open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brand (beer)

**Brand Beer** is 't beer wat gebrouwe weëd i g'n *Brand Broewerie* in 't dörp Wielder (gemengte Gulpe-Wittem). 

Dees broewerie is de oudste va gans Nederland, ze is namelich ontsjtange in 't jaor 1340. 
De broewerie woeëdt in 1871 opgekoch durch Frederik Edmond Brand, dae zienge naam aan de broewerie goof. In 1989 woeëdt 't bedrief euvergekoch durch Heineken beer.

De Brand is hoofsjponsor va diverse (Limburgse) evenemente, zoeëwie Pinkpop, 't Preuvenemint en de Brand Beer Boetegewoëne Boetezitting i Venlo.

## Soorte
*Brand Pilsener (sinds 1902) – 5% alc – goudgeal beer mit ing aangename bitterheid
*Brand UP (sinds 1952) – 5,5% alc – urtyp pilsener, nao e recep oet 't Tsjechische Pilzen van 1842.
*Brand Oud Bruin – 3,5 % alc – Ochwaal Oud Broen of geweun Broen geneumd. Typisch lieëgalcoholisch beer mit sjmaak va karamel.
*Brand Imperator (sinds 1949) – 6,5 % alc – amberklurig, volmoutig sjpeciaalbeer.
*Brand Lentebock (sinds 1994) – 6,5% alc – baovegistend goudbroen veurjaorsbeer.
*Brand Dubbelbock (sinds 1987)– 7,5% alc – Volmoutig, roeëdbroen herfsbeer.
*Brand Sylvester (sinds 1984) – 7,5% alc – baovegistend robijnklurig winterbeer.
*Brand Weizen (sinds 2010) - 5,1% alc - Weizenbeer volgens traditioneel Beiers recep.

## Externe link
*Website Brand
Roda JC

**Roda JC** (voloes *Sjport Verainiejoeng Roda Juliana Combinaatsiejoeën Kirchroa*, bij-jenaamd *D'r Sjtoots và 't Zuude*) is inne Hòllensj-Limburjer foesbalverain oes Kirchroa. In de sezóng 2018/19 kunt 'r oes in de Ieësjte Divies.

Roda JC is ontsjtànge op d'r 27e joenie 1962 oes ing fusie và Rapid JC en Roda Sjport. Và 1973 bis 2014 sjpillet d'r verein in de Ieëredivies, i de sezóng 2014/15 koam d'r verain oes in de Ieësjte Divies, wo 't noa ee joar wier oes provomvierete. I 2018 dejradieret Roda (durch de noakompetitsiejoeën) óppenuits.

D'r jruëtste erfolg woar 't behoale va de tswaide plaatsj (hinger Ajax) i 1995 en 't tswai moal jewinne va d'r KNVB-becher i 1997 en 2000.

## Sjtadion

Vanaaf de oprichting sjpillet Roda JC op Sjportpark Kaalhei. D’r officiële naam vuur Kaalhei woar Jemeentlich Sjportpark, ‘t sjtadion woeët Kaalhei jeneumd umdat dizze wijk kaal woar. In ‘t stadion woar ploats vuur 20.000 toeschouwere, woavà è jroeës aantal sjtoanplaatsje.
’t Huidìg sjtadion va Roda JC hit Parksjtad Limburg Sjtadion en hat ing capaciteet va 19.979 üvverdekte zitploatsje. D’r naam và d’r architect is Jan Dautzenberg. ’t Stadion woëat op déésdig 15 aujoes 2000 jeoffend mit ing ofnoengswedsjtrijd teëje ’t Sjpaanse Real Zaragoza. (2-2) D’r ietsjte spieler deè ing jool máchet woar d’r Samir Ouindi.
De tribunename zunt: Noord (lang zie, sponsors), Oost (kotte zie, bedriever/fanatieke aahang ), Theo Pickée tribune (lang zie, families) en West (kotte zie, fanatieke aahang).
In ’t stadion bevingt ziech ’t jroeëste videoscherm và de eredivisie. ’t Mit 7.68 bij 5.10 meter en ’t kosset ing kling 2 miljoen Euro.

## Wijer

Roda JC hat sait joar en daach vul Afrikaansje sjpillere in d‘r trènoengsprojram. In e sjpèl in d'r sezòng 2005-2006 hauw d'r verain d'r primeur van alling mar nit-Nederlensje sjpillere òp tse sjtelle.

Aavank 2017 sjtapde de Roessisj-Zjwiterse investeerder Aleksej Korotajev in d'r verain i. Heë sjtilde d'r ambitieuze tswek um mit Roda binne vief joar Champions League tse sjpeële. Heë is aajevange mit ing mingerheedsbelank, heel evvel d'r meujliechhait offe sjpieëder in 't joar mië aandele tse kofe. Zouw heë dit maache, dan weëd Roda JC noa Vitesse en ADO Den Haag d'r driede Hollesje foesbalkloeb deë in boetelankse heng kunt.

## Rezoeltate zaer de jrundoeng

Bemerkóng: D'r sezóng 2019/20 woeët i verbank mit de COVID-19-pandemie aafjebroche.

## Kwelle


## Extern links
*Officieel website
Sydney

**Sydney** is mèt 4,4 miljoen inwoeners (aofhenkelek vaan definitie) de groetste stad vaan Australië en de hoofstad vaan de deilstaot New South Wales. De stad is 't veurnaomste financieel centrum vaan 't land en 'n veurnaom toeristeplaots. 't Steidelek gebeed besteit oet 38 gemeintes. De stad zelf heet mer 'n klein 150.000 inwuners, 't suburbaon gebeed vaan de stad is 't groetste op de wereld. Dit kump veural door de ruimen opzat.

## Stadsfuncties
Es groetste stad vaan Australië vervölt Sydney veurnaom ikkenomische functies, veural in de deenstesector. Sydney herberg ouch mierder universiteite, wie de Universiteit Sydney en de Universiteit vaan New South Wales. Cultureel is de stad ouch sterk vertegewoordeg, oonder mie mèt 't bekind Operahoes, en mèt e paar musea. Sydney heet 'n natuurleke have, Port Jackson, die de groetste vaan de wereld is. Sydney is de zetel vaan zoewel de Roems-kathelieke en de anglicaonse bisjop.

## Stadsgeziech

't Geziech vaan 't centrum weurt bestump door twie markante gebouwe, 't Operagebouw, e futuristisch oetzeend gebouw ligkend op e sjeereiland, en de Havebrögk. Wijer kint de skyline väöl wolkekretsers, die um Port Jackson eweg gebouwd zien. Binne de immense stedeleke regio vaan Sydney ligk 'n aontal nationaol parke, en versjeie toeristische stren.

## Historie

Luitenant James Cook bezoch 't gebeed um Port Jackson in 1780. Dit leide in 1788 tot de stiechting vaan 'n straafkolonie, woebij de veurnaomste taak vaan de veroordeilde 't bouwe vaan de stad waor. In de jaore twinteg vaan de negentiende iew waor de neerzètting tot 'n echte stad oetgegreujd die ouch door "gewoen" lui bewoend woort en in 1847 maakde de veroordeilde nog mer 3,2% vaan de totaol bevolking oet. De stad greujde daan ouch snel mèt regulier immigrante, veural oet Londe en oostelek Ierland (wat ouch in 't Australisch Ingels trök te hure is). Vaanaof 1851 voonte in 't binneland vaan Australië mierder goldrushes plaots; Sydney woort daobij de veurnaomste handelsplaots. 't Aontal inwuners steeg vaan 39.000 in 1851 tot mie es 200.000 in 1871. In deen tied oontstoont ouch 'n groete rivaliteit mèt Melbourne; dit leide oetindelek detouw tot in 1908 'n nui hoofstad veur Australië, Canberra, gestiech woort.

In 1901 woort in de stad de Australische oonaofhenkelekheid oetgerope. In de twintegste iew greujde stad nog ummer wijer: De grens vaan ein miljoen woort in de jaore twinteg euversjreje, en in 2000 had de stad al veer miljoen inwuners. De immigrante waore dees iew veural Aziate. In 1942 laog de stad oonder veur vaan de Japanners. In 2000 woorte in Sydney de Olympische Speule gehawwe. Bij bosbrande in 2002 woorte väöl veurstei besjaojd.

## Externe link
* Officieel site
Natuurleke have

'n Natuurleke have is 'n have die gevörmp weurt door 'n gril vaan 't landsjap, beveurbeeld door 'n bóch. Veurwaarde is tot 't water neet al veur sjeepvaart gebruuk weurt en tot de vaargeul deep genóg is. Bekinde natuurleke haves zien 't *[[Schottegat]]* in Willemstad (Nederlandse Antille) en Port Jackson in Sydney.
Aad de Haas

**Aad de Haas** ies 'ne kunssjilder dae gebore ies in Rotterdam op 30 december 1920. In de Twiède Waereldoorlog weurt zien werk door de Nazi's es 'entartet' verklaord en es gevolg daovan moet 'r 'n paar maond in de gevangenis verblieve. In 1944 vlöch 'r nao Zuud-Limburg en vestig ziech in Ingber. Later woont 'r nog in Gulpe en op kesjtièl Sjtriethage bie Sjaasberg. Op 21 mièrt 1972 sjtörf 'r hie.
## Werk

Thema's oet de Biebel kómme väöl truuk in zien sjilderieje. De ónderwerpe zint dèks 'n versjlaag van maatsjappelike óntwikkelinge  rónd kèrk, erotiek en mach.
Zien sjtiel ies fel-expressionistisch en figuratief.
Nao 1960 ies erotiek 'n belangriek thema in zien werk.

## Cunibertuskèrkske

Nao de Twiède waereldoorlog besjildert Aad de Haas 't kèrkske van Wilder (Wahlwiller). Hae sjildert ouch de kruusweeg. De veurbieje oorlog weersjpegelt ziech in de oetwèrking. In plaats van de gebrukelike 14 sjtasies sjildert de Haas d'r 2 miè. De 1e, die 't verraod van Judas oetbeeldt in de haof van Olieve en de 16e, woa-op de verriesenis gesjilderd sjteit. De sjtiel ies hièl opmerkelik en gedörf. De kèrkelike euverheid haet väöl kritiek en lièt de sjtasies in 1949 verbanne. Pas nao 'n restauratie van 't geboew in 1980 kómme ze truuk in de kèrk van Wahlwiller.

Schilderingen, reproductie uit album A.de Haas - Wahlwiller - 20249022 - RCE.jpg
Schilderingen, reproductie uit album A.de Haas - Wahlwiller - 20249029 - RCE.jpg
Schilderingen, reproductie uit album A.de Haas - Wahlwiller - 20249023 - RCE.jpg
Schilderingen, reproductie uit album A.de Haas - Wahlwiller - 20249027 - RCE.jpg
Schilderingen, reproductie uit album A.de Haas - Wahlwiller - 20249004 - RCE.jpg


## Externe link
*https://web.archive.org/web/20051115221237/http://come.to/wahlwiller (foto's en besjrieving van de kruusweeg in Wilder)
Loeën

**Loeën** (Hollese naom: **Borgloon**) is 'n stad en geweze gemeint in
Bèlsj Limburg. De gemeint haet mie es 10.000 inwoener.

De hujige gemeint óntsting in 1977 oet de fuzie van èlf veurmalig gemeinte:
* Broekem, Gottem, Grot-Laun, Hennerke, Hoepertenge, Leif, Loeën, Kuttekove, Niel, Rekel en Voët,
en twie dörper in 1977 losgeweik oet deilgemeint van Tóngere:
* Boemersoeve oet Hare
* Jeestere oet Kolmont

Helshoven is 'n gehuch in de veurmalige gemeinte Hoepertinge.
## Historie
*Loeën* is aafgeleid van 't Germaans *Lauhun* det *bebósde heuvel* meint.
't Kump veur 't ierst in 1078 veur in gesjrifte. Vanaaf de 12e ieuw is ouch de Romaanse vörm *Looz* bekèndj. De Hollese naom *Borgloon* bedujt dus *börch op ne bebósde heuvel*.

Dae heuvel woor deur de grave van Loeën gekoze es plek
veur heur börch. Loeën woor den ouch de ieste houfstad van 't
graafsjap en kreeg gauw 'nen ieste en róndj 1200 'nen twiede wal.
Zoe weurt de stad ein van de Gooj Steej van 't graafsjap
en later van 't Prinsbisdóm Luuk.

In de 13e ieuw verluus Loeën zien tittel es houfstad aan Hasselt.

## Extern linke
*Website van de gemeint
*Bezeenswaerdigheej
Herk

**Herk** (Vlamse noam: **Herk-de-Stad**) is 'n stad en gemeinte in Bels Limburg. De stad het mier as 11.500 inwoeners.

## Historie
Herk war ien van de Gooj Steej van 't graafsjap Loeën da be 't prinsbisdóm Luik huurde.

In 1338 kwampe hè de *Anglofiele* same. De Anglofielen wore 'n grop keuninge moe onner Jan III van Brabant en Diederik van Heinsberg (pretendent vur den tittel van graaf van Loeën) die den Engelse keuning beh den Hónderdjaorigen Oorlog steunde.

## Evenemènte
In Herk jât ieder joor 't Rock Herk festival georganisseird.

## Gebore in Herk
* Virginie Claes, miss Bels 2006

## Extern linke
*Website van de gemeinte
Hôtele-Helichtre

**Hôtele-Helichtre** (Hollese naom: **Houthalen-Helchteren**) is 'n gemeint in Belsj Limburg. De gemeint haet bekan 30.000 inwoener.

## Gebore in Hôtele-Helichtre
### Hôtele
* Ingrid Daubechies: wiskundige, bekèndj van de wavelet analyse

## Extern linke
*Website van de gemeint
Theodoor Dorren

**Theodoor Dorren**, gebore op 30 augustus 1857 en gesjtorve 23 januari 1937 in Valkeberg, waor 'ne diechter in 't Valkebergs. Hae sjreef artikele in 't Nederlands en sjtèlde de 1e woordelies van 't Valkebergs dialek same. Van beroop waor hae bankètbekker. In 1885 waor hae mètopriechter  en vanaaf 1908 president van de Valkenburgse VVV, die later *[[VVV Het Geuldal]]* geneump zou waere. Op latere laeftied besjreef 'r de óntdèkking van wat waal ins 'n prehistorische woongrot zou kènne zin gewaes. De ruumte, verseerd mèt primitief gravures, zou liegke ónder de de rewien van 't kesjtièl van Valkeberg. Dorren weurt in Valkeberg ge-ièrd mèt de naam van 'n plein in 't centrum: 't *Theodoor Dorrenplein*. Aan de gaevel van zien geboortehoes hingk 'n brónze plaquette.

## Publicaties
* In 1917 en 1918 en in 1928 (es book) "Woordenlijst uit het Valkenburgsch Plat met etymologische en ander aanteekeningen" 
* Artikele in Publications en in de Maasgouw.
* Gediechte in *'t Gezètsje* (Land van Valkenburg)
* 1992 in bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg

## sjtäölke
Ónder häöm in ziene lómmer sjteit 'n hauf verroemde bank
op twiè päól in d'aerd gesjlage,'n óngesjaafde wieje plank
Mos en graas en druège louver hingk van jaore in de sjtruuk
't ies miech of iech in dat heukske lenteloch van vreuger ruuk

oet: Ónder mienen heulentaer. Bloomlaezing Rierank 1992

## Zuug ouch
Sjang Eussen

**Sjang Eussen** waor 'ne diechter, gebore in 1915 en gesjtorve in 1991 in Ransdel. 
Hae sjreef verhäölkes, gediechte en toneelsjtökker in 't Ransdels. Daoneve waor hae regisseur van 't toneel.

## publikaties
* 1987 'n beukske euver de fanfaar in Ransdel.
* Proza en poëzie in kwartaalmagazine *Geulrand*
* 1992 in de  bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg.

## sjtäölke
"Meh pap.." probeerde Frenske weer. "Hawt d'r mónd koajóng. Went groate luuj kalle mótte koetnellise wies dich d'r boete blieve, went hun niks gevraog wuuërt." "Dao hat d'r pap geliek in jóng. Ich haw dich niks gevraog. Meh noe daon ich dat waal. Zèk 't mer, ligke de knien örges achter de hèk?". "Meh nae veldwachter gaar neet..." zag 't Frenske en kreeg op dat moment 'ne duuj in g'n rök van d'r pap, 
dat 'm de res va watte zègke wol in de kael bleef sjtaeke. "Dan zal ich dich vuur dizze kieër mer ins geluive" zag d'r bao en kroap weer op d'r fiets.

 oet: *'t Veerde gebod*, Rierank 1992 

## Zuug ouch
Berringe

**Berringe** (Hollese naom: **Beringen**) is 'n stad en gemeint in Bèlsj Limburg.
De stad haet 45.000 inwoener. Zie ontsting oet de fuzie van de veurmalige gemeinte 
Berringe, Bjêvel, Koersel en Poël in 1977. 

Berringe woor ein van de Gooj Steej van 't graafsjap Loeën
en later van 't Prinsbisdóm Luuk.

## Extern linke
* Website van de gemeint
Etymologie Waal/Welsj/Wales

## Exonyme.

De benaminge *Waal/Welsj/Wales* zeunt exonyme, benaminge die dör in dit geval Germane an Keltisch en/of Romaans sjpraeëkende groepe gegaeve waoërte. Alle vorme geunt truuk nae 't Germaans waoërd **wealas** dat **vraeme** betekent.

Wahl of Waal zou aafsjtamme van *valo*, dat hièr of hoof(baas) beteikent. Zoa zouw 't gehuch Walem (nederzètting, heim van de hièr) en 't dörp Waalwielder aan hun name zin gekómme.
Wal zou ouch kènne aafsjtamme van 't Latiense *vallo* of *vallum* (mèt wal umgeve, omwalling, verdedigingswal).

## Germaanse naam vör Kelte.

De Keltische Britte  waoërte in hun eege laand *Wels* geneumd dör de Angelsaksische invallers. Later waoërte de Fraanse dör de Noormanne *Valskr* geneumd. De Romaans sjpraekende Roemene waoërte dör de Sjlave *Vlach* of *Walachen* geneumd. Ze wonne trouwens nog ummer in Walachijë. De Keltische zuiderbure waoërte dör de noordeleker wonnende Germane *Waal/Welzj* geneumd. 
Sommige groepe gonge zich in d'r loop van d'r tied eeges zoe neume. Aandere dege dat neet.

## Griekse naam vör Kelte.

Kiek vör 't Griekse exonym barbaroi dat och **vraeme** betekent en och gebruukt waoërt um de Kelte aan te duide : Iezertied in Europa en Bani Hilal.
Eritrea

**Eritrea** (Arabisch: **إيريتريا**, Tigrinja: **Ertra**) is e land in oos-Afrika, aon de Roej Zie, te noorde vaan Ethiopië, in 't weste grenzend aon Soedaan, in 't ooste aon Djiboeti, euver zie inkel tientalle kilometers vaan Jeme aof. Hoofstad is Asmara, ander stei zien Assab, Keren en Massawa, meh die zien belaankriek kleinder. 't Land besteit veurnaomelek oet savannegebeed. Veur de kös ligk de Dahlak-arsjipel. Eritrea woort op 24 mei 1993 oonaofhekelek vaan Ethiopië, woemèt 't sindsdeen op voot vaan oorlog steit.

De naom *Eritrea* is aofgeleid vaan 't Grieks *ερυθρά θάλασσα*, *eruthra thalassa*, "Roej Zie".

## Bestuurleke indeiling
Eritrea is opgedeild in zes regio's, *zoba* geneump. De zoba's (mèt hun hoofstei) zien:

# Maekel (Asmara)
# Debub (Adi Ugri)
# Gasj Barba (Agordat)
# Anseba (Keren)
# Seminawi Keyih Bahri (Massawa)
# Debubawi Keyih Bahri (Assab)

## Demografie
Eritrea is in etnisch opziech e heterogeen land; de groetste en dominante gróp is de Tigrinja (41%), dee hun taol officieel is in 't land, gevolg door de Tigré (32%) en op aofstand de Afar (8%), de Kunama (5%) en de Saho (4%). Oongeveer de hèlf vaan de bevolking is islamitisch, 'n groete minderheid is koptisch. Ouch gief 't kleinder protestantse en kathelieke minderhede.
Gingelom

**Gingelom** es 'n dörp en gemente in Belgisj Limburg. De gemente hei mier dan 7.500 inwoeners.

Gingelom es de geborteplék van den ieste Regent van Belgije, baron Surlet de Chokier.

## Externe link
*Website van de gemeint
Laoneke

**Laoneke** (vreuger *Lôneke* gesjreve; Nederlandse naom: **Lanaken**) is 'n gemeinte en dörp in Belsj Limburg. De gemeinte haet bekan 24.500 ienwoener. 

## Kerne
Laoneke bestuit oet de kerne 
*Kesselt
*Gellek (Gellik)
*Hei (Heide)
*Smeermaas
*Neerhare (Neerharen)
*Wezent (Veldwezelt)
* Laoneke (Lanaken)
*Raekem (Rekem)

## Bezeenswaerdig
't Kestiel van Pietersheim en de börchrewien daolangs hure tot de mies bezeenswaerdeg historische gebouwe van de gemeinte. Ouch lik 'n deil van 't Nasjenaal Park Hoege Kempe op 't groondgebeed van Laoneke.

## Beroemde Laonekenaere
* Marino Keulen 

## Referenties


## Extern linke
* Website van de gemeint
Hoeselt

**Hoeiselt** (Hollese naom: **Hoeselt**) is 'n dörp en geweze gemeint in Belsj Limburg. De gemeint haet mie es 9.000 inwoener. Op 1 jannewarie 2025 góng de gemeint op in de nuuj fusiegemeint Bilze-Hoeselt.

## Extern linke
*Website van de gemeint
*Gelijk Hoeselt vrugger wo
Leopolsbörch

**Léopolsbörch** of ouch waal ** Kamp** (Hollese naom: **Leopoldsburg**) is 'n dörp en  gemeint in Bèlsj Limburg. De gemeint haet mie es 14.000 inwoener.

De gemeint is veural bekèndj deur de kezern en de oetgestrèkde oefenterreine van 't Bèlsj Leger.

De gemeint Léopolsbörch óntsting oet de fuzie van de deilgemeinte Léopolsbörch en Heppe. De deilgemeint Léopolsbörch woor de jóngste gemeint van Bèlsj, èndj 19e ièw gegrujd langs de kezern.
Karel Dorren

**Karel Dorren** (1896-1988) waor 'ne diechter in 't Valkebergs en Nederlands.
Van zien vak waor hae ónderwiezer. Hae waor o.a. levesgezel van de Valkebergse diechteres Anneke Cobbenhagen. Ouch waor hae de groatvader van Nanne Dorren, die *De duivel groef een paradijs* sjreef (2005), 'n book euver de mergelaafgravinge op 't Rooth, achter Sub; van Gaston Dorren, dae o.a. *Nieuwe tongen* (1999), *Lingua* (2017) en *Babel* (2019) sjreef, en van Charles Vergeer, dae 'n groat aantal beuk sjreef, o.a. euver Friedrich Nietzsche, Arthur van Schendel en Jezus van Nazareth. In dae zin waor Karel Dorren de sjtamvader van 'n gans sjrieversgesjlach.

## publikaties
* Gediechte in 't weekblaad 't Land van Valkenburg.
* 1986 bundel 'de Eéneik' . (gediechte in 't A.N. en in 't Valkebergs).
* 1992 in bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg.
* 2001 in Bloomlezing Veldeke-Literair nr.12 *Mosaiek*

## sjtäölke
"He medam woa höbt geer Juupke?
gaef 't druubelke toch hie
meh wie ouch de gaste keke, 
't kinneke waor neet debie.
Juupke, Juupke! Himmelsakker
Och, nónk Joasep, lopt toch, gank
Juupke dae ies blieve liegke
bie de Beeldsjes op de bank!"

 oet *D'n duip*, Rierank 1992 

## Zuug ouch
Sinterklaos (fiès)

**[[Sinterklaos]]**, andere naam veur (Sint Nicolaas), ies 'n volksfiès, dat plaatsvingk op 5 en 6 december in veural Nederland, Belsj, Noord-Frankriek en Luxemburg. Ouch in 't zuje en zuud-weste van Duutsjlaand, in Oasteriek, de Elzas, Lotharinge, Pole, Tsjechië en Zjwitserland weurt Sinterklaos op dees daag gevierd.  Door emigrante ies ’t in Amerika mètgenómme en door de plaatselike (Ingelsj)sjprekende bevolking euvergenómme es 't  fiès van Santa Claus. 
*Sinterklaos* ies 'n folklore, veural veur kinger, die nog 'geluive'. 

## Folkore in Nederland
Naodat de intoch in land, sjtad of dörp ies gewaes maoge de kleinekes saoves hunne sjoon zètte. Dao-in zölle ze dan sjmörges sjloek of 'n klein cadeautje vinge, gebrach door Sint of Piet. De daag veur of op ziene fièsdaag deilt Sinterklaos cadeautjes oet of lièt ze bezörge in 'ne zak. 

Dao were traditioneel Sinterklaosleedsjes gezónge. Sinterklaos riejt op 'n wiet peerd (sjummel) euver de daker en weurt geholpe door ziene knech Zjwarte Piet. In 't gans gebeure weurt ouch 'n pedagogisch element verwèrk: 'sjtoute kinger' zölle ze gerammeld kriege mèt de roe van Zjwarte Piet en Sinterklaos maak aanteikeninge euver ederein in zien diek book en zal dat ouch ter sjpraoke bringe. 
5 December saoves vingk de pekskesaovend plaats. Groate luuj geve ziech ónder ein (fop)cadeautjes en surprises, dèks vergezeld van Sinterklaosgediechte op riem. Op 6 december, de verjäördaag van de Sint geneump, meh eigelik ziene namesdaag, vinge kinger cadeautjes in hunne sjoon.

## Sinterklaossjloek

Veurbeelde van traditionele Sinterklaossjloek zint: marsepien, bankètsjtaaf of -lètter, sjoekelate lètter, pepernote, kroednote, peperkokemennekes (taaitaai), sjuumkes, sjpeculaaspoepe en mandariene (eppelkes van oranje).

## Ander name
*Nicolaus, Klaus en Nikkel in Duutsjtalige gebiede
*Saint Nicolas in Franstalige gebiede

## Verwante persone
Santa Claus en kaersjman.

## Referentie
Aruba

**Aruba** is 'n eiland in de Caribische Zie, en e land binne 't Keuninkriek vaan de Nederlen, conform 't Statuut vaan 't Keuninkriek der Nederlen. Aruba ligk oostelek vaan Curaçao en noordelek vaan Paraguaná, Venezuela. Hoofstad is Oranjestad. Aruba is 'n eiland mèt wieneg reliëf en brei stren, die väölvöldeg gebruuk weure veur toerisme. Aruba sjeide ziech in 1986 vaan de Nederlandse Antille aof en heet sinsdeen 'ne *[[status aparte]]*.

## Demografie
De bevolking vaan Aruba is veurnaomelek gemengd, aofstammend vaan Inheemse Indiane, Afrikaanse slaove en Europese koloniste. Aanders es op Curaçao heet de bevolking e sterk Indiaans elemint, wat door de oorsprunkeleke bewoeners, de Arowakke dringebrach is. 'n Klein minderheid vaan de bevolking is Europees dewijl de eilen relatief väöl immigrante vaan oet de res vaan 't Caribisch gebeed höbbe. 82% vaan de bevolking is Roems-katheliek, 8% is protestants. De volkstaol, 't Papiaments, is sinds 2004 ouch 'n officieel taol, neve 't Nederlands.

Aruba is in verglieking mèt de naoberlen e riek en welvarend land.

## Historie

Aruba woort bij 't ierste contak mèt Europeane door de Arowakke bewoend. De Spanjaarde claimde 't eiland in 1499 en dwónge de bewoeners tot slaovewerk in de koperkojle op Hispaniola. Wie die oetgepöt waore stoont me de Indiane touw nao 't eiland trök te kiere. In 1636 kaom 't eiland aon de Nederlen; umtot de groond zoe erm waor kós me dao evels gein groetsjaolege plantazjes aonlègke en hiersde op Aruba gans ander situaties es op Curaçao. In de negentiende iew hiersde op Aruba 'ne goudkoorts. 

Vaanaof 1948 oontstoont 't nationalisme en de oonaofhenkelekheidsbeweging op Aruba. In 1976 woorte 't veendel en 't volksleed vasgestèld. Umtot Aruba ziech es toeriste-oord ummer wijer oontwikkelde en e stök welvarender waor es Curuçao, 't hoofeiland vaan de Nederlandse Antille, greujde de oonvrei op 't eiland. Op 1 januari 1986 maakde Aruba ziech los oet de Nederlandse Antille um 'n eige land binne 't Keuninkriek te vörme, mèt de bedoeling tot 't in de jaore negeteg oonaofhenkelek zouw weure. Dit is op de lang baon gesjove en nui oontwikkelinge in de politiek tösse Nederland en de euverziese gebeedsdeile höbbe 't oonwoersjijnelek gemaak tot Aruba ziech in de kortbij touwkoms ouch ech zal aofsjeie.

Op 2 september 2005 veel de Natural Bridge, de langste natuurleke brögk in de Cariben, en 'n belangrieke toeristische attractie, inein. 'n Kleiner aander natuurleke brögk is evels nog ummertouw te bezien.
Henri Poels

Dr. **Henricus Andreas Poels** (gebôre 14 februari 1868 in Venroj, gesjtorve 7 september 1948 in Imsterao) waor 'ne Limburgse filantroop.

Heë is bekend gewoere durch zien opkómme veur de gewoon luu. Heë kaam op tege de maatsjappelike missjtande van de koempels, veural tege 't groeët woningtekort en de erbarmelik sjlechte toesjtande van de weuninge. Dr. Poels wurt daorum döks "Vader der mijnwerkers" genump.
Poels volgde iësj zieng preësteropleiding aan de seminaries van Rolduc en Remung. In 1891 is heë in Mestreech tot preëster gewied. Aan de universiteit va Leuve promoveërde heë in 1897 tot doctor in de Theologie, woanao heë tot professor aan 't Theologisj Instituut (Groët Seminarie) der Missionarissen van het Heilig Hart te Antwerpen-Borgerhout (1897-1899). Van 1899 tot 1904 woar Poels kapeloan aan de St.Martinuskirk te Venlo. Van 1904 tot 1910 werd heë hoëglieraar in de Exegese aan de Katholieke Universiteit te Washington, VS. Z'n waerk sjtong oonder zjwoere druk van de integraliste, 'n conservatief sjtreuming die in 't begin van d'r 20ste ieuw es reaktie op 't modernisme in de RK-kirk oontsjtaande waor. De integralisten hele alle aanpassinge van 't rooms-katholicisme aan de modern toesjtande taege. De praktijke van de integralisten waoërte in 1914 dör Paus Benedictus XV mit 't Ad Beatissimi Apostolorum aafgewaeze. Van 1910 tot 1939 waor Poels hoofdaalmoezenier van de arbeid in Limburg.

Poels is 'ne tied- en geestesgenoot van Adolf Daens (RK priester en politicus) en z'ne broor Pieter Daens (journalist en politicus) oet Aals in Belsj en va Hein Mergelsberg, d'r ursjte väörzitter van d'r ursjte Katholieke Vakboond op 't Belsj.

Dr. Poels héd talrieke bestuursjs- en adviserende functies bekleid in hiël Limburg. In 't Limburgs archéf te Mestreech is zelfs een Poels-archéf. Zieng werk werd bekroond in 1947 mit 'n eredoctoraat in de economisje weitensjappe aan de toenmalige Katholieke Economisje Hoëgesjoël in Tilburg en de bevordering tot Groët-Officier in de orde van Oranje-Nassau (doanéve woar Poels al Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw). Noa zienge doëd werd zien stoffelik euverschot in ing zege- en gebedstoch euvergebrach noa zien gebôrteplaatsj Venroj. 

Verdere literatuur: Biografie euver dr.Poels durch J. Colsen C.M.
Riems

**Riems** (Hollese naom: **Riemst**) is 'n dörp en gemeint in Belsj Limburg. De gemeint haet bekan 16.000 inwoener.

De gemeint is veur väöl veurzeninge aafhenkelik van Mestreech. Umgekierd woene d'r väöl Nederlandse forenze die in Mestreech wèrke of studere.

De dialekte vaan de gemeinte Riems höbbe 't categorisch versjil tösse sleep- en stoettoen opgegeve, zjus wie die vaan Eisde en Wiert.


## Extern linke
* Website van de gemeint
Kotsoeve

**Kotsoeve** (Nederlandse naam: **Kortessem**) is 'n dörp en geweze gemeinte in Belsj Limburg. De gemeinte haet mie es 8.000 inweunersj

## Oudste boum van Belsj

Ein van de oudste buim van Belsj waor tot juli 2009 ’n zomereik van miè es 1000 jaor oud (oet ca. 800). De boum, *Slivvenhièreboum* geneump, sjtóng op ’n krusing van waeg bie Kortessem, Gors-Opleeuw en Wellen. Oats houw 'r 'ne sjtamumvank van 9.58 m. en 'n doorsjnee van 3.83 m. Vanwege waer, sjtörm en bliksem (1859) waor de sjtam gesjplete en hol, meh eder jaor versjiene nog sjeut mèt blaar en vörme ziech eikelkes. ‘ne Volwasse naozaot van de ouwe boum ies in 1859 d'r neve geplant.  De boum woort in vreuger tieje magische krachte toebedeild. In de sjièm van de ouwe boum troffe ziech in de 18e ièw de bokkeriejersj. Op 18 juli 2009 wejde de boum um bie 'ne rukwind.

## Extern linke
*Website van de gemeint
Mechele (arrendissement)

't **Arrendissement Mechele (Mechelen)** is ein vanne driej besteurleke
arrendissemente van de provincie Antwerpe.
't Arrendissement haet 'n oppervlak van 511,83 km² en haw 359.299 inwoener op 1 jannewarie 2024.
't Bestuit uit de gemeintes:
Prinsbisdóm Luuk

't **Prinsbisdóm Luuk** woor e vörstedóm in e gebeed dèt óngevier samevult mèt de hujige Bèlsje provinsies provincie Luuk, Belsj Limburg en 'n deel van Nederlands-Limburg, n.l. 't Graafsjap Horne, bie Wieërt. Mestreech waor twieëhieërig. Oersprunkelik woor 't e bisdóm boe-euver de bissjóppe de hierleke rechte krege en dus zoewaal geisteleke es waereldleke mach hauwe.
De hoofstad van 't prinsbisdóm woor Luuk.

## Historie
### Bisdóm
't Bisdóm weurt gestich in 't midde van de veerde ièw. Teveure vult 't gebeed ónger 't bisdóm Trier. De ieste hoofstad is Tóngere. In de zèsde ièw weurt de zaetel verplaats nao
Mestreech en pas in 720 kees bissjop Hubert Luuk es hoofzaetel.

### Prinsbisdóm
In 980 kreeg bissjóp Notger de hierleke rechte van de Duutse keizer Otto II. Vanaaf doe weurt 'n deil van 't bisdóm Luuk 'n prinsbisdóm en haw immuniteit, ónger besjerming van de keizer. Hoewaal 't óngerdeil is van 't Heileg Roemse Riek, blief
't min of mie ónaafhenkelik. 

### Oetbreijing
In 985 weurt 't graafsjap Hoei deur Otto II aan 't gebeed toegevoeg.

't Hertogdóm Bouillon weurt in 1096 gekoch van Godfried V en bleef 'n ónaafhenkelik deil van 't prinsbisdóm tot 1678.

Nao de dood van graaf Lodewijk IV van Loeën weurt 't graafsjap Loeën in 1366
geannekseerd. Toch hult 't graafsjap 'n groete zelfstennigheid en waere de ouw privileges van Loeën èrkind.

Nao de ónthoofding van Filips van Montmorency kump 't graafsjap Horn in 1568 toe aan de prinsbissjop van Luuk, meh ouch dèt bleef 'n zelfstennig lieën.

### [[Fraanse tied]]
In 1795 weurt 't prinsbisdóm deur Frankriek geannekseerd. 't Gebeed weurt verdeilt euver versjillige departemente: Nedermaas (Loeën),  Ourthe (Luuk en 't prinsdóm Stavelot-Malmedy), en Samber en Maas (Dinant en ómgaeving).

## Zeet ouch
* Twieëhieërighèèd van Mestreech 
* De 23 Gooi Steej van Luuk

## Prinsbisjoppe
*Hendrik II van der Leyen
*Hendrik III van Gelder
*Jan Theodoor van Beieren
*Adolf van der Marck
*F.K. de Velbrück
Groeëte-Briegel

**Groeëte-Briegel** (Hollese naam: **Grote-Brogel**) is een  deilgemeint van de stad Peer in de Bèlsje provinsie Limburg. Groeëte-Briegel haet 'n oppervlak van 19,97 km² en haw in 1977 bie de fuzie mèt Peer 1842 inwoener.

## Historie
Groeëte-Briegel weurt veur 't iest in gesjrifte vermeld in 1222 ónger de name *Brogele* en *Brogela*. Die benaming zeen aafgeleid van 't Germaans *brogilo* dèt *lieggelaege brook* meint. Later weurt ouch de naam *Groot-Breughel* gebruuk.
Zef Habets

**Sjef Habets**, in 1918 gebore in Valkeberg, waor 'ne sjriever in 't Valkebergs dialek. Habets waor ouch grotopziechter en 'ne bekènde gieds in de Gemeintegrot in Valkeberg. Hae sjtorf in 2008.
Ónder de sjoelnaam *Henri de Corneville* versjene verhaole in plaatselike tiedsjriefte.

Dae bienaam ontliènde hae aan zien rol in Les Cloches de Corneville. Un sjtuk dat woort oetgeveurd door ut Operette-gezilsjap van Walram en later ouch ut Klokkekoar.  Henri waor ut persjonage dat door Sjef gesjpeeld woord.

Hae how un geweldig groate deskundigheid en kennis euver De Berg, De blokbreekersj en ut laeve van die luuj. Deils oet euverlevering van de bergwirkersj zelluf. Unne zege dat hae oes doa zoaveul van haet doorgegeve. Mondeling en via zien prachtige verhaole in De Geulrand.

## Publikaties
* Proza in 't Weekblaad *Het land van Valkenburg* 
* Proza 't kwartaalmagazine *Geulrand*.
* 1976 Proza in Bloomlezing Veldeke-Limburg *Mosalect*.
* 1992 Proza in bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg
* 1992 Proza in Bloomlezing *Veldeke-Literair* nr. 1

## Rifferenties
Sjeng Rouvroye

**Sjeng Rouvroye** ies 'ne diechter en toneelsjriever oet Vilt. Hae sjrief in 't dialek van Vilt, woa hae in 1922 ies gebore.
Bie de toneelclub van Vilt *de Vriendenkring* ies hae neve acteur ouch de regisseur. Naojaor 2005 ies zien allerlètste toneelproductie, de einacter *Vrundsjap en laevesvreugde*, oetgeveurd.
 
## Publikaties
* Dialeksjtökskes in 't weekblaad *'t Land van Valkenburg*
* 1992 in bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg
* 1996 in Bloomlezing *Veldeke-Literair* nr. 7
* Diverse toneelsjtökker

## Sjtäölke
Slivvenhièr pakde e knäöke grónd
't waor neet väöl, neet sjoan, neet rónd
Hae sjmeet 't weg: "Dat 't vilt woa 't vilt!
en dat woort doe 't dörpke Vilt
Vilt, effe aan Valkeberg geplak,
zoa roew e weg dao neergesjmak
e bakkes, ein hóndshut, ein kapel en ei sjop
eigelik nog minder es 't zout in de sop 
Meh veer höbbe dat knäöke inhoud gegaeve
Noe ies 't e sjtökske van oos laeve 

 oet Rierank 1992

## Zuug ouch
Lou Pluijmen

**Lou Pluijmen** ies 'ne sjriever in 't Valkebergs. Hae ies gebore in 1930 in 
Berg, Boete de Paort, gesjtorve in Valkeberg in december 2023.
Van zien vak waor hae ónderwiezer. Daoneve waor hae 30 jaor lank besjtuurslid van Veldeke-Valkeberg. Hae waor veurzieter van de Sjtiechting Sjaasbergergank en besjtuurslid van de sjtiechting Valkebergsen Dieksjonaer.
## Publikaties
* Sjökskes in 't weekblaad *'t Land van Valkenburg*
* Artikele en proza in 't kwartaalmagazine *Geulrand*
* Artikele en proza in 't Carnavalsmagazine de *Mirliton*
* 1992 Proza in bloomlezing *Rierank* van Veldeke Valkeberg; 
* 2001 Gediech in Bloomlezing Veldeke-Literair nr.12 *Mosaiek*
Gabon

**Gabon** (officieel **République Gabonaise**) is e land in midde-Afrika, aon de weskös, tege d'n Atlantischen Oceaan. 't Grens aon Equatoriaal Guinee, Kameroen en Kongo. Hoofstad is Libreville, de twiede stad is Port-Gentil. 't Land weurt doorstruimp door de Ogooué en de Komo.

## Bestuurleke indeiling

Gabon is verdeild in nege provincies (hoofstei tösse häökskes):

## Demografie
't Groetste deil vaan de Gaboneze is Bantoe; 't gief mie es 40 versjèllende taole en culture. De Fang zien 't groetste volk. Daoneve is dao 'n klein minderheid (ca. 1%) vaan Pygmeeë en woene dao ouch inkele tiendoezende Franse. 50 tot 70% vaan de bevolking is christelek, de res hingk veural natuurgodsdeenste aon.

Gabon heet door zien gering bevolking neet zoe'n tekorte aon middele wie väöl ander Afrikaanse len. 't Heet de leste jaore evels zjus wie de ander len dao in de regio te make gehad mèt AIDS, woedoor de bevolking de aofgeloupe jaore in umvaank is aofgenómme.

## Historie
De oersprunkeleke of tenminste ajds bekinde inwoeners vaan Gabon waore de Pygmeeë. Oongeveer zevehoonderd jaor geleie vele de Bantoes vaanoet 't noorde 't gebeed binne, en stiechde dao versjèllende rieke. In de zeventienden iew woort de kös gebruuk veur slaovehandel door de Ingelse, Hollenders en Portugeze. Versterkinge of kolonies woorte dao neet gestiech, tot in de negentienden iew Fraankriek interesse in 't gebeed kraog. Mèt twie verdrage, oet 1839 en 1841, stèlde dit land ziech op es protector vaan 't gebeed. In 1842 stiechde Amerikaanse missionaire 'n missiepos in 't land. E slaovesjeep nao Amerika woort in 1849 gekaap door de Franse; de vrijgelaote slaove vestegde ziech in Baraka, wat zie umduipde tot *Libreville*.

In de jaore denao woort de jungle oetgebreid door Franse oontdèkkingsreizegers in kaart gebrach. In 1885 bezat Frankriek 't gebeed, meh 't zouw tot 1903 dore ietot 't 'n normaal kolonie woort. Vaanaof 1910 waor Gabon deil vaan Frans Equatoriaol Afrika. In 't interbellum wèrkde Albert Schweizer in Lambarene aon e hospitaol veur de inheimse bevolking.

Op 17 augustus 1960 woort Gabon, tegeliek mèt Tsjaad, Centraal Afrika en Kongo-Brazzaville oonaofhenkelek vaan Fraankriek. Sins deen tied is 't land door mer drei lui geregeerd: vaan 1961 tot 1967 door Léon M'ba, en vaanaof 1967 door Omar Bongo, dee tot ziene doed in 2009 de mach heet behawwe. In de jaore negeteg leet heer de grip op de sameleving get verslappe en stoont heer oppositie touw. Ierleke verkezinge heet 't evels neet gegeve. Ouch waor väöl kritiek op de oongelieke verdeiling vaan de middele: Gabon is door zien oliebrónne veur Afrikaanse begrippe e relatief riek land, meh allein de rieke profitere daovaan. In 2009 storf Omar Bongo, op dat memint 't langs zittend neet-monarchaol staotshoof op de wereld. Ziene zoon volgde häöm op in september 2009.
Jeker

De **Jeker** (op ze Mestreechs ouch wel **Eker** of **Neker**) is e revierke wat oontspringk in Lens-Saint-Servais in Geer bij Börgwörm (*Waremme*), Luik, en die nao einege kilometers bij Tóngere Belsj Limburg binnekump, um daan door de Haspegouw te struime en in Mestreech in de Maos oet te monde. De Waalse naom is *Djer*, de Franse en Belsj Limburgse Geer.

## Historie

De hook tösse de Jeker en de Maos waor de plaots woe de Roemeine hun fort *Mosae Traiectum* vestegde, woerumeweg de stad Mestreech zouw greuje. De Jeker woort bij 'n belègk vaan 't fort gebruuk veur inundatie vaan 't umringend land. Ouch in 't heilegeleve vaan Sintervaos door Heinric van Veldeke weurt de Jeker geneump.

Bij Chateau Neercanne laog oets 'ne vijver, dee geveujd woort mèt water oet de Jeker.

In de twintegste iew kraog de revier te make mèt lozinge vaan de sókkerindustrie, mèt rioollozinge vaan de gemeinte Mestreech en mèt exploitatie door de ENCI. Dit leide tot ernstege probleme mèt watervervojling. De vèsstand vaan de Jeker, oets ein vaan de vèsriekste revere vaan de umgeving, naom dramatisch aof. Bovedeen doorsnijt 't Albertkenaal de revier (welk probleem ten deile opgelos woort door 'ne sifon: de Jeker geit oonder de kenaal door!), wat same mèt de bemaoling door de ENCI veur 'n sterke daling vaan 't waterpeil zörgde. In Mestreech steit 't water noe 1,5 m. lieger es vreuger. De vervojlingsprobleme zien inmiddels veur 't groetste deil opgelos, en aongezeen de ENCI nao verwachting binne inkel jaore zal slete hoop me de reveer veur e good deil in zien aw staot te kinne herstèlle. Intösse is 'n groet deil vaan de Jeker zoe aongepas tot ze weer vrij kin loupe door 't dal tösse Kanne en Mestreech, en is in 't park in Mestreech 'ne vèstrap aongelag, zoe-tot de vès weer trök de revier op kin zwumme um te kinne pare.
Hollands

:*Dit artikel geit euver 't dialek vaan [[Holland]]. Veur de ganse taol, zuug [[Nederlands]], veur de standaardtaol, zuug [[Algemein Nederlands]].*
----
**Hollands** is de naom vaan de gróp Nederlandse dialekte die weure gesproke in de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland boete Goerree-Euverflakkee, Utrei, e klei deil vaan Noord-Braobant en allewijl ouch in Flevoland. In 't algemein spraokgebruuk in de perifeer gebede vaan Nederland (beveurbeeld Nederlands Limbörg) is 't ouch de naom veur de Nederlandse standaardtaol, die inderdaad veural op de Hollandse dialekte gebaseerd is; ouch boete 't Nederlands taolgebeed weurt 't Nederlands dèks es *Hollands* aongemerk.

't Hollands kinmerk ziech door 't persoenlek veurnaomwoord *jij* 'doe' veur de twiede persoen, in tegestèlling tot 't Braobants *gij*. Dit is te verklaore oet 't Fries substraot boe-op 't Hollands ligk. De Aajdgermaanse vocaole *î* en *û* zien, zjus wie op 't Braobants en in tegestèlling tot 't Ziews, gebroke tot *ij* en *ui* of variante daovaan (wie *aai*, *ai*, *oi* of *è*). Allein in e paar noordeleke enclaves heet me de *ii* en *uu* gehawwe.

Diminutieve weure in de meiste gevalle gevörmp mèt *-ie*, 'n vocalisatie vaan *-je* (standaardtaol, Ziews), wat weer 'n palatalisatie vaan *-ke* (Braobants, Limburgs) is. Wie alle westeleke dialekte kinne de Hollandse dialekte gei *zich*, meh gebruke ze dao *m'n eige*, *je eige*, *z'n eige* etc. veur. 't Hollands kint e dialekcontinuüm mèt 't Ziews, 't Braobants en 't Nedersaksisch.

De vocaole vaan 't Hollands, entans de diftonge *ij* en *ui*, verraoje de invlood die 't Braobants vreuger op de dialekte had.

't Hollands kin wijer weure opgedeild in de volgende dialek-gebede:
* **[[Zuid-Hollands]]**, rouw-eweg gans Zuid-Holland boete Goeree-Overflakkee, mèt de Noord-Hollandse stei Amsterdam en Haarlem;
* **[[Utreis-Alblasserweerds]]**, in 't groetste deil vaan de provincie Utrei en 't uterste ooste vaan Zuid-Holland; 
* **[[Noordweshooks]]**, in 't uterste noordweste vaan Noord-Braobant;
* **[[Kennemers]]**, **[[Zaans]]**, **[[Waterlands]]**, in zuidelek Noord-Holland;
* **[[Wesfries]]**, in Wesfriesland (e groet deil vaan Noord-Holland);
* **[[Texels]]**, op Texel (dèks bij 't Wesfries gerekend).

Neet alle dialek-indeilinge erkinne de Hollandse dialekgroop wie ze bove steit besjreve. Weijnen (1958) sprik vaan de "noordelek-centraol dialekte" (Zuid-Hollands en Utreis) en de "noordwesteleke dialekte" (Noord-Holland bove 't IJ), meh erkint daobij wel de aonwiezinge oet in deen tied nui oonderzeuk tot Noord- en Zuid-Holland vreuger linguïstisch inger verboonde zien gewees. Jo Daan erkint wel 't Hollands, meh rekent dao 't Utreis-Alblasserweerds neet bij. Soms weure ouch 't Stadsfries en 't Bildts, inderdaad vaan Hollandsen oersprunk, nog bij 't Hollands gerekend.

## Zuug ouch
* Hollandse grammatica
14 juli

**Heiligedaag van [[Camillus van Riesel]]**
**[[Nationale fièsdaag]] in [[Frankriek]]** ("Quatorze Juillet")

## Gebeurtenisse
* 1223 - Lowie VIII weurt keuning van Frankriek nao d'n doad van ziene pap, Filips II. 
* 1789 - Begin van de Franse Revolutie: Pariese börgersj besjtörme de Bastille en bevrieje zeve politieke gevangene.
* 1865 - Edward Whymper beklump es ièrsjte de Matterhorn.
* 1867 - Alfred Nobel geuf de ièrsjte demonstratie van dynamiet.
* 1902 - In Venetië sjtort de Campanile di San Marco, de klokketore van de San-Marco-kèrk in. 
* 1918 - De Nederlandse regering besjlies um de Zuderzièwerke te goon oetveure.
* 1933 - In Duutsjland were alle politieke partieje behalve de NSDAP verbao. 
* 1954 - De Vietminh versjleit het Frans leger bie de sjlaag um Dien Bien Pho.
* 1958 - Bie 'n militair sjtaatsgreep in Irak were keuning Faisal II en zien familie vermaord.
* 1964 - De Franse fietsrenner Jacques Anquetil wint veur de viefde kièr de Tour de France.
* 1965 - De Amerikaanse ruumdesonde Mariner 4 vluug langs Marsj en levert de ièrsjte close-upfoto's van 'n ander planeet.
* 1966 - In Chicago (Illinois) vermaort Richard Speck ach verpleegstersj.
* 1966 - Bie 'ne brand in 'n psychiatrisch hospitaal in Guatemala-sjtad kómme 225 luuj um.
* 1969 - Begin van de zèsdaagse voetbaloorlog tösje Honduras en El Salvador. 
* 1993 - Amerikaanse paleontologe óntdekke in de sjtaat Colorado 'n nès mèt dinosaurus-eier.
* 2002 - Bie de viering van de Franse nationale fièsdaag weurt 'ne maordaansjlaag gepleeg op Jacques Chirac. Chirac euverlaef d'n aansjlaag.

## Gebore
* 1602 - Jules Mazarin, Franse sjtaatsman en kardinaal
* 1862 - Gustav Klimt, Oasteriekse sjilder
* 1868 - Gertrude Bell, Britse sjriefster, historica en sjpionne
* 1888 - Odiel Defraye, Belzje fietsrenner
* 1890 - Ossip Zadkine, Frans-Russische beeldend kunstenaer
* 1913 - Gerald Ford, 38e president van de Vereinigde Sjtate
* 1918 - Ingmar Bergman, Zjweedse filmregisseur
* 1942 - Javier Solana, Sjpaanse politicus
* 1958 - Eric Heiden, Amerikaanse sjaatser
* 1963 - Wouter Bos, Nederlandse politicus
* 1977 - Victoria, kroanprinses van Zjwede

## Gesjtorve
* 1223 - Filips II, keuning van Frankriek
* 1817 - Anne Louise Germaine de Staël, Franse sjriefster
* 1881 - Billy the Kid, Amerikaanse crimineel
* 1904 - Paul Kruger, Zuud-Afrikaanse politicus
* 1939 - Alfons Mucha, Tsjechische sjilder
* 1958 - Faisal II, keuning van Irak
* 2017 - Maryam Mirzakhani (40), Iraanse wiskundege
Xhosa (taol)

't **Xhosa**, eigelek **IsiXhosa**, is 'n Bantoetaol die door oongeveer 7,9 miljoen lui in Zuid-Afrika, Botswana en Lesotho gesproke weurt, oongeveer 18% vaan de Zuid-Afrikaanse bevolking, en in dit land ein vaan de èlf officieel taole is. De taol behuurt tot de S-Bantoetaole, en kinmèrk ziech wie 't Zoeloe, woemèt 't gooddeils oonderein verstoonbaar is, door 'ne sterken invlood vaan de Khoisantaole: 15% vaan 't vocabulair kump oet dees taolgroop en zjus wie de Khoisantaole kint 't Xhosa klikconsonante: kleng die gemaak weure door 't inzokke vaan de loch oonder 't praote. Ouch de naom *Xhosa* moot mèt 'n geklikde k weure oetgesproke. Dit verraojt de vreug historie vaan Zuid-Afrika: oorsprunkelek woort dit gebeed door Khoisanstamme bewoend, meh in de lèste zeshoonderd jaor bereikde ouch de Bantoes 't gebeed. De Khoisan woorte gedeiltelek verdrónge nao de Kalahari en gedeiltelek geassimileerd in de Bantoegemeinsjap. De clicks en de leinwäörd in 't Xhosa zien dus 't substraot vaan de Khoisantaole.

De klankinventair vaan 't Xhosa is relek groet, mèt väöl klik- en aspiratief variante. 't Xhosa oondersjeit twie toene, en lang en korte vocaole. Bei weure gewuunlik neet oetgesjreve. Me oondersjeit dèks de volgende dialekte: Xhosa, Ngqika, Bhaca, Mpondo, Gcaleka, Mfengu, Thembu, Bomvana en Mpondomise.

## Veurbild
De ierste stroof vaan 't Zuid-Afrikaans volksleed:

::*Nkosi, sikelel' iAfrika;
::*Malupakam'upondo lwayo;
::*Yiva imithandazo yethu
::*Usisikelele.

::("Hier, zeget Afrika,
::Tot ziene hore hoeg maag oprieze
::Huurt eus gebede
::En zeget us")

## Extern linke
* Wikipedia op 't Xhosa
* Bóndegen dictionair Ingels-Xhosa
15 juli

**Heiligedaag van [[Bonaventura]]**

## Gebeurtenisse
* 1099 - Ièrsjte Kruustoch: christelike soldaote verovere Jeruzalem.
* 1799 - De Sjtein van Rosetta weurt door de Franse officeer Pierre-François Bouchard gevonge in de Egyptische plaats Rosetta. 
* 1869 - Hippolyte Mège-Mouriés kriet octrooi op margrien.
* 1889 - Op keizer Peter II vaan Brazilië weurt 'ne mislökden aonslaag gepleeg.
* 1927 - In Wene briek de Julirevolte oet. 
* 1958 - 5.000 Amerikaanse soldaote lande in de Libanese hoofsjtad Beiroet, um de pro-westerse regering te besjerme.
* 1965 - Ièrsjte oetzending op 't twiède Nederlandse televisiekanaal, *[[Nederland 2]]*. 
* 1974 - Militair sjtaatsgreep op Cyprus.
* 1996 - 'n Hercules-vleegmesjien van de Belzje lochmach mèt de fanfaar van de Nederlandse Keuninklike Landmach aan boord sjtort neer op Eindhove Airport: 34 doaje. 
* 1997 - De seriemaordenaar Andrew Phillip Cunanan sjuut de mode-óntwerper Gianni Versace doad boete zien hoes in Miami (Florida).

## Gebore
* 980 - Ichijō, 66e keizer van Japan
* 1606 - Rembrandt van Rijn, Nederlandse sjilder
* 1750 - Frans van Saksen-Coburg-Saalfeld, pap van Leopold I van Belsj
* 1902 - Jean Rey, twiede president vaan de Europese Kemissie
* 1916 - George Maduro, Nederlandse verzètssjtriejer
* 1918 - Bertram Brockhouse, Canadese fysicus
* 1919 - Iris Murdoch, Brits-Ierse sjriefster
* 1930 - Jacques Derrida, Franse filosoof
* 1952 - Mat Herben, Nederlandse politicus 
* 1953 - Jean-Bertrand Aristide, president van Haïti

## Gesjtorve
* 842 - Saga, 52e keizer van Japan
* 1274 - Bonaventura, Italiaanse heilige
* 1299 - Erik II, keuning van Noorwege 
* 1828 - Jean-Antoine Houdon, Franse beeldhouwer
* 1857 - Carl Czerny, Oasteriekse componis
* 1904 - Anton Tsjechov, Russische toneelsjriever
* 1929 - Hugo von Hofmannsthal, Oasteriekse sjriever
* 1940 - Robert Wadlow (22), Amerikaan, langste miensj oats
* 1997 - Gianni Versace, Italiaanse mode-óntwerper
* 2000 - G.B.J. Hiltermann, Nederlandse politiek commentator
* 2011 - Friedrich Wilhelm Schnitzler, politiek
Gambia

**Gambia** is e land in westelek Afrika, aon de Atlantische Oceaan. 't Land besteit oet 'ne mer inkel tientalle kilometers breie stroek land vaan e paar hoonderd kilometer lengde um de Gambia-reveer en weurt boete de kös gans umslote door Senegal. Gambia is 't kleinste land op 't vasteland vaan Afrika. Hoofstad is Banjul, meh Serekunda is väöl groeter, feitelek de einege stad vaan beteikenis in 't land.

## Bestuurleke indeiling
Gambia is opgedeild in vief distrikte. De hoofstad Banjul vèlt daoboete en weurt gewoen es *City* gekinmerk. De districte zien:

* Lower River
* Central River
* North Bank
* Upper River
* Western

## Demografie
Gambia weurt bewoend door e groet aontal versjèllende volker, behurend bij de Niger-Kongo-A-volker, woevaan de Mandinka (42,3%) 't groetst is. Daonao volge de Fulbe, de Wolof en de Diola. Zeker 95% vaan de bevolking is moslim; 't groetste deil vaan de res weurt oetgemaak door de christene. Conflikte tösse de religies koume neet veur en in Gambia zien zoewel christeleke es islamitische fiesdaog officieel.

## Historie
Gambia, wat tot 't Riek vaan Songhai en Ghana behuurd heet, weurt veur 't iers geneump in Arabische brónne vaan oet de negende en tienden iew. Veur de Arabiere waor 't e gebeed woe ze, via 'n handelsroute door de Sahara euver Timboektoe, slaove, goud en ivoor vaandan haolde. Wie in de vieftienden iew de Portugeze bij 't land aonkaome waor 't oonderdeil vaan Mali. De Portugeze begóste hei handelsposte op te riechte en koloniseerde 't land um de reveer. Ze gaove 't de naom *gambia*, wat "(ruil)handel" beteikent.

In 1588 woort de kolonie aon Ingeland verkoch; oonder James I begós me vaan hoegerhaand mèt de exploitatie. Tösse 1651 en 1661 waor de Gambia in Poolse han. De achtienden iew waor 'nen tied woe-in de Ingelse en de Franse um de hiersjappij in 't gebeed strijde; bij 't Verdraag vaan Versailles (1783) kaom 't gebeed um de Gambia-revier aon 't Vereineg Keuninkriek en de res, Senegal, aon Fraankriek. De grenze vaan allewijl laoge toen al bekans vas.

In 1889 woort Gambia 'n kroenkolonie. Dit bleef 't tot 't land in 1963 zelfbestuur kraog en in 1965 gans oonaofhenkelek woort. Tot 1970 waor de Gambia e keuninkriek mèt de Britse keuningin aon 't hoof, daonao woort 't 'n rippubliek. Gambia waor ein vaan de ajdste en stabielste Afrikaanse democratieë tot in 1994 'ne coup oonder Yahyah Jammeh dao 'n ind aon maakde. Sinds deen tied woort 't land mie es twinteg jaor laank dictatoriaol geregeerd.

In december 2016 góng Jammeh toch tot ope presidentsverkezinge euver, die heer verloor vaan oppositiekandidaot Amada Barrow. In de weke daonao weigerden 'r d'n oetslaag te erkinne en bleef 'r zitte. Nao e paar weke vaan vergeefsen diplomatieken drök góng 'n coalitie vaan Wes-Afrikaanse len tot 'n militair interventie euver um Barrow esnog te installere.