open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cincinnati

**Cincinnati** is 'n stad in 't zuudwèste vanne staot Ohio inne Vereinigdje Staote. Zie ligk ane reveer d'n Ohio. Inne gemèndje zelf wóndjen in 2020 zón 300.000 luuj, waat 't de op twieë nao grótste stad van Ohio maak. De ganse agglomeratie tèltj aevel bao 2 miljoen inwoonders.

De stad Cincinnati woort gestif in 1788 en in 1790 verneump nao 'n verein van ex-offesjeren oete Amerikaansen Ónaafhenkelikheidskrieg, die nao d'n aafloup vanne krieg trögkmóste nao häör börgerlaeve. Dit waas nao 't veurbeeldj vanne Romeinsen dictator Cincinnatus dae nao aafloup vanne kriegstrèkke van dem drek trögk achtere ploog góng staon.

Nao d'n aanlag van 't Eriekenaal woort de stad al drek e wichtig centrum vanne sjeepvaart oppe reveer d'n Ohio. In 1850 talj de stad al 115.000 inwoonders womit 't ein vanne grótste stej wèstelik vanne Appalacheberg waas.

Veure aafsjaffing vanne slavernie waas Cincinnati 'ne wichtige tössestaasje vanne Underground Railraod, woreuver de vriegekómme slave nao 't naorde vlöchdje.
Vikinge

De **Vikinge** of **Noormen** wore de Scandinavische beweuners van Zuud-Noorwaeg, Daenemarken en Zwede. De term *Vikinge* sleit veural op det deil det deej aan rouftrèkken enne term *noormen* wuuert gebroek veure ganse bevolkingsgroep; de gemiddeldje noorman waas aevel boer. De hujige Daene, Zwede, Noren en Ieslenjers zeen gooddeils drekke naokómmelinge vanne noormen. De noormen kaldjen 't Aadnoors en hele de Noordse mythologie aan.

De ieëste vermeljing vanne Vikinge kump oet 793 wen zie 't kloeaster van Lindisfarne ane oeaskus van Ingelandj aanvallen en laegrouve. Inne twieëhóngerd jaor die dao-op volge stifte de Vikinge klonies, drieve zie hanjel en haje zie rouftrèkke. Me neump aan det de Viking-expansie aangedreve woort door bevölkingsdrök in Scandinavië. Doordet d'n aadste zoon irfrech haw, bleve väöl jóng men euver die anger inkómme zóchten en die zich aanslote bie hanjels- en plundertrèkke nao 't zuje.

Bie häören trèk door Europa maakdje zie gebroek van 't reverenèt veur zoea deep toet in 't binnelandj te kómme. Oetintjelik weite zie toet inne Mediterranee en ouch 't gebied róndj de Kaspische Zieë te kómme. 

In 't oeaste kómme de (Zweedse) Vikinge in 't hujig Róslandj. 't Waord *Rós* kump oet dezen tied en beteikentj "róssig". In dit gebied stifdje de Vikinge wichtige hanjelsstej wie Novgorod en Kiev en drieve zie hanjel toet in Constantinopel.

De Daense Vikinge trochte veural nao 't zuje, nao plaatse wie Ingelandj, de Nederlenj en Frankriek. 't Hujig Normandië dank ziene naam ane Noormen. In 834 woort de wichtige stad Dorestad ('t hujig Wijk bij Duurstede) euvervalle dore Vikinge. Bie 't Limbörgs dörpke Asselt sloge zie e laegerkamp op wovanoet rouftrèkke gehaje woorte. Knoet de Groeate wós vanaaf 1013 de Ingelse troean te vereuvere.

De Vikingen oet 't hujig Noorwaeg trochte nao 't wèsten en koloniseerdje de Faeröereilenj, de Shetlandjeilenj, de Orkneyeilenj, Ieslandj en Greunlandj, en wósten e groeat deil van Ierlandj en 't Brits vastelandj te óngerwirpe. Wiejerop kwame zie aan in Amerika, wo zie ouch verzóch höbben 'n klonie te stiften op Newfoundland.
Pompeï

**Pompeï** (Italiaans: *Pompei*; Letien: *Pompeii*) is 'n gemèndje innen Italiaanse regio Campanië, veural bekandj veure rwiens vanne antieke Romeinse havestad ane Golf van Napels die juus wie Herculaneum en Stabiae mitte oetbersing vanne Vesuvius begrave woort ónger volkanische stein en asse. Dit gebeurde in 't jaor 79 n.Chr., inne twieëdje hèlf van oktoeaber, tiejes 't bewindj van keizer Titus. 

De antieke stad Pompeï woort in zie zevenhóngerdjäörig bestaon achtereinvolgendj bewóndj dore Oske, Samniete, Grieke, Etruskiërs enne Romeine, die eder häör eige späör achterlete. Nao de volkaansoetbersing loog de stad bedèk ónger 'n laog volkanische assen en stein (de *lapilli*), van zoea zès maeter diek. Dit zörgdje daoveur det Pompeï ein vanne bès-bewaardje rwienstej oete Romeinsen tied bleef. Hiedoor kreeg de stad väöl belangstèlling van historici en archeologe, went zie guuef good inzich van 't laeven in 'n ieëste-ieëfsje Romeinse plaats.

Vanne slachoffers vanne volkaansoetbersing haet me giepsaafgeetsele gemaak, det me kan zeen waat häöre lèste hajing waas wie zie stórve. Allewiel is zoea 60% van Pompeï opgegrave. Nao 1999 haet me nieks mieër opgegraven en is me zich gaon richten op behaad.
Naoljbós

'ne **Naoljbós** of **spangebós** is 'ne bós dae oetsloetendj besteit oet naoljbuim. Wen inne bós onna loufbuim veurkómme sprik me van 'ne gemingdje bós. Naoljbus kómme veur in gemäötigdje grunj wo 't inne wintjer kaad is enne baom minder voodzaam is. Zie kómme denouch 't meis veur op zandjgróndj, voorerme gróndj en hogerop op berghellinge toetane boumgrens. Naoljbuim höbbe gèn vlake blajer, meh naoljvörmige blajer. In Nederlandj vindj me naoljbós ónger angere oppe Veluwe, dao aangepaotj veur verstuving taenge te gaon en hout aan te levere veure mienboew in Limbörg.

Naoljbus zeen ermer aan plantjesaorten es loufbus. Dit kump doordet minder leech dore boumkroeane sjientj en oppe gróndj aankump, went naoljbuim staon korter opein. Hiedoor wuuert 't lestiger veur plantje toet vol wasdóm te kómme. Ouch wuuert de gróndj door e diek naoljpakkèt wodoor gènne rieke baom mit humus kan óntstaon. De gróndj wuuert zoer en is daodoor neet gesjik veur väöl plantje. Naoljbus zeen daotaenge waal riek aan saorte mos, wie baekerkesmos, koosjmos en rendeermos. 

De struitsellaog in 'ne naoljbós wuuert gevörmp door aafvallendje naoljen en doead hout en is hieël geveulig veur verstuuering. In dees laog laeve väöl klènder bieëster. Baove de struitsellaog bevindj zich de moslaog dae mer inkel centimaeter hoeag is; hie greutj mos en zwem. Baovenoppe moslaog ligk de kroedlaog, worin graas greutj (veural saorte wie bosbieëmpgraas, helzwenkgraas, sjaopsgraas en roeadzwenkgraas). Gans baovenaan is de boumlaog mitte kroeane vanne buim. Tösse dees laog is kómpetiesje veur 't zónleech en oppe baom veur 't laoten óntkene vanne zäöj.
Georgiërs

De **Georgiërs** of **Kartveliërs** (Georgisch: ქართველები) — vörme de etnische groep die oet 't landj Georgië kómme en 't Georgisch kalle.

## Rifferenties
*Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
*Suny, R. G. (1994), The Making of the Georgian Nation, Indiana University Press
*Lang, D. M. (1966), The Georgians, Thames & Hudson
*Rayfield, D. (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
*Rapp, S. H. Jr. (2016) The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, Sam Houston State University, USA, Routledge
*Toumanoff, C. (1963) Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press
Taj Mahal

De **Taj Mahal** (meis oetgespraoken es *Tasj Mahál*; Indiase oetspraok: *Taadzj Maehël*) is e zevetieëndje-ieëfs boewwerk inne Naord-Indiase stad Agra. Door väöl luuj wuuert 't betrach es e neet-klassiek werreldwónjer en is e tupisch veurbeeldj van arsjitektuur vannen tied van 't Mogolriek.

't Boewtsel woort gerich tösse 1630 en 1648 in opdrach vannen Indiasen hieërsjer Sjah Djahaan, es e graafmonumènt van zie gestórve vrouwmis Moemtaz Mahal. Later is haezelf ouch daobie ingelag wore.

De Taj Mahal is gemaak van wit marmer en is riekelik versierd mit ingelagdje stein. De veer minaretten oppe heuk haet me later biegeboedj. Veur 't mausoleum ligk 'ne symmetrisch aangelagdjen haof.
Pantanal

De **Pantanal** (Portugese oetspraok: [pɐ̃taˈnaw]; vaan *pântano* 'moeras') is e natuurgebeed in Zuid-Amerika. 't Gebeed ligk veur 't groetste deil in de Braziliaanse staot Mato Grosso do Sul, meh strèk ziech oet tot in Mato Grosso zoewie in Bolivia en e stökske vaan Paraguay. De Pantanal besteit oet rillatief sjeers begreujd savanneland (*cerrado*) wat evels e groet deil vaan 't jaor oonder water kump te stoon. Dees combinatie maak 't gebeed tot 'n uniek wetland mèt 'n groete diversiteit aon waterplante en land- en waterbieste. Sinds 2000 is de Pantanal UNESCO-Werelderfgood.
Oscar Wilde

**Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (16 oktoeaber 1854 - 30 november 1900) waas 'nen Ingels-Ierse sjriever, dichter en dramaturg.

## Biograaf
Wilde waas gebaoren op 16 oktoeaber 1854. Hae kwaam oet 'n protestantse Ingels-Ierse femieljen in Dublin. Ziene pap Sir William Wilde waas 'ne bekindje oear- en ougspecialis en sjreef ouch beuk euver archeologie; zien mam Jane Wilde waas 'n succesvol sjrieverse en 'n Ierse nationaliste, die bekindj stóng es *Speranza*.

Nao zien studie in Dublin en in Oxford brach Wilde in 1881 de dichbunjel *Poems* oet. In 1882 heel d'r laezingen inne Vereinigdje Staoten en in Canada; in 1883 kwaam d'r trögk nao Ingelandj veur laezinge te hajen euver Amerika.

In 1884 trouwdje Wilde met Constance Lloyd; same krege zie twieë kinjer. De vrundjsjap tösse Wilde en 'ne jóngere manskaerel, lord Alfred Douglas, lèdje toette vervolging van dem, wodoor d'r tösse 1895 en 1897 inne gevangenis mós zitte.

Oscar Wilde wuuert waal besjreven es 'nen dandy.

## Literair werk
De bekindjste werke van Wilde zeen *Lady Windermere's fan* (1892), *An ideal husband* (1899), *Salomé* (1893) en 't stök *The importance of being Earnest* (1895). Oet 188 kump 't kinjerverhaol *The happy prince and other tales*. Zienen instigste roman is *The picture of Dorian Grey* (1891), worin d'r sjoeanheid verhieërlik.
Moslaog

De **moslaog** is inne begrujjing de ungelste laog van plantje, toet huuegstes 10 cm, drek oppe struitsellaog. Mit baove de moslaog bevindj zich de kroedlaog. Inne moslaog zelf greuje dökker lieëg plantje, mosse, laevermossen en koosjmosse, meis mit min beheufdje aan leech, wie in bus. Ouch kan m'n 'n moslaog vinje bie tredplantje (wie rup) en ummer in hoeagvin.

Mos wie gewuuen purpersteelke (*[[Ceratodon purpureus]]*) en parrepluujkesmos (*[[Marchantia polymorpha]]*) kómme dök veur inne moslaog, mer owwel lieëg bloomplantje wie ligkendje vètmier (*[[Sagina procumbens]]*) en breukkroed (*[[Herniaria glabra]]*).

Ouch zejlinge kónne döks waere gezeen es óngerdeil vanne moslaog, aafhenkelik vanne gruuedje.

Mosse, laevermossen en koosjmosse kónne aevel es epifyt veurkómmen in kroedlaog, wie op reetstengele, inne stroeklaog en hoeag toet inne bouumlaog.
Kroedlaog

De **kroedlaog** is de begrujjingslaog van plantje van 10 cm toet 135 cm huuegdje. Dees begrujjingslaog is verneump wore nao d'n euverhieërsjendje grujvorm vanne plantje waat hie-in veurkómme: 't kroed. De kroedlaog grujtj baove de moslaog en óngere stroeklaog.

De saorte die veurkómmen inne kroedlaog zeen veur e good deil aafhenkelik van wieväöl leech prónt doorreik. Wo de kroedlaog de hoogste begrujjing is, waere de plantje bloeatgestaldj aan vol zónleech. Hie grujje dan plantje die neet good inne sjieëm kónne wasse. In zoea val krieg me graaslandj en hei.

Wen de kroedlaog neet de hoogste laog is höbbe plantje diverse strategieje nuuedig veur toch aan zónleech te kómme. Döks grujje de plantje dan 't helste veurdet de buim en struuk blajer höbbe. De zäöj zeen dökker hieël lang keenkreftig, wodoor die drek oetkómme wen get mieë leech is. Ouch laeve bie sómmige saorte de wortelstekker langer.

De zejlinge van buim vörmen ouch 'n óngerdeil vanne kroedlaog. De ómstenjigheje worin die laeve zeen te vergelieke mit die vanne angere saorten inne laog. Juus wie 't kroed waere de zejlinge door plantjenaeters opgevraete mit wortel en tak d'raan.
Delhi

**Delhi** (Hindi: दिल्ली *Dillī*) is 'n stad in India. Bestuurlik vèltj zie neet ónger 'nen deilstaot, mer is 't e territorium, det ouch 't distrik Nuuj-Delhi ómvatj, de houfstad van 't landj. Delhi haet 'n inwoondersintal van 11 miljoen luuj (in 2011). De ganse agglomeratie haet mieër es 16 miljoen inwoonders, waat 't nao Bombay de grótste stad van India maak en ein vanne grótter stej oppe werreld. Delhi is 'n industriestad, verkieërsknouppuntj en cultureel centrum mit universiteite, theaters, musea, galleriejen en historische boewtselen oete Mogoltied. Van 1912 toet 1932 waas 't de houfstad van Brits-Indië.

Wichtige bekiekeswaerdige zake zeen:
* De Qutub Minar: 'ne pelaer oete zevendje ieëw, dore Mogols verboedj toet minaret;
* De Jama Masjid: de grótste moskee van India;
* 't Roead Fort (*Lal Qila*): e kestieël mit roeaj zandjsteine moere van 33 maeter huuegdje mit 'n lingdje van 2 kilomaeter;
* Akshardham: e tempelcomplex.
Elbe

d'n **Elbe** (Tsjechisch: *Labe*) is mit 'n lingdje van 1,164 kilomaeter en e stroumgebied van 144.000 km² ein vanne wichtigste revere van Middel-Europa. De grótste ziejrevere zeen de Moldau enne Saale.

De reveer óntspringk in 't Reuzegebergde in Tsjechië. Door Pardubice en Ústí nad Labem (*Aussig anen Elbe*) löp de reveer nao 't wèsten en kump Duutsjlandj in te zuudoeaste van Dreesdje. 't Bergechtig gebied toetaan Dreesdje hètj de Saksische Schweiz. Door Dessau en Maagdjebörg löp de reveer in naordwèstelike richting. Vanaaf 't stedje Lauenburg (wo e knaal de reveer mit Lübeck enne Oeaszieë verbindj) is getiejwirking. Wèsteliker ligk nag Hambörg, de grótste stad anen Elbe.

d'n Elbe mundj bie Cuxhaven door 'n estuarium oet inne Naordzieë. 

## Ziejrevere
* Moldau (links; Tsjechisch: *Vltava*)
* Ohre (links)
* Schwarze Elster (rechts)
* Mulde (links)
* Saale (links)
* Havel (rechts)
* Löcknitz (rechts)
* Sude (rechts)

## Stej anen Elbe
* Hradec Králové (Duutsj: *Königgrätz*)
* Pardubice
* Ústí nad Labem (Duutsj: *Aussig an der Elbe*)
* Dreesdje (Duutsj: *Dresden*; links en rechs)
* Lutherstadt Wittenberg (rechs)
* Dessau (links)
* Maagdjebörg (Duutsj: *Magdeburg*; links en rechs)
* Hamburg (rechs en links)
* Glückstadt (links; aan 't estuarium)
* Cuxhaven (rechs; aan 't estuarium)
Centraal-Europa

**Centraal-Europa** of **Middel-Europa** is 'n gebeed binne Europa det mierder definities haet gehad, meistal um historische, etnische, politieke of geografische raejene. De begrenzing van dit gebeed tösse Wes-Europa en Oeës-Europa is neet exak, maar gebroekelik is det in 't weste de grens mit de Benelux-lande en Frankriek wuurt gehanteerd, in 't naorde de grens mit Daenemarke, in 't oeëste de grens mit de Oeësters-Orthodoxe Kerk en d'n islam en in 't zude mit Italië. De grenze van dit gebeed kómme groeëtedeils euverein mit 't gróndgebeed van Oeësteriek-Hongarieje, 't Prusisch Keizerriek en de Alpelande. Volges dees definitie ligke de Alpelande en de Visegrád-lande in Centraal-Europa. Smeis waere de Alpelande ouk tot Wes-Europa geraekend.

* Pruses
* Oeësteriek
* Zwitserland
* Liechtenstein
* Slovenië

Dit zien de zoeëgenaamde Alpelande.

* Pole
* Tsjechië
* Slowakieje
* Hongarieje

Dees lande behure tot de Visegrádgroep.

Sóms mak me ouk ónderscheid tösse Centraal- en Middel-Europa. Mit Middel-Europa wuurt meistal Pruses, Oeësteriek, Zwitserland en Liechtenstein gemeind. Um cultureel en politiek-historische raejene kint me in det geval Luxemburg, Elzas-Lotharinge en Königsberg tot die regio raekene. Centraal-Europa wuurt ierder geassocieerd mit 't veurmalig Habsburgs Keizerriek. Volges dees definitie umvat de regio ouk 't in de Oekraïne gelaege Roethenië en (Oeës-)Galicië, 't in Roemenië gelaege Transsylvanië, 't in Servië gelaege Vojvodina en 't Banaat, 't in Kroatië gelaege Slavonië en in 't Italië gelaege Zuud-Tirol. 't Steit dus neet vas wie groeët dees regio is.

Tiedes de Kalden Oorlog woorte Pole, Tsjechoslowakieje en Hongarieje veur politieke raejene ouk waal tot Oeës-Europa geraekend. Det is de raeje waorum Pruses smeis toch tot Wes-Europa wuurt geraekend.

Wiewaal 't vuuel politieke, etnische en taalkóndige verschille guuef tösse Centraal- of Middel-Europese lande, vertuine de meiste lande wat betröf geschiedenis, cultuur en gastronomie ouk groeëte euvereinkomste. Saer 2004 hure alle lande in dees regio beej de Europese Unie, mit oetzondering van Zwitserland en Liechtenstein.

### Limburg in Centraal-Europa?
In de vruuge 19e ieëw woort 't gróndgebeed van de Duutse Bond tot Centraal-Europa geraekend. In det geval kint me ouk Nederlands Limburg raekene tot Centraal-Europa.

## Literatuur
* Brechtefeld, J. *Mitteleuropa and German Politics: 1848 to the present* (Londe: Basingstoke, 1996), 100-106.
* Ester, H.; Hecker, H.; Poettgens, E.(Hg.). *Deutschland, aber wo liegt es?: Deutschland und Mitteleuropa: Analysen und historische Dokumente*. Amsterdam: Rodopi, 1993.
* Garton Ash, T. "Mitteleuropa?", in *Daedelus* 119, no. 1 (1990): 1-19.
* De Ruyter, C. *Beter wordt het niet: Een reis door de Europese Unie en het Habsburgse rijk* (Numwaege: De Geus, 2021).
* Stråth, B. "Mitteleuropa. From List to Naumann", in *European Journal of Social Theory* 11, no. 2 (2008): 171-183.
Poitiers

**Poitiers** is 'n sjtad in 't midde van Frankriek ane reveer de Clain. Ze ligk in de regio Nuuj-Aquitanië en is de houfsjtad van 't departemènt Vienne. Oet de sjtad kome ónger angere Michael Foucault (dem ziene pap en opa wore dokter dao) enne keuningin Adelheid van Poitiers. In 't jaor 2009 haj Poitiers zón 89.000 inweuners.

De sjtad sjteit bekind veur zien middeleeuws centrum, wo nag väöl historische vakwerkhoezer sjtaon.

## Gesjiedenis

Poitiers is al gesjtich gewaore door de keltische Pictones veur d'n tied van 't Romeins Riek en hoot toe *Pictavium*. Bie de sjlaag bie Poitiers op 10 oktober 732 versjloog e Frans leger ónger Karel Martel 't oprökkendj Arabisch leger. Sinsdeen kós de truukvereuvering van Sjpanje aanvange.

Tiejes de Hóngerdjäörigen Oorlog waar de tweede sjlaag bie Poitiers op 19 september 1356 wobie 't Frans leger waerde versjlage door de Ingelse.

Karel VII van Frankriek sjtichde de universiteit vanne sjtad in 't jaor 1432.

Mit 't Edik van Poitiers op 17 september 1579 sjtopde de Zèsden Hugenotenoorlog, womit väöl vriejheje waerde verkrege veur de protestante.

Poitiers waar de houfsjtad van Poitou, de historische provincie die waerde besjtuurd door de graove van Poitiers.
Struitsellaog

De **struitsellaog** is 't deil vanne baom wo doeaj, gevalle blajer en naolje nag herkinbaar dao zeen. Inne struitsellaog zeen de verrottingspercèsse gäöndje van organisch matterjaal. Baove de struitsellaog ligk de moslaog.

De flotheid worop organisch matterjaal verrotj hingk aaf van e deil zake, worónger de zoerdjegraod enne vóchtigheid vanne baom. Wiejer speeltj de samestèlling van 't matterjaal zelf onnan rol: zoea verrotte coniferespange, beuken- en eikeblajer slech. Blajer vannen ès ennen aels braeke zich daotaenge mekkeliker aaf. 't Matterjaal det euverblief nao 't verrottingspercès hètj humus. 

Plantje zeen döks aafhenkelik van 't dao-zeen van anger organisme inne struitsellaog, wie sjummele. Dees laeve dan in 'n symbiotische verhajing. Ouch veur amfibieje is de struitsellaog 'n wichtige voorbrón, vóchaanvöller en sjoelplaats.
Annie van Gansewinkel

**Annie van Gansewinkel** is 'n Limburgse sjriefster en dichteres, die is gebaore in Wieërt op 16 februari 1954 es oudste van veer kinger.
Nao de Middelbare school voor Meisjes (MMS) haet ze in Tilburg Frans en Nederlands gesjtudeerd. Zeve jaor wèrkde ze es lerares aan 'n mavo in Tilburg. Daonao volgde ze de Academie voor Journalistiek in Tilburg en waor daartièn jaor wèrksaam, es journalis bie gezètter en 'n waekblaad.

In 1997 is ze gesjtop mèt häör werk es journalis en full-time sjriever gewore. Thrillers sjrief ze onder pseudoniem Anne Winkels.
In 1998 ging ze in Wageninge cursusse creatief sjrieve gaeve aan kinger en volwassene.

Saer 2000 geuf ze bedriefstraininge sjriftelike communicatie. 
Annie sjrief verhaole en gedichte in 't Nederlands en in 't  Wieërts. 

## Werk
In 1992 debuut veur kinger: 'Reisgenoten gezocht'. 
In 2002, romandebuut veur volwassene 'Moeders Mooiste', 'ne thriller, onder de sjoelnaam Anne Winkels.
In 2012 versjeen 't ièrsjte e-book: 'Zeezucht'.

### Kinger tot zès jaor

* Logeerbeer

### Kinger van zès tot twelf jaor

*Op reis met heimwee
*Stan in 3D
*Deze schelp verdient een kistje
*Stoerewatjeskamp
*Papa zonder grenzen
*Vita en ik (Het leven van: Lara)
*Kampioen Superbraaf
*Liedje van verdriet (Het leven van: Esther)
*Koffer-Koen
*Circus in gevaar
*Stijn Klein
*Steken onder water (onder sjoelnaam Anne Winkels)
*De superhoofdprijs
*Zusjes aan de top
*Kopje-onder

### Jongere twelf jaor en ouwer

*Vast
*Niemandsdochters
*Sleutelen
*Vreemdgaan
*Zat
*Eén meisje, twee jongens
*Nachtspel
*Vriend of dealer? (ónder sjoelnaam Anne Winkels)
*Het liefje van de leraar
*De oppas
*Blanco strafblad
*Ik kom naar je toe
*Reisgenoten gezocht

### Volwassene
*Zeezucht (e-book)
*Deadline
*Lichaam
*Pretpark
*Moeders Mooiste (onder schuilnaam Anne Winkels)
*De helft van de route. Een reis door Ivoorkust

### Op z'ch Wieërts
*Droumers en drammers

### Verhaole en gedichte veur kinger

*Er zit een feest in mij! - gedichten
*Wie heeft hier met verf lopen smijten? - gedichte
*Lekker griezelen
*Eindelijk vakantie!
*Mijn liefste wens

### Verhaole en gedichte veur volwassene
* Kunstagenda 2012
* Gedichten in bundels, o.m. 'Langs beide oevers van de Maas'
* Op de kaart. Verhalen uit Limburg
* Verzamelde letteren. Verhalen en gedichten van Gelderse schrijvers
* Biedrages aan tiedsjrifte o.m. Appel
* Pikas - korte verhalen voor tablet en smartphone
* VerhalenBieb

### Verhaole, gedichte en buunwerk in  't Wieërts

* in Platbook
* in *D'r hergod versjteet óch plat*
* Leefste
* Sjrief plat
* in *Verhäölkes um vuuër te laeze*
* Alles theater
* in Mosaiek
* in *Kinder, kinjer, wichter, poete*
* in Veldeke Literair Reeks, diverse oetgaves
* Biedrages aan tiedsjrifte

## Bron
De homepage van Annie van Gansewinkel: https://www.annievangansewinkel.nl

## Externe link
*Perseunlike website
Stroeklaog

De **stroeklaog** is de begrujjingslaog van 135 cm toet 800 cm huuegdje, wie inne bós. In dees laog bevinje zich veural de struuk. Óngere stroeklaog ligk de kroedlaog en daobaove bevindj zich de boumlaog. Ouch veur struuk guldj det 't dao-zeen van leech van doorslaaggaevendj belank is. Dökker kómme struuk veur inne zuim langs 'ne bós en op plaatse wo e gaat door 't blajerdèk óntstangen is, wie nao 'ne storm.

Väöl struuk zeen veurzeen van stekelen of däöre womit zie zich besjurme taenge vraat door groeate graezers. Dökker kónne zejlinge van buim toet wasdóm kómmen inne stroeklaog, doordet zie besjurmp waere door die naolje; döks vörmp dit 't begin van 'ne nuje bós.
Onegamaer

't **Onegamaer** (Róssisch: Онежское озеро *Oneschskoje osero*; Karelisch: *Oniegu*; Fins: *Ääninen* of *Äänisjärvi*) is e maer in 't wèste van Róslandj en is nao 't Ladogamaer 't grótste maer van Europa. De oppervlaakdje bedruueg 9.616 km² en 't deepste stök ligk op 127 maeter ónger 't water. 't Maer zelf ligk op 'n huuegdje van 33 maeter baove zieëspegel. 't Is mitte reveer de Svir verbónje mit 't zuudwèsteliker gelaenge Ladogamaer, wovanoet dore Neva 't water wiejer ziene waege vindj nao de Finse Golf.

In 't maer ligke taal aan eilenj, wovan Kizji wichtig is veure houtere (kirk)arsjitektuur, woveur 't ouch inne Werreldirfgoodlies steit. De grótste stad aan 't maer is de Karelische houfstad Petrozavodsk ane wèskantj.

't Maer maak e deil oet van wichtige sjeepvaartwaeg. Sieër 1933 verbindj e knaal van 227 kilomaeter lank 't maer mitte Witte Zieë. Dit knaal, 't Witte Zieë-Baltische Zieëknaal is 't langste van Europa. Ouch is 't maer door 't Wolga-Oeaszieëknaal verbónje mit 't Stoewmaer van Rybinsk inne Wolga.

Ane zuudwèskantj van 't Onegamaer wone de naordelike Wepse, 'n etnische minderheid die 'n spraok höbbe die nej-verwantj is aan 't Fins, 't Wepsisch.

Anen oeaskantj van 't maer haet me zujelik vanne munjing vanne Vodla inne neugentieëndjen ieëf wichtige petrogliefe vónje. Dees zeen intrintj 6000 jaor aad en waere toegesjreven ane veureljers vanne hujige Wepsen en Finne.
Banaat

't **Banaat** (Roemeens: Banat, Servisch: Банат; Banat, Hongaars: Bánát of Bánság, Duits: Banat, Slowaaks: Banát of Banat, Bulgaars: Банат; Banater Bulgaars: Banat) is 'n historische regio in Centraal-Europa op 't gróndgebeed van Servië, Roemenië en Hongarieje. De regio leet op de Pannonische vlakde en wuurt begrens door de Donau in 't zude, de Thisza in 't weste, de Mureș in 't naorde en de Karpate in 't oeëste. De groeëtste stad in de regio is Timişoara.

D'n term *banaat* wuurt gebroek veur 'n grensgebeed op de Balkan det woort besteurd door 'nen ban, 'nen hoeëge regeringsambtenaer. In 't magyaarse riek, 't riek van de Hongare, goof 't mierder banate die verdwene nao de oorloge mit de Ottomane in de 16e en 17e ieëw. De Törke höbbe dit gebeed langen tied in hand gehad en in 1716 woort 't door de Habsburgers veroverd. Roemene vormde de mierderheid en de Serve en de Hongare waore 'n wichtige minderheid. In d'n Habsburgsen tied kwame ouk Kroate, Bulgare en Zwabe zich in dees streek vestige, wat 'n verklaoring is veur 't multi-etnische karakter van dit gebeed. D'n Ausgleich van 1867 goof Hongarieje 'n geliekwaerdige plaats naeve Oeësteriek, maar dees versterking van de machspositie van Hongarieje beteikende ouk 'n magyarisatiepolitiek van anderstalige gebede. 

Wie de Donaumonarchie aan 't ind van d'n Ierste Wereldoorlog op 1 november 1918 ten ónder ging, woort de Banater Rippebliek oetgerope. Die rippebliek bestónd aevel maar twieë waeke en woort door Servische troepe ingenómme. As ónderdeil van 't Verdraag van Trianon meus Hongarieje in 1920 'n groeët gedeilte van 't Banaat aafstaon. De grenze zien saerdeen van krach gebleve.
Boumlaog

De **boumlaog** is de begrujjingslaog in 'ne bós vanaaf ach maeter huuegdje. Is dees laog bevinje zich meis de kroeane vanne buim. Innen toep vanne buim kriege de blajer al 't leech; aafhenkelik vanne saort aan boum kan 't zeen det nag get leech door wuuert gelaote nao ónger. Inne boumlaog bevinje zich gespecialiseerde saorte, zowaal kwa sjötkluuer es inne verplaatsing. Väöl veugel brujjen op huuegdje inne buim, veur zoea minder flot te proeaj te vallen aan roufbieëster. Bieëster wie de roeajen eikets zeen gans specialiseerd veur zich te kónne verplaatse van boum toet boum.

De boumlaog is de hoogste begrujjingslaog en bevindj zich baove de stroeklaog.
Tonkinincident

't **Tonkinincident** waas 'n kónfrontaasje tösse laegereinheje van Naord-Viëtnam enne Vereinigdje Staote waat daoveur zörgdje det d'n twieëdje drekker betroch woort bieje Viëtnamkrieg. Biejen aanval op 2 augustus 1964 door drie patrouillebuuet van Naord-Viëtnam oppen Amerikaanse torpedoboeatjaeger *USS Maddox* inne Golf van Tonkin en 'ne gefingeerdjen twieëdjen aanval op 4 augustus 1964. Es vergeljing bómberdeerdje de Amerikaanse lóchmach Naord-Viëtnam veuren ieëste.

Biejen ieëste Naord-Viëtnamesen aanval oppe USS Maddox leep 'nen Amerikaanse vleger sjaaj op. 'n Petroean van 14,5 mm raakdje 't Amerikaans sjeep. Drie Naord-Viëtnamese torpedobuuet lepe sjaaj op door 280 aafgevuurdje granate; hiebie woorte zès opvarendje verlets en stórven 's veer. Anen Amerikaanse kantj goof 't gèn slachoffers.

De politische reaksje waas det inne Vereinigdje Staote de Tonkinresolutie aangenómme woort waat prizzendènt Lyndon B. Johnson volmach goof veur drekke aanvallen in Zuudoeas-Azië, sónger hieveur 'n formeel kriegsverklaoring mit goodkinning van 't Amerikaans Congres nuuedig waas.

d'n Aanval op 2 augustus waas controversieel; de USS Maddox zów veuren aanval 't Naord-Viëtnamees territoriaal water in zeen gevaren en dus de reaksje van det landj oetgelok höbbe. In 2005 woort nag waal bekandj det d'n twieëdjen aanval noeatj plaats gadj haet.
Vukovar

**Vukovar** (oetspraok: *Voekkovaar*; Duutsj: *Wukowar*; Hongaars: *Vukovár*) is 'n stad in 't oeaste van Kroatië. 't Is de houfstad vanne pervinsje Vukovar-Sriejem. De stad ligk oppe plaats wo de reveer de Vuka d'n Donau instruimp en is de grótste Kroatische haven anen Donau. In 2011 talj de gemèndje zoea 28.000 inwoonders, wovan 35% Serve. 't Stadscentrum van Vukovar is in barokstiel geboewdj.

't Landj rónjelóm Vukovar, ane päöl mit Servië, waas 't gebied wo de zwaorste gevechte plaatshawwe mitte Kroatischen Ónaafhenkelikheidskrieg (1991-1995). Bieje Servische belaegering enne Slaag óm Vukovar woort de stad veur e good deil verinneweerd. De stad is óngerwiel restereerd, meh de watertore dae doorzif is mit kogelgater haet m'n es monumentaal rwien behaje.
Golf van Napels

De **Golf van Napels** (Italiaans: *Golfo di Napoli*) is 'ne bej ane wèskus van Zuud-Italië.

Ane Golf van Napels ligke - van naordwès nao zuudoeas - de rwiens vanne aaj Romeinse stad Baiae, de Campi Flegrei mitte van oearsprónk Griekse stad Pozzuoli, de stad Napels, de Vesuvius mitte opgravinge vanne Romeinse stej Pompeii en Herculaneum enne plaatse Torre del Greco en Castellammare di Stabia. Ane zuudoeaskantj wuuert de Golf van Napels bepaoldj door 't sjiereilandj van Sorrento. De Golf van Napels wuuert zoea-gezag verlingk door drie eilenj: Capri in 't zujen en Ischia en Procida in 't naorde. Anger eilenj dao zeen Vivara in 't zuudwèste van Procida en Nisida bie Pozzuoli. Inne midde vanne golf ligken aevel gèn eilenj. 'n Meugelike verklaoring hieveur is det de ganse Golf van Napels 'ne caldera (de krater) van 'ne supervolkaan zów zeen.

De ómgaeving vanne Golf van Napels huuert biejen Italiaanse regio Campanië en vörmp mit mieër es 4,4 miljoen inwoonders de wichtigste agglomeratie van Zuud-Italië.

't Ganse gebied wuuert aangetas door e fenomeen geneump bradyseïsme, waat inhèltj det de oppervlakdje vanne aerd varieert in huuegdje óngeren invlood van 'n óngergrunjse magmakamer. Zoea is 't euverdeil van 't historisch Baiae óngerwiel eweggezak inne Golf van Napels; de kuslien van doe ligk allewiel op 'n deepdje van zoea 10 maeter ónger 't water. In Pozzuoli is 't historisch monument Serapium daoveur inne twieëdje hèlf vanne vurge ieëf nag veur e deil maeters gestege, dewiel 't complex ouch gelangentied ónger 't water gelaengen haet.
Duustere pimpernelblawling

De **duustere pimpernelblawling** (Letien: *Phengaris nausithous*; ieërehaer geplaats inne geslehcte *[[Maculinea]]* en *[[Glaucopsyche]]*) is 'nen daagroewvogel oete femielje *[[Lycaenidae]]*, worónger de klein pages, vuurroewveugel enne blawlinge valle.

De roewvogel haet 'n veurvleugellingdje van zón 17 mm. De baovekantj vanne vleugele van 't menken is duusterblaw mit väöl duusterbroen tippelen en denaaf zwarte plekke. Bie 't vruiken is de baovekantj broen mit e bietske blaw biejen aanzat vanne vleugel. d'n Óngerkantj is leechbroen mit 'n meis vaag riej aan zwarte tippele.

(MHNT) Phengaris nausithous nausithous - Mokra Poland - male dorsal.jpg |*Phengaris nausithous* ♂ 	
(MHNT) Phengaris nausithous nausithous - Mokra Poland - male ventral.jpg |*Phengaris nausithous* ♂  △ 

De duustere pimpernelblawling kump veur in Midden-Europa en waas vanaaf 1974 verdwenen oet Nederlandj. In 1990 haet me de roewvogel trögk ingebrach in 't netuurgebied de Moerputten bie De Bós. In 2001 haet de saort zichzelf spontaan gevestig in 't Roerdaal in Limbörg. 't Laefgebied in 'ne graaf bie Postert woort in 2020 verinneweerd doe me per óngelök dao gemejdj haw. De roewvogel haet 'ne veurkeur aan maotig voorriek, naetsig graaslandj es laefgebied.

De waardplantj vannen duustere pimpernelblawling is de groeate pimpernel (*[[Sanguisorba officinalis]]*). De roepse gaon nao e deil waeke van die eweg veur te waere mitgenómme door aomezeike. Meis waere zie al nao e keteer vónje, väöl snelder es bie de gewuuene pimpernelblawling. De lerf euverwintjeren en verpóppe zich in 't aomezeikenès vanne gewuuen staekaomezeik (*[[Myrmica rubra]]*) of sómwiel de moorstaekaomezeik (*[[Myrmica scabrinodis]]*) en aete de eikes enne lerf. Inne èster vanne gewuuen staekaomezeik kónne mitein mieëder roepse prezent zeen. 't Kump veur det de roepse gans 't ès kepótmake door alle lerf en eikes op te vraete, waat inhèltj det de volgendje ginneraasje roewveugel 'n anger plaats mót gaon zeuke.

De vleegtied vannen duustere pimpernelblawling is van juni toet en mit augustus.
John Lee Hooker

**John Lee Hooker** (Clarksdale, Mississippi, 22 augustus 1917 - Los Altos, Californië, 21 juni 2001) waas 'nen invloodrieken Amerikaanse blueszenger, gitaris en leedjessjriever dae in zie laeve versjillige stiele broekdje. Hae gólj es 'ne wichtige vernujer vanne blues. Bekandje nómmers van Hooker zeen ónger anger *Boom Boom* en *I'm in the Mood*. Wiejer is zien samewirking mit Carlos Santana *The Healer* bekandj.

Allewel John Lee Hooker e wichtig deil van zien karrejaer in Detroit wóndje en wirkdje, wuuert t'r neet drek mitte Chicago-stiel vanne blues verbónje, zowie die de groeate naordelike stej vanne Vereinigdje Staote doe behieërsjdje. Hooker steit veural bekandj es 'ne vertolker van 'n aantal aan zujelike bluesstiele, bekandj es de Delta-blues, mit väöl invlood van countrymeziek en folk. Hooker speeldje de blues oppe lektrische gitaar, meis op 'ne Epiphone, döks ouch 'ne Gibson of 'ne Gretch.
Djerba

**Djerba** is 'n eilandj van Tunesië. 't Ligk oeastelik van 't vastelandj ane Golf van Gabès inne Middellandjse Zieë. De houfstad van 't eilandj is Houmt Souk, det in 't naorde ane zieë ligk. Djerba is 't wichtigste eilandj van Tunesië. Djerba ligk mit 'n diek van 7 km lank vas aan 't vastelandj. 't Eilandj is 514 km² groeat.

Djerba is 'n populair verkansjebestumming. 't Haet e zaach klimaat mit väöl zón en 'n epaarte netuur mit väöl palmebuim. Wiejer haet 't eilandj väöl strandj, wo-aan ouch de hotels veure toeriste ligke.

Op 't eilandj bevinje zich euverbliefsele van versjillendje boewtselen oete Romeinsen tied.
Ibiza

**Ibiza** (meis oetgespraoken es *Ibiedza* op 't plat; Catalaans: *Eivissa*) is e Spaans eilandj inne Middellandjse Zieë. 't Haet 'n oppervlakdje van 575 km². Same mit 't zujeliker gelaenge Formentera vörmp 't de Pitiuse, die deil oetmake vanne Baleare. De grótste stej op 't eilandj zeen Ibiza-stad, Sant Antoni de Portmany en Santa Eulària des Riu.

De ieëste miensjelike beweuning geit trögk toet róndj 5000 v.Chr., meh de gesjreve gesjiechte vingk pas aan mitte Feniciërs, die hie inne zevendjen ieëf veur Christus 'n klonie oprichdje. Daonao kwaam 't eilandj nag in henj van Carthago, 't Romeins Riek, de Germaanse Vandale, 't Byzantiens Riek enne islamitische More. In 1110 woort 't eilandj bevriedj dore Noorse keuning Sigurd I en op 8 augustus 1235 kwaam 't eilandj in Spaanse henj doe Jacobus I van Aragón 't eilandj vereuverdje.

Allewiel is 't eilandj veural 'n populair verkansjebestumming veur jóngere, die dao deilnummen aan 't drökke nachlaeve.
Filips de Goje

**Filips de Goje** of **Filips III van Boergondië** (Dijon, 31 juli 1396 - Brögke, 15 juni 1467) waas d'n hertog van Boergondië van 1419 toet aan zienen doead. Es landjshieër (graof of hertog) van 't graofsjap Vlaandere, 't hertogdóm Braobantj, 't graofsjap Namen en 't hertogdóm Limbörg haet t'r 'n wichtige rol gespeeldj inne gesjiechte vanne Nederlenj. Veur 'ne korten tied waas t'r ouch graof van Charolais. Hae is de stifter vanne Orde van 't Gulje Vlees.

Nao de maord op ziene pap Jan sónger Sjrump dore Armagnacs inne Franse Börgerkrieg tösse de Armagnacs enne Bourguignons, völgdje Filips dem op in 't hertogdóm Boergondië, 't graofsjap Vlaonderen en Artesië. Kort daorop begós Filips aan 'n groeate oetbreijing van zie riek nao 't naordoeaste, worónger d'r in 1429 Name verwórf, in 1430 Limbörg en Braobantj, in 1433 Hollandj, Zieëlandj en Henegouwe en es lèste in 1451 Luuksembörg.

Hae richdje zich ouch oppe intern consolidatie van zien gebiede. In zien rol es d'n hieër vanne Nederlandjse gewèste veurdje d'r väöl hervörminge door die 't bestuur euver zie gebied mekkeliker móste make. Es ieëste begós t'r ane inveuring van e centraal bestuur veur alle Nederlandjse gewèste, esouch 'n centraal rechspraok (de Groeate Raod) en 'n centraal inning van belastingen inne vorm van ein inkel som veur 't ganse gebied, die dore gewèste opgebrach woort mit 'ne verdeilsleutel waat ziezelf opstalje. Veur dit centraal euverlag meugelik te make, stalj Filips de ieëste Staote-Generaal in. Häör ieëste wichtige treffe waas in 't jaor 1464 in Brögke. Dees centraal instèllinge lagte de gróndj veure Nederlenj es e landj (es e grótter gehieël inplaats aafzunjerlike gewèste) dore gewèste gezamelike belange te gaeve taengen einen inkele vórs euver.

De Brögksen opstandj van ambachte in 1436-1438 woort hel daoneer geslage. De Gentsen Opstandj braak oet in 1449 nao aanleijing van e veurstèl toet drekke belastingshöffing op zaat doren hertog. In 1453 woort de Gentse stadsmiliesje verinnewerendj verslage bieje Slaag bie Gavere, 'ne wichtige steeg inne centralisaasje vanne mach.

In 1454 naam Filips nao de Val van Constantinopel 't kruuts aan bie 't Bankèt vanne Fezant, wo de luuj die dao wore de beroemdje eid bieje fezant zwore veur op kruutstrèk te gaon, meugelik veure neerlaog van zie vader bieje Slaag bie Nicopolis in 1396 te wraeke.

Inne ieëste vergadering vanne Staote-Generaal woort 't regentsjap bespraoke bie 't neet-daozeen van Filips, mer 't vertrèk sleipdje aan en veur d'r op kruutstrèk kós gaon zakdje d'r vanaaf 1465 eweg inne seniliteit. Ziene zoon Karel de Stoute naam vanaaf doe de staotszakes euver.
Árses

't **Árses** is 't dialek vaan 't dörp Árse (Arcen) in de gemeinte Vinlo. 't Is 'n euvergaanksdialek tössen 't Kleverlands en 't Limbörgs, meh weurt euver 't algemein nog zjus tot 't Limbörgs gerekend, um perceis te zien tot 't Noord-Limbörgs.

## Kinmerke
't Noord-Limbörgs besteit oet 'ne wejjer vaan diverse isoglosse die normaal sameloupe meh ziech roond Vinlo opsplitse. Zoedoende klink 't Árses al minder Limbörgs es 't Vinloos of 't Veldes, meh wel Limbörgser es 't Haorsters, 't Venrods of 't Wels.

Noordeleke (Kleverlandse) kinmerke vaan 't Árses zien:
* De Oergermaanse ''ai'' en ''au'' zien neet bewoerd gebleve: me zeet hei *boeëm* en neet *boum*. Dit deit me ouch in Haors en Lottum nog, meh in Zaerem, Grevors en Velde is 't al *boum*.
* De verleien tied vaan zwake werkwäörd weurt gemaak mèt de *[['t kofschip|kofschip]]*-regel: *hae danste*. Vaanaof Vinlo geit de verleien tied ummer oet op *-de*, n'importe op wat veur lètter de stam indeg: *hae dansde*.
* D'n objeksvörm vaan *geej* is *ów*, neet *óch* wie vaanaof Vinlo.
* Me zeet in Árse *ik* in plaots vaan *i(e)ch*. Dat is ouch in Vinlo, Blierik en Bree (Maasbree) nog zoe; pas zuielek daovaan begint me *ich* te zègke.
* Árse ligk bove de Panninger Linie en de Panninger Zijlinie. Wie in gans Noord-Limbörg zeet me hei daan ouch *slaope* (en neet *sjlaope*), zoewie *schoeën* (en neet *sjoeën* etc.).

Zuieleke (Limbörgse) kinmerke vaan 't Árses zien:
* In Árse maak me nog versjèl tösse sleiptoen en stoettoen. Neve Haors en Lottum vörmp Árse de noordgrens vaan 't betoeningsgebeed. Wel weurt 't versjèl dao laankzaamaon get minder dujelek. Ouch noordelek vaan dees drei dörper kin me de lui nog wel hure 'zinge', meh dao weure de toene in principe neet mie gebruuk um beteikenisversjèl te make.
* In Árse zeet me nog *[[doe|diech]]*, neet *geej*, in de twiede persoen inkelvoud. Árse is de noordelekste plaots in Limbörg boe dat veurkump; in Lottum en Haors is 't al *geej*.
* Árse ligk, ouch nog zjus, in 't *mich*-kerteer: me zeet dao *miech* en neet *meej*, wat me (obbenuits) in Haors en Lottum gebruuk.
* De Oergermaanse *ē* en *ō* zien *ee* en *oo* gebleve: me zeet hei *neet* en *good* in plaots vaan *nie(t)* en *goed*. Ouch in Lottum, Haors en zelfs Brokeze is dat nog zoe; *nie* en *goed* beginne bij De Loj (Wellerlooi) en Venroj.
* 'tzelfde gelt veur de Oergermaanse *ū*: die is *oe* gebleve, zoetot me in Árse nog *hoes* zeet. Ouch hei löp de grens bove Brokeze laanks: pas in De Loj zègke ze *huus*.
* 't Árses kint nog twie soorte ''aa''’s: me maak versjèl tösse *late* en *laote*. Dit is eigelek neet specifiek Limbörgs, want väöl Kleverlandse dialekte, inclusief 't Venrods en 't Wels, doen dat ouch nog. Pas roond Gennep verdwijnt dat versjèl.

Oondaanks ziene status es euvergaanksdialek heet 't Árses dus wel 'n dujeleke taolgrens nao 't noorde, dewijl d'n euvergaank aon de wes- en zuidkant get vleujender is.
Zilverjodied

**Zilverjodied** (AgI) is 'n stóf die behuuert toette zilverhalogenide. 't Is e zaat mit 'n lieëg oplosbaarheid in water. Zilverjodied is 'ne vaste ionegeleier. Veur AgI zelf is det 't val bie verhuuegdje temperature. 't Is aevel bie rubidiumzilverjodied wobie det al is bie kamertemperatuur. Zilverjodied wuuert toegepas in batteriejen en veur raenge te make.

Euveren algemein wuuert zilverjodied betrach es 'n sjejjelike, vervoelendje en vergiftige sjemische verbinjing. Innaam van jodide, worónger zilverjodied, lèdj toet irritaasje vanne hoed, euvermaesige sliemperduksje, koppien en irritaasje vanne sliemvleze. Anger symptome zeen geiselike oetpötting, bloodermood en gewichsverluus. Chronische innaam kan leie toet argyrie, det wuuert gekinmirk door 't blawgries waere vanne ouge, hoed en sliemvleze. Chronisch kóntak mitte hoed kan leie toet 'n permanente verkluuering vanne hoed.
Marleen Schmitz

**Marleen Schmitz** is 'n sjriefster en dichteres, gebaore in Mofert in 1952 es Marleen van Pol. Zie góng in Remunj nao de middelbaar sjoeal, woort bibliothecaris en wirkdje in versjillendje bibliotieëke. Daorop haw zie nag e deil anger kentoearbane. 
Marleen is lid van Veldeke en lid van de algemeine sjrieverskrink van Veldeke en wóntj in Oeësjbik, gemèndje Baekdale.

## Sjriefcarrière
In 2003 begós zie mit sjrieflesse en sjriefcursusse en sjreef zie veural korte verhaole, columns en gedichte, meistes in 't Nederlandjs, mer ouch in 't plat. In 2007 sjèdje zie oet mit wirke veur mieë tied te höbbe veur 't sjrieve. Zie haw pries mit e deil van häör verhaole; beveurbeeldj de Raadselige Roos in 2007 mit 't verhaol *Troostprijs* en de Veldeke literatuurpries in 2012 mit 't verhaol *Tössetied*.
Bie versjillendje oetgaeverieje versjene kinjerbeuk en vanaaf 2013 sjrief zie streek- en femieleromans veur Oetgaeverie Zomer en Keuning in Utrech.

De Limburgse verhaole en gedichte van Marleen zeen veural columns, gedichte en verhäölkes in verzamelbundels, in Platbeuk en op internet ónger Veldgewas. 
In väöl van de Nederlandjse romans en verhaole vintj me waal get van Limburg trök, mer echte Limburgse thema's zitte veural in Tussen twee grenzen (de Selfkantjkwestie) en Zwarte ogen, groene ogen (de Emma mien in Gebrook).
Mijn ABC is e drietalig plaetjeswaordebook mit begrippe in 't Nederlandjs, 't Ingels en 't Mofers.

### Femilie- en streekromans in 't Nederlandjs
* Blijf niet omzien, 2025, Oetg. Zomer en Keuning
* Een ongenode gast, 2025, Oetg. Ellessy
* Zomer in het blauwe huis, 2023, Oetg. Zomer en Keuning
* Het hart heeft een eigen stem, 2022, Oetg. Zomer en Keuning
* Geen weg terug, 2021, Oetg. Zomer en Keuning
* Het gouden lint, 2020, Oetg. Zomer en Keuning
* Een verre vriend, 2019, Oetg. Zomer en Keuning
* Late lente, 2018, Oetg. Zomer en Keuning
* Zwarte ogen, groene ogen, 2016, Oetg. Zomer en Keuning
* Zand en zilver, 2015, Oetg. Zomer en Keuning
* Wintervlinder, 2014, Oetg. Zomer en Keuning
* Tussen twee grenzen, 2013, Oetg. Westfriesland
* Twee zussen, drie levens 2013, Oetg. Kok

### Kinjerbeuk in 't Nederlandjs
* Teun en het circus, (veur)laesboek, 2024, ills. Tineke Lemmens, Oetg. De Voordeur
* Guusje gaat op avontuur, verhäölkes, 2019, ills. Paul Wolfs, Oetg. Eigenzinnig
* Een dier voor Roos, veurlaesbook, 2019, ills. Paul Wolfs, Oetg. Eigenzinnig
* Noortje is jarig, veurlaesbook, 2017, ills. Cindy van Schendel, eige behieër 
* Mijn abc, drietalig plaetjesbook, 2016, ills. Cindy van Schendel, eige behieër
* De rode jas, plaetjesbook, 2014, ills. Cindy van Schendel, eige behieër
* Bram, zoon van een soldaat, jeugdbook, 2014, Troefreeks
* Waar rook is, is vuur, kinjerbook, 2013, Borre Educatief
* Mijn vader zit vast, kinjerbook, 2010, Ninoboeken
* S., van Simon, kinjerbook, 2010, Vlaams Filmpje
* Biertje, Casper? kinjerbook, 2009, Ninoboeken

## Brón
Marleen Schmitz

## Website
http://www.marleenschmitz.nl/
Veldgewas

**Veldgewas** ies 'ne wèrkgroep ter bevordering van poëzie in 't Limburgs onder redactie van Wim Kuipers en Har Sniekers.  
Ederein dae ziech aangemeld haet krieg reigelmaotig 'n gediech toegesjtuurd in de mailbox. 
Ouch weurt op gezatte tieje 't Waord van de waek gepubliceerd. 
Veldgewas ies opgeriech in 2010.
Ho Chi Minh

**Ho Chi Minh** (Viëtnamees: *Hồ Chí Minh*; Nghệ An, 19 mei 1890 - Hanoi, 2 september 1969), gebaoren es **Nguyễn Sinh Cung** en ouch bekandj es **Nguyễn Tất Thành** en **Nguyễn Ái Quốc**, waas 'ne Viëtnamese communistische rivveluusjeleier. Hae haet 't Democratisch Rippebliek van Viëtnaam gelèdj es premier (1945-1955) en es prizzendènt (1945-1969). Hae speeldje 'n houfrol bieje stifting van det rippebliek in 1945, esouch bieje stifting van 't Voukslaeger van Viëtnam (PAVN) enne Vietcong inne Viëtnamkrieg.

Hae lèdje vanaaf 1941 de ónaafhenkelikheidsbewaeging Vietminh, stifdje 't communistisch Viëtnamees rippebliek in 1945 en versloog Frankriek in 1954 bieje Slag van Điện Biên Phủ. Hae droog zien mach in 1955 euver veur gezóndjheidsperbleme, meh bleef toet zienen doead e zichbaar boogbeeldj en brón van inspiraasje veure Viëtnameze die veur e vereinig, communistisch Viëtnam vochte. Nao de krieg woort Saigon, de houfstad van Zuud-Viëtnam, verneump nao dem es Ho Chi Minhstad.

De naam *Ho Chi Minh* is later aangenómmen en mèntj *hae dae verleech*.
Andrzej Duda

**Andrzej Sebastian Duda** (16 mei 1972, Krakau) is politicus, advocaat en d'n allewijle prizzedènt vaan Pole sinds 6 augustus 2015. Heer heet ziech in de twie prizzedèntsverkezinge opgestèld es 'nen oonaofhaankeleke kandidaot. Evels is heer al sinds 2005 aktief es politicus in de conservatief-nationalistische partij Prawo i Sprawiedliwość (PiS, *Rech en Justitie*). Die partij zit op EU-niveau in de Europese Conservatieve en Reformers (*ECR*), boe ouch de Belzje N-VA, de Duitse Familienpartei Deutschlands en de Nederlandse FvD bij zitte.

Veurtot Andrzej Duda prizzedènt woort, waor heer vaan 2011 bis 2014 lid vaan 't Poolse liegerhoes Sejm (wie de Belzje Kamer vaan Vertegeweurdegers, de Nederlandse Twiede Kamer en d'n Duitse Bundestag). Vaan 2014 bis 2015 waor heer lid vaan 't Europees Parlemint.

In de ierste prizzedintsverkezinge (2015) won Duda in de twiede roonde 51,55%, boemèt heer de zittende prizzedènt Bronisław Komorowski versloog. In 2020 won heer de verkezinge in de twiede roonde vaan Rafał Trzaskowski mèt 51,03% vaan de stömme. In beij gevalle prizzentierde Duda ziech es oonaofhaankeleke kandidaot mèt de steun vaan de regieringspartij PiS en góng heer de strijd aon mèt kandidaote vaan de christendemocratische en mie nao liberalisme neigende partij Civiel Platform.

## Prizzedèntsjap (2015 bis allewijl)
Zien prizzedèntsjap weurt tot noe touw gekaraktriseerd door felle tegestand contra 't veurgestèlde vlöchtelingequota vaan de EU in de Europese migrantecrisis, zien oppositie contra LHBT-activisme, zien poging um hechtere ben te sjöppe tösse Pole en China en zien rol in de constitutionele crisis vaan Pole.

Allewel Duda en de PiS-regiering dèks woorte bekritiseerd veur 't aoftakele vaan de Rechstaot door middel vaan 't oontslaon vaan rechters die neet regieringsgezind zien, heet Duda ziech op cruciaol mominte tege de PiS-regiering gekierd. Zoe heet Duda mèt zien vetorech twie wètsveurstèlle in 2017 tegegehawwe die rechters aonzienlek minder mach zawwe geve en heet heer in 2016 geweigerd tien rechters te nominere die geselcteerd waore door de nationaole raod.

In fibberwarie 2018 oonderteikende Duda 'n wèt die 't illegaal maakde um "de Poolse natie" te besjöldege vaan de Holocaust en aandere misdaode vaan de Nazis. D'n Israëlische premier Benjamin Netanyahu besjreef de wèt es "holocaustoontkènning".

In juli 2020 stèlde Duda veur um 't verbod op homokoppels um te adoptere deil te make vaan de Poolse constitutie. Zien handtekeining veur 'n ierste opzèt veur die touwvoging kaom op 6 juli. Duda veroontsjöldegde ziech evels nao de verkezinge dat jaor veur meugeleke kwetsende boodsjappe nao bepaolde gróppe binne de Poolse bevolking.

Duda heet op versjèllende mominte lovende complimènte gekrege vaan de VS-prizzedènt Donald Trump. Daoneve maakde Duda en Trump op 24 juni 2020 bekind tot versjèllende Amerikaanse troepe vaan Duitsland nao Pole zawwe weure verplaots. Duitsland zaw volges Trump te wieneg betaole aon NAVO um zoeväöl Amerikaanse troepe te mage höbbe, wijl Pole "ein vaan de wienege len" zaw zien die wel zien financiële verpliechtinge naokump.