open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vaticaonstad

**Vaticaonstad** is de staatkundeg entiteit die 't Vaticaan belichaamp. Vaticaanstad ligk umslote in Italiaans gebeed; 't besteit oet neet mie es e deil vaan de stad Roeme, en wel oet de Sint-Pieterskèrk, de Vaticaanse Musea, de Vaticaanse Hove en ander pontificaal vertrèkke. Alle inwoeners zien functionarisse vaan 't Vaticaan, geinen is dao gebore. Staotshoof is de paus. Vaticaanstad is 't kleinste land op Eerd.

## Bestuur
Vaticaonstad is formeel 'n theocratie, bestuurd door e colleesj vaan kardinaole (de Romeinse Curie) mèt de paus es hoof. In de praktijk evels zien väöl wètte veur 't gemaak geliekgetrokke mèt die vaan Italië, zoetot de wètgeving dao laank neet ummer nao kathelieke principes is.

Vaticaonstad is gei lid vaan groete internationaol organisaties. Zoe is 't ouch 't insegs land wat door 'n miejerheid vaan de wereldgemeinsjap weurt erkind meh toch neet lid is vaan de Vereinegde Naties. 't Vaticaon heet dao wel 'ne woernummerstatus.

## Infrastructuur
't Vaticaon heet 'n statie. Ze weurt neet door peblieke lijne bedeend meh allein gebruuk door de paus en aander bewoeners. De lijn drop-aon is 'n aoftakking vaanoet de kortbij Stazione San Pietro.

't Stäötsje heet koelek weeg en is verboje gebeed veur oto's, op e hemfelke deenswages vaan 't Vaticaon zelf nao. De kinlètters vaan 't land zien SCV.

## Taole
De mieste bewoeners, väöl entans, koume oet Italië en allemaol spreke ze Italiaons. De kèrktaol Latien is ouch officieel; daomèt is Vaticaonstad 't eineg land boe 't Latien zoe'ne status heet. In de einentwintegste iew, veural oonder paus Franciscus, is 't gebruuk vaan 't Latien sterk verminderd.

## Historie
Vaticaanstad is historisch gezeen de voortzètting vaan de Kèrkeleke Staot, dee in 1870 te groonde góng wie 't nui keuninkriek Italië 't gebeed vereuverde. Dees annexatie woort door de Kèrk neet erkind. In 1929 losde Benito Mussolini dit probleem op door mèt Pius X 't Verdraag vaan de Lateraone te teikene. Dat verdraag markeerde de stiechting vaan Vaticaonstad.

## Externe link
* Website vaan 't Vaticaon
Zwitserland

**Zwitserland**, historisch wel **Zweitserland** (**Schweizerische Eidgenossenschaft**, **Confédération suisse**, **Confederazione Svizzera**, **Confederaziun svizra**, **Confoederatio Helvetica**) is 'n land in de Alpe, gaans door land umslote en grènzend aon Duitsland, Frankriek, Italië, Oosteriek en Liechtenstein. Hoofstad is 't relatief klein Bern; aander stei zien Basel, Lausanne, Thun, Zjeneef en Zürich. 't Land steit boete de EU en heet 'n reputatie es neutralen en zörgvuldege staot.

De inwoeners vaan Zwitserland zien de Zwitsers.

## Bestuurleke indeiling
Al kint Zwitserland gein centripetaal nationalisme, 't is opgedeild in kantons die hiel väöl zelf beslisse; 't land heet gein staotshoof, inkel 'ne federale raod. De 26 kantons zien:


* Aargau
* Appenzell Innerrhoden 
* Appenzell Ausserrhoden
* Basel-Stadt
* Basel-Landschaft
* Bern
* Fribourg
* Genève
* Glarus
* Graubünden
* Jura
* Luzern
* Neuchâtel

* Nidwalden
* Obwalden
* Schaffhausen
* Schwyz
* Solothurn
* Sankt Gallen
* Thurgau
* Ticino
* Uri
* Vaud
* Wallis
* Zug
* Zürich


## Taole
Zwitserland kint veer officieel taole: Duits, Frans, Italiaans en Reto-Roemaans. De volkstaol vaan alle Duitstaolege is Hoegalemannisch. De Franstaolege spreke vanaajds Occitaans, allewijl evels dèkser (Noord-)Frans. Veur offesjeel opsjrifte in ein taol, wie op poszegele en munte, weurt Latien gebroek.

## Historie
Zwitserland woort in de aajdheid door de Keltische stamme vaan de Helvetiërs bewoend. Tijens zien sleeg tege de Helvetiërs heet Caesar 'n groete slachting oonder hun aongeriech. Nao de volksverhuizinge raakde 't land groetendeils door Germane, en wel Alemanne, bevolk.

In 1291 riechde de kantons Uri, Schwyz en Unterwalden de Zwitserse Eidgenootsjap op. Die greujde door de iewe oet tot 'n de facto oonaofhenkeleke bergrippebliek. Zoe woorte zoewel de Habsburgers es de Bourgondiërs verslage. In de zestiende iew oontstoonte in Zwitserland twie vörm vaan prottestantisme: de lier vaan Calvijn en die vaan Zwingli. De lèste woort in 't noorde de dominante religie. In 1648 woort Zwitserland, tegeliek mèt Nederland, bij de Vree van Munster erkind es oonaofhenkeleke staot.

In 1798 vele de Franse Zwitserland binne, dat in 1803 door Napoleon tot keuninkriek woort oetgerope. 't Congres vaan Wene herstèlde Zwitserland in zienen awwe vörm. In 1847 braok 'ne börgeroorlog oet tösse prottestante en kathelieke. Zwitserland bleef neutraal in zoewel d'n Iersten es d'n Twiede Wereldoorlog. 't Trooj in 1920 touw tot de Volkerbond, meh nao WOII neet tot de Vereinegde Naties. 't Land kaom nao 1950 es conservatief bekind te stoon, doordat belangrieke beslissinge vaanaaf daan bie referendum weure genaome of aafgewaeze: pas in 1971 krege vrouwlui stumrech, en 't doorde tot 2003 ietot Zwitserland lid woort vaan de VN.
Roald Amundsen

**Roald Engelbert Gravning Amundsen** (Hvidsten, bij Oslo, 16 juli 1882 - Noordzie, 18 juni 1928) waor 'ne Noorse exploreur vaan poolgebiede. Heer is vaandaog d'n daag veural bekind um 't es ierste bereike vaan de geografische Zuidpool op 14 december 1911.

Roald Amundsen woort gebore es telg vaan 'n veurnaom Noorse sjeepveertfemilie. Nao 'n neet aofgemaakde medicijnestudie besloot heer exploreur te weure. Vaan 1897 tot 1899 naom heer deil aon de Bèlsje expeditie van Adrien de Gerlache nao 't Zuidpoolgebeed. In 1903 leide heer zelf 'n expeditie, en wel door 't Noordwestelek Poolkenaal. In 1905 trok heer door Alaska, boe heer de gewuundes en euverlevingsmethodes vaan de Eskimo-bevölking bestudeerde.

Dit alles doog heer es veurbereiing veur 'n expeditie nao de geografische Noordpool; wie heer evels huurde tot Robert Peary en Frederick Cook (dee heer nog kinde vaan de Bèlsje expeditie) de Noordpool bereik hadde besloot heer, zoonder dat bekind te make, nao de zuidpool te trèkke, boe ouch Robert Falcon Scott opaon góng. Heer leet dat de bemanning pas ter huugde vaan Madeira wete; ederein góng akkoord. Op 14 januari 1911 bereikde heer de Iessjol van Ross. Op inkel plaotse roond de 80° Z.B. leet heer depots achter; mèt veer men bereikde heer op 14 december de Zuidpool, boe ze e bereech achterlete veur Scott, dee pas eine maond later aonkaom. In miert 1912 kaom heer wier boete Antarctica, boe heer vaanaof zie sjip kós telegrafere. Zoewel op de heen- es op d'n trökweeg had heer good wier en weineg tegeslaag.

In 1918 perbeerde heer - ummezus - 't Noordoestelek Poolkenaal te vinde. In 1925 lökde 't häöm, mèt zienen Italiaanse collega Umberto Noblie mèt 'ne zeppelin de Noordpool euver te steke. Heer storf in 1928 wie heer mèt e vleegmesjien perbeerde Nobile, dee z'ne zeppelin eve daoveur neergestort waor, te redde. 't Mesjien stortde zelf nier; zie liek is noets gevoonde.
Lies van óntdekkingsreizigers

* Jorge Álvares
* Roald Amundsen
* Willem Barentsz
* Vitus Bering
* Pedro Alvares Cabral
* Diogo Cão
* Jacques Cartier
* Christoffel Columbus
* James Cook
* Hernán Cortés
* Bartolomeu Dias
* Francis Drake
* Gil Eanes
* Erik de Roeje
* Vasco da Gama
* Adrien de Gerlache
* Diogo Gomes
* João Gonçalves Zarco
* Edmund Hilary
* Willem Jansz
* Leif Eriksson
* Miguel López de Legazpi
* Ferdinand Magelhãen
* Ivan Moskvitin
* Olivier van Noort
* Vasco Núñez de Balboa
* Robert Peary
* Demid Pjanda
* Marco Polo
* Pedro de Sintra
* António Raposo Tavares
* Anthony de la Roché
* Abel Tasman
* Tristão Vaz Teixeira
* Amerigo Vespucci
* Zheng He
Sjtröch

**Sjtröch** (Nederlands: **Strucht**) is e gehuch in de gemeinte Valkeberg in Zuud Limburg. Sjtröch lik aan d'r provinciale waeg tösje Oud-Valkeberg en Sjin op Geul en weurt tegewoordig dèks besjouwd es 'n ónderdeil va Sjin. 

In 1383 woort Sjtröch verhaeve tot 'n eige hièrlikheid. D'r hièr va Kesjtièl Sjaloen neumde zich hièr va Sjtröch. Bis 1795 waor Sjtröch 'n hièrlikheid. Ónder Napoleon kaom Sjtröch bie 't kanton Valkeberg, meh vanaaf 1800 woort 't 'n zelfsjtendige gemeinte.  
Op 1 januari 1878 huèrt 't gehuch bie de gemeinte Sjin op Geul, die later opgeit in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 

Ziewaeg in Sjtröch zint:
* d'r Lutewaeg, 'ne holle waeg en ouw route nao Luuk.
* De Grachsjtraot. Aan 't veursjte gedeilte bevinge zich aan beids kante hoezer, aan ein zie hoag taege de helling.
Wiejer door geit de grach euver in 'n gröb of holle waeg, richting Sjuèlder en Ingber. Aan 't ing van de beboewing lik d'r Soesberg.
 
## Bezeenswaerdig
* Langs d'r waeg *Sjtröch* lik, in lintbebeboewing, 'n aantal ouw häöf geboewd in mergel of gecombineerd mergel-baksjtein. 
* D'r Sousberg
* Tösje Sjtröch en 't dörpke Sjuèlder, gemeinte Gulpe-Wittem bevingk zich 't landsjapspark-natuurreservaat *[[de Gièlender]]* (Gerendal), woa-in 'ne orchideeëtuin gelege ies. 
* Midde in 't gebeed sjteit 'n pöthuuske geneump *d'r Sjaopspöt*. 

## Dörpsvereiniginge
* Sjötterie *Sint [[Mauritius]]*
* Voetbalclub *Sjtröchter boys*

## Extern links
*Gesjiedenis van Sjtröch op de website van Sjötterie Sint Mauritius oet Sjtröch
Bernhard Schlink

**Bernhard Schlink** (Großdornberg, 6 juli 1944) ies 'ne Duutsje sjriever en juris. 

Schlink greujde op in Heidelberg en sjtudeerde dao rechte. In 1975 promoveerde hae. Saer 2004 ies hae professor in de rechsgesjiedenis aan de Humboldt Universiteit in Berlien.

Zien carrière es sjriever begoes mèt 'n serie detective-romans mèt es hoofpersoon Selb, 'ne naam dae aafgeleid ies van 't Duutsj woord veur "zelf". In 1995 publiceerde hae *Der Vorleser* ("De veurlezer"), 'ne deils autobiografische roman. 't Book geit euver 'ne tienerjóng dae 'n relatie haet mèt 'n ouwer vrouw die innins verdwient, meh die hae weer truukzuut es 'r es rechtesjtudent 'n zaak euver oorlogsmisdade biewoont. 't Book woort 'ne bestseller en woort in 35 tale vertaald. 't Kreeg versjillende literair pries, ouch boete Duutsjland. In 2000 kaom 'n collectie korte verhaole oet, *Liebesflüchten*.

## Bibliografie
* 1987 - *Selbs Justiz* 
* 1988 - *Die gordische Schleife*
* 1992 - *Selbs Betrug*
* 1995 - *Der Vorleser* (in 't Nederlands vertaald es *De voorlezer*)
* 2000 - *Liebesfluchten* (in 't Nederlands vertaald es *De liefdesval*)
* 2001 - *Selbs Mord*
* 2006 - *Die Heimkehr* (in 't Nederlands vertaald es *De thuiskomst*)
Klipdasse

**Klipdasse** of **Hyracoidea** zien 'n orde vaan klein, herbivoor zoogdiere. Alle noe levende klipdasse hure bij de femilie **Procaviidae**. Aofhenkelek vaan de soort weure ze tösse de 30 en 70 cm laank en tösse 2 en 5 kilo zwoer. Ze leve in Afrika en 't Middel-Ooste.

Oet fossiele kump nao veure tot ze vreuger väöl mèt väöl mie waore en in Afrika de belaankriekste herbivore waore. Daobij sjijne de olifante oet prehistorische klipdasechtege bieste geëvolueerd te zien.

## Soorte
Taxonomisch zien de klipdasse in drei geslachte en èlf soorte verdeild.

* **HYRACOIDEA**
** **Procaviidae**
*** Echte klipdasse (*Procavia)
**** [[Abbesiense klipdas]] (*Procavia habessinicus*)
**** [[Kaapse klipdas]] (*Provacia capensis*)
**** [[Johnstonsklipdas]] (*Provacia johnstoni*)
**** [[Kakoveld-klipdas]] (*Provacia welwitschii*)
**** [[Westeleke klipdas]] (*Provicia ruficeps*)
*** Bosklipdasse (*Heterohyrax*)
**** [[Ahaggar-klipdas]] (*Heterohyrax antineae*)
**** [[Geelgevlekde klipdas]] (*Heterohyrax bruceii*)
**** [[Matadi-klipdas]] (*Heterohyrax chapini*)
*** Boumklipdasse (*Dendrohyrax*)
**** [[Oosteleke boumklipdas]] (*Dendrohyrax validus*)
**** [[Zuieleke boumklipdas]] (*Dendrohyrax arboreus*)
**** [[Westeleke boumklipdas]] (*Dendrohyrax dorsalis'')
Mythologie

**Mythologie** is de studie nao 't gans lichaam vaan mythes en legendes tot 'n zeker civilisatie kint. Ouch weurt de term *mythologie* gebruuk veur 't complex vaan mythes en legendes zelf.

'n Mythe moot aon e paar eise voldoen. Einerzijds moot ze irrationeel zien in 't leech vaan de wetensjappeleke methode, aanderzijds moot de mythe 'n verklaoring zien veur 't oontstoon vaan de wereld of veurnaom zake in de wereld, en mèt aander mythes oet dezelfde mythologie e complex vörme. Zoe weure vaan mythes oondersjeie:

* allegorieë, die metaferisch gemeind zien es illustratie vaan de realiteit, en neet letterlek genome weure;
* spreukskes, volksverhaole die gemeinlik gein betrèkking höbbe op 't oontstoon vaan de wereld meh väöl mie 'n literair functie höbbe;
* legendes, die euver historisch persone of stei goon en alweer neet euver 't oontstoon vaan fundamenteel zake
* sages, mie get wie legendes,
* fictie, bewös bedoeld veur neet woordelek opgevat te weure en gemeinlik veur oontspanning gesjaope;
* historiesjrieving, al dan neet geromantiseerd, die teväöl wetensjappeleke accuratie en veural neet wied genoog in 't verleje ligke.

De mitste volkere, es 't neet alle zeunt, haant 'n mythologie. In d'r romantische 19de ieëw waoërte in 't kader van d'r opkoms van de nationaal sjtaote väöl nuuj mythes gemakt, die d'r èège sjtaot moese legitimere. Soms geunt die mythes wiet in de gesjiedenis truuk en ze haant dik, bies op d'r daag va huuj, 'ne groeëte, mae irrationele invloed op polletiek handele. Anne Morelli, 'n Belzje historica, sjreef en redigeerde *De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, 1996* oeë-in de hardnekkigste mythen oontrafelt werre en naeëve hun historische (oon)woeërhèèd geplaatsjt werre. 't Umvangrieke oonderzeuk waoërt op 't Belsj vöral dör extreem-rechs verguisd, zjuus wie och de sjriefster, die waoërt gezag: *"Haow va Belsj of vertrèk".* 

In de christeleke besjrijving zien de ierste sjapiters vaan Genesis mythisch. De res vaan de Biebel is of wel historisch (wie de beuk 1 Keuninge en 2 Keuninge), of legendarisch (wie Exodus), of lyrisch (wie 't Hoegleed) of wel sumpelweeg instructief of filosofisch (wie Spreuke). In de meiste religies heet mythologie 'n plaots; gemeinlik heet die in de religies die es hoeg-oontwikkeld weure gezeen minder belaank es in de primitief religies.

Veur us bekinde mythologieë zien de Griekse mythologie en de Germaanse mythologie.
Arnhem

**Arnhem** (awwe Limbörgse naom **Arem**; Kleverlands *Ernem* (eige naom) of *Arem* (umgeving)) is de hoofstad vaan de Nederlandse provincie Gelderland. Nao aontal inwoeners is 't evels mer de derde stad vaan die provincie, nao Nimwege en Apeldoorn. Op 1 januari 2024  had de stad-gemeinte 168.000 inwoeners. Börgemeister is (2018) Ahmed Marcouch vaan de PvdA.

## Stadsfuncties

Arnhem is hoofstad en daomèt administratief centrum vaan Gelderland. Same mèt Apeldoorn en Nimwege vörmp 't 'nen triangel vaan stei, die 't diechbevolk centrum vaan Gelderland is; dao-umheen ligke veural landeleke gebejer. Arnhem hoesves e "Business Park" boe-op väöl nationaal importante bedrijve stoon; Arnhem is daomèt 'n deenste-stad, gein industriestad.

Arnhem hoesves wijer 'ne zoo, *Burger's Zoo*, en 'n opelochmuseum.

## Stadsgeziech

Arnhem heet oondanks zien rieke historie wieneg historisch gebouwe. De stad leep in d'n Twieden Wereldoorlog zwoer sjaoj op. Veurnaom gebouwe, wie de Eusebiuskèrk, zien nao d'n oorlog nui gebouwd. De stad is ruim opgezat en kint relatief väöl parke.

De stad kint es einegste in Nederlans nog trolleybösse, e systeem wat in Nederland es verawwerd gelt meh door de stad Arnhem neet gaw zal weure verlaote - de bösse zien geziechsbepalend veur de stad gewore en vörme zelfs 'n toeristische attractie.

## Taol
't Arnhems dialek is 'ne sterk vernederlandsde variant vaan 't Kleverlands. Al in de negentiende iew versjèlde de stadstaol sterk vaan de taol oet de umgeving, en in de twintegste góng deen trend allein mer wijer door. Daobij sprik e groet deil vaan de börgerij al laank Algemein Nederlands (of get wat sterk trop liekent). 't Arnhems is daomèt e typisch sociolek: 'n taolvariëteit die sterk aon 'n sociaol klasse geboonde is.

## Historie
Arnhem oontstoont op 'ne rögk bij de Nederrijn, op hoeger gelege gebeed, aon de Jansbeek. In 1233 kraog de plaots stadsrechte. Me verlag de loup vaan de Rijn, zoetot Arnhem aon die revier góng ligke en de stad in de handel mèt Holland en de Duitse len kós mètdoen. In 1500 had de stad 4000 inwoeners.

Explosief greujde de stad nao ca. 1850, veural door instroum vaan rieke lui oet de umgeving; heidoor kraog de stad de bijnaom *D'n Haag vaan 't Ooste*. In dezen tied zien ouch de parke aongelag.

In 1944 voont de Slaag um Arnhem plaots; bij dee slaag en 't dao-op volgende geweld woort de stad groetendeils verweus en geplunderd. Nao d'n oorlog is ze, gooddeils in moderne stiel, wie nui gebouwd.

## Bekinde Arnhemers
* Marion Bloem, sjriefster
* Hetty Blok, actries
* Edmond Classen, acteur
* Johnny van Doorn ('Johnny The SelfKicker'), diechter
* Willibrord Frequin, presentator
* Hendrik Lorentz, wiskundege en natuurkundege
* Emile Ratelband, motivatietrainer
* Mart Smeets, sportjournalis
* Koos van Zomeren, sjriever

## Extern linke
* Website vaan de gemeinte
Leiden

**Leie** (dialektisch: *Lèje*, *Laie*) is 'n stad 'n Zuid-Holland, bij D'n Haag, en nao Rotterdam, D'n Haog en Dordrech de veerde stad vaan de provincie. Ze had op 1 januari 2004 118.702 inwoeners.

## Stadsfuncties

Leie is vaanajds 'n industriestad, meh toch in d'n ierste plaots studentestad. Hei woort in 1575 de ierste universiteit vaan Nederland geëupend, de noe nog bleujende Universiteit van Leiden. De stad herberg 'n aontal musea vaan nationaal belaank, wie 't Rijksmuseum van Oudheden, 't Rijkmuseum voor Volkenkunde, Naturalis en de Botanische Hove, die al veerhoonderd jaor veur de studente aon de universiteit weurt oonderhawwe en väöl publiek trèk.

## Stadsbild
Leie heet 'n bezeenswierdeg centrum mèt bezoonder väöl grachte. Aon 't Rapenburg stoon väöl professorshoezer. De Pieterskèrk is bekind vaan universitair oraties, beveurbeeld bij 't oetgeve vaan honneursdoctorate. De Marekèrk oet 1639 is, mèt de Middelburgse Ooskèrk, ei vaan de weineg veurbeelde vaan veurnaom kèrke die tösse de Middelieuwe en de negentiende iew woorte gebouwd. Sjutspetroen is St.-Pieter, vaandaor tot 't blazoen vaan Leie twie sleutels bevat.

Sins 1992 weure, veural in 't centrum, meh ouch wel daoboete, op blin mör gediechter in versjèllende taole gesjèlderd, die ouch de kleiner sträötsjes en gètskes bezeenswierdeg make.

## Historie

Leie claimde oets 't Roemeins *Lugdunum Batavorum* te zien; oonderzeuk heet eindudeg oetgeweze tot 't dat neet waor; dees plaots laog örges bij 't modern Katwijk. In weze oontstoont de plaots pas in de Middelieuwe es dörp aon de Riendiek. In 1266 kraog 't stadsrechte en 't oontwikkelde ziech lankzaam tot twiede stad vaan Holland door zien bleujende lake-industrie. In 1420 woort de stad nao e beleg vaan twie maond door de Kabeljouwe oonder aonveuring vaan heertog Jan van Beiere vereuverd.

In 1572 koos de stad de kaant vaan d'n Opstand. Heertog Alva perbierde de stad in 1573 trök te vereuvere, same mèt Alkmaar. Bei operaties mislukde, al mós Leie veur daoveur wachte tot in 1574 Wöllem van Oranje de stad oontzètde. Dit Leids Oontzet weurt allewijl nog eder jaor op 3 oktober geveerd. Es beloening veur de persistentie vaan de Leienere kraoge ze 't volgens jaor häör universiteit.

In d'n achtienden iew verveel de lake-industrie en bleef de stad inkel es universiteitsstad vaan belaank.

### 1818: Hoeëgleraar archeologie
In 1818 waoërt Caspar Reuvens (1793-1835) beneumd es örsjte hoeëgleraar in de archeologie op de waelt.

## Bekinde Leienere
* Floris V van Holland, graof
* Ilja Pfeiffer, diechter
* Rembrandt van Rijn, sjèlder
* Eric van Hoof, diechter

## Extern linke
* Homepage vaan de gemeinte Leie
* Leiden.NU - Cultuur, eveneminte en oetgoon
* De Mörgediechter vaan Leie (zuug heibove)
Weitesjap

**Weitesjap** (oet 't Latien: *scientia*, kènnis) is 't minsjelik sjtraeve om 'n model van zien omgaeving te sjöppe doer dit te besjtudiere en in terme van waor en onwaor te besjrieve. 'n Feit dat veur waor weurt aangenomme zónger bewies hèt 'n axioma.

Mit '(de) weitesjap' weurt zoewaal de verzamelde kènnis as de activiteit van 't verzamele van dees kènnis bedoelt. De meneer woerop weitesjap kènnis verzamelt, is te ongersjeie in *zuver* weitesjappelik ongerzeuk, 't straeve noa verdeping en oetbreiing van kènnis) en toegepas weitesjappelik ongerzeuk, dat gerich is op praktische doeleinde.  Veur óngerzeuk hantiert me bepaalde weitesjappelike criteria en ongerzeuksmethodes. De (weitesjappelike) sjtudie van weitesjap en de weitesjappelike methode hèt weitesjapsfilosofie.
## Doctorate in Limburg
Tösje 1600 en 1980 doctoreerde 1322 Nederlands Limburgers (gedefiniëerd óp groond van gebaoërteplaatsj) an de vólgende universitete en hoeëgsjoeële:(hie-oonder ópgesomt vanaaf 10 Limburgse doctorate)
*Aoke       14
*Amsterdam 138
*Delft      32
*Eindhoven  36
*Franeker   10
*Groninge   41
*Harderwijk 63
*Leide     244
*Leuve      30
*Luuk       58
*Nijmege   215
*Rome       18
*Tilburg    33
*Utrecht   281
*Wageninge  32    
De ow dissertaties zeunt gesjraeve in 't Latien, de later in Duutsj, Fraans, Nederlands of Ingelsj. De taal is evvel neet geboonde an 't laand oeë de universiteit liekt, mae ieëder an 't oonderwaerp en 't belang daovan in e bepaald laand. D'r waoërt óp Veldeke gedoctoreerd mèt 'n  Duutsje dissertatie in Luuk of óp Jeanne d'Arc mèt 'n Fraanse in Amsterdam.   

## Referentie
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** (Keuningsberg, 22 april 1724 - 12 februari 1804) waor 'ne Duutsje filosoof. 

## Biografie
Kant woort gebore es zoon van 'ne zadelmeker. Vanaaf 1740 sjtudeerde hae aan de universiteit in Keuningsberg, ièrsj theologie, meh al gauw sjtapde hae euver op filosofie en natuurweitesjappe. In 1755 promoveerde hae en woort docent aan de universiteit. Vanaaf 1770 waor hae hoagleraar in de logica en de metafysica. 

## Filosofie
't Bekèndste werk van Kant ies *Kritik der reinen Vernunft* oet 1781. Kant probeert hie-in de vraoge "Wat weite veer?" en "Wie weite veer dat?" te beantwoorde.

Aan 't begin van 't book poneert hae de sjtèlling dat alle kènnis begint mèt ervaring. Meh 't zou kènne dat zoa'n ervaring al get samegesjtèlds ies, namelik de indrukke van boetenaaf en get wat oos versjtand dao-aan toevoog. Daorum maak Kant 'n óndersjeid tussje de woarnumminge, die a posteriori in 't versjtand terech kómme, en de vörme die a priori in 't versjtand ziette. Woarnumminge were volges Kant gemodelleerd door 't versjtand. *Zuver* kènnis ies de kènnis a priori, es ze nog neet vermenk ies mèt get empirisch (oet de ervaring verworve).

Zuver kènnis ies volges Kant van empirische te sjeije door *noadzakelikheid* en *algemeinheid*. 'n Ervaring lièt allein mer zeen dat get zoa ies, meh neet dat 't algemein zoa zou moete zin. Dinger die noadzakelik en algemein zin, zint volges Kant a priori, want ze kènne neet oet de ervaring sjtamme. Veurbeelde van a priori gegeves zint ruumde en tied. Es me dinger besjouwt, kènt dat noats zónder ruumde en tied. Dinger wie ze ech zin ("das Ding an sich") zint ónkènbaar, allein hun versjieninge zint dat. 

Kant maak e óndersjeid tussje *synthetische* en *analytische* oordeile. E synthetisch oordeil ies verbingend, aan  e ónderwerp weurt e oordeil toegevoog dat oet de ervaring kump. 'n Analytisch oordeil ies 'n oetsjpraok euver e kènmerk van e dink dat al in 't ónderwerp besjlote liek. De centraal vraog van *Kritik der reinen Vernunft* ies: Zint synthetische oordeile a priori meugelik?

## Selectie van werke
* *Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels* (1755)
* *Kritik der reinen Vernunft* (1781, herzeen 1787)
* *Kritik der praktischen Vernunft* (1788)
* *Kritik der Urteilskraft* (1790)
Charles Eyck

**Charles Eyck** (sóms weurt ziene achternaam ouch gesjpeld es **Eijck**) (24 mièrt 1897 - 2 augustus 1983) waor 'ne Limburgse sjilder en vertegewoordiger van 't expressionisme.

## Biografie
Eyck woort gebore in Meersje. Wie 'r 11 jaor waor, kreeg 'r roadvonk en tyfus, woadoor hae douf woort. Mèt 14 jaor góng 'r wèrke bie de aardewerkfabriek Ceramique in Mestreech.

Nao d'n Ièrsjte Waereldoorlog góng hae nao Amsterdam, woa 'r góng sjtudere aan de Rieksacademie. In 1922 wón hae de "Prix de Rome", 'ne prestigieuze kunspries. 't Geld wat bie dae pries hoort moos hae besjtae aan sjtudie van kuns in Frankriek en Italië. In Italië trof hae de Zjweedse sjilderes Karin Meyer, mèt wae 'r later zou trouwe. In 1925 woort hun dochter Anne-Margit ("Bimba") gebore. Hunne zoon Ragnar woort gebore in 1930. In de jaore 30 kreeg Eyck väöl opdrachte, ónder andere veur moersjilderinge in kèrke. Ouch waor hae aangesjlote bie 't literair tiedsjrief "De Gemeenschap" en maakde illustraties daoveur. Aan 't ing van de jaore 30 maakde hae ein paar sjtudiereize nao Portugal, Frankriek en Noord-Afrika.

In 1938 kaom hae weer in Zuud-Limburg wone, in de Ravesbösj aan de Klevert, kort bie bie Groat Hazel, woa hae 'n hoes mèt atelier leet boewe.

In 1948 kreeg hae de opdrach um 't kroaningssjilderie te sjildere van keuningin Juliana, die in dat jaor häör mam Wilhelmina opvolgde. In de zomer van 1962 besjilderde hae 't kèrkske in 't Noord-Frans dörpke Jeantes-la-Ville.

Wie hae in 1980 krank waor en in Mestreech in 't ziekehoos loog, besjreef en illustreerde hae dat in zie book *Mijn vakantie in de witte dalen van Sint Annadal*.

In 1962 woort hae óngersjeije mèt de Orde van de Gulden Humor, 'ne pries van de gezamelike Limburgse carnavalsvereiniginge. Hae waas hiemit de eësjte dae deze pries in óntvangs nóm.

Charles Eyck sjtórf op 86-jaorige laeftied in zien hoes in de Ravesbösj.

## Werk
Neve olieverfsjilderie, teikeninge, glaas-in-loadvènstere, keramiek en houtsjniejwerk maakde Eyck 't óntwerp van de kèrk in zien geboorteplaats Meersje-Wes. Ouch de moersjilderinge, glaas-in-loadvènstere en glaas-in-betónvènsterkes in diet geboew zint van zien hand. In 't kèrkske van Jeantes-la-Ville in Noord-Frankriek besjilderde hae de moere (200 m² mèt sjilderinge). In 1957 ontworp hae same mit zien vrouw de uniforme veur de Sjutterie St. Sebastiaan oet Sjömmert

## Externe link
https://web.archive.org/web/20070709130116/http://www.houthem.info/charles%20eijck%20expo/index.htm expositie 2003 in Houthem-St. Gerlach

## Brón
*Heemkundevereiniging Houthem-St. Gerlach
Informatica

**Informatica** weurt omsjreve as *de [[weitesjap]] die zich bezighilt mit 't beheerse van [[complexiteit]]* (onger angere op 't vlak van informatie en gegaeves, communicatie, softwareboe, en technisch-weitesjappelik raekene). De term complexiteit git hie mie euver de algemein beteikenis en neet euver de complexiteitstheorie. Informatica is auch de tak van techniek die zich bezighilt mit het programmiere van computers.

**Computerweitesjap** weurt gebroekt es synoniem veur informatica, maer dae moag neet verwart weure mit 't eigelike bauwe van computers.

Op ein anger maneer kint me informatica opdeile in veer aspekte, auch waal de veer T's genump:
* **T**echnieke/Methodes (bev. recursie, top-down design, simulated annealing, polymorfisch programmeren...)
* **T**ale (bv. C++, Java, Coloured Petri Nets, UML...),
* **T**heorië (bv. Formeil Tale Theorie, Grafetheorie, Wachtrietheorie...),
* **T**ools (gereidsjappe as compilers, database beheersystemen, besjturingssysteim ...)

## Historie
Oersjprónkelik waor inne computer inne persoen dae beraekeninge oetveurde. Minsjelike computers woerde beveurbeild ingezat om tabelle veur de sjeipvaart en de astrenomie op te sjtèlle. De correctheid hievan waor hèndeg belangriek: 'n fout in 'n tabel vool neet direk op en kos veur de gebroeker van de tabel groete gevolge höbbe. Hiedoor waore väöl luuj op zeuk nao gereidsjappe om de minsjelike computers te assistere. In dees omgaeving kaome Charles Babbage en Ada Lovelace in 1834 mit 't concep van de machinale computer. Hienao zou 't nog mië as 'n ièw dure vuurdat de iesjte elektrische computers geboewd woerde doer 't wèrk van onger angere Konrad Zuse, Alan Turing en John von Neumann.
Beildhouwkuns

**Beildhouwkuns** is ein van de beildende kunste. In 't algemein versjtit men ónger beildhouwkuns de vervaerdiging van portrette, koppe, bustes, torso's en beilder oet ónger angere marmer, greneet, zandsjtein of beton. De kuns is óntsjtange in de awdhied, en mit *Venus van Willendorf*, klassiek Egyptisch, Grieks
(*de discuswerper*, *Venus van Milo*), Romeins, gotisch en renaissance, is 't ein kuns van alle tieje en plaatsje. Ouch anger óngerwerpe, zoa-es dere, absjtracte vörm, waore dankbaar objecte om in sjtein oetgebeild te weure. In väöl kirke en kathedrale vink me hèndig väöl heiligebeilder aan de kollomme. Mer ouch kint me väöl kunswirke bewóndere in parke en  gaerd.

Zuug ouch: Bildhouwers.
Steve Jobs

**Steven Paul Jobs** (24 fibberwarie 1955 - 5 oktober 2011) waor 'ne Amerikaanse software-óntwiekkelaer. Hae waor bekènd doordat hae same mèt Steve Wozniak Apple Computer Inc. opgeriech haet.

## Leve
Jobs woort in 1955 gebore in Green Bay in de sjtaat Wisconsin es Steven Paulis. Sjnel nao zien geboorte woort hae geadopteerd door de Californische familie Jobs. Ziene ónbekènde biologische pap sjtamde oet Egypte. In 1991 trouwde Jobs mèt Laurene Powell en kreeg mèt häör 3 kinger. Wiejer houw Jobs nog ein dochter oet ein ièrder relatie, Lisa. Nao häör ies de Apple-computer mèt dezelfde naam geneump.

In 1974 góng Jobs wèrke veur de firma Atari, woa hae same mèt Wozniak computersjpeller óntworpe haet. Mèt Wozniak en Wayne sjtiechde Jobs in 1976 't bedrief Apple Computer, in de graasj van de familie Jobs in Palo Alto. 't Ièrsjte produk, de Apple I waor nog gei groat succes, meh e jaor later begoes me mèt de succesvol Apple II-serie. Dit waor de ièrsjte computer dae ouch in klein bedriever in de Vereinigde Sjtate gebruuk woort. Jobs haet d'r ouch veur gezörg dat de ièrsj sjlech loupende Apple Lisa-serie en de Macintosh de grafische interface van Xerox PARC euvernaome. 

In 1985 góng Jobs weg bie Apple en begoes hae 't bedrief NeXT, dat ziech bezighèlt mèt 't óntwiekkele van innovatief hardware en software. Wiejer góng Jobs ouch bie Pixar wèrke. In 1996 koch Apple NeXT veur 400 miljoan dollar. Vanaaf 1997 góng hae in de raod van besjtuur en saer september van dat jaor woort hae algemein directeur (CEO of Chief Executive Officer) ad interim. 't Door NeXT óntwiekkelde besjturingssysteem NeXTSTEP woort wiejer óntwiekkeld tot Mac OS X. Jobs haet deveur gezörg dat Apple sjterk truukkaom mèt produkte wie de iMac, iPod en iTunes, veurbeelde van zoagenaamde "digital lifestyle". Hiedoor kreeg hae de bienaam "iCEO".

Saer januari 2000 waor Steve Jobs officieel algemein directeur (CEO) van Apple, meh hae kreeg nog mer eine dollar loan per jaor. De wins die hae kreeg maakde häöm èvvel volges de San Francisco Business Times tot "Most Overpaid CEO". Me sjatde zie vermoge op 3 miljard dollar.

## Krenkde

Op 14 jannewarie 2009 maak Jobs bekind tot heer tot eind juni 2009 mèt verlof geit weges 'n krenkde. In 2004 is heer al 'ns geopereerd aon 'ne zeldzame tumor aon de alvleisklier. Eind 2008 verleert heer väöl gewiech, mer heet liet wete las vaan hormonestoringe te höbbe. Vanwege de väöle spikkelaties tot heer neet mie lang te leve zouw höbbe, beslut heer zien werk veurluipeg neer te lègke, umtot heer vint tot de spikkelaties häöm en de lui bij Apple hindere in zien/hun werk.

In aprèl 2009 heet heer 'n levertransplantatie oondergaange.

Op 24 augustus 2011 trejt Jobs trök es CEO vaan Apple, mer woort op eige verzeuk aongeweze es veurzitter vaan de raod vaan bestuur. Op 5 oktober 2011 liet zien familie wete tot Jobs "in vrei" gestorve is, umringk door zien familie.

## Referenties
Amersfoort

**Amersfoort** is 'n stad in 't midde vaan Nederland en aon de rand vaan de provincie Utrech. Ze ligk oostelek vaan d'n Utrechsen Heuvelrögk. Vaan de provincie Utrech is Amersfoort mèt 163.896 inwoeners per 30 september 2025 de twiede stad. Amersfoort ligk aon de Eem.

## Kerne
De dörper Hoogland en Hooglanderveen, tot 1974 kerne vaan de toen opgeheve gemeinte Hoogland, zien allewijl ieder stadswieke, allewel tot 't dörpsgeveul bij väöl otochtone nog sterk leef. Ouch de naobersjap Buurtsdijk is intösse ingebouwd. Zeldert en Stoutenburg Noord (deil vaan 't dörp Stoutenburg, gooddeils gemeinte Leusden) ligke nog wel boete de stadsbebouwing.

## Stadsgeziech

De binnestad kint e groet aontal veural middeliewse monuminte. De veurnaomste zien de (losstaonde) Slevrouwetorie, de Joriskèrk en de Koppelpoort, die vaanaof 't spoor nao Apeldoorn en Zwolle good te zien is.

## Historie
De plaots, oontstande bij 'n doortrèkbaar plaots (*voord*) in de Eem (*Amer*) weurt voor 't iers geneump in 1028. Um häör ligking vestegde de bisjop vaan Utrech hei 'nen hoof, en trok arbeiers aon veur de Gelderse Vallei te oontginne. In 1259 kraog de plaots stadsrechte. Later in de middeliewe kaom de plaots door e mirakel es pelgrimsstad op, zoetot me in 1444 de Slevrouwekèrk mèt hoegen torie kós bouwe. De kèrk góng later verlore, d'n torie steit nog. Ouch had de stad in de late Middelieuwe 'n oetzunderlek groete beerindustrie.

Nao d'n Tachtegjaoregen Oorlog kaom 't gebeed in 'n isolemint te ligke, boedoor de stad ummer mie verpauperde, zeker wie in de negentienden iew ouch de tabaksteelt aon de Veluwerand instortde. De koms vaan spoorweeg brach dao verandering in: door zien centraol ligking woort Amersfoort 't verkierskundeg hart vaan Nederland. Zoe greujde 't in de twintegste en einentwintegste iew hel door.

## Dialek
Vaan oersprunk woort in Amersfoort 'n Eemlands (Wes-Veluws) dialek gesproke. Dit kaom evels al roond 1900 in 't gedraank door de immigratie. Al bij 't veldwerk veur de *[[Reeks Nederlandse Dialectatlassen]]* waor 't dialek gooddeils verdwene; de informante móste treuver naodinke. Wee neet 'gewoen' AN spraok, spraok hoegoet nog regionaol gekleurd Nederlands. In 2008 publiceerde d'n oersprunkelek Mestreechsen taolkundege Ludo Jongen e beukske euver 't Amersfoorts. Heer merkde toen op tot 't dialek op de rand vaan oetsterve stoont, of mesjiens al oetgestorve waor.

In de veurmaolege dörper vèlt nog wel dialek te hure. Daobij koume väöl import-Amersfoorters oet de umgeving; zeker die vaan Spakenburg praote oonderein nog dèks Spakenburgs.

## Bekinde Amersfoorters
* Johannes Heesters, operèttezenger
* Piet Mondriaan, sjèlder
* Johan van Oldenbarneveld, staotsmaan

## Rifferenties


## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Zoetermeer

**Zoetermeer** is de derde stad vaan Zuid-Holland (nao Rotterdam en D'n Haag) en heet zien beteikenis en umvaank aon ziene status es euverloupgebeed vaan D'n Haag (sinds 1962) te daanke. De stad heet zoe'n 120.000 inwoeners, vergeliekbaar mèt Dordrech en Leiden in dezelfde provincie. Ze besteit oet 'ne kleine kern ('t aajd dörp) en 'n aontal nui wieke oet de jaore zesteg, zeventeg en tachteg, gebouwd es euverluipgebeed veur D'n Haag. Wie Almere dreug de stad dudelek kinmèrke vaan planologisch wèrk: zoe is de stad aongeslote op de RandstadRail mèt veur eder wiek 'n statie en weurt ouch 't otoverkeer systematisch gesjik. De gemeinte Zoetermeer zal euver e paar jaor vermeudelek 130.000 inwoeners höbbe en daomèt zoewel Leiden es Dordrech definitief in aontal inwoeners inhole.

Tot 1935 bestoont Zoetermeer oet twie gemeintes, Zoetermeer en Zegwaart, die same e twielingdörp vörmde. Allewijl is Zegwaart, in de archaïsche spelling *Seghwaert*, 'n (nuibouw)wiek vaan Zoetermeer.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Calvinisme

't **Calvinisme** is 'ne vörm vaan gerifformeerd-Prottestant christendom die veurkump oet de lier vaan Johannes Calvijn, 'ne Franco-Zwitserse theoloog. In de jaore daarteg vaan de zestienden iew publiceerde dee werke boe-oet zien lier voortkaom. Die lier woort boete in deile vaan Zwitserland populair in Fraankriek, Sjotland en de Nederlen. 't Calvinisme en de oonderdrökking daovaan door de Spaonse inquisitie waor eine vaan de reies veur 't oetbreke vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog, en woort in de Rippubliek de eineg touwgestande religie.

In de negentiende en twintegsten iew versplinterde 't Nederlands calvinisme in ummer nui struiminge, boevaan de veurnaomste houfstruim de Hervörmde Kerk en de Geriffomeerde Kèrk waore. In 2004 vereinegde inkel tientalle struiminge ziech in de PKN, de Prottestantse Kèrk in Nederland, boebij ouch de lutherane ziech aonslote. De mier orthodoxe gemeinsjappe verworpe die fusie en bleve apaart of sjeide ziech obbenuits aof.

De lier vaan Calvijn is seveer en sober. Zo sjrijf ze predestinatie en èrfzun veur, en wijs ze de meiste vaan de sacreminte en de liturgie aof. Gemeintezaank naom in Nederland 'n ummer veurnaomer plaots in, vaanaof midde zeventienden iew begeleid mèt örgel. 't Calvinisme weurt in Limbörg weineg beleje, meh de Mestreechse Janskèrk is wel calvinistisch.
Sjotland

**Sjotland** is 'ne staot mèt eige parlemint in 't noorde vaan Groet-Brittannië. 'r Maak deel oet maak vaan 't Vereineg Keuninkriek (VK). Op force vaan de wèt in 't VK, is Sjotland e volweerdeg land. Boete 't VK erkènt evels geinen inkele staot dees regio es zoedaoneg. Te zuie grens Sjotland aon Ingeland.

## Geografie
Sjotland besteit oet geografisch drei deile: de Uplands, de zuieleke heuvele; de Lowlands, de relatief diechbevolkde vlaker len in 't midde, en de Highlands, 't bergland in 't noorde, wat 't groetste oppervlak besleit meh hendeg dun bevolk is. Neve 't vasteland kint Sjotland nog minstens drei archipelle: de Hebride, de Orkney-eilen en de Shetland-eilen. Sjotland is deil vaan 'n aw bergformatie oet 't Paleozoïcum. Erosie heet gezorg veur depe klove, die dèks tot mere oetgreujde. 't Dudelekste veurbeeld daovaan is Loch Ness, tientalle kilometers laank en 230 meter deep.

Sjotland heet Edinburgh es hoofstad. Glasgow is evels de groetste stad. Aander stei zien Aberdeen, Dundee en Stirling.

## Historie
In de aajdheid woort Sjotland bewoend door de Picte, die de Roemeine noets onderwerpe kóste. In de zèsde iew vele de (christeleke) Sjotte oet Ierland 't land binne en verdreve de Picte nao de hoeglen. Wie vaanoet 't zuie ouch Angele kaome opdringe, vestegde de meiste Kelte (Sjotte én Picte) ziech in de Hoeglen. Nao väöl oonderling twiste tösse keuninge en clans lökde 't Kenneth MacAlpin de Sjotse troen te bezètte en de Noormanne te were, die evels wel de Shetland- en Orkney-archipel bezatte.

In 1290 waor 't keuningshoes oetgestorve en plaotsde de Ingelse keuning 'ne nuie keuning op de Sjotse troen: John Balliol. In 1295 sloot deze mèt Frankriek en Noorwege e verboond tege Ingeland, wat de Sjotte op Ingelse bezetting kaom te stoon. In 1306 kaom 't land daotege in opstand, oonder Robert the Bruce, dee in 1334 de oonaofhenkelekheid wis te herstèlle.

In 1603 woort keuning Jacobus de VI van Sjotland keuning Jacobus I van Ingeland, door e verstandshouwelek en 't touwval tot 't hoes Tudor in manneleke lijn oetstorf. Zoe begós de Stuart-periode in Ingeland. De twie len waore nog 'n iew oonaofhenkelek vaanein en allein in personeel unie vereineg, mer in die unie kraog Ingeland ummer mier de euverhand en in 1706 woorte de parleminte vaan Ingeland en Sjotland oontbonde en 't Vereineg Keuninkriek opgeriech, mèt 't machcentrum natuurlek in Londe.

In 1999 woort 't Sjots parlemint nui opgeriech, nao e referendum in opdrach vaan Tony Blair.

## Cultuur en toerisme
Sjotland is cultureel in twie gebiede in te deile: de Lowlands en de Highlands (de Uplands hure cultureel tot de Lowlands). In de diechbevolkde Lowlands sprik me vaanajds Sjots, in de Highlands Sjots Gaelic, al weure bei door 't Ingels bedreig. 't Gaelic is nog 't dominants op de Hebride.

De Highlands stoon bekind um de erfstökker vaan hun Keltisch cultuur, wie doedelzakke, tweed, whisky en de traditioneel kilts. Väöl Sjotte zien nationalistisch en gebruke dees kinmèrke es nationaal symbole. Ouch Halloween en Hogmanay höbbe hun orizjien in Sjotland. 't Toerisme is 'n veurnaome bron vaan inkomste.
Volkscultuur

**Populair cultuur** is 'ne neutrale verzamelnaom veur de begrippe *[[volkscultuur]]* en *[[massacultuur]]* en wert besjtudeerd dör de cultureel antropologie. 't Begrip is in de twintegste iew vaan belaank gewore, in contras tot de elitekuns.

Versjèlle in waardering en sociaal gebondeheid vaan cultuur bestoon al zoelank es dao versjèlle tösse rieke en erm lui zien. Kuns woort iewelaank in opdrach vaan de rieke gemaak, die ze financierde. Kunsteneers riechte ziech min of mie nao de wens vaan die rieke en bleve binne 'n zeker kader. De volkscultuur mós 't mèt minder middele doen, mer maakde toch cultuur, in de vörm vaan volksvertellinge (tegeneuver cerebraal diechvörm wie ballades), volksmuziek (dans veur bijv. doedelzak tegeneuver de ummer mier geperfectioneerde kunsmuziek) en volkssjèlderinge.

In de negentiende iew greujde de kuns oet tot get otonooms en woorte de idee euver kuns en kunsteneer ummer verhevener. Daodoor oontstoont bij e groet publiek, ouch, bij rieke lui, de behoofde aon ander dinger: good liesbaar beuk, mekkeleke muziek. Tegliek woort in deen tied de bevolking door filantrope in aonraoking gebrach mèt touwgenkeleke kunsvörm, umtot de hoeger klasse meinde tot 't volk daodoor verheve zouw rake.

In de twintegste iew kraoge arbeiers lankzaamaon mie geld te besteie. Zoe kóste ze ziech beuk koupe, nao 't toneel goon en op radio en grammofoonplaote populair muziek hure. In de jaore twinteg en daarteg teikent ziech veur 't iers dudelek 'n populair cultuur aof. In dezelfden tied woort de elitair kuns nog ummer zwoerder en oonbegriepeleker veur de boetestoonder, get wat ziech nao d'n Twiede Wereldoorlog allein mer doorzetde.

Nao d'n Twiede Wereldoorlog kaom ouch de jäögcultuur op, die ziech vooral muzikaal oetde, en wel in de rock 'n roll. Populair cultuur woort zoe 'n kwestie vaan generatieconflik. Mèt de jaore woort de klouf opgelos. De populair cultuur woort mèt de jaore zoe riep, tot ziech in haor ouch wier kunszinneg strouminge oontwikkelde.

### Verwiestableau populair cultuur
* Meertens-Instituut, 'n onderzeuksbureau nao volkscultuur

#### Folklore
Folklore ies de naam veur de gezameleke volkscultureel versjiensele, tradities, euverleveringe, leedsjes, gebruke, ouw ambachte, heemkunde, vastelaovend, sjötterie, jónkheid, mei-denplanting, paol ouwe, volksgeluif, kruusprocessie, heiligdomsvaart, kleierdrach, volksdans, kèrmes, 

#### Plante en dere
* Volksname van plante, plantename in de volkstaal
* Volksname van dere, derename in de volkstaal

#### Literatuur
* Leefdesroman
* Detectiveroman
* Stripverhaol
* Volksverhaol, sjpreukske, sage, legende

#### Muziek
* Volksmuziek, volksleedsjes
* Koerzaank
* Blaosmuziek
* Sjlager
* Popmuziek

#### Bildende kuns
* Grafitti
* Televisieprogramma's
**Tv-series
**Kwisse
**Reality soaps
Sjport

**S(j)port** is de competitie mèt spelelement op liefelek of soms geisteleke veerdeghede, es tiedverdrief of es bereup. Bij oetbreiing weurt liefsbeweging veur ontspanning of um gezoondheidsrejes wel - ooneigelek - sport geneump.

Sporte kump in väöl hoeger oontwikkelde culture veur. In 't aajd Griekeland gebäörde dat dèks veur de ier vaan de gaode. *Gymnasia* waore oorsprunkelek sportsjaole; liefsbeweging haod väöl prestiesj. Laoter woort sport de bezegheid vaan de elite; veural Groet-Brittanië bereikde heer 'n hoeg niveau. In de negentiende iew woort in dat land de sport veur 't iers geïnstitutionaliseerd.

Sins 1896 heet me de Olympische Speule, die in 't aajd Griekeland gehawwe woorte, nui leve ingebloze. Dit zuut me algemein es 't groetste sportevenemint op de wereld.
## Indeilinge
Sporte kinne in ach grope weure ingedeild.

* Atletieksport
** renne
** discuswerpe
** hoegspringe
** kogelstoete
** marathon
** polsstokhoegspringe
** speerwerpe
** wiedspringe
* Balsporte
** Amerikaans vootbal
** basketbal
** bowling
** cricket
** handbal
** hockey
** honkbal
** kaatse
** kegele
** körfbal
** rugby
** volleybal
** vootbal
* Krachsporte
** fietsrenne
** mountainbike
** gewiechlufte
** triatlon
** zwumme
* Sjeetsporte
** boegsjete
** darts
** geweer
** kleidoevesjeete
* Vechsporte
** bokse
** jiu-jitsu
** judo
** karate
** sjerme
** wórstele
* Dinksporte
** bridge
** damme
** go
** sjake
* Wintersporte
** sjieje
** sjiespringe
** sjaatse
** ieshockey
** kunssjaatse
** veldrieje
* Extern sporte
** motorrace
** otorace
** peerderace
** peerdedressuur
** peerdspringe
** watersjieje
** zeile
Noordzie

De **Noordzie** is 'n zie vaan de Atlantische Oceaan die tösse Groet-Brittannië en 't Europees vasteland ligk. De len aon de Ooskant vaan de zie zien Noorwege, Denemarke, Duitsland, Nederland, 't Belsj en 't allernoordelekste stök vaan Fraankriek. In de zie ligke wieneg eilande; boete Helgoland ligke alle eilande in kusgebeje en in ing archipelle, wie de Shetland-eilande, de Orkney-eilande en de Wadde-eilande. D'n Doggersbaank moot kortstoondeg, tösse de lèsten iestied en de wermen tied, 'n eiland zien gewees. De Ooszie löp in de Noordzie euver, zjus wie de es natuurgebeed tamelek unieke Waddezie. De reviere de Maos, de Rijn, de Schelde, de Elbe, de Weser, de Eems, de Theems en de Humber loupe drin oet.

De Noordzie is relatief werm, door invoer vaan werm water door de Golfstruim. Daodoor kinne de strande aon 't zuielek deil vaan de zie, die breid en zandeg zien, e bleujend toerisme. De werm zie gief de len roontelum e mèld klimaat, mèt rillatief zachte winters en keul zomers. De fauna in de zie is divers, al steit ze oonder groete drök vaan de milieuvervojling.

De Noordzie is de dröks bevare zie op de wereld, mèt Maos en Rijn es weeg vaan en nao 't achterland en de Atlantische Oceaan es transportgebeed vaan en nao Afrika en Noord- en Zuid-Amerika. De belangriekste havestei aon dees zie zien Zeebrugge, Antwerpe, Vlissinge, Rotterdam, Amsterdam, Den Helder, Delfzijl, Emden, Bremerhaven, Wilhemshaven, Hamburg, Esbjerg, Oslo, Bergen, Reykjavík, Edinburgh en Londe.
Paus

De **paus** (oet 't Grieks, πάππας = vader, en oet 't Latien, *papa* = vader) ies de titel van 't hoof van de Roams-Katholieke kèrk. De paus weurt in de katholieke kèrk gezeen es de opvolger van de apostel Petrus. De paus ies ouch sjtaatshoof van Vaticaansjtad. Op diet moment, saer 8 mei 2025, ies Leo XIV (börgerlike naam Robert Francis Prevost) paus. Hae ies de allerièrsjte paus oet de VS. 'n Periode woa-in d'r geine paus ies neump me *[[sede vacante]]* of *sedesvacatio*. 

Hoewaal 'ne paus in theorie zien amb kènt neerlègke es hae dat wilt, ies diet óngebrukelik. Pause bezètte oet traditie 't pontificaat bies hunnen doad. In fibberwari 2013 braok paus Benedictus XVI mèt die traditie door op 85-jäörige laeftied aaf te traeje.

## Symbole

De pauselike symbole zint de wiete toga, de pauselike troan, de pauselike vösjersrink, de tiara (kroan), de draagsjtool (sedia gestatoria), 't baldakien en de pauselike sjtaaf mèt 'n crucifix d'rop. 

De tiara ies in de jaore 60 van de 20e ièw aafgesjaf door paus Paulus VI. Saer höbbe pause de pauselike mieter gedrage. De tiara ies èvvel 't symbool van 't pausdom gebleve en sjteit op 't blazoen van 't Vaticaan.

De draagsjtool ies aafgesjaf door Johannes Paulus II, dae 'm vervange haet door de pausmobiel. 

## Titulatuur
De paus ies biesjop van Roame, plaatsbekleier van Jezus Christus op aerd (*Vicarius Christi*), opvolger van Petrus, hoagste preester in de waereldkèrk, *pontifex maximus* (opperpreester), aartsbissjop van de Romeinse kèrkprovincie, primaat van Italië, patriarch van 't Weste, soeverein van Vaticaansjtad.

## Keus
Volges 't kèrkelik rech kènt edere katholieke preester tot paus gekoze were, meh euver 't algemein weurt ein van de kardinale gekoze. De paus weurt gekoze in e conclaaf, 'n bie-einkóms van alle kardinale in de Sixtiense kapel. 't Conclaaf moet beginne tösje de 15e en de 20e daag nao d'n doad van de paus. Umdat 't conclaaf geheim ies, zint de kardinale aafgesjlote van de boetewaereld. De kardinale keze dan eine nuje paus, dit geit in sjtumrundes. Höbbe ze in ein runde geine nuje paus kènne keze, dan verbrenne ze de sjtumbreefkes same mèt get zjwarte poejer, en kump zjwarte zjwaam oet de sjouw van de Sixtiense kapel. Höbbe ze waal eine gekoze, dan verbrenne ze ouch de sjtumbreefkes, meh dan zonder get debie te doon. Dan kump wiete zjwaam oet de sjouw. De luuj op 't St.-Pietersplein weite dan dat 'ne nuje paus ies gekoze. Es de paus beneump ies, weurt hae op 't balkon van de Sint Pieter aan 't volk getuènd en zaet de hoagste kardinaal *Habemus papam!* (veer höbbe 'ne paus!).

## Naam
Es 'ne paus gekoze ies, weurt häöm gevraog welke naam hae es paus wilt aannumme. Hae kènt zelf eine naam keze. Dae naam kènt 'n verlatiensde vörm van ziene waereldlike naam zin, meh dèks keus me ouch de naam van 'ne belangrieke veurgenger, of eine mèt 'n bepaalde beteikenis (biev. Pius = vroum). Es 'ne pausnaam al ins veurgekómme ies, weurt 'r van Romeinse ciefersj veurzeen.

## Zuug ouch
* Lies van pause

## Externe link
* De officieel website van 't Vaticaan