Naordelik Oes-Limburgs

't **Noordelek Oos-Limbörgs** is 'n gróp Limbörgse dialekte in de indeiling vaan 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten. In dees indeiling maak 't, same mèt 't Zuielek Oos-Limbörgs, 't Oos-Limbörgs oet. De dialekte boe 't um geit weure gesproke in 't midde vaan Nederlands Limbörg. Ouch in Duitsland gief 't dialekte mèt dezelfde kinmerke; umtot 't WLD ziech dao neet mèt bezeghèlt, zien die evels neet mètgenome. Wie de mieste oonderdialekte vaan 't Limbörgs is de gróp op details hendeg divers; vaanzelfsprekend zien aander indeilinge dinkbaar. 

## Umvaank
't WLD rekent de volgende plaotse daan wel tongvel tot 't Noordelek Oos-Limbörgs:

## Kinmerke
### Vörmingshistorie
't Gebeed boe Noordelek Oos-Limbörgs weurt gesproke is door de iewe heer rillatief geïsoleerd gewees. 't Waor al-evel good bereikbaar euver de Maos, meh 't had beperkde economische beteikenis en 't hoort neet bij groeter len. Op get korte periodes in d'n Tachtegjaoregen Oorlog nao heet 't tot 1815 neet bij Nederland gehuurd. Ouch bleef 't gebeed gooddeils versjoend vaan Braobantsen invlood; zelfs in vergelieking mèt 't Zuielek Oos-Limbörgs is 't Braobants/Zuid-Nederlands elemint mer klein.

Remund waor door de iewe heer wiedoet de belaankriekste stad in 't gebeed. Door de geringen invlood vaan boetenaof kós dees rillatief klein stad häören invlood in e groet gebeed doen gelle. Väöl taolveranderinge in die stad voonte op 't platteland al gaw ingaank. Bij aander dinger, wie de 'Hollandse' *ee/oo* of de 'Franse' *ie*, booj 't platteland evels mie verzat; zoe oontstoont 'n tegestèlling tösse Remund en de dörper drumheer.

### Algemein
Wie veeroet de mieste soorte Limbörgs kint 't Noordelek Oos-Limbörgs *-ch* in eder geval de wäörd *ich, ouch, mich, dich, óch*, meh neet op aander plaotse boe vreuger 'n *-k* stoont (*make* en neet *maache*). Ouch zien alle dialekte in dees gróp, nao de definitie die me aonhèlt, toentaole daan wel toenaccenttaole. Neet allein kinne lèttergrepe twie toene höbbe, de toene zien ouch vaan belaank veur de beteikenis vaan e woord (in tegestèlling tot beveurbeeld 't Wieërtlandjs, boe dat lèste neet 't geval is).

Wie alle Oos-Limbörgse en sommege Midde-Limbörgse dialekte is de Oergermaanse **ū* 'n *oe* gebleve: me zeet *hoes* en neet *huus, huis* of nog get aanders. Zjus 'tzelfde gelt veur de aw **ī*: me zeet *ies* en neet *ijs* of get soortgelieks. De Aajdnederfrankische twieklaanke *ie* en *uo* zien *ee* en *oo* gewore: me zeet *beer* en *good*, neet *bier* en *goed*. In Hèrkebósj zègke ze vaanajds ''beier'' en ''goud'', zjus wie ze dat in Zitterd doen.

In tegestèlling tot zoewel 't Wes-Limbörgs es 't Zuidoos-Limbörgs heet 't Oos-Limbörgs *ei* en *ou* in de mieste wäörd boe 't Nederlands *ee* en *oo* en 't Hoegduits *ai* en *au* heet. Me zeet hei daorum *bein* en *oug*, neet *been* en *oog*.

De grens tösse Oos-Limbörgs en Midde-Limbörgs weurt gevörmp door de Panninger Linie. Dat wèlt zègke tot me in 't Oos-Limbörgs *sjlaop*, *sjpraok* en *sjtein* zeet. Mofert is de insegste plaots in dit gebeed boe me *slaop, spraok* en *stein* kint. Umtot dit 'n enclaaf is, en umtot Mofert in väöl aander dinger wel mèt 't ooste mètdeit, weurt 't Mofers toch bij 't Oos-Limbörgs getèld.

't Wäördsje *[[doe]]* weurt algemein in ier gehawwe; *geer* etc. is allein beleefheidsvörm en mievoud.

### Bezunder
In 't Noordelek Oos-Limbörgs weurt bekaans euveral gemouilleerd, dewijl dat in de mieste Zuielek Oos-Limbörgse dialekte neet gebäört. Remund is 't middelpunt vaan e groet, groof-eweg cirkelvörmeg gebeed boe me *hóndj*, *ki(e)ndj* en *henj* zeet, en dèks ouch *geldj*.  Tegele en Belvend zien oetzunderinge: hei weurt neet gemouilleerd meh gegutturaliseerd (*hónk, kink, heng*).

De vocalisering vaan de *-l-* nao 'n *a-* of *o-* en veur 'n *-d* of *-t*, die in 't zuie algemein is, is in 't Noordelek Oos-Limbörgs väöl beperkder en wezelek aanders. Tot in de negentienden iew kaom ze allein veur in verboge vörm vaan bijveugeleke naomwäörd; d'n oonverboge vörm heel de *-l-* (*ald > einen aje man, ein aaj vrouw*). Ouch noe nog vint me die *-l-* nog in aander woordsoorte: *ald* is *aad* gewore, meh *bald* en *zalt* zien gebleve. Ouch bij aofleiinge zuut me dat versjèl. Vergeliek:

In Midde-Limbörg weurt euver 't algemein *det* gezag, in tegestèlling tot 't zuielek *dat*.

't Limbörgs gerundium op *-entaere* kump in 't Noordelek Oos-Limbörgs bekaans neet veur. Mofert is de noordelekste plaots boe me 't huurt. Me zeet dus *Lachendj beldje hae mich*, en neet *Lachentaere belde hae mich*.

### Intern versjèlle
Wie bove al opgemerk deit Mofert in e paar dinger neet mèt. Ouch Tegele en Belvend oonttrèkke ziech aon e belaankriek kinmerk, umtot ze neet mouillere.

Wijer versjèlle zitte in de sjerplang ''ee'' en *[[sjerplang oo|oo]]*. In de mieste Limbörgse dialekte klinke die es *ieë* respectievelek *oeë*: *hieër, kieës, twieë* en *doeës, kroeën, oeër*. Ouch in dit gebeed huurt me dat väöl. In Remund evels (wie trouwens ouch in Zitterd) heet me die vervaange door de 'Nederlandse' klaanke *ee* en *oo*: *heer, kees, twee; doos, kroon, oor*. Sommege dörper in de umgeving höbbe dat euvergenome, aandere verzètte ziech daotege of goon pas in de lèsten tied nao de Remundse klaanke. E paar plaotse in de Roerstreek kinne de sjerplang *oo* es *oea*. In (awwerwèts) Posters klinke de drei ooneigeleke diftonge es *ie(j)*, *oow* en *euj*.

In Remund höbbe väöl wäörd mèt 'n korte *i* dèks 'nen *ie*-klaank. Zoedoende weure Remundenere bespot mèt 't zinneke *Pies mer in de piesbak, kiendj, mer neet op 't brood!* In de umgeving kin dat zinneke klinke wie *Pis mer in de pisbak, kindj, mer neet op 't broead!*

## Rifferenties