrie is. De bel wuuertj netuurlik neet oetgezatte.
* 'n Bel veur inkómmendje gesprekken aan te kóndige. Vreuger waas det ouch 'n echte bel die besting oet twieë klukskes wotaengen 'ne klepel sloog. Nodern tillefoeans höbben 'ne luudspraeker en döks deentj 't loesterdeil inne häöre ouch es bel. De spanning womit de bel wuuertj aangestuurdj hètj wèkspanning.
* 'nen Triller. Deze truf me aan inne meiste hendies. Dae kan waere gebroek inplaats 'n bel. Wen de gebroeker d'n tillefoean op 't lief druueg, den veultj t'r det wuuertj gebeldj sónger det de ómgaeving wuuertj gestuuerdj.
* 'n Antilokaalsjakeling. Dees zurg d'rveur det 't eige stumgeluid neet goed huuerbaart is (det wuuertj namelik es hinjerlik ervare). De stum vanne gesprekspartner mót netuurlik waal huuerbaar zeen.

* 'n Keesinrichting veur bie 'n oetgäöndj gesprek 't nómmer te keze. Vreuger waas dit 'n keessjief, allewiel meistes drökknuup. Allewiel is bao ederen tillefoean aangeslaoten op 'n autematis netwirk, zoeadet de keesinrichting neet kan óntbraeke.
* 'nen Handjdynamo mit 'ne slinger veur belstroum op te wèkke, zodet bieje taengepartie (döks de tillefoeancentraal) de bel geitj rinkele. Saer 't begin vannen twintjigsten ieëf wuuertj de belstroum inne centraal opgewèk en is de slinger neet mieë nuuedig.
Essonne

't Departement **Essonne** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 91. 't Is gelaengen in 't centraal-naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Yvelines, Hauts-de-Seine, Val-de-Marne, Seine-et-Marne, Loiret en Eure-et-Loir. De houfstad is Évry.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Corbeil-Essonnes 
* Arrondissement van Étampes 
* Arrondissement van Évry 
* Arrondissement van Palaiseau
Chaos

**Chaos** (vaan 't Grieks: Χάος, wat me op dezelfde meneer oetsprik) is 'n ordeloeze massa of warboel. De benaoming heet häör etymologie te daanke aon de Aajdgriekse mythologie, boe-in chaos d'n tied is boe-oet de Gode zien gebore. Get kin 'ne chaos zien in versjillende maote. Zoe kin get rommeleg zien meh päöre chaos weurt dèks gegeve aon situaties boe-in niemes mekaar begrijp.

## Filosofie
In de filosofie weurt chaos veur get algemeiners gebruuk en is 't ein vaan de hoofthema's vaan in ierste instansie de Griekse filosofie mer later ouch de Europese filosofie en ethiek. In dees zin weurt chaos gezeen es 't arbritaire en neet-begriepeleke. Sokrates heelt ziech väöl bezeg mèt ethiek en daomèt mèt dit oonderwerp. Zoe gelaof Sokrates tot 't moraol geine relizjieuze groond had, evels wel 'n gefiks ethisch staandert. Aanders, zoe zach heer, zawwe v'r leve in "chaos". Dees chaos waor get boe de Atheners ziech dèks mèt bezeg heelde en meine volges hun tot 't riem noch reij goof in de chaos. De sofist gelofte tot 't moraol aof te leije waor vaan de thesis die de homo mensura heit: De mins is de maotstaaf veur dinger. Socrates waor 't hei neet mèt eins. De essensie (Aajd- en Nuigrieks: eidos) kin volgens Sokrates oontdèk weure door humaon aksies en 't diffeniere daovaan. Dit is get boe Sokrates nao touw leefde, dat bis groete irritatie zörgde bij mèt naome de intellectueel hoeger klas umtot heer dees zelfbenömde experts bis conclusies leet komme die ze vaanteveure neet inzoge. Dees eidos is daorum volgens Sokrates oonaofhenkelek vaan 't humaon dinke. In Plato's Euthyphro weurt dees socratisch meneer vaan 't oontdèkke vaan ethisch standpunte mesjiens wel 't bes oetgelach.
Vogeze

De **Vogeze** (Frans: *Vosges*, Alemannisch: *Vogesen*) zeen 'n rie aan middelhoeag berg in 't oeaste van Frankriek. Dees berg beginnen ane grens mit Zwitserlandj en strèkke zich nao 't naorde oet euvere wèstelike kantj van 't Riendaal innen Elzas. De rónj tuup vanne Groeate Vogeze waere *ballons* (bolvörmige berg) geneump.

Van 1871 toet 1918 leep door 't zudelik deil de grens tösse Frankriek en Duutsjlandj. Dao zeen versjillige geologische euvereinkómste tösse de Vogeze en 't Zwart Waad. De Vogeze bestaon veurnamelik oet graniet en roeaje zandjstein.

## Zuuch ouch
* Vosges
Vosges

't Departement **Vosges** (vreuger in Limbörg ouch döks **Vogeze** geneump) is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 88. 't Is gelaengen in 't centraal-naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Meuse, Meurthe-et-Moselle, Bas-Rhin, Haut-Rhin, Haute-Marne, Territoire de Belfort en Haute-Saône. De houfstad is Épinal.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Épinal 
* Arrondissement van Neufchâteau 
* Arrondissement van Saint-Dié-des-Vosges 

## Zuuch ouch
* Vogeze
't Maolbrook

't **Maolbrook** (Nederlandjs: *Maalbroek*) is e gehuch bie de grenseuvergank tösse Nederlandj en Pruses. Hie löp de Nederlandjse N280 euver in de Pruse Bundesautobahn 52. De Pruse kantj van de grenseuvergank hèt Elmp. De beboewdje kom van Elmp ligk echter zès kilomaeter wiejer nao 't oeaste. Maalbrook ligk kórtbie Azeraoj; anger plaatse in de buurt zeen Sjtraot, Thuserhaof, De Sjpik en De Boekoêl.

Maalbrook huuerdje tót 1959 bie de gemeinte Neel die in det jaor door de gemeinde Remunj waerde geannexeerd.
Thuserhaof

**Thuserhaof** (Nederlandjs: *Thuserhof*) is e klein gehuch det bie de gemeinte Remunj heurt. 't Ligk aan de Neelderbaek tösse 'nen oetlouper van de Mienwaeg en de plaatse Sjtraot en Azeraoj (allebei aan d'n euverkantj van de baek).

Sjtraotname die hie veurkómme zeen: Melikerbóswaeg, Thuserhaof en Heisterhaofwaeg.
Tillefonie

**Tillefonie** (Grieks: *τήλε* (tèle), "wied", en *φωνή* (phónè), "geluid") is e telecommunicatiesysteem veur gesprekke tösse persoeane die zich boete gehuuerbereik van einanger bevinje. Hieveur höbben alle gesprekspartners 'nen tillefoean nuuedig en mót tösse die toestèllen 'n verbinjing zeen. Die verbinjing kan 'n direkte draodverbinjing zeen, beveurbeildj veur 'nen einveljigen hoestillefoean, mer allewiel zeen de meiste tillefoeans aangeslaoten op 't weltwied netwirk van tillefoeancentrales en zeen väöl verbinjing draodloos, wie bie d'n hendie.
Essonne (verdudeliking)

**Essonne ** kan verwieze nao:
*Essonne, e departement in Frankriek;
*Essonne (reveer), 'n reveer in Frankriek.
Blindjheid

**Blindjheid** is volges de WHO-diffenisie 'n visueel handicap, wobie emes minder zuut es 1/20; of minder es 1/10 en e sterk bepirk gezichsveldj haet. 'n Visueel handicap, wobie emes minder zuut es 1/3, meh neet aan dees criteria vólduitj hètj slechzeendjheid. De oearzaak van blindjheid kan ligken inne ouge, de ougzieën of 't herre. Zowaal blinj es slechzeendje kónne gebroek make van hölpmiddele wie 'ne blinjestek, braille, 'ne geleienhóndj, veurzeningen in 'ne computer dae teks kan veurlaezen en zo wiejer.

Blindjheid kan aangebaore zeen of inne loup van 't laeve zeen verwórve door 'n gekrenkdje of óngelök.
Lezanja

**Lezanja** is 'n Italiaanse aovesjóttel die wuuertj klaorgemaak mit dön pastablajer van zoeaget tieën à vieftieën centimaeter.

Op 't plat en Nederlandjs heite dees blajer *lezanjablajer*, in 't Italiaans heite die *lasagne* (mieëvaad). Ouch de ganse sjóttel wuuertj in die litste spraok mit dees term aangeduudj of vóloet *lasagne al forno* ("blajer oeten aove"). Trótsdet lezanja e tupisch Italiaans gerech is, kump de naam oet Griekelandj, wo "lasanon" veur 'ne platten deigkook steitj.

## Bereijing
De aovesjóttel wuuertj gemaak mit veurgekaokdje, halfgaar sjieven aan pasta, gehak, Parmezaanse kieës en bechamelsaus. 't Guuef versjillige versie, ónger anger mit spinaasj.

Ouch boeten Italië wuuertj lezanja väölvöljig ane lokale smaak aangepas. Zoea wuuertj lezanja innen Ierse keuke bereidj mit tomate, cheddarkieës en 'n groeat wieväölheid gehak, daobie geserveerdj mit friet.

In kantj-en-klaore lezanja is e deil vanne kieës döks vervange dore baeterkoupen analoogkieës.
Yonne

't Departement **Yonne** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 89. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Aube, Côte-d'Or, Nièvre, Loiret en Seine-et-Marne. De houfstad is Auxerre.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Avallon 
* Arrondissement van Auxerre 
* Arrondissement van Sens
Zieëstraot

'n **Zieëstraot** of **zieëingdje** is 'ne smalen doorgank tösse twieë zieëjen en daomit ouch de sjeijing tösse twieë landjmassa's. Zieëstraote zeen essentieel veure sjeepvaart en daomit van groeat economisch en militair belang. De bekèndjste zieëstraoten in Europa zeen de Straot van Gibraltar, de Bosporus enne Sont, die alle drie de ènsigste waterverbinjinge vörme mit 'n groeate binnezieë.

't Taengeneuvergestèldje van 'n zieëstraot is 'n landjingdje.

De zieëstraot is ouch 'ne väölgebroekdje straotnaam in gemèndje die kórtbie de Naordzieë enne veurmaolige Zuderzieë ligke. Zoea höbbe beveurbeildj Beverwiek, D'n Haag, Noordwijkerhout en Zandjvoort 'n "Zieëstraot", mer ouch Blankenham, Muiden en Volendam.
Pepier

**Pepier**, **pepeer** of **pómpeer** is e matterjaal det wuuertj gemaak door vochtige vezele same te drökke, normaal pulp van celluloos gemaak van hout, fóddelen of graas. Dit samegedrökdje wuuertj den gedruueg toet flexibel blajer. 

Pepier is e väölziejig matterjaal mit väöl functies. Meistes wuuertj 't gebroek veur op te sjrieven of aaf te drökke, mer 't wuuertj ouch väöl es verpakkingsmatterjaal gebroek, aevenes in väöl zuvermaakperdukte, industrieel procèssen en inne boew, en zelfs es aeteswaar (veurnamelik in Azië).

Pepier en 't procès van pepier maken oet pulp kump wersjienlik oet Sjina, wo 't inne vreuge twieëdjen ieëf nao Christus woort óntwikkeldj, mesjiens zelfs al in 105 n.Chr. doren eunuch Cai Lun aan 't hof vanne Han-dynastie, meh de aadste archeologische fragmente pepier stammen oete twieëdje ieëf v.Chr. in Sjina.

De modern pulp- en pepierindustrie is weltwied. Sjina lèdj inne perductie, nej gevolg dore Vereinigdje Staote.
Straot

'n **Straot** (oet 't Letien: *(via) strata*) is 'ne verheldje waeg. Op 't Belsj wuuertj 'n straot döks *steinwaeg* geneump.

Ómdet verheldje waeg väöl in stej veurkwame, haet de benaming "straot" 'ne steielike bieklank. Väöl adressen ènjige dao den ouch mit *-straot*.

De waeg (de verbinjinge tösse de plaatse) wore döks ónverheldj. Woorte dees waal verheldj, den sprook me van 'ne *straotwaeg*. 

## Zuuch ouch
* Sjtraot (Remunj)
* Zieëstraot
Sjtraot (Remunj)

**Sjtraot** (Nederlandjs: *Straat*) is e klein gehuch det bie de gemeinte Remunj heurt. 't Ligk aan de Neelderbaek (aan d'en euverkantj van dees baek ligk Thuserhaof). Anger plaatse die in de buurt ligke zeen Azeraoj, Neel (richting Remunj) en De Sjpik. Taengeweurdig weurt 't gehuch in tweeje gesplits door de A73.

Sjtraotname die hie veurkómme zeen: Sjtraot, Bäöveste Sjraagwaeg en Ungelste Sjraagwaeg.

## Zeen ouch
* Straot (veur de algemein benaming veur 'ne verhelde waeg)
De Sjpik

**De Sjpik** (Nederlandjs: *Spik*) is e klein gehuch det bie de gemeinte Remunj heurt. 't Ligk tösse Maalbrook, Azeraoj en Neel (richting Remunj in). Vreuger waas 't 't verlingde van de Oranjelaan, mer det is sins de kóms van de A73 verlejen tied. Bie de Sjpik ligk noe d'n oprit nao de A73 in Remunj-Oos.

Sjtraotname die hie veurkómme zeen: De Sjpik, Bäöveste Sjraagwaeg en Sjpikkerwaeg.
Griekstaolege meziek

**Griekstaolege meziek** is alle meziek die op 't Nuigrieks, Aajdgrieks of aander Helleense dialekte gezonge is. Heimèt geit 't allewijl bekans altied um:
* Meziek vaan Griekeland
* Meziek vaan Cyprus

Door hun Helleense historie, gief 't ouch väöl Griekstaolege meziek in:
* Meziek vaan Törkije
* Meziek vaan Rusland
* Meziek vaan Italië

Allewijl gief 't, door de emigratie ouch väöl Griekstaolege meziek in:
* Meziek vaan Duutsland
De Broekhin

**Broekhin** of **Brookhin** is e gehuch in 't naorde van Remunj. 't Ligk tösse Neel, Assel, Leeve, De Raaj en Zjwame in.

In dit gehuch ligk ouch BC Broekhin.
IJzer (reveer)

d'n **IJzer** (Frans: *Yser*) is 'n reveer in Wès-Vlaondere (Belsj) en Frans-Vlaondere (Frankriek). Hae is de kórtste vanne drie Belzje revere die inne zieë oetmunje (de anger twieë zeen de Maas enne Sjelde) en de ènsigste reveer die in Belsj zelf oetmundj; de Sjelde enne Maas mónjen oet inne zieë in Nederlandj. De totaal lingdje bedruueg achensevetig kilomaeter, wovan viefenveertig in Belsj. d'n IJzer ligk inne Wèshook. 't Gebied tösse d'n IJzer enne kus, t'n wèste vanne reveer, wuuertj *Bachten de Kupe* geneump.

## Dörper en gemèndje langs d'n IJzer
De volgendje lies guuef de gehuchte, dörper en gemèndje die zich langs of kórtbie d'n IJzer bevinje.

**in Frankriek:** Lederzele, Buisscheure, Broksele, Volkerinkhove, Rubroek, Les Cinq Rues, Bollezele, Erkelsbrugge, Zegerskappel, La Cloche, Ekelsbeke, Wormhout, Herzele, Wilder, Bambeke, Houtkerke, Kruystraete

**op 't Belsj:** Haringe, Roesbrugge, Beveren-aan-de-IJzer, Stavele, Oostvleteren, Eversam, Elzendamme, Pollinkhove, Fintele, Reninge, Noordschote, Knokkebrug, Nieuwkapelle, Oudekapelle, Sint-Jacobskapelle, Woumen, Diksmuide, Kaaskerke, Beerst, Keiem, Stuivekenskerke, Tervate, Schoorbakke, Pervijze, Schore, Mannekensvere, Ramskapelle, Sint-Joris, Lombardsijde, Nieuwpoort
Marina-Oolderhuuske

**Marina-Oolderhuuske** is e verkansiepark en gehuch in de gemeinte Remunj. 't Park haet twee type weuninge: villa's en marina's (drievendje verkansieweuninge). 't Park ligk aan d'n euverkantj van de Maas bie Ool aan twee waterplasse: de Zuudplas en 't Sjmaalbrook. 

De volgende twieë sjtraote ligken in Marina-Oolderhuuske: Oolderhuuske en Kanaalwaeg-Oos.

## Extern links
* Website van 't verkansiepark
Meneerkes

**Meneerkes** (Nederlandjs: *Mijnheerkens*) is e gehuch aan de Aje Roer bie Leeve, in de gemeinte Remunj in Nederlandjs Limburg. 't Ligk tösse de Meneerkeshave (in 't verlingde van de Sjippershave) en 't dörp Leeve zelf in. Veur 't grótste deil is Meneerkes taengeweurdig 'n industriegebied, mer dao is nag ein deil det rilletief lanjelik is.

Sjtraotnamen in Meneerkes zeen Rorowaeg, Meulegreendwaeg, Meneerkeswaeg, Greunewaeg en Op 't Sjoor.
Vieë

Ónger **vieë** versteitj me meistes de dore miens gedomesticeerdje bieëster die inne landjboew veur ikkenomische raejene waere gehaje, meistes es brón van aete.

De wichtigste deersaorte die toet 't vieë waere geraekendj zeen rindj, koesj, sjaop en geit.

Daonaeve guuef 't versjillige saorte pluimvieë wie hin, kalkoen, parelhoon, gaws en aenj.

Sómtieds raekentj me d'n aezel toet 't vieë, esouch 't paerd en versjillige pelsdere.

Boeten Europa kómme dao nag anger saorte bie, wie de kemieël, dromedaris enne lama.

In toenummendje maot hèltj me in Wès-Europa anger, sómtieds exotischere deren es vieë, wie de struusvogel, emoe, 't hèrt enne kangeroe. Ouch 't hajen en kwieëke van vis raekentj me toete vieëteelt.
Landj

**Landj** kan verwieze nao:
#Landj (geografie), 'n regio of natie mit 'n eige cultuur en terdiesjes, wie Ingelandj, Sjotlandj of de Lieëg Lenj;
#'t Territorium van 'ne staot;
#Landj (economie), 'n ikkenomische term;
#'nen Duutsjen of Oeasterieksen deilstaot (Bundesland);
#Landjboewgróndj, gebied bestump veur agrarisch gebroek;
#Plattelandj, landj boeten 't versteielik gebied;
#Vastelandj, gebied van 't aerdoppervlak det gei deil oetmaak van e maer, 'n zieë of 'nen oceaan.
Hateboer

**Hateboer** (Nederlandjs: *Hatenboer*) is e gehuch en recreatiegebied inne Nederlandjse gemeinte Remunj. 't Ligk ane Hateboerseplas enne Nuje Nack. Anen äöverkantj vanne N280 ligk 't gehuch De Weerd.

Hateboer is väöral bekèndj vanwaege de camping enne jachhaves.
Kritsraoj

**Kritsraoj** (Duutsj: *Kreuzrath*) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 540 inwoeaners. 't Ligk tösse Sjta, Vintele, Gangelt, Berde, Sjeerwallere en Langbrook in. Kritsraoj is 'n eindeilig, aan beidskantje vanne straot beboedj straotedörp.

Kritsraoj behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Keverberg, Mindergangelt, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.

## Straote
De volgendje straote ligken in Kritsraoj:
* Ganterheide
* Hauptstraße
* Im Feldblick
* Im Kranzfeld
* Kreuzstraße
* Langhecker Weg
* Pilsstraße
* Schierwaldenrather Weg
* Ziegeleistraße

## Kaart

File:Kreuzrath Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Hertsel

**Hertsel** (Duutsj: *Harzelt*) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 180 inwoeaners. 't Ligk tösse Breibere, Zaelsten en Langbrook in. Hertsel vörmp eigentlik 't deil van Langbrook t'n naorde vanne Zaofelerbaek mit oetzunjering vanne Quellstraße.

Hertsel behuuerdje same mit Langbrook en Sjeerwallere toete gemèndje Sjeerwallere. Dees gemèndje woort op 1 juli 1969 bieje gemèndje Gangelt geveug.

## Straote
De volgendje straote ligken in Hertsel:
* Am Feldkreuz
* Bergstraße
* Selfkantstraße

## Kaart

File:Harzelt Freemaps.jpg|'n Euverzichskaart van 't dörp.
Kitskesberg

**Kitskesberg** (Nederlandjs: *Kitskensberg*) is 'n veurmalig gehuch en noe ein van de wieke in Remunj. Kitskesberg ligk in Zuid-Remunj en weurt dök geraekend toet De Kemp. Op Kitskesdal ligke versjillende sjole, 'n begraafplaats en 'n crematorium. Ouch de verzorgingsinstèlling Camillus ligk hie, aevenes 't Landjgood Sjeundele.

## Trivia
* *Kitskesberg* is ouch 'ne sjtraotnaam in Mofert. Hie is de Nederlandjse naam aevel zónger de "n".
Roer (wiek)

**Roer** (Nederlandjs: *Roer-Zuid*) is 'n veurmalig gehuch en noe ein van de wieke in Remunj. Roer ligk in Zuid-Remunj aan de zuidkantj van de Roer, richting Herte-Maerem. 't Oorsprunkelik gehuch is gans aafgebraoke en vervange door 'n nuujboewwiek. Op de plaats van de aaj meule steit taengeweurdig d'n tillevisietaore. Sjtraotname die nog herinnere aan de aaj plaats zeen de Roerderwaeg en Op de Meuleberg.
Madeira

De **Autonoom Regio van Madeira** is ei vanne autonoom gebiede van Portugal. De regio steitj geliek ane archipel van Madeira. De autonoom regio van Madeira is opgenómmen inne Portugese gróndjwèt en maak deil oet vanne Europese Unie.

De eilenj Madeira en Porto Santo, die deil oetmake vanne archipel van Madeira, woorte volges sómmige historici al óntdèk dore Romeine, mer hieveur is gei kónkrieët bewies gevónje. In 1418 woort Porto Santo (her)óntdèk dore Portugezen en Madeira volgdje in 1419. De regio is de op ein nao riekste regio van Portugal. 't Is 'n hieël populair bestumming ónger toeriste vanwaengen 't gemaotig klimaat, zowaal inne zómmer es inne wintjer. Daonaeven is 't bekèndj veure madeirawien, dae oppe archipel wuuertj verboedj.
Columbus

**Columbus** kan verwieze nao:

; Luuj mitten achternaam Columbus:
*Christoffel Columbus, 'nen Italiaansen óntdèkkingsreiziger;
*Chris Columbus, 'nen Amerikaanse filmregissäör;
*Diego Columbus, 'ne Spaansen óntdèkkingsreiziger en conquistador, zoon van Christoffel;
*Bartholomeus Columbus, broor van Christoffel;
*Ferdinand Columbus, zoon en biograaf van Christoffel.

; Plaatsen inne Vereinigdje Staote
*Columbus (Arkansas);
*Columbus (Georgia);
*Columbus (Illinois);
*Columbus (Indiana);
*Columbus (Kansas);
*Columbus (Kentucky);
*Columbus (Mississippi);
*Columbus (Montana);
*Columbus (Nebraska);
*Columbus (New Jersey);
*Columbus (New Mexico);
*Columbus (New York);
*Columbus (North Carolina);
*Columbus (North Dakota);
*Columbus (Ohio);
*Columbus (Texas);
*Columbus (Wisconsin);
*Columbus City, Iowa;
*Columbus Grove, Ohio;
*Columbus Junction, Iowa;
*New Columbus, Pennsylvania.

; Anger meininge:
*Columbus (beer), e Nederlandjs beer, gebroewe door Broewerie 't IJ, Amsterdam;
*Columbus (ISS-module), e weitesjappelik laboratorium veur 't Internationaal ruumdjestation ISS;
*Columbus (Oberursel), e Duutsj historisch motorfietsjmirk;
*Columbus (Settala), 'nen Italiaanse fabrikant van fietsjdeiler wie fraembuze;
*Columbus (Vereinigdje Staote), 'n Amerikaans historisch motorfietsjmirk;
Christoffel Columbus

**Christoffel Columbus** (Italiaans: *Cristoforo Colombo*, Spaans: *Cristóbal Colón*, Portugees: *Cristóvão Colombo*, Letien: *Christophorus Columbus*; Genua, 1451 - Valladolid, 20 mei 1506) is de bekèndjsten óntdèkkingsreiziger oet 't tiedpirk vanne groeate óntdèkkinge. Hae maakdje naam door zien "óntdèkking" van Amerika óngere Spaanse vlag in 1492. Columbus dach nao 't euverstaeke vannen Antlantischen Oceaan Indië te höbbe bereike, meh was feitelik aanbelandj oppe Nuje Werreld. Zien óntdèkking vörmp e kieërpuntj inne werreldgesjiechte, wovan de beteikenis koem euversjatj kan waere. Europese machte koloniseerdje de bei Amerikaanse kóntinente. De ruum wieväölhejen aan landj en gróndjstoffe speeldje 'n rol bieje opkóms van Europa es 't euverhieërsjendje kóntinent inne werreld. De zoeageneumdje Columbiaanse oetwusseling zörgdje veur 'n weltwiej oetwusseling van gewasse, bieëster en gekrenkdjes. De besmettelike gekrendkjes vanne Aje Werreld hawwen 'n verinnewerendje oetwirking oppe inheimse bevölking.

Aeven opmirkelik es de óntdèkkinge van Columbus is zienen eige laevesloup. Tróds zien einveljige aafkóms wós t'r zich toegank te versjaffe toete keuninklike häöf van Portugal en Spanje óm dao zien planne veur 'n wèswerse roet nao Azië te bepleite. Op gróndj van zien praktische ervaringen oppe zieë en - foutieve - geografische veróngerstèllinge argumenteerdje d'r det dit 'ne kórten euverstaek zów zeen. Nao jaore te lobbye kreeg t'r gruuen leech van keuningin Isabella van Castilië. In veer óntdèkkingsreize brach t'r e groeat deil van 't Caraïbisch gebied in kaart. Columbus woort ouch de goevernäör vanne Spaanse kolonie op Hispaniola, meh waas es bestuurder neet succesvól. Hae bleek neet in staot 'n effectief gezag op te boewen en woort in 1500 óntheven oet zien functie. Op Hispaniola zat Columbus waal d'n toean veure Spaanse euverhieërsjing vanne inheimse völker vanne Nuje Werreld dore plaatselike Taíno geweldjdadig te óngerwirpe. Nao 'n litste toch nao Midden-Amerika stórf t'r in 1506, nag ummer euvertuug det t'r Azië hej bereik.
Natrium

**Natrium** is e sjemisch element mit 't symbool **Na** en 't atoeamnómmer 11. 't Is e zilverkluuerig alkalimetaal. Op 't Ingels en in Romaanse spraoke hètj 't *sodium* of get saortgelieks. Dees benaming kump me ouch in 't Nederlandjs waal 'ns taenge. Natrium is bie kamertemperatuur e vas metaal det hieël snel mitte zoerstof oete lóch reageertj en natriumoxied wuuertj; mit water óntsteitj natriumhydroxied en waterstof. 

## Toepassinge
Inne metallische vorm is natrium van essentieel belang veur 't producere van esters en organische componente. Es eine vanne twieë componente van natriumchloried (keukezaat) is natrium van vitaal belang veur väöl laevendje waezes. Anger toepassinge van natrium zeen:
* In legeringe veure versteviging vanne structure;
* Gekoppeldj aan vètzoere vörmp 't good in water oplosbaar zate (zeip);
* Zuvere van gesmóltje metale;
* Natriumlampe (gaeven 'n oranje-gael leech);
* Keulmiddel in 'ne kernreactor (kwieëkreactor);
* In legeringe mit kalium vörmp natrium *NaK*, det gebroek wuuertj veur wurmdje te transporteren in beveurbeildj kerncentrales;
* Es keulmiddel in kleppe van verbranjingsmotore.
Beryl

**Beryllium** of **beryl** is e sjemisch element mit 't symbool **Be** en atoeamnómmer 4. 't Is e dónkergries aerdalkalimetaal.

## Toepassinge
't Is e good matterjaal veur röntgenvinsters van te maken ómdet dees straoling gezeen de lieëg massadichheid van beryl neet sterk wuuertj geabsorbeerdj en 't metaal anen angere kantj sterk genóg is veur e vacuümsysteem te kónnen aafsloete.

Wen 't wuuertj bloeatgestèldj aan α-straoling, haet 't de eigesjap neutrone vrie te gaeve. 't Wuuertj dus waal es 'n zwake neutronebrón gebroek. 

Veural in legeringe mit kaoper wuuertj 't element väöl toegepas ómdet dees matterjale gooj eigesjappe vertuuene. Ze zeen gooj geleiers van zowaal lektriciteit es wurmdje, ze zeen lich, sterk, stief en hel en waerstaon corrosie en vermeuging. Ze waere toegepas in puntjlasjelektrode, vaeren en lektrikkóntakte. Ze waere väöl inne lóchvaart-, ruumdje- en defensie-industrie toegepas.

Ouch inne nucleair industrie vindj 't element toepassing; 't haet 'n lieëg doorsni-j veur 't invange van thermische neutrone.

Beryloxied (BeO) wuuertj toegepas vanwaege zien gooj wurmdjegeleijing, sterkdje, helheid en zie biezunjer hoeag smultjpuntj. 't Is in taengestèlling toet 't zuver metaal 'nen isolator.

Beryloxied wuuertj ummertoe dökker es matterjaal veur luidspraekerconusse toegepas.
Boor

**Boor**, **borium** of **boron** (neet te verwarre mit bohrium) is e sjemisch element mit 't symbool **B** en 't atoeamnómmer 5. 't Is e zwart metalloied.

## Toepassinge
Boorzoer wuuertj väöl gebroek inne tèkstielindustrie. Boorsilicaatglazer zeen technisch hieël wichtig. In vuurwirk guuef toeveuging van 't element in amorfe vorm 'n gruuen kluuer. Boorverbinjinge waeren óngerzóch en toegepas in e breid spectrum van biosjemische toepassinge wie sókkerdoorlaotendje membrane, sensore veur koolhydrate, bestriejing van artritis en in neutronetherapie. d'n Isotoop boor-10 (10B) haet 'n groeate wirkzaam doorsni-j veur neutronevangs en wuuertj daoveur ouch inne nucleair industrie toegepas, beveurbeildj in regelstaven in kernreactore. Borane zeen waal veurgestèldj es rakètbrandjstof, ómdet bieje verbranjing 'n groeate wieväölheid enerzjie vriekump.

## Zuuch ouch
* Baor
* Boriumgebrek
Propaganda

**Propaganda** is 'n bepaoldje vorm van kómmunikaasje wobie de publieke opinie wuuertj beïnvloodj veur aanhengers te winne veur bepaoldje opvattingen of standjpuntje. Propaganda kènmirk zich döks door 't systematisch gaeve van einziejige informatie die al dan neet (deils) ónwaor is, wobie selectief bepaoldje feite waere benaodrök en anger bewós achterwaenge waere gelaote. d'n Initiatiefnummer is meistes neet-commercieel en kump groeatendeils veurt oet maotsjappelike, kirkelike of politische stèlsele. In dees zin is euverlap mit sociaal marketing en marketing van organisaasjes zónger winsougmirk.

't Waord "propaganda" vindj zienen oearsprónk in 't Letiense *propagare* det "oetbreie" of "veurtplantje" beteikentj. Oearsprunkelik mèndje propaganda den ouch 't verbreie van 'n boeadsjap. 't Ieëste gebroek van 't waord is wersjienlik gewaes inne naam vanne Congregatio de propaganda fide door Paus Gregorius XV: de congregatie t'r verbreijing van 't geluif. Langentied woort 't waord slechs in godsdeenstige zin gebroek; pas inne litste twieëhóngerdj jaor ouch daoboete.
Territoire de Belfort

't Departement **Territoire de Belfort** is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 90. 't Is gelaengen in 't naordoeastelik deil van 't landj, grenzendj aan Zwitserlandj enne departemente: Doubs, Haute-Saône, Vosges en Haut-Rhin. De houfstad is Belfort.

## Arrondissemente
* Arrondissement van Belfort
Baor

'ne **Baor** is e stök gereidsjap, döks inne vorm van e mesjien (baormesjien, klopbaor of baorhammer), meh sómtieds ouch handjmaesig aangedreve (handjbaor), det gemèndj is veur e róndj gaat in e veurwirp te make. Gewuuenlik gebeurtj dit door e sjerp, drejjendj, metaal deil (det verwarrendj zat juus wie 't gans apparaat "baor" hètj) mit 'n zeker krach in 't veurwirp te duje.

't Guuef versjillige tupe bäörkes te koup veur gater in versjillige matterjale te kónne baore. Me óngersjèdj houtbaore, metaalbaore, steinbaoren en betónbaore. d'n Diamaeter varieertj van zoeaget 1 mm toet zoeaget 25 mm. Veur grótter gater in hout wuuertj waal 'n gatezaeg gebroek: 'nen opzat veur 't baormesjien det d'roet zuutj wie e róndj-gebaoge zaegblaad. 

'ne Klopbaor en 'ne baorhammer höbbe naeve de róndjdrejjendje bewaeging nag 'n toegeveugdje hammerendje bewaeging die kan waere gebroek veur 't baoren in stein en betón te vereinveljige.

Es e baormesjien ouch lankzem kan drejje, kan d'r ouch waere gebroek es sjroevedrejjer.

't Guuef ouch gróndjbaore (veur e róndj gaat inne gróndj te baore, wie veur 'ne paol) en groeate baore veur dinger wie aoljebaoringen oet te veure. Veur 't aanlègke van tunnels gebroek me in Nederlandj sómtieds ouch 'nen ernome baor, mit 'n doorsni-j van väöl maeters.
Klei

**Klei** is e klastisch sedimentair gesteindje det veurnamelik besteitj oet lutum, gróndjdeilkes kleinder es 2 µm.

Wen de gróndj veur mieër es 25% oet lutumdeilkes besteitj is spraok van klei. Bie 25% toet 35% aan lutum is spraok van lichte klei, bie 35% toet 50% is spraok van maotig zwaore klei en bie mieër es 50% aan lutum is spraok van zwaore klei.

Klei besteitj oet kleiminerale, wovan väöl saorte bestoan. Kleigrunj zeen, vergeleke mit zandj, slech waterdoorlaotendj. In druueg tieje haje ze väöl langer water vas, mer in nate tieje verdrinke gewassen ieëre. Ouch höbbe kleigrunj minder las van oetspeuling es zandjgrunj. Hiedoor haje ze baeter voorstoffe veur plantje vas en zeen ze euver 't algemein voorriek. Pogingen óm in 't kader van netuurbehieër kleigrunj te versjrale zeen nötteloos of mótten hieël lang waere vólgehaje.

Klei kump in Nederlandj veurnamelik veur inne kusstreke (zieëklei) en langs de revere (reveerklei) en mieë landjinwers op hoger deiler baekklei of leim. Kleigrunj die óntwaterdj waere kómme lieëger te ligke, doordet 't water det veur mieë ruumdje tösse de kleideilkes zörgdje verzwónjen is enne kleideilkes kórter opperein kómme te zitte. Dit versjiensel wuuertj inklinke geneump. Inklinken is ei vanne factore die biedragen aan baomdaling.
Fluor

**Fluor** of **fluwor** is e sjemisch element mit 't symbool **F** en 't atoeamnómmer 9. 't Behuuertj toete groep vanne halogene (groep VIIa). 't Element kump in monoatomische vorm neet veur inne netuur. 't Vörmp diatomische molecule difluor (F2), die vanwaenge de hoeag reactiviteit zelf ouch koem inne netuur te vinje zeen. 't Element kump dus inne netuur vriewaal exclusief in samegestèldje stoffe veur.

## Toepassinge
Inne organische sjemie kan e fluoratoeam vriewaal eder waterstofatoeam vervange. Det wil zègke det 't aantaal potentieel organische fluorverbinjinge gigantisch groeat is. Wen alle waterstofatoeame door fluor waere vervange (per-fluoridering) óntstaon verbinjing die biezunjer inert zeen. Sómmige daovan vinjer wiedversprèdj toepassinge. E good veurbild is teflon, 't per-fluorequivalent van polyetheen. Ouch kleinder molecule wie chloorfluorkaolwaterstoffe (ferone) of fluorkaolwaterstoffe waere väöl toegepas es keulmiddel, zuvermaakmiddel of driefgaas. Vanwaenge de aantasting vanne ozonlaog versjuuf 't gebroek van chloearhajendje verbinjinge nao verbinjinge zónger chloear, dus mit fluor en waterstof.

Vleujzoer of waterstoffluoried (HF) is e maotig sterk zoer det waal uters reactief is. 't Tas glaas snel aan en wuuertj gebroek veur 't etsje daovan. Broompentafluroide (BrF5) us zoea reactief det 't de zoerstof oet silicate vriemaak. De groeate reactiviteit wuuertj veroearzaak door 't feit det fluor de grótste elektronegativiteit haet van alle elemente. 't Wuuertj gebroek bie analyse vanne zoerstofisotoopverhajingen in geologische matterjale wie klei. 't Kan in nikkel bewaardj waeren ómdet dit metaal 'n besjurmendje fluoriedhoed óntwikkeltj.

Fluoried is vergiftig, mer in klein wieväölhejen ouch e noeadzakelik spaorenelement. Tandjglazuur besteitj oet hydroxyapatietkristalle mit 'n sjroefdislocatie inne midde. Dees kristalle zeen dus sjroefvörmig gegreujd. De as vanne sjroef is 'n weike plaats wo door bacterieel wirking tandjrot kan optraeje. Wen fluoriedione waeren aangebaojen in 't drinkwater of inne tandjpasta hechte dees zich oppe weike plaats en blokkere die. 't Gevolg is minder tandjrot. Aevel wuuertj ouch door (ónger anger) de Belzje euverheid 'n studie oetgeveurdj nao de relevantie en vergiftigheid van fluoried in water en tandjpasta. In 't algemein wuuertj aafgeraoje gefluorideerdje perdukte te gebroeke.
Neon

**Neon** is e sjemisch element mit 't symbool **Ne** en 't atoeamnómmer 10. 't Is e kluuerloos aedelgaas.

Neon is in 1898 óntdèk gewaore door William Ramsay en Morris Travers, vriewaal geliektiejig mitte óntdèkking van xenon en krypton, 't Grieks waord "neon" mèntj "nuuj".

Inne aerdatmosfeer kump neon sporadisch veur (óngevieër 0.0015%) in óngebónje toestandj. 't Kan industrieel geproduceerdj waere via gefractioneerdje destillatie van gekeuldje lóch.

## Toepassinge
Neon wuuertj döks es wurmdjetransportmiddel in keulinstallaasjes gebroek. Naeve de gooj thermische eigesjappe vindj neon veur zien oranje oetstraoling in óntlajingsbuzen ouch väöl toepassing in reklaamverleechting: in natriumlampe W.L. (gael straotluchtepaole) wuuertj 't gebroek veur bie 't starte de gaasóntlajing op gang te helpe toete lamp werm zat is veur 't gael natriumleech te gaon verspreie. De reklaamverleechtinge die döks es groep neonleech waere geneump bevatte sómtieds neon, mer ouch anger saorte gaas wie argon waere gebroek.
Lava

**Lava** is 'n gleujendje massa, in 'n vleujbaar vorm, die bie 'n oetbersting van 'n vólkaan vriekump. Veurdet lava de aerdoppervlakdje of zieëbaom bereik, hètj 't magma.

Naogelang de sjemische samestèlling deiltj me lava in twieë tupe in:
* Zoer lava is riek aan SiO2 en vlöchtige bestandjsdeiler. Dees lava haet 'n hoeag smultjpuntj en stoltj dus snel. De struim zeen dus ieëre kort.
* Basische lava is daotaengen erm aan SiO2, meh riek aan iezer en magnesium. Hievan is 't smultjpuntj lieëger en daodoor is basische lava hieël vleujbaar en kan zich euver groeate aafstenj verspreie.

Lava kan hieël väöl sjaaj es gevolg höbbe, meh juus ouch väöl goods bringe, wie de vörming van lenj (wie Hawaï). Wiejer is aafgekeuldje lava hieël erg vröchbaar, wie 't gebied róndje Etna op Sicilië.

Wen de lava gestoldj is, wuuertj 't ouch "puim" geneump. De puimstein waere döks gebroek veur vijvere. Dees zeen dus lichte stein.
Magnesium

**Magnesium** is e sjemisch element mit 't symbool **Mg** en 't atoeamnómmer 12. 't Is e zilverwit aerdalkalimetaal.

## Toepassinge
Ómdet 't mit e fel wit leech brandj wuuertj magnesium döks in vuurwirk gebroek es reductor en woort 't in 't verli-jje väöl in flitsjleechter veure fotografie toegepas.

't  Metaal speeltj 'n wichtige rol inne organische synthese. 't Reageertj mit 'n organohalogenied toet 'n organomagnesiumhalogenied: 'n klas verbinjinge die bekèndj staon es de Grignard-reagentia.

Op 't gebied van gewich, sterkdje en verwirkingseigesjappe vólduit magnesium ane eisje veur toe te passen in (lichgewich) constructies. E veurbild van 'n constructieve toepassing van magnesium is de stadsfietsj vannen Ingelsen óntwirper Richard Thorpe. 'n Keramische dèklaog besjurmp 't magnesium dao taenge corrosie. 'n Anger gebied wo magnesium es relevant gezeen wuuertj is de autoindustrie. Lichgewich veurtuug van magnesium zówwen 't brandjstofverbroek sterk kónne trögkdringe. Experimente mit magnesium inne autoindustrie waeren al gedaon saer de óntwikkeling vanne "Auto vanne Toekóms" van 1952, de Buick LeSabre, meh veuresnag blief 't toepasse van magnesium groeatendeils veurbehajen aan óngerdeil in veurtuug die op klein sjaol waere geproduceerdj. De technieke veur 't vervörme van magnesium, enne besjurming van 't matterjaal die nuuedig is taenge corrosie, maken 't metaal veuresnag namelik hieël kósbaart. Wiejer is 't aantaal bestäöndje legeringe nag neet zoea oetgebrèdj en wuuertj nag aktief óngerzeuk verrich nao de versjillige vörmingstechnieke van magnesium. Doordet de kènnis euver magnesium nag neet zoea groeat is, is me inne industrie nag geneig toet 't oetwieke nao de conventioneel matterjale wie plestik en alleminium. Óngerzeuk wuuertj ónger anger gedaon nao de extrusie van magnesium toet profielen in constructies en nao 't spuitgete van magnesium in thixotropen toestandj (thixomoldingsprocès). Magnesium is thixotropisch (sjroeaperig) bie 100 graoje ónger 't smultjpuntj (922 °K).
Smeedstraot

**Smeedstraot** of **Smidstraot** (Nederlandjs: *Smidstraat*) is e klein gehuch bie Hunsel inne gemèndje Leudaal. 't Ligk ane Öffelsebaek bieje grens mit 't Belsj. Anen euverkantj vanne baek ligk 't gehuch Öffelse. Smeedstraot ligk tösse Heioord (richting Belsj), Ittervoort, Neeritter en Öffelse (richting Haalder) in.

De volgendje waeg ligken in Smeedstraot: Sniekstraot, Smeedstraot, Jacobusstraot en Maubrookstraot.
Santfort

**Santfort** is e klein gehuch bie Hunsel en Ittervoort inne gemèndje Leudaal. 't Ligk anen oprit vanne A2 (Gratem) en ane Napoleonsbaan. Santfort ligk tösse Sjillershei (richting Hunsel), Baarstraot (richting Thoear), e bedriefsterrein bie Ittervoort, Gratem en Panhael in.

De volgendje waeg ligken in Santfort: Napoleonsbaan-Zuud, Bookenderwaeg, Santforterstraot en Veldjwaeg.