open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Linux

**Linux** is de kernel van 't vrieë besjturingssysteem GNU/Linux, vuur computersj mèr wurt ouch in anger apparate gebroek, zoeë es DVD sjpiëlersj. Linux is in 1991 begos doer Linus Torvalds, in kombinasie mit 't GNU-projèk waor 't 't ieësjte vrieë besjturingssysteem.

In 2005 haeët de Linux kernel ongersjtuuëning vuur 'ne houp versjillende processore en hardware.
Wikipedia

**Wikipedia** is e projek va de Wikimedia Foundation, ing organisatie zónger winsougmirk. 't Doel va Wikipedia is óm in jieëker taal 'ne komplieëte, rechtevrie encyclopedie te sjrieëve.
Behauve typische encyclopedie-artikele bevat Wikipedia ouch informatie die dèks in verbandj gebrach weurt mit almanakke, specialitische tiedsjrifte en zake die in 't nuujs zunt.

## Karakteristieke
Drie hoofkarakteristieke diffenieëre de niesj va Wikipedia op 't World Wide Web:
# 't doel is veural óm 'n encyclopedie te waere
# 't is 'ne Wiki, dae doer *jieëkerinne* kint waere verangerd (behauve doer geblokkierde gebroekersj en de besjermde pagina's).
# 't is vrieje content, en maak gebroek van de copyleft GNU Free Documentation License.

## Historie
Wikipedia is begós op 15 januari 2001, allein in 't Ingelsj. De ieësjte angesjtalige versie, in 't Frans, is begós op 23 mieërt 2001. De versie in 't Nederlands is begós op 19 juni 2001. Eind 2010 besjtèt de Ingelsje versie oet mieë as 3.400.000 artikele.

## Limburgse versie
De Limburgse Wikipedia is begós in september 2004, mer de ieësjte echte artikele zunt va december va dat jaor. In de winter van 2005 is dit projek hel gegrujd, tot bienao 500 artikele taege 't eind van mieërt. Op dit moment haet de Limburgse Wikipedia  artikele.

## Wiki

Wikipedia is 'ne wiki, 'n website woeë edere bezeuker de artikele kint verangere en woeë dees verangeringe meteen doergeveurd weure. Artikele weure neet gecontrolleerd doer aangeweze gebroekersj of speciaal editors, en de vriewillige auteursj waarsjuwe dat contributies zónger genade collectief waere verangerd. 't Is neet nuuëdig dat auteursj expertise of formeel kwalificaties höbbe in de óngerwerpe woeëmit ze zich bezighoute, wat e punt van kritiek is veur sómmige.

## Zuug ouch
* Lies vaan Wikipedia's
* , autematis biegehawte
Algemein Gesjreve Limburgs

't **Algemein Gesjreve Limburgs** is e projek van Limburghuis.

Nao aanleijing van 'ne oproop van de sjoernelis Wim Kuipers in 1989, óm 't Limburgs op sjrif vas te lègke, haet 
Paul Prikken *[[De Taal van de Maas]]*, 'nen diksjenaer, gesjreve. Van 1995 pès 1999 haet de Kemissie Algemein Gesjreve Limburgs 'n ierste aanzèt gegeve.

't Aafzich van 't AGL is óm 'ne sjtanderd op te zètte veur 't sjrieve van de varrejeteite van 't Limburgs wie dat weurt gekald in Oes- en Wes-Limburg en in de Selfkantj.

Saer jaore ligk 't projek sjtil. De lèsten update van hun website is 'ne column oet 2006. In 2019 góng de website oet de loch, zodet de brónne van 't AGL veur geïntresseerde neet mie te bereike zeen. Planne veur 'n lies mit Limburgs idioom of 'nen AGL-grammaer zeen noets van de gróndj gekómme. Wel gebroek de Limburgse Wikipedia anno 2021 nog ummer AGL veur meta-tekste wie sjablone en centraal geredeneerde meldinge; veur artikeltekste is 't ein optie.

## Kinmerke

't AGL zeuk de kónsens tösje alle Limburgse dialekte. Es sjtrukturiel versjille tösje mie gebejer veurkómme, mós te in waeze kónne keze veur ein van de mäögelikhede. 

Euver 't algemein haet 't AGL 'n wiej norm es 't geit óm waordkäös. Wäörd die lang neet in alle dialekte veurkómme zeen toch in de diksjenaer opgenomme. 't Idee is det Limburgers 'n sjpraok neet te väöl moete hove aanpasse es ze AGL wille sjrieve, ómdet det de dörpel te hoeg zouw make.

## Veurbild
:*Mit vruntelike toesjtömming euvergenome van limburghuis.nl*

Rosa en Fortuna

:De wèthauwers van Zitterd doon niks lever es eerste sjtein te metsele. 't Probleem mèt daen hobby van Arets en Co is, dat veur daen eine sjtein meistes väöl anger sjtein mote aafgebraoke waere. Mer dat is eigentlik biezaak: wae zouw neet gaer ziene naam veur eeuwig in ein marmere plaat höbbe sjtaon? De meiste luuj mote zich kóntent doon mèt hunne sjtein op het kirkhef. Veur ei losgesjlage kleesj van B&W is dat natuurlik te min. Diej wille op aerd nog meer sjpaore van hun presentie achterlaote es ein atoombóm.

## Rifferenties


## Extern links


*De Limburgse Wikipedia haet ouch *'artikele in 't'''.


* van 't Limburghuis bie de Way Back Machine (gekopieerd van 't orzjineel)
Encyclopedie

'ne **Encyclopedie** (Grieks: "ἐγκύκλιος παιδεία" (oetsjpraak "enkyklios paideia"), lèttelek, 'n goodgerönde educatie, wat *algemèng kènnis* betekent) is 'n gesjraeve verzameling va kènnis. Encyclopedieje zeunt algemèng, mèt artikele över allerlei oonderwerpe. Is 't naosjlaagwaerk gespecialisierd in èè vakgebied da kalt me van 'ne lexicon. In d'r volksmoond wert evvel ooch gesjpraoëke van 'ne medische encyclopedie of 'ne taalkundige encyclopedie.

D'r Limburgse Wikipedia is waarsjienglek d'r örsjte encyclopedie in 't Limburgs.
## Historie
In d'r örsjte ieëw n. Chr. sjreef Plinius d'r Owwere mèt ziene Naturalis Historia d'r örsjte encyclopedie. De behaowe dele waoërte in 2004 in 't Nederlands vertaald es *De Wereld*.
## Encyclopédie
't Örsjste deel van d'r Encyclopédie va Denis Diderot en d'Alembert versjaen in 1751 en 't doorde bies 1765 ieër 't 39 delig waerk compleet waor. Mieë wie 200 gelieërde wérkde d'r aan mèt. Dit belangrieke instrumaent wérkde mèt an de versjpreiding van de ideeje van de Verlichting. 't Waerk waoërt dan ooch gow op d'r index gezat mae b.v. F.K. de Velbrück, preensbisjop va Luuk, sjteurde zich dao gaar neet aa en sjoonk de driejde oetgaaf (Genève, 1777-1779) in 39 dele mèt 'n supplemaent va driej dele illustraties an de *Societé Emulation*. D'r preens èèges how 'n volledige oetgaaf in z'n priveebibliotheek sjtoeë.

## Verwaant begrip
Encycliek
Nut

**Nut** (Nederlands: *Nuth*) is e kèrkdörp in de gemeinte Baekdale in Nederlands Limburg ten zuje van Zittert (Sittard) in 't dal van de Gelaenbaek en de Pletsjbaek (Platsbeek) taeëge de autobaan A76 en d'r Sjpaoërwaeëg Zittert-Heële. De gemeente haat 15.284 inwuuënesj (april 2017) en 'n oppervlakte va 32,62 km² (woëvan 4 km² water). Nut waor bis 2019 'n zelfsjtendige gemeinte.

Nut haat óngevier 2.700 hoeëzer en 5.500 inwuuënesj. Hie bevinge zich 't gemeintehoeës, de St. Bavokèrk oeët 1763 (mèt o.a. 'n corpusbeeld gemaakt door Jan van Steffeswert), de meiste bedrieëve en winkele. Industrie- en bedriëveterrein "De Horzel" lik in 't buurtsjap Kamp. In de gemeinte bevingk zich 'n groeët aantal kesjtieële en monumentaal boerderieë: kesjtieël De Dael, baksjteen mèt horizontaal mergelbeng oeët de Middelieëwe; Kesjtieël Reijmersbaek oeët d'r 17e ieëw; Hoes Nirve (Nierhoven) oeët 1550 en diverse 18e ieëwse (hiëre)häöf geboewd in mergel, baksjtein en/of vakwerk. 

Nut hat ouch 'n sjtasie.

## Dörper en gehuchte in de veurmaolege gemeënte

## Dörpsvereëniginge
* Carnavalsvereëniging *de Nachule*

## Bekende Nuttenaere
* Colla Bemelmans, sjriëver en dichter in 't Nuts
* René van der Linden, CDA-politicus, Nederlands senator, vuurzitter van d'r Raod van Europa, gebaoëre in Ees.
* Dialekzenger, troubadour Jos Meessen.

## Externe link
* Nuth.nl
* Nuthe kal
D'n Haag

**D'n Haag** (Nederlands **Den Haag** of 's-Gravenhage, Haags *De Haag*) is de daarde stad vaan Nederland gemete in aontal inwoeners, nao Amsterdam en Rotterdam. De gemeinte had op 1 januari 2004 469.059 inwoeners. Daoneve is de stad veural hiel veurnaom es bestuurscentrum: zoewel 't parlemint es de Senaat, de regering en de Keuning höbbe dao hun residentie.

## Historie

D'n Haag is in 1248 gestiech door d'n Hollandse graof Wöllem II, dee dao in plaots vaan in Dordrech zien residentie vestegde. Ziene zoon, de bekinde Floris V, leet dao de Ridderzaol bouwe, die vendaog d'n daag nog steit en daobij ouch nog veur plechtighede gebruuk weurt. D'n Haag is dus vaanaof zien stiechting al bestuurscentrum.

Allewel tot D'n Haag in de middeliewe noets stadsrechte heet gekrege - dao-op mós 't wachte tot 1806, oonder Lowie Napoleon - heet 't ziech de ierste drei iewe snel oontwikkeld. In d'n Tachtigjaorigen Oorlog verloor 't evels eve zien welvaart en ouch e groet deil vaan zien bevolking: umtot 't gein walmör had, kóste de Spanjole gemekelek brandsjatte en plundere. Zie vestegde oonder 't belèg vaan Leiden hei hun hoofkerteer. In de 17en iew greujde 't groetste dörp vaan Nederland good door, neet in 't minste umtot ouch de Republiek vaanoet D'n Haag geleid woort.

In de 19e en 20e iew is D'n Haag allein nog mer wijer gegreujd. Dörper wie Scheveningen en Loosduinen woorte ein veur ein opgeslók. Door zien strategisch belaankrieke ligking aon zie woort D'n Haag in d'n Twiede Wereldoorlog vestingstad.

## Bezeensweerdeghede

*Binnenhof
*Vredespaleis
*Lange Voorhout
*Panorama Mesdag

## Eveneminte
*Parkpop
*Haags bevrijingsfestival

## Bekinde Hagenere
*Tamara van Ark, politicus
*Raymond van Barneveld, pijlkesgoejer
*Louis Couperus, sjrijver
*Sander Dekker, VVD-politicus en minister veur Rechsbesjerming
*Willem Drees, premier vaan drei kabinètte
*Brigitte Heitzer, musicalzangeres en actries
*Kees van Kooten en Wim de Bie, cabaretiers
*Pieter Omtzigt, opriechter en partijleier vaan NSC
*Anouk Teeuwe, zangeres
*Paul Verhoeven, rezjiseur

## Links
Middeliewe

De **Middeliewe** is de periode tösje 't einde van de Romeine in d'n 5e iew nao Christus tot 't begin van de godsdeensoorloge van de 16e iew. 't Is veural d'n tied woeë-in 't Christendom de dominantie religie in Europa woert en de Islam in Arabië ontsjtong en groeët woort.
De Middeliewe is op zich 'ne vraeme naam: d'r tied tösje twieë tiedperke. In 't Ingelsj *the Dark Ages* of de dónker iewe. Dizze naam had d'r aan biegedrage dat de Middeliewe 'n negatief beteikenis krege. 't Waor zoegenaamd d'r tied woeë-in niks nöttigs is gebeurd, d'r tied tösje de groeëte Romeine en d'n tegewoordige tied. Zoëwie väöl dinger, is dit neet waor. In de Middeliewe wert de sjtaatkundige basis gelag veur 't hudig Europa, de heróntdekking van ouw weitensjap (Pythagoras, Archimedes) en 't beginne van nuje (Isaac Newton, Galileo Galilei), 't ontsjtaon van allerlei instituties, universiteite, vriehede van börgersj, belangrieke agrarische óntwikkelinge (driesjlaag sjtèlsel, d'r ploog) die d'r explosieve gruj van de bevolking nao de Zjwarte Doeëd of Pes van 1348 meugelik makde.

## Drie periodes
 De Middeliewe waere ingedeild in drie periodes: 
* de vreug Middeliewe (5e-9e iew)
* de hoeëg Middeliewe (10e-12e iew)
* de late Middeliewe (13-15e iew) 

Eder van dees periode haet zien eigen kènmerke en óntwikkeling.

Allewiel weurt in 't ongerwies ondersjeid gemaak in de volgende periodes:
* Tied van Monnike en Riddersj (500 - 1000)
* Tied van Sjtae en Sjtate (1000 - 1500)
Stadsrechte

't Historisch begrip **stadsrechte** verwijs nao 't rech, tot in vreugeren Europesen tied door 'ne laandhier aon 'n stad touwgekind woort en beteikende tot de plaots zich zelfstandiger gedrage kós: de nui stad moch walmör bouwe veur häör eige defensie, ze kraog mèrretrech en dèks ouch 't rech um tol te luffe - alles privilezjes die wijer inkel 'ne landshier (graof, hertog, bisjop daan wel lieger edele) touwkaome. Stadsrechte beteikende daomèt 'n groete maote vaan oonaofhenkelekheid veur de börgerij.

Ouch nao de val vaan 't ancien regime bleve väöl jurisdicties oondersjeid make tösse stei en plattelandsgemeintes. In Nederland verdween dat versjèl mèt de nuie Groondwèt vaan 1848 en de Gemeintewèt oet 1851 ('n organieke wèt die logisch oet de Groondwèt volgde en alle soorte gemeintes geliekstèlde umtot hun börgers dat ouch waore). Op 't Belsj kint me 't stadsrech nog wel; in dat land heet deze status evels allein nog symbolische beteikenis. Me sprik dao liever vaan *stadstitel*. Stadstitele zien in dit land in de recinte historie nog oetgereik, soms obbenuits (es bevesteging wienie de stad/gemeinte teväöre bij 'n fusie waor betrokke).

*Amsterdam: ca. 1300
*Antwerpe: 12e iew
*Aoke: Romeinsen tied
*Arnhem: 1233
*Berringe: 1239
*Bilze: 1386
*Den Bosch: 1185
*Bree (Belsj Limburg): 1386
*Brugge: 1127
*Brussel: 10e iew
*Dilse-Stokkem: 1244 (Stokkem allein); 1987
*Dordrech: 1220
*Eindhove: 1232
*Eupe: 1808
*Gènk: 1999
*Gennep: 1371
*Gent: 1127
*Groninge: 1405
*D'n Haag: 1806
*Haarlem: 1245
*Haëmet-Achel: 14en iew (Haëmet allein); 1985
*Haole: 1206
*Hasselt: 12en iew
*Herk: 1386
*Kampen: 1248
*Leuve: 1161
*Leeuwarden: 1435
*Loeën: ca. 1200
*Lommel: 1990
*Luik: 12en iew
*Mestreech: 1204
*Mezeik: 1244
*Middelburg: 1217
*Mofert: 1263
*Nimwege: 2en iew
*Peer: 1985
*Remunj: ca. 1230
*Rotterdam: 1340
*Sintruin: 11en iew
*Tóngere: Romeinsen tied; 1825
*Utrech: ca. 1120
*Valkeberg: 1452
*Wèrm (Borgworm, Waremme): 1985
*Wezet: 1825
*Wieërt: 1414
*Zittert: 1243
*Zwolle: 1230
Utrech

Mèt **Utrech** kinne minstes veer dinger bedoeld weure:

*De stad Utrech, zuug Utrech (stad)
*De provincie Utrech, zuug Utrech (provincie)
*'t Aartsbisdom, zuug Utrech (aartsbisdóm)
*'t Historisch bisdóm wat aon 't aartsbisdóm veuraofgóng, zuug Utrech (historisch bisdóm)
Psychologie

**Psychologie** (letterlik: de weitesjap van de ziel; *psyche*
is Grieks veur 'hart' of 'ziel', 't 'innerlik' van de miensj) is de weitesjap die de
menselikke geist besjtudeert.
De psychologie weurt in het algemein gezeen as gedragsweitesjap; 't besjtudiere van 't gedrag van de miensj,soms - mer neet altied - op basis van bepaalde karakteristieke, wie laeftied, gender, gesjlech, nationaliteit, etc.
Dees omsjrieving kint sjnel leide tot controverses. Dees tak van weitesjap zit nog in 't stadium van paradigmasjtried. Der is gein einduudige definisie of dinkkader woaroet observasies en terme geformeleerd weure.
Psychologie weurt vaak verward mit psychoanalyse, terwiel dees litste mië 'n klinisje sjoeël is binne de psychiatrie en psychotherapie.

Saer e 1993 joar is 'psycholoog' gein besjermde titel mieë in Nederland; óp 't Belsj waal saer dat jaor. In Nederland is 'ne 'psycholoog NIP' ieëmes dae de universitair sjtudie psychologie deeg mae die is óp 't Belsj neet erkaand es zoedanig.
Klassieke meziek

**Klassieke meziek** weurt meistal gebruuk veur de wereld vaan academische westerse meziek aon te geve, de meist deepgewortelde kunsmeziektraditie vaan 't weste, die tot in de modernen tied häör vertegewoordegers heet. Binne de meziekwetensjap weurt daomèt evels e beperk tiedvak aongegeve, oongeveer vaan 1750 tot 1810, mèt es belaankriekste vertegewoordegers Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart en de vreuge Ludwig van Beethoven. De belaankriekste kinmerke vaan dees stijl zien: 't opkoume vaan symfonie en striekkwartèt, 't verdwijne vaan de basso continuo en 'n evewiech tösse vörmprincipes en geveul. De klassieke meziek weurt veuraofgegaange door de barok en 't rococo en geit roond 1800 euver in de roemantiek.

De klassieke meziek weurt euver 't algemein ingedeild in dees cattegorieje:
* Awwe Meziek of *Musica Antiqua** (500-1600)
** Middeliewse meziek (500-1400)
** Renaissancemeziek (1400-1600)
* De Klassieke Meziek* (1600-1925)
** Barokmeziek* (1600-1750)
** Classicisme (1730-1820)
** Romantiek (1780-1910)
** Impressionisme (1875-1925)
* Moderne en Eigentijdse Meziek (1925-noe)
** Modernisme (1890-1975)
** Eigentijdse meziek (1975-noe)

 De Barok weurt soms ouch ingedeild bij de Awwe Meziek.
GNU Free Documentation License

De **GNU Free Documentation License** (**GFDL**) is ein copyleft licensie veur vrieje content, ontworpe doer de Free Software Foundation (FSF) veur 't GNU projèk. De hudige sjtaat van de licensie is versie 1.2, de officieel tèks kint weure gevónge op http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html.

De licensie is óntworpe veur de documentasie van software en anger referentie- en oetlikmateriale. 't Haet as veurwaarde dat elke kopie van 't materiaal, zelfs as 't verangerd weurt, ónger dezelfde licensie vilt. Kopieë kinne weure verkoch, meh motte ouch wier toegankelik zun in e formaat dat verder bewirke mekkelik mak. Wikipedia is 't grotste documentasieprojèk dat dees licensie gebroek.

Väöl luuj en groepe, en nota beine 't Debian projèk, besjouwe de GFDL as ein onvrieë licensie. De oerzaak hievan is dat de GFDL "invariante" teks toelit, die neet kint weure verangerd of weggehaold, en dat de besjerming taege digital rights management (DRM) systeme ouch gewunsjde menere van gebroek aantas.
Taol

't Woord **taol (taal)** heet mie es ein betekenis. In d'n ierste plaots geit 't um 'n manier vaan communicatie in 't algemein en vaan minseleke communicatie mèt e systeem vaan geordende klang in 't biezoonder. Bij alle minse is 't vermoge taol te liere aongebaore, oetgezoonderd bij de ergste zwakzinnege. Inkel hoeg ontwikkelde walvèssoorte höbbe ouch taol, boe-oonder d'n tummeleer en d'n orka.

In de twiede plaots is *ein* taol e systeem boebinne 't minselek (of "dolfienlik", zuug bove) vermoge tot taolvörming vörmgegeve en nao zieker regele gesjik weurt. De versjèlle tösse twei zölke systeme make, tot veer vaan versjeie taole spreke.

Evels heet edere mins zien eige manier vaan spreke. Aofzoonderleke minseleke spraak neump me 'n idiolek. E dialek is 't taolcontinuüm vaan mier dan ein spreker, die hun idiolekte zoe diech bijein ligke tot me kint zegke tot ze oongeveer 'tzelfde praote. 'n Aontal dialekte same ligke binne de band vaan ein taol. Väöl taole höbbe ei normatief dialek boe-in alle sjrifteleke communicatie en de meiste officieel mondeling conversatie plaotsveend; me sprèk in zoe geval vaan Standerdtaol

In dees terminologie zit ei groet probleem: de grens tösse dialek en taol. Vreuger waor 't gebrukelek um, wienie örges e standerdtaol bestoont, alle taolvariëteite vaan dat gebeed, es ze neet hiel erg aofweke, es dialekte vaan die ein taol te beneume. Zoe woort 't dialek vaan Zittert Nederlands geneump, en 't dialek vaan Tudder Duits. Allewijl is 't evels gewoener um taole mie nao taolköndege eigensjappe in te deile. Zoe is de lèste decennia de vraog oontstoon of 't Limburgs neet es apaarte taol gezeen mós weure. Oeteindelek is de taol door de Nederlandse euverheid in 1997 erkind.

In Europa weure e kleine tachteg taole gesproke, sinds me de definitie vaan taol verwijd heet. In de ganse wereld weure wel 3000 tot 6000 taole gesproke, allewel tot väöl vaan die taole eigelek mie dialekte vaanein zien. De indeiling vaan ethnologue.com oondersjeit beveurbeeld in Nederland "taole" wie Zieuws, Noordoestveluws, Achterhooks, Veenkoloniaals etc.

't Is te verwachte tot temeenste de helf vaan alle taole binne viefteg jaor oetgestoorve zal zien, de meist pessimistische schaatinge goon zelfs oet vaan negeteg procent.

't Sjpraeëke van de èège taal is bie 't VN-Verdrag *Bupo* 'n kultureel rech. Allèng in 't oonderwies en 't beroepslaeve kènne eise gesjtèld waeëre. In alle aander formeel situaties haat me rech op 'ne tolk. 

Klik hei veur 'n provisorische lies mèt taole.

## Referentie
Nederlands

't **Nederlands** is de meis gesproke en officieel taol vaan Nederland en 't gewes Vlaandere. Wijer is 't ouch de officieel taol vaan de Nederlandse Antille, Aruba en Suriname. De dialekte die oonder *Nederlands* ingedeild weure zien genetisch *Wesnederfrankisch*; 't Limburgs is daan *Oosnederfankisch*/ *Zuidoosnederfrankisch*. E klein deil vaan Duitsland, 't Neder-Rienland (bij Nijmege euver de grens), heet dialekte die ouch Wesnederfrankisch vaan karakter zien, wie vaanajds 't uterste noorde vaan Fraankriek (Frans Vlaandere). Zoe good wie alle Limburgers liere leze en sjrieve in de Nederlandse Standaardtaol, op de Rienlenders roontelum Dusseldörp nao. Die liere Duits in 't oonderwies. 't Nederlands is veur de meiste Limburgse dialekte ouch de meis verwante taol. Oongeveer twinteg miljoen lui in de gaanse wereld spreke Nederlands, daoneve oongeveer vief miljoen es twiede taol (boeoonder de Limburgers).

Vaan oorspronk weurt de Nederlandse staanderttaol Nederduits geneump; 'n benaoming die aon populariteit verloor in d'n twieden haaf vaan d'n 20e iew.

## Dialekte

Meistens weurt in Limburg mèt de tèrm *Hollands* nao de gaanse Nederlandse taol verweze. In taolkundeg verband is dat evels sterk aof te raoje, umtot 't Hollands eigelek inkel ein gróp dialekte vaan 't Nederlands is. 't Is in groete lijne wel dee variant boe-op de Nederlandse Standaardtaol gebaseerd is. Rouweweg kin me drei hoofgrópe oondersjeie, naomelek 't Hollands, 't Braobants-Oosvlaoms en 't Ziews-Wesvlaoms. 't Ziews en 't Wesvlaoms weure soms es 'n apaarte taol of zelfs twie apaarte taole besjouwd, umtot ze neet geaffecteerd zien door de Braobantse diftongering. De Braobantse en de Hollandse dialekte, die de groetste bijdrage gedoon höbbe aon de standaartaol, koume bij de meiste oonderzeukers neet veur 'n apaarte status in aonmerking.

't Hollands oondersjeit ziech vaan de aander dialekte door 't gebruuk vaan *jij* veur "doe" en 't vörme vaan diminutieve op -ie. 't Braobants heet *gij* en vörmp diminutieve wie 't Limburgs. De Ziewse gróp kinmerk ziech door 't behawwe vaan de ii en uu boe de meiste aander dialekte ei/ai en ew/oi höbbe ('t Limburgs, mèt in de meiste dialekte ii en oe, is nog conservatiever). De Braobantse gróp is veur Limburg 't interessants, umtot zie 't mies ing mèt 't Limburgs verwant is en väöl dialekte in Noord-Limburg daotouw behure.
Limburg

**Limburg** of **Limbörg** kan verwieze nao:
* De naam van twieë versjillende provincies; ein in Nederland, Nederlands Limburg, en 'n anger in 't Belsj, Belsj Limburg. Veur 1830 waoren 't Belsj, Luxemburg en Nederland nog ein landj, 't Vereinegd Keuninkriek der Nederlen, det ein inkel provincie Limburg haw. Toen 't Belsj zich aafsjplitsde huurde Limburg iesj, in 1830, gans bie 't Belsj, boete Mestreech. In 1839 is Limburg in twieë gesjplits. 
* De Limburge, 'n allewiel dieks gebroek begrip veur wat vreuger 't vereineg Limburg waor
* 't Hertogdom Limburg (oongeveer 1000 bies 1288), woor ein van de Zeveteen Provincies van Bourgondië en loog in 't noordooste va Belsj.
* 't Hertogdom Limburg (1839-1866), de twieë Limburge.
* Limburg (sjtad) (Frans: *Limbourg*), woor de haufsjtad van 't Hertogdom Limburg en lik noe in de Belsje provincie Luuk
* Limburg an der Lahn, 'n sjtad in Duutsjland
* Hohenlimburg (Platduutsj: Hoenlimmbursch), 'n hoeëggelaege plaatsj in 't noorde va Noordrien-Wesfale an de Lenne, allewiel 'n sjtadsdeil van Hagen. haufsjtad van 't Graafsjap Limburg
* Graafsjap Limburg in 't Sauerland
* Limburg (bisdom): in Nederland en Belsj, mae och Duutsjlaand haat 'n bisdom Limburg
* Breursj Van Limburg, de bekinde Nijmeegse sjilders Paul, Johan en Herman van Limburg
Fries

't **Fries** is de samevattende benaoming veur drei taole in Noord-Nederland en Noord-Duitsland die vaan 't aajd Fries aofstamme. Dat Fries woort in de Middelieuwe gesproke in de Nederlandse provincies Noord-Holland, Friesland en Greuninge, en in de Duitse gebiede Ostfriesland en Nordfriesland.

De noe nog gesproke Friese taole zien Westerlauwers Fries, in de Nederlandse provincie Friesland, Oosfries, in e klein gebeedsje in Ostfriesland dat me *Saterland* neump, en Noordfries, in e deil vaan Nordfriesland. 't Weslauwers Fries heet mèt veursproonk de meiste sprekers.

't Westerlauwers Fries is erkind es Europese minderheidstaol in 't kader vaan 't Europees handvest voor regionale talen en talen van minderheden. In 2005 ratificeerde Nederland 't Kaderverdrag inzake bescherming van nationale minderheden en teikende minister Remkens e convenant wat de Frieze in Friesland erkint es nationaol minderheid en 't rech gief op 't gebruuk vaan hun taol in bestuurleke en rechterlijke zake.
Duits

**Duits** (in aander dialekte: *Duutsj*, *Dutsj* of *Pruus*) is de cultuurtaol vaan Duitsland, Oosteriek, 't groetste deil vaan Zwitserland en de Duutsjtalige Gemeensjap van Belsj. Dees standerdtaol is gebaseerd op de Hoegfrankische dialekte, die gesproke weure in Zuid-Hessen, Zuid-Thüringen en Noord-Beiere. De stad Eisenach, boe Martin Luther de Biebel in 't Duits vertaold heet, ligk ouch in dat gebeed.

't Staandertduits weurt allewijl dèks **Hoegduits** geneump, wijl dat vaan oerspronk inkel 'n verwiezing is nao de Duitse dialekte vaan Beiere en Oesteriek.

In brei zin is *Duits* de naom veur 't complex vaan Wes-Germaanse dialekte en streiktaole die in geneumde len, meh ouch in Holland en Vlaandere ligke. Nao de lèste weurt gewoenlik neet mèt de term *Duits* verweze. Allewel tot 't begrip *Duits* door de moderne tendens, streiktaole mie en mie es apaarte taole te beneume, e smaller begrip gewore-n is, en dus minder sprekers heet gekrege, blijf 't meenstens de cultuurtaol veur hoonderd miljoen minse.

Tot aon de Twiede Wereldoorlog waor Duits de cultuurtaol vaan Zuidoost-Lèmburg. Oonder aandere daoraon dank 't dialek vaan Kèrkraoj en Vols zien väöl Duitse wäörd.

Duits is vaan aajdsher eine vaan de belaangriekste taole vaan Europa. Same mèt Ingels en Frans, is Duits eine vaan de drei officieel taole vaan de Europese Unie.

## Grammair
't Duits heet veer naomvalle, zjuus wie 't Ieslands. Dit zien: nominatief, genetief, datief en accusatief. Lidwäörd weure nao naomval en geslach verboge. De oetgeng veur de bijvogeleke naomwäörd die e lidwoord of e veurnaomwoord volge, zien gemekelek te oonthawwe mèt 't zoegenaomp *stoolmodel*:

## Verwante streektaole en dialekte
Welke streektaole mie zien verwant mèt 't Duits en welke mie mèt 't Nederlands, is dèks meuilek te zègke. Hei volge 'n aontal belaangriek streektaole in 't allewijl Duitsland en Oosteriek.

Brandebörgs - Hoegalemannisch - Hoegpruusj - Hoegsaksisch - Hoogsalemannisch - Lausitzisch-Neumärkisch- Lotharings-Frankisch - Mecklenbörgs-Voorpommers - Middelalemannisch - Middelhessisch - Middelbeiers - Middelpommers - Mozelfrankisch - Nederalemannisch - Nederpruusj - Noordbeiers - Noordnederduits - Nordobersächsisch - Nordhessisch - Oosfaals - Oosfrankisch - Ooshessisch 
- Oospommers - Rienfrankisch - Ripuarisch - Silezisch-Duits - Thürings - Wesfaals - Zuid-Beiers - Zuid-Frankisch - Zwabisch
Chinees

't **Chinees** is 'n Sino-Tibetaanse taol die door 't groetste deil vaan de 1,3 mieljard inwoeners vaan China (en Taiwan) weurt gesproke, zoewie door talloes mieljoene lui wereldwied in de Chinesen diaspora. 't Is de taol vaan de Han-Chineze, meh ouch väöl lui oet etnische minderhede in China spreken 't es ierste daan wel twiede taol. 't Chinees is 'n macrotaol: zien dialekte versjèlle oonderein zoe zier tot ze oonderein neet te verstoon zien en op taolkundege grun gemekelek es apaarte taole kinne gelle. De hoofdialekte zien Mandarijn, Hui, Wu, Xiang, Hakka, Min, Kantonees en Ping. 't Yin weurt soms ouch nog es apaarte grop aofgesjeie; väöl taolkundege rekene dat evels ieder tot 't Mandarijn.

Alle Chinese dialekte zien toentaole in d'n ingste zin vaan 't woord: de prosodie weurt in de ierste plaots bepaold door de toene die wäörd vaan ziechzelf höbbe. De dialekte versjèlle oonderein evels sterk in 't toensysteem wat ze höbbe. Zoe heet 't Mandarijn veer toene, 't Kantonees evels zès, die nog wijer kinne weure oetgesplits tot wel nege. Ouch goon alle soorte Chinees consonantclusters oet de weeg; in sommege dialekte maag e woord ouch neet op 'nen aandere consonant es *-n* of *-ng* indege. Wijer is 't Chinees 'n isolerende taol, wat drop neerkump tot wäörd samevalle mèt wortele en neet kinne weure verboge.

't Chinees weurt gesjreve mèt 't Chinees sjrif, e karaktersjrif wat al sinds 't ind vaan 't twiede millennium veur Christus bekind is. De ajdste fase vaan 't Chinees neump me *[[Aajdchinees]]*, wat gans geleidelek euvergeit in 't Middelchinees. Taolkundege meine tot 't Aajdchinees nog gans oon-Chinees kloonk ('t had woersjijnelek gein toene en wel consonantclusters). 't Middelchinees had wel 'n typisch Chinese klaanklier. De groete väölheid aon aofwiekende dialekte zouw ziech pas in 't Nuichinees höbbe gemanifesteerd.

## Zuug ouch
* Lies vaan Sinitische taolvariante
Uerdinger Linie

De **Uerdinger Linie** is de Duitse naom veur de isoglosse die de grens tösse 't veurkoume vaan de wäörd *ik-ich* en  *mich-mej* aongif: Te noorde zeet me *ik-mej*, ten zuie *ich-mich*. Dees grens is ein vaan de veurnaomste isoglossen in 't definiëre vaan 't Lèmburgse taolgebeed. Ze kump in Nederland tösse Aarse, Venlo en Tegele binne (in Venlo zeet me dös *ik* en *mich*), 't mich-kerteer, euver Wieërt en Maarheeze, daan löp ze op einege kilometers aofstand vaan de grens tösse Bèlsj Lèmburg en de provincie Antwerpe, boenao ze tot slot einege kilometers Vlaams Brabant ingeit en neet wied vaan Brössel op de Germaans-Roemaanse taolgrens oetkump.

De Uerdinger Linie is de noordelekste vaan de opeinvolgende taolgrenze die d'n euvergaank vaan de Nederduitse nao de Hoegduitse taole/dialekte markere.

In Mofert zaet me ouch *welch* in plaats van *welk*.
Isoglos

'n **Isoglos** is de grens vaan e gebeed boe-in e zeker taolversjijnsel veurkump. 't Geit veural um klein, systematische dialektische versjèlle die es grenze door groeter taolgebede heen loupe. Dèks is 'n isoglos 'n oetspraakversjèl vaan sommege klaanke, wat ziech beperk tot vaste posities (woordklasse). 

Dialekte weure op grond vaan isoglosse opgedeild. Es dialekgrens weurt 'ne isoglossebundel genome. Dit zien e paar isoglosse die op dezelfde plaots of gans kort bie-ein loupe.

Bij de belaankriekste taolkinmerke zien miestal wel isoglosse te trèkke, meh bij kleiner eigehede moot me dèks constatere tot 't trèkke vaan 'n grens gei rech deit aon de taol-eilande die op de dialek-kaart versjijne.

Belaankrieke isoglosse in 't Limburgs taolgebeed zien de stoettoen-sleiptoenlijn, de Uerdinger Linie, de Panninger Seitenlinie, de Panninger Linie en de Benrather Linie.
Panninger Zijlinie

De **Panninger Zijlinie**, dèks in de literatuur de **Panninger Seitenlinie** geneump, is 'n isoglosse die rech door 't Limburgs taolgebeed löp. Te noorde en weste vaan die grens zeet me *schat*, ten zuie en ooste zeet me *sjat*. 't Groetste deil vaan 't Limburgs taolgebeed hèlt de variant *sjat* aon, meh in o.a. Venlo, Wieërt en Hasselt kump de Hollandse combinatie *sch-* wel veur.

Same mèt de doe-gijlijn en twie vocaolisoglosse (de lijn-goed/good en de lijn-tied/tijd) markeert ze d'n euvergaank vaan Centraol Limburgs nao Wes-Limburgs, en vörmp ze plaotselek de Genker Barrièr. In 't noorde vörmp ze, same mèt 'ne gansen houp ander isoglosses, de wazege grens tösse Limburgs en Noord-Limburgs/Braobants. Bij Mael (Meijel) splits ze ziech aof vaan de Panninger Linie; dit dörp ligk vreemp genoog *oonder* de Panninger Zijlinie dewijl alle andere belaankrieke isoglosse zjus oonder Mael door loupe.
Panninger Linie

De **Panninger Linie** is de isoglosse die de grens tösse de beginclusters *sl, sm, sn, sp* en *st* einerzijds en de palato-alveolare *sjl, sjm, sjn, sjp* en *sjt* aanderzijds aongief. De lijn löp um 't dörp Panninge, boevaan ze häöre naom daan ouch heet. Zie verdeilt Nederlands Limburg in twie stökker. Venlo, Wiert en Mestreech höbbe d'n Hollandse oetspraok, Remun, Zittert, Heerle en Kerkraoj d'n Duitse. Mofert vormp 'n enclave boe me de vörm zoonder de palatalisatie gebruuk.

Bij Venlo en Mestreech is evels get vreemps aon de hand: de grens löp dao dweers door de gemeinte en de agglomeratie. Tegele en Hier ligke naomelek wel in 't sj- gebeed. In Mestreech kint me de lèste decennia 'n geleideleke verplaotsing vaan de Panninger Linie nao 't weste zien: sjijns weurt in dees stad mie en mie *sjlech* veur *slech* gezag.

## Oetzóndering
't Groatste gedeilte van Miede- en Zuud-Limburg vèlt binne de Panninger Linie. 
De Panninger Linie vörmp euver 't algemein genómme de taalgrens tösje 't Wes-Limburgs en 't Oas-Limburgs. In Miede-Limburg lièt ziech èvvel in 'n zone tösje Brach en Roostere mèt oastelik daovan de plaatse Ech, Mofert en Postert 'n oetzondering zeen. Hie deit ziech 't typisch kènmerk van de sjt-, sjl-, sjn-, sjm-, sjp-, zjw- neet veur.

Vanaf Zöstere en wiejer nao 't zuje huèrsj se waal wir deze dialekkarakteristiek. Hie vörmp de Maas en 't Julianakanaal de wesgrens van de isoglosse. In Nederlands Limburg ten zuje van Zöstere allein twiè sjmaal westelike sjtroke en daobie nog, ein in Mestreech (inclusief Moelinge, Borghare en Ittere) en ein bie Stein (mèt Meers). Taalkundig gezeen huère dees sjmaal gebiede langs de Maas miè bie 't oaste van Belsj-Limburg.

## s-sj
Veurbeelde: 
* (Sl) slek en sjlek; slang en sjlang. 
* (Sm) smal en sjmaal 
* (Sn) snie en sjniè 
* (Sp) speul en sjpel  
* (St) stief-sjtief; straot en sjtraot.

## zw-zj
Bij de zw gebäört ouch zoe get.
Veurbeelde: zwaam-zjwaam; zwumme-zjwumme; zwere-zjwere; zweit-zjweit; zwegel-zjwaegel en zwaas-zjwaasj. De isoglos heivaan löp evel neet geliek mèt de Panninger Linie.
Benrather Linie

De **Benrather Linie** is 'n hiel belangrieke isoglosse, die algemein gezeen weurt es de grens tösse 't Nederduits en 't Middelduits taolgebeed. 't Hoofkinmerk is, tot alle wäörd die in 't Hollands 't petroen *laange vocaal + k* höbbe, ten zuie vaan dae lien trökkoume mèt 't petroen *laange of korte vocaal + ch*. Zoe weurt *make* tot *mache*.

De grens maak ouch 't versjèl oet tösse 't Limburgs en 't Ripuarisch, en kump nog zjus door Nederlands Limburg. Heerle ligk aon de noordkant, Kerkraoj aon de zuidkant.
Baek (gemeinte)

**Baek** (**Beek**) is 'n gemeinte in Nederlands Limburg. De
gemeinte tèlt 16.152 inwoners (2023) en haet 'n oppervlakte va 21,69 km2. 
In de gemeinte Baek lik ouch Maastricht Aachen Airport. De hujige gemeinte is in 1982 gevörmp oet de aw gemeintes Baek en Sjpawbik.

Baek lik in de Westelike Miensjtreek van Zuud-Limburg. Häör economie riech ziech groatdeils op Zitterd-Gelaen.

## Dörper en kerne in de gemeinte Baek

Dörper, gehuchte en buurtsjappe:
* Baek
* Groat Genhout (Groot Genhout)
* Klein Genhout
* Geverik
**Kelment (Kelmont)
* Nirbik (Neerbeek)
**Sjpaans Nirbik
* Sjpawbik (Spaubeek) 
** Hobbelrao (Hobbelrade)
** De Aw Kèrk (De oude kerk)
** Sint-Jansgelaen (Sint-Jansgeleen)
** Hoeve
** Looiwinkel

## Demografie

Wie i de mieëste gemingden i de provincie Limburg, guëf 't 'n zieër leechte bevólkingsdaling t'n gevólge va vergriezing. Mieëstal is dat 't gevólg va 't feit dat junge Limburgesj zich örgesj angesj vastige, wie i 't aagrénzjenke Pruusj óf óp 't Belsj óf noa anger deler va Nederlank.
 
### Balans

Gebuërteciefer: 109

Sjtieëfteciefer: 157

Aatal gevastigde: 736

Aatal vertrókkene: 747

Totaal: -59

(De geëves datere oet 2015)

### Inwoeënertalóntwikkeling

2004 - 17.105 (geë persiese datum bekank)

2011 - 16.525

2015 - 16.205 (01-01-2015)

2016 - 16.146 (01-01-2016) 

2019 - 15.929 (01-01-2019)

2023 - 16.152 (31-01-2023)
(Greuj uëver ganse periode (2004-2023): -0,06)

## Waope

Op 3 december 1982 kraog de nui gemeinte Baek vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind:

:Doorsnoje: I. in zèlver (*wit*) 'nen oetkoumenden dobbelstartege gekroende liew vaan keel (*roed'), goonde euver e kruus vaan sabel (*zwart''); II. gedeild: a. in keel e dobbel slangekopkruus vaan zèlver; b. in zèlver drei keuk vaan keel.

D'n oetkoumende liew is de Valkebergse liew; Baek laog vreuger in 't Land vaan Valkeberg. 't Kruus verwijs nao de Duitse Orde. De oonderste twie waopes verwieze nao de femilie Huyn, graove vaan Awstroa-Gelaen, die euver Sjpawbik besjikde.

De symbole vaan de femilie Huyn kaome ouch in 't waope vaan Sjpawbik al veur. 't Aajd dörpswaope vaan Baek is veur de nui compositie neet gebruuk.

## Zedelverdeiling gemeinteraod

## Rifferenties


## Externe link
* Website van de gemeinte
Westerlauwers Fries

't **Westerlauwers Fries** is de westeleke gróp dialekte vaan 't Fries, dat wèlt zegke 't Fries wie dat allewijl in Nederland gesproke weurt. Aander soorte zien 't Oosfries en 't Noordfries. Boete Nederland weurt dees taol miestal "Wesfries" geneump, meh umtot me daomèt in Nederland nao de dialekte oet de kop vaan Noord-Holland verwijs, geit me hei deze naom oet de weeg. Es me in Nederland euver *Fries* sprik, bedoelt me miestal allein 't Westerlauwers Fries.

De taol weurt nog door zoe'n 350.000 lui es mojertaol gesproke in de provincie Friesland, die sinds de jaore negeteg officieel - Friestaoleg - *Fryslân* hèt, en is de twiede officieel taol vaan Nederland, boe 't sins 1995 toegestaon is de Friese taol in lokale en provinciale vergaderinge te gebroeke. Sins 1996 is 't Fries geratificeerd in 't Europees Haandvest vör regionaal tale en tale van minderhede. In 2001 woort e convenant geteikend. 

## Dialekte
Wat direk opvèlt aon 't Westerlauwers Fries is 'n relatief gering versjeieheid aon dialekte, vergeleke mèt beveurbeeld 't Limburgs. Umtot 't Fries veuraol 'n spreektaol is en iewelaank zelfs gaaroet gein standaardtaol bestoont, zou me e gefragminteerd dialekgebeed verwachte. Toch versjèlle de dialekte mer wieneg. Groofeweg kint me spreke vaan drei groete dialekte: 't Kleifries, 't Woudfries en 't Zuidhooks. Die zien meujteloos oonderein te verstoon. Versjèlle zien oonder aander dinger wie 't wäördsje veur *doe*: in 't Woudfries is dat *dû*, in 't Kleifries *do*. Belaankrieker zien de dialekte vaan Hindeloopen, Terschelling (Terschellings, verdeild in *Aasters* en *Westers*) en Schiermonnikoog. Die wieke väöl mier aof en zien get awwerwètser es 't Standerdfries. Zoe heet 't Hindeloopers de aw vocale behawwe en 't Schiermonnikoogs de drei woordgeslachte.

## Aofstamming

't Fries weurt miestal bij de Ingweoonse taolgróp ingedeild, dat beteikent tot 't korter bij 't Ingels steit es bij 't Nederlands, 't Limburgs en 't Duits. Dit kin me nog zien aon kinmerke wie palatalisatie (Ingels *cheese*, Fries *tsiis*, Hollands *kaas*, Limburgs *kies*), *ee* of *ie* veur de aw Germaanse *ô* (*grien* veur Limburgs *greun*) en zoe wijer.

## Zuug ouch
* Friese grammair

## Externe link
*- De Fryske Akademy, die ziech o.a. inzèt veur de Friese taol

## Referenties
Valkeberg aan de Geul

**Valkeberg aan de Geul** (Nederlands: **Valkenburg aan de Geul**) ies saer 1 januari 1982 de naam van 'n gemeinte in zudelik Limburg liegkend tösje (mit de klok mit) de gemeintes Meersje, Voelender, Eisde-Mergraote en Mesjtreech gesitueerd aan de Geul.  De gemeinte Valkeberg aan de Geul tèlt per 1 januari 2004 17.768 inweunersj, diet aantal nump aaf door vergriezing. De börgemeister ies, saer 29 februari 2008, Martin Eurlings. Väöl toeriste kómme in Valkeberg um 'n vakantie te viere. Me kalt in de ganse gemeinte Valkebergs, mèt klein oetsjpraokversjille in de biebehuèrende dörper en gehuchte.

De gemeinte haet drie sjtasies aan 't sjpoor van Mestreech nao Heerle: Houtem-St. Gerlach, Valkeberg en Sjin op Geul. 't Sjtedsje Valkeberg, meh eigelik loog 't doen op Hölsbergse grónd, haet de oudste sjtasie van Nederland, geboewd van mergelsjtein in 1853 in neo-sjtiel, bie de aanlèk van 't sjpoor van Mestreech nao Aoke.

## Historie
In de historie en tiedens de periode van 't Hertogdom Limburg, waor Valkeberg (mèt zien börch-kesjtièl) 'n hièrlikheid, mèt ónder ziech 38 dörper ouch bekènd es de graafsjap Valkeberg.
Tot 1940 besjtóng 't es 'n (klein) gemeinte Valkeberg mèt allein 't sjtadsgebied. Van 1940 tot 1982 waor 't de gemeinte *Valkeberg-Houtem*, toen oetgebreid mèt Houtem, Sjin op Geul, gedeilte van Hölsberg (sjtasie, nujeweeg, Reinaldsjtraot), gedeilte van D'n Emmaberg  en Vilt en 'n gedeilte van Berg en Terbliet. In 1982 kaome dao nog de de res van de gemeinte Berg en Terbliet bie, 'n gedeilte van Wielder o.a. Sjuèmer, 'n gedeilte van Hölsberg en 'n gedeilte van Klumme.

## Dörper en gehuchte

Saer de herindeiling van de gemeintes in 1982 besjteit de gemeinte oet de volgende dörper en gehuchte, buurtsjappe en wieke:

## Fietsrenne in Valkeberg
* In 1938, 1948, 1979 en 1998 vónge de Waereldkampioensjappe fietsrenne plaats op de Cauberg.
* In 1992 en in 2006 waor de Cauberg aankómsplaats van 'n etappe van Tour de France. 
* De Europese kampioensjappe woorte hie in juli 2006 georganiseerd. 
* De finishplaats van de Amstel Gold Race, 'ne jaorliks truukkómmende fietsrenklassieker, dae  gebruuk maak van de sjtiel hellinge in de gemeinte, waor hie in 2003, 2004 , 2005 en 2006. 't Hellingspercentage van de Cauberg bedreug 12%. Neve de Cauberg zint: *de Geulhemmerberg* mèt 11%; *de Barakkeberg* mèt 14 % en *de Keuteberg* mèt 22% beruchde beklumminge.
Saterfries

't **Saterfries** (autoniem **Seeltersk**; *Saterländisch* in 't Duits) is 'n Friese taol die in Duitsland gesproke weurt, perceis gezag in de gemeinte Saterland in Oosfriesland. 't Saterfries is 'n euverbliefsel vaan 't Oosterlauwers Fries, wat oets in gans Oosfriesland en de Nederlandse provincie Groninge gesproke woort. Allewijl gief 't nog 1.000 tot 2.000 lui die 't spreke. Jaorelaank liekende 't drop tot de taol gaw zouw oetsterve, meh de lèste jaore zien weer mie lui, ouch jóngere, de taol goon spreke, dèks es twiede taol neve 't Hoegduits.

't Saterfries is 'n conservatief taol, die väöl vaan 't Middelieuws Friese taoleige bewaord heet.
Op groond vaan vergeliekinge deile sommege 't dialek vaan Sjiermonnekoug ouch bij 't Oosfries in. 

## Extern links

* Näie Seelter Siede (gearsjiveerd)
* Seeltersk.de
Frans

't **Frans** is 'n Romaanse taol en de offesjeel taol vaan Fraankriek, Québec, Wallonië, westelek Zwitserland en väöl aw Franse kolonies wie Kongo. Ze weurt door 128 miljoen lui verstande en gesproke, boevaan zoe'n 60 miljoen in Europa - dat zien de mojertaolsprekers vaan 't Frans en vaan dao-op liekenende taole wie 't Waols en 't Occitaans. 't Frans wint snel terrein op zien neet-officiële zusterkes.

't Frans is in Limburg lang de ierste cultuurtaol gewees, in 't bezunder in Mestreech en Belsj Limburg. Dees dialekte höbbe daan ouch väöl Franse lienwäörd, wie *facteur*, *gezèt*, *compleminte* en *kemissie*; de lètse drei wäörd koume ouch in de dialekte vaan Hollands Limburg veur.

Oet 't Frans zien versjiedene creooltaole wie 't Kreyòl ontsjtaon. 

Es gevolg vaan't Frans kolonialisme heet 't Frans ziech vaanoet Europa naor aander werelddeile verspreid In mie as 30 landen is 't Frans tegewoordig de offesjeel taol, met naome in Afrika, zoewie beveurbeeld in Mali boe zoe'n 30% vaan de bevolking Frans sprek. In dat aspek is Frans op diplomatiek gebied belaankrieker es beveurbeld Chinees, dat ewels väöl mie sprekers heet. Vaan de zeventiende tot de twintegste iew waor 't Frans in Europa ouch de lingua franca vaan de gegoede staand.

't Totaal aontal sprekers vaan 't Frans (moojertaol- en twiedetaolsprekers) weurt gesjat op 300 miljoon. 't is daoneve ouch de moojertaol vaan 25% vaan alle Canadeze. 

Frans is vaan aajdsher eine vaan de belaangriekste taole vaan Europa. In de 18e en 19e iew, zoe-ouch aon 't begin vaan de 20e iew, waor 't bij oetstèk de belaangriekste veurtaol tösse Europeane die boete 't gebeed vaan hun mojerstaol mooste spreke. 't Begrip lingua franca meint daan ouch lètterlek op 't Latien *Franse taol*. Allewijl weurt 't Ingels es riechtege lingua france vaan Europa gezien. Toch is 't belaank vaan 't Frans in de polletiek vaan Europa neet gemekelek eweg te dinke. Zoe is Frans same mèt Ingels en Duits, ein vaan de drei officieel taole vaan de Europese Unie.

## Kiek ooch
* Aajdfrans
* Middelfrans
* Lies van Franstalige sjrievers
* Lies van Franstalige dichters

## Referenties
Sjots

't **Sjots** (*Scots* of *Lallans*, in 't Ingels *Scotch*) is 'n èng aon 't Ingels verwante taol die vaanajds in de Sjotse Lieglen, op de Shetland- en Orkney-arsjipel en in Noord-Ierland gesproke weurt. In de loup vaan de ieuwe is de grens nao bove versjove, ten koste vaan 't Sjots Gaelic en 't Norn. In Noord-Ierland weurt e dialek gesproke tot me taolkundeg ouch bij 't Sjots moot eindeile.

Me oondersjeit **Lowlands Scots**, dèks zoonder mie *Scots* geneump, **[[Shaetlen Scots]]** en **[[Ulster Scots]]**.
In de aofgeloupen ieuw heet 't Standerdingels väöl vaan de sprekers vaan 't Sjots aofgenome. Sins kort weurt 't Sjots evels door de Ingelse euverheid es meenderheidstaol erkind.

## Externe link
* De Sjotse Wikipedia
Luxembörgs

't **Luxembörgs** (eige naom *Lëtzebuergesch*) is 'n Middelfrankische (Middelduitse) taol die veural in 't land Luxembörg gesproke weurt. Daoneve weurt de taol nog gesproke in Aarle, in zuidelek *Neubelgien* (Sankt-Vith) en in Duitsland, boe ze lankzaam in 't Duits euvergeit. In 't noorde geit de taol euver in 't Limbörgs en 't Ripuarisch, boemèt 't daan ouch ing verwant is, in 't bezonder mèt de dialekte vaan Kèrkraoj en umgeving. 't Luxembörgs heet evels *gein* twietunigheid. Boete Luxembörg is de taol dudelek in verval, meh in 't land zelf weurt ze nog door alle autochtone gesproke (evels kump e daarde vaan de bevolking neet oet 't land zelf). Luxembörgs weurd door 300.000 lui gemojld.

## Status
't Luxembörgs heet sinds 1984 de status vaan apaarte taol, boemèt 't ein vaan de drei officieel taole vaan 't Groethertogdom  
Luxembörg is. In 't oonderwies en op sjrif weurt veural 't Duits gebruuk, in de justitie en in 't internationaal verkier 't Fraans.

## Veurbeeld in 't Luxembörgs
*Dit veurbeeld is oontliend aon de Luxembörgse Wikipedia*

**Maastricht** huet 122.000 Awunner an ass d'Haptstad vun der Provënz Limburg, am Süde vun Holland. Maastricht, eelste Stad vun Holland, ass um Iwwergang vun der Meuse entstan, um Iwwergang, deen d'Réimescht Räich *Mosae Trajectum* genannt hunn. Dës Bréck war e wichtegen Punkt um Wee vu Gallien no Germanien.

Bekannt gouf Maastricht an de leschte Joren duerch de Vertrag vu Maastricht vum 7. Februar 1992. Et ass de Grëndungsakt vun der Europäesch Unioun, deen op dräi Seilen rout an den Ausgangspunkt duerstellt:
* fir d'Schafung vun enger gemeinsamer Aussen- an Seecherheetspolitik,
* fir d'Verstierkung vun der Zesummenarbescht um Niveau vun der Polizei an der Justiz,
* a schlussendlech fir d'Schafung vun enger Europäesch Wirtschafts- an Währungsunioun, EWWU.

## Extern linke

*Wikipedia op z'n Luxemburgs
Picardisch

**Picardisch** is 'n streektaol vaan Fraankriek die ten noorde vaan Dieppe, Senlis, Compiègne, Soissons en Laon en ouch in de Belzje provincie Henegouwe gesproke weurt. Zjus wie zien oosteleke naober, 't Waols, is de taol get conservatiever es 't Frans. Sinds 1990 is de taol, same mèt 't Waols, 't Champenois, 't Lotharings en 't Luxemburgs, door de Waolse regering erkind.

## Links
* **[[:pcd:|Wikipedia op 't Picardisch]]**
* **[https://web.archive.org/web/20111108231340/http://www.picard.free.fr/lgpic/geo.htm Streek boe Picardisch gesproke weurt, andere kaart]** op de site Chtimi*picard.com
### Audio
::http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3
::http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm
::*Centre de Ressources pour la Description de l'Oral* (CRDO) ( https://web.archive.org/web/20110811103713/http://www.language-archives.org/language/pcd )

## Rifferenties
Christendóm

't **Christendom** is de religie die is oontstande oet de lier vaan Zjezus Christus. 't Is de groetste wereldreligie, mèt euver de gaanse wereld zoe'n 1.500.000.000 aonhengers. Allewel tot ze in Palestina oontstoon is, is de religie veural groet gewore in Europa en laoter Amerika. 

De lier van 't christendom steit opgesjreve in de Biebel, dee oet twie deile besteit: 't Nui en 't Aajd Testament. 't Aajd Testament geit euver 't ontstoon vaan de wereld en de gesjiedenis van 't Joedse volk. 't Nui Testament geit euver 't leve van Zjezus Christus. 

't Christendóm is oontstande oet 't joededom naotot sommege Joede dachte tot Zjezus de messias (*verlosser*) waor. 't Christendom waor vanaof de 4e iew n.Chr. tot aon de godsdeensoorloge vaan de 16e iew de belangriekste godsdeens vaan Europa. 

't Christendom weurt op väöl menere beleje, boe-in me drei hoofstrome herkinne kint:

* De Kathelieke kèrke:
** Roems-Kathelieke Kèrk;
** Aajd-kathelieke Kèrk;
** Oesters-Kathelieke Kèrk, die besteit oet o.a.:;
*** Rössisch-orthodoxe Kèrk;
*** Grieks-orthodoxe Kèrk;
** Armeense Kèrk;
** Nestoriaanse Kèrk.
* De Protestante strominge
** De Nederlandse PKN;
** Lutheranisme;
** Gereformeerde;
*** Gereformeerd vriegemak;
** Calvinisme;
** Anglicaanse Kèrk;
** Ware Zjezus Kèrk;
* Sektes
** Getuiges vaan Jehova;
** Mormone