Truierlands

't **Truierlands** is e dialek gesproke in 't uterste zuidweste vaan Belsj Limbörg en twie dörper in aonpaolend Vlaoms-Braobant. 't Heet kinmerke vaan zoewel Limbörgs en Braobants, meh weurt in 't gemein nog wel tot 't Limbörgs gerekend.

## Umvaank
In de indeiling vaan 't *[[Woordenboek van de Limburgse Dialecten]]* (zoewie die vaan zie zöster 't *[[Woordenboek van de Brabantse Dialecten]]*) weure de volgende plaotse daan wel tongvel bij 't Truierlands gerekend:

## Kinmerke
### Probleem: Truierlands tössen oos en wes
Wie gezag beginne in 't Truierlands de Limbörgse taolkinmerke ziech dujelek aof te bouwe (of op te bouwe, es me vaanoet 't weste riddeneert). 't Truierlands gebeed ligk nog wel zuidoostelek vaan de Uerdinger Linie: me zeet hei dus, op z'ch Limbörgs,  vaan *ich, mich, oech* en *ooch*, in tegestèlling tot Braobants *ik, mij (maai), aa* en *ook*. Dit zègke ze ouch nog in 't Getelands, wat westelek vaan 't Truierlands weurt gesproke.

In 'n aander belaankriek dink deit 't Truierlands neet mèt de Limbörgse dialekte mèt. 't Gief gei structureel versjèl tösse sleiptoen en stoettoen. Me kin de Truierlanders zeker wel hure zinge, meh 't toenversjèl weurt neet gebruuk um twie wäörd die wijer neet versjèlle oeterein te hawwe. In tegestèlling tot beveurbeeld 't Loeënerlands, boe 't woord *pjaad* ('peerd') in 't inkelvoud de sleiptoen en in 't miervoud de stoettoen heet, kint me in 't Truierlands *paed* (inkelvoud) en *paede* (mievoud). 't Mis daomèt eint vaan de belaankriekste kinmerke die 't Limbörgs deit versjèlle vaan aander dialekgróppe. Dit heet 't gemein mèt 't Berringerlands.

De Betoeningslijn es zoedaoneg weurt evels nog zjus *door* dit gebeed geteikend, tösse Juuk (wes) en Boeket (oos) door. Dat zouw beteikene tot me in 't uterste ooste vaan dit gebeed nog wel in e paar wäörd toenversjèl kint. Dujelek is tot 't toenversjèl ziech hei begint aof te bouwe, en tot de grens vaan dit versjijnsel raofeleg is.

### Oplossing: de Getelijn
Noe gief 't evels nog mie kinmerke die 't Braobants vaan 't Limbörgs sjeie, sommege al get belaankrieker es aandere. Zoeget op de grens tösse de twie provincies löp 'n aontal vaan die isoglosse (taollijne) same. Dit weurt de Getelijn of Geteboondel geneump. De versjèllende lijne loupe evels neet gans geliek; de grens is get raofeleg. Dialektologe höbbe daorum, veur 't gemaak, de *ideaol Getelijn* getrokke. Heimèt sjeit me 't Truierlands vaan 't Getelands, en daomèt ouch 't Limbörgs vaan 't Braobants. De lijn begint in 't zuie op de Germaons-Romaonse taolgrens en volg in 't begin de provinciegrens tösse Limbörg en Vlaoms-Braobant. Boe de provinciegrens 'nen drej nao 't ooste maak, geit de Getelijn rechoet; gevolg heivaan is tot de Braobantse plaotse Graoze en Rumme ouch nog in 't Truierlands gebeed valle. Daonao kruis de Getelijn de provinciegrens weer um tösse Haole (westelek) en Dónk (oostelek) door te loupe.

Sommege lijne oet de Getebundel loupe wijer rechoet nao ´t noorde; aandere evels buige hei nao 't noordooste aof. Dao valle ze same mèt de Uerdinger Linie en/of de Betoeningslijn; vaanaof dat punt is daomèt wel dujelek boe de grens tösse Limbörgs en Braobants moot loupe. Dónk en Herk zien zoedoende de noordelekste plaotse oet 't Truierlands gebeed.

'n Belaankrieke taolgrens oet de Getelijn is de lange vocaol in e woord wie *daok* ('daak') en *smeed*. In de Braobantse dialekte is 't gemeinelek *dak - daoke* en *smid/smed - smede*, dus mèt 'n wisseling tösse 'ne korte en 'ne lange vocaol. In de Limbörgse dialekte is dee normaal gezeen ummer laank. Ouch de grenze vaan umlaut in werkwoordsvörm (*lope - hè löp*) en verkleinwäörd (*póp - pupke*) ligke hei in de buurt, meh euver 't algemein loupe die grenze wel get wijer nao 't weste. Aon d'n aandere kant blijf d'n umlaut in 't Truierlands al hiel dèks oet in werkwäörd mèt *a*: *hè valt* in plaots vaan *heer vèlt* enz. in de mieste Limbörgse dialekte.

### Aander kinmerke
E versjèl tösse aajdlang ''aa'' en nuilang ''aa'' weurt soms gemaak, zij 't neet wie me dat in 't Oos-Limbörgs gewoen is. Veur 'nen dentaol (mèt de tan of 't verhemelte gemaakde klaank) huurt me 'n ope *ao* es de klaank nuilaank is, meh 'ne mie geslote *oo(ë)* es de klaank vaanajds laank is. Dit gief e versjèl tösse *laote* ('late', bijvoegelek naomwoord') en *looëte* ('laote', werkwoord). Op aander plaotse is de klaank ummer *ao*: *aovend* en *maoke*. Dit systeem versjèlt vaan 't Loeënerlands, wat de klaank vaan 't werkwoord nog wijer slut tot *loeëte*, meh ouch vaan 't Getelands, wat wel versjèl maak tösse *aovend* en *make*.

Dujelek Limbörgs is ouch de *e* in *drejje*. In 't Getelands is dit gemeinelek *drooje*; dao huurt me dus wie in 't Nederlands 'ne lange klinker.

In e woord wie *plaots* huurt me daan weer 'ne lange klinker in 't Truierlands. Ouch dit is weer typisch Limbörgs; 't Getelands heet hei *plöts* (wat typisch veur Zuid-Braobant is).

Wie me bove oet 't veurbeeld vaan *paed(e)* kint 't Truierlands gein stijgende diftonge op de plaots vaan 'n oetgevalle *-r-*. Dit is e dujelek versjèl mèt 't Loeënerlands en aander Haspegouwse dialekte.

De zaachlang ''ee'' weurt in 't Truierlands dèks 'ne twieklaank *eej* of zelfs *ei*. Zoe zeet me vaan *eejzel*, gans in 't zuie vaan *eizel*. Ouch in 't Getelands en wijer nao 't weste zeet me vaan *eejzel, eizel* of zelfs *ajzel*. In 't Loeënerlands huurt me zjus hiel dujelek *ezel* mèt 'n zuver lang *ee*. In e woord wie *breke* koume de variante *breejke, breike* ouch wel veur, meh minder algemein. Ouch bij de *[[eu]]* en de zaachlang ''oo'' vint me zoeget: *leujge* (meh wel *sleutel*), *oowve*, *zoown*. Mèt zoe'n klaanke klinke de Truierlanders aander Limbörgers al hendeg Braobants in de oere.

De *eu* weurt tot 'n lang *uu* in e woord wie *juuk*. Dat kin me bove al zien aon de plaotsnaom *[[Juuk]]*.

De Limbörgse dialekte zien in e woord wie *brief/breef* en *goed/good* dèks verdeild: de vörm mèt *ie* en *oe* zien westelek, de vörm mèt *ee* en *oo* zien oostelek. Meh gans in 't zuidweste is de vörm *breef* weer presint. 't Truierlands maak deil oet vaan e groet Zuid-Braobants gebeed boe me de *ee* kint. Vreemp genoog zeet me hei miestens neet vaan *good*, wat me in Zuid-Braobant wel kin hure. Euver nog zoe'ne klaank, *zeut* of *zuut*, is 't gebeed verdeild.

In 't Truierlands weurt nog vaan *zoer*, *moer* en *schoere* gezag, wat typisch oosteleke wäörd zien. In 't Getelands kint me nog wel *zoer*. 't Verkleinwoord vaan *moer* is *mörke*, wat in 't groetste deil vaan Belsj Limbörg normaal is.

De geslote oetspraok vaan de *i* in e woord wie *diek* ('dik') kump in 't Getelands wel, in 't Truierlands gemeinelek neet veur. In e woord wie *keind* ('keend') huurt me 'ne twieklaank, e versjijnsel wat wijer in väöl Oos-Braobantse in diverse Hollandse dialekte veurkump (meh neet in 't Getelands). 'n Neiging tot geslote oetspraok besteit nog wel bij e woord wie *stoem* ('stóm').

In 't Truierlands weurt nog *wottel* ('wortel') gezag, dewijl dat westeleker al *wöttel* of *wèttel* is.

Es Wes-Limbörgs dialek heet 't Truierlands de aw Germaanse *ī* neet gehawwe. Toch kin 't nog wel e marginaol versjèl geve tösse de korte *ei* en de lang *ij*: *tèèd* ('tied') rijmp ziech neet mèt *geit*. In 't Getelands rijme ziech die wel, meh umtot 't Zuid-Braobants taollandsjap op dit punt chaotisch is, moot me dao neet te väöl algemein dinger euver zègke.

Op punte boe de oosteleke dialekte 'n *oe* höbbe en 't Algemein Nederlands 'n *ui*, heet 't Truierlands dèks 'n *aa*: *aat, haas*. Dat versjèlt mèt de Limbörgse dialekte oet de umgeving, die dao 'n *au* kinne. Versjèl weurt gemaak mèt de *ui* die al vreuger 'ne veurklinker waor, beveurbeeld in *fruit* of *Sintruin*. In 't Getelands zien die klaanke allebei *aa* of allebei *èù*.

Versjèl tösse ''ou'' en ''au'' weurt gemaak: *hout* rijmp ziech neet mèt *kaod* ('kaajd'). In de aongrenzende Braobantse dialekte is dat laank neet ummer zoe. In *blauw* huurt me ouch 'nen twieklaank, wat in 't Limbörgs algemein is meh in 't Getelands neet 't geval is.

## Bronne