open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1642

1639 - 1640 - 1641 - **[[1642]]** - 1643 - 1644 - 1645 
**1642** (MDCXLII) waor e gewoen jaor wat begós op goonsdag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op zaoterdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse

* Blaise Pascal óntwikkelt de eësjte mechanische raekenmachine.
* 4 jannewarie - Karel I van Èngelandj perbeert 5 veuraansjtaonde leje van 't Long Parliament te arresjtere, mer zie weite te óntsjnappe. Dit is de aanloup nao de Èngelsje Börgeraorlog.
*17 mei - De sjtad Montréal wirt gesjtich ónger de naam Ville Marie es grenspos en es verzamelpos veur de pelshanjel. 't Is de derde nederzètting in de kelonie Nuuj-Frankriek.
*1 juni - 't Èngelsje parlemènt sjtèlt 19 eise aan de keuning, die neerkómme op euverdrach van de regeermach.
*1 juni - Kevelaer wirt ein bedevaartsaord.
*12 juli - In Wesel ótplóf eine wage belaje mèt bösjkroet.
*13 augustus - Christiaan Huygens observeert es eësjte de zudelikke poolkap van Mars.
*22 augustus - Keuning Karel I van Èngelandj vestig zien hoofketeer in Nottingham. Hae deit eine lètste oproop aan 't parlemènt óm 't landj neet in eine börgeraorlog te sjtorte.
* 24 november - Abel Tasman óntdèk Tasmanië
* 13 december - Abel Tasman óntdèk 'Sjtatelandj' ('t latere Nuuj-Zeëlandj). De eësjte óntmoeting mèt Maori's löp oet op ein gewelddadige mislökking.
* Abel Tasman ómzeilt 't continent Australië zónger dao zelf weit van te höbbe. Waal óntdèk hae Tasmanië, Nuuj-Zeëlandj en Tonga.
* De Zjwanebroeders besjtaon vanaaf noe oet 18 kathelieke en 18 protesjtantse leje.

## Gebaore
* 2 jannewarie - Mehmet IV, sultan van 't Ottomaanse Riek
* 8 december - Johann Christoph Bach, Duutsje compenis (gesjtórve 1703)

;datum ónbekènd
* Prins Indra Brahma
* Benedictus Buns, geistelikke en compenis (gesjtórve 1716)

## Gesjtórve

* 8 jannewarie - Galileo Galilei (77), Italiaanse natuurkundige
* 8 jannewarie - Isabella Charlotte van Nassau (10), dochter van Frederik Hendrik
* 14 juni - Saskia van Uylenburgh (29), vrouw van Rembrandt van Rijn
* 3 juli - Maria de Medici (69), keuningin-moder van Frankriek
* 4 december - Kardinaal Richelieu (57), eësjte minister van Frankriek

## Meziek
* Claudio Monteverdi compeneert de opera *l'Incoronazione di Poppea*
* Eësjte oetveuring van de opera *Il palazzo incantato* van Luigi Rossi in Roame

## Beeldende Kuns
* Voltoajing door Rembrandt van De compagnie van kapitein Frans Banning Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh baeter bekènd es De Nachwach

Plaetje:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|*[[De Nachwach]]* (1642) Rembrandt, Rieksmuseum
Plaetje:Aert van der Neer - Winterlandschap met schaatsers en kolfspelers ca 1642.jpg|*Wèntjerlandjsjap* (1642) Aert van der Neer


## Boewkuns

Plaetje:Hofwijck westkant.JPG|*[[Hofwijck]]*, Voorburg (1642) Pieter Post
1643

1640 - 1641 - 1642 - **[[1643]]** - 1644 - 1645 - 1646 

## Gebäörtenisse

* 6 fibberwarie – De Nederlandjse zeëvaarder Abel Tasman óntdèk de Fidji-eilenj. Later óntdèk hae ouch nog de Tonga-eilenj.  
* 25 fibberwarie - Willem Kieft, gouverneur van Nuuj-Nederland, geuf opdrach veur ein sjtraofexpeditie ónger de Indiane in de kelonie. Dat is 't begin van de Aorlog van Kieft.
* 13 mei - Biej eine zjwaore aardbeving in Santiago de Chile kómme ca. 12.000 luuj, einderde van de bevolking, óm 't laeve. 
* 14 mei - Lodewiek XIII sjturf. Anna van Oasteriek, zien vrouw, wirt regentes veur häör viefjaorig zoontje Lodewijk XIV. Net es häöre euverleje man leët zie zich leije door de eësjte minister, kardinaal Mazarin.
* 19 mei - Sjlaag biej Rocroi in 't kader van de Dertigjaorige Aorlog. De troepe van de landjvoog Francisco de Melo zint Noord-Frankriek bènnegevalle óm 't zujelikke front veur Sjpanje te verlichte. In de Franse Ardenne waere ze aevel verrasjend versjlage. Sjpanje liejt de groatste nederlaog in zien gesjiedenis.
* 25 december - Kapitein William Mynors óntdèk de in de Indische Oceaan gelaege Christmas-eilenj.
* De baromaeter wirt oetgevónje door Evangelista Torricelli. Deze natuurkundige formuleert ouch de nao häöm geneumde Wèt van Torricelli.
* De Turkse vors en historicus Aboe'l Ghazi Bahadoer wirt khan van China.
* De eësjte tweë deile van de Acta Sanctorum door de Jezuïete Bolland en Henscher versjiene in Antwerpe.

## Gebaore
* 4 jannewarie - Isaac Newton, Britse natuurkundige, filosoof, wiskundige, sjterrekundige, theoloog en alchemis (gesjtórve 1727)
* 21 augustus - Alfons VI van Portugal, Portugese keuning van 1656 pes 1683 (gesjtórve 1683)

;datum ónbekènd
* Marc-Antoine Charpentier, Franse compenis (gesjtórve 1704)

## Gesjtórve

* 1 mieërt - Girolamo Frescobaldi (59), Italiaanse compenis en organis
* 14 mei - Lodewijk XIII keuning van Frankriek
* 29 november - Claudio Monteverdi (76), Italiaanse compenis, dirigent

## Beeldende Kuns

Plaetje:Seascape in the Morning 1640-45 Simon de Vlieger.jpg|*Seascape in the Morning* (ca 1643) Simon de Vlieger 


## Boewkuns

Plaetje:Brugge - Sint-Walburgakerk 1.jpg|*[[Sint-Walburgakirk (Brugge)]]* (1643) Pieter Huyssens
1644

1641 - 1642 - 1643 - **[[1644]]** - 1645 - 1646 - 1647 

## Gebäörtenisse

* 25 april – Ein chinese rebellebewaeging geleijt door Li Zicheng veroavert Peking, de sjtad wirt geplunjerd. Keizer Chongzhen pleeg zelfmaord.
*28 mei - Johan Maurits van Nassau-Siegen verleët Recife en keërt truk nao de Nederlandje. Hae haet óntsjlaag genómme oet ónvreje euver de bezuiniginge door de Wes-Indische Compagnie.
* 3 juni- Li Zicheng reup zichzelf oet tot keizer van China.
* 6 juni - Ein leger van Mandjuriene wirt mèt hulp van de Ming-generaal Wu Sangui door de paort in de Groate Moer gelaote en veraovert Peking. Dit markeert 't eindj van de Ming-Dynastie en 't begin van de Qing-Dynastie in China.
*2 juli - Sjlaag biej Marston Moor: in de Èngelsje Börgeraorlog versjlaon de legers van 't parlemènt de troepe van keuning Karel I van Èngelandj. Zie kriege hiejdoor controle euver Noord-Èngelandj.
* 29 juli – Paus Urbanus VIII euverliejt en wirt opgevolg door Innocentius X.
*20 september - Manuel de Castel Rodrigo wirt landjvoog van de Zudelikke Nederlandje.
*9 december - Keuningin Christina I van Zjwede wirt ingehöldig door de Rieksdaag van de veer sjtenj in 't sjlot Sjtockholm. Daomit kump ein eindj aan 't twelfjaorig regentsjap van de Rieksraod.
*De gecombineerde Nederlandjs-Deense vloat ónger Maarten Thyssen versjleit in de Zeësjlaag in 't Listerdeep biej de Deense Belt ein Zjweedse vloat.
*Dreuëglègking van 't Sjlotermeër.

## Gebaore
* 3 april - Alessandro Stradella, Italiaanse compenis, zanger en violis (gesjtórve 1682)
* 22 mei - Gabriël Grupello, beeldhawwer (gesjtórve 1730)
* 12 augustus - Heinrich Ignaz Franz Biber, Oasterieks compenis en violis van Boheemse herköms (gesjtórve 1704)
* 6 september (geduip) - Juan Cabanilles Barberá, Sjpaanse compenis en organis (gesjtórve 1712)
* 25 september - Ole Rømer, Deense astronoom (gesjtórve 1710)
* 14 oktober – William Penn, Quäker en sjtichter van Pennsylvania (gesjtórve 1718)
* 30 december - Philips van Almonde, Nederlandjse admiraal (gesjtórve 1711)

;datum ónbekènd
* Václav Karel Holan Rovenský, Boheemse compenis, kantoar, kapelmeister en organis (gesjtórve 1718)
* Antonio Stradivari, Italiaanse viejoaleboewer (gesjtórve 1737)

## Gesjtórve
* 25 april – Chongzhen (33), lètste Ming-keizer van China (zelfmaord)
* 29 juli - Paus Urbanus VIII (*Maffeo Barberini*) (76), paus van 1623 pes 1644
* 8 september - Francis Quarles (52), Èngelsje dichter
* 6 oktober – Élisabeth de Bourbon (41), Keuningin van Sjpanje en Portugal
* 30 december – Johan Baptista van Helmont (64), Vlaamse universele weitesjapper, arts, natuuróngerzeuker en chemicus (* 1580)
;datum ónbekènd
* Joan Albert Ban (~47), Nederlandjse roams-kathelieke preester, rechsgeleërde, kanunnik, compenis en meziektheoreticus
* Francisco de Santiago (~66), Portugese compenis

## Beeldende Kuns

Plaetje:Ter Borch Gerard Abrahamsz van der Schalcke (1609-67). Lakenkoopman te Haarlem.JPG|*Gerard Abrahamsz van der Schalcke* (1648) Gerard ter Borch (II)


## Oetgegaeve
* *Opera Geometrica* door Evangelista Torricelli
1646

1643 - 1644 - 1645 - **[[1646]]** - 1647 - 1648 - 1649 

## Gebäörtenisse

*jannewarie - in Munster arriveert ein delegatie van ach Sjtaoteleje oet de Nederlandje ónger leijing van Adriaan Pauw, óm mèt de Sjpanjaarde te óngerhanjele euver vreje (de Vreje van Münster). Op 30 mei wirt ein sjtaakt ’t vure aafgekondig.
*juli - in Bredevoort sjleit de bliksem in de kroettaore van 't gelieknamig kesjteël Bredevoort. Hiebiej kómme 40 luuj óm en 't kesjteël, 't amshoes en meërdere weuninge waere ónhersjtèlbaar verrinneweert.
* 28 juli - Petrus Stuyvesant wirt tot algemein direkteur van Nuuj-Nederlandj beneump en lègk zien ambseed aaf. 
* 7 december – Frederik Willem, körvors van Brandenburg, trouwt in Den Haag mèt de awtste dochter van sjtadhawwer Frederik Hendrik van Oranje, Luise Henriette van Oranje.
* 21 december – 't Begin van eine mini-iestied kondig zich vanaaf deze datum aan.
;zónger datum
* 't Weswaerts van Oudlandj gelaege poldergebeed (Landj van Altena) is noe gans bediek (Nuujlandj van Altena).
* Èngelsje Börgeraorlog: De Èngelsje keuning Karel I vluch, nao zien nederlaog in 't veurjaor taenge de puriteinse Roundheads in de Sjlaag van Naseby nao Sjotlandj.

## Gebaore
*15 april - Christiaan V van Denemarke, keuning van Denemarke en Noorwege (gesjtórve 1699)
*1 juli - Gottfried Wilhelm Leibniz, Duutsje wiskundige en filosoof, natuurkundige, historicus, rechsgeleërde en diplemaat.
* 12 december - Coenraad van Heemskerk, Rieksgraaf van Heemskerk, pensionaris van Amsterdam, gezant van de Repebliek der Zeve Verenigde Nederlanje

## Gesjtórve

* 11 mieërt - Stanisław Koniecpolski (ca. 54), Poolse kriegs- en sjtaatsman
* 25 mei - Maria Ortiz (42), Braziliaanse heldin
1645

1642 - 1643 - 1644 - **[[1645]]** - 1646 - 1647 - 1648 
**1645** (MDCXLV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse

* Begin van de Venetiaans-Turkse aorlog dae pes 1669 zal doere. Dit conflik sjtèlt de Repebliek der Nederlandje in sjtaot väöl van Venetië zien pezisie euver te numme.
* 30 april - Ein Turkse vloat van 400 sjepe zèt koersj, nao verluujt nao Malta, en veurt Kreta veurbiej.
* 21 juni - De Turkse vloat verangert van koersj nao Kreta. Dat, al saer 1211 Venetiaans, eilandj krit te make mèt ein invasie die biej Kanea aan landj geit.
* 28 augustus – Euverleije van Hugo de Groot.
* 2 september - Elisabeth van de Palts, de veurmaolige "wèntjerkeuningin" van Boheme, lègk aeve boete Den Haag de eësjte sjtein veur ein nuuj sjtadhawwerlik verblief: Palies Hoes ten Bosch.
* De Admiraliteit van Frieslandj verhoes van Dokkum nao Harlinge.
* Frederik Hendrik veraovert Hulst.

## Gebaore
* 9 fibberwarie - Johann Aegidus Bach, Duutsje organis (gesjtórve 1716)
* 24 fibberwarie - Johann Ambrosius Bach, Duutsje compenis, violis en altviolis (gesjtórve 1695)
* 26 oktober – Aert de Gelder, Nederlandjdse sjilder (gesjtórve 1727)
* 30 november - Andreas Werckmeister, Duutsje organis, örgelboewer en meziektheoreticus (gesjtórve 1706)

;exacte datum ónbekènd
* Philip Hacquart, barokcompenis oet de Repebliek der Zeve Verenigde Nederlanje (gesjtórve 1691)
* William Kidd, Sjotse zeërouver (gesjtórve 1701)
* Christian Ritter, Duutsje compenis en organis (gesjtórve 1717)

## Gesjtórve
* 16 april - Tobias Hume (c. 75), Britse offeseer en amateurcompenis
* 28 augustus - Hugo de Groot (62), Nederlandjse rechsgeleërde
* 24 september - William Lawes (43), Britse compenis

## Literatuur
* Oetgaaf van *Le Médecin volant* van Molière
Şalom

**Şalom** (Hebreeuws: *שָׁלוֹם*, 'vrei') is 'n Joeds-Turkse weekgezèt die versjijnt in Turkije in 't Turks en (op ei blaad) in 't Ladino. De gezèt weurt oetgegeve in Istanbul en heet 'n oplaag vaan 5.000 exemplare per week (2005).

De gezèt is in 1947 opgeriech door de Joeds-Turkse journalis Avram Leyon. De ierste editie is op 29 oktober 1947 versjene.

## Extern Linke
* Website van Şalom, met online gezèt in 't Turks
* Website van Şalom, met online gezèt in 't Ladino
CGL

't **CGL** of 't **Corpus Gesjproke Limburgs** ies e projek dat in december 2010 gesjtart ies  mèt de bedoeling um  'n digitaal geluidsdatabank te kriege, die 'ne doorsjnee zal vörme van de Limburgse dialekte, wie die allewiel in de Nederlandse provincie Limburg gesjproke were. 't Initiatief liek bie de stjreektaalfunctionaris en weurt óndersjteund door 't Hoes veur de Kunste en de Raod veur 't Limburgs.
 
De opnames besjtoon oet dagelikse gesjprekke euver versjeie onderwerpe; daoneve tv- en radioversjlage, interviews, lezinge en telefoongesjprekke in 't plat. Fragmente van de geluidsdatabank zin te huère op de website Limburgse dialecte: . Wiejer zölle de opnames ter besjieking were gesjtèld aan luuj die weitesjappelik ónderzeuk wille doon mèt behölp van de data.

## Externe link
geluidsdatabank

bron: Hoes veur de Kunste december 2010
Hoes veur de Kunste

't Hoes veur de Kunste ies 'n deensverliènende organisatie op 't gebied van de kunste en cultuur in de Nederlandse provincie Limburg. De disciplines zin: Muziek, toneel, dans, beeldende kuns, audiovisuele media, literatuur, musea, sjtreektaal, monumente, festival, cultuurparticipatie en cultuureducatie. Mètwèrkersj geve óndersjteuning aan sjtiechtinge en vereiniginge op provinciaal niveau. Daoneve organiseert me ouch zelf projecte en activiteite.  

't Fundament van 't Hoes veur de Kunste woort gelag in 1999 door veer amateurkunste organisaties: de *Limburgse Bond van Muziekgezelschappen, de Limburgse Bond van Tamboerkorpsen, de Limburgse Federatie van Amateurtoneel en de stichting Verenigde Nederlandse Koren - afdeling Limburg*. In de dao-opvolgende jaore sjlote ziech ummer miè organisaties aan bie 't Hoes en ginge ouch de professioneel kunste tot de doelgroep behuère. 

De aangesjlote organisaties en vereiniginge were geholpe op financieel, secretarieel, organisatorisch, beleids en publicitair terrein. Ouch kènt me hie terech mèt vraoge euver neet-aangesjlote organisaties.

't Hoes veur de Kunste haet häör kentoar in Remung.
Seent Floriaanprinciep

't **Seent Floriaan-princiep**, ooch wal d'r Seent Floriaan politiek geneumd, is de maneer van doeë die neet es doel haat öm de potentieel bedreiginge of gevare óp te lósse mae öm ze óp de aander te sjuve.

Vreuger reep me d'r Seent Floriaan aan es besjermhèllige taege vuur en druuëgde mèt d'r sjpräök: *Hèllige Seent Floriaan, gaank langs mie hoes, sjtaeëk ander aan!*
## Kiek ooch
* Nimby
* Sjaoërsjteenpolitiek
* Kèrktaoënpolitiek
Karnemèlk

**Karnemèlk** of, zoaes meistal in väöl Limburgse dialekte, **botermèlk** geneump, is eine einigszins zoer sjmakende, dik vloejbare, vèterme drank, dae biej ’t make van boter óntsjteit. 

## Preduktie
Van awtshaer wirt karnemèlk gemaak door 't karne van verzoerde roam. Hiebiej wirt biejveurbeeld in ein hoag koep, de karntón (in väol Limburgse dialekte de botersjtang geneump, de verzoerde roam mèt eine sjtek mèt aan ’t eindj ein sjief mèt allemaol gaetjes d'r in, op en neer gesjtoate. Biej dit preces klóntjert 't mèlkvèt same doordat de vètmembraankes braeke en zoa es boter baove-op de karnemèlk gaon drieve. De boter wirt aafgesjöp en de euvergebleve zoere vloejsjtof, ’t residu, is dan de karnemèlk . 

Allewiel wirt bienao alle karnemèlk gemaak in zuvelfebrieke. Aan mager mèlk waere mèlkzoerbacterië toegevoog, wodoor de mèlksóker (lactose) wirt ómgezat in mèlkzoer. Biologisch-dynamische karnemèlk (te koup in natuurvoedingswinkele) wirt nog op de awwerwètse meneer gemaak. Zuvelfebrieke voge sókker toe aan karnemèlk óm de sjmaak milder, angesj gezag minder zoer te make.

## Toepassing
In Nederlandj wirt deze drank, veural in de zomer, väöl gedrónke mer ouch de Duutsjers, wo me sjprik van *Buttermilch* is karnemaèlk erg popelair. Oes *botermèlk* is waarsjienlik van de Duutsje benaming aafgeleijd. In de Arabische waereld wirt väöl  karnemèlk en is dao bekènd ónger de naam *Laban*. In väöl anger lenj, zoa es in Belsj,  wirt de drank aevel neet zoa gewaardeerd. Sómmige luuj verwirke karnemèlk in pannekeuk, zoaes in de Verenigde Sjtate. Ein awwerwets Nederlandjs naogerech is gortepap ouch waal karnemèlkse pap: gekaokde karnemèlk mèt bloom (of ein anger ingrediënt) en meistal gezeut mèt sjroap. 

In Vlaandere wirt dit ouch dèks gegaete veur 't hoofgerech, in de plaatsj van sop, mer 't kump ouch veur in ein hoofgerech: aerpel mèt karnemèlk en zachgekaokde eijer mèt in boter gesjtaofde unne. Eine variant is 'Totjespap', besjtaonde oet aerpelpuree mèt karnemèlk en gebroende boter mèt dao-op ein gebakke eijke. 

Ouch hangop wirt dèks van karnemèlk gemaak. In Frankriek wirt 't gedrónke mèt vruchtesjtroap. In Iran wirt karnemèlk ouch waal gemenk mèt kruje en geserveerd es biejgerech, de geneumde *doegh*.

## Sjtraepe in ein laeg karnemèlkglaas
De sjtraepe die aan de bènnekantj van ein glaas óntsjtaon nao 't opdrènke van de karnemèlk kómme door samestjèlling van de karnemèlk. Karnemèlk besjteit namelik oet water, eijwit, zawte en mèlkzoer. Dit mèlkzoer tas de eijwitdeilkes aan zoadat ze in de karnemèlk tot groatere deilkes sameklóntjere es in mèlk, tot waal doezend keër groater. Dees groate eijwitdeilkes zakke door de zjwaortekrach nao verloup van tied nao beneje. Es te eine hoevölheid karnemèlk ènnige daag sjtil leës sjtaon, geit de karnemèlk zich vanzelf verdeile in ein dunner en zoerder läögske baove-in en ein dikker deil óngerin.

Biej 't laegdrènke van ein glaas karnemèlk blieve de eijwitdeilkes aanvankelik aan 't glaas hange. De groatste en zjwaorsjte deilkes glietsje 't eësj nao beneje en sjuve de deilkes die ze taengekómme aan de kantj of veur zich oet en d'r óntsjteit ein 'sjoan' sjpaor op de glaaswandj.

## Referenties
Karnemèlkse pap

**Karnemèlkse pap**, (in ’t Nederlandjs *Gortepap*) ouch waal **boterpap** geneump, wirt gemaak van karnemèlk en gort (gepelde gaersj).

De gort wirt 12 oer geweik en daonao ein oer lank in water gekaok. Vervolges wirt hiej de karnemèlk aan toegevoog wodoor dat same 'ne pap wirt. Dees pap wirt opgedeend mèt basterdsókker of sjroap.

Karnemèlkse pap waas de eësjte pap die in Nederlandj door de zuvelfebrieke woort geleverd.
Naers

't **Naers** is 't plat waat wäördj gekaldj in Naer.

## Klinkers

Lang klinkers
1.     AE in: Naers (Neers), waers (koppig), gaer (graag), baer (beer), baeje (bidden) 
2.     AO in: laote (laten), gedaon (gedaan), kraon (kraai), s(j)taon (staan), kwaoje (kwade) 
3.     ÄÖ in: kläöre (kleuren), däöre (deuren), Väörtje (Veurtje), knäök (knoken)

Kórte klinkers 
4.     È in: bèd (bed), mèt (met), kènne (kennen), stèl (stel), oplètte (opletten), wèt (wet) 
Lèt op: de –è- is in waeze ein korte –ae-. 
5.     Ó in: bóks (broek), jónk (jong), lónge (longen), móndj (mond), kóntj (kont) 

Lèt op: de –ó- is in waeze ein korte –oo-. 
6.     Ö in: tösse (tussen), Kölle (Keulen), kölse (knikkeren), zök (sokken), böl (bollen) 
Lèt op: de –ö- is in waeze ein korte –äö-. 

Twieëklanke

7.     OEA in: broead (brood), sjoeal (school), doead (dood), noeat (nooit) 
Hie moog se ouch broeëd, sjoeël, doeëd en noeët sjrieve. 
8.     UUË in: bruuëdje (broodje), sjuuëlke (schooltje), puuët (poten), Stuuëte (Steuten) 
9.     IEË in: Pieër (Peer), tieë (thee), snieë (sneeuw), Wieërt (Weert), Gieërla (Gerlacus) 
10. Gebroek dus noeëts 't teiken ^ op eine lètter. 
11. Ò (met o met `) en é (e met ´) kome in 't Naers neet väör!!!) 

De ieërste 11 regels zeen 't belangriekste! 

## Medeklinkers

12. SJ as –sch- in: sjoeël/sjoeal (school), sjoeën/sjoean sjoon (schone/mooie schoenen), sjat (schat) 
13. SJ maag ouch in: sjtaon of staon (staan), sjlaon of slaon (slaan), sjpare of spare (sparen), sjmiete of smiete (smijten) 
14. GK in: Gerègke (Gerheggen), ligke (liggen), bagke (biggen), zègke (zeggen) 
15. NJ in: vinje (vinden), kinjer (kinderen), linjeboum (lindeboom), branje (branden) 
16. TJ en DJ in: bóntj (bont), kantj (kant), brandj (brand), landj (land) 
We sjrieve hie mer ein -j-; dus neet bónjtj, branjdj, lanjdj 
17. LJ in: Helje (Helden), gölje (gulden), melje (melden) 


## Externe links
*Sjpelling 2003 van 't Naers in 't kort

## Brón
*http://www.pietvantoon.nl/BezoekersSchrijven2010121301.htm
1649

1646 - 1647 - 1648 - **[[1649]]** - 1650 - 1651 - 1652 

## Gebäörtenisse

* 30 jannewarie - Keuning Karel I van Èngelandj wirt waeges hoagverraod ónthoof. Èngelandj wirt ónger Oliver Cromwell ein repebliek.  Eindj van de Èngelsje Börgeraorlog en 't begin van de Èngelsje Gemeinebès. 
* 5 fibberwarie - 't Èngelsje Leëgerhoes verklaort, dat 't Hoagerhoes euverbodig is. 't Hoagerhoes kump daonao neet meë biejein.
* 15 augustus - Oliver Cromwell landj mèt ein Èngelsj expeditieleger in Ierlandj óm d'r de opsjtandj te óngerdrökke.
* René Descartes verleët óntmodigd de Repebliek der Zeve Verenigde Nederlanje, hae vertrèk nao Zjwede. Noe Willem II zich mèt de orthodoxe calviniste verbónje haet, dreige zien viejande -veural Voetius- de kans te kriege zien filosofie 't zjwiege op te lègke.
* De Èngelsjman George Fox sjtich 't 'Genoatsjap der Vrunj', wovan de leje bekènd zulle waere es de Quakers.

## Gebaore
* 22 jannewarie (geduip) - Pascal Colasse, Franse compenis (gesjtórve 1709)
* 2 fibberwarie - Paus Benedictus XIII, paus van 1724 pes 1730 (gesjtórve 1730)
* 2 mei – Engel de Ruyter, Nederlandjse vice-admiraal, zoon van Michiel de Ruyter (gesjtórve 1683)
* 13 juni - Ludolph Smids, Nederlandjse arts, awtheidkundige en dichter (gesjtórve 1720)
* 22 juli – Clemens XI paus van 1700 pes 1721 (gesjtórve 1721)
;exacte datum ónbekènd
* Louise de Kérouaille, Française en minnares van keuning Karel II van Èngelandj (gesjtórve 1734)
* John Blow, Èngelsje compenis en organis (gesjtórve 1708)

## Gesjtórve
* 20 jannewarie - Godefridus Cornelisz Udemans (~67), Nederlandjse predikant
* 30 jannewarie - Karel I van Èngelandj (48), keuning van Èngelandj ónthoof
* 14 mei – Friedrich Spanheim (49), Nederlandjse theoloog 
* 30 juni - Simon Vouet, Franse sjilder
* 25 augustus - Richard Crashaw, Èngelsje dichter
* 16 oktober – Isaac van Ostade (28), Nederlandjse sjilder

## Beeldende Kuns

Plaetje:Paulus Potter 001.jpg|*Paerd in de weij* (1649) Paulus Potter, Rieksmuseum  


## Boewkuns

Plaetje:Leidenmarekerk.jpg|*[[Marekerk]]*, Leide (1649) Arent van 's-Gravesande 
Plaetje:Nieuwe toren Kampen.jpg|*Nuje Taore*, Kampe (1649) Philips Vingboons
Plaetje:Nieuwe Kerk in Haarlem.jpg|*[[Nuuj Kirk (Haarlem)]]* (1649) Jacob van Campen
1650

1647 - 1648 - 1649 - **[[1650]]** - 1651 - 1652 - 1653 

## Gebäörtenisse

* mei - De Sjtate van Hollandj besjlute mèt 11 taenge 8 sjtömme tot aafdanking van troepe, dit erg taenge de zin van sjtadhawwer Willem II. De Sjtate-Generaal numme de resolutie van Hollandj illegaal, wodoor in de Repebliek eine poletieke crisis óntsjteit. De Sjtate-Generaal sjtèlle, dat de defensie ein taak is van de Unie, en neet van de aangesjlaote geweste.
* 29 juli - Tweë van de drie compagnieë rake 'sj nachs en in de raenge de waeg kwiet biej Hilversum. De bode oet Hamburg waarsjuwt de burgemeister van Amsterdam. De paorte waere gesjlaote en de sjtadsmoere mèt soldaote bezat.
* 30 juli - Sjtadhawwer Willem II leët zös veuraansjtaonde leje van de Sjtate van Hollandj arresjtere; de aafgevaardigde van Haarlem, Delft, Hoorn, Medemblik en Dordrecht, in de persoan van Jacob de Witt waere ónger sjtrenge bewaking aafgeveurd nao sjlot Loevesjtein, sómmige vergezeldj van hunne knech of zoon.
* 3 augustus - Zevetig compagnieë ónger bevèl van Willem Frederik van Nassau-Dietz ligke veur Abcoude. Burgemeister Cornelis Bicker nump de leijing in de sjtad Amsterdam.
* 17 augustus-22 augustus - De Loevesjteinersj waere ein veur ein vriejgelaote.
* 14 november - De prinses-weduwe bevilt van eine zoon, de latere keuning-sjtadhawwer Willem III.
* Groninge en Drenthe besjlete nao de ónverwachde doad van Willem II, Willem Frederik van Nassau ouch tot hunne sjtadhawwer te beneume. Zien poginge ouch door de anger geweste aanvaard te waere es regent veur Willem III loupe aevel op niks oet. Allein in Euveriessel wirt hae door tweë derde van 't gewes es zoadanig erkènd. Daomit begint veur de res van de Repebliek 't Eësjte Sjtadhawwerloos Tiedperk.
* Blaise Pascal besjtudeert de hydrodynamica en dreug biej tot de óntwikkeling van de differentiaalraekening.

## Gebaore
* Guillaume Minoret, Franse compenis en sous-maître van de Chapelle royale (gesjtórve 1720)
* 22 mei - Richard Brakenburg, Nederlandjse kunssjilder (gesjtórve 1702)
* 26 mei - John Churchill, 1e hertog van Marlborough, Èngelsje veldjheër (gesjtórve 1722)
* 14 november - Stadhouder Willem III van de Repebliek der Zeve Verenigde Nederlanje en keuning van Èngelandj (gesjtórve 1702)
* 28 november - Jan Palfijn, Vlaamse verloskundige (gesjtórve 1730)

## Gesjtórve

* 11 fibberwarie - René Descartes (53), Franse wiskundige en filosoof
* 30 juni - Niccolò Cabeo (64), Italiaanse Jezuïet en natuurfilosoof
* 29 augustus begrave - Jan Baptist Verrijt (~50), Nederlandjse organis en compenis
* 6 november - Prins sjtadhawwer Willem II (24). Euverleje aan de pókke. Ènstigste zoon van Frederik Hendrik en Amalia van Solms. Waas graaf van Nassau en sjtadhawwer van Groninge, Euveriessel, Gelderlandj, Hollandj, Zeëlandj en Utrech.
* 24 november - Manuel Cardoso (84), Portugese compenis

## Literatuur
* Oetgaaf van *La Jalousie du barbouillé* van Molière

## Beeldende Kuns

Plaetje:Gerrit Dou - De Hollandse huisvrouw.jpg|*De Hollesje hoesvrouw* 1650 Gerrit Dou, Louvre
1647

1644 - 1645 - 1646 - **[[1647]]** - 1648 - 1649 - 1650 

## Gebäörtenisse

*23 jannewarie - Keuning Karel I van Ènglandj wirt door de Sjotse graaf Archibald Campbell taenge eine hoage geldjsom aan 't Èngelsje Parlemènt oetgeleverd.
*14 mieërt - Frederik Hendrik, prins van Oranje en graaf van Nassau, sjturf op 63-jaorige laeftied.
*9 april - In Warmsen in ’t Duutsje Nedersakse sjleit op klaorleechte daag eine meteoriet in. De resjtante daovan waere veur óngerzeuk nao Stolzenau gesjtuurd.
*april - Aartshertog Leopold Willem van Oasteriek wirt landjvoog in de Zudelikke Nederlanje.
*10 mei - Biej de plechtige oetvaart van sjtadhawwer Frederik Hendrik in Delft löp sjriever P.C. Hooft ein kaw op. Hae sjturf èlf daag later.
*3 augustus - Keuning Karel I van Èngelandj wirt opgesjlaote in Hampton Court Palace.
*11 november - Oet angs veur de gramsjap van de soldaote vluch Karel I weg oet Hampton Court. Hae geit nao 't eilandj Wight.

;zónger datum
*Willem II volg zien vader Frederik Hendrik op es sjtadhawwer.
* In de provoncie Zeëlandj waere reste van de tempel van Nehalennia en meërdere votiefsjtein gevónje.
* Petrus Stuyvesant volg de ómsjtreje  Willem Kieft op es gouverneur van de Kelonie Nuuj-Nederlandj. Stuyvesant beneump eine raod en rich eine gerechshof op. Willem Kieft, dae in Amsterdam ein proces te wachte sjteit vanwaege zien ambsoetveuring, geit in augustus aan baord van de *Princess Amalia*, die aevel in september veu de kus van Wales vergeit. Kieft kump daobiej óm 't laeve. Mèt häöm gaon ouch de ganse docemènte en papier veur 't proces verlaore. Hiejmit is tot op de daag van vandaag óndudelik of de taenge häöm geute besjöldiginge terech ware.

## Gebaore
*1 april - John Wilmot, Èngelsje dichter (gesjtórve 1680)
*22 augustus – Denis Papin, Franse natuurkundige, wiskundige en oetvènjer (gesjtórve 1712)

## Gesjtórve

*14 mieërt - Frederik Hendrik van Oranje (63), prins van Oranje en graaf van Nassau
*21 mei - Pieter Corneliszoon Hooft (66), Nederlandjse dichter en historicus
*24 september - Jan Verzijl (44 of 45), Nederlandjse sjilder
*25 oktober - Evangelista Torricelli (39), Italiaanse wiskundige en de oetvénjer van de baromaeter en óntdèkker van 't vacuüm
*30 november - Giovanni Lanfranco (65), Italiaanse kunssjilder
* 24 december - Albert Burgh (±54), Nederlandjse genaesheër, lid van de vroedsjap en burgemeister van Amsterdam
;Exacte datum ónbekènd
*september – Willem Kieft, Nederlandjse koupman en gouverneur van Nuuj-Nederlandj.

## Meziek
* Première van de opera *Orfeo* van Luigi Rossi

## Beeldende Kuns

Plaetje:Paulus Potter - De Stier.jpg|*De Stier* (1647) Paulus Potter, Mauritshoes, Den Haag 
Plaetje:Rembrandt Harmensz. van Rijn 152.jpg| Rembrandt van Rijn, *Susanna en de tweë awwe*
1651

1648 - 1649 - 1650 - **[[1651]]** - 1652 - 1653 - 1654 

## Gebäörtenisse

* 1 jannewarie - Charles II wirt tot Keuning van Sjotlandj gekroand.
* 18 jannewarie - Begin van de Groate Vergadering in Den Haag. Gedeputeerde van de Zeve Provincië beskpraeke de toesjtand nao de plotselinge doad van Sjtadhawwer Willem II.
* 21 jannewarie - Eindj van de Groate Vergadering zónger beneuming van eine nuje Kapitein-generaal. Daomit begint 't Eësjte Sjtadhawwerloas Tiedperk in de Republiek van de Zeve Verenigde Nederlenj.
* 22 fibberwarie - De Sint-Pieterssjtormvlood truf de kus van de Oas-Friese Waddezeë. Hiebiej valle doezende doajelikke sjlachoffersj.
* In de nach van 25 op 26 jannewarie braeke in Nederlandj op versjillende plaatsje de dieke door. Veural Oas-Nederlandj wirt getróffe.
* Maarten Tromp bevriejt in de lente op de Scilly-eilenj Hollesje sjeepsgevangene van de Èngelsje keuningsgezinde admiraal John Grenville. Daomit is Tromp de Èngelsje repeblikeinse admiraal Robert Blake eine sjtap veur.
* Oliver Cromwell sjtèlt ein Unie tösje 't Èngelsje Gemeinebes en de Repebliek veur, ónger zien leijing en nao 't model van de regeling veur Sjotlandj. 't Alternatief is aorlog.
* 't Èngelsj parlemènt kört de Sjeepvaartwèt good. Dit mót 't hanjelstiej keëre. Saer de Vreje van Münster höbbe de Hollenjers ein groat deil van de hanjel op Sjpanje en 't Middellandjse Zeëgebeed euvergenómme. De Èngelsje beginne Hollesje sjepe lestig te valle.
* 3 september – Karel II van Èngelandj wirt versjlage in de Sjlaag van Worcester. Hiejmit kump ein eindj aan de Èngelsje Burgeraorlog.
* 27 september - Jacob Cats treujt aaf es Raodspensionaris en wirt opgevolg door Adriaan Pauw.
* 29 oktober - Christiaan Huygens sjrief es eësjte in de gesjiedenis natuurkundige formules op. Dees gaeve de correcte theorie veur impuls behawt biej bótsjinge, ein verbaetering van de bótsjingswètte van Descartes.
;zónger datum
* De Venetiaanse vloat ónger Lazzaro Mocenigo wèt biej Paros de Turkse vloat op de vluch de drieve.

## Gebaore
* 16 mieërt - Hendrik van Deventer, Nederlandjse orthopedis, gynaecoloog, verloskundige en Labadis.
* 10 april – Ehrenfried Walther von Tschirnhaus, Duutsje wiskundige, natuurkundige en filosoof (gesjtórve 1708) 
* 30 april - Johannes Baptist de la Salle, Franse professor, preester en ordesjtichter (gesjtórve 1719)
* 16 september – Engelbert Kaempfer, Duutsje natuurkundige en reziger (gesjtórve 1716)

## Gesjtórve
* 27 jannewarie - Abraham Bloemaert (86), Nederlandjse kunssjilder
* 18 mieërt – Gerard Seghers (60), Vlaamse baroksjilder

## Beeldende Kuns

Plaetje:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - Portrait of an Old Man.JPG|*Awwe man* (1651) Rembrandt van Rijn
Plaetje:Diego Velázquez - Rokeby Venus.jpg|*Venus veur de sjpegel* Diego Velázquez
Plaetje:Rome Fontana dei Quattro Fiumi 01.jpg|*Veersjtroamefontein* in Roame van Gian Lorenzo Bernini
1648

1645 - 1646 - 1647 - **[[1648]]** - 1649 - 1650 - 1651 
 
## Gebäörtenisse

* 30 jannewarie – De Vreje van Münster wirt gesjlaote, wodoor d'r ein eindj kump aan de Tachtigjaorige Aorlog.
* 23 mieërt - Frankriek en de Repebliek teikene 't Verdraag van Concordia, wobiej 't eilandj Sint Maarte gedeild wirt.
*Oprichting van de Universiteit van Harderwiek.
*15 mei - Vreje van Münster officiëel bekrachtig.
*24 oktober - Óngerteikening van de Vreje van Osnabrück en Münster: eindj van de Dertigjaorige Aorlog.
* Frankriek verwurf in de Vreje van Westfale de Elzas.
* In Frankriek begint ein periood van ónrös, die bekènd sjteit es la Fronde
*Voltoajing van de Taj Mahal

## Gebaore
*2 juli - Arp Schnitger, Duutsje örgelboewer
*9 augustus - Johann Michael Bach, Duutsje compenis en organis (gesjtórve 1694)

;datum ónbekènd
* Hermanus Angelkot sr., Nederlandjse sjriever

## Gesjtórve
*14 jannewarie - Casparus Barlaeus (63), Nederlandjse dichter
* 28 fibberwarie - Christiaan IV van Denemarke (70), keuning van Denemarke en Noorwege
* 12 augustus - Ibrahim I (32) , sultan van 't Ottomaanse Riek
*1 september - Marin Mersenne (59), Franse wiskundige, theoloog en filosoof

## Beeldende Kuns

Plaetje:Heda ontbijt met krab.jpg|*Óntbiet mèt krab* (1648) Willem Claesz. Heda, Hermitage
Plaetje:Pieter_Janszoon_Saenredam_Interior_of_the_Church_of_St_Bavo_in_Haarlem.jpg|*Sint Bavokirk Haarlem* (1648) Pieter Jansz. Saenredam, National Gallery of Scotland
Plaetje:Rembrandt Harmensz. van Rijn 023.jpg| *Christus in Emmaus*  Rembrandt van Rijn


## Boewkuns

Plaetje:Crackstate Heerenveen 23.JPG|*[[Crackstate]]*'(1648)


## Oetgegaeve
* De verzamelde werke van Jan Baptista van Helmont
1652

1649 - 1650 - 1651 - **[[1652]]** - 1653 - 1654 - 1655 
**1652** (MDCLII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender en e sjrikkeljaor wat begós op 'nen doonderdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse

* 6 april - Jan van Riebeeck, offeseer in deens van de VOC geit in de Taofelboch aan landj en sjtich ein verversjingssjtation op de Kaap de Goje Houp veur de hanjelsroute nao Zuud/Oasazië en lègk daomit de fundamènte van 't Afrikaans. 
* 29 mei - Mèt de Sjlaag biej Dover (*Battle of Goodwin Sands*) begint de Eësjte Èngelsje Aorlog.
* 7 juli - 't Sjtadhoes van Amsterdam wirt door brandj verrinneweert. Ein nuuj sjtadhoes is aevel al in aanboew.
* 14 juli - De aafgetraoje Raodspensionaris Jacob Cats nump zien nuujgeboewde boethoes Huize Sorghvliet in gebruuk.
* 26 augustus – In de Eësjte Èngelsj-Nederlandjse Zeë-aorlog euverwinne de Hollenjersj ónger admiraal Michiel de Ruyter in de Zeësjlaag biej Plymouth de Èngelsje vloot ónger bevel van George Ayscue, dae daonao 't commando woort aafgenómme.
* 8 oktober - Nog ein Nederlandjs verlees in de Sjlaag biej de Hoofde (*Battle of Kentish Knock*).
* 9 december - Ein vloot ónger Maarten Tromp wint de Sjlaag biej de Singels (*Battle of Dungeness*).
* De koupvaardiejvloat van de Repebliek verlus hónderde sjepe es gevolg van de aorlog.
* Filips IV heraovert Barcelona.

## Gebaore
* 16 april - Clemens XII, paus in 1730 (gesjtórve 1740)

## Gesjtórve
* 7 fibberwarie - Gregorio Allegri (70), Remeinse preester en compenis
* 21 juni - Inigo Jones (68), Èngelsj architec
* 22 juli - Jacques Specx (ca. 67), gouverneur van Nederlandjs Oasindië

;datum ónbekènd
*José de Ribera, Sjpaans/Italiaanse kunssjilder
*Felipe de Magelhães, Portugese compenis

## Beeldende Kuns

Plaetje:David_Teniers_(II)_-_Flemish_Kermess_-_WGA22088.jpg|*Vlaamse Kirmes* (1652) David Teniers (II), Keuninklikke Musea veur Sjoan Kunste van Belsj, Brussel
Plaetje:FabritiusViewOfDelft.jpg|*Zicht op Delft* (1652) Carel Fabritius, National Gallery, Londen
Plaetje:Flink, Govaert - Friedrich Wilhelm I - Schloss Charlottenburg.jpeg|*De groate körvors* (1652) Govert Flinck


## Boewkuns

Plaetje:Catshuis-1.jpg|*[[Catshoes]]* (1652)
Fluitekeës

**Fluitekeës**, sóms ouch **fluitert** of **màkkè** geneump is eine witte keës dae wirt gemaak door aan karnemèlk of óntroumde mèlk (koojmèlk, mer ouch geitemèlk of sjaopemèlk) ein sjtremsel toe te voge en op ein klein vuurke te verwerme tot dat dit begint oet te vlokke, te sjifte. Ouch kènt me mèlk gebruke die al gesjif is door dees lang te laote sjtaon. ’t Gesjifde mengsel wirt dan in eine fienmazige dook (vreuger dèks ein kössesjloop of eine theedook) gedaon wovan de puntje biejein waere gebónje in eine knuip. Dit wirt dan opgehange (vreuger meistal aan de keukekraan, baove de gaotsjtein) en dan kènt zoa ’t vóch (de weij) d’r oet laeke. De daag daonao wirt ’t euverblievende witte sjtolsel oet de dook gesjöp, gemenk mèt ein bietje zawt en dan in ein kumpke gedaon. Zoa haet me dan ein sjoan wit keëske mèt eine kwarkechtige sjtructuur, dat wirt gegaete op ein sjneej zjwartbroad, sóms mèt wat sjroap d’r biej.

Ouch kent me 't, eventueel vermenk mèt sjtökskes fruit, es dessert gebruke. Ómdat de keës ein relatief leëg caloriegehalde haet, pas 't in ein calorie-erm dieet.

Ein anger toepassing is ’t te gebruke es völling veur eine kwarktaart.

Anger benaminge die veur dit keëske weare gebruuk zint: *witte keës*, *botermèlkse keës*, *weijkeës*, op ’t Belsj *platte keës*. In Hollandj wirt ouch waal gesjpraoke euver *kwark*, *hangop* of *wrongel*. 

Op ’t Duutsj wirt gesjpaoke van Quark of *Hütenkäse*; in de dörrepe langs de welsje taalgrens (Val-Meer, Kan, Voere, Eèsde, Eape) neumt me dèze kieës *màkkè* in 't platt.
Vetse

**Vetse** is ein in väöl Limburgse dialekte gebruuk woord dat tweë beteikenisse haet:

1. Vetse in de zin van *hel loupe*, *’t op ein loupe zètte*, biejveurbeeld es me zaet *wiej de peliesie kaom, doe zaogs te emes vetse*.

2. Vetse (sóms ouch waal vetsele) in de zin van *rafele* van sjtóf of kleijer, biejveurbeeld es me zaet *miene nuje truij begoosj al nao ein paar daag te vetse(le)*. 
Ein raofelke wirt 'ne vets of ein vetske geneump. 

## Etymologie
’t Woord vetse is aafgeleijd van ’t Middehoagduutsj *vetze* = *lómp, flard of rafel* en *vetzen* wat sjöre of kepotsjöre beteikent. ’t Duutsje *"Fetzen"* haet dezelfde beteikenis.
Oet ’t Middenederlandjs is ’t woord *"vertschen"*  bekènd.
Awtjaor

**Awt jaor** of **Awwejoarsdaag** (ouch waal: *Silvester* of *Silvesteraovond*, verneump nao de heilige paus Silvester) wirt jaorliks gevierd op de lètste daag van 't jaor, 31 december. Same mèt de dao-op volgende nuujjaorsdaag sjprik me van **Awt  en Nuuj**. 

## Herkóms
Awt jaor is de veuraovond van de oarsjprunkelikke christelikke daag óm t nuuj jaor in te luje volges de christelikke kalender. Nao middernach, went 't nuuj jaor is begoosj, wirt vuurwerk aafgesjtaoke. De Chineze, die hun eige awt- en nuujviering höbbe, geluifde dat ze mèt vuurwerk de geiste koosjte verjage.

## Gebruke
In Nederlandj is ’t ein traditie óm awwejaorsaovend mèt femielie en vrunj te viere. Dat gebeurt dèks in hoeselikke krink, wobiej aolieböl en/of appelflappe, waffele en (hartige) hepkes waere gegaete en ouch gedrónke wirt. Ouch wirt dèks ein diner gehawte. De lètste seconde van 't jaor waere door väöl luuj helop aafgetèld. In Limburg wunsj me zich óngerein veurdat de aovend begint meistal *eine goje roetsj*.

Ouch waere d'r sjpeciaal awwejaoraovondfeëste in diverse gelaegeheje gehawte. Veural op 't plattelandj waere door väöl gemeintes zelf nachtelikke feëste opgezat, óm 't alcoholgebroek van jóngere en meugelik vandalisme in de handj te kènne hawte.

Allewiel is ’t ein jeder jaor trukkómmend gebruuk óm ein awwejaorsconference op de televisie oet te zenje van eine bekènde Nederlandjse conferencier.

In gereformeerde femielies wirt veur middernach psalm 90 gelaeze, al is dees traditie allewiel aan 't verdwiene.

Óm kloksjlaag twelf wirt traditioneel Glühwein (bisjopswien), champagne of ein dröpke gedrónke en wunsj me zich óngerein *ein good en gezóndj nuuj jaor*, in Limburg meistal *ein zaolig nuujjaor*, toe. Daonao geit me meistal nao boete óm de bure te verrasje en óm vuurwerk aaf te sjtaeke. Dat geit dan meistal ein of twee uurkes zoa door.

Ein alternatief veur vuurwerk dat meistal euverdaag wirt gebruuk is carbid; 't carbidsjete is veural in 't noorde en oaste van Nederlandj in gebruuk. 
In Belsj is in de Antwerpse Kempe 't Nuujjaorszènge erg in gebruuk.

## Anger lenj

*In Duutsjlandj en ènnige anger lenj is de sketch *[[Dinner for One]]* een traditioneel óngerdeil van de televisieprogrammering op deze aovend.
*In Brazilië viere de luuj deze aovend op 't sjtrand, meistal gans gekleijd in 't wit óm hun gooj intenties veur t nuuj jaor oet te drökke. Väöl luuj goaje dan roaze en anger blome in de golve es offer aan de Afro-Braziliaanse zeëgodin Iemanjá.
*In Sjpanje en Argentinië waere hiej twelf droeve veur gebruuk.

## Tiedversjil
Door 't tiedversjil is 't in Australië en Azië eërder awwejaorsaovend es in Europa, en in Amerika later. Biej de viering van 't nuuj millennium is in Nederlandj door de NOS ónger de naam Hallo 2000 ein marathonoetzending van 24 oer róndj de jaorwisseling euver de ganse waereld oetgezónje. 

## Referenties
Dröpke

'n **Dröpke** (Nederlandjs *borrel*) is ein in väöl Limburgse dialekte gebruuk woord veur ein klein glaeske gevöld mèt sjterke drank, meistal mèt eine jónge klaore of sjnaps. 't Glaeske zelf wirt ein **dröpkesglaeske** geneump.

'n Dröpke wirt in Limburg meistal biej biezunjere gelaegeheje gedrónke en in kleinder hoeväölheje ouch waal op zónjig of op doordewaekse aovende. Veurbeeldje van dit saort gelaegeheje zint verjaordage, trouwpertieje, mèt de kirmes mèr veural mèt awtjaor en op nuujjaorsdaag en dan meistal mèt ein waffel of 'ne aoliebol d'r bie. Vreuger waas 't ouch ein gooj geweunde óm ein dröpke te drènke biej 't sjlachfeës in 't dörp. Allewiel is 't veur väöl luuj veural gebrukelik óm ein dröpke te gebroeke ter aafsjluting van ein biejeinkóms of biej ein receptie, de äöpening van ein acedemisch jaor, biej eine kersborrel of op ein nuujjaorsreceptie. 

In vreuger tieje, haw jederein waal ein flesj mèt sjterke drank in hoes. Väöl awwer mansluuj drónke dèks ter aafsjluting van de zjwaore wirkdaag saoves ein dröpke. De dokter sjreef doe waal èns veur óm ein dröpke te numme es medesien veur es me dèks moosj hooste biej ein verkawtheid of es me de griep haw. Ouch woort waal gezag dat me saoves ein dröpke moosj numme ómdat me dao good van koosj sjlaope, veural es me zich èns neet lekker veulde. De angere daag veulde me zich dan weer good en koosj me d'r weer aeve taenge. 

Ein typisch Limburgs dröpke is Aelske, ein absinth-alsem (aels) drenkske, ouch waal Els la Vera geneump.

In sómmige Limburgse plaatsje wirt ein dröpke ouch waal ein **neutje** geneump.

## [[Etymologie]]
’t Woord dröpke is aafgeleijd van de Middehoagduutsj *tröpfel* en Middenederlandjse *droppel* wat allebei dröppel beteikent. In 't Duutsj is 't woord *tröpfele* veur oes woord dröppele bekènd en ’t woord *Tropfen* veur dröppel is ouch nog algemein gankbaar. Oes woord dröpke is dan weer aafgeleijd van *dröppelke*.
1654

1651 - 1652 - 1653 - **[[1654]]** - 1655 - 1656 - 1657 

## Gebäörtenisse
* 22 april - De Sjtate-Generaal köre 't vrejesverdraag mèt Cromwell zien Gemeinebes good. 't Waas groatedeils ein gelieksjpel. Zie weite aevel neet dat d'r in 't geheim bedónge is dat Willem III van opvolging oetgesjlaote zal waere. Johan de Witt en Cromwell ware 't dao waal euver eins.
* 4 mei - De Sjtate van Hollandj numme de Akte van Seclusie (Oetsjluting) aan, wo-in Oranje van 't sjtadhawwersjap oetgesjlaote wirt. Veural in Frieslandj is d'r groate veróntwaardiging. De anger geweste –mèt oetzunjering van  Zeëlandj- zin allemaol heël erg verdeild.
* 12 oktober - Biej de explosie van 't kroethoes in de Delfse bènnesjtad valle meugelik 1200 doaje en waere hónderde hoeze verrinneweert. De ramp sjteiat bekènd es de Delfse dóndersjlaag.
* 24 december - De aafgetraoje keuningin Christina van Zjwede leët zich op Kaesjaovend opnumme in de roams-kathelieke Kirk.
* Karel X Gustaaf van Zjwede besjtieg de troan.
* De sjtad Charkov wirt gesjtich.
* In Amsterdam brik de pesepidemie oet.

## Gebaore

;datum ónbekènd
* Vincent Lübeck, Duutsje compenis (gestórve 1740)
* Quirinus van Blankenburg, Nederlandjs meziektheoreticus, organis, beijaardeer en compenis (gesjtórve 1739)
* Kangxi keizer

## Gesjtórve

* 17 jannewarie - Paulus Potter (28), Nederlandjse kunssjilder
* 24 mieërt - Samuel Scheidt (66), Duutsje organis en compenis
* 9 juli – Ferdinand IV (20), Keunig van 't Heilig Raomse Riek, keuning van Boheme, keuning van Hongerijë
* 12 augustus - Cornelis Haga (76), Nederlandjse diplomaat
* 29 augustus - Wouter van Twiller (48), Nederlandjse gouverneur van Nuuj-Nederlandj van 1633 pes 1638
* 12 oktober – Carel Fabritius (32), Nederlandjse sjilder, belangrieke leërling van Rembrandt van Rijn

;datum ónbekènd
* Francisco Correa de Arauxo (±70), Sjpaanse örgelcompenis

## Meziek
* Giovanni Legrenzi compeneert de *Concerti Musicali per uso di Chiesa, Opus 1*

## Literatuur
* Joost van den Vondel sjrief ’t teoneëlsjtök Lucifer.

## Beeldende Kuns

Plaetje:Joost Cornelisz. Droochsloot 001.jpg|*Dörpsjtraot* (1654) Joost Cornelisz. Droochsloot, Magyar Szépmüvészeti Múzeum, Budapest
Plaetje:Fabritius-vink.jpg|*Puttertje* (1654) Carel Fabritius, Mauritshoes Den Haag
Plaetje:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|*Jan Six* (1654) Rembrandt van Rijn
1656

1653 - 1654 - 1655 - **1656** - 1657 - 1658 - 1659 

**1656** (MDCLVI) waor e sjrikkeljaor wat begós op zaoterdag op de Gregoriaanse kalender en e sjrikkeljaor wat begós op dinsdag op de Juliaanse kalender.

## Gebäörtenisse
* 2 mei – Eine enorme brandj verrinneweert ein deil van ’t gotisch Aoke.
* 17 mei - Ruslandj verklaort de aorlog aan Zjwede.
* 26 juni - De Venetiaanse admiraal Lorenzo Marcello euverwint de Turke in de Dardanelleaorlog.
* Alfons VI (Cintra) is keuning van Portugal. De geisteskranke Alfonso verjeug zien moder die 't regentsjap wilt behawwe. Later wirt hae door ziene broor (Peter II) aafgezat en verbanne. Peter nump vervolges 't regentsjap euver van zien moder.
* De Repebliek sjtuurt ein vloat nao Danzig ónger Obdam, óm te verhinjere dat de sjtad in Zjweedse henj vilt.
* Aanlegk van 't Amphitheater, mèt vievers en fonteine, biej de Springenberg, óntwórpe door Jakob van Kampen.
* 20 juli - Rembrandt wirt failliet verklaord. Zien kunsverzameling, ateliersjpölle en hoes waere aan de sjöldeisersj verkoch.
* December – De penduleklok wirt oetgevónje door Christiaan Huygens.

## Gebaore
*31 mei - Marin Marais, Franse compenis (gesjtórve 1728)
*6 september - Johann Kaspar Ferdinand Fischer, Duutsje compenis en organis (gesjtórve 1746)
*8 november - Edmund Halley, sjterrekundige oet Haggerton, Èngelandj (gesjtórve 1742)

## Gesjtórve
* 27 april - Gerard van Honthorst, Nederlandjse kunssjilder
* 27 april - Jan van Goyen, Nederlandjse kunssjilder
* 9 juni - Thomas Tomkins (~79), Britse compenis en organis
* 6 november - Johan IV van Portugal (53), achste hertog van Bragança en van 1640 pes 1656 keuning van Portugal

## Meziek
* Giovanni Legrenzi componeert zien *Libro Secondo, Opus 4* 

## Literatuur
* Oetgaaf van *Le Dépit amoureux* van Molière

## Beeldende Kuns

Plaetje:Jan van Goyen - Haarlemmer Meer, 1656.jpg|*Gezich op 't Haarlemmermeër* (1656) Jan van Goyen, Städelsches Kunstinstitut, Frankfurt am Main
Plaetje:"Otto van der Waeyen in a Polish costume" by Ferdinand Bol.jpg|*Jóng in Pools kestuum* (1656) Ferdinand Bol, Museum Boijmans van Beuningen


## Boewkuns

Plaetje:Zeemagazijn.jpg|*[['s Landjs Zeëmagezien]]*, Amsterdam Daniël Stalpaert

## Versjene
* De Oprechte Haerlemse Courant ein dagelikse in drök versjienend gesjrif dat ouch waal *daagblaad* wirt geneump.
Zonsverduustering

'n **Zonsverduustering** of **zonne-eclips** is de naom vaan 't astronomisch fenomeen boebij zonneleech de woernummer neet bereik, umtot 't leech geblokkeerd weurt door 'n aander hiemelliechaam, gewoenlek de maon. Op 4 jannewarie 2011 waor in Nederland 'n gedeilteleke verduustering te zien. Zie begós al veur zonsopkoms en waor ziechbaar tot 10:40 oor.

## Soorte verduusteringe

't Gief veer versjèllende soorte zonsverduusteringe:
* 'n totale zonsverduustering. Heibij weurt de zon totaal aon 't ziech oonttrokke door de maon.
* 'n gedeilteleke zonsverduustering. Heibij zuut 't oet esof de maon 'nen hap oet de zon heet genome.
* 'n rinkvörmege verduustering. De zon is ouch hei gedeiltelek aon 't ouch oontrokke door de maon, mer umtot de maon neet altied eve wied vaan de Eerd aofsteit, kump noe nog get leech "um" de maon heen.
* 'n hybride zonsverduustering. Dit is 'n combinatie vaan de totale en de hybride zonsverduustering, mer aofhenkelek vaan de plaots vaan de woernummer.

## Oontstoon
'n Zonsverduustering oontsteit es drei hiemelliechame, de Eerd, de Zon en de maon op ein lijn stoon. De verduustering kin slechs op e deil vaan de Eerd weure woergenome. Dao boe 'n totale verduustering te zien is boe de slaagsjeem, ouch wel kernsjeem of **umbra** geneump, de Eerd raak. De gedeilteleke verduustering is te zien boe de haafsjeem of**penumbra** de Eerd raak.

## Woernumminge
't Betrachte vaan 'n zonsverduustering moot veurziechteg gebäöre, umtot rechstreeks in de Zon kieke de ouge kin sjaoje, mèt blindheid is gevolg. 't Is verraojelek umtot 'tnètvlees gein pijngeveulege zenuwe heet, 't weurt dus neet geveuld. Um toch te kinne keike zien hei speciaal brèlle veur gemaak mèt 'ne zonnefèlter. Zonnebrèl, geroot glaas of zwarte fotonegatieve zien absoluut neet good heiveur. Evels ouch de ultraviolèt en infraroed-straoling zien gevaarlek.
Harm van Veldhoven

**Harm van Veldhoven** (Luyksgestel, gemingde Bergeijk, 28 september 1962) is inge voetbaltrainer van de club Roda JC Kirchroa. Heë is inge Hollenger deë de Belzje nationaliteit aagenoame hat.

He hat 't team va Roda JC Kirchroa ónger zieng hoede sinds 't naojaor va 2008. In 't seizoen 2008/2009 wos heë op ing sjpectaculaire maneer Roda vuur degradatie oet de Hollensje Eredivisie te behoede.

## Externe link
* Facebookprofiel