CERN

't **CERN** (Frans: *Organisation européenne pour la recherche nucléaire*, zuug oonder) is 'n Europese organisatie veur experimenteel oonderzeuk nao kern- en deilkesfysica. 't Hoofkerteer, mèt 't groetste natuurkundeg laboratorium op de wereld, in gevesteg in Meyrin bij Genève, Zwitserland, kortbij de Franse grens. De organisatie umvat 24 len. Bij 't CERN zien door de jaore heer versjèllende groete oontdèkkinge gedoon; en passant is hei ouch baonbrekende computertechnolozjie oontwikkeld.

## Historie
De aofkorting CERN stoont oersprunkelek veur *Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire*, 'ne raod vaan twelf Europese len die in 1952 beslote veur same kernoonderzeuk te doen. In 1954 woort dee raod umgezat in 'n blievende organisatie. Umtot de aofkorting *OERN* ziech neet zoe gemekelek es acroniem leet oetspreke, besloot op initiatief vaan oonder mie Werner Heisenberg de naom CERN te hawwe.

Opriechtende len waore op 29 september 1954 't Belsj, Denemarke, Wes-Duitsland, Fraankriek, Griekeland, Italië, Joegoslavië, Nederland, Noorwege, 't Vereineg Keuninkriek, Zwede en Zwitserland. Later slote ziech nog aon: Oosteriek (1959), Spaanje (1961-69 en sinds 1983 weer), Portugal (1986), Finland (1991), Pole (1991), Hongarije (1992), Tsjechië (1993), Slowakije (1993), Bulgarije (1999), Israël (2014), Roemenië (2016), Servië (2019), Esland (2014) en Slovenië (2025). Cyprus wach nog op touwtrejjing; wijer geassocieerde len zien (in volgorde vaan associatiejaor) Turkije, Pakistan, Oekraïne, India, Litouwe, Kroatië, Letland, Brazilië en Ierland.

### Oontdèkkinge en oetvindinge
Veural vaanaof de jaore '70 zien bij 't CERN diverse belaankrieke oontdèkkinge gedoon, die de theorie vaan 't standaardmodel bevestegde, en e paar praktische probleme veur 't iers opgelos. Oonder de belaankriekste zien:

* 1973: de oontdèkking vaan neutraole stroum in 't *Gargamelle*-bellevaat
* 1983: de oontdèkking vaan W- en Z-bosone bij de UA1- en UA2-experiminte
* 1989: bepaoling vaan 't aontal neutrinofemilies
* 1995: de ierste synthees vaan antiwaterstof bij 't PS210-experimint
* 1995-2005: bepaole vaan de lijne vaan de Z-resonantie
* 2000: oontdèkking vaan 't quark-gluonplasma, 'ne vörm vaan oontaarde materie
* 2010: de isolatie vaan 38 antiwaterstofatome
* 2011: 't 15 minute in stand hawwe vaan antiwaterstof
* 2012: de oontdèkking vaan 't veurspäöld Higgsboson
* 2026: 't verveur vaan antiwaterstof euver de weeg

Es bijvangs heet 't CERN ouch 'n groete rol gespäöld in de oontwikkeling vaan de computertechniek. 't Geit daan veural um software veur zien eigen intranèt, dee later mèt succes op 't internèt woort gebruuk. In 1984 pioneerde ze mèt touwpassing vaan TCP/IP-netwèrke; in 1989 voont Tim Berners-Lee 't gebrukersvruntelek protocol HTTP oet, wat 't jaor dao-op zouw leie tot de bouw vaan 't WorldWideWeb.

## Deile vaan 't complex
't Complex umvat diverse bouwwerke, deils tot euver de grens in Fraankriek. Veur de experiminte mèt deilkes weure allewijl (jaore 2020) de volgende deilkesversnellers en -vertragers gebruuk:

* de Large Hadron Collider (LHC), boe de mieste aonsprekende oontdèkkinge vaan dees iew mèt zien gedoon;
* de LINAC 3
* de Low Energy Iron Ring (LEIR)
* de Linac4
* de Proton Synchrotron Booster
* de Proton Synchrotron (PS)
* de Super Proton Synchrotron (SPS)
* d'n On-Line Isotope Mass Separator (ISOLDE)
* d'n Antiproton Decelerator (AD)
* d'n Extra Low Energy Antiproton ring (ELENA)
* 't AWAKE-experimint
* de CERN Linear Electron Accelerator for Research (CLEAR)

Väöl apparaote dene es oondersteuning vaan 'n aandert. Dat is nujeg veur de extreem umstendeghede op gaank te bringe boe-oonder me de deilkes moot woernumme.

## Extern links
* Website vaan 't CERN