open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ankara

**Ankara** is de hoofstad en twiede groetste stad vaan Turkije. De stad, die in 't midde vaan 't land ligk, heet zoeget 4,5 mieljoen inwoeners. Ankara is geïdentificeerd gewore mèt de Hethitische stad Ankuwaš, meh dit is oonderwerp vaan discussie. Wel höbbe de Hethiete hei gezete, zoe good wie later de Frygiërs. Volgens bepaolde euverlieveringe zouw keuning Midas de stad höbbe gestiech. In de Grieksen (hellenistischen) tied kaom de stad bekind te stoon es *Ankyra* (Ἄγκυρα, lètterlek 'aanker'), in de middeliewe - entans in Wes-Europa, es *Angora*. (Deze naom weurt allewijl nog gebruuk veur de angorakat, e hoeskatteras wat hei vaandan kump.) Tot 1073 waor 't deil vaan 't Byzantijns Riek, toen veel de stad veur de Seldzjoekse Turke. Later liefde de Osmaanse Turke de stad in. Vanaof 1920 had generaol Atatürk hei zien hoofkerteer; bij de stiechting vaan de Turkse Rippubliek in 1923 maakde heer Ankara hoofstad in plaots vaan Constantinopel. Sindsdeen is de stad hendeg gegreujd.
Alstahaug

**Alstahaug** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 7.306 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 215,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 34. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 1820.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 5,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Bindal

**Bindal** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.741 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.262,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.

De gemeintecode is 1811.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 0,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Zuuch ouch
* Bindal (spraok)

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Bø

**Bø** kan verwieze nao:
* Bø (Nordland), 'n gemeinte in de Noorse pervincie Nordland;
* Bø (Telemark), 'n gemeinte in de Noorse pervincie Telemark.
Bodø

**Bodø** is 'n sjtedje en 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Nordland in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 50.488 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 1.385,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 54. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.

Bodø ligk juus t'n naorde vanne poealkrink; 't is ouch de naordelikste plaats van 't Noors sjpaorwaegsjtilsel.

De gemeintecode is 1804.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 3,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Olaf Koens

**Olaf Koens** (Châtillon-sur-Seine, Côte-d'Or, Bourgondië, 1985) is 'ne Nederlandstaolege sjriever en journalis, veural bekind es correspondènt vaan Rösland en de res vaan de veurmaoleg Sovjet-Unie. Heer publiceerde in 2012 *Koorddansen in de Kaukasus* en in 2015 't door de pers bejubelde book *Oorlog en Kermis*. Alletwie de beuk gaon euver 't alledaogs leve in Rösland. Heer studeerde aof in Greuninge en Breusel, en wèrkde veur mierdere media in de Bènelux, wie de Nederlandse RTL Nieuws en de Volkskrant en 't Belzje Knack. In 2015 woort heer door 't Nederlandse blaad Villamedia oetgerope bis *journalis vaan 't jaor*.

## Brón
* Achterzij vaan *Oorlog en Kermis* (2015, iersten drök), O. Koens
Telescoop

'nen **Telescoop** is 'n instrumènt det hölp bie 't observere van wiedaafgelaenge objekte door lektromagnetische straoling (wie zichbaar leech) te vergaore. De awds-bekandjste praktische telescope woort oetgevónje in Nederlandj ane begin van de zevetièndjen ièw en gebroekdje glazere lenze. Ze woorte zowaal gebroek in toepassinge op de aerd es in de astronomie.

Binne inkel decennia woort de spegeltelescoop oetgevónje, dae spegele gebroekdje. In d'n twintjigsten ièw woorte versjillige nuuj saorte aan telescope oetgevónje, worónger de radiotelescoop inne jaore dertig ennen infraroadtelescoop inne jaore sèstig. 't Waord "telescoop" verwies huuj d'n daag den ouch nao väöl versjillige instrumente die versjillendje regione van 't lektromagnetisch spectrum waornumme, en sómtieds zelfs anger spectra.

## Zuuch ouch
* Microscoop
Ènjderm

d'n **Ènjderm** of d'n **endelderm** (Letien: *rectum*) is bie zougdere 't litste deil van d'n diekken derm. Hie vergaortj zich de óntlasting (Letien: *faeces*) óm vervölges via de anus 't lief te verlaote. Bie bièster sprèk me ouch waal van de **mèsderm** (of *masderm*) of **sjietderm**.

d'n Ènjderm is bie luuj 15 à 20 cm lank en haet 'n S-vorm. In 't bäövelste derdje deil van d'n ènjderm ligk e deil det zich gemekkelik kan verwieje, de *ampulla recti*. De völling daovan wèk door pekelinge nao 't afferent ziènstèlsel de stoolgank (*[[defecatie]]*) op.

Doordet de veurwandj van d'n ènjderm kórt op de vagina bie vrólje en de prostaat bie manskaerele ligk en de ziène door de bei waere gedeildj kan rectaal stimulaasje of penetrering leie toet seksueel opwinjing (anaal seks).

## Plaetje
Breckerfeld

**Breckerfeld** (Nedersaksisch: *Bräckfelle*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). 't Maak deil oet vaan 't Ruhrgebeed.
Mèt häör 58,78 km² en 8943 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 152 de veerkante kilometer.

't Op 375 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie stadsdeile.


Image:Breckerfeld_-_Evangelische_Jakobus-Kirche_01_ies.jpg|evangelische Jakobus-Kirche
Herrebleujing

'n **Herrebleujing** óntsteit wen e bloodvaat in 't herre aopbers. Inne vouksmóndj sprèk me ouch waal van 'ne slaagaanval. Es det gebeurtj wuuertj e deil van 't herreweefsel euverspeuldj mit plasma-eiwitte en roeaj bloodcelle, det weefselsturfdje es gevolg haet. 

Euveriges kan 'n beroerte ouch óntstaon door 't verstoep rake van e bloodvaat, det väöl dökker veurkump. Aafhenkelik vanne plaats vanne bleujing is 'n óngerverdeiling te make.

Rónjelóm 't herre (en deils ouch óm 't rögkemarg) zeen drie herrevleze:
* drek rónjelóm 't herre ligk 't zaach herrevlees;
* daoboetenóm ligk 't spinnewebvlees;
* weer daoboetenóm ligk 't hel herrevlees.
Informatietechnologie

**Informatietechnologie**, meistes aafgekórt toet **IT**, en in Nederlandj en op 't Belsj döks **informatie- en communicatietechnologie** (**ICT**), is e vakgebied det zich besjeftig mit informatiesysteme, telecommunicatie en computers. Hie-ónger vèltj 't óntwikkele en behière van systeme, netwirke, databases en websites. Ouch 't óngerhaoje van computers en programmatuur en 't sjrieve van administratieve software vèltj hie-ónger. Döks gebeurtj dit in 'ne bedriefskóndige kónteks.

Informatietechnologie is 'n disciplien binne de informatica. In 't wirkveldj van ingenieurs duudj ICT döks ière op computertechniek (lektrotechnische en fysische aspèkte) inplaats det 't verwies nao informatietechnologie.

## Zuuch ouch
* Informatiekunde
Telecommunicatie

**Telecommunicatie** is 't euverbringe van infermaasje van de ein plaats nao 'n anger.

Modern vörm van telecommunicatie zint: (mobielen) telefoon, radio, televies en internet. 'nen Awwe vorm is telegrafie.

Veur 'ne betroewbaren euverdrach van infermaasje zint communicatiekanale nuèdig wie 'ne coaxkabel, glaasvezel of de lóch. Dees kanale kónne nejkäörig waere gemodelleerdj door de vergeliekinge van James Maxwell veur 't gedraag van lektromagnetische veljer.

Door de kanale te koppele mit randjapparatuur, multiplexers en sjakelapparatuur (wie 'n telefooncentraal, 'nen IP-router of 'nen ATM-switch) óntstaont telecommunicatienetwirke worop groate aantale aan gebroekers kónne waere aangeslaote, en womit de gewunsdje deenskwaliteit kan waere gebaoje.
Hamarøy

**Hamarøy** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.821 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.037,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,8. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 1849.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 3,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Hemnes

**Hemnes** kan verwieze nao:
* Hemnes (Nordland), 'n gemeinte in de Noorse pervincie Nordland;
* Hemnes (Aurskog-Høland), 'n plaats in de Noorse gemeinte Aurskog-Høland, in de pervincie Akershus.
Hemnes (Aurskog-Høland)

**Hemnes** is 'n plaats inne Nórse gemèndje Aurskog-Høland, inne pervinsje Akershus. Hemnes talj 612 inwoeaners in 2007 en haet 'n oppervlakdje van 0,92 km²; det guuef 665 luuj de veerkantje kilomaeter.

## Zuuch ouch
* Hemnes
Rana

**Rana** kan verwieze nao: 
* Rana (gesjlech), e gesjlach van kwekkerte oet de femielie *[[Ranidae]]*;
* Rana (mythologie), de gemalin van Aegir;
* Rana (Nordland), 'n gemeinte in de Noorse pervincie Nordland;
* Rana (sjter), 'n sjter in 't sjterrebild Eridanus.
Antonio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi** (Venetië, 4 miert 1678 - Wene, 28 juli 1741) waor 'nen Italiaonse violis en componis; wat wèl zègke, Italië bestoont nog neet es natie, heer waor börger vaan de Rippebliek vaan Venetië, mer nömde ziechzelf wel 'nen Italiaon. Heer waor e leiend figuur vaan de laote Venesjaonse barok

Heer woort *il Prete Rosso* (de roeje priester) geneump vaanwege de kleur vaan zien haor. Heer waor eine vaan de meis virtuoze violiste vaan zienen tied en eine vaan de groetse componiste vaan de barokmeziek. Besjojd es de belaangriekse, invloodriekste en origineelste Italiaonse muzikant vaan zienen tied, heet Vivaldi in belaangriek maote bijgedrage aon de oontwikkelinge vaan 't concèr, veural solo. Heer voond tot klassieke meziek eveväöl aondach zaw mótte kriege es de opera.

Zie wèrk beïnvloojde väöl componiste vaan zienen tied, mèt inbegrip vaan Johann Sebastian Bach, Johann Georg Pisendel, Johann David Heinichen, Jan Dismas Zelenka, Joseph Bodin de Boismortier, Michel Corrette, Willem de Fesch en Johann Joachim Quantz.

Zoewie dat is gebäörd mèt väöl componiste oet de barok, is Vivaldi nao zien doed in vergetelheid geraak. 't Waor te daanke aon 't oonderzeuk vaan sommege musicologe vaan de 20e iew, zoewie Arnold Schering, Marc Pincherle, Alberto Gentili en Alfredo Casella, dat 't wèrk vaan Vivaldi weer nao bove kaom drieve. Dat maak häöm op dizzen daag eine vaan de meis bekènde componiste oet de gans historie vaan Europa.

Zien bekèndste composities zien de veer vioolconcèrre bekènd es Le quattro stagioni (*de Veer Jaorgetieje*).

## Referenties
Dit artikel is groetsdeils vrij vertaold vaan de Italiaanstaolege versie. Wel zien de referenties gebruuk die in 't origineel artikel ouch weure gebruuk.
1678

1675 - 1676 - 1677 - **[[1678]]** - 1679 - 1680 - 1681 

## Gebore
* 4 miert - Antonio Vivaldi, Veniesjaonse componis
* 2 december - Nicolaas Cruquius (Nicolaas Kruik), Nederlandse watersjtaatkundig ingenieur

## Gehiemeld
* 4 mei - Anna Maria von Schürmann, Nederlandse gelièrde
* 18 oktober - Jacob Jordaens, Vlaamse sjilder
Gevelsberg

Gevelsberg (Nedersaksisch: *Gievelsbiärg*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 26,29 km² en 31.146 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1185 de veerkante kilometer.

't Op 170 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer stadsdeile.


Image:Gevelsberg_-_Mittelstra%C3%9Fe80ZumaltenPostwagen_01_ies.jpg|De kaffee *Zum alten Postwagen* in de Mittelstrasse
Hattingen

Hattingen is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 71,4 km² en 54.407 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 762 de veerkante kilometer.

't Op  90 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 stadsdeile.


Image:Hattingen_Ortskern.jpg|'t Historisch centrum vaan Hattingen, aofnaome oet 2004
Schwelm

Schwelm is e Wesfaals stedsje en de hoofplaots vaan de krink (*[[Kreis]]*) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 20,5 km² en 27.800 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1356 de veerkante kilometer.

't Op 213 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 'n aontal stadsdeile.


Image:Schwelm_Stadtansicht.JPG|Schwelm vaan de Lindenberg in 't noorde oet gezeen
Herdecke

Herdecke (*Die Stadt zwischen den Ruhrseen* ofwel *De stad tösse de Ruhr-mere*) is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 22,4 km² en 22.541 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1006 de veerkante kilometer.

't Op 150 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie stadsdeile.


Image:Viadukt_herdecke.jpg|De imposante Ruhr-viaduk markiert de beginne vaan 't Harkortmeer
Wesfale

**Wesfale** (Duits: *Westfalen*; Nedersaksisch: *Wäästfaln*, *Westfaoln*) is 'n streek in Wes-Duitsland. Same mèt 't noorde vaan 't Rienland, de Noordrien, vörmp zie 't hoofzakelek landsjap vaan d'n Duitse staot Noordrien-Wesfale. Belaankrieke stei die in dees streek ligke zien Arnsberg, Bielefeld, Osnabrück, Dortmund, Minden en Münster. Institutioneel besteit Wesfale neet opziech, mer vörmp 't 'n regionaol verband mèt de Kreis Lippe oonder de naom Wesfale-Lippe. De naom heet Wesfale te daanke aon 't historisch Oosfale, 'n streek die polletiek gein en cultureel wieneg beteikenis heet, die ten ooste vaan Wesfale loog.

Wesfale is oongeveer 't gebeed tösse de reviere de Rien en de Weser. De streek ligk zoewel te noorde es te zuie vaan de Ruhr.

De gróp dialekte die in Wesfale weurt gesproke vörmp taolkundeg gein riechteg gehiel. Wel behure bijnao alle dialekte tot de groetere streektaol Nedersaksisch, wat ouch in 't groetse gedeilte vaan de res vaan Noord-Duitsland weurt gesproke, zoe ouch in Oos-Nederland, Noord-Nederland en, historisch, Noordwes-Pole. Allewel 't dus strik genomme gein typisch Wesfaals taollandsjap gief, zulle de meiste lui in de streek ziech wel es zunt identificere; zie nömme hun streektaol bekans altied Wesfaals (*Westfälisch*) of *Platt*. Boete de weitesjappeleke conteks, is de term Nedersaksisch gaar neet populair.
Saltdal

**Saltdal** is 'n gemeinte in de pervincie (*fylke*) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 4.751 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 2.213,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.

De gemeintecode is 1840.

## Demografische óntwikkeling

In 2004 waas 4,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link
* De website van de gemeinte.
Adele

**Adele Laurie Blue Adkins** (Lónje, 5 mei 1988) is 'n Ingelse popzengerin. In 2008 brook ze door veur 't groat pebliek mit zien album *19* en singles wie *Chasing Pavements* en *Make You Feel My Love*. In 2010 en 2011 haw ze hits mit *Rolling in the Deep*, *Set Fire to the Rain* en *Someone Like You*. In 2012 sjreef ze 't nómmer *[[Skyfall]]* veur de gelieknamige James-Bondfilm.

## Zuuch ouch
* Adele (spraok)
Adele (spraok)

't **Adele** is 'n Niger-Congospraok die gekaldj wuuertj inne Sotouboua-prefectuur in Togo en in Ghana. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 37.400 luuj, wovan 26.400 in Togo (2012) en 11.000 in Ghana (2003), en haet de ISO 639-3 code *ade*.

Anger name veur 't Adele zeen *Bedere*, *Bidire*, *Gadre*, *Gidere* en *Gidire*. 't Is 'n anger spraok es 't Adere in Kameroen. De spraekers vanne spraok zeen kristelik of hangen 'n traditioneel geluif aan. In Togo wuuertj 't vouk Bedere geneump; in Ghana Bidire.

In Ghana wuuertj 't Adele gespraoke inne Volta-regio, inne distrikte Nkwanta en Jasikan, ane oeas-centraal grens mit Togo. In Togo kaltj me in 't Baove-Adele dialek; in Ghana in 't Ónger-Adele. De geliekenis van dees twieë dialekte is 85% toet 90%. 't Guuef klein versjillen inne toeane en 't lexicon.

Sins 1986 sjrief me mit 't Letiens sjrif. De graod van gelitterdjheid inne ieëste spraok is minder es 1%; inne twieëdje spraok is det 5% toet 15%. 't Nuuj Testament is van 1996 toet 2001 euvergezatte gewaore. De spraok wuuertj gebroek door luuj van alle laeftieje. In Togo kalle de meiste luuj ouch Éwé en wuuertj 't Adele zelf es twieëdje spraok gebroek door spraekers van 't Delo; in Ghana kalle de meiste luuj ouch Akan.

De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.

## Classificatie
* Niger-Congo
** Atlantisch-Congo
*** Volta-Congo
**** Kwa
***** Nyo
****** Potou-Tano
******* Basila-Adele

## Brón
* Ethnologue.
Dhofari Arabisch

't **Dhofari (Gespraoke) Arabisch** is 'n Afro-Aziatische spraok, specifieker 'n vorm van 't Semitische Arabisch, die gekaldj wuuertj in Omaan. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 70.000 luuj (1996) en haet de ISO 639-3 code *adf*.

't Dhofari Arabisch neump me ouch waal sumpelewaeg *Dhofari* of *Zofari*.

De spraok wuuertj gekaldj 't Zufar-goevernaot, in Salala en kórtbie-gelaenge kustelike regio's.

't Is neet bekèndj of 't versjillige dialekte guuef. 't Dhofari is verwantj aan 't Hadrami (Gespraoke) Arabisch, 't Golf-Arabisch en 't Omaans (Gespraoke) Arabisch. 't Is e lid vanne macrospraok 't Arabisch. De spraok is 'n anger es 't Omaans (Gespraoke) Arabisch.

De spraokstatus veur dees spraok is laevetig (6a); det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj veur persuuenlike communicatie door alle generaties en det de situatie haadbaar is.

## Classificatie
* Afro-Aziatisch
** Semitisch
*** Centraal
**** Zuud
***** Arabisch

## Brón
* Ethnologue.
Andegerebinha

't **Andegerebinha** is 'n Australische spraok die gekaldj wuuertj in 't Naordelike Territorium van Australië, in 't gebied rónjelómme Hay-reveer enne Pitura-baek, t'n oeaste van Alyawarra, en ouch in Queenslandj. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 10 luuj (1981) en haet de ISO 639-3 code *adg*.

Alternatieve name zeen *Andigibinha* en *Antekerrepinhe*. 't Guuef e waordebook.

De spraokstatus veur dees spraok is bao oetgestórve (8b); det beteikentj det de spraok allein nag gekaldj wuuertj door luuj vanne groeateljergeneratie of ajer die weinig meugelikheje höbbe veur de spraok te gebroeke.

## Classificatie
* Australisch
** Pama-Nyungaans
*** Arandisch

## Brón
* Ethnologue.
Pama-Nyungaanse spraoke

De **Pama-Nyungaanse spraoke** zeen de meis-versprèdjste femielje vanne inheimsje Australische spraoke. In dees femielje bevinje zich mesjiens waal 200 spraoke. De naam "Pama-Nyungaans" kump aaf veure beneuminge veure twieë grótste gruup: de Pamaspraoke in 't naordoeaste enne Nyungaanse spraok van 't zuudwèste. De wäörd *pama* en *nyunga* beteikene "miens" in de daohaer-verneumdje gruup.

De anger inheimsje spraokfemieljes van 't Australisch kóntinent waere döks de neet-Pama-Nyungaanse spraoke geneump, meh die zeen neet specefiek aan einanger verwantj. De Pama-Nyungaanse femielje haet de grótste geografische verspreijing, ómvatj 't grótste deil vanne inheimsje bevölking enne meiste spraoke. De meiste Pama-Nyungaanse spraoke waere (of woorte) gekaldj door klein ethnische gruup bestäöndje oet hoeagoet e paar hóngerdj spraekers, meh meistes minder. Väöl, meh neet allemaol, zeen ze bedreig en väöl zeen ouch recèntelik oetgestórve.

## Indeiling
* **Pama-Nyungaans**
** Arandisch (Andegerebinha)
** Baagandji
** Bandjalangisch
** Bungandidj
** Durubulisch
** Dyangadi
** Dyirbalisch
** Flinderseilandj
** Galgadungisch
** Gumbaynggirisch
** Guugu-Yimidhirr
** Kala Lagaw Ya
** Karnisch
** Kulin
** Lardil
** Marisch
** Mbara
** Muruwarisch
** Ngarinyerisch-Yithayithisch
** Pallanganmiddang
** Pama
** Wagaya-Warluwarisch
** Waka-Kabisch
** Warumungisch
** Wiradhurisch
** Worimi
** Yalandyisch
** Yanyuwaans
** Yarli
** Yidinisch
** Yotayotisch
** Yugambal
** Yuin
** Yuulngu
** Zuudwès
** Bigambal
** Bindal
** Kurnai
** Yuyu
Australische spraoke

**Australische spraoke** verwies nao de inheimsje spraok die al op Australië woorte gekaldj veure kolonisering. De Australische spraoke op zich vörme gein geljige spraokfemielje, det beteikentj det ze dus neet per se verwantj aanein zeen. Dao-inplaats guuef 't versjillige spraokfemieljes en isolaatspraoke.

De oetgestórve Tasmaanse spraoke waere döks apaart gegroepeerdj vanne Australische spraoke, meh neet väöl is bekèndj euver die.

De meiste Australische spraoke zeen zwaor bedreig of al oetgestórve.

## Lies van femieljes en isolaatspraoke
Mirk op det sómmige spraokkóndige inkel femieljes hie-ónger es ein spraok mit versjillige dialekte zeen. Ouch guuef 't nag väöl oetgestórve spraoke wovan de indeiling neet bekèndj is en die hie-ónger neet zeen opgenómme gewaore.

; Femieljes
* Bunabaans
* Dali
* Djamindjungaans
* Djeregaans
* Giimbiyu
* Gunwingguaans
* Laragiyaans
* Limilngan-Wulna
* Nyulnyulaans
* Pama-Nyungaans
* Tangisch
* Tiwiaans
* Umbugarla-Ngumbur
* Wès-Barkly
* Worrorraans
* Yanyi
* Yiwaidjaans

; Isolaatspraoke
* Lanima

## Brón
* Ethnologue.
Sprockhövel

Sprockhövel is e Wesfaals stedsje in de krink (*[[Kreis]]*) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 47,8 km² en 25.026 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 524 de veerkante kilometer.

't Op 219 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 stadsdeile.


Image:Niedersprockh%C3%B6vel_Stadtfest_2013.JPG|Stadsfees in Niedersprockhövel, 2013
Wetter

**Wetter** is 't woord veur waer in sommege Oas-Limburgse dialekte. 't Is ouch 't Duutsje woord daoveur. Wijer is 't de naom vaan versjèllende plaotse in Duutsjland.

* Wetter (Hesse), 'n stad in Landkreis Marburg-Biedenkopf, Hesse
* Wetter (Nedersakse), 'n plaots in 't stadsdeil Buer vaan Melle, Landkreis Osnabrück, Nedersakse
* Wetter (Ruhr), 'n stad in de Ennepe-Ruhr-Kreis, Noordrien-Wesfale

*Wetter (revier), 'n zijrevier vaan de Nidda in Hesse
Witten

Witten, neet te verwarre mèt 't gelieknaomeg buurtsjap in de Drenthse hoofstad Asse, is 'n Wesfaalse stad in de krink (*[[Kreis]]*) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). 't Aajd centrum vaan de stad weurt gesjeije door de Ruhr.
Mèt häör 72,37 km² en 95.907 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1325 de veerkante kilometer.

De op 104 meter hoegte ligkende plaots is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 8 stadsdeile.


Image:Rathaus-Witten-IMG_3580.jpg|'t Groet Raodshoes vaan Witten
Mendelevium

**Mendelevium** is e sjemisch element mit es symboeal **Md** en 't atoeamnómmer 101. 't Is dinkelik 'n gries of zilverkluuerig aktinied.

't Element is verneump nao de Rössische sjeikóndige Dmitri Mendelejev.

Ven netuur kump mendelevium neet veur oppe aerd. 't Kan in klein wieväölheje waere geperduceerdj in nucleair installaasjes door lichter kerne, wie uranium of plutonium, te bómberdere mit neutrone. 

Toepassinge veur mendelevium zeen neet bekèndj. Ouch euvere toxicologie wètj me nieks, al is 't waal e radioaktief element.
Samarium

**Samarium** is e sjemisch element mit es symboeal **Sm** en 't atoeamnómmer 62. 't Is 'n zilverwitte lanthanied.

## Toepassinge
Industrieel toepassinge van samarium zeen:
* Neutronvenger in nucleair installaasjes;
* Mit samarium-kobaltj kónne hieël kreftige magnete waere geperduceerdj;
* In optische opstèllinge kan glaas waere verriek mit samarium(III)oxied veur infraroead leech baeter te absorbere;
* Samariumoxied kan waere gebroek es 'ne katalysator bieje dehydraasje en dehydrogenaasje van ethanol;
* Inne genaeskónde wuuertj d'n isotoeap 153Sm sómtieds gebroek t'r behanjeling van kankerpatiënte die wied-versprèdje oetzejjinge nao de knaok höbbe. Samarium bindj zich specefiek aan plaatse wo knaokmetastase zeen en zal selektief dees plaatse bestraole. Den truuedj snel verbaetering van knaokpien op.

Inne filmindustrie kan samarium (juus wie väöl anger lanthanide) waere gebroek veur baogóntlajingslampe.
Hóngstrop

**Hóngstrop** (Dütsj: *Honsdorf*) is e gehuch in 't weste va d'r Dütsjen bondssjtaat Noardrien-Wesfale. D'r woeëne 129 lüj (30-11-2012). 't Plaatsjke ligk t'n noardoeëste va g'n sjtad Jellekerke in 't daal van 't reveerke d'r Wurm en d'r Beeckfließ. 't Gehuch ligk 58 tót 65 meter boave zieënivo en de beboewing is neet geconcentreerd op ing plek. 't Wielder sjtóng vuur 't ieësj bekank in 1170 s *(De) Hundesthorp*. Flahstraß ligk ing sjtroat wieërop.
Sjpeulparadies Klein Zwitserland

**Sjpeulparadies Klein Zjwitserland** is ein avonturesjpeulpark in 'n bósrieke ömgaeving doeënbeej Tegele. 't Haet in de ierste zevetig jaore van zien besjtaon mier es zès miljoen bezeukers getrókke. 

't Park beed naeve de sjpeultoesjtelle in 't seizoen ilk weekend 'ne roufvogelshow. 't Guuef ouch minigolf-bane, labyrinte en saer 't veurjaor van 2010 ein neteursjpeulbós.

## Gesjiedenis
't Sjpeulpark leet in 'n aaj kleigroeve. Wie de koel in de daartiger jaore oetgepöt waor, deende zeej es basis veur 'n wèrkversjaffingsprojek. De äöpening vónd plaats in 1939 tiedes Pinkstere. De plaatselike pestoeër haet 't toen ingezaegend. 
In 't bebósde gebeed van Klein Zjwitserland guuef 't nog mierder tunnelkes oet baksjtein. Zeej maakde deil oet van 'n sjmalsjpaor waoreuver klei woort verveurd. Dees tunnelkes zien rieksmonumente.

## Referentie


## Brónne
*Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend [https://de.wikipedia.org/wiki/Spielpark_Klein_Zwitserland Duutsj]
en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Speelpark_Klein_Zwitserland Nederlandssjpraokig artikel].*
Quark

De **quarks** zien 'n klas vaan zès elementair deilkes. Ze zien de belaankriekste bestanddeile vaan materie. Door e natuurkundeg percès wat me *[[confinement]]* neump, kinne quarks oonder normaal umstendeghede neet vrij veurkoume; in plaots daovaan zitte ze ummer aoneingekloonke in samegestèlde deilkes, die hadrone heite. Zelf hure quarks, same mèt leptone, tot de fermione (dit in tegestèlling tot bosone).

Quarks kinne, in tegestèlling tot aander deilkes, alle veer de krachte oetoefene en oondergoon (elektromagnetisme, zwuurtekrach, sterke kernkrach en zwake kernkrach), höbbe 'ne spin vaan 1/2 en e baryonnommer vaan 1/3 en bezitte allemaol kleurlaojing (neet ummer dezelfde). 't Gief zès *smake* vaan quarks, die in drei paore veurkoume: d'n up-quark, d'n down-quark, de charm-quark, de strange-quark, d'n top-quark en de bottom-quark. Antiquarks bestoon ouch, en wel veur alle zès smake; zij höbbe wie alle antideilkes dezelfde massa meh tegegestèlde laojinge. Drei quarks make same ei baryon; drei up- en downquarks make same protone (twie up, einen down) en neutrone (einen up, twie down) en die twie koume daorum hiel väöl veur. Evezoe make drei up- en down-antiquarks 'n antiproton of antineutron. Nog aander combinaties zien meugelek; gans bezunder is de pentaquark (e baryon bestaond oet veer quarks en einen antiquark), wat in juli 2015 woort gevoonte. 'ne Quark en 'nen antiquark same make e meson. Mesone, baryone en antibaryone zien alledrei veurbeelder vaan hadrone. Baryone zien wie quarks zelf ouch weer fermione, umtot ze 'ne spin vaan 1/2 of 3/2 höbbe (3/2, of 3·1/2, allein es de drei spins geliek geriech zien; zoe neet daan zalle twie vaan de drei ziech oonderein opluffe); mesone evels höbbe 'ne spin vaan 0 (wienie de spins vaan quark en antiquark tegegestèld geriech zien en ziech opluffe) of 1 (wienie de spins geliek geriech zien) en valle oonder de bosone.

't Bestoon vaan quarks woort in 1964 door Murray Gell-Mann en George Zweig oonaofhenkelek vaanein veroonderstèld en veer jaor later bij experimint bevèsteg. De oontdèkking vaan de quarks heet geleid tot 't standaardmedèl vaan de deilkesfysica.
Arnsberg

Arnsberg (Nedersaksisch: *Arensperg*) is 'n stad in de krink (*[[Kreis]]*) Hochsauerlandkreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland).
Mèt häör 193,72 km² en 73.436 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 379 de veerkante kilometer. Arnsberg ligk in 'n dal vaan de Ruhr.
Zie is de hoofstad vaan 't gelieknaomeg Regierungsbezirk Arnsberg mer néét vaan de väöl kleinere Hochsauerlandkreis (daovaan is Meschede de hoofplaots). Allewel ikkenomisch en demografisch besjeie, is 't door häören hoofzetel vaan 't regeringsdistrik 'n polletiek belaankrieke stad in Wesfale.

In tegendeil bis de meiste distrikte in Centraol-Europa, is 't regeringsdistrik boe Arnsberg euver regeert ('t Regierungsbezirk Arnsberg) in ziene vörm noets mie veranderd. Zelfs neet nao de groete Europese hervörminge, veural op 't gebeed vaan Duitstaolege, vaan 1945. Dit maak Arnsberg es hoofstad vaan 't regierungbezirk erg bedinkelek. In de 19e iew had zie naomelek 'n groete cultureel beteikenis (oonder aandere daankzij häör geisteleke en edel historie al vaanaof d'n 13en iew) en reprizzenteerde zie ouch de bevolking vaan de streek es gein aander stad: 't gaof in de buurt eveväöl protestantisme es katholicisme. De Wesfaolse distrikte stoon bekind um hun groete väölzijdegheid wat betröf christeleke relizjie. Allewijl is Arnsberg evels e taomelek oonbeduidend stedsje, wat zelfs gein krinkrechte heet ('n stad die boete de wèt vaan de krink, of Kreis, kin regere: dit zien in Noordrien-Wesfale altied stei mèt mie es 100.000 inwoeners, zoen 30.000 mie es Arnsberg). Neet allein door de aofnaome vaan relizjie oonder lui mer ouch de opkoms vaan 't Ruhrgebeed, de industrieël stei die de stad groetendeils höbbe opgeslók in hunne greuienden urbaonen invlood, kaom Arnsberg mie en mie op de achtergroond te stoon vaan de "Arnsbergse ikkenomie" dewijl 't toch 't polletiek centrum bleef.

't Op 200 meter huugde ligkend pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel vieftien oortsdeile.


Image:Arnsberg_Pano.jpg|Stadspanorama
Sankt Goar

**Sankt Goar** is 'n sjtad i d'r Dütsjen bondssjtaat Rienland-Palts. De mieë as 2.700 lüj tellende plaatsj ligk aa g'n reveer d'r Rien op 'n hoeëgte van 74 meter boave Normalnull. Aa g'ne uëverziej ligke de weltbereumde 193 meter hoeëge *Loreley-felsen*, oeë langs de reveer mit inne sjeëpen bóch umhin sjtruimt. Aa bei ziej guëf 't mit gemisj busj bebusjde berg en wieënterasse, van 't gebirgde d'r Taunus op g'ne rechse kank en d'r Hunsrück op g'ne linkse kank va d'r Rien. Aa g'ne kank va Sankt Goar (dös sjtruimaafwaaëts aa g'ne linkerkank) toermt de ruïen va Burg Rheinfels boave de sjtad. Inne weëg deë lup va d'r sjnelweëg A61 noa 't plaatsjke, daalt óch durch dele va de ruïen aaf in 't daal va d'r Rien. I ge daal lup d'r B9 va Mainz noa Koblenz neëve de reveer d'r Rien durch 't plaatsjke. De plaatsj is vernumt noa de kloeëzenaar *Sankt Goar*, deë hei i d'r zesden ieëw leëfde.
Al-Chwarizmi

**Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi** (*Perzisch*: محمد بن موسى الخوارزمي; diverse spèllingsvariantje) waas eine van de beroempste weitesjappers op de gebiede van wiskónde, geografie en astrologie. Hae waas van Perzische aafkóms. Al-Chwarizmi waas gebaore tösse 780 en 800 en stórf tösse 840 en 845. Hae studeerdje in 't Hoes van de Wiesheid in Bagdad.

't Kónsep van 't algoritme in de wiskónde is 'n idee van Al-Chwarizmi. Hae wuèrtj den ouch waal de "groatvader van de informatica geneump" en de wäörd "algoritme" en "algorisme" zeen aafgelèdj vanoet ziene naam.

Al-Chwarizmi noom 't Indisch symboal "0" euver en introduceerdje 't broek van Arabische ciefere in de wiskónde. Hae sjreef ouch euver mechanische oetvinjinge wie de klok, 't astrolabium en de zónwiezer.
Doornik

**Doornik** (Frans: *Tournai*, van 't Letien *Tornacum* of *Turnacum*) is 'n stad in 't wèste van de Belzje pervincie Henegoewe aan de Sjelde mit bao 70.000 inweuners en kwa oppervlakdje is ze de grótste gemèndje van 't Belsj.

De stad is de op ein nao awdste stad (nao Tóngere) van 't Belsj en haet cultuurhistorisch 'n groate ról gespeeldj. Zoe koume hei versjèllende belaangrieke kunsteneers en kompeniste oet de renaissance vandaan. Me geit d'r vanoet dat de bekinde Vlaamse kompenis oet de zèstienden iew, Nicolas Gombert, hie gesjtorve is.

De stad ligk in 't gelieknamig arrendissement Doornik-Moeskroen.
Naerbaek

:*Veur 't dörp inne gemèndje Baek]], zuuch: [[Nirbik]].*
----

De **Naerbaek** (Nederlandjs: *Neerbeek*) is 'n baek inne Nederlandjse pervinsje Limbörg (Midde-Limbörg) die in 't dörpke Naer oetmundj inne Maas. Ze is de doorzètting vanne Leubaek naodet dees samevleutj mit de Halese Baek. De Naerbaek kèntj zelf twieë ziebaekskes: de Keizersloup enne Wienbaek.

Bie Naer steit ouch 'n watermeule, de Friedesse Meule, ane baek, angerhalve kilomaeter veurdet ze oetmundj inne Maas. Dees meule is geboedj in 't jaor 1717 en is gerenoveerdj gewaore in 't jaor 2002. 't Tuup is 'n óngerslaagse watermeule en ze is gemèndj es kaoremeule.

## Verzwónje meules
Behauve de Friedesse Meule höbbe oppe Naerbaak ónnag twieë anger watermeules gestange, namelik:
* De Hammermeule, 'n kaore- en houtzaegmeule;
* De Winkel- of Tobbemeule, 'n kaoremeule.
Astrologie

**Astrologie** is 'n traditioneel praktiek wobie de posiesjes van de zón, de maon, de sterre en de planete waere gevölg mit de bedoeling óm veurspèllinge te make euver 't laeve op de aerd. Binne de astrologie wuèrtj daovan oetgegange det dees hièmelliever 'nen invlood höbbe op de miensjelike karakters en gebeurtenisse. De astrologie guèf op gróndj hievan raod womit emes zie veurdeil zów kónne behaole (horoscoop).

't Guèf óngersjied nao regio binne de astrologie, namelik de wèsterse en de Sjinese astrologie.

Binne de astrologie geluif me det de microkosmos (de miens) zich verbindj mit de macrokosmos ('t hièlal). Hiedoor is 't meugelik óm aanhandj sterrekónstellaasjes (de zodiak) te bepaole waat beveurbeildj de sterke en weike puntje van emes zeen. Eder sterrebild van de zodiak guèf 'n indikaasje waat van emes de instèlling in 't laeve zów kónne zeen. Astrologie vereisj jaore van studie.
Confucianisme

't **Confucianisme** is e Sjinees ethisch en filosofisch systeem det de lièr van Confucius (551 - 479 v.Chr.) völg. 't Confucianisme haet groaten invlood op de gesjiechte en de cultuur van Oas-Aziatische lenjer. Door de gesjiechte van 't Sjinees keizerriek haer waas 't confucianisme de officieel ideologie en haw det daodoor groaten invlood op de bevölking.

In lenjer en gebiede mit väöl Han-Sjineze, behauve in 't Vólksrippebliek Sjina, bestaont väöl confucianistische gróndjsjoale en confucianistische middelbaar sjoale.

## Gesjiechte
Confucius wuèrtj gezeen es de gróndjlègker van 't confucianisme, tródsdet Confusie neet de bedoeling haw óm 'n nuuj filosofie, religie of ideologie te stifte. Confucius bewaerdje neet 'ne profeet te zeen dae get nuuts brach, wie in de vorm van 'n gaodelike äöpenbaring of 'n incarnatie van God. Miè waas Confucius 'ne miensj dae op zeuk góng nao deugzaamheid en daobie 't vergangene óngerzóch. In de *[[Gesprekke]]* zaet Confucius: "Ich woort neet mit kènnis gebaore. Ich bön toegewiedj aan de awdheid en zeuk snel nao kènnis."

't Confucianisme óntsting tiejes de Periood van de Striejendje Staote en woort later kórten tied verbaoje ónger de Qin-dynastie. 't Woort door de Han-keizer Han Wudi es politisch systeem en staotsideologie ingeveurdj. Tróds e verluus aan populariteit gedoerendje de in cultuur opzich hièl wichtige Tang-dynastie, bleef 't de wichtigste filosofische struiming van Sjina.

## Verspreijing
't Confucianisme haet mit naam sterk de culture beïnvleudj van Sjina, Taiwan, Korea, Japan, Viëtnam en Singapore (door de groate aanwaezigheid van Han-Sjineze aldao).

't Taoïsme en 't boeddhisme zint twiè anger filosofische systeme mit väöl invlood in Sjina en naoberige Oas-Aziatische lenjer. De zoageneumdje neoconfucianistische sjoal die is óntstange tiejes de Song-dynastie vereinigdje later 't confucianisme mit 't taoïsme en 't boeddhisme. In Korea en Japan woort 't neoconfucianisme later aangenómme es de officieel ideologie van de staot. De Koreaanse Chosun-dynastie wuèrtj waal e veurbild van 'ne confucianistische staot geneump.
Keizersloup

De **Keizersloup**, **Keizersluip**, **Kwirloup** (Nederlandjs: *Keizersloop*) is 'ne waterloup inne Nederlandjse pervinsje Limbörg (Midde-Limbörg), dae bie Naer oetmundj inne Naerbaek.

De Keizersloup óntsteit in 't landjboewgebied tösse Rogkel en Naer oet e stilsel van aafwateringsknaelkes die alein t'n tieje van raengerval water doon veure. Vanoet 't gehuch Brumholt löp 't water nao 't oeaste langs 't gehuch Dries (Keizersbós), wo ouch gróndjwater nao baove kump. Vanaaf hie wuuertj de Keizersloup 'ne netuurlike waterloup en struimp t'r vervolges óngere Napoleonsbaan door en dore dörpskómp van Naer veur dao oppe Naerbaek aaf te watere. In Naer wuuertj de Keizersloup ouch waal de *Kwirloup* geneump, nao de veurmaolige Cuirmeule, 'n watermeule die hie wersjienlik inne vieftieëndjen ieëf haet gelaenge.
Leubaek

De **Leubaek** (Nederlandjs: *Leubeek*) is door doorzètting vanne Tungelderse Baek wen dees 't Nederlandjs netuurgebied Leudaal instruimp. Wo de baek 't gebied weer verleet vleutj ze same mitte Halese Baek en struimp ze es de Naerbaek nao en inne Maas.

Binne 't netuurgebied meandertj 't reveerke sterk en haet 't steil waterkantje, wovan 't huuegdjeversjil toet 10 maeter kan bedrage.

Ouch cultuurhistorisch is de baek van belank. Ze struimp langs 't Augustinessekloeaster Sint-Elisabethsdal, wotoe ouch 'n watermeule behuuertj die de Sint-Elisabethsmeule hètj en wovan nag e restantj daos teit. Efkes wiejerop vindj me 'n anger watermeule, de Leumeule of Sint-Ursulameule, die gans gerestaureerdj is gewaore.

De naam "Leubaek" kump meugelikerwies van "loea", det bósj mèntj.
Sjloekdermkop

De **sjloekdermkop** of de **farynx** is 't bäöveste deil van 't aomhaolings- en sjpiesvertaeringssjtèlsel van väöl gewervelde en volg drek nao de naas en de móndj, kórt veur de sjloekderm. Bie zougdere is dit de plaats wo 't sjpiesvertaerings- en 't aomhaolingsstèlsel einanger kruutse.

De sjloekdermkop weyrt wiejer óngerverdeild in drie deiler. 't Hoogste deil, det zich drek achter de naas bevindj, weurt de nasofarynx geneump. 't Get leger, drek achter de móndj gelaenge, deil hèt de orofarynx. Nag get leger bevindj zich de hypofarynx of laryngofarynx, dae löp tót aan de larynx.

De term "farynx" weurt ouch waal gebroek es e synoniem veur de kael, allewel dit neet gans juus is. 't Bäöveste deil van de farynx, de nasofarynx, weurt nag neet tót de kael geraekend. De kael herberg wiejer, behalve 't grótste deil van de farynx, ouch nag de larynx, de sjträötkop.

'n Óntstaeking van 't sjliemvlees van de farynx, in de vouksmóndj bekèndj es kaelóntsjtaeking, hèt in medische terme faryngitis.
Sjträöt

De **sjträöt**, **sjträötkop** of **larynx** is 't orgaan in de hals van miense en anger zougdere det betróch is bie de aomhaoling, besjurming van de lóchpiep en 't make van klenk. De sjträöt bevindj zich in de sjloekdermkop, en waal de hypofarynx, óngerop det puntj in de kael wo lóchwaeg en aeteswaeg waere gesjeie (orofarynx). In de sjträöt bevinje zich de sjtumbenj.
Lóchpiep

De **lóchpiep**, **lóchreur** of **trachea** is 'n buusvörmige verbinjing tösse de stumbenj inne sträöt (*larynx*) enne carina (de vertakking vanne lóchreur inne rechse en linkse houfbronchus). Dore lóchpiep struimp lóch nao de bronchi en nao de lóngbläöskes inne lónge, wo gaasoetwusseling mitte bloodsómloup plaatsvindj.

Bie vólwassene is de lóchreur 10 à 11 centimaeter lank. De doorsnit vanne lóchreur is D-vörmig. Dit kump door C-vörmige kraakbeinstructure die de lóchreur aophaje. d'n Aafstandj tösse de ringe is zoeaget 0,5 centimaeter. Bie 'n gekrenkdje wie tracheomalacie zeen dees kraakbeinringe slapper es normaal of drök 'n anger structuur wie e bloodvaat 't kraakbein vanne lóchreur nao binne en klap dees toe tiejes (mit naam) 't aome, mit benäödjheid toet gevolg.

De lóchreur is beklèdj mit klein häörkes (*cilia*) die dene t'r besjurming. Dees häörkes zeen hieël geveulig. Wen e veurwirp inne lóchreur terechkump, wuuertj drek e signaal nao 't herre gesjik, wonao de lóchreur wuuertj gezuverdj door te hooste.

Tracheïtis is 'n óntstaeking vanne lóchreur.

## Zuuch ouch
* Aomhaolingsstèlsel
Lan Xang

**Lan Xang** (meining: *landj van e miljoen elefantje*) is de naam van 'n aod keuninkriek det op zie huègdjepuntj 't gebied van 't modern Laos, 't grótste deil van naordoas-Thailandj, naordelike deiler van Cambodja en grensgebiede worónger Điện Biên Phủ in Viëtnam besloog. 't Keuninkriek Lan Xang waas ièrs e vazal van 't Khmerriek ónger de naam Sawa. Op inscripties oet dit begintiedpirk referere de luuj aan zichzelf es *Thai*. De meiste Laotiane betrachte Lan Xang aevel es de ièrste vorm van de moderne staot Laos.

De naam Lan Xang woort veur 't ièrs gegaove in 1353.
Agglomeratie

'n **Agglomeratie** is 'n aaneinsjakeling van plaatse (stei en dörper) wovan de inweuners zich gedrage ofwen ze in ein stad woane. Det wil zègke det de beweuners woane, wirke, winkele en recreëre in versjillige deiler van de agglomeratie en zich in häör daacheliks laefpetroan väölvöljig binne de agglomeratie verplaatse. De term agglomeratie verwies veural nao de morfologische vorm van aaneingegrudje plaatse, dewiel de term stadsgewes ière verwies nao de verspreijing van de steielike laefwies, die de agglomeratie wied kan euverstiege.

In väöl vel ligk 'n agglomeratie rónjelóm 'n centraal stad: 'n metropolis. De stei en dörper sloete min of miè drek opein aan; aevel kónne ouch revere, autosnelwaeg, parke of voukshäöf daotösse ligke.
Technetium

**Technetium** is e sjemisch element mit es symboeal **Tc** en 't atoeamnómmer 43. 't Is e zilvergries euvergangsmetaal det in 1937 woort óntdèk.

## Eigesjep
Sjemisch gezeen ligk technetium tösse mangaan en renium; elemente die zich in 't periodiek systeem betrèkkelik baoven en ónger technetium bevinje. 't Metaal is oplosbaart in keuningswater, salpaeterzoer en gekónsentreerdj zwaevelzoer, meh neet in zaatzoer.

## Versjiening
Ven netuur kump technetium op aerd (bekans) neet veur. 't Wuuertj verkregen es e splietingsperduk van zwaor kerne wie uranium-238 of door 't bómberdere van molybdeen mit neutrone. Saer de óntdèkking van technetium is me op zeuk gegange nao 't element in de vriej netuur. In 1962 is 't in Afrika in extreem lieëg kónsentraasjes gevónje in 't mineraal uraniet door spontaan splieting van uranium. De wieväölheje zeen aevel vanoet commercieel ougpuntj gans ónintersant.

Oet spectrumliene van sómmige sterre (spectraalklas S, M en N) bliek technetium op anger plaatse in 't hieëlal waal van netuur veur te kómme. Hiedoor is me toet nuuj inzichte gekómme waat betröf de perduksje van zwaor elemente in sterre.

## Zuuch ouch
* E plaetje van technetium oppe Ingelse Wikipedia.
Krabechtige

De **krab-** of **krieëfechtige** (Letien: *Crustacea*) vörmen 'n óngerstam vanne gelidpuuetige bieëster. De krabechtige waeren ówwels de **sjaoldere** geneump, meh dees term kan mit mekkelik verwarre mitte sjelpdere, die toete weikdere behuueren en neet toete gelidpuuetige.

## Taxonomie
Morten Thrane Brünnich richdje de óngerstam in 1772 op.
* Riek: *[[Animalia]]* (dere)
** Óngerriek: *[[Eumetazoa]]* (orgaandere)
*** Klaad: *[[Protostomia]]* (oermunjige)
**** Superstam: *[[Ecdysozoa]]* (hujingsbieëster)
***** Stam: *[[Arthropoda]]* (gelidpuuetige)

De krabechtige vörmen 'n hieël divers groep aan dere die in gruuedje sterk kónne variëre. Sómmige saorte höbbe mer 'n totaal lieflingdje van inkel millimaeters, dewiel bie anger de spanwiedje vanne sjieëre drie maeter kan bereike. Krieëften en krabbe behuuere toete grótste dere van dees óngerstam; de meiste saorte zeen väöl kleinder. Lang neet alle krabechtige höbbe sjieëren enne meiste krabechtige waere t'n ónrechte "krieëf" geneump, wie de langoes. Ouch waere kleinder saorte echte krieëfte juus es "gernaal" aangemirk, dewiel allein saorte oete infraorde *[[Caridea]]* gernale zeen.

; Indeiling 
Zès klasse van krabechtige waere óngersjèdj:
* *[[Branchipoda]]* (ónger anger watervluue);
* *[[Remipedia]]*;
* *[[Cephalocarida]]*;
* *[[Maxillopoda]]* (ónger anger aenjmoesjele, einougkrieëfte en karperluus);
* *[[Ostracoda]]* (moesjelkrieëfte);
* *[[Malacostraca]]* (ónger anger krieëfte, krabbe, gernale en zieëkomma's).
Bookdrökkóns

De term **bookdrökkóns**, of sumpelewaeg de **bookdrök**, sleit op 't kónne vermeinigvöljige van gesjrifter middels de drökpers, en in 't biezunjerder middels 't kómbinere van versjillige herbroekbaar deiler toet ei aaf te drökke vlak. 't Is ónmeugelik te bepaole wen of door waem de bookdrökkóns is oetgevónje, meh de vinjing wuuertj waal aan mieëder luuj toegesjreve. Van dees is d'n ènsigste dae historisch gezeen in aanmirking zów kónne kómme de Sjinees Pi Chang, dae al innen èllefdjen ieëf Sjinese karakters zów höbbe gedrök.

Inne wèsterse werreld wuuertj d'n oet Mainz aafkumstige Johannes Gutenberg algemein, al zónger aanwiesbare gróndj, gezeen es 'ne wersjienlikeren oetvinjer es d'n Hóllenjer Laurens Janszoon Coster. Meh waal liek vas te staon det me in daen tied, róndj 1450, in 't Wiej Oeaste al bekèndj waas mit zowaal blokdrök es litterdrök. Tródsdet daomit in theorie 't meugelik is det dore Europese oetvinjers de techniek oet 't oeaste is euvergenómme, is det ónmeugelik wiejer te bepaole. 't Kan zeker ouch zeen det me, óngevieër geliektiejig, ónaafhenkelik vanein, de oetvinjering haet gedaon.

In Nederlandj waas de grótste bleuj vanne bookdrökkóns in de zeuvetieëndjen ieëf. In daen tied woorte de perdukte vanne Nederlandjse drökkers, wie Plantijn, algemein es superieur betrach. Innen achtieëndjen ieëf woort 't eige vanne Nederlandjse bookdrökkóns bewaardj, meh de industrie góng mit innen algemeinen denaergank van daen tied. Innen neugetieëndjen ieëf waas in Nederlandj neet lenger spraok van 'n toeanaangaevendje bookdrökkóns, enne eige kènmirke gónge verlaore toet anen ènj vannen ieëf 'n bewóste poeaging woort gedaon dees te hersjape. In dees vernujing wore de biedraag vanne drökkerie Enschedé enne littergeterie Tetterode van väöl belank. Meh naeve dees vernujing waas ouch de mechanisatie in daen tied van groeaten invlood oppe bookdrökkóns.
Verbrenningsmotor

In **verbrenningsmotore** kump door verbrenning van 'n brandjsjtof energie vrie in de vorm van hoge drök en temperatuur. De drökverhoging weurt veroorzaak door temperatuurssjtieging en 'n toenaam van de wieväölheid molecule nao de verbrenning. De hoge drök en temperatuur veroorzaak 'n oetzitting van 't gaas die meugelik weurt gemaak door e bewaegend óngerdeil of 'n äöpening.

Bie 'ne conventionele verbrenningsmotor gebeurt det door oetube van 'ne drök op 'ne zuger of sjoeppe. Bie 'ne sjtraolmotor zörg de drökopboew veur de oetsjtruiming van 'n massa gaze. De drök die de verbrenningsprodukte oetube op de behoezing van de motor stuujt dem veuroet.
Verbrenning

'n **Verbrenning** is e complex geheel van veurnamelik exotherm chemische reacties tösse 'n brandjsjtof en 'nen oxidator (meistal e zoersjtofgaas) wobie wurmde en leech óntsjteit ónger de vorm van 'n vlam of 'ne gleuj. Verbrenning kan zowaal mit veste, vleujbaar en gaasvörmige brandjsjtoffe optraeje.

Boete 'n brandjsjtof en 'nen oxidator is meistal ouch 'n óntstaekingsbrón neudig veur de verbrenning in geng te sjtèlle. Det kan 'ne zjwaegel of 'nen aansjtaeker zeen óm e vuur aan te sjtaeke, verhitsing door wrieving veur 'ne zjwaegel aan te make, 'ne piëzo-lektrische vónk veur 't gaas van 'nen aansjtaeker of 'ne gaasbrenner aan te sjtaeke, 'ne lektrikvónk veur 'ne benzienmotor of samedrökking veur 'ne dieselmotor.
Brandjsjtof

'n **Brandjsjtof** is e materiaal waat verbrend of verangerd kan waere óm energie of wurmde te verkriege of e veurwerp te doon bewaege. 'n Brandjsjtof geuf energie aaf door 'n chemische reactie te óngergaon, zowie tiedes verbrenning of 'n kernreactie, wie kernsjplitsing of kernsjmulting. 'n Wichtige eigesjap van 'n gooj brandjsjtof is det ze energie allein vriegeuf es det neudig is en det op zón meneer duit det dees energie good beheerd kin waere en ómgezat in mechanisch wirk. Veurbilde van brandjsjtoffe zeen benzien, aerdgaas, aerdaolie en törf. 

Alle laevesvörm die zeen gebaseerd op kaolsjtof, van de kleinste micro-organisme tot diere en luuj, zeen aafhenkelik van brandjsjtof in de vorm van voedsel es energiebrón. De celle óngergaon chemische processe die door enzyme waere óngersteund veur de energie in 't aete óm te zitte en zo 't laeve te óngerhaje. Dees chemische reacties sjtaon bekènd es metabolisme. Luuj make ouch van 'n grote versjeienheid aan technieke gebroek veur energie in brandjsjtof óm te zitte nao nöttige (broekbaar) energie. 't Gebroek van dees energie wusselt van de wurmde veur kaokdoelinj tot de opwekking van elektriciteit en 'n aandrieve van anger mechanieke.