open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Twiede iew

ierste iew - **twiede iew** - daarde iew
De **twiede iew** vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 101 t/m 200. 't Romeins Riek weurt geregeerd door de Antonijnse dynastie, die inkel vaan de bèste meh ouch eine vaan de slechste keizers lievert. Aon 't begin vaan d'n iew bereik 't Riek zien groetste gebeedsoetbreiing oets; daonao sjeit 't Romeins expansionisme oet en goon keizers ziech mie op de binnelandse politiek riechte. In 't Midde-Ooste heers 't Partheriek, boe Roeme nog diverse kiere mèt in oorlog kump. In China zit nog ummer de Handynastie, meh ze moot ummer mie mach aon lokaol veldhiere laote en 't land begint oeterein te valle.

## Groete gebäörtenisse
* 117: 't Romeins Riek bereik ziene groetsten umvaank naotot Trajanus de Parthische provincies Armenië, Mesopotamië en Assyrië aon 't Riek heet touwgeveug. Die provincies weure weer gaw verlaote.
* 122: Keizer Hadrianus verordonneert de bouw vaan de Moer vaan Hadrianus. Heimèt accepteert 'r tot 't noorde vaan Brittannië boeten 't Riek blijf.
* ca. 127: Bij d'n doed vaan Vima Kadphises umvat 't Bactrisch Koejsanariek groete deile vaan Noord-Indië.
* 132-6: Twiede Romeins-Joedsen oorlog. Roeme sleit d'n opstand neer en veug de naom 'Judea' gans vaan de kaart; de provincie weurt umgeduip tot *Syria Palestina*.
* 142: Noordelek vaan de Moer vaan Hadrianus weurt de Moer vaan Antoninus begós. Die zal oetindelek neet doorzaam blieke.
* 161-6: De Romeine valle 't Partheriek obbenuits binne. Ze mote hun vlotte campagne oetindelek aofbreke es ziech de pokke of 'n aander krenkde door 't gebeed begint te verspreie.
* 166: 'n Gróp Romeinse handelere of gezante bereik d'n hoof vaan keizer Han Huandi.
* 166-80: Marcomaonse Oorloge tösse 't Romeins Riek en versjèllende Germaonse stamme.
* 184: In China begint d'n Opstand vaan de Geel Tulbande.
* 189: Keizer Han Xiandi kump es keend op d'n troen. Euver 't rezjèntsjap oontsteit vreigel dee 't land wijer verdeilt.
* 192: Generaol Dong Zhuo weurt vermaord; lokaol veldhiere numme in China noe euveral de mach euver.
* 193: Naotot keizer Commodus is vermaord, brik 't jaor vaan de vief keizers aon; oetindelek kump Septimius Severus aon de mach.
* 196: Generaol Cao Cao begint China weer min of mie te vereinege; de kern vaan zie riek ligk in de vallei vaan de Geel Revier.

## Religie
* ca. 126: 't Pantheon weurt ingewijd.
* 144: Marcion vaan Sinope weurt um zien 'ketterse' ideeë geëxcommuniceerd.
* ca. 156: Montanus sjeit ziech aof vaan de kèrk en stiech 't montanisme, wat veural in Anatolië populair weurt.

## Kuns
* 170: De bouw vaan de Porta Nigra in Trier begint.

## Wetensjap
* 121: Suetonius sjrijf *[[De vita Caesarum]]* euver Caesar en èlf Romeinse keizers.

## Persoene
### Voorste
* Gautamiputra Satakarni
* Hadrianus
* Kanishka I
* Marcus Aurelius
* Septimius Severus
* Trajanus
* Vima Kadphises
* Yajna Sri Satakarni

### Gelierde en profete
* Ban Zhao
* Cassius Dio
* Marcus Aurelius
* Nagarjuna
* Plinius de Jóngere
* Suetonius
* Tacitus
* Valentinus de Gnosticus

### Kunstenere
* Cai Yan
* Juvenalis
* Martialis
* Zhang Heng

## Jaore
Twieëntwintegste iew

einentwintegste iew – **twieëntwintegste iew** – dreientwintegste iew

De **twieëntwintegste iew** is de iew dee nao de huiege kump. Ze zal loupe vaan 2101 tot en mèt 2200. 

## Veurspeulde astronomische gebäörtenisse
* 2113: Pluto kump (veur d'n ierste kier sinds zien oontdèkking) op zien aphelium.
* 2117 en 2125: Euvergaank vaan Venus.
* 2135: Trökkier vaan komeet Halley.
* 2186: De langste totaol zonsverduustering in 10.000 jaor.

## Science-fiction
* *[[Avatar (film)|Avatar]]* späölt veur 't groetste deil in 2154.
* 't Speuljaor vaan *[[The Matrix]]* is neet gans dudelek, meh 't zouw 2199 kinne zien.
* *[[Star Trek: Enterprise]]* späölt in diverse jaore in de twieëntwintegste iew; einen iew ieder es de oersprunkeleke serie.
Einentwintegste iew

twintegste iew -- **einentwintegste iew** -- twieëntwintegste iew

De **einentwintegste iew** vaan de westerse (christeleke) jaortèlling löp vaan 2001 tot 2100 en is de huidege iew boe-in v'r noe leve. 

## Groete gebäörtenisse
* 2001: Nederland steit es ierste land 't homohouwelek touw.
* 2001: De islamistische terreurgróp al-Qaeda begeit aonsleeg op 't World Trade Center in New York en 't Pentagon in Washington D.C. Begin vaan wereldwied gevech tege terrorisme.
* 2002: Maord op Pim Fortuyn.
* 2004: Ziesjók Indischen Oceaon
* 2004: Eerdsjók in Haïti
* 2011: Eerdsjók mit tsunami in Japan, mit kernsmèlting vaan kernreactors in Fukushima 
* 2011: Arabisch Veurjaor: oetgebreide proteste in de gansen Arabische wereld, die soms tot regimewissel, daan weer tot börgeroorlog leie.
* 2014: De militante islamistische gróp Islamitische Staot reup e wereldwied kalifaot oet. Op dat memint beheers IS groete deile vaan Syrië en Irak.
* 2015: Eerdsjókke in Nepal
* 2020: De nui krenkde COVID-19 greujt oet tot 'n pandemie.
* 2022: Rusland oonder Vladimir Poetin vèlt de Oekraïne binne, in 'nen oorlog boe al gaw väöl aander len indirek bij betrokke rake.

## Wetensjap
### Natuurwetensjappe
* 2006: Nao de oontdèkking vaan Eris e jaor ieder gief de IAU veur 't iers 'n definitie vaan 't begrip *[[planeet]]*. Ron werelde die daoboete valle zien vaanaof noe *[[dwergplaneet|dwergplanete]]*.
* 2012: E team vaan natuurkundege in 't CERN vint 't Higgsboson; bevesteging standaardmodel.
* 2015: 't IUCN verklaort de Bramble Cay-mozaïekstartrat veur oetgestorve. Daomèt is ze de ierste bekinde biestesoort die oetstörf es gevolg vaan de klimaotopwerming.

### Informatica
* 2022: ChatGPT, 'ne chatbot vaan OpenAI dee wèrk mèt generatieve AI, weurt gelanceerd. 't Gebruuk vaan kunsmaotege intelligentie nump astrein enorm touw, en generatieve modelle winnen 't ummer mie vaan geprogrammeerde.

## Religie
* 2004: Diverse calvinistische kèrke in Nederland smelte same tot de PKN.
* 2013: Jorje Mario Bergoglio weurt verkoze tot Franciscus, d'n ierste paus oets oet de Nuie Wereld.

## Kunste
* 2003: Karlheinz Stockhausen lègk de lèste hand aon ziene zevedeilegen operacyclus *[[Licht (Stockhausen)|Licht]]*.
* 2019: Maurizio Cattelan installeert *[[Comedian (kunswerk)|Comedian]]*, e kunswerk bestaond oet 'ne banaon aon de moer geplek.

## Sport
* 2017: 't Nederlands damesvoetbalèlftal weurt Europees kampioen.

## Persoenelekhede
:*Zuug ouch: [[Persoen vaan 't Jaor]]*
### Politici en activiste
* Abu Bakr al-Baghdadi
* Recep Tayyip Erdoğan
* Osama bin Laden
* Angela Merkel
* Narendra Modi
* Barack Obama
* Vladimir Poetin
* Greta Thunberg
* Donald Trump
* Xi Jinping

### Kunstenere
* Banksy

### Sportlui
* Usain Bolt
* Lewis Hamilton
* Eliud Kipchoge
* Lionel Messi
* Cristiano Ronaldo
* Max Verstappen
* Serena Williams

## Jaore
Belsj Limburg

**Limburg** (in 't Limburgs regionalisme auch waal bekind es **Wes-Limburg**, ten opziechte van Oas-Limburg: Nederlands Limburg) is de meist oestelèke provinsie van Vlaondere, ein van de drie geweste van 't Bèlsj, en lik westelik va de reveer de Maas. 't Grèns aan Vlaoms-Braobant, Antwerpe, de Welzje provincie Luuk en aan Nederland. De haufsjtad is Hasselt.

In 't Bronsgroen Eikenhout is 't "officieel" volksleed van de regio Limburg, in 't Bèlsj en in Nederland. De vlag van Belsj Limburg en 't blazoen van Belsj Limburg zin gebaseerd op 't wapesjild van 't oud hertogdóm Limburg.

Belsj Limburg ies ein van de besjtuurlike einhede die samewèrke in de Euregio Maas-Rien.

## Cultuurlandsjappe
Cultuurlandsjappe in Belsj Limburg zint:
* de Kempe
* de Limburgse Haspengouw
* 't Belsj Limburgs Maasland
* de Voerstreek

## Besjtuurlike indeiling
Belsj Limburg is óngerverdeild in drie adminnestratieve arrendissemente mèt (sinds de fusie van 2025) 38 gemeintes.

A Bilze-Hoeiselt

B Kotsoeve -> Hasselt

C Loei-Ham

D Tóngere-Loeën

Zuug ouch de lies vaan geweze gemeintes in Belsj Limbörg.

### Touwkoms

Veural nao 2010 begós in gans Vlaondere de discussie euver 't wijer fusere vaan gemeintes weer. Oetindelek besloot me um gemeintes neet te dwinge, meh ze wel tot vrijwèllege fusie te stimulere. Oetindelek beslote in Limbörg twie kier twie gemeintes tot 'n fusie: Miëve-Roj en Glabbek fuseerde op 1 jannewarie 2019 tot Audsberge, Neerpelt en Ueverpelt fuseerde tot Pelt.

Heimèt is de discussie nog neet veurbij. Diverse groeter planne zien veurgestèld; oonder mie 'n fusie tösse Hasselt en Gènk. Allewel tot dat emotioneel geveuleg ligk, zouw dit economisch good kinne wèrke. Zelfs 'n fusie vaan alle gemeintes tot ein stad mèt 42 deilgemeintes zouw meugelek en potentieel veurdeileg zien.

Verwant is ouch de doorloupende discussie euver de aofsjaffing vaan de provincies in Vlaondere.

## Revere en baeke

## Rifferenties


## Externe link
*Provincie Belsj Lèmburg
Literatuur

't Woerd **literatuur** haat versjillende beteikenisse. De breidste is dat literatuur de collectie van alle tekste is, gesjraeëve en móndeling. Literatuur wuued aoch waal in ein sjmaal beteikenis gebroek, woeëbie zie taeëgeneuver **[[lectuur]]** wuued gesjtèld. In dae zin zou literatuur de hoeëger, elitair vorm en lectuur de lieëger, populair vorm va gesjraeve fictie zieë. Literatuur wuued aoch es 'n vörm va kuns besjouwd.

## Genres
't Gieëf in de literatuur völ versjillende genres, mae 't gieëf drie houfgenres die övver 't algemein mondiaal waere erkènd.

* Epiek of proza - De verhaolende literatuur, die in ieësjte instantie e verhaol vertèld, woeëva romans de bekèndste vorm zint
* Lyriek of poëzie - De emotionele literatuur, die in ieësjste instantie rechstreeks geveules op pepeer zitte, woeëva gedichte de bekèndste vorm zint
* Dramatiek of toneel - De gekalde literatuur, die in ieësjte instantie gemeind is um oet te sjpraeëke, scripts veur toneel (meh ouch film, meistal es adaptatie) zint daoë de bekèndste vorm van

Soms ligk literatuur d'r midde in. Zoeë is d'r bekinde romancyclus * 't Bureau* van d'r Nederlandstalige sjrieëver J.J. Voskuil gesjraeëve in d'r sjtijl van de dramatiek, dewijl 't neet gemeind is um 't oet te sjpraeëke, mae gewoeën te laeëze: hiedoer is 't theoretisch gezeen epiek, mae luus 't zich in praktiek dramatisch. Kingerbeuk zint diks qua opboe verhaolend, daomit proza, terwiel d'r sjriefsjtijl ieërder geveulig es verhaolend is en daoëmit jaoë aoch poëzie. Veural van origine Franstalige en Duutsjtalige oet de naoë-oorlogse twintegste ieëw zint diks misjmasj van aard.

## Weitesjappelike sjtudie
De weitesjappelike sjtudie van literatuur wuued *letterkunde* of *literatuurweitesjappe* genumd. Literatuurgesjiedenis vörmp e wichtig óngerdeil van dit vakgebeed. Meistal kint me aoch óngersjeid make tösje versjillende literair tradisies. Veurbeilde van tale mit 'n rieke literair tradisie zint Ingelsj, Duutsj, Frans, Russisch, Arabisch en Sjinees. De Nederlandse literair tradisie haat zinne oersjpróng in Vlaandere en in 't gebeed tösje Mesjtreech, Aoke en Luuk. Aoch 't Limburgs haat dus 'n ouw literair tradisie. Bekinde wirke zint de Wachtendonckse psalme en de legende van Sint Servaas.

## Kiek aoch
* Limburgse literatuur
* Sjrievers en diechters
* Literair genre
Media

**Media** is 't mieëvoud va *medium*, in dizze context e hulpmiddel öm e gedachtegood euver te bringe an de massa, e middel väör massacommunicatie (in taegesjtèlling töt de gewoen ein op ein, interpersoenlikke communicatie). Media zeunt dragers van informatie en werre ooch waal de viefde mach geneumd.
## Kenmaerke
* Belangriekste kenmaerk van de media is de **veroondersjtèlde betroewbaarhèèd** van de *èège* media. Uvveraal haant luuj de neiging um de pers in leng wied-e-weg gowwer es partijdèg, oonbetroewbaar of zelfs indoctrinerend te bezieë es de pers van 't èège laand.
* De media werre, oondaanks kritiek, es **oonaafhankelijk** besjowd en dit deenkbeeld is de belangriekste raej vör de hiebaove geneumde betroewbaarhèèd.
* De berichtgaeving is **flot**, väöral mèt de nuuj media.
* 't Gèèt um massamedia, d.w.z. de media haant 'n potentieel um 'n groeët publiek te bereike dör hun groeëte **toegankelekhèèd**, die zich ooch uut in 't gegaeve dat de berichgaeving zoe geconstueerd wert dat ze vör 'n groeët publiek begriepelek is.
* D'r consumaent - loesteraer, toekieker - haat **wènnig vat op de boodsjap**. Interactieve TV wil dao verendering in brènge.
* Vöral d'r TV wert aanzieë es 'n hieël belangriek maatsjappelek **podium**, neet allèng vör berichte en ideeje, mae ooch vör perzoeëne.
Kiek ooch: Zjwiegsjpiraal

## Historie van de informatie-vörziening
* d'r heraut
* d'r dörpsumroper
* gesjraeve nuujs, gezètte
* gesjpraoëke nuujs, radio
* gefilmd nuujs, bioscoopjournaal, televisie
* 't fenomeen CNN, örsjte nuujs waeltwied
* opkomst van 't internet

## Media in d'r [[Euregio Maas-Rien|Euregio]]

### Limburgstalège media
*Veldeke-orgaan
*JMV

### Nederlandstalège media
Hollesj Limburg kint twiè TV-zendersj, L1 en TV Limburg. Af en toe haet L1 oetzendinge in 't Limburgs.

Radio:
* L1-radio.

Gezètte:
* Limburgs Dagblad
* De Limburger. 't Dagblad van Noord-Limburg, dat tot 1996 rónd Venlo versjeen, is in dat jaor euvergegange in de Limburger.

Belsj Limburg kint eine TV-zender, TV-Limburg.

Gezètte: Het Belang van Limburg

### Fraanstalège media

In 't Laand va Herf en in Voere wert väöl de Meuse gelaeze. Die gezèt is in Nederlands Limburg neet mie te kriege.

### Duutsjtalège media
In de Duutsjtalège Gemeensjap wert väöl 't dagblad d'r Grenz-echo gelaeze.

## Landeleke Media
Al de media in de Euregio zeunt regionaal media en richte zich op 'n lieëggesjoeëld, regionaal georiënteerd publiek. Hoeëggesjoeëlde volge op 't Hollendsj en op 't Belsj de landeleke media of d'r internationale cultuurzender ARTE, dae in Nederlands Limburg neet op d'r kabel sjtèèt:

Landeleke gezètte:
* 't NRC
* De Standaard
* Le Soir

Landeleke TV-zenders:
*Ned II
*Canvas
*Arte
*RTBF II
Evehovege

**Evehovege** of **Artiodactyla** zien 'n orde vaan zoogdiere. Ze kinmerke ziech doortot hun pu geliekmaoteg op de derde en veerde tien röste. De Evehovege zien in 't Eoceen (zoe'n 54 mieljoen jaor geleie) oontstande. Oet de Evenovege mote de Walvèsechtege zien oontstande; ze zien bezunder verwant aon de nielpeerd. De Evehovege zien dus 'n parafyletische orde: ze umvatte neet alle aofstammelinge vaan eine veurawwer. De Evehovege kinne mèt de insleting vaan de walvèsechtege weer monofyletisch weure gemaak; me sprik daan vaan *[[Evehovege en walvèsse]]* of Cetartiodactyla. Dees claad is weer deil vaan de superorde Laurasiatheria, en is daomèt relatief ing verwant aon de Sjöbbediere, de Roufdiere en de Oonevehovege, en ouch wel aon de Vleermuis en de Insekte-eters (neet in de nevenstoonde tabel).

De taxonomie vaan Evehovege kint drei oonderordes en tien femilies:

* **[[Verkesechtege]]** (Suina)
** Verkes (Suidae)
** Nielpeerd (Hippopotamidae)
** (Walvèsechtege/Cetacea; zuug d'n teks)
** Navelzwijne (Tayassuidae)
* **Kemelechtege** (Tylopoda)
** Kemelechtege (Camelidae)
* **[[Herkauwers]]** (Ruminantia)
** Sisamhertsjes (Tragulidae)
** Muskusherte (Moschidae)
** Hertechtege (Cervidae)
** Girafechtege (Giraffidae)
** Pronghorne (Antilocapridae)
** Hoolheurege (Bovidae; heitouw hure ouch sjäöp en geite!)
Oonevehovege

De **oonevehovege** zien 'n orde vaan zoogdiere die ziech oondersjeie door häör hove, boevaan ein tien 't groetste deil vaan de poet dreug. Bij peerdechtege is dat zelfs de ganse poet (voot). Vergeliek de evehovege, die 't gewiech vaan hun pu verdeile euver twie tiene.

De Oonevehovege valle in drei femilies en 18 soorte oeterein. Daomet is 't bepaold 'n klein orde.

* **[[Peerdechtege]]** (Equidae)
** (Wèld) peerd (*Equus ferus*)
*** Taam peerd (*Equus ferus caballus*; ouch wel es soort *Equus caballus* gezeen)
** Ezel (*Equus asinus*)
** Onager (*Equus hemionus*)
** Kiang (*Equus kiang*)
** Savannezebra (*Equus quagga*)
** Bergzebra (*Equus zebra*)
** Grevyzebra (*Equus grevii*)
* **[[Tapirs]]** (Tapiridae)
** Braziliaanse tapir (*Tapirus terrestris*)
** Bergtapir (*Tapirus pinchaque*)
** Bairdtapir (*Tapirus Bairdii*)
** Indische tapir (*Tapirus indicus*)
* **[[Neushores]]** (Rhinocerotidae)
** Zwarte neushore (*Diceros bicornis*)
** Witte neushore (*Ceratotherium simum*)
** Indische neushore (*Rhinoceros unicornis*)
** Javaanse neushore (*Rhinoceros sondaicus*)
** Sumatraanse neushore (*Dicerorhinus sumatrensis*)
Aapechtege

**Aapachtege** of **Primaote** (Latien *Primates*) zien 'n orde vaan zoogdiere boetouw de mins ouch huurt. Ze höbbe vief vingere aon alle veer pu. D'r Zouwe neet minder es 350 soorte zien. De liechaamsbouw is tamelek primitief: d'r höbbe gein specialisaties plaotsgevoonde. Bij de hoeger soorte is de start verdwene.

De taxonomie vaan de aapachtege is umstreje: de volgende indeiling is gebrukelek.

* **[[Strepsirrhini]]**
** *[[Maki-echtege]]* (Lemuriformes)
*** Dwergmaki's (Cheirogaleidae)
*** Echte maki's (Lemuridae)
*** Wezelmaki's (Megaladapidae)
*** Wolmaki's (Indridae)
** *Chiromyiformes*
*** Aye-ayes (Daubenroniidae)
** *[[Lori-echtege]]* (Loriformes)
*** Lori's (Loridae)
*** Galago's (Galagonidae)
* **[[Haplorrhini]]** (Ape en spookdierkes)
** *Spookdierechtege* (Tarsiiformes)
*** Spookdierkes (Tarsiidae)
** *[[Ape]]* (Simiiformes)
*** *[[Ape vaan de Nuie Wereld]]* (Platyrrhini)
**** Cebidae
**** Callitrichidae
**** Aotidae
**** Pitheciidae
**** Atelidae
*** *[[Ape vaan d'n Awwe Wereld]]* (Catarrhini)
**** Hoondape (Cercopithecidae)
**** Gibbons (Hylobatidae)
**** Minsape (Hominidae)
Eerd

De **Eerd(e)** (symbool: ) is de derde planeet vaanaof de zon in eus zonnestèlsel en de woenplaots vaan de minsheid. Vaan alle klein planete is de Eerd de groetste: d'n diameter is 12.756,28 km op d'n equator en 12.713,56 km bij de pole. De gemiddelden aofstand tot de Zon is 149.597.887 km; einen umloup doort oongeveer ei jaor (eder jaor weurt dezen tied get langer). De Eerd heet eine satelliet: de maon. De Eerd is de einege planeet boevaan vassteit tot leve drop veurkump.

## Continente en Oceaone

't Oppervlak vaan de Eerd besteit veur 71% oet water en veur 29% oet land. Me oondersjeit drei tot vief oceaone en zeve continente. De indeiling in continente is evels neet gaans geologisch: daobij speule ouch culture en traditioneel vertrouwde indeilinge 'n rol.

Continente
* Europa
* Azië
* Afrika
* Australië
* Noord-Amerika
* Zuid-Amerika
* Antarctica

Oceaone
* Atlantischen Oceaon
* Indischen Oceaon
* Stèllen Oceaon
* Noordeleke Ieszie
* Zuieleke Ieszie

In geologisch opziech zien Europa en Azië ei continent, Eurazië. Ouch oondersjeit me 't Indiaas subcontinent, wat pas sinds rillatief kort aon Azië zit. Soms weurt ouch e continent Zeelandia oondersjeie. De plaots vaan dat continent ligk gooddeils oonder water meh heet mèt Nui-Zieland en Nui-Caledonië toch bovegroondse landmassa's.

## Intern compositie

## Zuug ouch
* Eerd

## Rifferensies
Nauru

**Nauru** (*Naoero*, *Republic of Nauru*) is 'n eiland en e land in Wes-Oceanië. 't Land telt naoventrint 13.700 einwoeners. Vaanajds weurt 't bewoend door Polynesiërs. 't Eiland woort in 1798 door de Ingelse oontdèk, meh pas in 1888 door 'n Europees land geannexeerd, naomelek Duitsland. Es gevolg vaan d'n Ierste Wereldoorlog mós Duitsland 't eiland in 1920 aofstoon aon Australië. Vaanaof 1968 is 't oonaofhenkelek.

Vreuger waor Nauru 'n belaankrieke vindplaots vaan fosfaat, noe tot de fosfaatbronne zien oetgepöt, is zien touwkoms oonzeker.
Europa

**Europa** is 'n continent op de Noordeleke Hemisfeer. Nao oppervlak (naoventrint 10.600.000 km<sup>2</sup>) is 't 't ein-nao-kleinste (nao Australië), meh nao bevolking (oongeveer 800 miljoen lui) 't derde. Europa heet de aofgelope iewe 'n centraal rol gespeuld in de historie. Väöl cultuurgood wat in Europa ontstande of tot bleuj gekoume is, heet ziech euver de gaanse wereld verspreid, zoewel in nui, door Europeane bevolkde len (wie de Vereinegde Staote vaan Amerika) es in len die vaanajds 'n aander cultuur höbbe. Veur e groet gedeilte góng dat gepaar mèt kolonialisme. Europa heet noe 'n eigen Unie genaomp de Europese Unie, boe e groet deil vaan Europa lid vaan is.

Europa weurt dèks opgedeild in Oos-, Noord-, Wes-, Zuid- en soms Centraol-Europa. De Limbörge weure bekans altied ingedeild in Wes-Europa, mer sommege definities plaotse dee regio in Centraol-Europa.

## Europese len
Dit zien de zelfstandege len die meistens tot Europa gerekend weure. Allewel tot sommege boete de geografische definitie valle weure die um cultureel reies toch opgenome.

## De geografische definitie
De allewijl mies gebruukde definitie vaan Europa es geografisch begrip woort dominant sinds 't middel vaan de 19e iew. Europa is in die definitie begrepe es geboonde aon groete waterlichaome in 't noorde, weste en zuie. Europa's grens in 't ooste weurt gebrukelek geliek gestèld aon de Oeralberg, de rivier de Oeral en de Kaspische Zie. In 't zuidooste weure de berg in de Kaukasus, de Zwarte Zie en 't aonknouppunt vaan de Zwarte Zie en de Middellandse Zie es grens besjouwt. Eilen weure euver 't algemein gerekend bis 't continent wat 't miest kortbij ligk. Zoe is dat beveurbeeld Europa veur Iesland mer Noord-Amerika veur Greunland. Soms speule culturele en polletieke versjèlle evels 'n groete rol. Zoe weurt Cyprus in de socioculturele en polletieke conteks gemeinelek mètgerekend bis de Europese len, en neet bij Azië, allewel 't strik genome Aziatisch is. Malta weurt allewijl altied bij Europa getèld, ouch in de mies dominante geografische beteikenis vaan 't woord, dewijl dat vreugers gemeinelek woort gezeen es 'n eilendsje wat bij Afrika hoort. Malta ligk inderdaod 't korts bij Sicilië, wat es Italiaons eiland tot Europa weurt gerekend. Mer Malta ligk oongeveer eve wiet vaan 't Afrikaans vasteland es vaan 't Europees vasteland. In de Angelsaksische wereld (Ingelstaolege len) steit Europa soms ouch wel geliek aon 't Europees vasteland. Veural in 't Vereineg Keuninkriek rekent me Groet-Brittannië dèks neet tot Europa. Dees Britse definitie weurt euvereges in de eerdwetensjap euver 't algemein aofgeweze, ouch in de Britse geografie. 't Bewös e versjèl make tösse Groet-Brittannië en Europa is daomèt veural in 't polletiek en alledaogs leve gebrukelek.
Fotografie

**Fotografie** is 't make van aafbeildinge mit behulp va leech en anger vorme va sjtraling. 't Woerd is aafgeleid van 't Grieks en beteikent letterlik sjrieve mit leech (φωτος phootos=leech,
γραφειν graphein=sjrieve).
Immes dae aan fotografie deit numt me 'ne fotograaf. Veur 't make
van 'n foto mak me gebroek van 'ne kamera.

## Gesjiedenis
In 1816 maakde Joseph Nicephore Niépce de eirste foto vanoet zien raam mit ein plaat van lichtgeveulig materiaal in eine camera, dae der camera obscura neumde. 't Beeld det daomèt gemaakt wurt waas ein negatief. 't Woort neet gefixeerd woodoor 't nao beleechting boete de camera verloeare ging. De foto's die der haaj gemaakt numde der retinas.

In 1826 maakde heer de ierste foto boebei de plaat met bitumen (asfalt) bedèk waor. Dees foto kós wel weure gefixeerd. Mer Louis Jacques Mandé Daguerre weurt duk besjouwd es de oetvinjer van de fotografie. In 1831 ging hae verder mit 't ongerzeuk van Joseph Niépce, mer hae gebroekde gein asfalt mer zilverjodide. In 1837 ondèkde hae toevallig det der ein latent beeld haaj gemaakt. Hae haaj 'n verzilverdje koperplaat mit zilverjodide beleecht en die in kwikdamp gehaoje. Dao-op kosj der 't beeld zeen. Hae neumde dit Daguerreotype.

In 1843 ontwikkelde William Henry Fox Talbot ein maneer om papeer leechgeveulig te maken door 't onger te dompele in ein zoutoplossing en daonao in 'n zilvernitraatoplossing. 't lökde um 't beeldj te fixere en hae ontdèkdje de negatief-positiemethode.

## Kiek ooch
* Lóchfotografie 
* Beeldanalyse
Film

**Film** haet versjillende beteikenisse. In de ieësjte plaatsj is 't ein dun läögske of velke.
In de fotografie is 't eine väöl gebroekde term. 

In de cinematografie git 't euver vasgelagde bewaegende beilde, gemak doer de
inwirking va leech op ein veur leech geveulige laoëg op ein lang filmsjtraoëk, dae doer de filmcamera rolt tiedens 't opnumme. 

D'r zunt versjillende genres, wie de geluidloeze film. De cinematografie is de filmkuns.
'n Film weurt gereigisseerd doer 'ne regisseur, mer ouch de producer haet get te zègke euver de realisatie van 't eindproduk.

## De historie van d'r film in Nederlands Limburg

Roond 1900 waoërte de örsjte films gedriejd op kèrmèsse dör rezende cinema's. In 1909 begoes Jos Caubo in Venlo 'ne filmzaal an de Vleesjsjtraot in z'n hotel-restauraant Die Porte van Cleve. In 1910 volgde Mestreech oeë Willem van Lier in d'r sjtedeleke concaerzaal 'ne cinema begoes. In 1918 tèlde Limburg 14 bioscope, oeë-van de mètste in 't Zuide loge.

### Katholieke cultuurpolletiek
De örsjte poginge öm vat te kriege op wat in cinema's waoërt vertuuënd, verleep via Katholieke vereniginge en instanties. Later waoërte plaatsjeleke regels opgesjtèld. Wie die regels leidde töt 'n hoeëg belasting en 'n toegangsverbod vör de jeugd, organiseerde de bioscoophouders zich in 'ne Boond.
In 1924 richde de Limburgse en Brabantse gemèngdes 'n gezamenleke käöringsinstantie op. Films die neet goodgekäörd waoërte waore in gaans Limburg en Brabant neet te zieë. In 1929 besjlaoëte de bioscoophouders öm ooch neet-goodgekäörde films te drieje. D'r örsjte dae dao laestighèèd mèt kreeg waor Jan Hendrik Martens, èègenaer van 't Luxor in Zitterd. Wie ooch ander bioscoophouders vör 't gerech gesjlèpd waoërte sjlaoët d'r Boond väöl Limburgse bioscope.
### Ruys de Beerenbrouck
Op 24 oktober 1929 dwong d'r premier Ruys de Beerenbrouck de partieje roond de taofel en die gesjprekke leidde töt 'n compromis in de vörm van de oprichting van 'n Katholieke filmcentrale, die de films gong naokäöre en 't verbod op bioscoopbezeuk vör jongere waoërt ingetrokke. De probleme waore groeëtendeels van de baan, mae bleve hie en dao nog get naosöddere. Eind 1929 koes Berger, d'r börgemèèster van Venlo, nèèt versjtoeë dat in d'r cinema d'r Fraanse film *La sirène des Tropiques* mèt Joséphine Baker in de hoofdrol, te zieë waor.

## Bron
* Adri Gorissen: Dagblad de Limburger, Limburg slagveld bioscoopoorlog, 6 december 2007
## Literatuur
*Thunnis van Oort - Film en het moderne leven in Limburg. Het bioscoopwezen tussen commercie en katholieke cultuurpolitiek (1909-1929). Maaslandse Monografieën 70. ISBN 9789087040152
Jannewarie

**Jannewarie** of **januari** ies de ièrsjte maond van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. Jannewarie haet 31 daag. De maond ies verneump nao Janus, de Romeinse god van poorte en deure.

Jannewarie en fibberwarie zint de lètste twiè maonde die aan de kalender woorte toegevoog, aangezeen de Romeine de winter es 'n periode zonder maonde zoge. 

### Trivia
* Op nuujjaorsdaag besteit in Limburg 't gebruuk um te goon *verrasje*. Me geit dan bie-ein op bezeuk en wunsj ziech van harte "zalig nuujjaor" toe bie ’t drinke van ’n glaeske en ’t ete van waffele of  olieböl. Bekènde die ziech de ièrsjte 2 weke van 't jaor tege kómme wunsje ziech ónderein "zalig nuujjaor". 
* Jannewarie ies de naam veur oze ièrsjte maond van ’t jaor. De naam sjtamp van Janus, ’n Romeinse godheid mèt 2 gezichter. Ein oud dat achterum kik en ein nuujt dat nao de toekóms kik.  Ouch de taegesjtèlling vrae en oorlog sjleit dao-op. Sómmige zagte dat januari 4 gezichter hou en op dees meneer de 4 seizoene,  de jaorgetieje, veursjtèlde en bewaakde.  Janus haet es attribuut ‘ne sjleutel in de heng.
* d'n Oudnederlandse naam ies: de *Louwmaand* of *Wintermaand*
* Romeinse naam: *Mensis Ianuarius*
* De ouw Germane kalde van de *Woufs- of Thorsmaond*
* Juudse naam: *Sebat*
* Sjterrebeelde in jannewarie zint Sjteinbok (22 december - 19 januari) en Waterman (20 jannewarie - 18 fibberwarie) 
* In gewoon jaore begint jannewarie op dezelfde daag van de week es oktober. 
* In sjriekkeljaore begint jannewarie op dezelfde daag van de week es april en juli.
* Jannewarie weurt ouch sjnièmaond geneump.
* In väöl sjpraekweurd en gezèkdes kump ‘t veursjpelle van ‘t waer tot uting.  De maond  maog neet te naat en te zach zin vertèlle de volgende gezèkdes: 
** Januari väöl raege bringk wiènig zaege
** Zoa es januari zoa ouch juli
** Barsj januari neet van kou, me zit in de ougsmaond in de rouw.

## Heilegedaag in deze maond
1 januari. Silvester en nuujjaorsdaag
# H. Maria
# H. Basilius
# H. Genoveva
# H. Pharaïldis v. Gent
# H. Gerlach
# Driekeuninge
# H. Raimundus
# H. Goedele
# H. Petrus van Sebaste
# H. Leonie Aviat
# H. Theodosius
# Z. Bernardus van Corleone
# H. Hilarius
# Z. Petrus Donders
# H. Paulus van Thebe
# H. Tillo van Solignac
# H. Antonius
# Confessie van St.-Pieter
# H. Agritius van Trier
# HH. Fabianus en Sebastiaan
# H. Agnes
# H. Vincentius
# Z. Henricus Seuse
# H. Franciscus van Sales
# Bekering van St.-Paul
# HH. Timoteus en Titus
# H. Angela Merici
# H. Thomas van Aquino
# H. Poppo van Stavelot
# H. Aldegondis
# H. Johannes Bosco
Fibberwarie

**Fibberwarie** of **februari** ies de twiède maond van 't jaor in de Gregoriaanse kalender, en haet 28 daag in gewoon jaore, en 29 daag in sjriekkeljaore. 30 fibberwarie ies in de gesjiedenis drie kièr veurgekómme. Fibberwarie ies geneump nao de Romeinse god Februus, de god van de purificatie/ónderwaereld. Bie de ouw Romeine waor fibberwarie de maond van de groate reineging en van de boete (de februa). In de oudste Romeinse kalender, dae tièn maonde houw, kaom fibberwarie neet veur. Wie 't jaor woort verdeild in twelf maonde, woort de lètste maond "februaris" geneump. 't Jaor begoes dus mèt mièrt. De sjriekkeldaag verrekende me logischerwies aan 't ing van 't jaor, dus aan 't ing van fibberwarie. Pas in 't jaor 456 woort jannewarie de ièrsjte en fibberwarie de twiède maond, de sjriekkeldaag bleef èvvel in fibberwarie.

Jannewarie en fibberwarie zint de lètste twiè maonde die aan de kalender woorte toegevoog, umdat de Romeine de winter es periode zonder maonde zoge. 

## Trivia
* d'n Oudnederlandse naam ies: de *Sprokkelmaand* of *Regenmaand*
* Ander name zint: vrouwemaond en gekkemaond
* Romeinse naam: *Februaris*
* Juudse naam: *Adar*
* De sjterrebeelde in fibberwarie zint Waterman en Vösje
* In gewoon jaore begint fibberwarie op dezelfde daag van de week es mièrt en november.
* In sjrikkeljaore begint fibberwarie op dezelfde daag van de week es augustus.
* Op 'ne zóndig, maondig en dinsdeg in februari (sóms in mièrt) ies 't Vastenaovend (ouch vastelaovend of carnaval). Vastelaovend begint op zien vreugs op 1 februari; de lèts meugelike datum ies 7 mièrt.

## Heilegedaag in fibberwarie
# H. Ignatius van Antiochië
# Maria Leechmès
# H. Blasius
# H. Veronica
# H. Agatha
# H. Dorothea
# H. Romualdus
# H. Hiëronymus Emiliani
# H. Apollonia
# H. Scholastica
# H. Maria van Lourdes
# H. Benedictus van Aniane
# Z. Jordanus van Sakse
# H. Valentien; HH. Cyrillus en Methodius
# H. Siegfried van Växjö
# H. Juliana
# Zeve HH. Stiechters vaan de Serviete
# H. Koenraad
# H. Bonifatius van Lausanne
# Z. Jacintha
# H. Petrus Damiani
# Cathedra vaan de heilege apostel Petrus
# H. Polycarpus
# H. apostel Matthias
# H. Papias
# H. Porphyrius van Gaza
# H. Gabriël van de Mojer van Smarte
# HH. Romanus en Lupicinus
# H. Oswald
Miert

**Mièrt**, in ander dialekte **Meert, Miert, Mieërt, Mjert, Maart**, ies de driede maond van 't jaor in de Gregoriaanse kalender en haet 31 daag. De maond ies verneump nao Mars, de Romeinse god van de oorlog.

In de Romeinse tied neumde me de maond *Martius*. Ze woort gezeen es 'n gooj maond um eine oorlog in te beginne. Dat zou gelök bringe.

In daen tied waor mièrt de ièrsjte maond van 't jaor.

### Trivia
* d'n Oud-Nederlandse naam ies: de *Lentemaand* of *Windmaand*
* Op de 21e, es officieel de lente begint, were de daag  wir langer es de nachte. Vanwege de mièrtse buje zègke de Franse "Ventôse", dat windmaond beteikent.
* Romeinse naam: *Martus*
* Juudse naam: *Nisan*
* De sjterrebeelde van mièrt zint Vösje en Ram.
* Mièrt begint op dezelfde daag van de week es februari in gewoon jaore, en es november in alle jaore.
   
## Heilegedaag in meert
# H. Swietbert; H. David
# Z. Sjarel de Goje
# H. Kunigonde
# H. Casimir
# H. Olivia van Brescia
# H. Coletta Boillet
# HH. Perpetua en Felicitas
# H. Johannes a Deo
# H. Francisca van Rome
# HH. 40 martelere van Sebaste
# H. Euphrasia van Constantinopel
# H. Innocentius; H. Gregorius de Groete
# H. Leander van Sevilla
# H. Mathilde
# H. Clemens Hofbauer
# H. Heribert van Kölle
# H. Patricius
# H. Cyrillus van Jeruzalem
# H. Joezep
# H. Irmgard
# H. Benedictus van Nursia
# Z. Eelco Liaukama
# H. Turibius van Mogrovejo
# H. Catharina van Zwaede
# Maria Annunciatie
# H. Ludger
# H. Rupert van Salzburg
# H. Gontram van Bourgondië
# HH. Jonas en Barachisius
# H. Quirinus van Rome
# H. Benjamin
Gerlach

**Gerlach**, **Gerlachus** of **Gièrling** is 'ne katholieke heilige dae laefde in de 12e ièw in de buurt van Houtem in de hudige gemeinte Valkeberg in Nederlands Limburg. 

## Laeve
't Laeve van Gerlachus is besjreve in de *Vita Beati Gerlaci Eremytae*, ein laevesbesjrieving oet 1600, die ouch trukkiek op de verlore gegange ièrtsjte oetgaaf oet 1227, óngevaer 60 jaor nao ziene doad. 

Hae waor 'ne ridder van adellike aafkóms, dae 'n lichzinnig laeve houw. Wie zien vrouw plotseling sjtorf, kaom hae tot 't inzich dat 'r neet good bezig waor en hae vertrok berves op baevaart nao Roame en Jeruzalem. Wie hae trukkaom góng 'r in 'n haol eik in Houtem wone. Hae mengde zien aete mèt esj en góng ederen daag op baevaart nao 't graaf van sint Servaos in Mestreech. Op zaoterdeg góng hae nao de Dom van Aoke. Väöl luuj bewónderde Gerlach um ziene laevessjtiel, meh de monnike van Meersje waore dao neet bliej mèt. Zie beklaagde zich bie de bisjop van Luuk, dae toen nao Houtem kaom en de eik leet kappe. Me houw häöm namelik wiesgemaak dat d'n hièremiet dao geld in verborge zou höbbe. Wie de bisjop door houw dat 'r verkièrd waor geïnformeerd, naom hae de zörg veur de kloezenaer op zich en leet van 't hout van de eik 'n huuske veur 'm boewe. 

Gerlach woort ummer bekènder. Hildegard van Bingen sjtuurde häöm zelfs 't blómmekrenske dat zie bie häör wiejing houw gekrege. In 't jaor dat Gerlach sjtorf (1165 of 1166) zou 't water in de brón vlakbie zien kloes drie kièr in wien zin veranderd.

## Verièring
De kèrk van Houtem is gewiejd aan de heilige Gerlachus. Midde in dees kèrk sjteit 't praalgraaf van Gerlachus. Bie dit praalgraaf is in januari 2009 e nuuj brónze sjrien geplaats mèt de relieke van de heilige. Ónder 't praalgraaf lik gezaegend (mergel)zand, dat 't viè zou besjerme en dat me maog mètnumme. De sjedel van Gerlach bevink zich in 'n zilvere reliekbuste oet 1704-1706. Dees buste sjteit in de sjatkamer van de kèrk van Houtem. 

Op 5 januari, ziene sjterfdaag, is ziene fièsdaag gevolg door 'n octaaf.

Op 2 kilomaeter nao 't oaste lik in Sjtraobaek de Gièrlingshof oet de 19e ièw, mèt 'n beeld van häöm in de fronton van de middegevel.

In 2015 weurt 't **Gerlachusjaor** gevierd, 't is dan 850 jaor geleje dat Gerlachus gesjtorven is. 't Jaor begint mèt 't traditioneel octaaf. Op ziene namesdaag, 5 januari, zal 'n geavanceerde gezichsrecontructie (3D en Manchester methode) gepresenteerd waere. De incomplete sjedel zaot tot noe toe in 'n zilvere buste oet 1705. 't 'Nuuj' gezich van Gerlachus zal ge-exposeerd were in de sjatkamer van de Gerlachuskèrk.

## Externe link
*de door dr. E.. Lavigne vertaalde teks van de ''Vita Beati Gerlaci Eremytae'' 

## Brón
*Meertens Instituut
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (Eisenach 31 miert 1685 (juliaons: 21 miert) - Leipzig 28 juli 1750) waor 'ne Duitse componis en organis. Zie werk weurt gerekend tot de barok. Heer componeerde in alle daan bestaonde genres behave opera en vereinegde zoeget alle stijle oet de veurgoonde twie iewe in zie werk. Bij leve waor heer mer maoteg succesvol en nao zienen doed woort heer snel weer vergete. Vaanaof 't begin vaan de negentienden iew evels woort heer heroontdèk en in wije krink geïerd es eine vaan de groetste componiste oets.

## Extern links
Polletiek

Op versjillende besjtuurlike niveau's is **polletiek** de imperfekte wies woerop belangeversjille van persoeëne in ein samenlaeving behartigd waere, veur individueel en / of gemeinsjappelik veurdeil. Woe krek de lien lik tösje 't *polletieke* en 't ethische en sociale is ein vraog woeë väöl versjil va meining euver besjtit. In de Duutsje polletikologie weurt dieks gekald van drie dimensies binne de polletiek: polity (sjtructuur), politics (proces) en policy (inhoud; dieks op 't alledaags Nederlands *beleid* geneump). 

In 'n democratie werre de luuj en organisaties die an polletiek maoge doeë dör, es soeverein burgers besjoewde luuj, (indirect) verkaoze. Alle aander, die machsmiddele gebroeke um de belange van zichzelf of van hun organizaasje te behartige, haant daovör in 'n democratie ging legitimaasje. 

De meiste theoretici erkinne dat 'r sjpraoke mot zieë van einig potentieel veur 't gebroek
van geweld of mach, om te zègke dat 'n vraogsjtuk polletiek is - om 'n *polletiek
konflik* te winne is meistal sjpraoke van ein verplaatsjing van mach van eine groep of
persoeën nao eine angere groep of persoeën.

## Hollesje polletiek
In Nederland zunt d'r 'n paar groeëte, CDA, PvdA, SP, VVD en PVV, en 'n paar minder groeëte polletieke partieë, D66, GroenLinks. 

## Belzje polletiek

Saer versjillende tiental jaore zeunt alle Belzje polletieke partieje gesjplitst in Vlamsje en Welzje partieje.
 
An d'r Vlamsje kaant kin v'r de veer groeëte partieje:  CD&V (Christen-democraten), 't Vlaams Belang (conservatief en Vlamsj nationalistisch), de Sp.a (sociaal-democrate), en de Open Vld (Liberale).  Wieër haat 't nog Groen! en de Vlamsj nationalistische N-VA. 

An d'r Fraanstalige kaant: PS (sociaal-democrate), MR (Liberale), cdH (humaniste, veurhaer Christendemocrate), Ecolo en de extreem-rechse sjplinterpartiej FN.
Zaankveugel

**Zaankveugel** of **Passeriformes** zien 'n groete orde vaan veugel, boevaan ze mie es de hèlf vaan de soorte oetmake. Dao zien 5.400 levende zaankveugel besjreve. Hunne naom oontliene dees bieste aon de syrinx, 't orgaan boemèt ze geluid make. Dat geluid weurt neet altied door lui es "zaank" gedefinieerd: krejje hure ouch bij de zaankveugel.

## Taxonomie

De zaankveugel valle oeterein in twie oonderordes: Tyransveugel (Tyranni) en Echte zaankveugel (Passeri). De Tyransvogelechtege weure veural in Zuid-Amerika gevoonde.

* **Tyransveugel**
** Vlegevengers (Tyranni)
** Pitta's (Pittidae)
** Breidbekke (Eurylaimidae)
** Boumkroepers (Dendrocolptidae)
** Oveveugel (Furnariidae)
** Aomzeikveugel (Thamnophilidae)
** Aomzeikliesters (Formicariidae)
** Mögke-eters (Conopophagidae)
** Tapulaco's (Rhinocryptidae)
** Cotinga's (Cotingidae)
** Manakinne (Pipridae)
** Asities (Philepittidae)
** Nui-Zielandse Keuninkskes (Acanthisittidae)
* **Echte Zaankveugel**
** Lierveugel (Menuridae)
** Deurnveugel (Atrichornithidae)
** Australische Boumkroepers (Climacteridae)
** Australische Keuninkskes (Maluridae)
** Honingeters (Meliphagidae)
** Pardalotte (Pardalotidae)
** Australische Roedbeurskes (Petroicidae)
** Houtblokrenners (Orthonychidae)
** Australische Lachveugel (Pomatostomidae)
** Zweepveugel (Cinclosomatidae)
** Sittella's (Neosittidae)
** Dikkopveugel (Pachycephalidae)
** Monarchvlegevengers (Dicruridae)
** Koekoekswörgers (Campephagidae)
** Goudmerele (Oriolidae)
** Australische zwaluwe (Artamidae)
** Paradiesveugel (Paradisaeidae)
** Krejechtege (Corvidae)
** Apostelveugel (Corcoracidae)
** Vreesveugel (Irenidae)
** Wörgers (Laniidae)
** Vireo's (Vireonidae)
** Prieelveugel (Ptilothynchidae)
** Piopio's (Turnagridae)
** Liewerike (Alaudidae)
** Bladerveugel (Chloropseidae)
** Iora's (Aegithinidae)
** Rotskrejje (Picathartidae)
** Pesveugel (Bombycillidae)
** Zijvlegevengers (Ptilogonatidae)
** Waterspriewe (Cinclidae)
** Kwikstertsjes (Motacillidae)
** Brunelle (Prunellidae)
** Bessepikkers (Melanocharitidae)
** Gevlekde Bessepikkers (Paramythiidae)
** Echte mösje (Passeridae)
** Tropevinke (Estrildidae)
** Fluiters vaan de Nui Wereld (Parolidae)
** Tanagers (Thraupidae)
** Olieffluiters (Peucedramidae)
** Echte Vinke (Fringillidae)
** Hawaïaanse Hoeningkroepers (Drepanididae)
** Amerikaanse mösje (Emberizidae)
** Zonneveugel (Nectariniidae)
** Blommepikkers (Dicaeidae)
** Spotveugel (Mimidae)
** Boumklevers (Sittidae)
** Boumkroepers Boumluipersj (Certhiidae)
** Winterkeuninkskes Keuninkskes (Troglodytidae)
** Mögkevengers (Polioptilidae)
** Meesechtege Meize (Paridae)
** Laankstartmeze (Aegithalidae)
** Zwalbere Sjwalbere Sjwelbere (Hirundinidae)
** Goudhäönsjes (Regulidae)
** Boelboele (Pychonotidae)
** Zengers vaan de Aw Wereld (Sylviidae)
** Hypocoliusse (Hypocoliidae)
** Cisticola's (Cisticolidae)
** Brèlveugel (Zosteroptidae)
** Lachveugel (Timaliidae)
** Vlegevengers vaan de Aw Wereld (Muscicapidae)
** Liesters Liestersj (Turdidae)
** Echte spriewe (Sturnidae)
Chemie

**Chemie** (verhollands *Sjeikunde*) is 'n exacte wetensjap die ziech bezeghèlt mèt materie en häören opbouw. De chemie kint twie hoofniveaus: 't oontlede vaan mingsels (oplossinge, suspensies, emulsies) in zuver stoffe (zuug hei-oonder bij *analytische chemie*) en de lier vaan molecule en atome. Bij 't oontlejde vaan atome grens de chemie aon de kernfysica.

## Oonderverdeilinge vaan de chemie
* **[[Analytische chemie]]**: 't Oonderzeuke vaan de structuur vaan e gegeve stök materie en 't oontlede vaan materie in zuver stoffe.
* **[[Biochemie]]**: De chemische structuur vaan levende organismes. Wezelek oonderdeil vaan de microbiologie.
* **[[Fysiochemie]]**: Oonderzeuk nao de natuurkundege eigensjappe vaan molecule en atome.
* **[[Miljeuchemie]]**: Oonderzeuk nao de chemie vaan de ecologische structure en de minseleke versteuringe dao-in.
* **[[Organische chemie]]**: De studie nao organische verbindinge.

## Zuug ouch
* Periodiek systeem vaan illeminte
April

**April** ies de veerde maond van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. April haet 30 daag. In de oud-Romeinse kalender waor 't de twiède maond. De naam kump van 't Latiense woord *aperire*, dat *eupene* beteikent. Waarsjienlik refereert dit aan de greuj van plante en blome in de lente. 'n Ander theorie sjtèlt dat de naam ies aafgeleid van e woord dat 'twiède' beteikent, of van Aperta, eine bienaam van Apollo.

### Trivia
* d'n Oud-Nederlandse naam ies: de *Grasmaand*, *Kiemmaand* of *Paasmaand*
* Romeinse naam: *Aprilis*
* Juudse naam: *Ijar*
* De sjterrebeelde van april zint Ram en Sjtier. 
* April begint op dezelfde daag van de week es januari in sjrikkeljaore, en es juli in alle jaore. 
* Karel de Groate neumde deze maond de *Ostarmanoth* vanwege ’n fiès, dat de ouw Germane vierde ter ière van Ostara, de godin van de oplevende vröchbaarheid. ’t Ei ies häör symbool. ’t Paosjfiès, dat geweunlik in april vèlt, weurt bie oos bure, de Prusje, nog ummer Oster-Fest geneump.  De Franse zagte Germinal of greujmaond tege de periode tösje 21 mièrt en 19 april. 
* "Op 1 april sjtuurt me de gekke woa me wil",  zaet ‘n sjpreekwoord. De oarsjpróng van de aprilmop ies onzeker. Op dezen daag zou Judas, de aartsbatteraaf, gebore zin. 

## Heilegedaag in April
# H. Irene van Thessalonike
# H. Franciscus van Paola
# ?
# H. Isidoor van Sevilla
# H. Vincent Ferrer
# H. Petrus Martyr
# H. Juan Baptista de la Salle
# H. Maria Billart
# H. Prochorus
# H. Magdalena van Canossa
# H. Stanislaus
# H. Julius I
# H. Martinus I
# H. Lidwina
# Z. Damiaan
# H. Bernadette Soubirous
# H. Landricus
# ?
# H. Timon
# ?
# H. Anselmus van Canterbury
# ?
# H. Joris
# H. Fedelis van Sigmaringen
# H. Marcus
# ?
# H. Petrus Canisius
# H. Petrus Chanel
# H. Catharina van Siena
# H. Pius V
Mei

**Mei** ies de viefde maond in 't jaor van de Gregoriaanse kalender en tèlt 31 daag. Meugelik ies mei geneump nao de Romeinse godin Maia, of nao de Romeinse vruchbaarheidsgodin Bona Dea, woavan 't fiès in mei woort gevierd. 

Mei vèlt op 't noordelik haufrond gans in de lente en op het zudelik haufrond gans in de herfs.

Belangrieke daag in mei:
* 1 mei - Daag van de arbeid
* 11, 12, 13 en 14 mei - Iesheilige. Dat zint de fièsdaag van heilige Mamertus, Pancratius, Servaos en Bonifatius. Op dees daag kènt 't nog vreze en nao dees kritieke periode zouwe de potplante nao boete kènne umdat de vreesperiode dan aafgeloupe zou zin.

### Trivia
* D'n Oud-Nederlandse naam ies: de *Bloeimaand*
* In de Katholieke kèrk ies mei gewiejd aan Maria; de maond weurt daorum ouch waal *Mariamaond* geneump.
* Romeinse naam: *Maius*
* Juudse naam: *Sivan*
* De sjterrebeelde van mei zint Sjtier en Twièlinge.
* E bekènd gediech in 't Nederlands ies: *Mei* van Herman Gorter.

## Heilegedaag in mei

*1 mei H. Joezep d'n Arbeider
*2 mei H. Athanasius
*3 mei HH. Filippus en Jacobus
*4 mei H. Florianus
*5 mei Z. Jutta van Sangerhausen (*deze daag is mesjiens "St.-Juttemis"*)
*6 mei ?
*7 mei H. Stanislaus van Krakau
*8 mei HH. Wiro, Plechelmus en Otger
*9 mei H. Gregorius van Natiantium
*10 mei H. Isidoor de Boer
*11 mei H. Gangulphus
*12 mei H. Pancratius
*13 mei H. Servaos
*14 mei H. Bonifatius van Tarsus
*15 mei H. Dymphna van Geel
*16 mei H. Johannes Nepomucenus
*17 mei ?
*18 mei H. Johannes I
*19 mei H. Ivo Helory
*20 mei H. Bernardinus van Siena
*21 mei H. Sjarel de Mazenod
*22 mei H. Rita van Cascia
*23 mei ?
*24 mei ?
*25 mei H. Beda d'n Ierbidwoerdege
*26 mei H. Filippus Neri
*27 mei H. Augustinus van Canterbury
*28 mei H. Germanus van Paries
*29 mei ?
*30 mei H. Jeanne d'Arc
*31 mei Maria Visitatie
Rech

't **Rech** of **recht** is 'n verzamling van aaf te dwinge reigels in oos maatsjappie die de relaties tusje luuj ongerling organisere en de akties womit die raegels gehandhaaf weure. De weitesjappelike besjtudering van 't rech weurt **Rechte** of **Rechtsgelierdheid** genump.

Behauve 't rech, zunt d'r nog angere reigelsysteime die os gedrag bepale, zoas cultuur en moraal. Die systeime versjille mit het rech doer de menier worop ze kinne weure aafgedwonge.

't Continentaal rech is gebaseerd op gecodificeerd rech, hetgein beteikent
dat groete deile van het rech in de wet vasgelik zunt. De
rechter weurt traditioneel gezeen es de persoen dae dees wettekste interpreteert en
toepas, mae dae zellef gein rechsreigels mak. Dit in taegensjtilling tot de
Angelsaksische tradisie, wo de rechter geach weurt 't rech te 'maken' in zien
rechsjpraak, de jurisprudentie geneumd, en zoe bie te dragen aan 't rechsysteem, of Common law systeem.
Theologie

**Theologie** (Grieks: θεολογία, van *θεός, theós* - god en *λόγος, lógos* - hie:sjtudie) ies letterlik *de sjtudie van God*, en miè algemein de weitensjap die religies, hun systeme en documente besjtudeert. Dèks bedoelt me mèt 't woord "theologie" de christelike theologie. 

In de theologie mak me gebruuk van de bronne van religies, zoawie de Biebel en de Koran. Andersj es in de natuurweitensjappe geit me d'r in de theologie dèks vanoet dat d'r gein objectief sjtandpunt besjteit, zeker es 't um geluifskwesties geit. De meiste theologe huère dan ouch tot ein bepaalde levesbesjouwelike sjtruiming.
Elektrische laojing

**Electrische laojing** is 'n eigensjap van bestumde subatomair deilkes (wie elektrone en protone) die ziech aon elektromagnetische velde vaskoppelt en aontrèkkende en aofstoetende krachte tösse die deilkes veroorzaak. De interactie tösse bewegende laojing (ellentrik) is de bron vaan ein vaan de veer fundamenteel natuurkrachte, de elektromagnetische krach, en is 'n geconserveerde eigensjap van materie, die in getalle oetgedrök kin weure. In dee zin weurt de oetdrökking "elektrische laojing" doorein gebruuk mèt "kwantiteit vaan de laojing". D'r zien twie type vaan laojing: me neump ein soort laojing *positief* en de aander *negatief*. Door experimente is dudelek gewore tot geliekgelaoje objecte ziech aofstoete en versjèllend gelaoje objecte ziech aontrèkke. D'n umvaank vaan de aontrèkkingskrach of krach vaan aofstoeting hèlt ziech aon de Wet van Coulomb.

De SI-einheid veur laojing is de coulomb, mèt es abbrevatie "C". 't Symbool "Q" weurt gebruuk in vergliekinge veur de kwantiteit laojing aon te geve. "Q = 0,5 C" beteikent beveurbeeld "de kwantiteit vaan elektrische laojing is 0,5 coulomb".

Zuug ouch elektrische energie en magnetisme.
Architectuur

**Architectuur** (vaan 't Grieks αρχή = veurnaomste en τέχνη = vakmansjap) is de kuns vaan 't oontwerpe vaan gebouwe. 'n Wijer definitie zouw 't oontwerpe vaan de gaanse gebouwde umgeving, vaan 't macroniveau vaan planologie, steibouwkónde en landsjapsarchitectuur tot 't microniveau vaan meubulair binne de grènze vaan de architectuur lègke. 

## Bereik en doele
Al volgens 't allerajdste bewaord gebleve wèrk euver dit thema, Vitruvius zie *De Architectura*, móste gooj gebouwe sjoenheid (*venustas*), stevegheid (*firmitas*) en nöt (*utilitas*) combinere; (klassieke) architectuur kin 'n evewiech en co-ordinatie tösse die drei elemente geneump weure, boebij gein element euverhiers. 'n Modern definitie zuut architectuur es get tot esthetische, structureel en functioneel euverweginge huurt aon te spreke. Väöl minse zeen 't evels zoe tot functie bij alle criteria 'n cruciaal rol speult ouch bij esthetische en psychologische.