open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kollumerland en Nieuwkruisland

**Kollumerland en Nieuwkruisland** (officieel aofgekort es **Kollumerland c.a.**, informeel: *Kollumerland*, Fries: *Kollumerlân*, Greunings: *Kölmerlaand*) is 'n geweze gemeinte in 't noordooste vaan de Nederlandse provincie Friesland, tege de grens mèt Greuninge, mèt zoeget 13.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 116,35 km² (daovaan 6,40 km² water).

## Kerne
De gemeinte umvatde de kerne Augsbuurt (*Lytsewâld*, *Lutjewolde*), Burum (*Boerum*), Kollum (*Kollum*, *Kölme*), Kollumerpomp (*De Pomp*), Kollumerzwaag (*Kollumersweach*, *Kölmerswoag*), Munnikezijl (*Muntsjesyl*, *Muntjeziel*), Oudwoude (*Aldwâlde*, *Oldwolde*), Triemen (*De Trieme*, *De Triem*), Veenklooster (*Feankleaster*, *Vainklouster*), Warfstermolen (*Warfstermûne*, *Warfstermeul*), Westergeest (*Westergeast*, *Westergaist*) en Zwagerbosch (*Sweagerbosk*, *Swoagerbosk*). De Nederlandse naome zien officieel. De ierste naome tösse häökskes zien Fries-, de twiede Groningstaoleg. In 't ooste vaan de gemeinte, historisch 't eigelek Kollumerland, is naomelek e Gronings dialek endemisch. Dit *[[Westerkerteers|Kollumerlands]]* oondersjeit ziech door e Frieser karakter es 't ander Gronings en weurt vaanaajds gesproke in de dörper Burum, Kollum (boe 't sterk bedreig weurt), Munnikezijl en Warfstermolen. Kollumerpomp heet e gans eige dialek.

## Historie
De historie vaan 't Kolumerland begint mèt d'n terp boe-op 't dörp Kollum op ze lets roond 't jaor 750 gebouwd woort. In de loup vaan de middeliewe woort 't gebeed d'rum bediek. 't Hoort tot in de veertiende iew bij de grietenij Dantumadeel; daonao splitsde ziech twie nui grietenije aof: Kollumerland en Oostbroeksterland. Allebei veugde die ziech in 1443 bij 't gewes Greuninge. In de volgende decennia waor Friesland 't toneel vaan versjèllende oorloge en gevechte; in 1523 kaom Kollumerland oeteindelek weer bij Friesland. In de loup vaan de zestiende iew veel ouch 'ne nuie polder druug; dit waor Nieuwkruisland en ouch al tot dit in 't begin 'n apaarte grietenij waor, woort 't roond 1578 aon Kollumerland touwgeveug. Heidoor oontstoont de naom *Kollumerland en Nieuwkruisland*. Oonder Napoleon (1811) woort de aw grietenij in drei gemeintes verdeild: Kollum, Burum en Westergeest/Oudwoude. In 1816 woort dat weer trökgedrejd. Bij 't druuglègke vaan de Lauwerszie in 1969 woort 't groondareaol mèt 2700 hectaar vergroet.

Op 1 jannewarie 2019 fuseerde de gemeinte mèt Dongeradeel en Ferwerderadiel tot de nui gemeinte Noardeast-Fryslân.
Mäölesjpèl

**'t Mäölesjpèl** is 'n ieëwenaod, abstract, strategisch bordsjpèl. Van d'r 12de bis d'r 18de ieëw waor 't mäölesjpèl 't mits geleefde bordsjpèl in Europa. Vanaaf 't begin van d'r 19de ieëw wert 't laangsem verdronge dör 't sjaaksjpèl.

## Gesjiedenis

* Diagramme zeunt ingekerfd in 'n daakplaat van d'r Taempel in Kurna, Egypte dae roond 1400 v. chr. waoërt geboewd. Friedrich Berger twiefelt d'r aan dat 't diagram in dae tied in-gekerfd is want bie sommige gravures sjteunt koptische kruutser.
* Bie opgravinge in Troje zeunt diagramme aa-getroffe.
* In Ierland, Graafsjap Wicklow, is 'n gravure gevonge op 'n sjtee oet d'r broonstied dae warsjienlek via handelaere vanoet Griekeland dao gerakd is.
* Berger miengt dat 't mäölesjpèl warsjienlek bie de Romeine bekaand waor. Väöl diagramme kaome vör op Romeinse geboewe, mae de datering blieft 'n probleem.
* Op 'n marmere vloerplaat, oeë d'r troeën va Karel de Groete van is gemakt, sjteet och 'n diagram van 'n mäölesjpèl in-gekerfd. De plaat zow aafkomstig zieë oet Jeruzalem. D'r troeën sjteet in d'r Dom va Aoke. 
* Op 'n begrafenissjip oet 900 van de Vikinge, aafgezoonke in Gokstad, Noorwege.

## Vermeldinge

* Ovidius, 'ne Romeinse dichter, dae laefde roond 't begin van de jaortèlling, sjrieft nao 'n discussie uvver sjake, och uvver 't mäölesjpèl: *'t Haat nog 'n aander bordsjpèl dat 't bord in aeveväöl dele verdèld es d'r monde in e jaor zeunt. Eedere sjpeuler haat driej sjtukke en d'r winnaar mot ze alledriej op 'n rechte riej zieë te kriege. 't Is 'n sjlechte zaak es vroluuj dat sjpèl neet kinne sjpäöle want de leefde keumt mitstens oonderwiel dat me 't sjpèl sjpelt.*
* 13de ieëw: *Libro de los juegos* (Book va sjpèlder) van Alfonso X, kunning van Léone en Castilië.
* Shakespeare sjrieft uvver 't sjpèl in d'r Midzaomernachsdreum.

## Sjpelregels
't Mäölesjpèl wert gesjpeld mit twieë sjpäölers, die eeder 9 damsjtèng kriege. Ene de witte, d'r aandere de zjwarte.
't Sjpèl wert gesjpeld op de 24 peunte (kruutsinge of heuk) op 't bord. Mit 'ne dobbelsjtèè makt me oet wae begint.

## Verloop van 't sjpèl
* Um de beurt werre de sjting èèn v'r èèn op kruutsinge of op heuk gezat.
* Es alle sjtèng op 't bord sjteunt, begint me mit versjuve. De sjèng maoge, es me aan de beurt is, uvver 'n lijn nao 't aansjletende peunt gesjaove waeëre.
* Wae nog driej sjtèng uvverhaat, maog op z'n beurt, sjpringe nao eder willekeurig peunt.
* Wae 't ursjte nog mer mie twieë sjtèng uvver haat, haat verlaore.

## Mäöleke make
Bie 't plaatsje en sjuve van de sjtèng probere de sjpäölers e mäöleke te make, dwz um driej sjtèng op 'n rechte lijn te kriege.
Es 'ne sjpäöler 'n mäöleke haat gemakt, dan kint-e 'ne sjtèè van d'r taegesjpäöler aafpakke, um te beginne mit de losse sjtèng, die neet in e mäöleke sjteunt. 'n Sjtèè dae oet 't vaeld gezat is, kint niet mie truuk op 't bord kaome. Me maog e mäöleke op-make en ene sjtèè nao 'n volgend peunt zitte. Wert dae sjtèè later wer truuk in de mäöle gezat, dan oontsjtèèt e nuuj mäöleke.
Dima Bilan

**Dima Bilan** is inge Russische zenger.
Er hat mitgedoan mit 't Eurovisiesongfestival in 2006.

## Albums
* 2003 - *Ya nochnoi huligan* (Я ночной хулиган)
* 2004 - *Na beregu neba* (На берегу неба)
* 2006 - *Vremya-reka* (Время-река)
* 2008 - *Protiv Pravil* (Против правил)
Bordsjpèl

'n **Bordsjpèl** is 'n gezelsjapssjpèl dat op 'n bord gesjpeld wert. Eeder sjpèl haat z'n eege bordtekening. Soms wert 't sjpel mit pionne, soms mit (dam)sjtèng, soms mit speciaal sjtukke, es wie sjaaksjtukke, gesjpeld. Sommige bordsjpèlder werre och in competitie gesjpeld, d'r z.g.n. deenksjport, zoewie damme of sjake. 't Haat hieël ow sjpèlder, zowie 't mäölesjpèl, 't triktraksjpèl of 't sjaaksjpèl mae och recaentere es wie monopolie, triviant of risk. D'r werre nog ummer nuuj bordsjpèlder oontwikkeld.
Trinitatis

**Trinitatis** ies 'ne christelike fièsdaag op de zóndeg nao Pinkstere. 't Ies 't fiès van de heilige drie-einheid of drievuldigheid: Vader, Zoon en Heilige Geis. 

De zóndege door 't kèrkelik jaor, tösje Trinitatis en de advent, were getèld vanaaf Trinitatis en were "ièrsjte zóndeg nao Trinitatis", "twiède zóndeg nao Trinitatis" etc. geneump.
Frans Timmermans

Mit **Frans Timmermans** kan nao twie persoene verweze waere:

* 'ne PvdA-politicus dee vice-prizzedent vaan de Europees Kemissie is en minister waor in kabbinèt-Balkenende IV en kabbinèt-Rutte II, zuug Frans Timmermans (politicus);
* 'ne Kónstenaer, zuug Frans Timmermans (kónstenaer)
Oêsj-Moarend

**Oêsj-Moarend** (Nederlands: *Oost-Maarland*) is 'n saomevoging van de gehuchte Oêsj en Moarend ien de Nederlands-Limburgse gemejnte Èèsjde-Mergraote. Op 1 miert 2006 woene d'r 997 luj. 't Dörp hèèt 'n eige blôw plaotsnaombord. 
Oêsj-Moarend huurde tot ien de jaore 20 van de 20e iew tot de parochie Breusj. 

## Bezeenswaerdig
* Ien 1927 woert d'r 'n nuj kirk gebowd gewèjd aon de Hèlige Jozef. De architect waor Jozeph Franssen.
*  Aon de Maos likt Funvalley (vreuger: 't Dagsjtrand Oost-Maarland)
* De Pietersplas, 114 ha, de groetsjte grindplas van Zujd-Limburg, is groetendeilsj eigendom van 't Limburgs Landsjap. Hie-ien bevingkt zich 'n park  en 'n naokssjtrand vuur naturiste.
* Kesjtiel Oêsj aon de Kesjtiellaon sjtamt oet 1364.

## Evenemente
* De Bronk trikt op de 1e zongdig ien juli, behalve eine kier ien de 7 jaor op de 2e zonjdig van juli.
* Op Pinksjtermaondig um de 2 jaor: Keuëningsvoeëgelsjete
* Gaasbrujje op Bronkdeinsjdig
* De Nach van Maarland: aovendlaopwedstrijd van 1, 5 of 10 kilomaeter
* Montmartrefête ien 'n weekend in augusjtus

## Dörpsverejniginge
* Sjutterij Sint Sebastianus
* Carnavalsverejniging de Krubbebieters
Kabbinèt-Balkenende III

't **Kabbinèt-Balkenende III** waor 't noedkabbinèt wat gevörmp woort nao de val vaan 't Kabbinèt-Balkenende II mèt de bedoeling te functionere tot aon de nui verkezinge (23 oktober 2006) en de dao-opvolgende kabinetsformatie. 't Is e minderheidskabinet vaan CDA en VVD (same op 't memint vaan vörming 44 + 27 = 71 zetele) mèt gedoogsteun vaan versjèllende rechse partije. Umtot dees coalitie gooddeils 'n veurtzètting waor vaan die van Balkenende II (zoonder D66) spraok me wel vaan e *roompkabbinèt*. Informateur veur Balkenende III waor ex-premier Ruud Lubbers. 

't Beleid vaan Balkenende III versjèlde neet wezelek vaan dat van ziene directe veurgenger. Op 21 september troje n.a.v. 't rapport euver de brand op Schiphol de ministers Piet Hein Donner en Karla Peijs aof. Nao 'n motie vaan aofkäöring op 13 december mós minister Rita Verdonk e deil vaan häör bevooghede aofstoon en booj 't gans kabinet zien oontslaag aon. Dit waor 'n symbolische actie, umtot 't kabinet al demissionair waor.

't Kabbinèt is in 2007 opgevolg door 't Kabbinèt-Balkenende IV, wat bestoont oet CDA, PvdA en de ChristenUnie.
## Bezètting

### Ministers
* Jan Peter Balkenende, Algemein Zake, premier (CDA)
* Ben Bot, Boetelandse Zake (CDA)
* Agnes van Ardennnen, Oontwikkelingssamewèrking (CDA)
* Piet Hein Donner, Zjustitie (CDA); aofgetrejje 21 september 2006 en opgevolg door Ernst Hirsch Ballin (sinds 13 december 2006 ouch minister vaan Vreemdelingezake)
* Rita Verdonk, Vreemdelingezake en Integratie (VVD; nao 13 december mèt 'n ander taakverdeiling zoonder Vreemdelingezake)
* Johan Remkes, Binnelandse Zake (VVD)
* Atzo Nicolaï, Bestuurleke Vernuiing en Keuninkrieksrelaties (VVD)
* Maria van der Hoeven, Oonderwies, Cultuur en Weitesjappe (CDA)
* Gerrit Zalm, Financië, vice-premier (VVD)
* Henk Kamp, Defensie (VVD)
* Sybilla Dekker, Volkshoesvesting, Ruimteleke Ordening en Milieu (VVD); aofgetroje 21 september 2006 en opgevolg door Pieter Winsemius
* Karla Peijs, Verkier en Waterstaot (CDA)
* Joop Wijn, Economische Zake (VVD)
* Cees Veerman, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (CDA)
* Aart Jan de Geus, Sociaol Zake en Werkgelegeheid (CDA)
* Hans Hoogervorst, Volksgezoondheid, Welzien en Sport (VVD)

### Staotssecretaire
* Bruno Bruins, OC&W (VVD)
* Cees van der Knaap, Defensie (CDA)
* Pieter van Geel, VROM (CDA)
* Melanie Schultz van Haegen, Verkier en Waterstaot (VVD)
* Karien van Gennip, Economische Zake (CDA)
* Henk van Hoof, Sociaol Zake en Werkgelegeheid (VVD)
* Clémence Ross-van Dorp, VWS (CDA)
Albertkanaal

't **Albertkanaal** (oetsjpraok: *Albaerkanaal*) ies in de jaore 30 van de 20e ièw aangelag um Wallonië 'n gooj sjeepvaartverbinging te geve mèt de have van Antwerpen. Um dit te realisere moos t'r bie Mestreech dweersj door de mergel van de St.Pietersberg gegrave were.  Dat ies good te zeen rónd de plaetskes Kan (Kanne), Opkan (Opkanne), Montenake en Vroenhove.
't Kanaal is geneump nao de Belsje keuning Albert I, euverleje in 1934.

## Brögke
Vanaaf de jaore 70 ies 't kanaal verbreid gewore. 'n Betonne brök verbingk Vroenhove (Belsj) mèt Wolder (Mestreech) (Nederland. Op termien zölle alle brögke euver 't kanaal op Europees aafgesjproke huègde van  van 9,10 maeter were gebrach. De liègste brök bevingk ziech in Antwerpen. Die ies mer 6,70 maeter.
Ein van de nujer brögke in Limburg liek tösje Kanne en Opkanne.  

Bie Klein Ternaaie (Petit-Lanaye) bevingk ziech 'n groate sjluus in 't kanaal.

## Sjeepsoorte
Op 't Albertkanaal kènne sjepe vare mèt 'n lengte van 134 maeter en 'n breidte van 12,50 m. 
Duujvaart ies meugelik veur konvooie tot 200 maeter lengte en 23 maeter breidte (duujboot en twiè kièr twiè duujbek). 

## Functie
De hooffunctie waor in ièrsjte instantie 't verveur van goedere van de industrie in Luuk nao Antwerpe. Langs 't water höbbe ziech daonao allerlei nuuj industrieë gevestig. Per jaor were euver de ganse lengte 40 mieljoan zake verveurd.  Neve 't verveur van goedere deent 't kanaal veur drinkwater, keulwater, bevloeiing van land en toerisme.
't Albertkanaal haet diverse zietek.

## Externe link

* https://web.archive.org/web/20070928212147/http://www.touringcarchauffeur.info/Landen/Belgie/Albertkanaal.htm
Krièmerwelsj

Krièmerwelsj ies onbegriepelike taal. Sóms kènt dat ouch bargoens zin. ‘Dae verköp krièmerwelsj’ of ‘dae kraomp ziech get d’r oet’ weurt waal ins gezag van emes, dae ónzin kalt  of dae ziechzelf hièl gelièrd vingk en erudiet wilt euverkómme. Sóms ies dae kaal vraem of ónbegriepelik. 
Nederlandse equivalente vinge v’r in weurd es kramerslatijn, potjeslatijn, brabbeltaal, koeterwaals en double Dutch. Dat lètste haet nóg ’n twiède beteikenis es ‘safe sex’ oftewaal (dubbel) veilig vrieje mèt condoom en pil.

## Krièmerwaereld
De oetdrökking krièmerwelsj (Nederlands: kramerwaals) sjtamp oet de krièmerwaereld. Dees handelaere gebruukde ónderein ’n eige (geheim) täölke, woamèt ze ziech ónderein koeste waarsjuwe of nuujts koeste doorgeve. 

Me houw ulekrièmersj (’t Latiense ‘olla’ sjteit veur pöt, panne, kroeke), loemelekriemèrsj (loemel=vod), döppesjörgersj (döppe zint pöt en kump) en sjpenzelekrièmersj (sjpenzele= krièmerwaar).

## Welsj
't Woord welsj (vraem, boetelands) en ander verwante vörme (waals, wellisch, wallisch, welsch, wales enz.) goon truuk op de naam van 'n keltische sjtam wonend in Gallia Narbonensis, die de Romeine es *Volcae* höbbe euvergenomme.
Vossener

De **Vossener** is ein woeënwiek in Blierik. De wiek loog naeve de "Knoepert" (Vleugelflat in de wiek Sint-Annakamp), ein van de groeëtste woeëncomplexe van Nederland.
Frans Timmermans (politicus)

**Franciscus Cornelis Gerardus Maria (Frans) Timmermans** (Mestreech, 6 mei 1961) is 'ne Nederlands-Limbörgse politicus veur de Nederlandse PvdA. Heer waor polliticus veur de Europese S&D en d'n allewijlege vice-prizzedent vaan de Europese Kemissie. Heer zaot vaan 19 mei 1998 tot 2006 in de Twiede Kamer. In 't Kabbinèt-Balkenende IV waor 'r staotssikkertaris veur Europese Zake en heer maakde, es einege staotssikkertaris, deil oet vaan de wekelekse Ministerraod.
In 't boeteland waor Timmermans de Nederlandse minister van Europese Zake. Timmermans maakde daonao e paar jaor deil oet vaan de Nederlandse dillegatie vaan de Raod van Europa en pleitde sinds einegen tied veur 'n depollitisering van 't amb vaan de veurzitter. Wie in 2012 de PvdA weer in de regering góng (kabinèt-Rutte II), woort Timmermans minister vaan Boetelandse Zake.

Timmermans waor naomes de Europese sociaol-democraote in 2019 liestrèkker vaan de S&D um prizzedent vaan de Europese Kemissie te weure. Zien alliantie kaom evels twiede. Heer waor sinds dat jaor vice-prizzedent vaan de Europese Kemissie en Commissaris vaan Klimaot oonder leiing vaan Kemissie-prizzedent Ursula von der Leyen.

## Jäög en studie
E deil vaan zien jäög brach heer in 't boeteland door, oonder mie in Breusel, Paries en Roeme, boe heer ouch nao 'n internationaol sjaol góng. Heer maakde zien middelbaar sjaol aof aon 't Bernardinus Colleesj in Heerle en góng daonao vaan 1980 tot 1985 in Nimwege Frans studere. 't Lèste jaor vaan zien studie brach heer aon de universiteit vaan Nancy door, boe heer ouch Europees Rech doog. 

## Diplomatiek en polletiek
Nao e jaor deenspliech en e jaor diplomaotesjaol vervölde heer versjèllende diplomatieke functies, oonder mie op de Nederlandse ambassaad in Moskou en es adviseur veur minderhede vaan Max van der Stoel, hoege commissair bij de OVSE. In 1998 woort heer in de Twiede Kamer gekoze. Bij alle verkezinge die daonao kaome (2002, 2003 en 2006) woort 'r herkoze. In 't parlemint heel 'r ziech veural bezeg mèt Europa en defensie en waor 'r vice-veurzitter vaan de vaste kemissie veur Boetelandse Zake.

Op 13 februari 2007 droog de PvdA häöm veur es staotssikkertaris vaan Boetelandse Zake in 't Kabbinèt-Balkenende IV. In 't Kabbinèt-Rutte II, wat in 2012 kaom, woort heer minister op 'tzelfde departemint. In 2014 woort heer veurgedrage es eurocommissair en zelfs es vice-veurzitter vaan de Europese Kemissie.

In Europa waor heer de jaore daonao veural belas mèt 't klimaotbeleid, get boeveur heer väöl erkinning kraog. In de zomer vaan 2023 woort heer trökgerope nao de Nederlandse polletiek. Heer woort veurgedrage um de gecombineerde fractie vaan PvdA en GreunLinks te goon aonveure. 'n Groete mierderheid vaan allebei de partije stumde daomèt in. In augustus 2023 woort heer per referendum definitief es liestrèkker gekoze.

## Privé
Timmermans woent in Breusel en Heerle. Heer steit bekind um zien oetgebreide taolekinnes. Neve Limbörgs en Nederlands sprik heer vleujend Ingels, Duits, Frans, Italiaons en Rössisch.

## Externe link
*Website op PvdA.nl

## Referenties
Retorica

**Retorica** betekent in 't Grieks *sjpraeëker* of *lieëraar* en wert in 't algemeen es hol good-gebekthèèd zonder väöl inhoud, bezieë. Bie oetbreiding betekent retorica och 't effectief kinne kalle en sjrieve en dus de keuns van 't uvvertuge.
Retorica is vöral bezig mèt 't *wie*, m.a.w. de methodes en de middele um te communicere. Daovör wert dèk gedach dat retorica zich neet mit d'r inhaod van 'n boodsjap bezighult. 

'n Encomium is 'n bekaande testsjtruktuur oet de classieke retorica.
## Grieke
 
Bie de Grieke waor 't beheerse van dis keuns oonmisbaar in d'r polletiek en de rechsjpraak. Retorica sjtong centraal in 't oonderwies. Aristoteles sjreef zieng sjtaandpeunte in *Ars Retorica*.
Plato sjreef vöral uvver 't keunsmatige, in 't gunstigste geval, of zelfs 't misleidende en manipulerende, in 't sjlechste geval, van de retorica.

## Modern inzichte
In 't geval van de manipulatie (Latien:*keunsgreep*) werre communicatiemethodes en -middele gebruukt um bedoelde mae bedèkde invloed te ha - in psychologische zin - op processe, die zich op 'n sjturing van de belaeving en 't gedrag van individuen of groepe richte mae die waal in 't bewustzieë van de betrokkene èèges verborge motte blieve.

## Varia

Retorica waor in Vlaandere vreuger (bis an de inveuring van 't eenheidstype) d'r naam van 't litste jaor van de Latijnse humaniora in 't Secondair Oonderwies, te vergelieke mit 't Gymnasium in Nederland.
Ouw-wieverbal

't **Ouw-wieverbal** ies 'n carnavalsbal van 'ouw wiever' op de dónderdig veur vastenaovend. Dat bal vingk plaats op versjillende plaatse in Zuud Limburg en op 't Duutsj en in Oas-Belsj. In sómmige plaatse haet daen daag de naam *vètte dónderdig* gekrege. 

In Aoke en Kölle weurt op dae dónderdig, tiedes de "Wieverfastelovend", de mansluuj, die 't bal bezeuke of bekieke, de sjlieps of karvat door de 'ouw wiever' gewoon aafgeknip. 

In de Duutsjtalige Gemeensjap goon in sjtae en dörper traditioneel op dae dónderdig, d'r *Wievertag* geneump, de *Alten Weiber* of * de Möhnen *  massaal de sjtraot óp en bezètte raodshoezer, euverheidsgeboewe en cafés. In Kelmis en Eupe zint daonao groate Ouw-Wieveroptochte mèt aansjletende Ouw-Wieverballe. Mèt de bezèttinge, optochte en balle van de Möhnen begint in die sjtreek, en 't aansjletende Duutsjland, de carnaval.

## Gesjiedenis

In 1824 vroogte wesjvrouwe van Bonn-Beuel toesjtumming aan 't stadsbesjtuur um op de dónderdig veur carnaval 'ne vrieje daag te maoge höbbe um ouch fiès te kènne viere. Dat woort toegestange en saer ies vètten donderdig d'n daag van de vrouwluuj en vinge d'r ouw wieverballe plaats. Bie de carnavalsziettinge in Kölle troje es wesjvrouw verkleide mansluuj op en terwiel ze de wesj dege in 'n buut (wesjton), klepsjde ze euver van al en nog get van 't aafgeloupe jaor. Zoa ies de buuttereedner gebore.

In de 19de ièw verdeende  handelaere oet de Greunsjtraot de kos door miensjehaor te verkoupe. De vrouwluuj  lete tege betaling hun haore aafknippe. Veural aan prukemekersj in Paries woort geleverd. Es de Greunsjtraotse krièmersj truuk kaome van hun reis, ginge ze rechsjtreeks nao de herberg um dao de wins te verjoekse. Um de boel in de gate te houwe verkleide de vrouwluuj ziech ónherkènbaar es oud wief. Dao ies 't ouw-wieverbal oet veurtgekómme. Ièrsj allein in de Greunsjtraot en de Duutsje grenssjtreek, daonao in Zuud-Limburg. In Valkeberg veur 't ièrsj in 1960. Dat waor toen eine fièsmiedig veur es oud wief verkleide vrouwluuj. Daonao, vanwege 't succes, 'n jaorliks truukkièrend ouw-wieverbal in 'n ganse (ouw-wiever)sjtraot. 

Um de boel in gooj bane te leie woort in Valkeberg 1982 de vereiniging *Ouw wiever* opgeriech. Ze besjteit oet allein vrouwluuj, waal verkleid es sjieke medam.  Ze organiseert neet allein 't bal op vètten-dónderdig, meh ouch 'n jaorlikse dameszietting, de tegehanger van de al jaore besjtaonde hièrezieting.

## 't Bal
In ’t begin houw ederein op ’t ouw-wieverbal ’n mommebakkes op, of ‘ne sjluier veur ‘t geziech. In eder geval ónherkènbaar verkleid. Bekènde koeste zoa veur de gek gehoute were, meistal mèt verdrièjde sjtum. De woarheid koes gezag were. Um 12 oer sjnachs moos èvvel ’t maske aaf, dan koes ederein zeen wae wae geköld houw. De lètste tied goon, zoawaal vrouwelike es mannelike, deilnummersj ouch verkleid in sjoan kleurige kostuums.

## Referentie
Raod van 11

'n **Raod van èlf** ies 't besjtuur van 'n carnavalsvereiniging in Nederlands Limburg. Dèks vertegenwoordigt ze zelf die carnavalsvereiniging. De groep besjteit oet 11 persone ónder veurzietersjap van 'ne president. De lede zint veural herkènbaar aan 'n uniform carnavalsmötsj, narrekap  of sjteek, die bie officieel gelegenhede gedrage weurt. De president haet daobove dèks nog 'n hoag fazantevaer op ziene sjteek (carnavalsmötsj) sjtoon. 't Getal 11 ies symbolisch.

## Historie
De Carnavalsviering ies vanoet Duutsjland en mèt name oet 't Rienland hie nao toe euvergewejd. 't Ièrsj nao Mestreech rónd 1840, daonao nao Venlo, Zittert en Valkeberg en zoa wiejer.

In 't jaor 1822 sjtart in Kölle (Duutsjland) 'ne wèrkgroep, besjtaonde oet 11 persone, mèt 't, nao 'n lang pauze vanwege de Franse bezètting, organisere van 'n carnavalsfiès. 't (Gekke)-getal èlf weurt dan ummer miè in proclamaties gebroek en op d'n doer weurt 't commitée (raod) van èlf-lede gewoon *de èlf* geneump. 
't Drage van 'n sjteek of narrekap door de lede van de raod ies 'n parodie op de Jakobiene in de Franse Revolutie. De raod van èlf ies 'n persiflage op 't tribunaal van de Jakobiene. 

Umdat in dees sjtreek de wienfièste same valle  mèt de namesdaag van de heilige Maarten (Martinus), de 11e van de 11e (11 november), haet me op 'n gegeve moment deze daag oetgerope tot sjtartpunt van 't carnavalssizoen.

## Take
De Raod van èlf zörgt veur en/of begeleidt de algemein organisatie van 't vastelaovesfiès in zien dörp of buurtsjap.
Dat zint o.m. 't organisere van dansaovende en ziettinge, 't oetkeze en oetrope van 'ne prins, minister of adjudant en 't beleid rónd de optoch(te). In naovolging van 't Rienland versjiene d'r op diverse plaatse in 't prinselik gevolg ouch nog prinsegardes en dansmariekes. 
In de optoch sjtoon de raod en de prins op 'ne sjoane praalwage. De triómfoetroop van hun, riechting publiek, ies "ALAAF" of op 't Duutsj: "HELAU".
  
Carnavalsvereiniginge (cv's) höbbe 'n eige naam. 'n Paar veurbeelde: de Marotte in Zittert; de Tempeleers in Mestreech,  Jocus in Venlo, de Mirlitophile in Valkeberg, de De Flaarisse in Gelaen, de Waterratte in Sjin, Werment en Ool  de Gaarekiekere in Gulpe, de Grensülle in Vols, de Kwekkerte in Lin, de Vreigelaere in Hale, de Waggelaere in Voere, de Spasbinke in Genk, de Verkesköp in Wieërt en de De Kook in Baolder.
De Hemelpaort

**De Hemelpaort** ies de titel van 'n Limburgse serie op de Limburgse televisie. De serie weurt 'n soap geneumd meh 't gebruuk concept haet väöl miè euvereinkómste mèt 'n telenovela. De 20 deile zölle wekeliks bie L1-TV oetgezónde were vanaaf 22 februari 2007. 

## 't Verhaol
't Verhaol sjpeelt in 'ne café, *de Hemelpaort*, gelege in 't fictief dörp *Aelsrao* (*Elsenrade*). De opnames vónge veur 'n groat deil plaats in Baek in Zuud-Limburg. 

## Limburgs
In de serie weurt in väöl Limburgse dialekte gekald. De acteursj kómme bekans allenei oet de provincie Limburg. Wim Kuipers verzörgde de vertaling van 't scenario in 't AGL, meh de acteursj sjpreke hun eige dialek.
Daoneve klink d'r Limburgse muziek (ó.m. van Rowwen Hèze, mèt de titelsong *Blaad an de palm*). 
Wiejer zal 't Limburgs landsjap en de Limburgse volksaard aan bod kómme en kènt de kieker kènnis numme van typisch Limburgse gebruke.

## Productie
De serie ies geproduceerd door Johan Nijenhuis. 

## Trivia
*De gemeinte Baek haet in februari 2007 plaatsnaamborde "*Elsenrade*" opgehange.
R.E.M. (bend)

**R.E.M.** is 'n Amerikaanse rockgroep die gevormp woort in Athens, Georgia, in 1980 door drummer Bill Berry, gietaris Peter Buck, bassis Mike Mills, and zenger Michael Stipe.

R.E.M. weurt gerekend tot ein van de meis invloedrieke bends aller tiede.
Hun eersjte album is de EP "Chronic Town" oet 1982. Sins dat album höbbe ze door de jaore '80 bieno eeder joar 'n album oetgebrach.

Noa de beginjaore woe ze veural bekind waore in Amerika bie 'n relatief klein publiek is hun groote doorbraak gekomme nao 't oetbringe van 't album "Out Of Time" en de hits "Losing My Religion" en "Shiny Happy People".

In oktober van 1997 haet de drummer Bill Berry de bend verlaote nao 'n zsjwaore depressie. In 1995 woort Bill Berry getroffe door 'n hersjebloeding en hae koos er toen veur um 't rustiger aan te gon doon en hae verruilde zien leeve van rocksjter veur e truukgetrokke besjtoon op zien boorderiej.
Inmiddels haet Bill Berry tot groote verrassing van hun fens waer 'n aantal kleine optredes mit de bend saame gedoon.

## Albums
* Murmur (1983)
* Reckoning (1984)
* Fables of the Reconstruction (1985)
* Lifes Rich Pageant (1986)
* Document (1987)
* Green (1988)
* Out of Time (1991)
* Automatic for the People (1992)
* Monster (1994)
* New Adventures in Hi-Fi (1996)
* Up (1998)
* Reveal (2001)
* Around the Sun (2004)
* Accelerate (2008)
* Collapse into Now (2011)
Kristen Bell

**Kristen Anne Bell** (Huntington Woods, Michigan, 18 juli 1980) is 'n Amerikaanse actrice die bekind is um häör rol es *Veronica Mars* in de gelieknaomege tv-serie Veronica Mars. Aofkomstig oet 'n Pools-Amerikaans gezin ging ze nao de High School studere aon de New York University. Meh ze stopte heimèt toen ze 'n rol kraog in 'ne Broadway musical. In 2004 woort ze gekoze veur de rol es *Veronica Mars*. In 2007-2008 had zie 'n rol in de populaire serie Heroes.

## Filmografie

## Links
* Kristen Bell op TV.com ''Ingels''
Bermuda

**Bermuda** is 'n eiland in de Atlantische Oceaan en 'n euverzees gebied vaan het Vereineg Keuninkriek. Het ligk naoventrint 1770 km. vaan de kus bij Miami en naoventrint 1350 km. vaan de kus bij Halifax. Ouch is Bermuda 't aajdste euverzees gebied vaan het Vereineg Keuninkriek.

Allewel 't eiland normaal es ein entiteit geneump weurt besteit 't oet naoventrint 138 eilendsjes mèt 'n oppervlakte vaan 53.3 km². Mèt betrèkking tot de naomenclatuur kin me zègke tot Bermuda 'n meujeleke situatie heet; me heet neiginge gehad tot 't döbbel gebruke vaan naome op 't eiland en vaan mierdere naome gebruke veur ein plaots.

## Gebiedsopdeiling
Bermuda is verdeilt in nege parochieë naomelek:

* Devonshire (7,371)
* Hamilton (4,680)
* Paget (4,877)
* Pembroke (10,407)
* St George's (2,975)
* Sandys (6,437)
* Smith's (5,261)
* Southampton (5,804)
* Warwick (7,900)

## Gesjiedenis
Bermuda is oontdèk in 't begin vaan d'n 16e iew. Me kint zeker zien vaan ontdèkking veur of in 1511 wienie Peter Martyr d'Anghiera zien *Legatio Babylonica* publiceert boe Bermuda geneump weurt. Toch woort 't eiland oorsprunkelek neet gekoloniseerd meh gebruuk veur 't bijlaoje vaan Spaanse en Portugese sjepe.

## Demografie
54.8% vaan de Bermudiaanse bevolking is aofkomstig vaan Afrikaanse volkere, 34.1% is blaank en 6.4% is gemixt. 't Land heet ouch 'n kleine meh greujende Aziatische bevolking. Aander gróppe zien vaan bv. Autochtoon-Amerikaanse ("indiaanse") aofkoms en ouch gróppe aofkomstig vaan Portugal en Portugese (koloniaole) bezittinge wie de Azore. Heidoor is ouch te verklaore boerum 'n gedeilte vaan de Bermudiaanse bevolking lusofoon is. 

Neve de "permanente" Bermudiaanse bevolking zien er ouch lui die voor bedrieve wèrke die veural um economische reie op 't eiland zitte. Dees lui koume veurnaomelek oet 't Vereineg Keuninkriek, Canada en de Vereinegde Staote vaan Amerika.

## Links
* Regeringssite vaan Bermuda ''Ingels''
Fons Rademakers

**Fons Rademakers**, Nederlandse regisseur van films, ies in Roosendaal gebore op 5 september 1920 en gesjtorve in Genève op 22 februari 2007.
Rademakers ies begoes bie 't toneel.  In 1941 sjtudeert 'r aaf aan de Amsterdamse toneelsjoal. Metein begint 'r te wèrke bie 't Nederlands toneel en de Nederlandse comedie.
Geïnspireerd door de Italiaanse en Franse cinema geit 'r in de jaore 50 euver op film. In 1955 vertrèk 'r nao Roame (Italië) um stage te loupe bie de Italiaanse regisseur Vittorio de Sica. Dao lièrt 'r ouch zien vrouw Lili Veenman kènne, die regie-assistente zou were. Fons Rademakers woonde mèt zien vrouw in Roame.

## Films
In 1958 haet 'r zien debuut mèt de film Dorp aan de rivier, nao 't book van Anton Coolen. Veur deze film löp 'r sjuus 'ne Oscar mis. Bekans 30 jaor later, in 1986, lök 't 'm um mèt De Aanslag, nao 'n verhaol van 't gelieknamig book van Harry Mulisch, deze trofee te verdene. Tösjedoor, in 1960, maak 'r Makkers staakt uw wild geraas, woa hae de Zilvere baer veur kriet op 't filmfestival in Berlien.

Rademakers wèrkde gaer nao verhaole van groate sjrieversj oet de Nederlandse literatuur.  In 1963 resulteerde dat in de film Als twee druppels water, de filmversie van De donkere kamer van Damocles van Willem Frederik Hermans. De film Myra mèt in de hoofrol Willeke van Ammelrooy geit truuk op 't book van Stijn Streuvels.  In 1976 verfilmp 'r de Max Havelaar van Multatuli.

De film *Mijn vriend*, oetgebrach in 1960,  woort 'n flop.
Ouch ziene lètste film, The Rose Garden oet 1989 houw wiènig succes.

In 1998 kreeg 'r de twièjaorlikse Bert Haanstra oeuvrepries.
Lambert de Marchant et d'Ansembourg

**Lambert de Marchant et d'Ansembourg**, plaatselik in Awstrao baeter bekènd es graaf, waor de oudste zoon van Max de Marchant et d'Ansembourg en Myriam Therèse Selimée Aimée Wardia Hubertus freiherrin von Fürstenberg. Hae waor óngermae ambassadeur veur 't Koninkriek der Nederlanden in Senegal en Zjwede. Lambert de Marchant et d'Ansembourg is gesjtorve op 17 februari 2007 onger zien vakansie in z'n boeteverblief in 't Belsj. Op 23 februari 2007 is hae biegezat in de familiegraafkelder in de kirk va Awstrao.
Beauraing

**Beauraing** (Waals: *Biarin*) ies 'n plaats en gemeinte in de Belzje provincie Name, in 't arrondissement Dinant. De gemeinte haet 'n oppervlak van 174,55 km² en 't aantal inweunersj ies 8344 (1 januari 2006, brón NIS). De deilgemeintes van Beauraing zint Baronville, Beauraing, Dion, Felenne, Feschaux, Focant, Froidfontaine, Honnay, Javingue, Martouzin-Neuville, Pondrôme, Vonêche, Wancennes, Winenne en Wiesme. Beauraing liek aan de Franse grens, óngevaer twintig kilomaeter ten zuide van Dinant. 

Beauraing ies 'n baevaartsoord veur Maria, moder mèt 't gouwe hart. Tösje november 1932 en januari 1933 zou Maria hie 33 kièr versjene zin aan 5 kinger: Fernande, Gilberte en Albert Voisin en Andrée en Gilberte Degeimbre. De biesjop van Name haet de versjieninge in 1943 erkènd.

## Externe link

*Website van de gemeinte
Max de Marchant et d'Ansembourg

**Maximilianus (Max) Victor Eugène Hubertus Joseph Marie graaf de Marchant et d'Ansembourg** (Gulpe, 18 januari 1894 - Haelder, 24 januari 1975), heer van Awstrao en Sjilvend, waor 'ne Nederlandse nationaalsocialistische politicus (NSB).

## Aafkomst
Hae waor eine zoon van 'ne rieke Limburgse edelman en Twaede Kamerlid, graaf Iwan de Marchant et d'Ansembourg. Max de Marchant woort in 1912 genaturaliseerd tot Pruisisch sjtaatsburger en hae voch in de Aesjte Wereldoorlog es (minderjaorige) oorlogsvriewilliger in 't Duutsj leger. Nao d'n aorlog (1919) wirkte hae in 't bankweze in Rotterdam en Amsterdam en hae waor sinds 1923 beambte bie de koele. In 1925 woort hae veur de Roomsch-Katholieke Staatspartij börgemeister van Awstrao. Van 1927 tot 1930 waor hae lid van de Limburgse Provinciale Staten (ouch veur de RKSP).

## Nationaal-socialist
In 1933 sjloot hae zich aan bie de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) van Anton Mussert. Omdat 't ambtenare verbaoje woord om van de NSB lid te zeen, moos hae in 1934 truktraeje es börgemeister van Awstrao. Hae woonde op zien kesjteal Awstrao. Later zou hae auch onger 't verbod op lidmaatsjap van de NSB van de ziej van de Rooms-Katholieke Kèrk in Nederland valle. Bie de Sjtatenverkezinge van 1935 woort hae veur de NSB in de Limburgse Provinciale Sjtate en in de Aesjte Kamer gekaoze. In 1937 woort De Marchant veur de NSB in de Twaede Kamer gekaoze wo hae es fractievoorzitter (tot 10 mei 1940) optraoj.

## Twaede Wereldoorlog
Veur de NSB woort hae in 1941 *commissaris der provincie* (de nationaalsocialistische naam veur de Gouverneur) van Limburg. In die hodanigheid veurde hae 't leidersbeginsel door. Es reaksie hieop nome 44 Limburgse börgemeisters (meis RKSP) ontsjlaag. Vlak veur de bevriejding van Zuid-Limburg vluchtte hae nao 't Duutsj. Op 30 april 1945 woort de inmiddels door de NSB geroyeerde Max d'Ansembourg gearresteerd.

## Na de Twaede Wereldoorlog
't Bijzonder Gerechtshof in 's-Hertogenbosch veroordeilde 'm op 29 april 1946 pès 15 jaor gevangenissjtraof. Dit vonnis woord in oktober 1946 door de Bijzondere Raad van Cassatie bevestig. In 1954 woord 'r vriegelaote.

Zien weduwe Myriam von Fürstenberg kaom in 1988 in het nuujts. Haör stjaatspensioen woort door toedoon van  de anger weduwe van 'n NSB-kamerlid, Florentine Rost van Tonningen-Heubel aagevochte biej de Haoge Raod. De gravin how naots asjtaot gegaeve, en bleef boete de publiciteit. Mèh Florry Rost van Tonningen how in de jaore '80 ergernis gewèkt mit häör ontkènning va de Holocaust en haor verheerlijking van 't Derde Riek, zaodat de pensioene van de twae 'zjwarte weduwe' ter discussie kaome te stjaon. De Haoge Raod vong echter gein rechtsgrondj veur 't intrekke daovan.

De weduwe van Max de Marchant et d'Ansembourg sjtorf op zondig 18 juni 2006

## Trivia
Ziene zoon Lambert de Marchant et d'Ansembourg is op 16 febrewari 2007 onger zien vakansie in 't Belsj gesjtorve.
Guusje ter Horst

**Guusje ter Horst** (Deventer, 22 mièrt 1952) ies 'n Nederlandse politica. Saer 22 februari 2007 ies ze minister van Binnelandse Zake en Keuninkrieksrelaties in 't kabinet-Balkenende IV. Ièrder waor ze börgemeister van Nijmege. Ter Horst ies lid van de Partij van de Arbeid.

Ter Horst góng in Den Haag nao 't gymnasium. Daonao sjtudeerde ze psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. In 1984 promoveerde zie dao in de sociaal weitesjappe op de vraog wie luuj die noats nao de tandarts goont gesjtimuleerd kènne were um dat toch te doon.  Van 1986 tot 1994 waor zie universitair hoofdocent bie de vakgroep Sociale Tandheelkunde, subfaculteit Tandheelkunde van de Universiteit van Amsterdam, later 't Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA). 

Ter Horst woort in 1984 lid van de PvdA. Van 1986 tot 1992 zoot ze in de Amsterdamse gemeinteraod. Denao waor ze veurzieter van de universiteitsraod van de Universiteit van Amsterdam. In 1994 woort ze in Amsterdam beneump tot wèthouwer, mèt in häör portefeuille openbaar ruumde, bedrieve, personeelszake, monumentezörg en gezóndheidszörg. Ze initieerde 'n groatsjalige en gefaseerde renovatie van de sjtad, die allewiel nog bezig ies.

Op 15 april 2001 woort Ter Horst beneump es börgemeister van Nijmege. Ze verhuusde eder jaor nao 'n ander wiek um de sjtad beter te lière kènne. In augustus 2006 kaom Ter Horst in 't nuujts naodat ze een maond ièrder bie 'n alcoholcontrole waor betrap op rieje ónder invlood. De politieke partieje in de Nijmeegse raod vónge dat de euvertraejing gein consequenties hoofde te höbbe veur de börgemeister. Ter Horst woort op 8 januari 2007 opgevolg door Thom de Graaf (D66).

In 't veerde kabinet-Balkenende ies Ter Horst minister van Binnelandse Zake en Keuninkrieksrelaties.

## Externe link
*Officieel CV
Kleunkske

**'t Kleunkske** (*Alytes obstetricans*, Nederlands: vroedmeesterpad) is 'n kroddel (Duutsj: *Kröte*; Aod Duutsj: *Kreta*), dae in 't Plat z'ne naam te daanke haat an 't geluid dat-e makt. Dat geluid liekt op 'n klukske. Och d'r Welzje naam *clouctea* is 'n onomatopee.

't Kleunkske, dat klinger is es 'n kroddel en gries-olijfgreunig va kleur, haat zie noordelekste versjpreidingsgebied in Nederlands Zuid-Limburg en keumt dao vöral in mergelgroeves vör.

D'r naam in ander West-Europese tale, oeë-oonder 't Nederlands, verwiest nao de oetzoonderleke meneer va drage van 't nagesjlach. 't Wiefke laet de èjkes in sjtrenge mae 't menneke drigt die sjtrenge roond de achterpuuj en op d'r rugk bies dat de larve oetkaome. Dan pas werre die larve in 'ne pool gelag. 't Liegke van de èjkes begint in 't vreugjaor mae geet dör - en dat is uniek vör kroddele - bies in 't naojaor. Per kieër werre da waal minder èjkes gelag es wie bie normaal kroddele.
Santiago de Compostella

**Santiago de Compostella** (in ’t Sjpaans *Santiago de Compostela*) ies 'n plaats in ‘t Noord-Weste van Sjpanje. In de sjtad ziet ’t Galicisch besjtuur. Ze haet 90.000 inweunersj, woavan 1/3 sjtudente. Zie ies al ièwe 'n belangriek baevaartsoord. Door gans Europa loupe vaste routes langs pleisterplaatse, 'hospitia', riechting dees pelgrimsplaats. 

’t Ièrsjte deil van de naam kump van San Jago (Sint Jaokob). Compostella geit truuk op 't Latiense *Campus Stellae* (sjterreveld), dat verwies nao ’n sjter, die ’t gebeinte van de heilige Jaokob zou höbbe aangeweze. 
In 1985 woort de ouw sjtad door Unesco tot waerelderfgood verklaord.

## Jacobus de Meerdere
De heilige Jaokob (Sjpaans: Santiago) waor de zoon van de Galilese vösjer Zebedeüs en Maria Salome. Hae weurt ouch *Jaokob de Meerdere* geneump umdat hae de oudste zoon waor. Later zal hae eine van de 12 apostele van Jezus zin, same mèt ziene broor Johannes en ziene naef Jaokob de Mindere. 

Jaokob weurt aafgebeeld es ‘ne pelgrim op weeg nao Santiago. Aan ziene hood en op zien boorsj dreug hae de zgn Sint-Jaokobssjelp. Die sjelp weurt later, saer de 12e ièw, 't symbool van de pelgrim nao Santiago de Compostela.  Ziene fièsdaag vèlt op 25 juli.

## Legende
Rónd de 6e ièw begint 't verhaol dat Jacobus de Meerdere in Sjpanje zou zin gewaes. ‘t Graaf mèt zien gebeinte weurt begin 9e ièw gevónge in Galicië, Sjpanje. 't Gevolg ies: pelgrimage nao San Jago (Sint Jaokob) ofwaal Santiago de Compostella. In de reformatie löp de aandach get truuk meh saer de echheidsverklaoring van de relieke door Paus Leo XIII in 1881, bleujt de pelgrimage tot op de daag van huuj.
Bove zien graaf ies de basiliek geboewd.

## Basiliek
De basiliek en kathedraal van Santiago de Compostella ies ’n kruuskèrk oet 1077, geboewd op fundamente van ’n ièrder kèrk oet 800.
’t Geboew ies 97 m lank en 22 m hoag en tuènt versjillende sjtiele. ’t Zuud-portaol ies in romaans, ’t wesportaol barok, de noordkant neo-classisistisch en de kloastergank gotisch.
In de kèrk bevingk ziech ‘n ca 1,60 m groat wierouksvaat, in 1851 gemaak door de goudsjmeed José Losada. Op fièsdaag weurt ’t gebruuk en aan touwe aan ’t plafón opgehange.

## Veurname
Limburgse veurname, aafgeleid van Jacobus zint: Jack, Jacques, Jaqueline, Zjaak, Jaco, Jaokob, Cobus en Kuèb (Kuuëb).
Onomatopee

'n **Onomatopee** of klaanknaobootsing is 'n stijlfiguur woebij in ein of mierdere wäörd 'ne klaank weurt naogedoon.

Veurbeelde: 'ne koekoek hète zoe umdat 'r dat geluid maak, zjus wie 'ne tjiftjaf, 'ne oehoe, e kleunkske en 'ne grutto. 
## Taalverwerving
Vólwassene make dèk gebroek van onomatopeje öm keender d'r óp attaent te make dat 't wäöërd haat väör väörwaerpe mèt bv: 'n tik-tak en 'ne toet-toet. Es keender dàt da eenmaol versjtande haant, lieërt me ze de mieë abstrakte benaminge väör die väörwaerpe: klok en auto.
Italica

**Italica** is 'n Romeinse sjtad in Sjpanje. De ruïnes liegke in *Santiponce*, 'n 10-tal km ten noorde va Sevilla.

## Historie
Wie 't de Romeine gelukt waor um de Karthage oet Sjpanje te verdrieve sjtichde ze in 206 v. Chr. Italica.
Italica is de gebaorteplaatsj van keizer Trajanus en van z'ne opvolger Hadrianus, d'r reizende keizer, dae van z'n gebaoërtesjtad 'n welvarende *colonia* makde. 

Later gebroekde de west-Gote Italica es vesting en daonao waoërt 't 'ne bissjopszaeëtel. D'r koms van de More betekende d'r oondergaank va Italica.

## [[EU]]-erfgood
Noe is Italica 'n archeologische site. De opgravinge begonne al in 1781 en werre momenteel och dör de EU mit-betaald. Eedere EU-burger kint de site gratis bezeuke. 
* Vöral indrukwekkend is 't amfitheater, dat 'n lengde haat van 160 m en oeë plaatsj waor vör 25.000 bezeukers. 
* De tientalle mozaïekvloere (kiek d'r externe leenk) oet d'r tied va Hadrianus zeunt good bewaard blaeve. 
* Beelde va Venus en Diana op de site zeunt replica. De origenele zeunt te vinge in 't archeologisch museum va Sevilla.
* 'n Reconstructie van 't Romeins theater liegkt boete de sjtad. 
## Externe leenk
* Italica Romeinse sjtad
Mithras

**Mithras** of Sol Invictus is d'r God van 't Mithraïsme, 'ne officieel religie in 't Romeins Riek, die vöral populair waor bie de Romeinse soldaote. De religie richde zich allèng mer op mansluuj.
## D'r kultus
D'r Mithras-zonnekultus makde gebruuk va duuster, oonderaeërdse mit wierook gevulde ruimtes, 'n *mithraeum* geneumd, es mysterieuze vergaderruimte. D'r kultus heel och initiatie-riten um volgelinge in te wieje in de geheime van d'r lieër. Centraal thema in d'r kultus waor de sjtèèr-doeëjing. Oet 't blood en 't zaod van d'r sjtèèr zow 't laeve zich vernuje.
't Mithraïsme belaefde z'n hoeëtepeunt in d'r 2de en 3de ieëw en waor volges sommige bronne 'ne serieuze rivaal vör 't Christendom in opkoms. Andere betwiefele dat dan wer. In d'r 4de en 5de ieëw waort de religie verbaoje en verdronge dör 't Christendom mae tut de zèsde ieëw bleef d'r kultus besjtoeë.

In 't gaans väörmalige Romeins Riek zeunt archeologische reste aa-getroffe va Mithraea. Va Sjpanje bies Klèè-Azië en van de Britse eilande bies de kus va Noord-Afrika. Bekaand is 't *Mithraeum* va Heidelberg in Duutsjlaand en va *Santa Maria Capua Vetere* bie Caserta in Italië.

## Mithras-Mithra-Mitra
De Frygische mutsj va Mithras waoërt dör de Romeine *mitra* geneumd. Os waoërd mijter is dao van aafgeleid. D'r binnekaant van d'r jas va Mithras is gevoord mit sjtof oeë-op 'ne sjterrehieëmel - d'r kosmos - is aafgebeeld. 
Mithras geet truuk nao d'r Aod-Perzische god van 't leech en de rechsjpraak, Mithra, 'n goddelek waeze oet 't Zoroastrisme. Tussje Mithras en Mithra zeunt boete d'r naam neet väöl uvvereenkomste. In 't Persisch betekent mithra *verdrag* en in 't Sanskriet betekent mitra *boond* of *vreund*.
Mitra is d'r naam van 'n natuurgoddin oet Perzië en mitra betekende *ursjte en hoeëgste moder*. Ze wert mit Aphrodite van de Grieke geliekgezat.

## Paralelle mit Jezus
D'r besjteunt opvallend väöl paralelle tussje Jezus en Mithras. Och Mithras waor in 'n grot gebaore op 25 december, oet 'n maagdeleke mam, waor 'ne zoon va god, deeg woondere, how 12 discipele en e lètste aovendmaol, waoërt in e graaf in 'n grot gelag en herrees nao driej daag oet d'r doeëd.

## Varia
* Marguerite Yourcenar sjrieft in de gefantaseerde autobiografie va keizer Hadrianus, Mémoires d'Hadrien (1951 Hadrianus' gedenkschriften) och uvver 't Mithraïsme en d'r Mithras-kultus.
* Freddie Mercury, d'r zaenger va Queen, waor 'ne Parsi, 'ne aanhaenger van 't Zoroastrisme.
* Mithras is ooch d'r naam van 'n vriemetselaersloge in Gent die dèèl oetmakt van de Groeëtloge va Belsj.
Lorettekapel

'n **Lorettekapel** ies 'n kapel gewiejd aan Slevevrouw van Lorette. Vanaaf de 14e ièw zin in Europa euveral van diet soort kapelle gesjtiech op veursjpraok van 't Vaticaan. 

Dees kapelle zouwe 'n replica zin van 't hoes woa-in Jezus van Nazareth opgreujde.
Volges de legende zou diet ónderkómme nao de kruustochte door 'n Goddelik ingriepe vanoet Palestina nao Loreto bie Ancona (Italië) zin euvergevloge.
Dao greujde-'n 't nao 1300 oet tot 'n populair baevaartsoord. 't Vaticaan in Roame haet toen besjlote um miè van diet soort Loreto-kapelle te sjtiechte en euver Europa te versjpreie. 

## Visé
In Visé in Belsj, bevingk ziech op 'n huègde aan de rand van de beboewing de kapel van Slevevrouw van Lorette. Ze ies o.m. te bereike vanoet 't centrum via 'ne trap mèt 189 trae. 
De röstig gelege plek ies 'n baevaartsoord. Achter de kapel liek 'n kèrkhof.

### Boew
De Lorettekapel, boewjaor 1684, ies einbeukig, gedèk mèt 'n zaaldaak. De moere zint opgetrokke van roa baksjtein mèt op de heuk helsjtein. 'n Horizontaal lies ies ouch van helsjtein. 
In de óndersjte verdeping ziete rechheukige vènstere. Op de zölderverdeping 'n róndbaogvènster. Bove op 't daak sjteit 'n Mariabeeld. Binne sjteit 'n gekroande Modergaods (Maria mèt kind). De kapel ies 'n rieksmonument.
Neve de kapel sjteit nog 'n ander hoes (van de köster of toeziechhouwer)  mèt 'n klökske op 't daak. Dit geboew ies ouch van baksjtein mèt helsjteine blök rónd de rechheukige vènsterkes.

## Bolderberg
In 't gehuch Bolderberg in de Belsj-Limburgse gemeinte Heuze-Zolder (Heusden-Zolder) liek de kloes van Bolderberg, 'n Lorettekapel oet 1673 die bewoond woort door 'ne kloezenaer.

## Toear
In Toear in de gemeinte Maasgoew in Nederlands Limburg liek de Lorettekapel van Slevevrouw ónder de linge. Dees kapel woort in 1673 gesjtiech door Clara Elisabeth van Manderscheidt-Blankenheim, de kanunnikes van 't sjtif van Toear. De kapel ies e rieksmonument. In de kapel sjteit 'n beeldsje van Maria mèt Jezus op de erm oet 1674.
Lof der Zotheid

D'r **Lof der Zotheid** of *Encomium Moriae, sive Stultitae laus* is in 1508 dör Erasmus gesjraeve wie-e van Italië nao Engelaand reesde. 

't Waerk is 'n satire en begint mit 'ne breef an z'ne vrund Thomas More oeë-in dat Erasmus vertilt dat-e vindt dat e baeëter kint sjrieve es z'ne tied te verdoeë mit kalle mit de luuj die mit 'm mit reze. 

Lof der Zotheid is in 'n waeëk tied gesjraeve in 't Latien en 't is ing van de invloedriekste waerke in Europa. 't Haat d'r waeg vrie gemakt vör de reformatie. In 1511 waoërt 't vör 't örsj in Paries gedrökt. In 1560 versjeen de örsjte Nederlandse vertaling.

## D'r Latiense titel

D'r titel in 't Latien kint me op mieë menere interpretere. 
* 't Verhaol geet uvver de Goddin *Stultitea*, d.i. *Zothèèd*, die mit hör zaeëve dochters - die tesame alle oondäögde van de waelt vertegenwoordige - de waelt regeert. De dochters heesje *Eègeleefde*, *Vleieriej*, *Vergaetelhèèd*, *Naolèssighèèd*, *Genotzucht*, *Laegkop* en *Uvverdaad*. Och kaome twieë gode d'r in vör: *Zateluujscortaesj* en *Sjlaop zoonder Baom*. Alle miensjeleke sjtulteriej wert gesjaambt. Neet alling de kèrkeleke autoritète, och de handelaere, vorste en wetensjappers werre d'r dör getrokke. En neet op de litste plaatsj motte de vroluuj, alling al dör de keus van de personages, 't oontgelde, mae dao wert neet zoe dik uvver gesjraeve dör de commentatoren.
* D'r titel kint me och bezieë es Lof an Thomas More. 't Griekse *Moria* betekent *zothèèd* en och uvver dit verbaand sjrieft Erasmus in z'ne inleidende breef. *Encomium* betekent in 't Latien *'t aa-prieze van 'ne persoeën of 'n deenk*. 
* Encomium 't is och 'ne term oet de retorica dae bijv. verwiest nao 't opvoedkundige in 'n tekst mae och nao elemaente, die d'r opboew van 'n tekst mot ha. Lof der Zotheid is in d'r zin van de retorica 'n Encomium. In d'r breef an More sjrieft Erasmus echter alling: *Ze zalle rope dat 'ch mit mieng agressief aanvalle de aow komedie of 'ne zieëkere [[Lucianus]] laot herlaeve.* Erasmus sjrieft dao neet dat-e 't Encomium van de waerke va Lucianus, oeë-oonder de doeëje-dialoge die e same mit More in 't Latien vertaalde, koes.

## Varia
* 'ne *Zot* neumt me in 't Plat 'ne *sjtultes*.
* Tiendens de vering van 't 10-jaorig besjtoeë van de erkinning van 't Limburgs in Wittem: toneelsjtùkskes van Gertie en Colla Bemelmans geïnspireerd dör d'r Lof der Zotheid.
* In *De ontdekking van de hemel* va Harry Mulisch heesjt d'r bookhandel van de fam. Brons *Lof der Zotheid*.
## Extern leenke
* De Lof der Zotheid digitaal
* De tekst van de eerste Nederlandse vertaling
* Schatkamers html
* Schatkamers in flash