open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mixail Lermontov

**Mixail Jur'evič Lermontov** (Russisch: Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов, spreek oet es Miecha**iel** **Joer**jeevietsj **Ljer**mantav) (Moskou, 15 oktober 1814 - Pjatigorsk, 27 juli 1841) waor 'ne Rössische sjriever oet de Romantiekliteratuur. Heer weurt in Rösland besjouwd es d'n twiede groetse sjriever vaan zien ginnerasie, allein Aleksandr Poesjkin weurt es e groeter figuur besjreve.

Umtot zien mam hiemelde wie Lermontov drei jaor aajd waor, woort heer opgevoojd door zien boma. Heer waor dèks kraank en verbleef daorum reigelmaoteg in käörplaotse in de Kaukasus. In 1827 verhojsde Lermontov mèt zien bomma trök nao Moskou, boe heer gebore waor. Hei begós heer gediechte te sjrieve. Oet dizzen tied stamp väöl bekènd wèrk vaan häöm. Heer waor toen hendeg beïnvloojd door 't wèrk vaan d'n Ingelse sjriever Lord Byron. 

In 1828 góng Lermontov nao de universiteet in Moskou, boe heer in kontak kaom mèt oondermie Alexander Herzen. Lermontovs wèrk in dees periood getuug vaan zien aofkier vaan de oonderdrökking vaan 't Rössisch volk door de tsare. Heidoor kump heer reigelmaotig in konflik mèt de autoriteite; Lermontov waor gaaroet neet geleef bij 't hof.

Nao ein vaan dees conflicte verleet Lermontov de universiteet in 1832, en sjreef ziech in bij de militair academie, daomèt 't spoor vaan ziene pa, 'ne veurmaolege legerkapitein, volgentere.

In 1837 sjreef Lermontov in respons op d'n doed vaan Poesjkin 't gediech *Doed vaan 'nen diechter*. Dit gediech veel neet good bij tsaar Nicolaas I vaan Rösland, dee häöm verbande nao de Kaukasus. Geïnspireerd door zien erveringe, sjreef Lermontov zie meisterwèrk, 't book *Герой нашего времени*, op 't Limbörgs vrij vertaold nao *nen Held vaan dezen Tied*. Dit is ouch de letterleke vertaoling in 't Nederlands (*Een held van onze tijd*), Ingels (*A Hero of our Time*), Duits (*Ein Held unserer Zeit*) en Frans (*Un héros de notre temps*). Evels meint 't Rössisch woord *Герой* of *Geroj* twie dinger: held, mer ouch hoofpersonaasj. Heidoor maakde Lermontov 'n slöm zat. D'n "held" vaan 't book is naomelek gaaroet neet zoenen held mer ieder get wat de Amerikane 'nen *anti-hero* of *anti-held* neume. Door de döbbele beteikenis vaan 't Rössisch woord laot heer zien oordeil in 't midde: zien hoofpersonages wel ummertouw helde, lieket de vraog vaan zie verhaol te zien. Es reactie op 't book leet de Tsaar häöm sjrappe oet de ridderorde vaan Rösland.

Op veurspraok vaan zien bomme moch Lermontov trökkiere nao Sint-Petersburg. Heer sjreef hei 't bekènd episch gediech *Demon*, wat de inspiratie vörmde veur 'n serie sjilderije vaan de bekènde sjilder Michail Vroebel.

In fibberwarie 1840 woort Lermontov obbenuits verbanne umtot heer geduelleerd had mèt de zoon vaan de Fransen ambassadäör in Sint-Petersburg. Trökkierend vaan verlof in fibberwarie 1841, verbleef heer eineg maonde in de käörplaots Pyatigorsk. Dao kaom 't weer tot 'n duel mèt de medeofficier Martynov. Umtot Lermontov dach tot 't duel neet serieus waor, sjoot heer in de loch. Martynov dao-intege sjoot raak, en Lermontov hiemelde aon zien verwondinge, in naovolging vaan zie groet veurbelde en ziene veurgenger Poesjkin.

## Rifferensies
Cool (Rotterdam)

**Cool** is 'n stadswiek vaan Rotterdam, zoewie 'ne polder. Ze weurt allewijl tot 't stadsdeil Centrum gerekend. De wiek heet 'n lang historie es hierlekheid, veurstad en volkswiek ietot ze gans deil vaan 't centrum zouw goon oetmake.

## Begrenzing
Cool weurt in 't ooste vaan de Stadsdreihook gesjeie door de Coolsingel en de Schiedamse Vest, in 't zuie vaan 't Nieuwe Werk door 't Vasteland, in 't weste vaan de 't Oude Westen door de Westersingel, en in 't noorde weurt 't gesjeie vaan 't CS-kerteer door 't Weena. Heidoor vörmp Cool 'ne laankgerekde stroek westelek vaan de Stadsdreihook (ca. 1200 m noord-zuid, aamper 500 m oos-wes).

De Coolse Polder umvat nog versjèllende aander wieke, naomelek alles vaan de Rotte tot en mèt 't Nieuwe Westen, meh die weure neet bij Cool gerekend.

## Historie
De Coolse polder gaof 't al veur de stiechting vaan Rotterdam. In feite stoont 't gebeed direk westelek vaan de Rottemoond bekind es de Hierlekheid Bokel, boe-aon de *Beukelsdijk* nog rappeleert. Op de grens vaan de hierlekhede Cool of Bokel en Voorschoten (aon d'n aandere kant vaan de Rotte; zoe geneump umtot de hiere vaan Voorschoten ze in han hadde) oontstoont Rotterdam. Wie dit dörpke stadsrechte kraog, góng vaan allebei de hierlekhede e deil aof. 't Lendelek gebeed bleef oonder de hierlekheid valle.

Iewelaank waor Cool 'ne gewoene polder mèt 'n agrarisch bestoon. In de loup vaan d'n achtienden iew evels begós Rotterdam hoezer boete de mör te bouwe, in de Coolse polder. In 1816 woort de gemeinte opgeluf en verdeild: Delfshaven kraog 't lendelek, Rotterdam 't steidelek deil. De nui veurstad verpauperde astrein. In 1861 woort aon de Schiedamsedijk 't Ermehoes gevesteg. In dit gebeed, neet wied vaan de have, waor ouch de Rotterdamse prostitutiebuurt. Tösse 1913 en 1922 woort de Coolsingel gedemp en umgevörmp tot 'ne breie verkiersweeg. Bij 't bombardemint vaan mei 1940 góng e groet deil vaan 't nog ummer ermeujeteg Cool verlore.

Bij de Wederopbouw vaan de stad had me evels groete planne mèt Cool: de Centraol Statie kaom in de buurt vaan dees wiek te ligke en perceis Cool zouw 't centrum weure vaan väöl activiteit. Allewijl is hei oonder mie 't ope winkelcentrum de Lijnbaan gevesteg, zoewie konzèrzaol De Doelen, de Rotterdamse Schouwburg, 't aajd Luxortheater en de Pathébioscoop. E groet deil vaan de euvergebleve bebouwing woort gesloop veur d'n aonlag vaan de Westblaak.

## Waope
De hierlekheid Cool droog 't volgend waope:

:In zèlver (*wit*) 'nen dweersbalk vaan lazuur (*blauw*).

## Rifferenties
Bergse krejjer

De **Bergse krejjer** is 't ajdste duitse hoonderras, wat oet 't Bergse land stamp. 

## Eigensjappe
De naom is aofgeleid vaan de krejroop vaan de haone, dee bis vieftien secónde kin dore. 't Ras weurt daorum tot de laankkrejjers gerekend. De einegste kleur is goud-broen-zwart-gedobbeld. Snavel en pu zien leigraw. De hinne lègke umtrint 160 witte eier 't jaor. 't Ras is raar en mèt oetsterve bedreig. Wereldwied bestoon woersjijnelek neet mie es 1000 exemplaore.

## Speciaolclubs
In Duitsland besteit 'n vereineging vaan fokkers, *Vereinigung der Züchter Bergischer Hühnerrassen und deren Zwerge - Kräherzüchtervereinigung seit 1884*, die jaorleks 'ne laankkrejwedstrijd organiseert. In Nederland hèlt de *Nederlandse Speciaalclub voor Duitse Hoenderrassen* ziech bezeg mèt 't ras.

## Referentie
Heijplaat

De **Heijplaat** is 'n stadswiek vaan de Nederlandse stad Rotterdam. Ze vèlt oonder 't stadsdeil Charlois. 't Is vaan oersprunk 'n kolonie gebouwd veur de havewèrkers, en ouch noe nog ligk ze ingeklemp tösse allemaol haves. de Heijplaat umvat 41 hectaar groond en kint zoe'n 1500 inwoeners.

## Ligking
De Heijplaat vörmp 'n exclaaf vaan 't stadsdeil Charlois, umtot 't midde in havegebeed ligk en de haves bij geinei stadsdeil hure. De wiek ligk westelek vaan de Waalhaven en oostelek vaan de Eemhaven. Door 't grave vaan die haves is 't gebeed op 'n landtong koume te ligke; 't is euver land allein bereikbaar via de Waalhavenweg nao 't zuie. In 't noorde ligk de Nuie Maos; sjuins tegeneuver de Maos ligk 't centrum vaan Schiedam. Me kint mèt de boet (de *Waterbös*) nao Delfshaven, Katendrecht en wijer oostelek (veur beveurbeeld fietsers is dit de snelste verbinding nao 't centrum vaan Rotterdam). Pernis ligk hiemelsbreid twie kilometer westelek vaan de Heijplaat, meh me um 't te bereike moot me 'n väölvoud vaan deen aofstand reize.

## Historie
De Heijplaat waor vaanajds 'n zandplaot, die door de iewe heer waor ingepolderd en aon 't eiland IJsselmonde waor vasgemaak. De polder en 't gehuch De Heij vele oonder de gemeinte Charlois.

Roond 1900 begós de have vaan Rotterdam ziech hendeg oet te breie aon de zuidkant vaan de Maos. Ganse dörper woorte gesloop en polders vergrave veur haves en arbeierswieke. In 1902 vestegde ziech tösse twie nui haves de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij (RDM). Dees maotsjappij wouw hei e dörp veur häör arbeiers realisere; daoveur woort in 1914 de NV Bouwmaatschappij Heyplaat opgerich. In de twinteg kaom e gans tuindörp mèt kèrke, winkele, ruim hoezer en väöl greun veerdeg. Nog mie levendegheid kraog de wiek wie hei in de jaore daarteg 't quarantainecentrum kaom. Dit complex woort ouch gebruuk veur d'n opvaank vaan juudse vlöchtelinge oet Duitsland en Oosteriek.

Nao d'n oorlog kierde 't tij veur de Heijplaat. 't Quarantainecentrum waor neet mie nujeg, en mèt de koms vaan de metro in 1968 woort de veerdeens ouch euverbojeg. 't Veer had ummer nao de Heijplaat gevare; de metro naom 'nen aandere weeg. De RDM oonderheel de veerdeens daonao tot 1983 zelf. In 1996 woort de Maotsjappij opgeluf. Mèt dit isolemint en 't verdwijne vaan de oondersteunende industrie leek de wiek tot verval veurbestump. Inderdaod woorte roond 2010 versjèllende leegstoonde hoezer aofgebroke. 't Aontal winkele nump gestiedeg aof. E deil vaan de wiek steit evels oonder besjerming es rieksmonumint.

In 2008 woort, mèt de geneumde Waterbösverbinding, de veerdeens herstèld. Me hoop de wiek mèt exposities en aander artistieke manifestaties aontrèkkelek te make. Veur versjèllende besjermde, meh leegstoonde gebouwe moot me nog 'n functie vinde.

## Externe link
* Website vaan de wiek

## Rifferenties
Terbregge

**Terbregge** is e gehuch en 'n stadswiek vaan de Nederlandse stad Rotterdam. 't Ligk aon de linkerkant vaan 't revierke de Rotte. Terbregge huurt bij 't stadsdeil Hillegersberg en vèlt oeterein in Aajd-Terbregge, de vaan oersprunk lendeleke bebouwing aon de revier, en Nui-Terbregge, 'n nuibouwwiek. In 2012 had 't 3.435 inwoeners.

## Historie
De naom *Terbregge* liet ziech verklaore es *aon de brögk*; de vörm *bregge* in plaots vaan *brugge* tuint, wie väöl aw Hollandse dialekte, Ingweoonse oontrunding. 't Geit hei um 'n brögk euver de Rotte, die hei inderdaod ligk. Terbregge, dinkelek in d'n daartienden iew oontstande (in d'n tied vaan de groete oontginninge), veel vaanajds oonder Hillegersberg, meh dewijl Hillegersberg aon de rechterkant vaan de Rotte ligk, vint me Terbregge aon de linkerkant.

In de Vreugmodernen Tied begós me de umgeving vaan Rotterdam te vervene, zoetot de polders oonder water kaome te stoon. Terbregge bestoont daodoor oetindelek oet e paar huiskes aon 'nen diek mèt aon allebei de kante water. Ind negentienden iew woorte die pole weer druuggelag en kós ziech obbenuits landbouw oontwikkele.

Mèt de annexatie vaan Hillegersberg door Rotterdam (in 1941) kaom ouch Terbregge oonder die stad te valle. Veuriers woort hei de umgeving evels nog lendelek gelaote; nuibouw woort allein op d'n aandere Rottekant gerealiseerd. Wel kaom zuielek vaan 't gehuch in 1973 't knouppunt Terbregseplein, boe d'n A16 en d'n A20 ziech rake. In 1999 kaom aon 't aofgelege karakter 'n ind wie de Vinexwiek Nui-Terbregge gebouwd woort. Heimèt is Terbregge gans deil gewore vaan de Rotterdamse stadsbebouwing. Noordelek en oostelek vaan 't aajd gehuch gief 't evels nog 'ne kleine lendeleke buffer.

## Rifferenties
Kralingse Veer

**Kralingse Veer** is e dörp wat es buurt deil oetmaak vaan de gemeinte Rotterdam zoewie vaan häör stadsdeil Prins Alexander. 't Ligk aon 't water, oongeveer bij de moond vaan d'n Hollandsen IJssel in de Nuie Maos. De plaots heet zoe'n 1700 inwoeners. 't Dörpke is geneump nao 't poontveer riechting IJsselmonde wat hei iewelaank voor. 

## Aonzien
De mieste bebwouing is geconcentreerd aon de IJsselmondselaan, dee vaanoet Kralingen nao de revier löp. 't Opvallendste monumint is de Herstèld Hervörmde Laankerk.

## Ligking
Kralingse Veer huurt bij Rotterdam, meh weurt umgeve door Capels groondgebeed. Neet allein oostelek vaan 't dörp vint me die gemeinte, ouch 't industrieterrein Rivium, direk westelek vaan Kralingse Veer, vèlt dao-oonder. Dit is 't gevolg vaan diverse gemeinteleke herindeilinge (zuug oonder). Kralingse Veer vörmp zoe 'n exclaaf vaan zoewel 't stadsdeil Prins Alexander es de gemeinte Rotterdam.

## Historie
't Poontveer vaan IJsselmonde nao Kralingen weurt veur 't iers geneump in 1333, meh is woersjijnelek väöl awwer. 't Kin oonderdeil zien gewees vaan 'ne Romeinsen heerweeg, al vèlt dat neet aon te tuine. Umtot 't dörp Kralingen wijer landinwaarts laog, kós hei roond 'nen herberg en 'n oetspanning e gans dörp oontstoon, zeker wie midde achtienden iew de zalmvèsserij op de Hollandse revere opkaom. In Kralingse Veer kaom 'ne zalmaofslaag dee tot in d'n twintegsten iew bestande heet; roond deen tied verdwijnt de zalm oet 't gebeed. Bij de Watersnoedramp vaan 1953 kaom ouch d'n diek bij Kralingse Veer oonder drök te stoon; in 1955 mós 'r daorum verzwoerd weure. Heibij góng väöl vaan de dörpsbebouwing verlore. 't Veer bleef bestoon tot de eupening kortbij vaan de Van Brienenoordbrögk in 1965.

Kralingse Veer had vaanajds ummer oonder Kralingen gevalle. Wie dees gemeinte in 1895 woort opgeluf, kaom 't lendelek deil oonder Capelle aan den IJssel, zoe ouch Kralingse Veer. Rotterdam bleef evels hoongereg nao mie groond, en annexeerde in 1941 deile Capels groondgebeed. De grens kraog heibij häör bove besjreve grèlleg verluip.

## Bronne
*Dit artikel is gooddeils gebaseerd op zie Nederlandstaoleg equivalent, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kralingse_Veer&oldid=43781807 dees versie].*

### Rifferenties
Hopsten

Hopsten is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (*[[Kreis]]*) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 99,82 km² en 7542 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 76 de veerkante kilometer.

De op 40 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).


Image:Hopsten_Brenninkmeyerstrasse_07.JPG|Historische ooskern vaan Hopsten
Blankenburg (Zuid-Holland)

**Blankenburg** is e verdwene dörp in de provincie Zuid-Holland, op wat noe 't groondgebeed vaan Rotterdam is. Blankenburg waor ietieds de hoofplaots vaan 't eiland Rozenburg, meh mós weure gesloop veur d'n aonlag vaan industriegebeed Botlek.

## Historie
'ne Stijgende ziespiegel had 't gebeed um de Maosmoond in de middeliewe ummer mie oonder water gezat. Door ziech gestiedeg verbeterende poldertechnieke kóste väöl oonderluipende zandplate weer permanent weure druuggelag en veur landbouw en bewoening weure gebruuk. De slikplaat vaan Blankenburg woort roond 1600 druuggelag en astrein vereineg mèt kortbijgelege polders, boe-oonder Rozenburg. Blankenburg daank ziene naom woersjijnelek aon eine vaan zien ierste bewoeners, Willem Pietersz. Moerman. Deze Vlaomse boer neumde de polder nao Blankenberge, boe heer vaandan kaom.

In d'n iew dee volgde greujde Blankenburg oet tot 't centrum vaan 't eiland, mèt 'n kèrk, 'n sjaol en e rechhoes. In d'n eigeleke polder Rozenburg oontwikkelde ziech vaanaof de negentienden iew mèt en mèt e twiede dörp, iers *De Buurt* meh later gewoen 'Rozenburg' geneump. In Rozenburg laog en ligk de poont nao Maassluis, zoetot de rillatieven aofstand nao 't vasteland dao kleinder waor es in Blankenburg. Zoe verplaotsde ziech 't centrum vaan de activiteit nao 1900 ummer mie nao Rozenburg.

Ind jaore 1950 kaome planne tot oontwikkeling um de have vaan Rotterdam hendeg oet te breie. Heiveur mós neet allein väöl natuur en landbouwgroond verdwijne, ouch 't dörp Blankenburg stoont de planne in de weeg. In 1960 begós de staot de bewoeners oet te koupe, e perces wat in 1965 veerdeg waor. Toen begós me 't dörp te slope en de umgeving te vergrave. Op de plaots vaan 't dörp ligk noe globaol 't Huntsman-complex.

De naom *Blankenburg* leef wijer in de voetbalclub FC Blankenburg, die in Rozenburg zit.

## Bron
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Blankenburg_%28Rozenburg%29&oldid=40860863 dees versie].*
Homo heidelbergensis

D'n **Homo heidelbergensis** of **Heidelbergmins** is 'nen oetgestorve mins (aapechtege) dee leefde tösse 500.000 en 200.000 jaor geleie. Heer weurt gezeen es direkte veurawwer vaan de homo sapiens en de homo neanderthalensis (*neanderthaler*). Al versjèllende bezeje die de moderne mins bekind is, waore häöm ouch al bekind, wie 't behierse vaan vuur, cannibalisme, kleiaasj, 't iere vaan d'n doed en 't gebruuk vaan sjerp projectiele. Evels woort 't gebruuk vaan stein projectiele - de levalloistechniek - pas bekind bij zienen ieder geneumden opvolger, de neanderthaler.

Aander dinger die d'n heidelbergmins nog neet bekind waore zien handel, seeraod en zekere vreuge relizjeus praktiseringe, wie sjamanisme.

## Brón
* Secties *Man controls fire*, *cannibalism*, *clothes*, *honouring the dead*, *The use of sharp projectiles*, *the levallois method*, *commerce* en *jewellery* vaan Mark Theoharis, oet *1001 Ideas That Changed Our Way of Thinking* (2013, Londe, p. 22-26)
Levalloistechniek

De Levalloistechniek is de term veur 'n 250.000 jaor aw techniek en methode um vuurstein aof te hawwe die woorte oontwikkeld door neanderthalers en aander aapechtege en oerminse oet 't Paleolithicum (de Awwe Steintied). De naom stamp vaan de Pariese boetewiek Levallois-Perret, boe op dees meneer gemaakde wèrktuug in de 19en iew woorte oontdèk tiejes archeologische opgravinge.

De levalloistechniek is 'n verfiende versie vaan ierdere vörm vaan steinbewèrking en umvatte 't ewegslaon vaan steinsjilvers vaan veurbewèrk kernstein. De wèrktuugmeker had zoe väöl mie controle euver de vörm en de groette vaan d'n oetindeleke sjilver. De techniek begint mèt 't keze vaan de zjuste stein, oongeveer zoe groet es 'n hand. Aon de eine kant vaan de stein weurt 'n sleegplak gecreëerd en langs de ren weure splinters aofgebötteld roond de umtrèk vaan de gewönste sjilver. Daonao weurt tege de basiek vaan de stein gebötteld um de kènmerkende dorsale richel te producere. Wie d'r daan tege de sleegplak weurt gebötteld, kump de sjilver mèt zien karakteristieke platbolle vörm los vaan de kernstein. De ren zien sjerp door 't ierder aofslaon vaan de splinters. De sjilver is veerdeg veur gebruuk es mets of speerpunt.

De levalloistechniek woort gebruuk door volkere verspreid euver e groet gebeed, vaan Zuid-Afrika tot Scandinavië. Door dees methode kóste de neanderthalers hun spere perfectionere, wat nötteg waor bij de jach op groete bieste. Groetere bieste kinne doeje en daodoor mie lui kinne voje wijl d'r minder tied aon de jach woort besteid, leide tot de vörming vaan stabiele minsegróppe en dat maakde 'n mie sedentair levensstijl meugelek. De levalloistechniek leide ouch tot de productie vaan sjerpe punte veur vreug boegsjeettechnieke. 't Feit tot dees techniek door de neanderthalers woort verfiend en geperfectioneerd toent aon tot 't populair beeld vaan primitief, weus aapechtege neet riechteg is.

## Brón
* Adam Patrick Taylor, *Levallois technique*, oet *1001 ideas that changed our way of thinking* vaan Robert Arp & Arthur Caplan (Librero, Londe, 2014, p. 27)
Rieksweëg 73

**Rieksweëg 73**, of d'r **A73** is 'ne autosjnelweëg deë durch de provincies Gelderland, Naord-Brabant en Nederlands Limburg vuët. D'r weëg verbingk de Geldersje sjtad Nimweëge mit 't Limbörgse Brach, oeë e aasjluut óp d'r A2 richting Mastrich. D'r weëg kunt óch langs de plaatsje Kuuk, Boksmeër, Venroa, Venlo en Remung. D'r weëg is 106 kilometer lank. Doamit is d'r A73 wiechtig vuur 't regionaal verkieër in Zuudoeës-Nederland. 

## Gesjichte

D'r A73 hat 'n lang gesjichte. D'r weëg is vanaaf 't knooppunt Ewijk bies Boksmeër i 1986 ge-öapend. 't Sjtök Boksmeër-Venroa is i 1993 ópgeleëverd. 't Trajèk bies knooppunt Zaardeheike bei Venlo weëd drei joar sjpieër ópgelieëverd. 't Deel va Venlo bies Brach bei d'r A2 is ieësj i 2008 ge-öapend. 

Dit trajèk mós d'r provinciale weëg, d'r N271 (ten oeëste van de Maos), en d'r N273 (westelig van de Maos) vervange. D'r N273 is óch bekank es de Napoleonsbaan of d'r "Doeëjeweëg", umdat hei vöal luuj doeëd bleve bie óngelukker. In 1995 besjloeët 't kabinet tót 't aalegke van d'r nuje sjnelweëg óp d'r westelige kank van de Maos. Innen daag d'rnoa is mit 'n motie gesjtump vuur d'r aalegk va d'r weëg óp d'r oeëstelige kank. Perbleme bei d'r aalègk woare de Europese regelgeëving en de milieueffèkterapportage. Al i 1999 zint de vuurbereëdende wirkzaamhede begós. I 2002 is besjloeëte d'r A73 óp d'r oeëstelige kank aa te legke. I 2003 is d'r aalegk begós, woeënoa d'r weëg i 2008 veëdiggesjtèld woeëd. De tunnele bei Zjwame en Remung zint deks óp 't zjernaal geweës, umdat die aafgesjloeëte woare durch probleme an 't beveiligingssysteem. I 2009 is d'r A73 gans ge-öapend vuur 't verkieër.

## Verloop
D'r A73 begós egelig vanaaf knooppunt Ewijk bei 't dörp Beuningen. E paar kilometer wier beug d'r sjnelweëg bei 't Knooppunt Lindenholt aaf noa 't zude, woeënoa d'r A73 de westelige sjtadsdele va Nimweëge aaduit. Noadat d'r weëg de Maos uëvergeet bei Kuuk, vuët d'r weëg wier i g'n provincie Naord-Brabant. Bei de plaatsj Boksmeër verbingk 't knooppunt Riekevaart d'r A73 mit d'r A77 richting 't Ruhrgebeed in 't Pruus. Bei Venrao geet d'r sjnelweëg de grens tusje Naord-Brabant en Limburg uëver. Bei Venlo verbingk 't knooppunt Zaardeheike d'r sjnelweëg mit d'r A67, d'r sjnelweëg van 't Belsj noa 't Pruus. D'r weëg vuët hei kót d'rnoa langs 't westelig sjtadsdeel Blierik, woeënoa 't de Maos uëvergeet. 

Drek heinoa sjplits d'r weëg aaf i d'r A74, deë flót d'rnoa uëvergeet in d'r Pruusje sjnelweëg d'r A61 richting Koblenz (Knooppunt Tiglia). D'r A73 vuët wier richting 't zude langs plaatsje wie Tegele, Bezel en Zjwame. De bebusjde huëgde van 't Maosterras óp de grens mit 't Pruus is hei good te zieë. Bei Zjwame is 'ne kótten tunnel va 400 meter lank (Tunnel Zjwame). Zuudliger, bei Remung is 'nen langeren tunnel van óngevier 2.400 meter, d'r Roertunnel. D'r weëg vuët hei (óch) ónger de zierevier de Roer, die vuët noa de Maos. 't Sjtök ónger Remung vuët langs de Maos en zien plasse. Kót d'rnoa sjluut d'r A73 aan óp d'r A2 bei 't knooppunt 't Vondere.
Rieksweëg 77

D'r **Riekswaeg 77**, of d'r **A77**, is 'ne kótten autosjnelweëg i de provincies Naord-Brabant en Nederlands Limburg. D'r wëeg löp vanaaf 't knooppunt Riekevaart (mit d'r A73) ten weste va Boksmeër, en löp wier via 'n bruk uëver de Maos en Gennep noa de grens mit Dütsjlank, oeë 'r uëvergeet i d'r Dütsje sjnelweëg A57, deë noa 't Ruhrgebeed lieët. D'r A77 is i totaal ungeveër 11 kilometer lank. D'r sjnelweëg is in 1986 ópgelieëverd, tegeliek mit de öapenóng va d'r A73 bis knooppunt Riekevaart. D'r A77 is wieër inne va de ruiigste sjnelweëg va Nederland, mit 'n verkieërsintensiteet van ungeveër 20.000 à 25.000 auto's per etmaal.
Seeraod

E **seeraod** of 'n **zjuwiel** is 'n persoenleke versering, dèks gemaak vaan edelmetaol of kosbaar materiaol.

De ierste seeraode stamme veur zoewiet bekènd oet 't paleolithische Midde-Ooste, boe me good 135.000 jaor trök sjelpe vaan zieslekke gebruukde um kraole te make. Seeraode bepèrke ziech evels neet bis de homo sapiens, want 't gief bewieze tot de homo neanderthalensis al good 500.000 jaor trök in Spanje seeraode maakde en gebruukde. Me geit d'rvaan oet tot dees vreug seeraode deende es besjerming tege 't koed of es symbool vaan status of raank.

In de loup vaan de millennia höbbe lui seeraode gemaak vaan kneuk, stein, hout, sjelpe, vere, tan een aander netuurleke materiaole. Metaole seeraode versjene veur 't iers good 5000 jaor v.Chr. ('t Neolithicum). Roontelum 3000 v.Chr. begóste de aw Egyptenere, wie ze al oet de prehistorie waore gekomme (Limbörgers bleve d'r nog zoen 1000 jaor in zitte), gouwe en zèlvere seeraode te creëre, soms in combinatie mèt glaas en edelstein. De Egyptenere geluifde tot eder edelstein bepaolde mystieke forces bezat, die euvergónge op d'n drager vaan 't seeraod. Dees associatie vaan seeraode mèt spiritualiteit en mystiek leide d'rtouw tot seeraode mèt de doeje woorte mètgegeve in 't graaf – 'n geweunte die in väöl aw culture algemein waor. e Groet deil vaan de seeraode oet de Aajdheid die ziech in archeologische collecties bevinde kump daan ouch oet grave.

't Gebruuk vaan seeraode en zjuwiele brach de minsheid 'n nui vörm vaan flannere én 'n nui meneer vaan communicatie. Mèt seeraode veult d'n drager ziech sjoener, mechteger of belaangrieker en tegeliekertied weurt de kemissie euvergebrach tot hei 'n riek, goodlösteg of invloodriek persoen steit, of zelfs iemes dee besjikbaar is – of zjus neet – veur de leefde.

## Brón
*Mark Theoharis, *Jewellery*, oet *1001 ideas that changed our way of thinking* vaan Robert Arp & Arthur Caplan (Librero, Londe, 2014, p. 28)
Endocrien systeem

't **Endocrien systeem** of **hormoonsjtèlsel** besjteit oet 'n aantal klere die hormone aafsjeie in 't lief. De aafsjeijingsperdukte van dees klere waere opgenómme door 't blood of weefselvleujsjtof.0

## Klere
De klere valle in twee gruup te verdeile.

; Oetsjloetend endocrien klere
* biesjildklere, perducere parathormoon
* bienere, perducere adrenaline, noradrenaline, mineralocorticoïde, glucocorticoïde en androgene
* nere
* epifyse, perduceert melatonine
* hypofyse, gesjtuurd door 't neuro-endocrien systeem
* hypothalamus, gesjtuurd door 't neuro-endocrien systeem
* sjildkleer
* thymus
* eilendjes van Langerhans

; Gecombineerde endo- en exocrien klere
Dees klere sjeie de hormone zowaal aaf binne 't lief (endocrien) es boete det (exocrien).
* gonade of gesjlechsklere, perducere naeve gesjlechshormone ouch gesjlechscelle
* pancreas of alvleiskleer, perduceert naeve de hormoon insulien, glucagon, gastrien en somatostatine ouch enzyme die helpe bie de sjpiesvertaering

## Zuuch ouch
* Exocrien systeem
Blinjenderm

De **blinjenderm** of **(intestinum) caecum** is 'ne blindj-ènjigendje zak vannen diekken derm dae zich bieje miens rechsónger inne boek bevindj. 't Litste deil vannen dunnen derm ('t ileum) ènjig namelik neet inne begin vannen diekken derm, meh mundj ziejelings oet in 't caecum, 'ne centimaeter of 10 van 't oetènj. Dit blindj distaal oetènj is de blinjenderm.

De primair fónksje vannen diekken derm is 't opnumme van water en zaltje oet 't vertaerdje aetes. De spiere inne wandj vannen diekken derm kónne d'n inhaad kneie veure vochopnaam te baetere.

De blinjenderm woreuver me 't inne vouksmóndj waal haet is aevel 'n anger orgaan, namelik 't wormvörmig aanhingsel (de appendix vermiformis).

Bie väöl dere, mit naam plantjenaeters, is de blinjenderm väöl sterker óntwikkeldj es bie luuj.
Kartelderm

De **kartelderm** of **colon** vörmp 't grótste deil vannen diekken derm. Feitelik ómvatj 't de gansen diekken derm mit oetzunjering vanne blinjenderm ennen endelderm.

De kartelderm kan waeren ingedeildj inne volgendje stökker:
* kartelderm (*colon*)
** colon ascendens: 't deil van 't colon det van rechsónger in de boek nao rechsbaove in de boek löp
** flexura dextra, of - hepatica (rechse boch)
** colon transversum: 't dwaesj deil, löp in 't bäövelste deil van de boek van rechs nao links
** flexura sinistra, of - lienalis, (linkse boch)
** colon descendens: löp van linksbaove nao linksónger in de boek
Panamaknaal

't **Panamaknaal** (Spaans: *Canal de Panamá*) is e knaal van 82 km lank det sniedj dore Landjingdje van Panama en de Atlantischen Oceaan en de Groaten Oceaan mitein verbindj door Midden-Amerika haer. Es e gevolg van de S-vorm van Panama ligk d'n Atlantischen Oceaan t'n wèste van 't knaal en de Goaten Oceaan t'n oaste daovan, ómgekièrdj ane gebrukelike oriëntatie van dees oceane toet 't landj van Amerika.

Al in de zèstièndjen ièw woort gespeculeerdj euver de boew van e knaal, mer det woort pas ièrs 400 jaor later vóltoadj doe 't knaal woort geäöpendj op 15 augustus 1914. Saer den wuèrtj 't knaal aangedaon door zoaget 12.000 sjeper de jaor. 't Nump e sjeep zoaget neuge oer óm van 't ei puntj nao 't angert te vare en saer 't knaal aop is haet 't zoaget 800.000 sjeper doorgelaote. 

't Knaal is van groat belank veure sjeepvaart, went daodoor hove sjeper neet mièr gans óm Zuud-Amerika haer te vare. 't Wuèrtj döks gezeen es de sjeidslien tösse Midden- en Zuud-Amerika; dees grens kan aevel ouch waere gelag oppe politische grens tösse Panama en Colombia.

## Boew
De Frantseus Ferdinand de Lesseps, dae ouch 't Suezknaal haet aangelag, begós in 1880 mitte boew van 't knaal doe 't gebied van Panama nag bie Colombia hoort. Hièl väöl wirkers stórve bie d'n aanlègk door malaria en gael koarts. In 1881 woort 't wirk stilgelag en in 1889 góng 't boewbedrief failliet. 't Aantaal aan doaj wirkers in daen tied wuèrtj op 22.000 gesjat.

In 1903 sjèdje Panama zich aaf van Colombia. Ei jaor later woort de boew van 't knaal doorgezatte. Door e verdraag tösse eine van de initiatiefnummers vanne Panamese aafsjeijing en de Amerikaanse regering zów 'ne streep aan landj van zoa 8 kilomaeter ane beidskantje van 't knaal veur ummer waeren euvergedrage aan de Vereinigde Staote. Bie de angerdje periode van d'n aanlègk van 't knaal stórve minder luujes in de Fransen tied, meh nag ummer 5.600 luuj. 't Ièrste sjeep voor op 15 augustus 1916 door 't knaal.

't Behièr van de Panamaknaalzaon woort op 31 december 1999 trögk euvergedrage aan Panama.
Lawrencium

**Lawrencium** is e sjeikundig element mit 't symbool **Lr** en 't atoomnómmer 103. 't Is dinkelik 'n zilverwit of gries aktinied.

d'r Zeen gein toepassinge bekènd veur lawrencium. Van netuur kump 't element neet veur op de aerd.

't Element is verneump gewaore nao Ernest Lawrence.

## Isotope

Toet noe is 'n achtal radio-isotope bekènd van lawrencium. 262Lr is daovan mit 'nen halveringstied van 3,6 oer 't stabielste. De euverige isotope höbbe halveringstieje in orde van menute en sekónd.
Musical

'ne **Musical** is e theatersjtök worin toneelsjpel, zank, meziek en dans waere gecombineerd. De acteurs mótte den ouch euver 'n gooj zangsjtum en zangtechniek besjikke. Bie 'ne revue waere ouch toneelsjpel, zank, meziek en dans gecombineerd, mer wo 'ne musical döks weurt gezeen as e toneelsjtök worin ouch weurt gezónge, weurt 'ne reveu meistal gezeen es 'ne väöl-ómvattender veursjtèlling, worin de humor centraal sjteit.

Musicals waere zowaal op toneel as op film verteund en zeen döks ouch commercieel e groot succes.

## Zuuch ouch
* Broadway (Manhattan)
Sjamanisme

**Sjamanisme** is 'n magisch-relezjieuze traditie roond 'ne **sjamaon** dee kontak zeuk mèt geiste en aander spiritualiteite.

Sjamanisme is de officiele term veur de talloeze tradities roontelum de figuur vaan 'ne sjamaon. 't Fenomeen is al gans aajd ('t dateert minstens vaan 40.000 jaor veur Christus, in 't midde vaan 't Paleolithicum, de awwe Steintied) en kump wereldwied veur. De ajdste kuns ter wereld is groetendeils sjamanistisch – zoewie de grotsjèldering *d'n Touveneer* in Fraankriek – en de ajdste tekste ter wereld – zoewie de Mesopotamische en Biebelse tekste – verwieze dèks nao sjamanistische praktijke wie necromantie (kontak zeuke mèt de geiste vaan de doeje) en antropomorfisme. 't Woord *sjamaan* is aofgeleid vaan 't Tunguswoord *saman*, 'ne preester of 'ne persoen – maan of vrouw – dee in 'ne veranderende staot vaan bewöszien ('n trance of 'n door drugs, wie kemp, opgewèkde hallucinatie) de geisteswereld um hölp vreug.
De details vaan sjamanisme variëre, aofhenkelek vaan de betröffende cultuur ('t Japans shintoïsme is aanders es 't Afrikaons sjamanisme), mer alle sjamanistische tradities höbbe veer basaal kenmèrke:
# De Sjamaon weurt gezeen es bemiddeleer tösse de lui en de geisteswereld.
# De Sjamaon weurt allein bemiddeleer doortot heer weurt gekoze door de geiste en door 't oetveure vaan bepaold rituele, zoewie 't howwe op trommele.
# De Sjamaon kin in de veranderende staot vaan bewöszien de geiste vraoge stèlle euver 't geneze vaan krengdes of euver de touwkoms (touwkomsveurspelling).
# De Sjamaon is verantwoordelek veur 't in stand hawwe vaan de magisch-relizjieus traditie door heilege mythes en verhaole te vertèlle.
Sommege later relizjie, zoewie de Abrahamse relizjie (Joededom, Christendom, Islam), kierde ziech tege sjamanisme, neet per se um de praktijk zelf (de sjamaonfiguur liekent hendeg op 'ne profeet, preester, imaam of rabbijn), mer umtot de Sjamaon zien kinnes zow verkriege op de verkierde meneer – zoewel via gooj es koej geiste. Toch besteit sjamanisme nog altied en vörmp daomèt ein vaan de ajdse relizjieus praktijke op eerd.

## Brón
* Adam Barkman, *Shamanism*, oet *1001 ideas that changed our way of thinking* vaan Robert Arp & Arthur Caplan (Librero, Londe, 2014, p. 30)
Buenos Aires

**Buenos Aires** (Spaans veur "gooj lóchte" of "gunstige winj") is de houfsjtad van Argentinië en ouch 't ikkenomisch en cultureel centrum van det landj. Mit 2,8 miljoen inweuners in 2001 is 't de grótste stad van 't landj. In de agglomeratie Groat-Buenos Aires, ligkendj aan de munjing van de Rio de la Plata (Spaans veur "reveer van 't zilver") woane mièr es 12 miljoen luuj. Aangezeen Groat-Buenos Aires bao e derdje van de Argentiense bevölking hoesves euverhièrsj 't mit zien ikkenomie de res van 't landj.

Buenos Aires ligk aan de ziè en haet 'nen have. De stad wuèrtj aan de landjskantj gans ómslaote door de pervincie Buenos Aires, mer maak zelf gein deil oet van die pervincie. Buenos Aires is e fidderaol distrik en vèltj boete de pervinciaal indeiling van Argentinië.

Dankzie zien talloeaze winkels en boetieks, zien arsjitektuur, zie cultureel laeve, restaurants en zien kosmopolitische bevölking van euverwaegendj Italiaanse, Spaanse, Franse, Duutsje, Ingelse, Oas-Europese, Arabische en Aziatische aafkóms steit Buenos Aires ouch bekandj es 't Peries van 't zuje, allewel 't door väöl ikkenomische perbleme väöl van zien vreuger grandäör haet verlaore. De stad is ein vanne Europeeste van Zuud-Amerika en van 't gans zujelik halfróndj. Oatj kós ze mit häör naordelike taengespelers straeve. De stad belaefdje ziene góljen tied tösse 1880 en 1920, doe Argentinië toet de tièn welvarendjste lenjer van de waereld behoort en Buenos Aires nuujkómmers oet Europa lokdje die hie e baeter bestaon verzóchte te vinje.
Antropomorfisme

**Ant(h)ropomorfisme** (Aajdgrieks: *anthropos*, mins, en *morphe*, vörm) is 't touwsjrieve vaan minseleke eigesjappe aon neet-minseleke creature, figure of objekte.
Antropomorfisme is de aw geweunte (40.000 v. Chr., in 't midde vaan 't Paleolithicum, de awwe Steintied) um minseleke eigesjappe touw te sjrieve aon neet-minseleke wezes, wie gode, bieste, plante of elemènte. 'n Deil vaan de allerajdste kuns – zoewie de *Liewmaan* oet Hohlenstein Stadel (Duitsland) – beeld dere oet mèt minseleke kènmerke. 't Sjamanisme, wat mèt dit type kuns is verboonde, zuut geiste in alle dinger. Dit hilt in tot me bij 't touwdiechte vaan minseleke eigesjappe aon buim geluif tot 'ne boumgeis, vergeliekbaar mèt 'ne minseleke geis, de boum deit greuie en handele wie'ne mins. Zoe-ouch veur alles, of bekans alles, in de natuur.

'n Subcategorie vaan antropomorfisme is **ant(h)ropotheïsme**, boebij de hoegere neet-minseleke creature – wie gode of God – weure veurgestèld mèt minseleke kènmerke. Plato (ca. 424-348 v.Chr.) besjöldegde de Griekse diechters vaan “leuges vertèlle euver de gode”, umtot ze gode wie Zeus kleinzielege minseleke motieve touwsjreve. Ouch bepaolde biebelse passages, wie die mèt besjrievinge vaan Gods “rechterhand”, weure dèks gezeen es veurbeelde vaan antropotheïsme.

In psychologisch opziech kèn antropomorfisme mie functies höbbe. 't Touwsjrieve vaan minseleke eigesjappe aon neet-minseleke creature kèn eus meining of geveules euver die creatuur verandere – v'r kènne d'r beveurbeeld mie zörg en aondach aon besteije. Antropomorfisme kèn ouch weure gezeen es 'n meneer vaan euze geis um complexe entiteite te versömpele en begriepelek te make.
Antropomorfisme vörmp nog ummertouw e belaangriek aspek vaan sjamanistische relizjie wie 't taoïsme en 't shintoïsme. Daoneve speult 't 'n groete rol in väöl cultuuroetinge, vaan teikefilmfigure wie Mickey Mouse, Donald Duck en Bugs Bunny bis literair wèrke wie George Orwells *Animal Farm* (1945).

## Brón
* Adam Barkman, *Antropomorphism*, oet *1001 ideas that changed our way of thinking* vaan Robert Arp & Arthur Caplan (Librero, Londe, 2014, p. 31)
Metallurgie

**Metallurgie** (Aadgrieks: μέταλλον *métallon* "metaal, erts", oarsprunkelik "mien, (stein)groof" en ἐργον *ergon* "wirk") is de praktiek en de weitesjap óm ertse te vinje, winne en bewirke toet e metaal. De weitesjap is e deilgebied van de matterjaalkónde det zich besjeftig mit de studie van de netuurkundige en sjeikundige gedraginge van de metale en häör mingsels, de legeringe. 't Deilgebied extractiev metallurgie wuèrtj sómtieds ouch kórtewaeg "metallurgie" geneump en besjeftig zich mit 't winne van metale oet ertse of aafvalstruime.

In taengestèlling toet anger ingenieurs bestudeertj 'ne metallurg d'n invlood van de samestèlling en de behanjelinge op de microscopische structuur van metale en van de structuur op häör eigesjappe. 'ne Metallurg bestudeertj de structuur die te gróndjslaag ligk aan de specefieke eigesjappe die de mechanische, lektrische of boewkundigen ingenieur nuèdig haet. De technieke veur de structuur te bestudere waere metallografie geneump.

Me wiltj oetènjelik de volgendje eigesjappe bereike:
* Mechanische eigesjappe (wie trèksterkdje);
* Corrosiebestenjigheid (wie bie rósvas staol);
* Lektrische eigesjappe (wie de geleibaarheid van alleminium en kaoper).

Technologisch behels de metallurgie versjillige stege, nao de winning van 't erts toet de perductie van e broekbaar veurwirp.
Magneet

'ne **Magneet** (Aadgrieks: λίθος μάγνης *lithos magnes* "stein oet Magnesië", ofwaal 't mineraal magnetiet) is e veurwirp van e magnetisch of gemagnetiseerdj matterjaal det op gróndj van dit magnetisme veurwirpe van ferromagnetisch matterjaal aantrèk en anger magnete aantrèk of aafstuèt. Dit fenomeen wuèrtj veroarzaak door ei door 't veurwirp opgewèk magnetisch veldj. 'ne Magneet haet twiè plaatse (poale) wo de magneetwirking 't sterkste is en wuèrtj daoveur ouch dipoal geneump. Door 't aerdmagnetisch veldj wies 'ne vriejelik opgehange magneet nao de geomagnetische naordpoal. Die plaats op de magneet wuèrtj ouch de naordpoal geneump.

Magnetische matterjaal zint ónger anger iezer, niekkel en kobaltj. Ze bestaont oet magnetische atoame die häör magnetische eigesjap óntliène aan twiè valentie-elektrone mit 'ne parallelle spin.

'ne Magneet wuèrtj döks gebroek veur metaal veurwirpe oet aafval en dergelike te haole.

## Gróndjbeginsele
De richting en de sterkdje van magnetische krafte kan me mit behölp van veldjlien zichbaar aangaeve. 'ne Magneet bringk e magnetisch veldj tewaeg en wuèrtj ouch doorstruimp door dit magnetisch veldj. De oppervlakdjes die waere doorkruuts door de euvergroate mièrderheid van 't magnetisch veldj neump me de poale van de magneet; volges de euvereinstumming kómme de veldjliene aan de zuudpoal (meistes gruèn) in de magneet binne en verlaote de veldjliene de magneet aan de naordpoal (road).

Me meuk 'n óngersjied tösse permanente magnete en lektromagnete. In bei vel kómme de magnetisch wirkendje stoffe toet expressie.

Magnetische monopoale (inkelveljige naord- of zuudpoale zónger häören taengenhenger) höbbe op dit moment e speculatief karakter. Me haet nag noatj experimenteel kinne aantuène det ze bestaont. Recente experimente zówwe hie aevel verangering in kinne bringe.
The Great Mouse Detective

**The Great Mouse Detective** is 'nen Amerikaansen animatiefilm oet 1986, geproduceerd door Walt Disney Feature Animation en oorsjprunkelik oetgebrach inne bioscoop op 2 juli 1986 door Walt Disney Pictures. 't Is geregisseerd door Burny Mattinson, David Michener, en 't team van John Musker en Ron Clements.
Simone de Beauvoir

**Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir** (Peries, 9 jannewarie, 1908 - 14 april 1986) waas 'n Franse filosofe, sjriefster en feministe. Zien wirk is heel divers; ze waas 'n sjriefster van romans, 'n politische theoretica, essayiste en 'n sjriefster van (auto)biografieje. Ze is veural bekènd óm zie wirk *Le Deuxième Sexe* ("'t Tweede gesjlech") oet 1949, woin ze 'n gedetailleerde analyse oetwirk van de óngerdrökking van de vrouw. 't Existentialistisch dilemma is e centraal thema in väöl van zien wirke, mer zie perspectief sjtrèk zich oet van autobiografisch toet historisch.

Zie waor beïnvloojd door René Descartes, Mary Wollstonecraft, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Edmund Husserl, Søren Kierkegaard, Martin Heidegger, Karl Marx, Friedrich Engels, Friedrich Nietzsche en Jean-Paul Sartre. Mèt Sartre had zie ouch 'n leefdesrelatie. Zie waor op häör beurt ouch e groet veurbeeld voor Sartre, zoe ouch veur Judith Butler, Betty Friedan, Germaine Greer, Julia Kristeva, Camille Paglia, Adrienne Rich en Monique Wittig.

De Beauvoir's ganse naom is Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir. Ze waor de dochter vaan Georges Bertrand de Beauvor, 'nen advocaat en amatäörsautäör, en Francçoise Brasseur, 'n jong vrouw oet de bourgeoisie vaan Verdun. Zie waor gebore in 'n hoeg apartemint aon de Boulevard Raspail te Paries. Vaanaof häör viefde geit zie nao e meidskessjaol.
Kerseilandj

:*Dit artikel geit euver d'n atol bie Kiribati; veur 't eilandj in d'n Indischen Oceaan, zuuch: [[Kaersjmeseilandj]].*
----

**Kers(mès)eilandj** of **Kiritimati** is 'nen atol dae ligk in de centrale Groaten Oceaan in de naordelike Line-eilenj. d'n Atol is 'n óngerdeil van Kiribati. 't Eilandj is de grótsten atol op de waereld: 642 veerkantje kilomaeter. Kerseilandj besleit ruum 70% van de totaal oppervlakdje van de arsjipel, die besteit oet 33 atolle. De grótste gemeinsjap bevindj zich op 't eilandj London.

Kerseilandj haet 'n doorsneej van zoaget 150 kilomaeter.
Kaersjmeseilandj

:*Dit artikel geit euver 't eilandj in d'n Indischen Oceaan; veur 't óngerdeil van Kiribati, zuuch: [[Kerseilandj]].*
----

**Kermiseilandj** (Ingels: *Christmas Island*) is 'n eilandj in d'n Indischen Oceaan, 350 kilomaeter t'n zuje van Java. Op 't eilandj woane ruum 1.400 luuj (2009), wovan de groate mièrderheid van Sjinese aafkóms is.

't Eilandj behuèrt toete Gemeinebès van Australië. Saer 1 juli 1992 zeen op Kersmiseilandj de wètte van Wès-Australië van kraf. 't Lokaal bestuur berös bie de Shire of Christmas Island.

## Kaart

Christmas Island Map NL.png|'n Euverzichskaart van 't eilandj.
Joseph Fourier

**Jean-Baptiste Joseph Fourier** (Auxerre, 21 meert 1768 - Peries, 16 mei 1830) waas 'ne Franse wis- en natuurkundige. Hae waas de zoon van 'ne kleiermaeker. Hae is veural bekènd van de fourieranalyse, mer ouch 't fouriertransformatie, 't getal van Fourier en de wèt van Fourier zeen nao 'm verneump.

Fourier kreeg óngerrich in de kriegssjool van Auxerre en waas aktief in de Franse Revolutie. Nao 1795 kreeg t'r 'n betrèkking aan de Polytechnische Sjool van Peries (*[[École Polytechnique]]*). In 1798 góng d'r mit mit de expeditie van Napoleon nao Egypte, wo d'r goeverneur van Leeg-Egypte waerde. Hae publiceerde inkel wiskundige artikele bie 't door Napoleon opgerichde Egyptisch Instituut.

Nao de euvergaaf van de Franse in Egypte aan de Britte in 1801 góng Fourier truuk nao Frankriek, wo d'r prefek van Isère waerde. Hie deej d'r óngerzeuk nao de oetbreijing van wurmte in sjtoffe. In 1808 waerde d'r baron; in 1815 prefek van 't departement Rhône en hae verhoesde in 1816 nao Peries.

In 1822 publiceerde Fourier zien wurmtetheorie, *Théorie analytique de la chaleur*, worin d'r zich baseerde op Newton zien wèt van 't aafkeule die zaet det de versjpreijing van wurmte proportioneel is aan de heel klein temperatuursversjille tösse twee aangrenzende molecule. Fourier bewaerde det alle functies van 'ne variabel, continu of neet, kinne waere oetgesjreve es 'n rits van sinusse van väölvaude van dees variabele. Det klop neet, mer 't feit det sómmige neet-continue functies de som zeen van óneindige ritse waas waal 'ne doorbraak en blief noe al eeuwe e puntj van wiskundig óngerzeuk.
Leonhard Euler

**Leonhard Paul Euler** (IPA: ['ɔʏlɐ]; 15 april 1707 – 18 september 1783) waas 'ne Zjwitserse wiskundige en netuurkundige dae e groot deil van zie laeve haet doorgebrach in Röslandj en Duutslandj.

Euler haet belangerieke óntdèkkinge gemaak in wied oetereinloupendje zake wie analyse en de grafetheorie. Hae haet ouch väöl modern wiskundige terminologie en notaties ingeveurd, veural veur de wiskundige analyse, wie 't kóncep van 'n wiskundige functie. Hae sjteit ouch bekènd veur zie wirk in de mechanica, optica en sjterrekunde.

Euler weurt betrach es de veurnaamste wiskundige van d'n achteenden eeuw en eine van de grótste van alle tieje. Hae waas ouch eine van de produktiefste; zien vergaoring besjleit 60-80 quartovolumes. 'n Sjtèlling die weurt toegesjreve aan Pierre-Simon Laplace drök Euler zienen invlood op de wiskunde es volg oet: "Laes Euler, laes Euler; hae is de meister [i.e. óngerwiezer] van ós allemaol."

De symbole i en e, die sjtaon veur imaginair einheid en 't gróndjtal kómme van Euler aaf. Aevenes de name veur de goniometrische functies: sinus, cosinus en tanges.

## Wirk
Euler haet 't wiskundig perbleem van "de zeve brögke van Keuningsberg" opgelos.

Hae vestigde zien roem door e nejkeurig bewies te levere van de volgende sjtèlling:
:\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^2} = \frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \frac{1}{4^2} + \cdots = \frac{\pi^2}{6}

Hae teunde ouch aan det veur alle reëel getalle *x* geldj:
:*e**ix* = cos(*x*) + *i* sin(*x*)

Dees formuul is geljig binne de complexe getalle. Hie bie is *e* 't gróndjtal van 't natuurlik logaritme en *i* de imaginair einheid. E gevolg van dees formuul is de nao 'mzelf geneumde formuul van Euler:
:e^{i \pi} + 1 = 0 

In 1735 definieerde d'r de constante van Euler: 
:\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left(1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} ... + \frac{1}{n} - \log(n) \right)

Euler sjreef ouch *Tentamen novae theoriae musicae* in 1739 as poging óm wiskunde en meziek te combinere. Hievan weurt waal gezag det 't *te wiskundig veur musici en te muzikaal veur wiskundige* is.
Vladimir Nabokov

**Vladimir Vladimirovič Nabokov** (**Влади́мир Влади́мирович Набо́ков**, 22 april 1899 - 2 juli 1977) waas 'ne Rössisch-Amerikaanse (roman)sjriever.

Nabokov waas 'ne zoon oet 'n waalgestèldje femielje in 't Rössisch Sint Piètersbörg. Nabokov emigreerdj nao de Bolsjewiekse machsgreep nao Duutsjlandj en verleet Nazi-Duutsjlandj in 1937 óm in Peries te gaon woane. Nao e verblief van drie jaor in de Franse houfstad vertróch t'r nao de Vereinigdje State wo d'r litteratuur doceerdje aan de universiteit van Cornell. Zien litste laevesjaore brach t'r door in 'n hotel in Franstalig Zwitserlandj, wo d'r in 1977 stórf.

Zie bekandjste wirk is 't ómstreje book *Lolita*, det de leefdje van 'ne fièrtigjäörige man veur e jónk maedje behanjeltj.
Differentiaalraekening

**Differentiaalraekening** in de wiskundige analyse is 'n raekenmethode veur 't vasstèlle van de verangeringe die functies óngergaon wen in häör argumente ónènjig klein (infinitesimaal) verangeringe optraeje.

De differentiaalraekening is oarsprunkelik óntwikkeldj door Isaac Newton, ómdet t'r dees nuèdig haj veur zien theorie van de mechanica.

Integraalraekening en differentiaalraekening waere same waal ómsjreve es hoager wiskónde.

## Zuuch ouch
* Infinitesimaalraekening
Integraalraekening

**Integraalraekening** is 'n óngerdeil van de wiskónde, biezunjert van de analyse. Me gebroek hie-in integrale veur 't beraekene van totale, wie de totaal oppervlakdje ónger 'n grafiek, de totaal verangering van 'n gegaeve groatheid es veur eder memènt de verangering de tiedseinheid is gegaeve of 't beraekene van de massa van e veurwirp es de dichheid op eder puntj is gegaeve.

In 't einveljigste intuïtief geval beraekentj me mit 'ne bepaoldjen integraal van 'n functie de oppervlakdje begrens door de grafiek van de functie en de horizontaal coördinaatas, tösse twiè verticaal liene. d'n Integraal van 'n functie *f* euver 'nen interval [a,b] wuèrtj genoteerdj es:
:\int_a^b f(x)\,{\rm d}x

't Rizzeltaot is de oppervlakdje *S* ónger de grafiek.

Integraalraekening en differentiaalraekening waere same waal ómsjreve es hoager wiskónde.

## Zuuch ouch
* Infinitesimaalraekening
Infinitesimaalraekening

**Infinitesimaalraekening** of **infinietsimaalraekening** is 'n techniek óm differentiaal- en integraalraekening te bedrieve. De techniek is ónaafhenkelik vanein bedach door Gottfried Wilhelm Leibniz en Isaac Newton. De techniek besleit 'n methood, 'n functie op willekäörig klein (infinitesemaal) aafsnitte consistent te besjrieve. Vreug poaginge óm ónènjig klein intervalle kwantitief te bevatte mislökdje door inconsistenties en deilingsparadoxe.

Infinitesimaalraekening wuèrtj gezeen es hoager wiskónde.

## Zuuch ouch
* Differentiaalraekening
* Integraalraekening