open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walt Whitman

**Walter "Walt" Whitman** (West Hills (New York), 31 mei 1819 - Camden (New Jersey), 26 maart 1892) waor 'ne Amerikaanse dichter, essayist, journalist en humanist. Töt z'n beroemdste waerk behure de dichtbundels *Leaves of Grass* en *Drum-Taps*.

## Leaves of Grass

Whitmans mèts bekaande werk is Leaves of Grass. E bleef d'r bies an z'ne doeëd aan wèrke en redigere. Nog ömmer wert 't besjoewd es z'n mèts persuënlèk en polletiek waerk. 'ne Groep van die gedichte, die över d'r Amerikaanse börgerkreeg geunt, werre soms aafzoonderlek gepubliceerd oonder d'r titel *Drum-Taps*.
De örsjte publicatie versjaen oonder ège beheer en waoërt mer maotig oontvange dör 't laezerspubliek. In versjillende gedichte verheerlijkt Whitman 't miensjelek lichaam in 'ne gaans vernujende *catalogiserende* sjtiel, wat 'm vanwaege d'r heersende Victoriaanse ethiek neet in daank waoërt aafgenaome. Oondanks z'ne revolutionaire inhoud kreeg 't waerk in de VS ooch in daarópvólgende oetgaves wènnig belangsjtèlling. Boete de VS makde 't evvel furore, vöral in Frankriek oeë Whitmans humanisme de naturalistische literaire sjtroming beïnvloedde. Taege 1865 how *Leaves of Grass* Whitman waeltberoemd gemakd en zie waerk waoërt noe dör 'n belangrieke oetgaeveriej aanvaard.

## Bekènde vertalinge en thema film
Tibor Tollas vertaalde "O Captain! My Captain" van Walt Whitman tiedens zien gevangsjap. O Captain! My Captain is 'n apostrof.
Huub Beurskens oet Tegele is ing van de 21 Hollendsje dichters die d'r bundel "Laeves of Grass" in 2007 vertaalde in 't Nederlandse "Grasbladen". In d'r film Dead Poets Society is d'r titel van dit gedich e belangriek repetetief thema.

Vertaling örsjte sjtrofe van "O Captain! My Captain" dör Bep Mergelsberg.

:O Captain! Miene Captain, os bang rees is gedoeë
:'t Sjip haat eder pieneging dörsjtande, d'r pries dae v'r zeukde is gewonne
:D'r have is nao,'ch huur loewende klokke, oetgelaote luuj
:Terwiel owwe d'r sjtandvastige kiel volge, deet 't sjip akelig gedörfd
:Mae O Hart! Hart! Hart!
:O de blojende druppele va roeëd, oeë miene Captain op 't dek geboonde
:Kaod waoëre en doeëd

## Werken
* 1855 *Leaves of Grass*; 95 pp.; 10 pp. vörwaoërd, 12 gedichte
* 1856 *Leaves of Grass*; 32 gedichte, mèt prozabiedrages
* 1860 *Leaves of Grass*; 456 pp.; 178 gedichte
* 1865 *Drum-Taps*
* 1865;1866 *Sequel to Drum-Taps*
* 1867 *Leaves of Grass*; nuuj editie; toegevoegd *Drum-Taps*, *Sequel to Drum-Taps*, en *Songs Before Parting*; 6 nuuj gedichte
* 1871;72 *Leaves of Grass*; toegevoegd 120 pagina's mèt 74 gedichte, oeëvan 24 nuuj tekste
*1875 *Memoranda During the War*
* 1881;82 *Leaves of Grass*; 17 toegevoegde nuuj gedichte, 39 voetgelaote of aandersj gerangsjikt; 293 gedichte in totaal, *Song of Myself* kriet vör 't örsj dizze titel
* 1891;92 *Leaves of Grass*; gèè betekenisvool nuuj waerk
* 1982 *Poetry and Prose* (Justin Kaplan, ed.) (Library of America)
* 2003 *Selected Poems* (*American Poets Project*) (Harold Bloom, ed.) (Library of America)
Ecser

**Ecser**, in 't Slovaaks **Ečer**, is'n plaatsj de Hongaarse provincie Pest. De plaatsj haat 3552 inwoners oeëvan 'n deel töt de Slovaakse minderheid binne Hongarije behuurt. Ecser liekt vlakbie d'r internationale luchthave Ferihegy International Airport en is mèt 'n sjpoorlien, de lien Budapest-Újszász-Szolnok, en 'ne sjnelwaeg mèt Budapest verboonde.

Ecser besjtèèt oet veer historische kerne, Maglód, Vecsés, Gyömrő en Üllő.

## Historie
Ecser waoërt óp 15 december 1315 vör 't örsj vermeld. De plaatsj is evvel owwer; in 896 zów vólges 'n legende d'r Magyaarse preens Arpad dae zie Aziatisch vólk 't Donaugebied binneleidde taege 'ne eek ha oetgereust. Wie e vroog wie die plaatsj heesjde en e vernoom dat d'r gene topografische naam bekaand waor, zag e "neum 't da eek". Cser is Hongaars vör eek. 

Tidens de eeuwelange Ottomaanse överheersing va Hongarije (1526-1686) waoërt 't dörp gaans verlaote mae in 1669 vestigde de örsjte inwoners zich wer in Ecser. In d'r oonaafhankelekheidssjtried oonder aanveuring van Rákóczi, 1703-1711, lieëverde Ecser èlf soldaote.

't Hongaarse plattelaand waor bies in d'r 19de ieëw e feodaal gesjtructureerd gebied en de dörper waore 't bezit van adeleke groeëtgroondbezitters, de zoegenaamde magnate. Ecser waor in 't bezit va graaf Antal Grassalkovich dae in d'r vreuge 17e ieëuw Slovake nao 't dörp haolde. 
't Dörp is in Hongarije bekènd om z'n monumentaal katholieke kèrk uit 1740 en 'ne volksdaans, d'r 
"Ecseri lakodalmas" of Ecserse boerebroelof. De kèrk, d'r daans en d'r mythische eek haant 'n plaatsj kraege in 't waope va Ecser.

Zoewie väöl Europese sjtaej en gemèngdes is ooch Ecser 'ne sjtedebaand aagegange. De Hongare kaoze vör Zlaté Klasy in Slovakije en Kumbağ in Turkije.
Dead Poets Society

**Dead Poets Society** (*Doeëj dichters maatsjappiej*) is 'ne Amerikaanse film oet 1989 va regisseur Peter Weir. De muziek is va Maurice Jarre. D'r film wón 'ne Oscar vör bètste origineel filmscript.

## Verhaol

D'r film sjpäölt zich aaf in 't internaat van de middelbaar sjoeël *Welton* in d'r sjtaot Vermont. Óp dis elitekóssjoeël werre jónges ópgeleid öm nao de bètste universitète oet de Ivy League te goeë oonder 't motto *tradition, honor, discipline, excellence* ('traditie, ieër, discipline, oetmuntendhèèd'). D'r docaent Ingels is 't vörige semester mét pensioeën gegange en John Keating, gesjpäöld dör Robin Williams is z'ne ópvólger.

Keating is èges ooch 'ne aod-lieërling va Welton en daagt, in taegesjtèlling töt de res van de docaente, z'n lieërlinge oet öm èges 'n waeërdsjaal te oontwikkele en neet vólgzaam die van de docaente of de owwersj te vólge. Centraal sjtèèt d'r Latiense sjpreuk *[[Carpe diem]]* of 'pluk d'r daag'. Zjuus wie Keating in ziene sjtudaentetied, beginne eenkel jónge oet de klas de *Dead Poets Society*, 'n club oeë ze gedichte laeze en sjrieve, mae ooch muziek make en plezeer haant. E gedich dat in d'r film ömer truukkeumt, is 'Captain, oh captain!' van Walt Whitman. Dit 'Captain' verwiest in d'r film nao d'r bewoonderde docaent John Keating. 

Neil Perry, énge van de lieërlinge in de club en d'r ènige va hun dae oet e burgerlek milieu sjtamt, dreumt d'r van öm acteur te werre, mae dat maog e neet van ziene pap dae vindt dat e arts mót werre. E sjrieft zich tóch in vör 'n auditie vör 'n bewèrking van 't toneelsjtök *[[A Midsummer Night's Dream]]* en kriet de hoofdról, Puck. Nao de vörsjtèlling nèmt d'r pap Niel mèt nao hèèm en zaet 'm dat e nao 'n militair academie gèèt. Niel kan 't innerlek conflict tösje wat e èges wilt en wat ziene pap wilt en wat e ooch versjtèèt, neet överwinne en pleegt zelfmoord.

Pa Perry besjuldigt Keating d'r va dat haeë de raej is vör d'r zelfmoord en al flót wert 'n oonderzeuk ingesjtèld nao zieng lèsmethodes. D'r conservatieve directeur griept dis kaans öm Kaeting te oontsjloeë mèt twieë heng aa.

## Pries
*Dead Poets Society* kreeg veer *[[Golden Globe|Golden Globe Award]]*nominaties: vör Bètste Regisseur, vör Bètste Dramafilm, vör Bètste Ról in d'r Dramafilm en vör Bètste Filmscript, mae d'r film verzilverde gènge van dis nominaties. D'r film wón waal d'r *[[Academy Award|Oscar]]* vör Bètste Origineel Filmscript. E kreeg in totaal veer oscarnominaties, de ander waore vör Bètste Acteur, vör Bètste Regisseur en vör Bètste Film. D'r film wón nog versjèjje aander internationaal pries vör Bètste Film en Bètste Script.
Pierre Huyskens

**Pierre Huyskens** (Wèssem, 2 september 1931 -  Remunj 19 november 2008) waor 'ne Nederlandse journalis en sjriever.

In zien journalistieke laeve waor hae wirkzaam bie Televizier en in 1972 waor hae hoofredacteur van 't Limburgs Dagblad. In 1975 ging hae nao Elsevier wo hae ‘t brach tot adjunct-hoofdredacteur. Es verwoed sjportleefhöbber en volger van de Runj van Frankriek sjreef hae columns veur de Volkskrant ónger 't pseudoniem *Omnium*. Ouch veur De Tijd sjreef hae columns mèr dan ónger 't pseudoniem *Olympus*. Ouch hauw hae jaorelangk 'ne column in het AVRO-radioprogram "Kom eens langs" van Karel Prior. Op ziene naam stóng ouch ein biografie van de ploogleijer Kees Pellenaars.

Huyskens waor 'ne Limburger in hart en nere mèt 'ne humoristische inboorsj, 'tgeen ouch tot oetdrökking kaom in zien journalistieke werk en zien tekste in 't Maaslands dialek. Hae sjreef ónger miè ein *[[Heilige Mès]]* en de musical *Stjeelse Druimerie*.
Hae waor 'ne groate promotor van de Limburgse en Remungse volkscultuur en hae droog bie aan mènnig theatershow en carnavalsrevue. Hae sjreef teves 'n groat aantal declamaties veur de jaorlikse herdinkinge door de veterane en naobestaonde rondj 't Nationaal Indië-Monument 1945-1962, wobie hae teves es ceremoniemeister optrooj. 

In 1991 woort hae veur zien väöle verdeenste beneump tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau en in 2001 woort hae, ter gelegenheid van zien vieftigjaorig jubileum es journalis, beneump tot ièreburger van Remung. Huykens waor in 1970 ouch sjtadsprins van de Remungse carnavalsvereiniging *D'n Uul*. In 1985 woort hae óngersjeije mèt de Orde van de Gulden Humor, 'ne pries van de gezamelike Limburgse carnavalsvereiniginge.

In 2000 woort Huyskens na 'ne vakantie getróffe door 'n herseninfarct wodoor veur heum 't sjrieve en praote bemeujlikt woort en daodoor ziene waereld sjteeds kleiner woort.

## Externe link
*In Memoriam op wielersport.slogblog
Puck (mythologie)

**Puck** is 'n feeëriek figuur oet de Ingelsje of Keltische mythologie en sjtóng o.m. model vör 't hoofdpersonage Puck in Robin Goodfellow, 'n bewèrking vör keender van A Midsummer Nights Dream va Shakespeare. Dit sjtuk sjpelt in d'r film Dead Poets Society 'n vörnaam ròl.

## Zuug ouch
* Puck (Shakespeare)
Lies van Limburgse Buuttekampioene

De **Limburgse Buuttekampioensjappe** waere jeder jaor gehawwe door de *Limburgse Vereiniging van Karnavals Artieste*, kortweg LVKA geneump.
De eësjte kampioensjappe woorte gehawwe door de Culturele Raad Limburg in 1954, de winnaer waas Lambert Erven oet Vaols. Recordwinnaer is Ger Frenken oet Roggel mèt 6 euverwinninge.

## Euverzich van de kampioene vanaaf 1954

## Externe link
*Website van ’t LVKA
Thibald va Voere

**Thibald va Voere** of **Thibaut de Fouron** waor hieër va Voere, voogd van de proosdie va Maeërsje en bies hoeëgoet 1106, dör de ègendómme va Guda, zieng vrów, ooch hieër va Valkeberg. Roond 1080 erfde Guda o.m. Valkeberg van Irmgardis die 't good in 1041 kreeg van häöre noonk d'r Duutsje keizer, Hendrik III. Dis sjenking lieëvert ooch de aodste vermelding va Valkeberg oeëvan 't centrum in dae tied Oud-Valkeberg en m.n. Genhoes waor. Thibald wónde vanaaf 1080 in Genhoes. E boewde ca. 1101 óp de plaatsj oeë noe de ruïen van 't Kesjtieël va Valkeberg sjtèèt 'ne zjoeëre, veerkentige donjon Wienieë Thibald gesjtórve is, is neet zjuus gewete. Waal is e vör 1106 keenderloos gesjtórve. Doe waoërt d'r hoofdzaeëtel va Voere dör zieng ópvólgers verplaatsjd nao Dalhem en Guda waoërt de örsjte vrów va Valkeberg. In 1118 vermakde ze Valkeberg an Oda van Waldek, die vermoedelek häör zöster waor. Oda waor getrówd mèt Gozewijn I va Heinsberg, dae zich vanaaf da hieër va Valkeberg neumt. D'r mergelsberg oeë noe de ruien van 't later geboewd kesjtieël óp liekt heesjt noe nog d'r Heunsberg en is nao dit gesjlach geneumd. In 1125 sterft Guda en ze waoërt begrave in de Jacobuskèrk va Luuk.

## Referentie

*Tekening oet 1586 van abt Bertels mèt middelieëwse huuëgdebörch van de hieëre va Voere ''Op den Saele'', ieëder ''Villa Furonis'', óp de huuëgde tösje Voere, Maer en Norbik
Bonbonnière

De **Bonbonnière** in Mestreech is noe 'ne sjouwburg, mer is vreuger gebouwd es kèrk. De Bonbonnière ligk vlakbij 't Slevrouweplein. De sjouwburg weurt verheurt aon kemediegezèlsjape en d'r zien ouch fieszaole te heur.

## Historie
In 1606 is zie gebouwd veur de orde vaan de Jezuïete. De rector vaan de orde had daoveur opdrach gegeve aon Peter Huyssens. De bouw doorde tot 1614 boenao zie in gebruuk is genome.  In 1789 woort de kèrk aon de ieredeens oontrokke en woort zie umgebouwd tot sjouwburg. D'n ingaank laog in deen tied aan de Minckeleersstraot. De gievel waor verseerd mèt medaillonne en dorische zuile. Daobij woort 'n deil vaan 't Jezuïetekloester gesloop (1787) en is zoe de stroat 'Achter de Kemedie' oonstande. In 1955 is aon d'n eigeleke ingaank d'n toneeltore bove op 't gebouw gezat boedoor de gievel gaans aanders is koume oet te zien. D'n ingaank is toen verhuis nao d'n aandere kant.

De plefong vaan de groete zaol, 'n bolvörmege kap, woort op verzeuk vaan 't gemeintebestuur besjèlderd door Charles Eyck. Ouch 't brandsjerm wat de zaol moot aofslete vaan de buun in geval vaan brand is zier bezunder. De kunsteneer Ger Boosten heet in 1983 dao 't verhaol vaan Prometheus dee 't vuur tikde en aon de mins goaf op gesjèlderd. In e beutsje zit de maag vaan Mestreech die nao 't aajd Mestreech weurt gevare. Helaas is 't brandsjerm zelde of noets touw, dus kint niemes die veurstèlling zien. Nao get verbouwinge in de jaore '50, '60 en '70 - mèt in 1973 'n nui trappehoes - woort in 1996 de Bonbonnière weer geopend. De stadssjouwburg verhuisde in 1992 nao 't verbouwde Ginneraolhoes aon de Vriethof. Zoe kós de stadssjouwburg 900 plaotse beeje in plaots vaan 300. In 2004 woort de Bonbonnière euvergenome door de VVM Group. Zie laote 't gebouw gans restaurere.

De Bonbonnière is noe 'n fies- en evenementelocatie. Op de begane groond is 'ne 'Grand-theaterkaffee' gevested en de zoegenaomde spiegelzaol. Ouch gief 't aon de kant vaan de Breistraot 'n modebetik. Op de twiede etaasj gief 't de Kemediezaol en de Witte Zaol. Mèt de vastelaovend zien 't Grandkaffee en de Spiegelzaol ope gestèld veur de verkleiders en fiesvierend publiek.
George Lucas

**George Walton Lucas jr.** (Modesto (Californië), 14 mei 1944) is 'nen Amerikaanse filmrezjiseur, filmproducent en sjrijver.

## Levensloup
Heer is veural bekind es meker en bedinker vaan de *[[Star Wars]]*-films en vaan zien filmmaotsjappij Lucasfilm Ltd. Wijer bedach Lucas de films vaan *[[Indiana Jones]]* die heer same mèt ziene vrund Steven Spielberg maakde. Veurtot heer *[[Star Wars: Episode IV: A New Hope]]* (1977) maakde, waor heer al riek gewore door 't succes vaan *[[American Graffiti]]*, ziene twiede film es rezjiseur. 

Lucas riechde ouch ILM op, wat ziech bezeg heelt mèt filmmerchandise, filmmeziek en special effects.

Ouch Pixar (bekind vaan oonder aandere *[[The Incredibles]]*, *[[Finding Nemo]]* en *[[Toy Story]]*) waor 'n onderdeil vaan Lucasfilm, veurtot Lucas 't verkoch. THX waor ouch lange tied 'n oonderdeil vaan Lucasfilm, mer woort ouch 'n oonaofhenkelek bedrief.

George Lucas is 'ne bezunder riek man. Zie vermoge weurt op $3 miljard gesjet. Heer is vajer vaan drei geadopteerde kinder: Amanda, Katie en Jett.

## Filmografie
### Korte films
* Look At Life (1965)
* Herbie (1966)
* Freiheit (1966)
* 1:42:08: A Man and His Car (1966)
* Anyone Lived in a Pretty How Town (1967)
* 6-18-67 (1967)
* Filmmaker (1968)
* The Making of 'The Rain People' (1969)
* Electronic Labyrinth THX 1138 4EB (1970)
*  (1971)
* The Star Wars Holiday Special (1978)

### Speulfilms
**[[THX 1138]]* (1970) (rezjiseur, sjrijver)
**[[American Graffiti]]* (1973) (rezjiseur, sjrijver)
**[[Star Wars: Episode IV: A New Hope]]* (1977) (rezjiseur, sjrijver)
**[[Star Wars: Episode V: The Empire Strikes Back]]* (1980) (executive producer, co-sjrijver)
**[[Raiders of the Lost Ark]]* (1981) (co-sjrijver, executive producer)
**[[Star Wars: Episode VI: Return of the Jedi]]* (1983) (executive producer, co-sjrijver)
**[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]* (1984) (co-sjrijver, executive producer)
**[[Howard the Duck (film)|Howard the Duck]]* (1986) (executive producer)
**[[Willow (movie)|Willow]]* (1988) (schrijver, executive producer)
**[[Indiana Jones and the Last Crusade]]* (1989) (co-schrijver, executive producer)
**[[Star Wars: Episode I: The Phantom Menace]]* (1999) (rezjiseur, sjrijver, executive producer)
**[[Star Wars: Episode II: Attack of the Clones]]* (2002) (rezjiseur, co-sjrijver, executive producer)
**[[Star Wars: Episode III: Revenge of the Sith]]* (2005) (rezjiseur, sjrijver, executive producer)
**[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]* (2008) (executive producer, co-sjrijver)

## Externe link
* Lucasfilm Ltd
Experimint vaan Hershey-Chase

De **Experiminte vaan Hershey-Chase** waore 'ne serie experiminte die woorte oetgeveurd in 1952 door Alfred Hershey en Martha Chase. Ze bevestigde tot DNA 't genetisch materiaol waor, wat es ierste gedemonstreerd waor in 't experimint vaan Avery-MacLeod-McCarty in 1944.  Dewijl DNA al sins 1869 bekind waor bij biologe dachte de mieste op dat momint tot proteine de informatie veur erfelekheid droge.

Hershey en Chase veurde hun experiminte oet op de T2 faag, e virus boevaan de struktuur zjus daoveur bekind waor gewore door electronemicroscopie. De faag besteit allein mer oet 'n eiwitsjèl boe-in genetisch materiaol zit. De faag infekteert 'n bacterie door ziech te hechte aon 't boetenste membraan en 't genetisch materiaol te injektere, boedoor de bacterie mier virusse geit producere, dewijl de eiwitsjèl vas blijf zitte aon 't membraan.
 

In 'n ierste experimint woort 't DNA vaan de fage mèt radioaktief Fosfor-32 gelabeled (fosfor is aonwezeg in DNA mer neet in eder vaan de 20 aminozoere boe proteine vaan gemaak zien). Ze lete de fage E. coli-bacterië infectere, en haolde toen de eiwitsjèl vaan 't membraan mèt 'ne blender en 'n centrifuug. Ze voonte tot de radioactieve tracer allein mer ziechbaar waor in de bacterie en neet in de eiwitsjèl.

In 'n twiede experimint woort de fage gelabeled mèt radioaktief Zwavel-35 (zwavel is aonwezeg in de aminozoere cysteïne en methionine, mer neet in DNA). Nao splitsing vaan de eiwitsjèl en de bacterie voonte ze tot de de tracer wel aonwezig woar in de eiwitsjèl, mer neet in de geïnfecteerde bacterië. Dit bevestigde tot 't genetisch materiaol wat de bacterië infecteerde DNA is.

Hershey deilde de Nobelpries veur Fysiologie of Medicijne vaan 1969 veur zien 'oontdèkking vaan de genetische struktuur vaan virusse'.

## Literatuur
*Hershey, A.D. and Chase, M. (1952) *[http://www.jgp.org/cgi/content/abstract/36/1/39 Independent functions of viral protein and nucleic acid in growth of bacteriophage]*. J Gen Physiol. 36:39-56.
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson** (Shadwell, 13 april 1743 – Monticello kórtbie Charlottesville, 4 juli 1826) waor 'ne Amerikaans sjtaotsmaan, filosoof en architekt en d'r driejde Presidaent van de Verenigde Sjtate. 't Oontwaerp van de Amerikaanse Oonaafhankelekheedsverklaoring van 1776 (aangenaome op d'r 4e juli van dat jaor) waor groeëtendeels zieng verdeenste. Daomèt weurt Jefferson ouch es 'ne weichtege polletieke filosofie in de Amerikaanse historie gezeen.
## Citaat
*I believe that banking institutions are more dangerous to our liberties than standing armies. If the American people ever allow private banks to control the issue of their currency, first by inflation, then by deflation, the banks and corporations that will grow up around [the banks] will deprive the people of all property until their children wake-up homeless on the continent their fathers conquered.* (1802)

Vertaling Norbiks:
Ich geleuf dat baankerende insjtitute e groeëter gevaor zeunt vör ós vrieheed wie sjtaonde legers. Es de Amerikane oeëts toesjteunt öm an de private baanke de cóntról te gaeve över d'r issue van hön kónkuraens, örsj dör inflatie en daonao dör recessie, da zulle de baanke en de corporaties die roondöm hön oontsjteunt de luuj beklowwe van al hön bezittinge bies dat hön keender óp 'ne daag wakker werre es laandleuper, zoonder hoes of daak baove d'r kóp, in 't laand dat hön vaders övverwónne.

## Architekt
Jefferson leet zich dör 't Maison Carée va Nîmes inspirere bie d'r boew van 't neoclassicistische Capitool va Richmond. E vervóng de corintische kapitele evvel dör de ionische orde.
## Varia
Thomas Jefferson zów es örsjte in 1802 friete an zien gaste geserveerd ha. 

## Referenties
Sjpoor

**Sjpoor** kènt zin:
* Sjpoor (plant), poor of prei
* Sjpoor (rails), 'n sjpoorlien of verbinging
* Sjpoor (indrök), achtgelaote indrök, karresjpoor, loipe e.d.
* Sjpoor (deil), deil of track van magneetband
New Deal (VS)

D'r Amerikaanse **New Deal** waor 't legislatief programma van d'r Amerikaanse presidaent Franklin Delano Roosevelt öm de Verenigde Staten oet de malaise van de Groeëte Depressie te trèkke. Me noom doe aa dat de depressie veroorzaakt waoërt dör de inheraente insjtabiliteet van d'r maert en dat interventie dör de överheed noodzakelek wieër öm de economie te rationalisere en te sjtabilisere. Roosevelt geleufde dat 't de taak van de överheed waor öm 't Amerikaanse vólk bie te sjtoeë in laestige tieje.

Kiek ooch:
*Thomas Jefferson
Look zónder look

**Look-zónder-look**, Alliaria petiolata, ies 'n plant in 't wild, oet de Kruusblome-familie. In Nederland en Belsj kump ze algemein veur in bösj, haol waeg, in hègke en langs beke. 

Ze huèrt néét bie de looksoorte van 't gesjlach look of Allium, want ze haet gein un (look) in de grónd. Waal ruuk ze bie vrieving enigszins nao knoflook. Ouch 't zaod en de wortel geve deze reuk.

## Kènmerke
De plant ies ein- of twièjaorig. Aan de inkele sjtengel ziette aan de voot gesjteelde blaar en miè nao bove hartvormige, onreigelmaotig getande blaedsjes. Ze weurt 20 - 70 cm hoag. De klein wiette bleumkes höbbe 4 kroanblaar, die twiè kièr zoa lank zin es de kelkblaar. De vröchte (hauwe) zint lank. Look zonder look bleujt van april tot juni. 

## Toepassing
Es keukekroed weurt de plant sóms waal toegepas, meh ze zou ouch helpe es mieddel tege astma en bronchitis.  Me moet dan twiè theelepele gedruègde blaar 5 oer laote weike en daonao 10 minute laote trèkke in kokend water.
Strabach

't Good **Strabach**, **hoes Sjtraobaek** of de **Sjtraobaekerhaof**  is gelaege in Sjtraobaek, gemeinte Valkeberg in Nederlands Limburg. 't Is 'ne gesjlote haof, woavan de oaskant oetgeboewd is tot hièrehoes.
 
## Boewhistorie
Waarsjienlik is Strabach noats 'n versjterk hoes gewaes. Op de kadastraal kaart oet 1825 zeen v'r 'ne gesjlaote haof. 't Hièrehoes sjtamp oet de 19e ièw, mesjiens in 1838 verboewd, meh de kern zou 'n paar hónderd jaor ouwer zin. Rónd 1855 is t'r 'n nuuj hoes geboewd naeve de pachtersweuning, die ouch 19e ièws is. De sjuur daonaeve is 18e ièws. Alle euverige, allemaol in mergel opgetrokke, geboewe zint oet 1838.

## Beweunersj
In de 1e hèlf van de 14e ièw sjtaon inkómste geneump van ziene haof in *Strobeke* van 'ne zekere Arnold van Berghe. In dezelfde ièw kómme lede van de familie Van Strabach ter sjpraoke. In 1445 is d'r 'ne ridder Jan van Strabach sjaepe van Houtem. In 1452 weurt in 'n archiefsjtök Hendrik van Strabach geneump. Op 't ing van de 16e ièw is 't good nog ummer in heng van die familie Strabach. Diederik van Strabach trouwt dan mèt Anna van Sjtriethage, dochter van de sjtadhouwer en voog van Valkeberg. De kleindochter, Maria, erf Strabach. Zie verköp de pachhaof in 1651 aan de vrouw van Goswin Wijnands, raodshièr bie de Hoage Raod in Braobant. 't Hoes vererf in 1662 aan de familie Graven, die 't in 1786 verköp aan Isaac Collard, griffier van Valkeberg.  In 1798 gölt Balthasar Janssen Strabach. Zien kleindochter Félicité Thonnart trouwt in 1838 mèt Mathias Schoenmaeckers, notaris in Valkeberg en eigenaer van 't Subberhuuske in Sub. 't Echpaar verboewt 't good terwiel 't zelf örges andersj woont. Hun naokómmelinge verkoupe Strabach. In 1979 volg d'r 'n verboewing van Hoes Strabach tot restaureant. De haof weurt in 2007 verboewd tot appartemente.
Aonsleeg in Bombay vaan november 2008

De **aonsleeg in Bombay vaan november 2008** betrof 'n reeks vaan tien tegeliek gepleegde terroristische aonsleeg die op 26 november 2008 in de Indiase stad Bombay (ouch bekind es Mumbai) plaotsvoonte. De hei-oet veurtvloeiende bezèttinge vaan gebouwe en gijzelinge doorde in sommege gevalle tot 29 november. D'r vele oongeveer 175 doeje en oongeveer 245 gewonde, veur 't mierendeil Indiërs mer ouch inkel tientalle persone oet aander, veural westerse len. De aonsleeg woorte door tien à viefentwintig al-evel oet Pakistan aofkomstige, islamitische terroriste oetgevoerd. Volges d'n einege euverlevende terroris waore ze vaan plan gewees 'n Indiaas '9/11' tot stand te bringe.

## Doelwitte
Doelwitte waore oonder aandere:
* twie vief-sterrehotels: *[[Taj Hotels|Taj Mahal Palace & Tower]]* en *Oberoi Trident*
* 't restaurant *Leopold Café*
* de treinstatie *[[Chhatrapati Shivaji Terminus]]*
* pelitiebureau 
* 't hospitaol *Cama Hospital*
* *Mumbai Chabad House*

## Verloup
De terroriste zien vaanaof zie Bombay binnengekoume. In de hotels hadde zie 't veural gemunt op persoene mèt 'n Brits of Amerikaans paspoort. Bij de terreuracties braoke versjeie brande oet in 't hotel Taj Mahal Palace. De terroriste ginge zier gewelddadeg te werk. Zoe woorte oonder andere gegijzelde op 'n rij gezat en ein veur ein doedgesjote. Indiase politie- en legerfunctionarisse mooste dèks groete meujte doen um de gijzelacties te beëindege en de gijzeleers te bevrijje; heibij woorte sloepsjötters ingezat.

Op 28 november woorte 't Oberoi-hotel en 'n joeds relizjieus centrum oontzat. Onder mie de behierend rabbijn en zien vrouw lete bij de gijzeling 't leven.

Op 29 november kaom mèt 't doedsjete vaan de drei lètst euvergebleve terroriste in 't Taj Mahal Palace-hotel 'n ind aon de terreuracties.

Oet de verklaoring vaan de einigste gearresteerde terroris esouch oet de groete hoeveelheid aongetroffe explosieve maakde de Indiase pelitie en leger op tot de terroriste vaan plan waore gewees alletwie de hotels op te bloze en daomèt väöl lui d'n doed in te jaoge. Ouch deilde de terroris mèt tot ze 't hadde veurzeen op blaanke westerlinge en Joede. Moslims wouwe ze evels spaore.

## Referentie
NASA

De **National Aeronautics and Space Administration**, aafgekórt töt **NASA**, is 'n federaal organisatie in de Verenigde Sjtaote, die verantwoordelek is väör 't Amerikaanse ruumtevaartprogramma. NASA veurt ooch oonderzeuk oet, en coördineert oonderzeuk óp 't gebied van lóchtvaart- en ruumtevaarttechniek.

## Historie
### NACA
D'r väörgenger van de NASA waor 't *National Advisory Committee for Aeronautics* (NACA). Dizze waoërt ópgericht óp 3 maart 1915 öm oonderzeuk en oontwikkelinge óp 't gebied van lóchvaart te bevordere.

### Oprichting
In 't jaor 1957 waoërt in 't kader van 't Internationaal Geofysisch Jaar, besjlaoëte 'n rakèt te boewe die 'ne satelliet in 'n baan roond de aeërd koes brènge. Dwight D. Eisenhower vörmde óp 1 oktober 1958 de NACA öm töt de NASA.
Sjpoor (plant)

**Sjpoor**, **sjpaor** of **poor** ies 'n plant oet 't gesjlach Look of Allium in de Narcissefamilie.
't Ies 'n bolgewas mèt lang sjmaal blaar, die umein heengedrièjd ziete. 't Gedeilte ónder de grónd blief wiet. De sjtengel, dae nao de winter begint te greuje, dreug in de bleuj 'n bolrónd sjerm. Dèks zint d'r allein mer bölkes, roze of lila gekleurd. 

## [[Greunte]]

't Sjpoor dat in de koalef sjteit ies de soort Allium oleraceum of A. porrum. Ze haet lang, sjmaal blaar, en greunechtige tot rozekleurige blome, die in juni-augustus bleuje.  Ouch hie dèks bölkes in de bloomsjerm. Van dit sjpoor weurt 't  wiet en liechgreun gedeilte van de blaar gegete es greunte.

## Looksoorte

Ander lookechtige (mèt 'ne look of bol) greuntes en/of keukekroed zint: bieslook, un en sjalot en knoflook.

De sjterke unnereuk kump van de zjwavelhouwende sjtoffe. Die höbbe dèks 'n antibiotische wèrking. In Nederland en Belsj kómme 'n vieftal soorte in 't wild veur. 

## In 't wild
Algemein aan waegkante, berme, weie en bösj kump de soort *kraailook* veur. (Allium vineale). De blaar zint bolrónd en de bloomkleur roze-lila.

'n Ander vörm in 't wild, mèt gesjteelde, vlake blaar ies de daslook (A. ursinum), die in Nederland besjermp ies. Dees kump in 't wild in de kalkrieke Limburgse hellingbösj veur. Ze sjteit dan meistal in 'n groate massa bie-ein. De bloom ies sjtervörmig van april-juni. Ze verspreidt 'ne doordringende knoflookechtige reuk. 

De plant look zónder look, haet wie de naam al aangeuf, gein un (look) in de grónd. Zie huèrt neet bie dees look-familie.
Calculus

Calculus kin beteikene:
* Analyse (wiskunde): Tak vaan de wiskunde
* Calculus (anatomie): Stein in 't liechaam
* Infinitesimaalraekening
Sinterklaosleedsjes

**Sinterklaosleedsjes** zint kingerleedsjes, die gezónge were bie 't fiès van Sinterklaos.

## Limburgse Sinterklaosleedsjes
**Sinterklaos dae haet gezag**
Sinterklaos dae haet gezag
veer maoge sjpele, veer maoge sjpele
Sinterklaos dae haet gezag
veer maoge sjpele de gansen daag
(Klappentaer mèt de heng langs ein) krik krak sjiemela, sjiemela sjiemela
krik krak sjiemela sjie-me-laa

## Traditioneel Nederlandse Sinterklaosleedsjes
* Dag Sinterklaasje
* Sinterklaas kapoentje
* Sinterklaasje bonnebonnebonne
* Sinterklaasje bisschop
* Sinterklaasje bonbon baasje
* Zie ginds komt de stoomboot
* Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht
* Sinterklaas is aangekomen
* Hoort wie klopt daar kinderen
* Daar wordt aan de deur geklopt
* De zak van Sinterklaas
* Sinterklaas is jarig
* Sinterklaas die goeje heer
* Wie komt er alle jaren
* Oh kom er eens kijken
* Zie de maan schijnt door de bomen
* Zachtjes gaan de paardevoetjes

## Nujer Sinterklaosleedsjes
* Zwarte Piet die ging fietsen
* Zwarte piet wiedewiedewiet
* Rommeldebommel wat 'n gestommel
Johann Gottfried Herder

**Johann Gottfried Herder** (Ostpreussen 1744 - Weimar 1803) waor 'ne Duutsje dichter, vertaler, theoloog en gesjiedenis- en kultuurfilosoof van de Weimarer Klassieke. E verzamelde volksleedsjes en gebruukde d'r term *Volkslied* es örsjte. In 1787 waoërt e erelid van de *Berliner Akademie der Wissenschaften*, en versjaen *„Gott. Einige Gespräche“*, 'n oeteenzètting över en verdediging van Spinoza. Johann Gottfried Herder waor 'ne vriemetselaer.
Bach

* Bach is baek (water) op z'n plat
* Bach is rómmel, sjlechte waar

* Bach is 'ne achternaam van o.a. 
** Johann Sebastian Bach
Egidiusleed

't **Egidiusleed** is e vreug rondeau oet de Nederlandse literatuur, en behoeërt töt de bekèndste Middelnederlandse gedichte. Däör 't Gruuthuse-manuscript (Den Haag, Koninklijke Bibliotheek) kan zelfs de melodie van 't leed gooddeels gereconstrueerd waeëre:

# A1: *Egidius, waer bestu bleven, mi lanct na di, gheselle mijn. Du coors die doot, du liets mi tleven*
# B1: *Dat was gheselscap, goet ende fijn. Het sceen teen moeste ghestorven sijn*
# A2: *Nu bestu in den troon verheven, claerre dan der zonnen scijn, alle vruecht es di ghegheven*
# A1: *Egidius, waer bestu bleven, mi lanct na di gheselle mijn. Du coors die doot, du liets mi tleven*
# A3: *Nu bidt vor mi, ic moet nog sneven, ende in de weerelt liden pijn. Verware mijn stede di beneven!*
# B2: *Ic moet nog zinghen een liedekijn, nochtan moet emmer ghestorven sijn*
# A1: *Egidius, waer bestu bleven, mi lanct na di gheselle mijn. Du coors die doot, du liets mi tleven*

't Gedich zów gesjraeve dör Jan van Hulst of Jan Moritoen an 't èng van d'r 14de ieeëw vör z'ne gesjtórve vreund Egidius Michaelis.
Egidius is 'n elegie of e klaagleed en e kunsleed. Emoties wie onmach, gemis, pieng, verlange waeëre d'r in oetgedrukt. E benijdt Egidius z'ne doeëd en klaagt över 't laeve dat 'm nog rest. E vrögt Egidius e plaetsjke vrie te houwe in d'r hieëmel.

## Vertaling in 't [[Norbiks]]
:Egidius, oeë bès te blaeve?
:Ich lang nao dich, miene vreund
:Doe kaoës d'r doeëd en leets mich 't laeve.

:Die gezelsjap waor frael en fie
:Sjienges moes ènge van ós gesjtórve zieë.
:Noe bès doe óp d'r troeën gehaeve
:En klaorder wie de zón
:Is dich alle hieëmelse vrujt gegaeve.

:Egidius, oeë bès te blaeve?
:Ich lang nao dich, miene vreund
:Doe kaoës d'r doeëd en leets mich 't laeve.

:Baej väör mich, 'ch mót mich hie nog get in bóchte wringe
:In dès waelt en pieng lieje
:Bewaar mieng plaatsj naeve dich
:Ich mót mie leedsje hie nog oetzinge.
:Wat e geluk dat nieëmes 't van d'r doeëd kan winne

:Egidius, oeë bès te blaeve?
:Ich lang nao dich, miene vreund
:Doe kaoës d'r doeëd en leets mich dit laeve.

## Externe link
*Pagina over het Egidiuslied bij literatuurgeschiedenis.org (met een afbeelding van de tekst in het Gruuthuse-handschrift)

*Koninklijke Bibliotheek: het Gruuthuse-handschrift)
Hampeleman

'ne **Hampeleman** ies emes dae ónhendig ies of emes mèt wiènig oetsjtraoling. Oarsjprónkelik waor 't 'n marionèt of poep, die mèt dräödsjes woort bewoge. Dat waore tamelik houterige bewaeginge en zoa óntstjónge de beteikenisse dóm, ónhendig en sukkelig.
Sergius en Bacchus

**Sergius** en **Bacchus** (gesjtórve ca. 303) zeunt martelaere in  de Christelijke Kèrke zoewal in de Rooms Katholieke Kèrk es wie in de Oosters-orthodoxe en de Oriëntaals-orthodoxe Kèrke. Hönne feestdaag is óp 7 oktober.

Sergius (ooch **Sargius** of **Sarga**) va Resafa (of Sergiopolis) kieëm oet de provincie Augusta Euphratesia (noe in Noord-Syrië). Bacchus waor va Barbalis. 

## Passieverhaol
't Lijdensverhaol of d'r passio va Sergius en Bacchus is bewaard blaeve in 't Grieks, Latien en Syrisch, mae ooch historici wie Theodoretus va Cyrrhus vermelde ze. Ze waore martelaere in d'r tied van de christenvervólging oonder Diocletianus. Ze zówwe van Romeinse adel zieë gewes. Keizer Maximianus (285-305), how ze aagesjtèld es officier van de Romeinse grenstroepe in Syrië. Wie e d'r achter kieëm dat ze christen waore leet e ze vör sjtraof in vrówweklèjjer dör de sjtraote van de sjtad sjlepe. In de plaatsj Barbalis (of Varvalis) leet e Bacchus zoelang gesele bies e sjtórf. Te Resafa moes Sergius 15 kilometer lope óp sjoon mèt iezere naegel die dör de zole sjtoke. Daonao waoërt e onthoofd. 't Jaor van hönne gewelddadige doeëd löpt in de brónne oeteen van 296 bis 305. Sergius wert aafgebeeld in vrowwenklejjer en sjoon mèt sjpitse peunte.

## Bronne
*'Heiligen verzameling' van pater A. van den Akker s.j. en Catholic Encyclopedia
*Latiense bron van 't Egidiusleed

## Externe links
*Webpagina met uitgebreidere informatie over Sergius en Bachus
Pelt

**Pelt** kan zieë:
*Pelt (plaats), 'n dörp en gemèngde in Belsj Limburg (t/m 2018);
*Pelt (fusiegemènt), 'n gemeinte die in 2019 óntsjteit oet 'n fusie van Pelt en Nerpelt;
*Pelt, es me bie 't kaartsjpöl toepe örmooj haat of óp d'r tóch sjtèèt.
Pelt (plaats)

**Pelt** (Offesjele naom: **Overpelt**) is e dörp int noeërde van Bels Limburreg. 't Dörp het bekan 13.500 inwoeëners en grenst aon Loemel int weste, Nèrpelt int noeërde en oeëste en Eksel int zuije. Seer 2019 huert Pelt bè de groeëter fusiegemènt Pelt.

## Oeërsproonk
De naom Pelt kömt vanne Romeine. Ze nümde dees kante inne Kempe *Palethe*, wa zoeveul as zoompig gebied  meint. Pas laoter woortet hoeëgergelège stuk offesjeel Over-pelt geheite ent lieëger gelège Neer-pelt, mer int Plat heit-et dörp nog altied Pelt. 

Ieëwelaank laag Pelt obbe grens vant Preensbisdom Luuk mé Braobant. Die van Loemel nüme volk van Pelt nog altied "Lukse", da wil zegge volk van Luuk. 

## Dommel
Dür Pelt vlüjt e nèverivierke vanne Maos, de Dommel. Da's n verbastering vanne Romeinse noam Dutmala. Obbe Dommel in Pelt heddes vier waotermeules, boevan de Klènmeule enne Wedelse Meule de äldste zien. Ze woorte al genümpt int joar zeuvenhondert nao Kristes. 

## Gehuchte
't Linne is iejn van de äldste gehuchte van Pelt. 't Woort gezeit da Willibrord 't Linne al nümpt as Levetlaus. 

Obbe oetgestrekte heigebieje aont Kempisch Kanaol hemme ze in 1888 'n groeëte zènkfebriek gebauwd. Da gaaf den oeërspronk aont gehucht Pelt-Fabriek. Dür dees febriek, die nou in haan is van Umicore, zit hieël de groont vol mé de voelighet cadmium.

## Bokkeriejers
Pelt waar ieën vanne zes aampte vant graafschap Loeën, da in 1366 int Preensbisdom Luuk opgink. Aont hoeëft vant aampt ston den drossaert. 

Inne zestiende ieëw woorde veul schanse gebauwd. 't Laant van Luuk hauw gin leger en domei kwaampe veul vrimde legerbendes in de jaore vanne Tachtigjaorigen Oorlog dür Pelt. 
 
In Pelt wonnde ronnet jaor 1800 Jan Mathias Clercx, den drossaert van Stokkem, diejn hieël wa bokkeriejers aonne Maoskant streng strafde.

## Westlimburgs
Pelter is Noordwestlimburgs, oech wel Dommellands geheite. Oanne westgrens lopt de Uerdinger Linie (ik-ich), de grens vant Braobants ent Limburregs.
Mirandees

't **Mirandees** wert gekald roond de Portugese plaatsj Miranda do Douro - mae neet in 't sjtedsje èges - óp de grens mèt Sjpanje. De wórtels van 't Mirandees zeunt neet Portugees mae Asturiaans en Léonees. Miranda do Douro grenst an de Sjpaanse gebiede oeë dis tale gekald werre. Vanaaf d'r 12de ieëw makt t Mirandees 'n ège oontwikkeling dör.

## Sjpraeëkers en sjtatuut

In 2000 tèlde de taal 15.000 sjpraeëkers. Óp 19 september 1998 beslaoët 't Portugees parlemaent öm 't Mirandees 'ne officiele sjtatus toe te kènne vör lokaal aangelegenhede, naeve 't Portugees.

## In de media
Óp e paar artikele nao in de lokaal pers, is 't Mirandees neet in de media vertegenwoordigd.
## Externe links

*Lhéngua i cultura mirandesa
Fátima

**Fátima** is ein deilgemeinte biej Ourém in Portugal. 't Is de belangriekste bedevaartsplaats in Portugal en ein van de belangriekste van'ne heel Katholieke kirk. De Arabische Naam „Fatima“ kreeg de plaats op grondj van ein Legende, volges dees legende leet Fatima, de dochter van eine Moorse keuning – zie waas genumptj nao de dochter van'ne profeet Mohamed– in'ne  twelfde iew, oet leefdje veur eine christelikke ridder, zichzellef duipe en ligktj ze in dit plaetske begrave.

## Geografie

't Plaetske Fátima ligktj ongeveer 130 Kilometer ten noorde van'ne Portugese Hoofsjtad Lissabon aan'ne grote waeg nao universiteitssjtad Coimbra. Fátima ligktj in 't disjtrik Santarém en heurtj bie de gemeinte Vila Nova de Ourém. De plaats haetj ein oppervlak van ongeveer 71&nbsp;km² en haetj ongeveer 11.500 inwoners (2011).

## Religieus beteikenis

Fátima is ein belangriek katholiek bedevaartsaort, det, net wie Lourdes, ouch door kranke miense mit haop op genaezing bezoch weurdj.

Taege euver de aaj kathedraal *Basilica Antiga* waerdje in 2007 ein nuuj kirk, Basiliek van Santíssima Trindade ingezaegendj, mit 8600 ziplaatse de op drie nao grotste Katholieke kirk van'ne waereld. Tösse de twee kirke is ouch 't grotste kirkplein van'ne waereld te vinje.

## Fotogalerie

Plaetje:People_looking_miracle_sun.jpg
Plaetje:Fatima 0557 (19712690512).jpg
Plaetje:AnjodePortugal.jpg
Plaetje:Fatima 0751 (19182694573).jpg


## Weblinks
*Basiliek van Fátima
*Pilgrimsplaats van Fátima
*Teks euver de geheime van Fatima
Christophe Deborsu

**Christophe Deborsu** is in Vlaandere d'r bekèndste Belzje Wetstraatjournalist of polletiek journalist bie de RTBF. E sjtudeerde communicatiewetensjappe an de Université Catholique de Louvain en rechte an de Katholieke Universiteit Leuve, oeëdör e ooch 't Nederlands good lieërde. Zjuus wie Guido Fonteyn d'r Vlamsje Walloniëdeskundige is, is Deborsu d'r Welzje Vlaanderekènner. 

## Sois Belge et tais toi

D'r twieëtalige Deborsu is d'r maker en 'ne acteur van de jaorlekse polletieke persiflaasj Sois Belge et tais toi (*Ziech Belsj en hod de moel*) dat al jaors vól zale trèkt. Kiek hieoonder d'r You tube. 

## Ander waerk

Wie Deborsu aan Yves Leterme tiedens 't formatieberaod óp 21 juli 2007 vroog öm de Brabançonne te zinge, begoes dae de Marseillaise te zinge.

Ieërder wèrkde Deborsu mèt an 't nep-journaal Bye Bye Belgium.

Christophe Deborsu gèft in 2008, same mèt ziene broor Frédéric edere zoondèg z'n visie óp Wallonië in 't VRT programma *De zevende dag*. In december 2008 waor Chistophe bekaans 'n waeëk d'r sjlimste miensj van de waelt in 't geliekbamige VRT kwisprogramma. 
Deborsu sjrieft 'ne column mèt es titel *La Wallonie profonde* in de Vlamsje gezèt De Standaard.

## Referentie

## Extern leenke
*Sois Belge et tais toi 2007 óp You Tube Persiflaasj óp Yves Leterme
*Weblog van Deborsu op de website van de VRT
Homorechte in Europa

**Homorechte in Europa** variëre per land. Mèt len wie 't Belsj en Nederland die 't homohouwelek erkinne tot len wie Macedonië en Roemenië die homoseksualiteit pas zjus gelegaliseerd höbbe. Tot in d'n 20sten iew gaof 't vervolginge vaan homoseksuele door gans Europa, meh sinds de jäöre 1990 zien mèt naome in Noord- en Wes-Europa aonzeenleke rechte touwgekind aon dees bevolkingsgroop. Dit kump al of neet door de verpliechting aon aonstaonde lede vaan de Europese Unie um discriminatie (vaan homoseksuele) aof te sjaffe.  

## Publieke opinie door Europa
Traditioneel gezeen zien Noord-, Centraal- en Wes-Europa de zoegenaomp "progressieve" deile vaan Europa mèt betrèkking tot homorechte. In Zuid-Europa is Spanje sinds 2005 ein vaan 't klein aontal len, wereldwied, gewore die 't homohouwelek erkinne en Andorra erkint sinds 2005 "börgerleke unies" (Catalaans: *unió estable de parella*).  

Volges 'n oonderzeuk in 2006 door Eurobarometer mèt zoe'n 30.000 oondervraogde oet alle EU-lidstaote is de meining euver 't homohouwelek sterk verdeild. De meiste steun kaom procentueel oet  Nederland (82%), Zwede (71%), Denemarke (69%), Belsj (62%), Luxemburg (58%), Spanje (56%), 't Vereineg Keuninkriek (55%), Duitsland (52%) en Tsjechië (52%). Dao-entege, de minste steun kaom procentueel oet Roemenië (11%), Letland (12%), Cyprus (14%), Bulgarieë (15%), Griekeland (15%), Pole (17%), Litouwe (17%) en Malta (18%).

## Belangebehartiging
In Nederland is 't COC de organisatie die o.m. de homorechte bewaak. Ouch informeert 't COC de bevolking d.m.v. beveurbeeld tentoenstèllinge. 

## Roems-kathelieke kèrk
Paus Benedictus XVI verklaorde in december 2008 tot de heteroseksualiteit besjermp moot weure, zjus wie 't regewoud, boemèt gezag weurt tot de heteroseksualiteit de einige "natuurleke" zouw zien. De Roems-kathelieke religie erkint tot homoseksualiteit besteit mer käört de praktisering devaan aof.

## Euverziech vaan homorechte in alle Europese len
**Dees lies bevat lande en gebeje met 'ne eige regering die kin beslisse euver homorechte.**

### [[Midde-Europa]]

### [[Noord-Europa]]

### [[Oos-Europa]]

### [[Wes-Europa]]

### [[Zuid-Europa]]

### Betwiefelde gebeje

## Referentie

## Bronne
* Avert.org ''Ingels''
* Eurobarometer oonderzeuk ''Ingels''
* Ingelse Wikipedia
Baltische sjtaote

De **Baltische Sjtaote** zeen ein gebied in Noordoos-Europa aane Ooszee en besjluitj 't gebied Eslandj, Letlandj en Litouwe. Sommige tèlle ouch de Russische oblast Kaliningrad, 't noordelik deil van 't vreugere Oospruses, d'r bie. 't Is genumptj nao de Balte, wiens taal binne de Indogermaanse taalfemilie ein eige groep vorme. 
Euver 't algemein weurdj ouch Esland daobie geraekendj, ofsjoon 't Estisch en 't Liefs neet toet de Baltische tale, mer toet de Finoegrische sjpraokgroep heure.

## Gesjiedenis
Oet historisch ougpuntj besjtaon de Baltische Sjtaote oet:
* de Westbaltische gebiede van Pruusses en de Kuren (Memellandj, Westlitouwe en Kurlandj). In 1772 waerdje Pruusses verdeild in Oost- en Westpruusses. Westpruusses besjtóng oet de Pommerellen en Kulmerland.
* de Oostbaltische lenj Ôngerlitouwe, Litouwe en Letlandj, allemaol ouch weer mit häör ongersjtamgebiede.

### Euvereinkomste
De Baltische sjtaote höbbe naeve häör ligking en vergeliekbaar greute gemein det ze zich alledrie aan 't enj van'ne Eerste Waereldoorlog losmaakdje van'ne Sovjet-Unie, die toen net ontsjtange waas. In 't Molotov-Ribbentroppact van 1939 kwame Nazi-Duitslandj en'ne Sovjets ouch overein det de Baltische sjtaote in'ne invloedssjfeer van'ne Sovjet-Unie kwame. In juni 1940 waerdje de Baltische sjtaote door de Sovjets bezatj. In 1991 waerdje ze opnuuj onaafhankelik.

### Versjille
D'r zeen ouch väöl versjille. Litouwe is euverwaegendj roums-katholiek en waas ooit de kern van ein groot riek. 't Haaj eine grote Poolse inbring. Estlandj en Letlandj zeen protestants en haaje eeuwe lang te make mit ein Duitse elite. Waal zeen dit twee vorme van westers westers christendom, in taegesjtelling toet biejveurbeeld de Russisch-Orthodoxe Kirk die toet 't oosters christendom beheurtj. Hiedoor heure de Baltische sjtaote cultureel gezeen bie 't weste.
Oblas

Eine **oblas** of **oblast** (Russisch en Oekraïens: область, Wit-Russisch: вобласць of вобласьць (Łacinka: vobłaść); Tsjechisch: oblast; Slowaaks: oblasť, Bulgaars: област; Kazachs: облысы of oblısı) is ein besjtuurlikke regio/provincie binne de Russiese federasie, Oekraïne, Wit-Röslandj, Kazachstan, Kirgizië, Bulgarije, Slowakije en anger lenj.

Oblaste ligke ein niveau onger 't nationaal niveau en zeen verder ongerverdeild in districte, ouch waal rayons genumpdj. De grenze mit anger gebiede zeen döks om economiese of besjtuurlikke reejene getrokke, wodoor de greutte van oblaste sjterk kan versjilln. Döks zeen ze vernumpdj naor 't besjtuurlik centrum van'ne oblast.

Lenj wo de benaming nao 1991 is omgezatj nao ein benaming die is afgeleid van 't Arabiese *[[wilaya]]* zeen Oezbekistan en Tadzjikistan (viloyat) en Turkmenistan (welayat).

In Ruslandj vindj sins 2000 ein omvangrieke herziening plaatst van 't besjtuurlik systeem. Dit omvadje de opzetting van de euverkoepelendje federaal districte en de samenvoeginge door referenda van ein groot aantal krajs, oblaste, autonoom districte en zelfs autonoom republieke toet groter eenhede.

## Lenj mit oblaste

## Bronne
Dit artikel is in 't Oeals vertaaldj vanoet de Hollandse Wikipedia.

## Kiek ouch
* autonome oblast
Autonome oblas

Eine **Autonome oblas(t)** waas ein apaart saort oblas (provincie) binne de unierepublieke van'ne veurmalige Sovjet-Unie. Binne de Sovjet-Unie krege sommige gebiede ein autonome sjtatus es de meerderheid van'ne bevolking ein anger nasionaliteit haaj dan die van'ne republiek wobinne ze zich bevonje. 

Binne de Sovjet-Unie besjtongen de volgendje autonoom oblaste (AO):
* AO Adygea (noe Adygea)
* AO Tsjerkessië (noe ongerdeil van Karatsjaj-Tsjerkessië)
* Joodse AO
* AO Gorno-Altai (noe Altaj) Van 1922 toet 1948 Oirotiese AO
* AO Karatsjaj-Tsjerkessië (noe Karatsjaj-Tsjerkessië)
* AO Chakassië (noe Chakassië)
* Dzierzynszczyzna (1932 toet 1935), Pools autonoom district in SSR Wit-Rusland
* Marchlewszczyzna (1926 toet 1935), Pools autonoom district in SSR Oekraïne

Binne 't huidige Rusland is daovan allein de Joodse Autonome Oblas euvergebleve.

## Bronne

Dit sjtökske is vertaaldj in 't Oeals vanoet de Nederlandse Wikipedia.
Oblaste van Rusland

De Russische Federasie is ongerverdeildj in 83 besjtuurlikke eenhede, wo onger 46 oblaste. Oblaste zeen te vergelieke mit ein provincie, höbbe ein eige parlement (doema) en vertaegewoordigers in 't federaal parlement, de Sjtaotsdoema. De gouverneur van eine oblast is ouch lid van'ne Federasieraod van Ruslandj, 't federaal hoger hoes van Ruslandj. Oblaste höbbe minder autonomie dan de autonoom republieke.

Sins 2000 is hiebaove ein euverkoepelendje besjtuurlikke laog ingesjteldj, in'ne vorm van federaal districte.

## Lies mit Russische oblaste

## Bronne
Dit sjtökske is vertaaldj in 't Oeals vanoet de Nederlandstalige Wikipedia.
Oblaste van Wit-Rusland

Wit-Ruslandj besjtuitj op 't hoogste niveau van'ne besjtuurlikke indeiling oet zes oblaste (Wit-Russisch: *voblastsi*, inkelvoud *voblast* вобласць/вобласьць; Lacinka: vobłaść) en ein sjtad (Wit-Russisch *horad*, Russ. *gorod*), namelik de hoofsjtad Minsk.

De oblaste zeen te vergelieke mit provincies en zeen ongerverdeild in districte (*[[rayon]]s*). 

Wit-Ruslandj kreeg zien huidige vorm in 1946 (toen nog Wit-Russiese SSR geheite). De huidige indeiling is opgezatj in 1957. Sins de onaafhankelikheid is det ongewiezigdj gebleve.

## Lies van besjtuurlikke eenhede van Wit-Rusland
 

## Extern links
* Naamgaeving volges statoids

## Bronne

Vertaaldj in 't Oeals vanoet de nederlandstalige Wikipedia
Kaliningrad

**Kaliningrad** (Калининград; töt 1946 **Koningsbergen**; Duutsj: *Königsberg*; Litouws: *Karaliaučius*; Pools: *Królewiec*) is 'n sjtad in Rusland en de hoofdstad van de oblast Kaliningrad. Kaliningrad wert van aodsher, zjuus wie d'r gaanse oblast, d'r Barnsjtèè geneumd en is gelaege in de historische regio Oost-Pruusses. De sjtad tèlde in 2002 430.003 inwoners.

De sjtad is gelaege an de kust van de Oostzieë, an de monding van de reveer de Pregolja (*Pregel*) en is e belangriek verkeersknooppeunt mèt 'ne zieëhave en belangrieke sjpoor- en waegverbindinge. D'r lóchhave heesjt Chabrovo. D'r is ooch väöl industrie: machineboew, metallurgische en lichtere industrie. Kaliningrad haat 'n universiteit, musea, theaters, opera, ballet en 'ne deretuin.

De sjtad Koroljov in de oblast Moskou hoosj bies 1996 ooch Kaliningrad en waor zjuus wie Kaliningrad verneumd nao d'r communisteleider Michail Kalinin.

## Historie

De sjtad is oontsjtande roondöm de burcht van de Duutsje Orde die dao geboewd waoërt in januari 1255. Na d'r Twiede Waeltkreeg waoërt dis burcht ópgeblaoze en óp die plaatsj 't Hoes van de Sovjets geboewd. 't Moes 't besjtuurlek centrum waeëre van de regering van sjtad en oblast Kaliningrad, mae waoërt neet aafgeboewd in verbaand mèt d'r economische crisis in de jaore '80. D'r zeunt planne öm 't öm te vorme töt e handelscentrum.
## Bekaande inwoners
*Immanuel Kant (1724-1804) Duutsje filosoof