open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De Melderse

**De Melderse** (Nederlands **Melderslo**) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Haors aan de Maas, net t'n oëste vaan Haors, mit (1 januari 2006) 1951 inwoeners. Beschermheilige vaan De Melderse is Sinte-Oej (Oda).
In 1917 kreeg de Melderse 'n eige schoel
en in 1921 'n eige kèrk.
De Mieëterik

**De Mieëterik** (Nederlands: **Meterik**) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemente Haors aan de Maas, ten weste vaan Haors, met (1 januari 2006) 1545 inwoeners. Besjermheilege is Sint Jan d'n Evangelis.

De Mieëterik heit sinds 1899 'n eige kirk.
De Kroeënenberg

**De Kroeënenberg** (Nederlands **Kronenberg**) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Haors aan de Maas, ten weste van Zaerem, mèt in 2007 1210 inwoeners.

De Kroeënenberg is laank e gehöch gebleve en woort pas in 1930 'n zelfstendege parochie. De kèrk, die veerdegkaom in 1932 heet 'n opmerkeleke trepgevel. Tot 2010 huuërde De Kroeënenberg beej Zaerem.
Blazoen van Belsj Limburg

't **Blazoen** of 't **waope van [[Belsj Limburg]]** hernump 't waopesjild van 't aud 
hertigdóm Limburg, mèt daobie 'n hertsjild in de kleure van 't graafsjap Loeën
en e hert en zwaan es sjildhauwer.

## Heraldische ómsjrieving
In zilver (wit) 'ne döbbelstertige liew van kael (roed), gekroend, geklauwdj en getóngdj van goud.
't Hertsjild is gedwarsbalkt van tieën stökke gael en kael.
't Sjild is getóp mèt 'n hertogemöts en rechs gehauwe door e hert van nateurlike kleur en links door 'n zwaan,
ouch van nateurlike kleur, met 'n kroen van goud omme nek. 't Gehiel weurt gezat op twie óngeraan gekruusde
eiketek van nateurlike kleur.

## Historie
In 1837 zeen de waopes van de Belsje provincies vasgelag in 't Groetzegel vanne Belsje Staot.
Veur Limburg woor doe 't waope van 't aud hertigdóm Limburg gekoze. Det bleef ouch 't waope
veur Belsj Limburg nao de splitsing mèt Nederlands Limburg in 1839, óndanks 't feit
det 't gróndgebeed van Bèlsj Limburg óngevier euvereinkump mèt 't graafsjap Loeën en
gaar niks vandoon haw met 't hertigdóm Limburg.

In 't Groetzegel stuit 't waope ómsjreve es 'van zilver (wit) mèt ne liew van kael (roed),
mèt gesplete stert in sjuunskruus gezat, geklauwdj, getóngdj en gekroend van goud'.

't Dekreet van 21 december 1994 lag alle provincies en gemeinte in Belsj op
e waope en 'n vlag te keze. De provincies moste e waope keze det besting oet minstes
e waopesjild, 'n kroen en twie sjildhauwer.

In 1996 koos de provincieraod van Belsj Limburg e noew waope en vlag
volges de regels van 't dekreet. Ze hele 't aud waope van 't hertigdóm Limburg aan en
voogde de hertogemöts van 't hertigdóm Limburg toew. Es verwiezing nao 't graafsjap Loeën
kreeg de liew 'n hertsjild in de kleure van 't waope van Loeën. 't Hert verwies nao Hasselt,
de zwaan nao Tóngere en de eiketek nao 't volksleed.
Gebrook

**Gebrook** kènt zin:

*Gebrook (Heële) (Hoensbroek)
*Gebrook (Treëbik)
*Gebrook (Ech)
*Gebrook (Zöstere)
*Gebrook (Remunj), veurmalig dörp ten zuje van Remunj
*Gebrook (Zittert-Gelaen)
Vlag van Belsj Limburg

De **[[vlag]] van [[Belsj Limburg]]** hernump 'n deil van 't waope van Belsj Limburg:
'ne roeje liew op e wit veldj mèt 'n hertsjild in de kleure van 't graafsjap Loeën.

## Heraldische ómsjrieving
Wit mèt 'ne döbbelstertige liew in kael (roed), gekroend, geklauwdj en getóngdj.
't Hertsjild is gedwarsbalkt van tieën stökke gael en roed.

## Historie
In 1837 zeen de waopes van de Belsje provincies vasgelag. Veur Limburg woor doe 't waope
van 't aud hertigdóm Limburg gekoze en det bleef ouch 't waope veur Belsj Limburg nao de splitsing 
mèt Nederlands Limburg in 1839. 'n Vlag is noets vasgelag, mer geweunlik woor
e deil van 't waope aafgebeeldj: 'ne roeje liew zónger sjild, op e wit veldj.

't Dekreet van 21 december 1994 lag alle provincies en gemeinte in Belsj op
e waope en 'n vlag te keze. In 1996 koos de provincieraod van Belsj Limburg
e noew waope volges de regels van 't dekreet. Es ieste offesjeel vlag is doe
e deil van det noew waope gekoze.
De Pieël (dèrp)

**De Pieël** (Nederlands: *Evertsoord*) is 'n klein derp in de Nederlands-Limburgse gemènte Haors aan de Maas, op de Pieël. 't Tèlde in 2013 265 inwoeëners.

De Pieël is ónstaon es DUW-kamp, woa werkeloze tewerkgestèld woorte in de óntginning van de Pieël. Dit werk woort in 1959 aafgesloeëte. Vanaaf 1940 woorte hej boerehäöf gebouwd. In 1948 kwam hej 'n Oblaotekloester, woa sinds 1957 'n kèrk neve stiet. In 1959 woort òk 'n liegere schoeël geëupend, mah die mós in 1972 weges 't te klein aontal lierlinge wer sloete. In 't väörmalige kloestergebouw, det veuraan in 't derp ligt es se van de Middenpeelwaeg kumps, is nou de groeëtste vrouwluujgevangenis van Nederland gevestig: de Penitentiaire Inrichting Ter Peel. 

Tot 2010 huurde 't dörp bej de gemeinte Zaerem.

## Naobejgelaege kèrne
De Kroeënenberg, Kunningslus, Helenaveen, America

## Externe link
* Historie van De Pieël
* Hieëmkunde Zaerem, de geschiedenis van De Pieël
Blierik

**Blierik** (Nederlands: **Blerick**) is 'n kern van de Nederlands-Limburgse gemeinte Venlo, die in taegestèlling tot de hoofplaats en mèt D'n Bokent (Boekend) en Houblierik (Hout-Blerick) aan de weskant van de Maas leet. 't Haet óngeveer 28.000 inwoeners.

## Historie
Blierik bestónd in den Romeinsen tied as neerzètting mèt de naam *[[Blariacum]]*, aan d'n heerweeg van *[[Mestreech|Mosae Trajectum]]* naor *[[Nimwege|Noviomagus]]*. Sins de óntwikkeling van Venlo tot stad (dees plaats kreeg stadsrechte in 1343) waas Blierik sterk op Venlo gerich. Door de vuule belegeringe die Venlo mós doorstaon, rakde Blierik, neet wie Venlo beschermp door walmör, dök verwoes door oorlogsgeweld. Heejdoor heet de plaats weinig alde monumente. Blierik is daodoor waal altied van groëte militaire beteikenis gewees: al in 1450 woort heej un fort gebouwd. In 1643 woort dit vervange door 't Sint-Michaelsfort, gebouwd door de Spanjaarde. In 1831 volgde Fort Leopold, gebouwd door de Belze opstandelinge. Op dees grónd steit sinds 1913 de Frederik Hendrik-kazerne. Blierik waas tot aan de Franse vereuvering in 1794 'n ónaafhankelik kerspel, wat neve Blierik-dörp ouk Houblierik en D'n Bokent umvatte. De ander kerne woorde *rotte* geneump. Blierik huurde in 't Hertigdóm Gelder, wie Venlo. Nao de Spaonse Successieoorlog kwaam Venlo in Nederlandse hand en kwaam Blierik aan Pruse. De res kwaam bovendien aan Oosteriek.

In 1794 kwame de Franse bezètters mèt 'n gemeintelike herindeiling: alle kleine gemeintes woorde opgeheve en samegevoeg. Heejdoor kwaam 't ald kerspel Blierik in de gemeinte Bree te ligge, same mèt Bree en Baolder. Dees situatie woort nao de Franse bezètting gecontinueerd. Maar de gemeinte waas sterk verdeild umdet Blierik zich steeds mier verstedelikde en op Venlo richde, tewijl Bree en Baolder landelikke plaatse bleve. 't Dörp kwaam aan de spoorliene van Venlo naor Eindhove en van Venlo naor Nimwege te ligge en kreeg in 1869 'n eige station. In 1876 vestigde de zusters van de Ónbevlekde Óntvangenis zich in Blierik. Ze zoele decennias lank eure stempel op 't Blieriks dörpsleve duje. In de twintigste iew begós Venlo poginge te doon um Blierik te annexere, iets wao de Blierikse bevolking en de Breese raod sterk taege ware. Nao mislökde poginge in 1911 en 1929 woort oeteindelik in 1940 de euvergang van Bree nao Venlo doorgeveurd. Ouk Houblierik en D'n Bokent woorde heejbeej geannexeerd. Op 3 december 1944 woort Blierik bevrijd door de Geallieerde.

## Wieke
Houblierik en D'n Bokent waere as zelfstandige kerne gezeen. Blierik zelf luuet zich ónderverdeile in:

* Tuindörp
** Dörp/Centrum
** Hazekamp
** Sint-Annakamp
** Vastelaovendkamp
** Smeliëkamp
** Ubrook
** Zonneveld
* Klingerberg
* Vossener

De wiek Tuindörp is officieel, maar wuurt in neet-amtelike situaties weinig gebroek. Veur de ónderwieke van Tuindörp gelt 't umgekierde.

## Taol
't Blieriks liek vuul op 't Venloos.

## Gebore in Blierik
* Mathieu Cordang, fietserenner
* Rick Hoogendorp, vootballer
D'n Bokent

**D'n Bokent** (Nederlands: *Boekend*) is 'n klein dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venlo, ten weste van Blierik, mèt good 300 inwoeners. 't Wuurt door de A73 van Blierik gesjeije.

Beej D'n Bokent leejt 'ne studio veur alternatieve meziek, dae *León Farm* hèt.

Tot 1794 waas D'n Bokent ein van de dreej rotte van 't kerspel Blierik; daonao huurde 't tot 1940 beej de gemeinte Bree.
Houblierik

**Houblierik** (in 't eige plat) of **Holt-Blierik** (in 't Venloos) (Nederlands: **Hout-Blerick**) is en dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venlo, te zuuje van Blierik.

Houblierik waar wies 1794 'n rot van 't kerspel Blierik. Daonao huurden 't wies 1940 beej de gemeinte Bree. 

In Houblierik praote ze van vrûuger oet Blieriks, 'n dialek det vuuel op 't Venloos dialect staalt en 'tzelfde is wie 't alde plat van Blierik. 't Houblieriks vertuint ein paar groeëte verschille met 't Venloos lettend as 't geit um wäörd wie *brand* in 't Venloos en *brank* in 't Houblieriks. Beej de weurd Hónd/Hónk Land/Lank Kant/Kank enz. is dit ouk 't geval.

In Houblierik woeëne op dit mement zó'n 5000 minse in de verschillende woeënwieke (de Luusch, de Kern enz. enz.).
Sjteil

**Sjteil** (Nederlands: *Steyl*) is ein dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venlo, ten weste van Tegele aan de Maas, met good 3.000 inwoeners.

Sjteil is verdeild in *Aad Sjteil* en *Niej Sjteil*.

Sjteil waar oorsjprónkelik ein gehuch (rectoraot, gen zelfstjendige parochie) bi-j Tegele. De bleuj begós wie 't ingerich woort as vluchplaats veur tegestjenders van 't rezjiem van Otto von Bismarck in Pruses. In 1875 stichde pater Arnold Janssen ein seminarie in Sjteil, wat ónger zien leiding toet ein ech kloësterdörp zoe oetgreuje: hae stichde dreej kóngregaties (die alledreej nag bestjaon) en nao zienen doëd volgde nag ein veerde (nów opgehaeve). De missiepaters van Sjteil woorte alöm bekind en in 't dörp vingk me 't *Missiemuseum*, met vuël veurwerpe oet oetheimse kulture die de missionarisse metgebrach hadde. In 1933 woort Sjteil 'n zelfstjendige parochie. Wies 2001 huërde Sjteil bi-j de gemeinte Tegele.

Veur ein dörp van dezen ömvangk kwaam de vastelaovendsviering in Sjteil vruug op geng: in 1883 begós 't *Kaetelgerich*: ein volksgerich woëbi-j luu oet 't dörp die zich misdrage hebbe te kieke gezatte waere.
Gulp

De **Gulp** (Frans: Galoppe)  ies 'n sjnelsjtruimende ziebaek van de Geul in 't Laand va Herf, 't Heuvelland en Zuud Limburg.  In de Romeinse tied woort de naam gesjpeld es *Galopia* of *Gulippa*, dat klein geul of bovebaek beteikent. Vanwege de väöl bochte en krunkele van de sjtruim ies de lengte neet sjuus te bepale, ze bedreug óngevaer 22 kilomaeter van brón tot monding.

De Gulp óntsjpringk tösje Hommerig en Montse óp Kapel in 't Belsj op 'n terrein dat in de volksmond *Gulpe* hèt. Es 't sjtruimke de weeg bie Hommerig (Frans: Hombourg) aaflöp voge ziech 'n paar brónne en beekskes debie: de *Beriliere-baek*, de *Mabroekerbaek* en de *Remersdaler baek*. 't Ies hie 'n ech brónnegebeed van de Gulp, 't borrelt dèks vanoet 'ne pool. 't Water passeert hie 2 watermeules en kesjtièl Veljaeren, kesjtièl Obsinnich, d'r Abdij va Sinnich,  Täöve (Teuven) en kesjtièl Hoof D'r Draeck. Euver de Nederlandse grens löp ze door Sjlenake, langs de Groate bösj, door Beutenake, Waterop, Billinghoeze, Euverem, de Forellekwekerie, Kesjtièl Neubourg, nao Gulpe. In diet Zuud Limburgs dörp, dat nao 't reveerke ies geneump, mondt ze in de Geul oet. In Gulpe drièjt 'n watermeule op dees baek. 'ne Vösj dae in de Gulp veurkump ies de beekforel.

## Landsjap
Langs de Gulp  liek 'n aafwiesselend landsjap, dat besjteit oet hellinge, bösj, weie, velder, grave, baemde, peul, bóngerde en haol waeg. 

## Externe link
*Kaart bron Gulp
*Website Ós Gulpdal
Beringe

:*Veur de gemeinte in Belsj Limburg zuug [[Berringe]].
----


*'Beringe*' is 'n [[dörp]] in de [[Nederlands Limburg|Nederlands-Limburgse]] [[gemeinte]] [[Pieël en Maas]], t'n noordoeëste van [[Kepèl]] (Panningen), aan 't eindpunt van de [[Noordervaart]], mèt op 1 juli 2008 2115 inwoeëners.

De historie van Beringe geit waarsjienlijk tot ronk 900 n.Chr. truuk. In de Napoleontied woort begós aan de Noordervaart, die aevel neet woort aafgemak. Beringe heet 'n vrindsjappelijke bank mèt veer angere dörpe mèt de name *Beringen*/*Behringen'' in 't Belsj, Luxemburg, Duitsland en Zwitserland. In 't dörp steit 'ne zuil mèt de vief dörpswapes van dees plaatse. Beringe steit ouch bekènd um zien handbalvereineging Bevo HC. Tot 1 januari 2010 huuërde Beringe bie de gemeinte Helje.

## Externe link
* Beringe.info
Helje (dörp)

**Helje** (Nederlands **Helden**) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Pieël en Maas.

In Helje-Dörp is de gemeinte Helje ontstoan. Op 't ‘Gerris Greuske’ verwiest un bronzen beeld noa, deze ‘moodersjoet’. 't Mariaplein biej de kerk neume ze in de volksmond ‘de Pool’. Vreuger loog heij 'ne drinkpoel veur vieë. As baken is heij tegenwoordig un pomp aanwezig. Helje kwaam as ieërste van de zes kerne in de gemeinte tot ontwikkeling. Vandoar det m'n op 't dörpsplein nog 'n aantal aoj gebouwe vingt. Vreuger loog heij auch ut raodhoes van de gemeinte, mer det is later naor Kepèl verhoès. Helje-Dörp telt in 2013 6.165 inwoeëners en likt tegen un 800 ha. groet bosgebied aan.

Helje waor wies 2010 'n zelfsjtendege gemeinte, wo-in ouch versjillende tot kirkdörper oetgegreujde gehuchte laoge.
Kepèl

:*Veur anger beteikenisse van "kepel" of "kepèl", zuuch: [[kapel]].*
----

**Kepèl** (Nederlands **Panningen**) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Pieël en Maas, vasgegreujd aan Helje wat t'n oeëste van Kepèl ligk. 't Dörp heij op 1 juli 2008 7598 inwoeëners. Bovedeen sjtóng in Kepèl 't raodhoes van Helje.

Kepèl is genumt nao de in 1643 gebouwde kapèl, die de ganse gemeinte veurzoog. Toen in de negentiende ieëw de religieus belaeving veul intenser woort mós me de kapèl oetbouwe tot 'n echte kèrk. In 1929 woort de aoj kepèl aafgebroke en door 'n ni-j kèrk vervange van arsjitek H.W. Valk. Ze rakde in 1944 zwaor besjadigd mer is daonao gerestaureerd.

Kepèl is 'n belangriek regionaal centrum: 't veurzuut de umgeving van sjoeële, wèrk in d'n deenstesector en winkels.

Beij Kepèl, allewiel aevel mieër beij Beringe, mak de Panninger Linie 'nen dreij. Dees isoglos (de grens tösse *slaope* en *sjlaope*) is dan ouch nao dit dörp genumd.

Tot 1 januari 2010 waor Kepèl de hoofplaats en de groeëtste kern van de toen opgeheve gemeinte Helje.
Kunningslus

**Kunningslus** (Nederlands: **Koningslust**) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Pieël en Maas, tösse Bree, Kepèl en De Grashook, midde in 't Brook mèt in 2013 1.218 inwoëners. 

Kunningslus is genumd nao Petrus de Koning, dae in 1795 de grôngk opkoch en leet ontginne. Ziene zoon stichte dao 'n kóngregatie, die de plaats tot bleuj brach. Anno 2007 zitte d'r nog mer 3 broeders. Ouch de vesteging van 't Savelberg-Instituut veur geistelik gehandicapte brach en bringt veul werkgelegenheid. Verder ware d'r in u' verleje nog versjillende bore te vinge. De miste wirkgelaegenheid is echter now gegund aan Savelberg. Tot 1 januari 2010 hoort Kunningslus bie de gemeinte Helje.

## Externe link
* Startpagina Kunningslus
Maels

't **Maels** is 't dialek wat in 't dörp Mael (Meijel) en zie boetegebeed weurt gesproke. 't Gief gei vergliekbaar dialek örges anders in de umgeving en 't Maels vertuint dudelek invleuje oet versjèllende heuk.

Neet 't feit tot 't Maels kinmerke heet vaan zoewel 't Limburgs es 't Braobants is bezunder - dat kump in hiel väöl dialekte in de umgeving veur, zuug Noord-Limburgs - meh zjus de combinatie vaan kinmerke die me dao aontref. Zoe kint 't Maels gein oppositie sleiptoen-stoettoen (wie in 't Braobants en 't Gelders-Kleverlands), kint me 't wäördsje ** neet (Braobants, Gelders-Kleverlands), zeet me *husj* veur "hoes" en *gij*, *mij* en *wij* (Braobants), meh huurt me dao wel *sjaop*, neet *schaop* (Limburgs). Es eineg dialek in Nederlands Limburg - mèt oetzundering vaan Griendsveen, wat 't dialek vaan Deurne deilt - heet 't Maels variante vaan de klaanke *ij* en *ui* euvergenome; door dit kinmerk moot 't tot 't Braobants weure gerekend. 't Dialek deilt mèt 't Meierijs vaan Oos-Braobant ouch de typisch Meierijse verkorting vaan vocale en 't gebruuk vaan *ik* in plaots vaan *ich*. Toch vèlt 't dialek, door zien Limburgse *sj-* ouch neet good in die gróp, die *sk-* (*skoen* tegeneuver Maels *sjoewn*) heet.

In gein ander dialek kump dees combinatie zoe veur; dialekte oet 't Limburgs-Kleverlands euverganksgebeed, wie 't Venloos, Árses of Haorsters, höbbe gein vaan alle de *sj-* meh hawwe wel de realisatie *hoes*. Ouch de twietoenigheid is nog wied nao 't noorde verspreid in dit euverganksgebeed; daodoor is 't vereunderlek tot ze in Mael oontbrik. De aajds bekinde teks in 't Maels stamp oet 1807 en is gepubliceerd in 'Het Limburgs onder Napoleon'.

't Vocabulair is get Braobants gekleurd, wat begriepelek is door de kortbijheid vaan Deurne. Dit vocabulair raok door de veranderde sociaol situatie natuurlek wel aofgeplat. 't Dialek is besjreve in 't *Meijels Woordenboek* vaan Herman Crompvoets, ISBN 90-6507-111-3.

## Trivia
* Zjus wie väöl aander dialekte heet ouch Mael 'n eige dictee georganiseerd. 

## Extern links
*Spelling 2003 van 't Maels in 't kort
D'Indj

**d'Indj** (Nederlands: *Eind* of *Nederweert-Eind*) es 'n kèrkdörp in de Nederlands-Limburgse gemeindje Ni-jwieërt, tegenover 't dörp Ni-jwieërt aan de kanaleveerspronk, mèt (in 2013) 1.555 inwoêners. 
Beschèrmheilige is Sint-Gerardus; in de jaore fiêftig waor d'Indj 'n baevörtsplaats veur hém. 

d'Indj haet ´n landelik karakter met verschillendje venne zoeëas Saorsvén, de Baane en de Schoorkoeële of Schoorwater en mét 'ne bescheie middestantj. 't Bekinds is ´t dörp door ´t museum Indjerhoof, ´n laevendj opelochtmezeum met ´n boorderi-j bi-j Lieberte Gon en de Braobescheur, ´n smeejeri-j, ´n bakkus, ´n houtzaegeri-j, imkeri-j, ´ne körverscheur, schoonmakeri-j, ´n pottebekkersscheur, ´ne kèrreschop en ´n zès ambachtegebouw allemaol over ´t borelaeve en ambachte van rondj 1900. ´ne Schoeëne heemtuin en mooshoof met ´n geiteweike. Op zondig es alles in bedriêf en kujje al di-j ambachslu-j aan ´t wèrk zeen. In verschillendje vertrekke van gebouwe zeen tentoênstellinge over archeologie, over wasse en strieëke, over aod lieëventj in kest, ´n weveri-j, ´ne trouwzaal, inne keuken hingtj de hespe en ein paar leet spek inne schouf. Inne herberg es ´n tas koffie en ´n stök vlaai te krieëge. Int bakkes ku-jje mik en knapkook koupe en int winkelke oujerwetse snuik, klompe en mange. Eigelik tevöl um op te neume. En dit weurtj allemaol gedaon door vrijwilligers di-j d'r hieël völ plezeer aan belaeve. 
In ´t dörp weurtj ouch ´t festival *Festeynder* gehaoje, op dun twieëdje zondig van augustus.

## Website
* Website van d'Indj
Ranzels

't **Dialek van [[Ranzel]]** liekent hieël väöl op dat van Klumme. Dit kump ouch umdat de sjoeël in Klumme lik. 
Harie Eussen sjreëf 'ne *Klank en vormlieër* van 't Ranzels en maakde 'n lies van werkwuurd in 't Ranzels dialek.  Eussen beweert dat 't dialek euverein kump mèt dat van Klumme. De gehuchte Gerieësjbrich, Geweustrao höbbe get ander oetsjpraok van bepaalde wuurd-wuuëd en 't versjil mèt 't Sjins  en 't Wieldersj is al groeëter. 't Versjil mèt 't Valkebergs is bès opvallend. Klumme lik op de grens van 't versjiensel *r-sjoew* (r-deletie). Versjillende dialekte ten oeëste van Valkeberg laote de r in bepaalde gevalle wegvalle, vuural vuur 'n t en s aan 't woerdeind: paoët= poort, wuuëd = woorden; zjwat= zwart, Kaesjmes (kerstmis). 't Ranzels haet väöl Heëlesje kènmerke meh gebruuk die r waal nog. 
De grens mèt  de r-deletie löp dus ónmiddellik oeëstelik en de grens van de lidweurd *d'r* en *g'ne* löp pal westelik langs Klumme-Ranzel.

## Sjrieversj en dichtersj
*Ger Bertholet (1948) Klumme
*Harie Eussen (1901-1954)  Ranzel
*Sjang Eussen Ranzel
*Net Frederiks-Delahaye Termaar
*Maria Hoen-Delahaye Termaar
*Hub van der Maar (Huub Delahaye) Termaar
Echel

**Echel** (Nederlands **Egchel**) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Pieël en Maas, t'n zuide van Kepèl (Panningen), mèt op 1 juli 2008 1000 inwoeëners.

Echel, in de Middelieëwe *Achtel*, waas in vreuger tieje 'n jachgebied. Dao zien archeologische spore oet de viefde en achste ieëw gevonge. Echel bleef hiel lank 'n gehuch: in 1948 kreeg 't pas 'n eige parochiekèrk. Groeëte werkgaever in Echel is d'n tuinbouw.

Tot 1 januari 2010 waor Echel deil van de gemeinte Helje. Daovan waor 't bie häör opheffing de kleinste kern.
De Grashook

**De Grashook** (Nederlands **[[Grashoek]]**) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Pieël en Maas, t'n noorde van Beringe, mit op 1 Januari 2011 1708 inwoeëners.

De plaats is pas in de negentiende iew as veenontginningsgebied ontstaon. In 1912 woort heej 'n sjäölke gevestigd. Tegewoordig bedrieft men in De Grashook veural veehaojerij en tuinbouw in kasse.

Tot 2010 huuërde de plaots bij de gemeinte Helje.
D'Oospel

**D'Oospel** (Nederlands **Ospel**) es 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeindje Ni-jwieërt, te noorde van 't dörp Ni-jwieërt. Same mèt 't gehucht Ospeldiêk haaj 't op 1 januari 2006 4.054 inwoeëners.

D'Oospel ligtj in 't Pieëllandj en es van aods un veenkolonie. De parochie woort in 1864 gestichtj. De naam zooj aafkomstig zeên van *Ossepieël*, umdet 't veen met ossewages verplaatsj woort.
Net Frederix-Delahaye

**Net Frederix-Delahaye** waor 'n dichteres oet Termaar, die sjreef in häör eige dialek. 
Zie is gebore in Termaar es Maria Catharina Helena (Jeanette) Delahaye in 18 augustus 1914 en gesjtorve in Heële op 22 februari 1969.
Ouch häöre broor Huub Delahaye en häör zuster Maria Hoen-Delahaye sjrieëve in 't dialek van dat gehuchske vlak bie Klumme. 
'ne Andere broor waor Albert Delahaye (archivaris en historicus).

## Werk
* Ze publiceerde 'n paar van häör verhäölkes en gedichte in 't weekblaad* Het Land van Valkenburg ('t Gezètsje).
* Publicatie van 'n verhäölke in de bloomlezing *Rierank* van [[Veldeke-Valkeberg]] in 1992

==Sjtäölke==
Es bezeuk kaom, woeërt 't good servies oet de kas gehaold. Da mótte zich de aw tasse neet op hun naze, meh op hun oëre höbbe gekeke, es se nog 'n oeër hawwe. <br>
Este good loesterdes, kóste ze huuëre  rawwele in 't körfke: "Züste vieër zint mer good vuuër in de waek en vuuër in die aw pötbaar te sjrómpe. Meh, es eine op bezeuk kömpt, kómme die gruuëtsje dinger oet de kas oppen taofel te sjtao".<br>
Dao kaom de awste tas oet 't körfke uuëvering en zag: "Och kinger hat uch sjtil. Es die gówwe allenej d'r nak gebraoke höbbe, zint 'r van ós saort nog ummer dao".<br>

<small> *oet: 't Tassekörfke.''  Rierank 1992 

## Zuug ouch
Maria Hoen-Delahaye

**Maria Hoen-Delahaye** waor 'n dichteres oet Termaar, die sjreef in häör eige dialek. Ze sjreef ónder d'r sjoelnaam *Maya*.
Ze is gebaore in Termaar es Maria (May) Johanna Josephina Delahaye op 9 mieërt 1909 en gesjtorve in Heële op 6 mei 1986.
Ouch häöre broor Huub Delahaye en häör zuster Net Frederix-Delahaye sjreve in 't dialek van dat gehuchske vlakbie Klumme. 
Albert Delahaye, (archivaris en historicus) is eine van de 8 breursj van häör.

## Werk
* Ze publiceerde gedichte in 't waekblaad* Het Land van Valkenburg ('t Gezètsje).
* Gedich in de bloomlezing *Mosalect* van [[Veldeke-Limburg]] in 1976
* Gedich in de bloomlezing *Rierank* van [[Veldeke-Valkeberg]] in 1992

==Sjtäölke==
En väöl geit aan miene geis weer vuuërbiej <br>
Väöl, jao alles, va wies te bis gebaore<br>
Tot aan d'r daag dat ich dich höb verlaore<br>
doe loogs in die weegsjke, zoeë klein en zoeë görg<br>
Doe waosj ummer ei kindje va werk en va zörg,<br>
---<br>
Vuuër dien lètste reis nao 't hieëmelparadies<br>
Vieër sjtinge bie dich, op-ins awt en gries<br>
Doe has 't noe allemaol zoeë good uuëversjtange<br>
En vieër, vieër waore zoeë gaer mèt dich gegange <br>

<small> oet: *Ich sjtaon aan die graaf''... Rierank 1992

## Zuug ouch
César Franck

**César Franck** (geb. Luuk 10 december 1822 - gesjt. Paries 8 november 1890) waor 'ne Belsj-Franse componis.

## Aafkomst in relaasje tut z'n waerk

Biografe zeunt neet akkaoërd uvver z'n aafkomst. Belsj, Duutsj, Hollendsj mae gene sjrieft uvver 't speciaal statuut van 't gebied oeë z'n owwersj vandan kieëme. Z'n familie waor va Neutraal Moresnet, buurtsjap Völkerich en haant Platduutsj mit-ee gekald. César Frank is 't Platduutsj dus neet onbekind gewes. In z'n muziek sjreef Franck och in 'n unieke persoeënleke taal: Germaanse ernst en romantiek en Latiense charme en aevewich tegeliekertied.

## Biografie

* Es 12-jaorige behaolde haeë d'r ursjte pries väör piano an 't conservatorium va Luuk. Z'ne vader organiseerde 'n toernee langs de sjtaej Luuk, Aoke en Brussel (an 't hof van Leopold I).
* Va 1835 bis 1842 verbleef Franck in Paries, goof concerte en herpakde in 1837 z'n sjtudie an 't conservatorium. E kreeg lès va Zimmerman (piano), Benoist (örgel) en Leborne (compositie).
* Nao 'ne mislukde truukkieër nao 't Belsj - e ontmoette Franz Liszt väör de ursjte kieër in Brussel - vestigde haeë zich in 1858 definitef in Paries oeë es prive-lieërer en es organist in de St. Clothilde de kos verdeende. Franck waor volges Liszt nao Johann Sebastian Bach d'r groeëtste wat improvisere aa-gong.
* In 1872 waoërt Franck aa-gesjtild es örgellieërer an 't conservatorium va Paries en goof lès an o.a. Ernest Chausson, Duparc, Bordes en V. d'Indy (zienen ursjte biograaf). Um an 't conservatorium lès te kinne gaeve moes Franck zich naturalisere en vanaf 1873 is Franck 'ne Fransoeës. 
* Z'n meesterwerke zeunt och va nao 1873. De dichte polyfonie va Bach, de geconcentreerde vurm va Beethoven en de chromatische harmonie va Wagner crejere 'n opmerkeleke persuuënleke taal. Germaans in de mengeling va religieuze ernst en hartstochtelek aa-gedoeë zieë en Latiens in z'n sensuele charme en seerlek aevewich.
* César Franck sjtorf in 1890 nao 'n aanriejing dör 'n bus väör z'n hoes. Franck is begrave op d'r Cimetière Montparnasse, Paries. 

## Instrumentaal muziek

Väör 't Fraankriek van d'r 19de ieëw, dat gaans in d'r ban waor van de opera, waor 't Franck zieng groeëtste verdeenste dat haeë de instumentaal muziek häör ege plaatsj wer truukgoof.

## Trivia
Bie de oetvaart va Pavarotti waoërt 'n opname van d'r *Panis Angelica* va Franck, gezonge dör Pavarotti en ziene vader, aafgesjpäöld.
Hostie

'n **Hostie** (oet 't Latien: *hostia*, "sjlachoffer") ies in de katholieke kèrk 'n rónd, plat sjiefke óngedesemd broad dat in de Heilige Mès geconsacreerd weurt en daodoor veur katholieke wezelik verandert in 't *[[Lichaam van Christus]]*. In de mès weurt 'n hostie door de preester gebroke en vervolges were hosties oetgedeild aan de geluivige bie de communie. Um de hostie te maoge kriege moet me de ièrsjte heilige communie höbbe gedoon. 

Bie de communie weurt, saer 't Twiède Vaticaans Concilie, in Nederland en sómmige ander leng de hostie op de hand van de parochiaan gelag en door häöm nao de mónd gebrach. Vreuger waor 't èvvel gebrukelik dat de preester (of de diake) de hostie op de tong van de geluivige lag; diet waor umdat parochiane de hostie gaar neet mochte aanrake. In de meiste leng deit me diet nog ummer op dees meneer.

Geconsacreerde hosties were nao de mès opgesjlage in 'n kelk mèt dèksel (de ciborie), die weer bewaard weurt in 't tabernakel. Ze moete gesjeie blieve van óngewiejde hosties; de geconsacreerde hosties were namelik besjouwd es 't ech Lichaam van Christus en moete daorum mèt de meiste zörg behandeld were. Es de godslamp bie 't tabernakel brent ies dat e teike dat d'r geconsacreerde hosties aanwezig zint. 

Geconsacreerde hosties were ouch waal *[[Allerheiligste]]* geneump. 't Allerheiligste weurt aanbede in 't lof; 't ies dan oetgesjtald in 'ne monstrans op d'n altaor. In de brónk, bieveurbeeld op Sacramentsdaag, weurt de hostie in de monstrans door de pesjtoar door de sjtraote van de parochie geveurd. 

In de protestantse kèrke geluif me neet in de verandering van 't broad in 't Lichaam van Christus. Me gebruuk in de viering, de Aovendmaoltied, meistal e gewoon broad. De term "hostie" weurt veur diet broad neet gebruuk.
Huub Duijzings

**Huub Duijzings**  ies 'n sjriever, dae verhaole sjrief in 't Vilts. Hae ies gebore in Vilt in 1934.
In zien dageliks leve wèrkde hae es lièraar Nederlands in Brunsum.

## werk
* Verhaole in 't kwartaalmagazine *Geulrand*
* Verhaol in de bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg in 1992

## sjtäölke
"Merie: Gank miensj, gank ièrsj aan de kaersjsjtal wèrke, andersj bis te dalek zoa zaat wie e verke
Joep: e verke? 't Viè, de sjäöp mós te nog zeuke, Es te die neet vings, pak dan mer e keuke
Merie: Dao sjting gein koo in 't krubke, Wat einen os bis dich, mie leef Jupke 
Joep: Sjus! Einen os, en eine aezel d'r naeve, dae tösje de maskes, dae móste mich gaeve

 oet: *'t Krubke en e dröpke*, Rierank 1992

## Zuug ouch
Frans Stevens

**Frans Stevens** ies 'ne Valkebergse diechter, dae in 't Valkebergs sjrief. Hae ies gebore op de Cauberg (Boete de Paort) in 1922. Neve diechte sjpeelt 'r ouch tièntal jaore saxofoon in de harmonie Kurkapel op Sint-Pièter.
## Werk
* Gediechte in 't weekblaad *Het Land van Valkenburg* ( 't Gezètsje).
* Gediechte in 't tiedsjrif Veldeke van Veldeke-Limburg.
* Gediech in de bloomlezing *Mosalect* van Veldeke-Limburg in 1976
* Gediech in de bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg in 1992
May Essers-Prevoo

**May Essers-Prevoo** sjreef gediechte in 't Valkebergs. In 1895 ies ze gebore es May Prevoo Boete de Paort en in 1972 gesjtorve in Sjuèlder, woa zie de lètste levesjaore doorbrach en ouch ies begrave. 
In 't dageliks leve waor ze hotelhoudster Boete de Paort. 
## Werk
* In de jaore 50 en 60 van de 20e ièw versjiene gediechte van häör in 't weekblaad *Het Land van Valkenburg* ('t Gezètsje).
* Twiè gediechte in de bloomlezing *Rierank* van Veldeke-Valkeberg in 1992.

## Sjtäölke
Ins op 'ne kouwe miedig
waor veer gruw'lik aan de gang
zónge mer en rölsde wiejer
tot 't op einmaol waor: pang, pang

Wie veer waore opgekrope
en vaegden oes de sjtöb get aaf
Zoog v'r dat v'r neet rónd voorte
meh de zöldertrappe aaf

 oet: *De Wegevoot* Rierank 1992 

## Zuug ouch
Sjins

't Dialek va Sjin, Sjtröch, Sjuèmer, Ingwege en Walem liekent väöl op dat van Valkeberg (boete de paort). Westelik va Sjin löp 'n isoglos, 'n taalgrens, die aangeuf dat bepaalde klanke en weurd  angesj (oastelik) zin. Dat tuènt bv 't gebruuk van *d'r* veur 'n mannelik zelfsjtendig naamwoord (ipv *de* of *d'n* in Valkeberg). Ouch weurt veur 'ne mannelike veurnaam ummer *d'r* gezag bv. d'r Sjeng, d'r Pie. Veur 'ne vrouwelike veurnaam zègke de luuj va Sjin en Sjtröch  *'t*, bv 't Annie, 't Jeanne. In Sjin en Sjtröch liek de sjeiing van 't gebruuk van 'n *s* bie de verkleinvörm van weurd es: maed(s)je en leed(s)je. In Valkeberg tot Mesjtreech weurt die *s* waal gebruuk. Bie bepaalde weurd weurt r-deletie toegepas: angesj (anders), heivesj, patesj (patersj), zustesj (zustersj).
In 't werkwoord *höbbe* vervoge ze neet *doe höbs, hae haet* (Valkebergs), meh *doe has, hae hat.*
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** ies 'n sjtad in 't noordoaste van Frankriek, in 't departement Vosges. 

De inweunersj were *Déodatiens* geneump.
 
De börgemeister ies Christian Pierret (2002-2008). 

## Geografie
Saint-Dié-des-Vosges liek aan de Meurthe en 't haet 'n oppervlak van 46,15 km². 
 
De sjtad haet 22.569 inweunersj (tèlling 1999).

De bevolkingsdiechheid ies 489 luuj per km².

## Historie
1507 : 1e kaart van Amerika, *Universalis Cosmographia* (Martin Waldseemüller)

## Bezeenswaerdighede

* Keltische archeologische reste
* Kèrk Sint-Martens
* Museum Pierre-Noël
* Kapela Saint-Roch

## Universiteit
Institut universitaire de technologie (IUT) :
* Robotica
* Elektrotechniek
* Elektronica
* Informatica
* Communicatie

## Beroemde inweunersj

* Vautrin Lud (1448-1527) 
* Jacques Augustin (1759-1832), sjilder 
* Jules Ferry (1832-1893), politicus 
* Ferdinand Brunot (1860-1938) 
* Fernand Baldensperger (1871-1958) 
* Ivan Goll (1891-1950), sjriever en diechter
* Jacques Brenner (1922-2001), sjriever

## Externe links

* Officieel site van Saint-Dié-des-Vosges
* Institut universitaire de technologie
Ospeldiêk

**Ospeldiêk** (Nederlands **Ospeldijk**) is e gehuch in de Nederlands-Limburgse gemeinte Ni-jwieërt, te noorde vaan Ospel. 't Ligk direk aon 't Nationaol Park de Groeëte Pieël. Bij Ospeldiêk steit e bezeukerscentrum veur dit natuurgebied, wat *De Pelen* hèt.

In Ospeldiêk hèlt me eder jaor 't Moulin Blues Festival.
Limburgs in driej trepkes

Vör d'r driejhook tössje de Germaans-Romaanse taalgrens en de Benrather Laen haat Professer Boileau van de universitèèt va Lük in 1951 - 1971 de klaanke van de lokale taal  besjtudeerd, namelik vör 'n òppervlakte va-n driejhónderdsestig veerkaante kilometer, mit sestigdoezend inwoners (1969).

Hae broekt dao bie 'n aege sjpelling, neet die van de IPA, 'n sjpelling die tèkes vraot die v'r normaal neet hant (e mit e peunt d'r- ónder, e mit e-n hökske d'r- ónder, enz.)

Dr' pròfesser laet waeëd op 't feit dat ee g'n umgangstaal van zie gebied de e, de o en de eu mie es twèèj trappe van aoëpenhèèd hant: 

äö-èù-eu      -     Tùssje "däör" en "zeut" sjtèèt "Tèùve" 

ao-òò-oo     -     Tùssje "plaog" en "ploog", "gròòf'" 

ae-èè-ee     -     Tùssje "waeg" en "vleeg", "gèèt'" 

In de lies hie- ónder zunt de inzichte van d'r Armand Boileau toegepast mit 'n sjpelling, die baeëter paast bie wat me-n ee Limburg gewend ès.

## In ander tale

't Nederlans haat bv. mer èng köete *e* (bed) en èng lang *ee*, en die versjille ee klaank - zeu òch de *o* en de *oo* -en 'n lang **eu** hant ze dao al gaar neet.- *Freule* ??

Officieel haat 't Duutsj al get mieë:  köete *e* (Bett) en lang *ä* (Bär) / lang *ee* (mehr). Mae voll - bohren  / Böcke - Höhle. -- Me hüet òch grob, gröbrt, met ù.

't officieel Fraans kint zelfs mar juus köete kleenkers: *è*, *é*, *o*, *au*, ... Mae me huuët (inj 't Belsj Fraans ?): "la mariée est très belle": la marjee è trè bel, mit driej trepkes.

## Grens

Oeë liet de grens van ós driej trepkes nao 't naoërd-westen toe?

## referenties
* *Boileau A. 1971. Enquête dialectale sur la toponymie germano-romane du Nord-Est de la province de Liège - Analyse lexicologique et grammaticale comparative *
* *http://users.skynet.be/fa393867/lit/kwoof17.html*
* ''http://www.arts.gla.ac.uk/ipa/vowels.html"
Bevoukingsdeechde

De **bevoukingsdeechde** geuf de verhauwing aan tösse 't aantal inwoener en 't oppervlak van e bestömp topografes gebeed. Meistal weurd de bevoukingsdeechde oetgedrök in 't aantal inwoener per veerkante killemaeter (dèk 't landjoppervlak, meh soms ouch totaal oppervlak).
Elektromagnetische straoling

**Elektromagnetische straoling** is 'n zelfveurtplantende trillende golfbeweging oet elektrische en magnetische velde. In inge zin geit 'n um ziech vrij veurbewegende golve, in breie zin um alle elektromagnetische golve, ouch wienie die neet vrij kint bewege (beveurbeeld leech door 'ne glaasvezel of elektrische energie door 'ne stroumkabel). Elektromagnetische straoling heet in tegestèlling tot mechanische golve geinen draoger nujeg; integedeil, materie hèlt straolingsgolve tege. EM-straoling is 'nen draoger vaan energie en impuls, die vrij kinne koume es de straoling interageert mèt materie.

EM-straoling plant ziech in e vacuüm veurt mèt 'n snelheid vaan 299.792.458 m/s, ofwel de leechsnelheid.

## 't Elektromagnetisch spectrum
Elektromagnetische straoling kump in 'n extreem groet spectrum veur, en in väöl versjijningsvörm. 't Modèl wat me hanteert is contra-intuïtief: de besjouwer heet vaan nature neet de neiging ziechbaar leech, radiogolve en röntgenstraole es wezelek 'tzelfde fenomeen te zien, umtot hun versjijningsvörm zoe hendeg versjèlle.

De straoling liet ziech verdeile in 'n logaritmische sjaol vaan korte nao lang golflengde (oetgedrök in meters), en naovenant vaan hoeg nao lieg frequentie (oetgedrök in hertz). Gammastraoling heet de hoegste freqintie en de kortste golve, ELF-radiogolve höbbe de liegste frequintie en de langste golve.
Germaans-Romaanse taalgrens

De grens tösje Germaanse tale en Ròmaanse tale  ès vör 't Limburgs va belang vanaaf Diest bies Eupe. In brèjjer verbaand löpt ze van de Noord-Zieë bies an 's Hertogenwald.

Ze liet al ènnige ieëwe vaas.

Dis taalgrens is in de dialectologie väör 't Zuud-Wes-Nederfrankisch - kort gezag 't Limburgs - va belang va Diest bies Eupe. 

## Politiek belang

Väör de taalkunde van't Nederlands, 't Frans en 't Duutsj -tale die in dit gebied appart of mit z'n twieë de officiëel tale zeunt - is dis ieëwe-ow grens va neet te oondersjatte belang um de substraatwirking van die grens in de versjillende sjtandaardtale te kinne blieve maeëte.

Mèt de tekening van 't Verdraag van d'r Raod van Europa wat minderhèèdstale en nationale minderhede aa-gèèt hoeft dis grens neet mie automatisch ooch 'n (deel)sjtaotsgrens te zieë.
Roeselare (arrendissement)

't **Arrendissement Roeselaar** is ein vanne ach besteurleke
arrendissemente van de provincie Wes-Vlaondere.
't Arrendissement haet 'n oppervlak van 273,82 km² en haw 159.509 inwoener op 1 jannewarie 2024.

't Bestuit oet de gemeintes:

*Hooglede
*Ingelmunster
*Izegem
*Ledegem
*Lichtervelde
*Moorslede
*Roeselare
*Staden
Ieper (arrendissement)

't **Arrendissement Ieper** is ein vanne ach besteurleke
arrendissemente van de provincie Wes-Vlaondere.
't Arrendissement haet 'n oppervlak van 553,72 km² en haw 108.129 inwoener op 1 jannewarie 2024.

't Bestuit oet de gemeintes:

*Heuvelland
*Ieper
*Langemark-Poelkapelle
*Mesen
*Poperinge
*Vleteren
*Wervik
*Zonnebeke
Leuve (arrendissement)

't **Arrendissement Leuve (Leuven) ** is ein vanne twie besteurleke arrendissemente van de provincie Vlaoms-Braobant.
't Ligk ten oeste van 't Brössels Hoofsteejelek Gewes.
't Arrendissement haet 'n oppervlak van 1169,24 km² en haw 527.443 inwoener op 1 jannewarie 2024.

't Bestuit oet de gemeintes:
Limburg Racing Team

**Limburg Racing Team** of **LRT** in het kórt is de naam veur un gróp motorriejers oet Limburg (Hollesj en Belsj) dae zich euver 't internèt aafsjpreake um te goan rieje, bie voorkeur in het Heuvelland mer ouch in de Eifel of de Ardennen. Ouch helpe ze zich óngerein mit technische probleme en ammezere zich mit sjaele kal.

## Externe link
Meer infermasie: www.limburgracingteam.nl
Gelderse waopes

## 't Ieërste waope van Gelder

't Ieërste waope van Gelder waerde al gebroek door de ieërse voog van de plaats Gelder Wichard van Pont, dae in 878 voogd waerde. 't Waope is 'n sjild van goud, belaje mit drie mispelblome van kael, geplaats twieë ein. De mispelblome slaon oppe Drakesage van Pont. Volges deze sage haw Wichard van Pont same mit zie broor Lupond 'ne draak verslage bie 'ne mispelstroek. De mispelblome zeen in 't waope kael (roead) vanwaege 't blood waat d'r vergaote mot zeen tiedens 't gevech (mispelblome zeen normaal wit van kluuer). De mispelblome zeen, zoeawaal in kael es in zilver, truuk te vinje in väöl gemèndjewaopes in 't Gelderse gebied.

## 't Waope mitte leeuw

Vanaaf 1236 ginge de grave van Gelder 'n anger waope gebroeke, namelik 'n sjildj van lazoer, mit gouje blökskes bezejd, belaje mit 'ne gouje leeuw. 't Waope is geliek aan 't waope vanne Graafsjap Nassau. Of 't hie auch ech óm 'ne Nassause leeuw geit is neet bekindj. In eder gaval kan 'ne leeuw dude op 'ne persoean mit 'n hoeage millitaire rang. Meistal geit 't dan óm ne hertog. Bie persoeane die 'ne legere titel es hertog haje, waerde de blökskes gebroek. Deze Gelderse leeuw is auch truuk te vinje in väöl gemèndjewaopes.

## Kleine verangering inne veertieënde ieëw

Inne loup vanne dertieënde of veertieënde ieëw waerde 't waope get verangerd. Bie deze verangering vervele de blökskes en kreeg de leeuw 'ne döbbele stert en 'ne kroean. Waarsjienlik waas dit ter ieëre vanne 't feit det Reinoud II in 1339 toet hertog verheve waerde. 'n Anger meugelikheid is de dees verangering plaatsvónj in 1276 wie Reinoud I mit Irmgard van Limburg trouwdje en same mit häör hertog van Limburg waerde.

## De Gulikse leeuw kwoom en verdween
Naodet de Gelderse Successieoorlog in 1379 door Maria van Gelder gewonne waas kwoom `t hertogdom aan de Gulikers. Maria van Gelder gebroekte veur `t ieërs `n waope, wobie de Gelderse en de Gulikse leeuw gecombineerd waerde, namelik `n gedeild sjiljd mit in deil I de Gulikse leeuw en in deil II de Gelderse (allebei neet ómgedrejd). Dit Gelder-Gulikse waope verdween weer, wie Gelder aan `t Hoes van Egmond kwoom.

## De Zutfese leeuw
Wie Gelder in 1543 aan Karel V kwoom, gebroekde hae veur Gelder zoeawaal de Gelderse leeuw es de Zutfese Leeuw. 't Waope vanne Graafsjap Zutfe waas 'n sjildj van zilver, belaje mit 'ne leeuw van kael, getóngd en gekroeand van goud. De leeuwe waerde zoeawaal in aafzónjerlikke sjilje es in ein sjildj gecombineerd gebroek. Deze combinatie bleef toet 1799 bestaon.

## De Gulikse leeuw kump truuk

In 't begin vanne negetieënde ieëw waerde de Gelre-Gulik combinatie gebroek veur 't waope vanne nuje provincie Gelderlandj. Ouch dees combinatie kump in väöl gemèndjewaopes veur. Sinds 10 oktoeaber 1935 haet de provincie Gelderlandj 't volgende waope: *Gedeild: I in lazoer 'ne ómgedrejde, döbbelstertige leeuw van goud, gekroond van 'tzelfde en getóngd en genageld van kael; II in goud `ne leeuw van sabel, getóngd en genageld van kael. 't Sjildj gedèk mitte hertogelikke kroean van goud, geveurd van kael mit hermelien opgeslage. Sjildjhajers: twieë leeuwe van goud, getóngd en genageld van kael.*
Frankfurter Schule

De **Frankfurter Schule** is in de jaore 30 oontsjtande en wert gevurmd dör 'ne groep geaongazjeerde wetensjappers die zich inzitte väör de praktische filosofie. Ze zitte zich aaf taege de zoe-geneumde waerd-vriej objectief wetensjap van 't logisch positivisme. 't Haat neet zoeget es wie objectief kinnis. Kinnis is ummer gekleurd dör d'r achtergroond en de ideeje van d'r kinner eeges. En daobie: kinnis is laeg zoonder gebruuk van de inzichte in de praktijk, zoonder toepassing dus.

## Gesjiedenis van de Frankfurter Schule.

## Fase 1: Oondogmatisch marxistisch.

Ze vervonge ideeje va Marx dör eege theorieje. D'r basis van 't ideejegood bleef de gedachte van de gesjiedenis es dialectische väöroetgaanksbewaeging mit es eindpunt de revolutie van de wirkluuj en de dao-op volgende ideale maatsjappiej.

## Fase 2: Optimisme makt plaatsj väör pessimisme

Marxisme makt plaatsj väör nuuj maatsjappiej-theorie. Gesjiedenis wert nog ummer aanzieë es sjtrijd, mae noe zoonder väöroetzichte.

## Fase 3: Lètste fase mèt Jürgen Habermas

Jürgen Habermas geluft wer in de revolutie mae neet van de wirkluuj mae van de raandgroepe wie zjwervers, werkloze en sjtudaente. Habermas oontwikkelt 'n eege maatsjappiejtheorie: de theorie van 't communicatief handele. Geïnspireert dör Max Weber boewt Habermas een theorie uvver de gesjiedenis es oontwikkeling van de rationalitèèt.

### 't Konsept woeërhèèd

Es ursjte gift Habermas 'n nuuj definitie an 't begrip *woeërhèèd*. E haat 'n methode bedach um tut 'n sociaal en 'n polletieke woeërhèèd te kaome. Dus nèèt 'n wetensjappeleke. (Zuug daoväör: bieväörbeeld Karl Popper) 
Woeërhèèd is neet objectief kènnis mae woeërhèèd wert gedefinieërd dör *consensus*.
 
Habermas baseert z'n definitie va *rationalitèèt* op de zgn **speech-acts**. 

't Haat driej vorme van sjpraakuutinge: 
* constateringe; 
* regulerende sjpraak; 
* expressieve sjpraak.

Alle oetsjprake motte in 'n aoëpe discussie of 'n *discours* zoe lang bediscussieërd werre bies 'ne consenses bereikt is. Dae consenses is da de woeërhèèd. 
Pas es woeërhèèd en rationalitèèt uvveraal besjtèèt kint 'n fair maatsjappiej oontsjtoeë. Dit idee ligkt och an d'r basis va Wikipedia.

Kiek ooch Cultureel antropologie
Karl Popper

**Karl Popper** (Wene, 28 juli 1902 - Londe, 17 september 1994) is 'ne filosoof en 'ne wetensjapper dae sjtèlde dat kènnis väörtkeumt oet ervaring. E wert aanzieë es dergennige, dae mit z'n kritisch rationalisme de mits vernietigende besjoeëre taege 't logisch positivisme oontworpe haat.

## Waeërd van waarneminge
Volges Popper besjteunt ging hel zintuigelijke waarnemingsfeite. Waarneminge kriege pas betekenis in d'r kontekst van väöraafgaande theorie en kinne dus noeëts d'r ervaringsbasis zieë oeë-op os wetensjappeleke kènnis kint werre gefundeerd. Wetensjappeleke kinnis is neet objectief boete d'r miensj gegaeve, mae miensjewaerk.

## Kritiek op logisch positivisme
De positivistische bezighèèd, um 'n beperkt aantal waarneminge tut algemeen geldende witte te verheffe, is sjtrikt logisch bezieë neet mäögelek. Wetensjappeleke oetsjprake zulle 't sjtadium va vermoedens of hypotheses noeëts achter zich kinne laote. 't Aantal waarneminge is ummer hieël kling t.o.v. 't totaal aantal mäögeleke waarneminge en eeder volgende waarneming kint mit de vurige in taegesjpraok zieë. 

## Van verifieerbaarhèèd nao falsifieerbaarhèèd
Op grond van dizze kritiek op 't op inductie gebazeerde verifieerbaarhèèdsbeginsel van d'r Wiener Kreis oeëmit 't oondersjèèt tussje wetensjappeleke en neet-wetensjappeleke kinnis gemakt kint waeëre, ontwerpt Popper 'n aander criterium um dat oondersjèèt te make.
Poppers falsifieerbaarhèèdscriterium sjtilt ieëder eise an de vurm es an d'r inhoud van 'n theorie. Uvver de relaasje tussje kinnis en werkelekhèèd, dus uvver d'r empirische basis van theorieje, vilt winnig te zigke. Aandersj dan de lede van de Wiener Kreis geet Popper d'r dus neet van oet dat de wetensjappelekhèèd van 'n theorie groeëter wert naarmate ze mieë 'woeër' is bewaeze. Want uvver de woeërheed van 'n theorie is niks te zigke. De oonwoeërhèèd is dao-in-taege wal degelek vas te sjtille. Aanhaowende toetsing van theorieje en radikaal verwerpe van theorieje die 't laote aafwete, sjtilt volges Popper d'r greuj van de wetensjappeleke kinnis veilig. Wetensjappeleke kinnis zal noeëts de wirklikhèèd vatte, mae häör op dis meneer waal ummer mieë naoder kaome.

## Erkinning wetensjappeleke tradiesje
Popper is 't mit de logisch positiviste ins dat de wetensjappeleke kinnis in d'r loop van d'r tied greujt. D'r besjtèèt dus 'n wetensjappeleke tradiesje en wie winnig v'r och wete, v'r wete ummer mieë.

## De aoëpe maatsjappiej
Popper sjtèlt de aoëpe maatsjappiej, oeëin 'n maximaal vriehèèd tut 't oetwissele van ideeje en ervaringe besjtèèt, es ideaal. Z'n deenke is verwaant an Jürgen Habermas.
Hallefers Nor

**Hallefers Nor**, sjoelnaam van George F. Kooiman, gebore in 1922,  is 'ne dialekverzamelaer en sjriever van 't Tungelders.
In 1943 begost student/óngerduiker George F. Kooiman oet Haarlem, aan `t verzamele van alle, tot inne jaore vieftig van de 20e ieëw gangbaar, Tungelderse weurd en oetdrökkinge. 

## Werk
* Vanaaf 1946 woorte tieëntalle van zien gedichte en verhäölkes in 't tieêdsjrift "Veldeke" gepubliceerdj. 
* In 1975 in de bloomlezing *Mosalect* van Veldeke-Limburg e gedich
* In 1985 woort zien 500-pagina dikke *Thematisch Woordenboek van het Tungelroys*, mèt veurbieëldjzinne en illustraties, biej Rodopi in Amsterdam oetgegaeve. 
* In 1992 versjeen 't beukske *Herstjes inne Pan* (plezerige en anger herinjerìnge aan ziene óngerduiktiêd in Tungelder.
* In 1994 in  nr. 4 van de reeks Veldeke Literair, 5 gedichte
* In 1995  in nr. 6 van de reeks Veldeke Literair, 1 gedich
* In 1996 in nr. 7 van de reeks Veldeke Literair, 2 gedichte
* In 1998 in nr. 10 van de reeks Veldeke Literair, 3 gedichte
* In 2000 in de bloomlezing *Mosaiek*, Veldeke Literair nr 12, e gedich.
* In 2007, es deil 57 vanne Limburgse Literair Lies (LiLiLi), de gedichtebundel: *Strouwtsel*