open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herman Gorter

**Herman Gorter**, Wormerveer, noe Zaanstad, 26 november 1864 - Brussel 15 september 1927, waor in 1921 mede-oprichter van de Communistische Partiej va Nederland en 'ne Nederlandse dichter van de 80-ers. 

## Laevesloop
Gorter waoërt gebaore in 'n Mennoniete domineesgezin en ziene vader ds. Simon Gorter behoeërt töt de klèng literatore van d'r 19de ieëw. Gorter waor klassiek filoloog. In z'ne sjtudaentetied begoes-e mèt 't sjrieve va gedichte en e waoërt sjtaerk beïnvloed dör Multatuli en Willem Kloos.
E wijdde zich ooch an de sjtudie va Marx, wat-e es 'n sociaal noodzaak besjowde. Gorter sjtorf in 'n Brusselse hotelkamer.

## Waerk
*Mèt 't lyrisch-epische gedicht *Mei* oet 1889 volgde Gorter väör 'n groeët deel de 80-ers. 't Verhaol gèèt över de oonmäögeleke leefde tösje 't maedsje *Mei* en häöre geleefde *Balder*, över de sjterfelekhèèd van d'r miensj en över 't sjönne van 't laeve. Gorter leet zich inspirere dör de Ingelsje Romantische dichters Keats en Shelley. D'r aoëpeningsregel is èng van de bekaandste dichtregels oet 't Nederlands taalgebied: *Een nieuwe lente en een nieuw geluid*.
*Ooch mèt de 'sensitieve' *Verzen* va 1890 en *De school van de poëzie* va 1897 volgde e de 80-ers nog, 'n sjtreuming die zich aafzat taege de ingesjlaope Hollendsje domineespoëzie en die zich kenmaerkt dör 't plastisch waoërdgebroek bies 't wiedgaond experimaent. Gorter voond evvel al gow gèng voldoening mie in de vriewel puur zintuugleke weergaaf va geveulsindrukke. 
*Z'ne aard va sjtraever, däörgronder, baanbraeëker en z'n Spinozistische sjtudies (e vertaalde dem ziene *Ethica* 1895) howwe 'm al sober, filosofische gedichte doeë sjrieve. 
* E von ziene waeg nao de socialistische bewaeging en waoërt lid van de SDAP. E redigeerde *De Jonge Gids* en same mèt Henriette Roland Holst d'r *Nieuwe Tijd*. Mèt de *Verzen* va 1903 makde Gorter 'n begin mèt op de toekomst gerichde poëzie. *Een klein heldengedicht* 1906, het epos van een staking, *Pan*, 1912 volgde. In dae tied sjreef-e kritiek op de 80-ers, väöral op hun *l'art pour l'art*-visie op de keuns.
*Gorter waoërt redacteur van de *Tribune* en 'ne consequente waoërdveurder van de Hollendsje socialiste. Wèrkde same mèt Rosa Luxemburg en sjteunde aanvankelek Lenin in de Revolutie va 1917. Later, nao 'n oonderhaod mèt Lenin, oeëvör Gorter nao Ruslaand reesde, brook e mèt Lenin in 1920 mèt 'ne aoëpe breef of manifest dat in de Tribune gepubliceerd waoërd. 

## Fragmaent oet Mei
Väör vertaling in 't Limburgs: Lies van vertalinge sjtäölkes

Ik wist niet dat dit alles was zoo mooi.
Zoo staat ook wel een meisje vol in bloei,
De bruigom loopt om haar en streelt het haar,
Zijn spitsen ving'ren door har gouden haar:
en loopt onwetend heen en zoekt in spel
Matheid en slaap. Dan treedt op zijn drempel
Een bloot beeld: onder 't witte bedgordijn
Glijden er blikken en een woordetrein.
Dat's om te weenen, want de mijmering
Over een ding, is teerder dan het ding.

## Externe leenk

* Marxistische auteurs : Herman Gorter
Sjnoep (infectiekraenkde)

**De sjnoep**  of **n kaw'', **n kou * ([[Nederlands]]: *verkoudheid*; [[Vlaandere]] *valling*) is 'n virusinfectie van 'n [[rhinovirus]] of [[coronavirus]] an de lochwaeg.

Rhinovirusse zeunt övveraal ömmer aanwezèg, mae oonder normaal ömsjtandèghede zeunt ze nèèt in sjtaot öm 't sjlijmvlies in de naas te besjmette. 

Rhinovirusse [[mutatie|mutere]] enorm flot. Dit zörgt d'r väör dat 't övverwinne van de sjnoep sjlechs töt 'n hieël korte immuniteit va èng töt twieë waeëke, leit. Ooch haant de flotte mutaties, die groeëtendeels neet succesvol zeunt, es gevolg dat rhinovirusse allèng boete 't lief gekweekt kènne waeëre. De rhinovirusse kènne daobie erg sjlech taege wermde. D'r owwe techniek van 't daampe mèt 'ne haanddook baove 'ne koomp dampend water - mèt get *viecks'' d'r in of thijm - kan 'ne effectieve techniek zieë öm de sjnoep get te verlichte ömdat 't ooch hèlpt öm d'r naassjliem los te make.

De kaw is bij de mins 'n liechte krenkde, die allein bij 'n irnsteg verzwaak aofweersysteem (zoewie bij Aidslijers) ech gevierlek is. Bij aander diersoorte is dat dèks neet zoe: bij peerd kin 't rhinovirus tot verlaming lije, bij chimpansees zelf tot d'n doed.

## Referenties
Pool

'ne Pool kèn zin:
* 'ne pool water
* 'ne Pool, inweuner van Pole
* 'ne pool, es de Noordpool en de Zuudpool
* de pool (èllentrik) vaan een elektrisch gelaoje veurwerp
Sjnoep

Sjnoep kan verwieze nao:
* Sjnoep (infectiekraenkde)
* Sjnoep (lekkersj), wie bölkes, babbelaere of sjiegke
Sjloek

**Sjloek** kèn zin: 
* sjloek (sjtoattoan) of sjlók, slók: lekker zeute dinger um te ete.
* 'ne sjloek (sjtoattoan} of sjlók: 'n hoeveelheid, die se in eine kièr doorsjlieks
* 'n sjloek (sjleiptoan), 'n rubbere of plastic tuinsjlang.
Sjloek (lekkersj)

**Sjloek** of **sjlók** (sjnoep) ies de verzamelnaam van allemaol lekker zeute dinger, die me kènt ete: zoa-es: babbelaere (zuurtjes), karamels, drop,  sjoekelaad, ieskes, kauwgums, bonbons, ulevelle, Wieërters echte, tum-tums, colaflesjkes, Ingelsje drop en pepermuntsjes. 
Sjloek ies  oats óntsjtange es medicien, umdat 'n pil of tablèt aanvankelik tamelik bitter sjmaakde woort 'r 'n soekerläögske umheen gemaak. Luuj vónge dat toen lekker. Aanvankelik waor sjloek allein in appetièke te kriege meh tegewoordig gewoon in de supermert. 't *Couven-museum* in Aoke, in vreuger tieje 'n appetièk, verkoch in de 18e ièw en 19e ièw sjoekelaad es geneesmiedel tege lösteloosheid. Jakob Couven boewde de appetièk veur de familie *Monheim*.
't Werkwoord sjloeke sjleit neet allein op zeute sjloek, meh ouch op 't ete van ander lekker dinger zoa-es keukskes, chips, vla, gebekskes, tuurtsjes en sjlaagroum.

Drop ies in Nederland de meis gegete sjloek. Daovan weurt zoan 32 miljoen kilo per jaar gegete. In Belsj ies dat vermoedelik sjoekelaad.

## Fabricage
Sjmaak- en kleursjtoffe kènne toegevoog zin aan sjloek um ze beter te laote sjmake of kleurig te laote oetzeen. 
Väöl sjloek weurt gemaak op basis van gelatine. Alternatieve sjloek, o.a. veur vegetariërsj, op basis van biejewas.

## Fièssjloek

Speciale sjloek huèrt bie speciaal fièste, zoa-es: Sinterklaos en Keersjmes. Bie Sinterklaos huère peperkokemennekes (taai-taai), sjoekeladelèttersj, peperneut en sjpeculaas. In  Belsj were allerlei soorte beeldsjes van sjoekelaad gemaak. Bie Paosje huère soeker- of sjoekelade eikes. Bie Keersjmes: keersjkrenskes en bie Nuujjaor: waffele, appelflappe en olieböl. 

Ter gelegenheid van 't ing van de Ramadan weurt ummer ‘t Soekerfiès gehoute. Hiebie were dan zeute gerechte en sjoek zoa-es lokum (Turks fruit) gegete en dat geuf me zich ónderein en aan de erm luuj. 
Bie ein bar mitswa-viering goaje de vrouwluuj sjloek nao de 13-jaorige naodat dae veur ‘t ièrsj de Thoralaezing haet gedoon.

## Versjlaving
Bie bekans ederein ies zin in sjloek waal aanwezig meh dao besjtoon luuj mèt ein *sjloekversjlaving*. Dit hèlt in dat daegeen väöl sjloek en sóms geit razele es hae of zie gebrek aan soeker haet. 

## Soorte sjloek
Mèt 32 miljoan kilo ies drop in Nederland de meis gegete sjloek. In Belsj zin  sjoekelaad en sjoekelaadproducte ’t meiste gewild. Belsj en Duutsjland zint ouch de  groatste leveranceers van alle sjloek wat in Nederlandj weurt gegete.

‘t Volgende sjlókgood kènt waere óngersjeije:
*zuurtjes
*caramels
*bórsjplaat
*boterbabbelaer
*cuberdon
*drop
*Èngelsje drop
*sókkersjpèn
*zoersjtek
*kaneëlsjtekskes
*kauwgum
*chocolaade
*pralines (bonbons)
*paepermuntjes
*noga
*lolly's
*ulevelle
*winegum
*zeuthout

## Referenties
MP3

**MPEG-1 Layer 3** is 'n meneer um geluid te comprimere en is dus een broncoderings-techniek. De väöl gebruukde afkorting is **MP3**. 't Is 'ne MPEG (Moving Picture Experts Group) standaard oet 1992, woevaan 't implementaties gief sinds 1994.

De oetvinder vaan 't MP3-bestandsformaat is d'n Duitser Karlheinz Brandenburg. Heer voond 't oet op aongeve vaan ziene promotor vaan zien doctoraalthesis.

## Compressie

Mèt MP3 is 't meugelek um de hoeveelheid data die nudeg is veur 't opsloon van geluid in 'n computerbestand sterk te vermindere. Dit gebäört door deile vaan 't geluid die de mins toch neet ech kint woerneume weg te laote. Es 'n bepaolde toen beveurbeeld hiel hel is, zal 'n toen die vlak deneve ligk en minder hel is neet huurbaar zien. Dees toen kins te daan dus d'r oet fèltere. Ouch weurt gebruuk gemaak van klassieke compressie, door beveurbeeld informatie die zoewel in 't linker- es in 't rechterkanaal veurkump mer eine kier op te sloon. Dat lèste neump me "joint stereo".

MP3-compressie is *lossy*, wat wèlt zègke dat gegeves bij de compressie verlore goon. 't Gevolg is dat de oorsproonkeleke vörm vaan 't geluid neet mie kin weure trökgewonne, allein mer benaderd. 't Gevolg daovaan is dat 'n MP3-bestand bij 't aofspeule get kin versjèlle vaan 't orzjineel ('t kin vlakker klinke, of bijgeluide geve), evels is dit in blin luusterteste en bij hoeg bitrates mèt 'ne gooje encoder (zoewie LAME) lestig aon te toene gebleke.

Door de mieste gebrukers weure mp3-bestande mèt 'n bitrate van 192 kbps of hoeger (kilobits per seconde) es hiel good vaan kwaliteit ervare. Bij 'n bitrate van 320 kbps versjèlt de kwaliteit neet huurbaar vaan 'n CD. Väöl vaan de mies gangbare bitrates zien 'n väölvoud vaan 32 of 64 kbps: 128, 160, 192, 256, 320 kbps. 'n MP3-bestand mèt 'n bitrate van 128 kbps is 11 kier zoe klein es 'tzelfde geluidsbestand in WAV-formaat (WAV-formaat is neet gecomprimeerd). Ein minuut geluid neump daan 'n gruutde vaan oongeveer 1 megabyte in. Bij hoegere bitrates neump de bestandsgruutde bij dezelfde sample rate (en 16 bits) evenredeg tow.

## Octrooi

De compressie- en decompressiealgoritmes van MP3 zien geoctrooieerd door d'n eigeneer, 't Fraunhofer instituut, en dus neet vrij besjikbaar veur commercieel produkte of commercieel gebruuk vaan de technologie. Persoenlijk gebruuk van MP3-software is towgestande. Open source-encoders en -decoders weure gedoog.

'n Octrooivrij alternatief veur MP3 is Ogg Vorbis. Aander alternatieve zien gratis veur neet-commercieel gebruuk, zoewie SHN en FLAC.

## Verbeterde versies

Thomson Multimedia en 't Fraunhofer instituut höbbe nao 't groet succes vaan 't MP3-formaat ouch versjèllende verbeterde versies oontwikkeld: mp3PRO en AAC. mp3PRO zow mèt de have bitrate dezelfde kwaliteit beje es MP3.
AAC

**Advanced Audio Coding** (AAC) is 'ne MPEG-4 tegehenger gewore vaan 't populair MP3 audio-formaat. Aanders es MP3 oondersteunt AAC multi-kanaals audio tot maximaal 48 full frequency kanale. 'n 192 kbps MP3 geluidsfragmint zal oongeveer dezelfde kwaliteit höbbe es 'n 128 kbps AAC bestand, woebij 't AAC bestand kleiner in gruutde zal zien en dus 'n efficiëntere datacompressie (40% kleiner) en 'n beter geluidskwaliteit heet es MP3.
Louis Michel

**Louis H.O.Ch. Michel** (Tiene, 2 september 1947) is 'ne Welzje liberale politicus.

Michel huurt bie de de liberaal partiej Mouvement Réformateur (MR). Bie de lètste federaal verkiezinge waoërd Louis Michel mèt 232.328 sjtèmme verkaoze in d'r Senaat. Daomèt behaolde Michel, es senator, de mètste sjtèmme in Franstalèg Belsj.

Michel haat 'n licentiaat in de Germaanse tale en is 'ne twietalige politicus (Frans en Nederlands). 
Tösje 1977 en 1982 waor e sjaeëpe en vanaaf 1983 is e zonder onderbraeëking burgemeester van 't Waals-Brabantse Geldenaken (*Jodoigne* in 't Frans).

Ooch waor-e van 1982 bies 1990 en van 1995 bies 1999 väörzitter van de Franstalige liberale partiej de Parti Réformateur Libéral (PRL) die in 2002 opgong in de MR.

Van 1999 bies juli 2004 waor-e Belsj minister va Boetenlandse Zake, bevoegd väör institutionele hervorminge en vicepremier in de regering Guy Verhofstadt.

Nao de nederlaag van de liberale tiedens de verkiezinge van 13 juni 2004 waor 'n federaal regeringshersjikking onvermijdelijk.

Op 12 augustus 2004 wert Louis Michel genomineerd es Europees Commissaris van Ontwikkeling en Internationale Hulp in de nuuj Europese Commissie en goof-e daoröm z'n ministersjap op.
Op 18 november wert-e beneumd es commissaris. 

Louis Michel is d'r vader va MR-politicus Charles Michel.

## Externe links

* Site van Louis Michel

## Bron
* Nederlandstalèg Wikipedia-artikel
* Fraanstalèg Wikipedia-artikel; sjtèmoetsjlaag lètste federaal verkiezinge.
Niel (reveer)

De **Niel** is 'n reveer in Afrika. Zie is de langste reveer oppe waereld. De Niel óntsjprink in 't Victoriamaer in Centraal-Afrika en sjtruimp door Soedan en Egypte nao de Middelandse Zee. Doordet de Niel door de dreuge Sahara löp kós de Aaj-Egyptische besjaving bluije. De Niel woor ouch bekind óm zien jaorlikse euversjtruiming die door 't Nassermaer ('n sjtuwmaer in Egypte) neet meer veurkómme. In de Nieldelta is 'n rieke flora en fauna óntsjtange.
Koel

'n koel kèn zin:
* 'n koel kolemien of vuursjtèèmien
* 'n koel of waterpool
* 'n koel 'n verdeping in de grónd
* 'n koel of grintgroeve 
* 'n koel of 'n mergelgroeve of -grot
* 'n koel of 'n doline
* 'n stadion
Niel

* Neel in gemeinte Remunj (Nederlands: *Niel* of *Maasniel*)
* Niel ies 'n dörpke in de gemeinte Loeën (Borgloon) op 't Belsj
* Niel is ouch e dörpke in de gemeinte Gingelom op 't Belsj
* Niel (Nijl) ies 'n reveer in Afrika
* Niel is 'n gemèngde in de provincie Antwerpe
* Niel, d'n aaje Nederlandse naam veur *Maasniel*.
* Niel, e dörpke in de Duutsje grensgemeinte Kranenburg
Multatuli

**Multatuli** (Amsterdam, 2 maart 1820 — Nieder-Ingelheim, 19 februari 1887) waor 'ne Nederlandse sjriever en vriemetselaer. Multatuli is 'ne pseudoniem va **Eduard Douwes Dekker**

Eduard Douwes Dekker wèrkde es ambtenaar in Nederlands-Indië ('t Indonesië va huutsedaag), oeë, wie-e dao op 19-jaorège leeftied aankieëm, nao èège zègke z'n 'zieël wakker waoërd', mae oeë-e ooch de väöle wantoesjtande zoog oonder verantwoordelèkhèèd van 't Hollendsje koloniale bewind. Z'n bekaandste waerk is d'r Max Havelaar, oeëin-e de behandeling van de plaatsjelèke bevolking däör Nederlandse en Nederlands-Indische besjtuurders an de kaak sjtèlde. 't Pseudoniem *Multatuli* is Latien väör 'Ich han väöl (lèèd) gedrage' (*multa tuli*) en is 'n verwiezing nao 'n beroemde passage oet de *Tristia* van Ovidius.

In 1882 noom Michel Perelaer 't es èn van de örsjte óp vör Multatuli in 't pamflet *Nogmaals Bantam en Max Havelaar*.

Multatuli sjtorf in Nieder-Ingelheim in Duutsjland. E waor d'r örsjte Nederlander dae zich loot cremere. De urn wert bewaard in 't Multatuli-Museum.

In juni 2002 waoërt d'r Max Havelaar dör de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde oetgerope töt 't belangriekste Nederlandstalèg lètterkundèg waerk aller tieje.

't Multatuligenootschap sjtèlt zich ten doel de kènnis va Multatuli te bevordere en z'n blievend belang te ondersjtriepe. 't Beheert 't Multatuli-Museum, dat gevestigd is in 't gebaoërtehoes van d'r sjriever.
Alfred Dreyfus

**Alfred Dreyfus** (Mulhouse, 9 oktober 1859 – Paries, 12 juli 1935) waor 'ne joods-Fraanse officier, dae väöral bekènd waoërt dör de nao häöm geneumde *[[Pamflet|Dreyfus-affaire]]*.
## De Dreyfus-affaire

Dreyfus waoërt óp 15 oktober 1894 gearresteerd óp groond va vaalsje documaente oeë-oet zów blieke dat-e verraod zów ha gepleegd (e zów 'ne sjpion zieë väör Duutsjlaand); 't feit dat-e 'ne jood waor how met dit alles te make. E waoërt op 5 januari 1895 oet z'ne rang gezat en veroordeeld töt 'n laeveslang gevangenissjtraof, oet te zitte óp 't beruchde Duvelseiland. 

Z'n veroordeling veroorzaakte väöl ambras en versjèjje perzoeëne haant zich d'r aan meuj gemakd öm 'm vrie te kriege. Dit kreeg z'n beslag op 19 september 1899 wie Dreyfus waoërt vrijgelaote. Pas op 12 juli 1906 waoërt-e gaans vriegesjpraoëke van de aanklachte oeë me 'm van besjöldègde.

Oonder aandere d'r bekaande Fraanse sjriever Emile Zola haat zich väör z'n vrielaoting en rehabilitatie ingezat mèt z'n beroemd pamflet uit 1898 getiteld *J'accuse...!* ofwaal *Ich klaag aan...!* 

Dreyfus is begrave op begraafplaatsj *[[Cimetière du Montparnasse]]* in Paries.
## Bibliografie
* *Lettres d'un innocent* (Breve van 'ne ónsjöldige) (1898)
* *Les lettres du capitaine Dreyfus à sa femme* (Breve va kapitein Dreyfus an z'n vrów) (1899), gesjraeve op Duvelseiland
* *Cinq ans de ma vie* (Vief jaor van mie laeve) (1901)
* *Souvenirs et correspondance*, (Herinneringe en breefwisselinge) (postuum in 1936)
Hieëredeenste

**Hieëredeenste** zeunt deenste die 'ne bepaalde groep luuj an de hieëre, 'ne vorst of 'ne edele, mot lieëvere zoonder taegeprestatie. 

## Hieëredeenste in de aodheid
In d'r biebel wert regelmatig gewag gemakd va hieëredeenste die an overwonne vijande werre opgelag.

## Hieëredienste in West-Europa
In de Middelieëwe waore de horige verplicht öm hieëredeenste an d'r adel te verlieëne. 't Lieënsjtelsel waor 'n feodaal organisatie van de samelaeving tössje hoeëger en lieëger hieëre, vorste of edele. De aafsjaffing van de hieëredeenste waor 'n belangrieke doelsjtelling van de Franse Revolutie.

### Saoërte hieëredeenste
* 'n Aantal vaste daag in de waeëk wèrke an de waeg in 't gebied van d'r lieënhieër (dèk in d'r herfst en d'r winter).
* 't Verplicht lieëvere van 'n väöraf vastgesjtèlde hoeveelhèèd voedsel (ongeacht d'r oogst).
* D'r lieënhier begeleide es soldaot tiedens veldsjlaeg (hieërplicht).
* 'n Aantal vaste daag hoot lieëvere oet de bössje van d're lieënhieër (dèk in de herfst).

## Hieëredeenste in de koloniën
In de koloniën oeë gèng sjlavernij besjtong, zoewie Nederlands Indië, waoërt de bevolking dör d'r bezètter gedwonge töt hieëredeenste öm waeg te oonderhaowe en exportgewasse te verboewe. Dis hieëredeenste kaome dèk baove-n-op de hieëredeenste die de boere al väör de lokale uvverighèèd moesse verrichte. Met name tiedens 't cultuurstelsel leidde dit tot 'ne oonaanvaardbare druk op de bevolking, oeë väöral Multatuli, m.n. in d'r Max Havelaar, taege geprotesteerd haat.

## Trevia
In 't heuvelland kaant me in de 60-er jaore nog 't versjiensel *haand- en sjpandeenste* dat gemèngdes 't rech goof öm bepaalde groepe luuj te vordere väör waerk an bv de waeg (dèk in d'r herfst en d'r weenter).
Oligarchie

'n **Oligarchie** (aajdgrieks : ολιγος (oligos) = *wènnig* en αρχειν (archein) = *heersen*) is 'n hieërsjappiej va ènnige, mètstens töt de beväörrechte klasse behurende luuj (zoowie edele, regaente, preesters). In 'n oligarchie is de autoritèèt van de wètte aafgeleid van de autoritèèt van dis klèng elite. 't Is èng van de driej sjtaatsvorme besjraeve däör Aristoteles, dae de oligarchie identificeert als d'r 'sjlechste' variaant va aristocratie.

## Beroemde oligarchieë

De beroemdste oligarchische *[[sjtad]]* waor Massalia, oeëvan de sjtaotsinrichting in de aodhèèd de bewoondering genaoët. Ooch de *poleis* Sjparta en Athene zeunt oeëts väörbeelde gewes van oligarchieë, zjuus wie ènnige Nederlandse sjtaej in d'r 17e en 18e ieëuw. Ooch de Fenicische handelsjtad Carthago waor 'n oligarchie.

## Oligarchische elemaente bie verkezinge

Volgens sommige politicologe bevatte verkezinge nog ömmer 'n oligarchisch elemaent. Kezers zeunt geneigd perzoeëne te keze die èng of mieërdere èègensjappe vertuëne, die es positief beschoewd werre en daobie zaeldzaam zeunt. Wieër zeunt ze geneigd öm luuj te stèmme die op èng of andere meneer opvalle, of bekaand zeunt. Daodäör haat nèèt èèdere kandidaat *[[a priori]]* aeveväöl kaans öm gekaoze te werre. Wieër zeunt rieke luuj, of luuj mèt rieke boondgenote, baeëter in sjtaot öm 'n verkezingscampagne te veure en luuj te mobilisere, es luuj die minder gaeld haant.

Dis oonvermijdelijke oligarchische elemaente haant ooch hönne weersjlaag op de samesjtèllinge van de lieste. Toch zowwe dis elemaente gèè argumaent taege de democratie es theorie vörme. D'r väörsjproonk va sommige kandidate zow weggenaome kinne waeëre däör wètgaeving (beväörbeeld däör an alle kandidaten aeveväöl campagne-gaeld ter besjikking te sjtèlle). Aander väörsjpronge dene es secundair te gelde.
Max Havelaar

***Max Havelaar, of De koffieveilingen der Nederlandse Handelsmaatschappij*** (ooch wal *d'r Max Havelaar* geneumd) is 'n book va Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli, gesjraeve in 1859 in Brussel. 't Is èng van de belangriekste werke oet de Nederlandse literatuur. Max Havelaar is ooch d'r naam van d'r hoofdperzoeën oet 't book. 't Book wert in 1976 verfilmd. 

## D'r ''Max Havelaar''

### Thematiek
Multatuli sjreef *Max Havelaar* es 'n aanklacht taege 't misbroek van 't Cultuursjtelsel, dat o.m. väörsjreef wat de boere moesse verboewe, taege hieëredeenste, en taege plichtsverzuim dör Nederlandse ambtenare in Nederlands-Indië. Töt zien frustratie waoërt 't waerk es zoedanèg neet serieus genog genaome. 't Makde va Multatuli waal direc 'ne bekaande sjriever.

### Structuur
*Max Havelaar* is 'n kaderverhaol of 'n raamvertèlling, opgeboewd oet veer dele (A, B, C en D). 

In **A** wert 't verhaol vertèld dör Droogstoppel, 't prototype van 'ne gierige maan zoonder ooch mer get fantasie. Droogstoppel oontmoet nao väöl jaor 'ne väörmalège klasgenoot, Sjaalman ('ne alter ego va Havelaar), dae 'm vreugt 'n manuscript oet te gaeve. 

**B** is het verhaol van 't manuscript. Dit verhaol volgt in groeëte lijne de werkelèke belaevenisse va Multatuli ("Havelaar") es assistaent-residaent in Nederlands-Indië. 

Havelaar vertèlt in dit dèèl ooch d'r parabel van d'r Japanse steenhouwer. Dae weunsjt zich nèèt te sjikke in z'n nederig lot, en kroog de kaans via 'n aantal identiteitswisselinge ömmer hoeëgerop te kaome. E verendert zelfs in d'r raege, en in d'r rots Oeë-in e gehakt how — "doch tevreden was hij niet".  Ten sjlotte kieërt-e truuk in z'n aod beroep. 't Is 'n verhaol mèt 'n moraal ('ne subtekst oeë-oet d'r laezer 'n lès kan trèkke); ambitie maakt oongelukkig, tevraejehèèd is baeëter wie verlange.

In **C** werre inlandse verhaole vertèld, zoo-wie 't beroemde verhaol va Saïdjah en Adinda. Dit verhaol, dat laezers vanaaf de versjiening van 't book sjtaerk hat aa-gesjpraoke, is 'ne felle aanklacht taege de oetbuiting van de Javane, de oetzichtloosheed van 't volk en 't werkeloos toezieë van de autoriteiten.

In **D** nèmt Multatuli zelf 't waoërd, öm 'n aanklacht taegen de besjraeve corruptie te ute, en noe richt-e zich rechtsjtreeks töt 't Staatshoofd, koning Willem III. E waarschuwt d'r koning väör wat er in ziene naam gebäört in d'r "gordel van smaragd".

## Heroetgaaf oorsjpronkeleke editie
Piet Gerards goof in 2007 de oorsjpronkeleke editie opnuuj oet.

## Referentie
Barbados

**Barbados** is 'ne ónaafhenkelike eilandsjtaat in de westelike Atlantische Oceaan, gelaeëge juus t'n oeëste van de Caribische Zieë. 't Eiland ligkt in 't zujelik Caribisch gebeed en behuurt tót de Klaen Antille. D'r aafsjtand tót 't vasteland va Zuud-Amerika is óngevaer 434 kilometer. Eileng in de buurt zint Saint Lucia en Saint Vincent en de Grenadines in 't weste, Grenada in 't zuudweste en Trinidad en Tobago in 't zuje.

## Geografie
Barbados haat 'n totaal opperflaak van óngevaer 430 kilometer en kint wiënig groeëte huuëgdeversjille. 't Hoeëgste punt op Barbados is d'r Mount Hillaby, dae 'ne huuëgde haat van 336 meter. Vermodelik is 't eiland va neet-vulkanische oersjprunk. D'r hieësjt 'n tropisch klimaat mit cónstante passaatwind vanoet de Atlantische Oceaan dae de temperature mild haote. Sómmige ónóntwikkelde gebede in 't land besjtónt oet busjgebede en sjtroekgebede. In 't huëvelechtig binneland zint väöl groeëte soekerreetplantages te vinge.

De hoofsjtad va Barbados is Bridgetown, gelaeëge aan d'r Carlisle Bay. In dees sjtad woeëne óngevaer 90.000 luuj, wat óngevaer 'n driede van de totaal bevolking (± 280.000) van 't land is. D'r zint aoch nog e paar klaenere sjtaej mit minder es 25.000 inweunesj, woeë-ónger Holetown, Oistins en Speightstown, die aoch aan de kus ligke. 't Groeëtste dael van de bevolking woeënt langs de wes- en zuudkus, 't binneland en vuural de oeëskus zint väöl dunder bevolk.

## Historie
De ieësjte beweunesj va Barbados waoëre indiane of nomade. Drie golve migrante bereikde 't eiland: de ieësjte golf waoëre de Salaloide en de Barrancoide, die dao rónd 't jaor 350 mit kano's aa-kaome vanoet Zuud-Amerika. De Arowakke vórmde de twieëde golf rónd 800. In de 13e ieëw kaom de driede golf, die gevórmp woert doer de Caribe.

De Portugeze waoëre de ieësjte Europeane die 't eiland veruëverde en 't 'ne naam gove. In 'n officieel Portugees document oet 1511 waert 't eiland *"Ilha dos Barbados"* geneump; *eiland van de bebaarde*, vermodelik geneump nao de lang, hangende wórtele van de Ficus citrifolia of nao de gezichsbehaoring van de doemaolige eilandbeweunesj.

Portugese conquistadores pakde väöl Caribe op Barbados op óm es arbeidssjlave op plantages te wirke. Anger Caribe óntvlöchde 't eiland. I 1625 kaome de Britte aan op Barbados en vónge 't ónbewoeënd. 't is i Britse heng gebleve bis 1966.

De soekerindustrie sjpieëlt 'n wichtige rol in de ontwikkeling va Barbados, de Britte lègkde groeëte plantages aa. Sjlave woerte oet Wes-Afrika gehaold óm op dees plantages te wirke. D'r sjlavehandel hool op te besjtaoë in 1804 en in 1834 woert sjlavernie gaar opgehaeëve in 't Britse keizerriek. Nog ummer is soeker naeëve róm 't wichtigste exportproduk va Barbados.

Va 1958 bis 1962 waor Barbados aen van de tieën provinse van de Wes-Indische Federatie.
G'n Dreesj

**G'n Dreesj** is d'r naam van 'ne typisch Limburgse haoëf, gans alleën gelaeëge aan d'r Bergerwaeëg, tösje Tersjtraote, Griëzegröbbe, Nirve en Tervoeësj in de gemeënte Baekdale in Zuud Limburg. 't Driehoëkig sjtök land, woeë-op dees boerderiej sjteet, hèt aoch *G'n Dreesj*. De Pletsjbaek, 'n ziebaeëk va de Gelaenbaek, sjtruimp langszieë. In de buurt laoëpe hol waeëg. Eine toegangswaeëeg hat d'r naam *Driesenweg*.

De gesjlaoëte carréboerderie, saeër de jaore 30 van de 20e ieëw egendóm va de familie Jaokobs, is opgetrokke in mergel (aan d'r boeëtekant) en baksjteën (sjuur en sjtel) aan d'r binneplei en datiert oet d'r 18e ieëw. Baoëve de ingangspaoërt is 'n jaoërtal oetgekap woeë-op de lèttersj anno MM en 't jaoërtal 1733 sjtaoën. In d'r tuup van d'r rechtergaeëvel sjteet gebeiteld: RK  MM  1732. De aanligkende sjuur is i vakwerk opgetrokke. 't Is nog ummer 'ne boerebedrieëf.

't Woerd dreesj betekent aoch, braakland, óntgonne (geploogde) plek, dèks land in 'n driehoëkige vörm. 
Veldname mèt *[[Dreesj]]* of *dries* zunt op mieë plaatse te vinge. bv in Valkeberg vuur de rewien, 'ne ouwe naam in Brokem (galgendries), bie Sjlenake en bie Hommerig in Belsj.
Dreesj

**Dreesj**, drees of dries beteikent etymologisch braakland. Zoan land woort tiedelik es, sóms gemeinsjappelike, wei gebruuk es gevolg van ‘t driesjlaagsjtèlsel. ’t Waor dan sjuus mèt de ploog egaal gemaak. Vanwege gebrek aan mès woort erm land mer ins in de drie jaor ingezièjd. De tösjeliegkende twiè jaor loog ‘t land “dreesj”. ’t Woord is meugelik verwant aan Latiense terere, wat glad vrieve beteikent. Dreis ies ouch Keltisch veur brièmsjtroek.

Dèks wies de naam op 'n driehokig sjtök land, dat gevörmp ies door krusende waeg d'r umheen. In de gemeinte Nut bevingk ziech op ‘t ing van de Driesenweg, tösje de gehuchte Tervoeësj, Tersjtraote en Nirve, ouch ’n plek mèt de naam G'n Dreesj. De einzaam, mergele, boerderie oet 1733 die hie liek heisj ‘t zelfde. 	
In ’t gehuch Katsep (bie Aelse) verwies de naam Op de Dreesj nao ‘n drieheukige plek, woa vreuger de drinkpool gelege haet veur ’t viè, de zoa geneumde dreesjpool. De waeg daolangs hesje vreuger Driesjervootpaad of Driesjerwaeg. 
	
Ander veurbeelde in Limburg zint de Wolfdrieswaeg in Geulem, de Maagdendries in Mestreech, de Dries bie Naer en op den Dries bie Heieret. Bove Sjlenake kump 'r es hotelnaam truuk. Bie de Gulp neve Hommerig (Hombourg) in Belsj es *Ten Dries* en op 't Duutsj  in de buurt van Postert:  de Driesch, de Haasterdriesch en Eckholderdriesch.

## Zuuch ouch
Effe Plat

**Effe Plat** is 'ne Limburgstalige popgroep oet de westelike miensjtreek, opgerich in 1982 door Bart Munsters (zang, gitaar), Thijs van Thoor (toetse), Roel Linssen (Gitaar), Paul Muenstermann (drums), Herman Franssen (bas), Albert Jessen en Nico Gerarts (bläözersj). Ze sjpeelde sjwingende eige gemaakde meziek in 't plat mit veur d'n tied eigentiedse tekste, döks mit e sociaal-kritisch rendje. 't Bekèndste nummer is "Gein Gezeik" oetgebrach door Marlstone-SKY label. 'n Anger bekènd nummer is "Geine rooje op mien rubbe".

Ze waore aktief van 1982 tot 1985. In 2014 zeen ze weer biejeingekómme veur 'n korte reünie.

Ze maakde deil oet van de ièsjte lichting rockbands die tekste maakde in 't dialek, same mit Valsj Plat en de Janse Bagge Bend.

## Singles
* 1984 - Gein gezeik / Sjtale zenuwe (Sky 4132)

## Brónne
Bahama's

De **Bahama's** vórme 'n eilenggroep in de Atlantische Oceaan en 'n natie: 't **Gemaenebes van de Bahama's** (Ingelsj: **Commonwealth of The Bahamas**). D'r archipel, dae besjtaet oet twieëdoezend *"[[cays]]"* en ziëvehónderd eileng, ligkt t'n oeëste van d'r Amerikaanse sjtaat Florida en t'n noorde va Cuba en 't Caribisch gebeed, meh makt gaen dael oet van de Antillen.

## Geografie
Van de ziëvehónderd eileng die de Bahama's vórme zint d'r mer dertig tót viertig bewoeënd. 't Groeëtste eiland (5.957 km²) is Andros, dat zich óngevaer 190 kilometer t'n zuudoeëste va Florida bevingkt. De groeëtste sjtad (210,832 i-weunesj) en daonaeëve de hoofsjtad is Nassau, dat ligkt op 't eiland New Providence. 't Hoeëgste punt (63 meter) is d'r Mount Alvernia. Op de eileng hieësjt e subtropisch klimaat, ónger i-vlood van d'r Werme Golfsjtraom.

## Historie
Wie Christoffel Columbus 't gebeed óntdekde waoëre d'r óngevaer viertigdoezend Lucayane op de zujelike Bahama's. De Lucayane zint oersjprunkelik Taíno die rónd de ziëvende ieëw verhoes zint vanoet Hispaniola en Cuba. D'r zint aevel sjpaoëre van ierdere bevolking gevónge. Columbus' ieësjte landverkinning in d'r Nuje Welt waor op 't eiland San Salvador, in 't zujelik gedaelte van de Bahama's. Hie makde Columbus contak mit de Lucayane en toesjde goedere mit hen. Bahamaanse Lucayane woerte later es sjlave nao Hispaniola genómme woeë de mieëste van hen sjtórve doer krenkde en aafmórksing. Van de Sjpanjaarde kreeg de eilenggroep vermodelik aoch häöre hujige naam; zie neumde 't *"Baja Mar"* (gelieke zieë), woeë-oet zich *"Bahamas"* óntwikkelde.

In 't midde van de ziëvetieënde ieëw sjtichde Britse koloniste ieësjte kolonies op de Bahama's, naodat Kuëning Karel I van Ingeland de eileng i 1629 bezat. Óngevaer achdoezend Amerikaanse Loyaliste en hun sjlave kaome vanaaf 1783 vanoet New York, Florida, North Carolina en South Carolina nao de Bahama's. De Britte gove de eileng i 1964 'n aege regering en i 1973 woerte de Bahama's gans ónafhenkelik, aevel 't land bleef lid van 't Gemaenebes va Naties. Lynden Pindling waor d'r ieësjte zjwarte premier van de kolonie i 1967 en woert minister-president i 1973.

Huuj d'r daag zint de Bahama's 'n populair besjtömming vuur toeriste vawaeëge 't goow klimaat en 't groeët aantal zandsjtrande. 't Toerisme is aen van de wichtigste brónne van inkomste.
1912

1909 - 1910 - 1911 - 1912 - 1913 - 1914 - 1915

**1912** (MCMXII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender. Op de Armeense kalender **1361** of **ԹՎ ՌՅԿԱ**. Op de Chinese kalender **4608** en **4609**, op de islamitische kalender **1330**.

## Gebeurtenisse
* 14 april: De *[[Titanic]]* raak 'ne iesberg op häöre irste zeevaart, in de nach op 15 april zink het. 1503 miense komme om 't laeve.

### Nobelprieze
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (natuurkunde)|Natuurkunde]]**: Nils Gustav Dalén "um zien oetvinding vaan otomatische kleppe oontworpe veur gebruuk in combinatie mèt gaasaccu's in vuurtories en boeje.
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (sjemie)|Sjemie]]**:
** Victor Grignard "veur de oontdèkking vaan 't Grignardreagens."
** Paul Sabatier "veur zien methode um organische verbindinge te hydrogenere in 't bijzien vaan fien gedesintegreerde metaole."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (geneeskunde)|Geneeskunde]]**: Alexis Carrel, "[um] zie werk euver aorhechting en de transplantatie vaan blootvater en organe."
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)|Literatuur]]**: Gerhart Hauptmann, "veural es erkinning veur zien vröchbaar, gevarieerde en oetstekende productie op theatergebeed." 
* **[[Lies vaan Nobelprieswinners (vrei)|Vrei]]**: Elihu Root "veur zien sterke intrèsse in internationaol bemiddeling en zie plan veur e wereldtribbenaol" (*pas 't jaor dao-op oetgereik*).

## Gebaore
* 28 januari - Tante Leen, Nederlandse volkszangeres (gesjtórve in 1992) 

## Gesjtórve
* 14 mei - Frederik VIII (68), keuning van Denemarke
Reutebàk

**Reutebàk** (Nederlandsj: *Rothenbach*) is e klei gehuch inne gemèndje Roerdale, ane grèns mit Pruusjes. In 't gehuch kaltj me d'n Ètsberger dialek. De hèlf ven 't dörp lègk in Pruusjes. Reutebàk haet men e stök of 10 huuskes en ein tankstaasje. 't Plaetske dank ziene naam ane *Roeaj Baek* die lanks 't dörpke ströimp. Naeve Reutebàk lègk e bungalowpark. Reutebàk lègk zoea 1.250 maeter venne Gitstappermeulen aaf.
Maert

**Maert** is e waoërd mèt versjillende betekenisse. Maert (economie) is 'n begrip in de economische weitesjap en 'n benaming vör 'n bepaald saoërt handel in de boeteloch. Dit artikel gèèt övver dis lètste betekenis. 

'ne Maert, Latien *Mercatus* dat *maert* en *handel* betekent, is 'n vörm va sjtraothandel, mae dan in 'ne aander vörm es wie venters of krieëmers, die va hoes nao hoes trèkke öm hun waar te verkope. 'n Maert vindt plaatsj op 'n vaste plaatsj en 'ne vast tied.

Mètstens is 'ne maert 'n algemene maert oeë zoewaal voedingsmiddele es aander verbroeksartikele verkoch werre. 'ne Groeëte maert is ingedeeld in 'n deel oeë greunte, visj, sjtrieëkproducte, sjtoffe en ander waar aangebaoje werre.

## Jaormaerte
*Zitterd: Sint-Joepmaert op 19 maart
*Gulpe: Sint-Hubertusmaert op 3 november
*Aubel: Sint-Hubertusmaert roond 3 november

## Waeëkemaerte
*Mestreech: vriedèg, Euregio  
*Gulpe: dónderdèg, regionaal
*Visè: gónsdèg, regionaal
*Aubel: zoondèg, Euregio sjtrieëkproducte
*Luuk: zoondèg, Euregio
*Kelmis: dónderdèg, regionaal

## Kaeërsjmaert
*Valkebaerg: in december in de gemèndegrot, Benelux
*Kanne: in december in de mergelgrotte, regionaal
*Kölle: in november en december, Europees

## Vriemaert
Op Könninginnedaag op 30 april zeunt övveraal vriemaerte. Eederèè maog dan op 'n bepaalde plaatsj, zoonder sjtaandgaeld te motte betale, z'n sjpölle verkope.

## Stieëds minder merte
Duk is d'r geine mert mieë in kleine dörper. Meistal kömp dit door de koms van 'ne supermert. Duks kömp d'r waal weer 'ne kleine waekmert in dörper wo d'r geine supermert mieë is. Zoewie in Noorbaek en Sint Geertruuj.
S'n Jansert

**S'n Jansert** (Fraans: **Saint-Jean-Sart**, Welsj: *Saint-Jan-Sôr*) is 'n dörp van de gemèngde Aubel in de provincie Luuk op 't Belsj en liegkt tössje Voere, Aubel en Val Dieu, in 't Laand va Herf taege 'ne sjtijle, op 't zuide gerichde helling, aa. D'r wonne ongeveer 500 luuj. An d'r voot van d'r helling sjtreumt de Bel die bie Val Dieu in de Berwien oetmondt. 

't Dörp, dat verboonde is mèt d'r Abdij van Val Dieu, is oontsjtande in 't begin van d'r 13de ieëw. 't Dörp wert al geneumd in 1213 en in 1216.

Al in d'r 17de ieëw verenderde in dit dörp de besjtuurstaal in 't Fraans. De parochie is gewiejd an Johannes d'r Deuper. De mèsse waoërte in dae tied gedoeë dör de kannunike va S'n Maeëte, die ooch de mèsse in S'n Pieëter en in Sjlennich dege.
De Kloes (Belsj)

**La Clouse**, in 't platt **A gen kloes**, is e geheuch va Aubel in de provééns Luuk op 't Belsj. 't Liegkt zuud-oostelek va Aubel en grenst a g'ne Blieberig en an Kapel.

Tiedens d'r Twèdde Waeltkreeg waoërt La Clouse es mèts westelek gelaege dörp ingeliefd bie Duutsjlaand, zjuus wie ooch de huidège gemèngde Plombières. Aubel zèllef waor zjuus wie Voere bezat gebied.

*La Clouse* is ooch d'r naam van 'n bekaant restaurant in dit geheuch. Oach de ambachtelèke sjroeëpmakeriej *Nyssen* is hie te vinge.
Mès

**Mès** kan verwieze nao
* Mès (liturgie), d'n deens wie gedaon in de roems-kathelieke kirk en verwante kirke;
* mès (meziek), 'n zètting van zès vaste gezange (ordinarium) oet 'n kathelieke mès;
* Mès (oetwerpsele), van dere;
* Kómpos, mès van plante;
* Kunsmès, kalk e.d.
Lixhe

**Lixhe** is 'n welsj dörp dat in de gemèngde Visé in de provincie Luuk op 't Belsj liegkt. Lixhe liegkt in 't Maasdal en is bekaand es plaatsj oeë zich de cemaentfabrieke van de CBR bevinge. Zjuus wie de ENCI vèlt ooch dis fabriek oonder 't Heidelberg concern.
Ooch de sjtuw va Lixhe in de Maas vèlt op in 't laandsjap.
Maasdal

't **Maasdal**,  'n dal gevörmd dör de rivier de Maas, mèt z'n typische terrasse haat zich beginne te vörme an 't begin van 't Pleistoceen, zoe'n 2.000.000 jaor gelaeje. Doe sjtroomde de Maas va Luuk nao Eèsde, via zudelek Haeële, noord-oostwaards. Mèt 't umhoeëg kaome van de Alpe waoërte ooch de Ardenne en d'r noordraand daovan, 't Mergelland, opgehaeve oeëdör 't noord-weste lieëger kieëme te liegke. Dit versjiensel neumt me 'ne geologische wipwap en haat tut gevolg gehad dat de Maas zich in versjèjje periodes va opheffing van de Alpe, versjèllende kieëre ummer mieë nao 't weste verlag haat. Zoe zeunt de maasterrasse oontsjtande. Örsj 't Kosbergterras en 't Seempelvaeldterras, daonao op 't Sibber- en Valkebergerterras en tut sjlot op 't Rothem- en 't Kabergterras.

In beperkte zin gebroekt me d'r naam Maasdal es benaming väör 't huidige landsjapstype langs de Maas, dat zich kenmaerkt dör vlakke vruchbare vaelder.
Rooms Katholieke Douvergenhouter Football Club

De **Rooms Katholieke Douvergenhouter Football Club** (RKDFC) is 'n voetbalvereiniging oet Merkelbek. Ze woert opgerich op 30 april 1933. In de beginjaore  waore ze 'ne geduchte *cupfighter*. Zie zint zelf doergedronge tot de 4e klasse KNVB. In 2002 ging 't weer minder en klassebehood zaot d'r neet in. Ooch in 't jubileumjoar (2003) zaot 't neet mit. Waal woert d'r ene periode titel binnegehaold mèr omdat ze dae neet wonne, degradeerde ze nao de 6e klas.
Doordat ze noe de besjikking höbbe euver talentvol jeugteams geet 't waer baeter en momenteel voetbalt men weer in de viefde klas.

## Externe link
*http://www.rkdfc.nl
Terras (geologie)

## Geologisch terras
'n Terras, van Latiense *terra* wat aerd betekent, is 'n sedimaent of aafzètting van 'n reveer m.a.w. 'ne owwe reveerbaom, en oontsjtèèt dus dör 't verveur va gesjtèngdes dör water en 'n reveer die häöre loop verlag haat. 
In de Iestieje zeunt in Europa övveraal terrasse oontsjtande. De terrasse van de Maas in 't Maasdal zeunt evvel owwer en zeunt oontsjtande dör d'r geologische wip-wap oeëdör de Maas zich verplaadsjde van 't noordooste  nao 't noordweste. 

## Kultuurterras in d'r laandboew

Terrasse neumt me ouch de bovekante van grave in 'n heuvellandsjap en is typisch vör laandsjappe oeë löss de baovensjte laog vörmt, zoewie 't heuvelland en 't Laand va Herf. Dis terasse zeunt vreugstens in Middelieëwe of later, bies de vergrünländung an 't èng van d'r 19de ieëw pas oontsjtande.
Foemelzaand

**Foemelzaand** is 'ne zieër lichte zavel dae vreuger gebroekt waoërt um taofele of kaeëtele 'ns good mèt te sjore mae e waor neet gesjikd um, wie zaand, cemaent mèt te make. D'r lutum makde dat de voge alwer flot kapotvrore.
Helshove

**Helshove** (Nederlands: *Helshoven*) ies 'n gehuch in de deilgemeinte Hoepertènge (Loeën) in Belsj Limburg.

## Romeinse waeg en kapel
Aan de Romeinse waeg van Boulogne sur Mer nao Kölle, de Via Belgica geneump, die hie euver 'n trajek van inkele kilomaetersj ónder 'n fietspaad löp, sjteit 'n  kapel, gewiejd aan Slevevrouw van de Bliej Vrae, die truukgeit nao 'n baekapel oet 1254 geboewd door de Joannietersj. (Later de riddersj van de Maltezer Orde geneump). In de Tachtigjaorige oorlog brende de kapel aaf. In 1661 haet de groatcommandeur van Alden Biesen de kapel wir laote opboewe. Daovan getuug zien waope bove d'n ingank van 't gebuuwke. In 1674 moch hièremiet Gerardus van Deventer oet Terheijden neve de kapel 'n kloes inriechte. In de jaore daonao volgde 14 manne. Zie höbbe de kapel 234 jaor lang ónderhoute, kranke verzörg en ónderwies gegeve. De lètste kloezenaer, Andreas Gielen, sjtorf in 1908, naodat 'r 56 jaor in Helshoven houw verbleve. In de tuin van de kapel sjteit zien sjtandbeeld.
In 1925 woort de kloes aafgebroke. 
't Mariabeeld in de kapel woort bie 'n bezeuk van paus Johannes Paulus ll in 1985 in Ieper gewiejd. Binne sjteit 'ne praeksjtool in gotische sjtiel oet 1550 en 'ne biechsjtool oet 1570. 

In Helshoven liek gein kèrk, waal bevinge ziech hie nog 'n paar carréboerderieje, hoagsjtambóngerde, fruitbedrieve, hol waeg en 'n galg. In de buurt sjtruimp de Herck.
Kroed

**Kroed** ies de verzamelnaam van plante in de natuur mèt neet houtechtige sjtengele. Meistal sjtoon ze in 't wild.

Ze zint te verdeile in:

* Ónkroed ies ein ter plaatse neet gewild of ongewunsj kroed

* Geneeskroed ies 'n kroed dat heilende of geneeskrachtige effecte geuf bie gebruuk of toepassing.

* Vergieftig kroed geuf vergiefitiginsversjiensele bie gebruuk of toepassing.

* Keukekroed of aromakroed (ies ouch sóms gekweek kroed) geuf geur en sjmaaksjtoffe bie en in ete en gerechte 

* In de zgn Kroedwösj ziette 7 of 9 plante, die op de kroedwiejdaag (15 augustus) gewiejd were. Meistal ies dat 'n verzameling van 2 onheilwerende plante, 2 geneeskrachtige plante, 2 broadgrane en 1 vröchboumblaad.

## Sjpraekweurd
Rónd kroed besjtoon diverse sjpraekweurd:
Flora

Flora kènt zin:
* Flora, de verzamelnaam van plante, 'n planteriek
* 'ne Flora, de besjrieving van plante
* Flora (godin)
* Flora, 'ne maedsjesnaam
* Derm- of móndflora
* Flora (Noorwege)
Groeët-Brittannië

**Groeët-Brittannië** is 'n Europees eiland in de Atlantische Oceaan, ten noordweste van 't Europees vasland gelaeëge en daova gesjeije doer de Noordzieë en 't Kanaal. Mit 'n opperflaak van 209,331 km² is 't eiland 't op ach nao groeëtste eiland van de welt es aoch 't groeëtste eiland van Europa en de Britse Eileng, woeë aoch Ierland en Man bie huëre. 't Gans eiland behuurt tót 't Veraenig Kuëninkriek en vestigt de drie 'constituente leng' Ingeland, Sjotland en Wales.

'ne Aowere naam vuur Groeët-Brittannië is *"[[Albion]]"*. D'r naam *"Brittannië"* woert vuur 't ieësj gebroek doer de Romeine, die 't eiland *"[[Britannia]]"* neumde. 't Vuurvoogsel 'groeët' waert gebroek óm 't va Bretagne te óngersjeije, dat oersjprunkelik d'rzelfde naam houw.

D'r naam *Groeët-Brittannië* waert aoch waal gebroek vuur 't gans Veraenig Kuëninkriek.

## Geografie
Groeët-Brittannië is nao Java en Honshū 't dichtsbevolkde eiland van de welt mit (in 2011) mieë es 70.100.000 i-weunesj. Behalve Ierland in 't weste waert 't ómringk doer mieë es hónderd klaenere eileng, woeëvan 'n aantal aoch tót Groeët-Brittannië waert geraeëkend, zoeëwie Wight, Anglesey, de Scilly-eileng, de Hebride, de Orkney-eileng en de Shetlandeileng, aevel neet Man of de Kanaaleileng.

't Landsjap va Groeët-Brittannië waert gekinmerk doer lieëgland in 't oeëste en zuje en huëvele en berg in 't noorde en weste. Vuur 't ing van d'r lètste iestied waor Groeët-Brittannië e sjeereiland van Europa; doer 't gesjmólte landies woert 't Kanaal gevormd. D'r kórtste aafsjtand tót 't vasteland is 34 kilometer bie Dover, gevormd doer 't Nauw va Calais.

## Historie
Groeët-Brittannië woert óngevaer 9000 jaor geleje gevormd in 't Pleistoceen. Daovuur zoot 't vas aan 't Europees vasland.

De ieësjte beweunesj va Groeët-Brittannië kaome van 't vasteland. De beweunesj in d'r Iezertied sjtónt bekind es de Brythonne, e Keltisch-sjpraeëkend volk. In d'r Romeinse tied woert 't groeëtste dael van 't eiland, op 't utersjte noorde nao, de Romeinse provins Britannia. Nao d'r val van 't Romeins Riek trókke Germaanse sjtamme nao 't oeëste en zuje van 't eiland, die huuj d'r daag bekind sjtónt es de Ingelsje.
Flora (plante)

**Flora** ies 't gans planteriek of de verzameling (of 'ne groep) plante, die in 'ne bepaalde regio, sjtreek, gebeed of periode  veurkómme. 
* Families
* Soorte,
* Dalflora
* Bösjflora
* Bergflora
* Zièflora

V'r kènne groepe verdeile in: 
* geneeskroed
* vergieftig kroed
* wèrkzaam kroed
* keukekroed
* gewiejd kroed
* toegepas kroed

## Plantename
Um plante precies te kènne determinere (identificere op basis van de kènmerke) höbbe ze allemaol 'ne weitesjappelike naam (meistal Latien). In 't dageliks gebruuk hantere v'r volksname. Neve de Nederlandse volksname gebruke v'r in Limburg ouch de Limburgse volksname van plante.

## Flora (besjrieving)
'ne Flora geuf besjrievinge en illustraties van plante, zoadat me ze kènt determinere.
Flora (besjrieving)

'ne **Flora** ies 'n besjrieving van plante, sjtruuk, buim, kroed, blome en zaod mèt de bedoeling dees te kènne determinere.
Meistal ies sjpraoke van 'n book mèt illustraties en/of foto's. In vreuger jaore maakde me gebruuk van kroedbeuk (kruidenboeken).
Sóms weurt de Flora ('t planteriek) oet 'n bepaalde biotoop, 'n sjtreek, 'n klimaat of 'n land besjreve. Ouch ander rubriceringe zint meugelik zoa-es buim en sjtruuk, nuttige plante, geneeskrachtige plante, vergieftige plante, wil plante en gekweekde plante. Flora's were ouch es handbeukske oetgegeve, um mèt te numme bie 't wandele. In de 21ste ièw besjtoon d'r versies op CD-ROM en DVD en ouch op internèt zint diverse flora's te vinge.

Flora ies de verzamelnaam van 'ne groep plante.
'n Apaarte categorie ies de groep Volksname van plante.

## WLD
De driede aaflevering in Deil III van 't WLD of Woordenboek van de Limburgse Dialecten haet es titel *Flora*.  In 't book were de plante behandeld, die in Belsj en Nederlands Limburg in 't wild veurkómme. Alle plaatselike volksname of dialekname were vermeld.
 
## Bekènde flora's
* Flora van H. Heukels: flora van Nederland, väöl drökke (P. Noordhoff) Groningen.
* Sjoalflora van Nederland (Heukels)
* Plante-atlas (Heukels)
* Geïllustreerde Flora van Nederland door E.Heimans, W. Heinsius en Jac.P.Thijsse (1e drök 1899, väöl drökke) (W. Versluys) Amsterdam. 
* Flora van Belsj, 't Groathertogdom Luxemburg, Noord-Frankriek en aangrenzend gebeed
* De Flora van Nederland (atlas van platen) door C.A.J.A.Oudemans 1872 Amsterdam
* Flora van Europa door J. Triska Meulenhoff,  Amsterdam
* Wilde bloemen door Roger Philips, Het Spectrum, Utrecht
* Bomen van de Gematigde streken door Roger Philips, Het Spectrum, Utrecht
* Nuttige planten in kleur, Else Hvass, Moussault, Amsterdam

## externe link
* Website van de universiteit van Leuve: Plantewebsite mèt foto's en besjrievinge: https://web.archive.org/web/20070927012606/http://www.kuleuven-kortrijk.be/bioweb/
Zösse

**Zösse** is e dörp in Belsj Limburg. Vruger woor 't mèt Zèche en Boolder ein gemeinte (Zèche-Zösse-Boolder), nou is 't e stök van de gemeinte Riems. In Zösse kalle ze Zössers, 'n Limburgs dialek.

Zösse is bekind dwör de melgergrotte (De berg) en de sjappeljóngs (champignons). Meh spetig genoeg aok dwör de raamp van de Rozebörg, in Zèche, op 23 december 1958, bo 18 lui zie doodbljève wei de berg is eegevalle. Allewijl jadde gein blök mee oet de berg gehold en aok gein sjappeljongs mee gekweek in de berg.  Väöl huis zie natuurlik gemaok van melger.  De kèrk oak.  Sint-Genoveva is de patroonheilige.  De kèrk is gebouwd in 1850 en gröter gemok in 1926.
Zösse grens behalve on Zèche en Boolder, aok on Jökkelum, on Vroenhove, bo ze aok Moontenaoke tjège zegge, on Kan en on de Waolse kaant on Èmel en Eumes (Eben-Emael).
Do wone een klejn doezend lui.  Oetbrejje en bowwe is heel lang e probleem gewès, want e groot stök van 't dörp is wöl: dao lik berg oonder. Nouw is de berg oonder de huis opgeveld.
't Dörp is een typisch dreug-Haspengouws dörp: 'ne geslwöte kern, mèt dao roond veld(vruger häöf met fräötbeim). In 't dörp vins de nog versjejje vierkaantswinninge.
Heel bekind in de umtrèk is Zössekèrmis, op de lèste zondig van Ogustus en dat vier daog laank tot 's Goensdis. 's Moendis is het haonhawwe.  Dan jöt 'ne gepikde haon dood opgehange, mèt de kop no oonder dwör een kerp.  De ongetrouwde mètskes moete da, met 'ne doek vjör hun aoge, mèt 'ne botte saobel, probère de kop aof te hawwe. 's Djinsdis is het kneendjasse. De manslui moete da, aok mèt 'ne doek vjör hun aoge, mèt 'ne djasvljègel, probère 'ne bloempot in de groond kapot te hawwe.  Op goensdig jöt de kèrmis begraove mèt vuurwerk.  Vruger haost de aok cramignons wei in väöl dörpe in d'n umtrèk, aok in de Waole en in Hollands Limburg , meh dat du ze nou alein nog bie de doruze. Toch bleve noch väöl lui van weed en brèd no Zössekermis kwömme.

## Vereiniginge
Het vereinigingslaeve bestèt surtout oet de twee mezieker: de harmonie *Broederband* of *de Fritse* en de harmonie *Vreug in Deug* of *de Doruze*. Ilke echte gebwöre Zössener is ofwaol Frits ofwaol Dorus. Mèt Zössekermis hèt ilk meziek z'n ège program, haonhawwe, kneendjasse en vuurwerk.

* de fritse
* de doruze

## Gebwöre
In Zösse gebwöre:
* Trudo Jans, bisjop en missionaris in China en do van kaant gemaok in 1929
* Bertho Bosch, ex-profvoetballer.
Geer

Mèt **Geer** kan me verwieze nao:
* Geer es persoonlik veurnaamwoord
* de reveer de Jeker
* 'n gemèngde in de provincie Luuk, Geer