open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kasjoebisch

**Kasjoebisch** is 'n Wes-Slavische taol die in Noord-Pole, in de regio Pommere westelek vaan Danzig gesproke weurt. De taol huurt zjus wie 't Pools bij de Lechitische subgróp en weurt soms es Pools dialek gezeen. Sinds 2005 weurt ze evels door de regering erkind. In 't gebeed boe Kasjoebisch inheims is, vint me oonder mie twietaolege plaotsnaomsjèlder; soms kin me mèt de taol in de politiek terech.

Binne de Lechitische gróp is 't Kasjoebisch bezunder sterk verwant mèt 't Slovincisch (in de twintegste iew oetgestorve en soms es dialek tot 't Kasjoebisch gerekend) en get wijerop aon 't Polabisch (tot in de achtiende iew in 't noorde vaan de vreuger DDR gesproke). Zelf weurt 't Kasjoebisch in drie dialekte ingedeild, Noord-, Midde- en Zuid-Kasjoebisch. De versjèlle beperke ziech veural tot de realisatie vaan sommege foneme; in de spelling weurt dao rekening mèt gehawwe.

De historie vaan 't Kasjoebisch begint bij de Groete Volksverhuizinge, wie e groet deil vaan de Oosziekös Slavischtaoleg woort. De ierste iewe waor de band mèt Groet-Pole nog levendeg en zal gein neumensweerde dialekvariatie höbbe bestande. Dat veranderde evels wie de Teutoonse Orde 't gebeed begós te kolonisere. Vaanaof de Hoeg Middeliewe raakde 't noorde vaan 't huieg Pole oonder sterke Nederduitsen invlood. De Slavische dialekte aon de kös raakde aofgesnoje vaan 't Pools en oontwikkelde ziech ummer mie 'nen aandere kant op. Door de iewe heer naom de beteikenis vaan 't Nederduits - en later ouch 't Hoegduits - touw. Toch stoont 't Kasjoebisch roond 1900 nog vrij sterk. Ouch in Danzig gaof 't 'n groete Kasjoebische gemeinsjap; in 't book *[[Die Blechtrommel]]* vaan Günther Grass weurt daonao verweze.

Wie de Pruse in 1945 oet 't gebeed woorte weggejaog, mochte sprekers vaan 't Kasjoebisch blieve, umtot zij es Pole woorte gezeen. Um hun heer evels vestegde ziech sprekers vaan 't (Standaard)Pools, 'n taol die ouch in 't oonderwies en de media zien entree maakde. Sterker es veurheer kaom de taol noe oonder drök te stoon.

't Gebruuk vaan de taol löp zoedoende sterk trök, umtot veural awwere op 't platteland ze nog spreke. Roond 2000 had de taol nog zoeget 150.000 sprekers, bij de volkstèlling vaan 2011 waore dat 'rs 108.000, bij die vaan 2021 zelfs nog mer 87.600. In Renfrew County (Ontario, Canada) gief 't ouch nog 'n sprekersgemeinsjap; op aander plaotse in de Amerika's is d'n diaspora euvergegaange op Standaardpools of op de landstaol.
Bölgaars

't **Bölgaars** is de nationaal taol vaan Bölgarije en heet 9 miljoen sprekers. De taol behuurt tot de Slavische taole, mie bepaald tot de Zuidslavische gróp. 't Macedonisch is hiel ing mèt 't Bölgaars verwant en weurt dèks es dialek devaan besjreve. 't Bölgaars is de direkte aofstammeling vaan 't Kèrkslavisch, dat ouch wel *Aajdbölgaars* geneump weurt. Evels is de taol väöl moderner es de meiste aander Slavische taole: 't heet beveurbeeld 't groetste deil vaan zie flexiesysteem verlore ('t gief nog drei naomvalle, die inkel in de pronome trökkoume).

## Transliteratie

Latijnse transliteratie:

## Rifferenties


## Externe link
* De Bölgaarse Wikipedia
Oppersorbisch

't Oppersorbisch is 'n klein Wes-Slavische taol die in 't ooste vaan Duitsland in Sakse (en Brandeburg) gesproke weurt. Nao sjatting kinne 40.000 lui de taol spreke; mesjiens 15.000 daovaan zien mojertaolsprekers. De Oppersorbe höbbe Bautzen es cultureel centrum.

't Sorbisch is nao d'n Twiede Wereldoorlog in twie officieel taole oeterein gevalle: 't Oppersorbisch en 't Nedersorbisch, dat te noorde daovaan in Brandeburg gesproke weurt. Bei taole zien hendeg awwerwets en höbbe väöl buigingsvörm: de taole höbbe zeve naomvalle en drei grammaticaal getalle; neve inkelvoud en miervoud ouch nog dualis. Zoe is 't bev. *ruka* "hand", *ruce* "twie hen" en *ruki* "hen vaan mie persone".

## Extern linke
*Lierbook veur 't Oppersorbisch
*Dictionair Oppersorbisch-Duits
Sorbisch

**Sorbisch** (ouch *Wendisch*) is d'n euverkóppelende naom veur de Slaovische taole die vaanajds in e klein gebeedsje in oostelik Duitsland gesproke weure, tege de Poolse grèns. De taol is opgebroke in Nedersorbisch en Oppersorbisch. De Sorbe veule ziech evels ei volk.

## Extern linke
*Sorbisch portaal
*Serbski Institut (Sorbisch Instituut)
Nedersorbisch

't **Nedersorbisch** is de noordelike versie vaan de Sorbische taol, die in Brandeburg gesproke weurt. Oongeveer 20.000 lui kinne de taol verstoon, meh 'rs zien hoegstens 5.000 echte sprekers, boemèt dees taol mèt oetsterve bedreig weurt. De Nedersorbische taol is wie heur zöster 't Oppersorbisch hendeg conservatief en bewoert väöl vaan de aw Slavische principes.

## Externe link
* Testwikipedia op 't Nedersorbisch
* Website veur 't Nedersorbisch
Biologie

**Biologie** is lètterlek de *lier vaan de [[leve]]nde [[natuur]]*. Daomèt oondersjeit zie ziech vaan de natuurkunde, die ziech mèt de *levenloze* natuur bezeghèlt (in de 19e iew had biologie 'n gans aander beteikenis, naomelek: de köns um iemes' wèl bis 't zijnt te oonderwèrpe). De biologie oonderzeuk alles wat te make heet mèt organisme en häör wisselwèrking mèt de Eerd. Daobij oondersjeit me drei hoofniveaus: de *[[microbiologie]]*, die geit euver de celstructure en de biochemie, mie in 't bezunder euver 't DNA, de *meso-biologie*, euver individueel soorte of euver orgaanwèrking, en de *[[macrobiologie]]*, euver populaties en 't miljeu.

De biologie deilt de organismes in veer *[[riek (biologie)|rieker]]* en drei domeine op:

* Riek vaan de plante (zuug plantkunde)
* Riek vaan de sjummels
* Riek vaan de bieste
* Riek vaan de bacterië
* Domein vaan de Archaea
* Domein vaan de Bacteria
* Domein vaan de Eukarya

Es rescategorie kint me nog:
* Virusse

Virusse stoon tösse levende en doej materie in. De vraog of virusse leve is veural filosofisch. 't Is neet (mie) gebrukelek de virusse 'n eige riek te geve.

De rieke vaan de diere, plante, sjummels en protiste vörme same 't domein vaan de Eukaryote, de bacterieë en de archeeë zien de Prokaryote.

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Chordabieste

**Chordabieste** (**Chordata** Haeckel 1874)) zien 'ne stam dee alle bieste behèlt mèt 'n *chorda dorsalis*; dat is rögkegraot, of bij oetbreiing wervelkolom. De mieste soorte hure bij de Gewervelde bieste. De Chordabieste zien in 't vreug Cambrium oontstande. Dees oer-Chordata vörmde d'n ierste stap op weeg nao de groete en hoeg oontwikkelde Gewervelde bieste, die sinds hoonderde mieljoene jaore versjèllende ecosysteme dominere. Ze bestoon oet drei oonderstamme:

* Tunicata (Manteldiere)
* Acrania (Sjeelloeze)
* Craniata (Sjeelbieste)
** Myxini (Sliemprikke)
** Vertebrata (Gewervelde bieste)
Gewervelde bieste

De **gewervelde bieste** zien 'nen oonderstam vaan bieste, deil vaan de stam vaan Chordata die allemaol 'n inwendeg gereemsel höbbe, inclusief sjeel en rögkegraot, en dèks relatief groete herses. De gewervelde bieste weure traditioneel in vief klasse verdeild:

* Vèsse
* Amfibieë
* Reptiele
* Veugel
* Zoogdiere

Es zèsde klas gelle allewijl de Prikke, gewervelde meh kaakloes bieste die soms weure gezeen es zier primitief vèsse meh dèkser es die hun ingste verwante daan wel lèste veurawwers.

Cladistisch klop vaan dees indeiling (zij 't mèt vief of mèt zès klasse) niks. De vèsse stamme aof vaan bieste die fenotypisch gezeen prikke waore. Zelf valle ze oeterein in kraakbeinvèsse en beinvèsse, meh 't lèste taxon heet geine veurawwer dee de euvergebleve gewervelde neet höbbe. Dees bieste, de Tetrapoda (veervoters), stamme um perceis te zien vaan Kwasvinnege vèsse aof. Daobinne stamme de Reptiele weer aof vaan bieste die op Amfibieë mote höbbe geleke, stamme de Zoogdiere aof vaan reptielechtege bieste, en höbbe de levende Reptiele geine veurawwer gemein die de Veugel neet kinne.

De traditioneel erkinde gróppe zien dus in väöl gevalle parafyletisch. Samegevat:

* De Prikke (Petromyzontiformes) zien pas monofyletisch es me alle aander gewervelde touwveug (dit maak 't taxon Vertebrata);
* De Vèsse (Pisces) zien pas monofyletisch wienie me alle veervoters touwveug; 'tzelfde gelt veur de Beinvèsse;
* De Reptiele zien pas monofyletisch wienie me de Veugel touwveug (dit maak 't taxon Sauropsida)

Wijer:

* De Amfibieë zien pas gans discreet wienie me, neve hun fossiel Amfibie-echtege veurawwers, ouch de reptiele (sensu lato) inveug (dit maak 't taxon Tetrapoda)
* De Reptiele zien um dezelfde rei pas gans discreet wienie me neve de Veugel ouch de Zoogdiere touwveug (dit maak 't taxon Amniota)

De gewervelde diere zien oet sliemprikechtege bieste oontstande; de huiege Sliemprikke (visechtege bieste mèt 'ne sjeel meh zoonder rögkegraot) gelle es levende fossiele. Zoewel de vèsse wie de reptiele zien parafyletisch: oet de vèsse zien alle aander klasse oontstande (same bekind es Tetrapoda) en oet de reptiele zien de veugel geëvolueerd. 

## Zuug ouch
* Oongewervelde bieste
Hawaiaans

't **Hawaïaans** (*'Ōlelo Hawai'i*) is de taol die vaanaajds op d'n archipel Hawaï gesproke weurt en tot oongeveer 1900 de veurnaomste taol waor. Daonao heet 't Ingels die rol euvergenome, oetgezunderd 't klein eilendsje Ni'ihau, boe gein toeriste mage koume. Allewijl gief 't nog zoe'n 1.000 echte mojertaolsprekers; die gemeinelek ofwel op Ni'ihau woene, ofwel op leeftied zien. Dit maak 't Hawaïaans tot 'n bedreigde taol. 't Gief väöl mie lui die de taol later gelierd höbbe en ze spreke op beveurbeeld Polynesische cultureel bijeinkomste. Ouch sjikke sommege awwers hun kinder nao Hawaïaanstaolege 'oonderdoompelingssjaole', boe ze oonderwies in die taol kriege.

't Hawaïaans is ing verwant aon aander Polynesische taole wie Tahitiaans en Maori, boemèt 't zelfs gedeiltelek oonderein te verstoon is. 'n Bezunderheid aon de taol is häör ermooj aon consonante.

Bekinde Hawaïaanse wäörd zien *[[aloha]]* en *[[wiki]]*.

## Extern linke

* Website euver 't Hawaiïaans (gearsjiveerd)
Rusyn

't **Rusyn** (*Roeteens*) is 'n meenderheidstaol in Oos-Europa, die in twie dialekgrope oetereinvèlt: 't Roeteens (in de Karpate) en 't Rusnak (in Servië). Roeteens is evels (ouch) de naom vaan 'n oetgestorve taol die de voorawwer vaan 't Witrössisch, 't Oekraïens en 't Rusyn waor. 't Is 'n Oosslavische taol en èng verwant mèt 't Oekraïens; in de Oekraïne weurt de taol dèks es Oekraïens dialek besjouwd. E klein miljoen minse spreke de taol nog. Recèntelek is de taol in Slowakije es meenderheidstaol erkind.

## Externe link
*De taol Rusyn op de website vaan de Roetene
Sloveens

't **Sloveens** is 'n Zuid-Slavische taol boevaan 't taolgebeed oongeveer euvereinkump mèt de grenze vaan de rippebliek Slovenië. Wijer weurt de taol veural gesproke in Italië en in Oosteriek, boe ze plaotselik de status vaan officieel taol heet. 't Aontal sprekers bedraag zjus get mie es twie miljoen. De taol is hendeg conservatief: zoe heet ze es ein vaan de hiel weinege Indo-Europese taole d'n dualis behawwe.

## Extern linke
*De Sloveense Wikipedia
*Sloveens veur reizegers
Mali

**Mali** is 'n sjtaat in Wes-Afrika en grens aan Mauretanië en Algerieë in 't noorde, Niger in 't oeste, Burkina Faso en Côte d'Ivoire   in ut zude, Guinee in 't zuudweste, en Senegal in 't weste. 't Hoegste punjt is de Hombori Tondo (1155 m), in 't centraal gedeilte van 't landj. 't Is ein veurmalege kolonie van Frankriek, en is onaafhankelek sins 1960.

De haufsjtad is Bamako, mit ongevier ein miljoon inwoeners.

Anger belangrieke plaatsje zunt Ségou, Mopti, Sikasso en Timboektoe.

## Polletiek
Mali is un republiek mit ein einkamerig parlement. De oetveurende mach is in de heng van de president en zien regiering.  De wetgaevende mach is in de heng van de Assemblée nationale. De hoegste juridiese autoritiet is de Cour suprème.

## Tale
Vanweige de kolonisatie is Frans de offisjaele taal, maer Bambara is de meist gesjproke taal (doer ongevier 80% van de bevolking). Angere veul gesjproke tale zunt Peul, Sénoufo, Soninké, Tamasheq, Songhaï, en Dogon.

## Divers

**[[Indice de développement humain]]** (IDH) : 164e op 173 in 2000.

**[[Indicateur de pauvreté humaine]]** (IPH-1) : 81e op 88 ontwikkelingsleng (IPH-1 de 47,3 %)

## Externe links
* Mali bie Wikivoyage
Macedonisch

**Mecedonisch** is de Zuidslavische taol die in de rippebliek Noord-Macedonië gesproke weurt. De taol is hendeg verwant aon 't Bölgaars; Bölgaarse en Griekse taolkundege neume 't altied e Bölgaars dialek. De taole versjèlle veural in vocabulaire vaanein: oongeveer 85% dele ze, de res is versjèllend. 't Bölgaars is veur neologismes laank vaan 't Rössisch aofhaankelik gewees, tewijl 't Macedonisch vaan 't Servokroatisch leende.

De taol heet twei miljoen sprekers.

## Extern linke
* De Macedonische Wikipedia
Kuns

**Kuns** is ein breie term, dae op versjillende menere kint weure geïnterpretierd, vaak in samehang mit creativitiet, estetiek en 't opwekke van emoties.

De term *Kuns* weurt dèks allein gebroek veur visuele kuns, maer kint ouch verwiezen nao alle kunste, zoeë-es:
* Beeldende kuns
* Dans
* Fien kunste 
* Film
* Fotografie 
* Literatuur
* Muziek
* Populair cultuur
Zon

De **zon** (symbool: ) is 'n middelgroete staar oet de G-klasse (dèks ouch wel gelen dwerg geneump). Zie is 't midde vaan eus Zonnestèlsel en daodoor 't prominentste hiemellichaam veur 't leve op Eerde. De zon heet zelf 'n baon vaan 88 leechjaor um 't midde vaan de Mèlkweeg; ei "zonnejaor" (galactische periode) doort 226 miljoen jaor. De zon heet 'nen diameter vaan oongeveer 1,392 x 106 km. De zonneatmosfeer hèt Corona.

Allewel 't oetzuut tot de zon brant, kump ze op 'n aander meneer aon häör wermde: ze deit aon kernfusie en zèt waterstof um in helium.
Zèspoetege

De **Zèspoetege** (Latien **Hexapoda**) zien 'nen oonderstam vaan de Gelidpoetege diere. 't Euvergroet deil vaan dees bieste zien insekte, meh nog drei aander klasse hure debij.

De Zèspoetege zien bekind vaanaof 't vreug-Devoon, zoe'n 411 mieljoen jaor geleie. Traditioneel weure ze geach 't ingste verwant te zien aon de väölpoetege (Myriapoda: doezendpu en mieljoenpu); recint oonderzeuk zèt ze korter bij de sjaoldiere.

Hun lieve bestoen oet drei oonderdeile: kop, thorax en achterlief. De kop is samegestèld oet e prostomium, wat miestal de ouge dreug, en zès samegekloonke en sterk in gruutde gereduceerde segminte, die oonderdeile wie de veulspriete (neet presint bij de Protura), de binneste en boeteste kaoke en 't labium drage. D'n thorax besteit oet drei segminte, edert mèt ei paar pu zoetot de bieste de zès pu oet hunne naom kriege. Väöl insekte höbbe ouch e paar vleugele op twie vaan de drei segminte, meh bij de aander drei klasse koume die neet veur. 't Achterlief is dèks groet en besteit oet e groet aontal segminte, meh is sterk gereduceerd (wiezier varieert per taxon) wat betröf functies: 't herberg veural nog de geslachsdeile.

De indeiling is zoe:

* Insekte
* Diplura
* Springstert
* Protura

## Foto's

Plaetje:European_wasp_white_bg.jpg|De Duitse wesp (*Vespula germanica*), 'n insek.
Plaetje:Diplura.jpg|*[[Campodea staphylinnus]]*, 'n dipluur.
Plaetje:Orchesella_cincta.jpg|*[[Orchesella cincta]]*, 'ne springstart.
Plaetje:Protura_(Acerentomon_species)_micrograph.jpg|*[[Acerentomon]]* sp., 'n protuur.
Insekte

De **Insekte** (singulair: **insek**, Insecta (Linnaeus 1758); Latien veur 'ingesnoojene') zien 'n klasse vaan de gelidpoetege. Wie de aander gelidpoetege zien ze vrij klein (miestens in de orde vaan gruutde vaan millimeters of centimeters) en bestoon ze oet segminte, die in hun geval zien samegevalle in de drei deile kop, thorax en achterlief (abdomen). Ze höbbe zès pu, veulspriete, extern kake, samegestèlde ouge, dèks ein of twie paar vleugele, aoseme door loker in 't lief en zien eierlègkend. Sommege soorte leve sociaol (in kolonie); insekte die solitair leve lègke miestal väöl (hoonderde of doezende) eier en breuje neet. 'n Aontal soorte vertuint holometabolisme: de larve liekene neet op de volwasse bieste en verpóppe ziech.

De insekte vörme de veurnaomste gróp bieste vaan de ganse wereld: 925.000 soorte zien bekind  en in zoe good wie edere biotoop speule ze 'n rol. Vaan die hoonderdoezende bekinde soorte besteit 't mierendeil oet kevers. Edersjaor weure doezende nui soorte besjreve. Ze zien zeker al vaanaof 't vreug Devoon bekind en dominere al sinds 't Carboon versjèllende niches. Massa-oetstervinge kaome ze ummer relatief gemekelek door. 't Deil vaan de biologie wat ziech mèt de insekte apaart bezeghèlt is de *[[entomologie]]*.

## Taxonomie
De insekte hure (nao traditioneel inziechte; de lèste jaore is me dao-aon goon twievele) binne de gelidpoetege tot d'n oonderstam Zèspoetege (Hexapoda), boe ouch de klasse Enotgnatha (springstertsjes en verwante) bijhure. Me verdeilt ze vaanajds in de volgende ordes:

* Rotsspringers (Archaeognatha)
* Zèlvervèskes (Thysanura)
* Monura†
* Eindaagsvlege (Ephemeroptera)
* Sjiere (Odonata)
* Kakkerlakke (Blattodea)
* Kevers of Sjèldvleugelege (Coleoptera)
* Oerwörm (Dermaptera)
* Twievleugele (Diptera), boe ouch de vlege bijhure
* Geweefspinners (Embioptera)
* Haafvleugelege (Hemiptera)
* Velvleugelege (Hymenoptera)
* Kapelle of Sjöbvleugelege (Lepidoptera)
* Beisprinkhaone (Mantodea)
* Sjorpioenvleegechtege (Mecoptera)
* Groetvleugelege (Megaloptera)
* Nètvleugelege (Neuroptera)
* Notoptera
* Rechvleugelege (Orthoptera)
* Wandelende tek en blaojer (Phasmatodea)
* Luis (Phthiraptera)
* Steinvlege (Plecoptera)
* Stöbluis (Psocoptera)
* Kemelhalsvlege (Raphidioptera)
* Vlu (Siphonaptera)
* Wejjervleugelege (Strepsiptera)
* Doonderwörmkes (Thysanoptera)
* Sjeetmotte (Trichoptera)
* Groondluis (Zoraptera)

Aofhenkelek vaan 't systeem rekent me de ierste drei ordes tot de *Apertygota*, of me heet veur de rotsspringers 'n apaarte oonderklasse *Monocondylia*. De eindaagsvlege en sjiere hure bij de gróp Palaeoptera, alle ordes die tenao weure geneump zien deil vaan de Neoptera.

## Referentie
Lets

't **Lets** is de officieel taol vaan Letland en weurt door zoen 60% vaan de Letse bevolking gesproke; dat zien (bekans) alle etnische Lette. De euverege veerteg procent zien Rösse. De taol heet zoen twie miljoen sprekers, boevaan 1,3 miljoen in Letland, en is hendeg verwant aon 't Litouws, boemèt 't de groop vaan de Baltische taole vörmp. 't Estisch is neet aon 't Lets verwaant: die taol huurt tot de Finoegrische taole.

't Lets is 'n hiel flecterende taol, wie vaan de Balto-Slavische taole bekind: d'r zien twei geslachte en zeve naomvalle (nominatief, genitief, datief, accusatief, instrumentalis, locatief en vocatief). 

De drie belaankriekste dialekgroepe zien 't Lieflands (Lībiskais dialekts) in 't weste, de dialekte die in 't midde vaan 't land weure gesproke (Vidus dialekts) en de Letgaalse dialekte (Augšzemnieku dialekts) in 't oeste. 't Letgaals weurt door sommege linguïste es 'n aparte taol besjouwd. 't Lieflands moot me euveriges neet verwarre mèt 't Liefs, 'n Finoegrische taol die gooddeils oetgestorve is. 'n Aander variant vaan 't Lets is 't eveneins bekans oetgestorve Nui-Koers, dat woort gesproke op de Koerse Sjoorwal in 't uterste weste vaan Litouwe en veurmaleg Oos-Pruses.

't Ajds bekinde Lets kump oet 'n vertaoling vaan relizjeuze gezange oet 1535. 't Aajdste Letse book is 'ne katholieke catechismus oet 1585. In de vreugmodernen tied höbbe Baltisch-Duitse geisteleke 'ne groete rol gespäöld bij de oontwikkeling vaan Letse literatuur. In deen tied zien 'nen hoop Duitse lienwäörd in 't Lets terechgekoume. Opvallende illeminte in 't Letse sjrif zien de haček (č, š en ž), ligkende striepkes bove lang kleenkers (ā, ē, ī en ū) en häökskes oonder sommege medekleenkers (die liekene op de cedille). Boetelandse naome weure gewoenelek fonetisch gespeld: "Džordžs Volkers Bušs" (George Walker Bush) of Viljams Šekspīrs (William Shakespeare).

## Extern linke
*Lets-Ingelsen dictionair
*De Letse Wikipedia
Litouws

't **Litouws** is de Baltische taol die in Litouwe gesproke weurt. 't Is ing verwaant mèt 't Lets en ein vaan de mies awwerwetse Indo-Europese taole. De taol heet allewijl zoe 4 miljoen sprekers. Wie 't Lets heet de taol zeve naomvalle en twie geslachte. 't Wèrkwoord is nog awwerwetser en kint alle tije en wijze nog die 't in 't Proto-Indo-Europees ouch gehad moot höbbe, evels zoonder d'n duaalvörm en mèt de bezoonderheid tot de vörm veur de derde persoen inkelvoud en miervoud samevalle.

Wie 't Lets is 't Litouws veur 't iers opgesjrieve in 'n vertaoling vaan hymnes, en wel in 1545.

## Externe link
* De Litouwse Wikipedia
Gelidpoetege

De **Gelidpoetege** (Grieks-Latiense naom **Arthropoda**; aander meugelike vertaoling *geleipoetege*) zien 'n stam vaan 't Diereriek. 't Is vaan alle stamme wiedoet de groetste, mèt bekans ein miljoen soorte bekind. De meiste gelidpoetege zien diere in de orde vaan groetde vaan 10-2 m, allewel tot väöl soorte daobove of dao-oonder zitte. Ze höbbe, aanders es väöl primitiever diere, dudelek aonwiesbare herses en hert, wie primitief ouch. De pu bestoon oet mie stökskes. De indeiling in oonderstamme is zoe:

* Trilobitomorpha (oetgestorve)
* Chelicerata (Spinne en verwante)
* Uniramia
** Väölpoetege (Myriapoda)
** Zèspoetege (Hexapoda)
* Krabechtege (Crustacea)

In de jaore '70 woorte de oet 't Cambrium aofkómstege fossiele vaan de Burgess Shale perceis bestudeerd. 't Mies-veurkoumend fossiel in de Burgess Shale is *[[Marrella]]*, dat ieder woort ingedeild bij de trilobiete. 't Bleek evels dat *Marrella* in gein vaan de veer bekènde gróppe kós weure oondergebrach: *Marrella* heet twie paar oetsteeksele aon de kop, bei veur de moond geplaots. In modern indeilinge vaan de Gelidpoetege weurt 't daoveur dèks mèt e paar aander verwaante soorte in 'nen eigen oonderstam geplaots, de *[[Marrellomorpha]]*.
Zjwier

**Zjwier** of **Sjwier** (Nederlands: *Swier*) is e gehuch in Zuid Limburg. 't Is óngerdeël van de gemeënte Baekdale. Vuur 1982 huurde Zjwier bie de gemeënte Wienesrao. Die gemeënte woeët in dat jaoër samegevoog mèt Nut, wat in 2019 zelf weer opgóng in Baekdale.

't Gehuch lik, in lintbeboewing, op 'ne huuëvelrök, deë parallel löp aan de Beëssebeëk (Bissebeek) en wuuët aan alle ziej umgeëve doer groeëte velder: 't Raoëderveld, 't Hèllebrokerveld, 't Gewuuëstraoëderveld en 't Huuëskesveld richting Klumme. In die velder ligke groeëte boerehäöëf zoeëwie d'r Brómmelderhaoëf, d'r Zjwierderhaoëf, d'r ouwe Bóngert en d'r nuje Bóngert. De historie van die häöëf zou trukgaoë naoë de Middelieëwe.

## Historie

In archieve sjteet 't pleëtske in 1316 gesjrieëve es *Scarwirre*, wat ploog of boewland beteëkent. Op 'n kaart oeët 1558 sjteet 't agegeëve es *Schwyer*, dat qua oeëtsjpraoëk 't zelfde klink wie Zjwier. Op 'n kaart oeët 1840 sjteet *Sweijer*, in 1842 is dat *Sweyer*.

In de beënde woeë de Beëssebeëk en de Hölsbergerbeëk biej ee kómme zint uuëverblieëfsele va fundamente van 'ne Romeinse villa vónge. 'ne Andere villa zou in 't Gewuuëstraoëderveld höbbe gesjtange.

## 't Dörp

Midde i Zjwier sjteet 't Zjwierder kruutske, e ieëzere weëgkruuts op d'r driesjprunk va d'r dörpsweëg en d'r Pötweëg (noeë Landweëg genumd). In 1963 woeët hie 'n vierde vootweëgske aafgeslaoëte, laopend richting Hèllebrook en Nut. Hie waoër ouch 't centrum en verzamelpunt en kaoëme de luuj 't water haoële bie de dörpspómp. Die is doer de heëmkundevereëniging gerestaurierd. Bie de pomp begós nog 'n paad doer de beënde *I g'n Wales*. Dit is noe aoch voed.
I ge veld sjtunt uuëveral op de sjplitsinge weëgkrutser.
Aan een van die kruutsinge, in 't verlengde van d'r Landweëg (de Lang Gats), sjteet seër 2000 'n vierkentige, baksjtene kapel gewiejd aan d'r Heilige Isidorus van Madrid. 
Zjwier huuët biej de parochie Wieënesraoë. Daoëvuur is begin 20e ieëw d'r Zjwierderkèrkweëg agelag. Aoch vuur g'n sjoeël mótte alle kinger nao Raoë.

## Häöëf
De luuj va Zjwier waoëre vreuger boere, later wèrkde d'rsj väöl op g'n koel.

* d'r Haof Bóngert (De Bongard)
* d'r Ouwe Bóngert (Oude Bongard)
* Brommelder haoëf  (Hoeve Brommelen)
* haoëf Brómmele (met vuurmalige watermuuële op de Siep-Gelaeënbeëk)
* Zjwierderhaoëf (hoeve Swier)
* te Nietese (Nijthuizen)
* D'r vuurmalige haoëf op Swier 30: Lindelauf, 'n rieksmonument in baksjteen en mergel oet 1641-1651.
* D'r hieërehaoëf Te Vel (de Velde) is in 1968 aafgebraoëke.

## Dörpsvereëniginge
* Carnavalsvereëniging *de Veldkretsersj*
* Buurtvereëniging Swier

## Externe link
* swier.jouwweb.nl (Website uuëver 't dörp)
Reptiele

**Reptiele** (Reptilia) zien 'n klasse vaan de gewervelde diere. Ze zien in 't Paleozoïcum oontstande en waore in 't Mesozoïcum hiel dominant aonwezig; paleontologe spreke daorum wel vaan 't "Tiedperk vaan de Reptiele". De reptiele höbbe 'ne leerechtegen hoed en kroepe miestal euver de groond (slange höbbe hun pu zelfs gaans verlore). De allewijl levende reptiele zien allemaol kaajdbleujeteg. Diverse fossiel reptiele mote evels wermbleujeteg zien gewees, boe-oonder de Pterosaurusse en mesjiens ouch diverse Dinosaurusse.

## Definitie
De veugel zien oet de reptiele geëvolueerd (oet dinosaurusse, perceizer gezag); ze zien dus feitelek mer 'n sterk gespecialiseerde orde vaan reptiele. Daodoor vörme reptiele gein feiteleke einheid in fylogenische zin, meh is 't bestoon vaan hun klasse 'n kwestie vaan conventie (zuug parafyletisch taxon veur mie dao-euver). Concreet gezag: alle levende ordes vaan reptiele same höbbe geine gemeine veurawwer deen de veugel neet höbbe. Ouch zoogdiere stamme vaan reptielechtege bieste aof (zuuch ouch: zoogdierreptiele). Zij zien evels ieder aofgesplits es de veugel, en de lèste gemeine veurawwer vaan alle reptiele en veugel waor geine veurawwer vaan de zoogdiere.

Wèlt me alle reptielechtege bieste en hun naozaote in ein claad bringe, daan vörme de reptiele, de zoogdiere en de veugel same 't oonderriek Amniote.

## Indeiling
De reptiele weure traditioneel verdeild in veer ordes: Slange, Herdisse, Krókkedille en Brögkherdisse. Oonderzeuk door de jaore heer heet aongetuind tot de Slange en de Herdisse toch neet zoe wied oeterein stoon. Ouch de plaots vaan de väöl oetgestorve gróppe is intensief bestudeerd. Dit lievert, get versumpeld, 't volgende op:

* Pareiasauromorpha †
* Younginiformes †
;Neodiapsida
* Lepidosauria
** Ichtyosauria †
** Thalattosauria †
** Brögkherdisse (Rhynchocephalia)
** Squamata
*** Herdisse (Sauria)
*** Wörmherdisse (Amphisbaenia)
*** Slange (Serpentes)
** Sauropterygia †
*** Placodontia †
*** Eursauropterygia †
*** Plesiosauria †
* Sjèldpadde (Testudines)
;Archosauromorpha
* Rhynchosauria †
* Proterosauria †
* Phytosauria †
* Krókkedille (Crocodilia)
* Pterosaurusse (Pterosauria) †
* Dinosaurusse (Dinosauria)
** Saurischia
*** Veugel (Aves; *zuug bove*)
** Ornithischia †
Prusisch

**Prusisch** of **Aajdprusisch** is 'n oetgestorve taol in de streek Oos-Pruse, noe verdeild in e Rössisch, e Pools en e klein Litouws deil. De taol waor Baltisch en bezoonder verwant aon 't Litouws. Door de immigratie vaan Duitsers en religieus vlöchtelinge raakde de autochtoon Pruse (in eigeleke zin, dus neet vaan Duitse meh vaan Baltische aofkóms) in de minderheid, tot ze in de zeventiende iew oeteindelek oetstorve daan wel geassimileerd raakde. Roontelum de stad Klajpeda (Memel; allewijl in Litouwe) besteit 'n klein gemeinsjap die de taol nui leve inbläös.

Me moot 't (Aajd-)Prusisch neet verwarre mèt 't "Pruus" (Duits), en ouch neet mèt 't Nederduits dialek vaan Oos-Pruse.

## Externe link
* Databank mèt o.a.d. tekste in 't Prusisch
Veugel

**Veugel** (inkelvoud *vogel*) zien 'n klasse vaan gewervelde diere die oontstande is oet de reptiele, mie speciaol oet de orde Saurischia. Daodoor zien ze strik taxonomisch gezeen eigeeik mer 'n orde vaan reptiele of *[[Amniote]]*. Ze kinmerke ziech doortot ze twie pu höbbe; de väörpu zien bij dees bieste tot vleugele gewore. Daomèt kinne de mieste veugel vlege, allewel tot d'r väöl soorte bestoon die neet kinne vlege, boe-oonder de kiwi, de pinguin en de stroes.

De veugel weure in de volgende taxonomische ordes ingedeild:

* Stroesechtege (Struthioniformes)
* Tinamoes (Tinamiformes)
* Eendechtege (Anseriformes)
* Hoonder (Galliformes)
* Pingkwins (Sphenisciformes)
* Duukveugel (Gaviiformes)
* Fute (Podicipedidae)
* Störmvogelechtege (Procellariiformes)
* Pelikaanechtege (Pelecaniformes)
* Oejevaarechtege (Ciconiiformes)
* Flamingo's (Phoenicopteriformes)
* Erendechtege (Accipitriformes) *
* Valkechtege (Falconiformes) *
* Vechkwartele (Turniciformes)
* Kroenekraanechtege (Gruiformes)
* Pleveerechtege (Charadriiformes)
* Korhoonder (Pteroclidiformes)
* Doeve (Columbiformes)
* Pappegejje (Psittaciformes)
* Koekoeke (Cuculiformes)
* Uile (Strigiformes)
* Nachzwalberechtege (Caprimulgiformes)
* Gierzwalbere (Apodiformes)
* Iesvogelechtege (Coraciiformes)
* Spechechtege (Piciformes)
* Trogons (Trogoniformes)
* Moesveugel (Coliiformes)
* Zaankveugel (Passeriformes)
Dees vogelordes weure soms samegenome in ein orde: Roufveugel, ouch stoetveugel
Amfibieë

De **Amfibieë** zien 'n klasse vaan de gewervelde diere en daovaan wel de kleinste, mèt oongeveer 5700 soorte. De amfibieë weure geach vaan kwasvinnege vèsse aof te stamme, die in 't Devoon aon land kaome. Ze leve miestens gedeiltelek in 't water en gedeiltelek op 't land, vaandao hunne naom, dee "twielevers" beteikent. Amfibieë höbbe e larvaol stadium wat sterk aon vèsse rappeleert: ze leve in 't water (boe ouch de eikes weure gelag), aoseme mèt kiewe en bewege ziech mèt 'ne start (ze höbbe gein pu). Me sprik veur dit stadium vaan *koeleköpkes*. Bij d'n euvergaank nao volwasse bieste (of beter: juveniele, want eine kier vaan vörm veranderd zien ze nog hendeg klein) greuje de pu aon, valle de kiewe en soms ouch start aof (bij de Anura) en weure twie longe functioneel. Väöl amfibieë, in 't bezunder de Anura, bringe hun volwasse leve daan gooddeils op land door.

De indeiling kint drei subklasse, boevaan 'rs twie oetgestorve zien. De euvergebleve subklasse kint drei ordes.

* Labyrinthodontia†
* Lepospondyli†
* Lissamphibia
** Kwakkers en króddele (Anura)
** Sallemanders (Caudata)
** Wörmsallemanders (Gymnophiona)

Oet de Amfibieë oontwikkelde ziech de Amniota, reptielechtege bieste die eier op 't land kinne lègke en vaanaof 't ind vaan 't Paleozoïcum de wereld dominere.
Lies van componiste

Heioonder volg 'n lies vaan veurnaomelek klassieke componiste. De lies is geannoteerd: edere componis weurt veurzeen vaan summier informatie euver zien beteikenis. Componiste oet aander genres zien inkel touwgeveug wienie die bezoonder opvalle, umtot de notie vaan 'ne componis es de belaankriekste persoen vaan e meziekwerk typisch klassiek is.

Dees lies kin geinen direkten touwgaank geve tot *alle* klassieke meziek vaan beteikenis: veural meziek oet de middeliewe is dèks anoniem euvergelieverd. Zuug heiveur ouch Lies vaan bronne veur middeliewse meziek.

### A

### B

### C

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

### Q

### R

### S

### T

### U

### V

### W

### X

### Y

### Z

## Zuug ouch
* Lies vaan einentwintegsteniewse componiste
Vèsse

**Vèsse** (*Pisces*) zien 'ne gróp vaan de gewervelde diere, en wel de primitiefste en minst oontwikkelde. Traditioneel weure ze es ein klasse gezeen, meh die visie is de lèste decennia vervaag. De vèsse zien in 't Paleozoïcum oet de sjedelloze oontstande, doortot 'ne sjedel um hun herses greujde. Oet de vèsse zien later de amfibieë oontstande. Alle vèsse zien kaajdblojeg.

Dèks weure waterdiere die gein vèsse zien meh wel drop liekene ouch vèsse geneump, beveurbeeld *walvèsse*.

De oonderverdeiling vaan vèsse weurt betwis. Um te beginne zien vèsse 'n parafylische klasse: de indeiling weurt neet zuver op basis vaan aofstamming. Dit gelt ouch veur de reptiele. Vèsse zien alle gewervelde diere die gein Tetrapoda zien; dat wèlt dös eigelek zègke tot me de tetrapoda es gespecialiseerde vèsse moot zien. Dèks weure ze in twie klasses verdeild:

* Kraakbeinvèsse (Chondrichthyes)
* Beinvèsse (Osteichthyes)

## Externe link
* Vèsse-databank
Albanees

't **Albanees** (*Gjuha Shqipe*) is de taol vaan Albanië en 't Albanees volk. Boete Albanië is de taol inheims in Kosovo, westelek Noord-Macedonië en klein deile vaan Griekeland (Arvanitisch); wijer gief 't väöl allochtoon sprekers in de res vaan Griekenland, Turkije en Italië ('t Arbëreshë-Albanees). Alles bijein gief 't oongeveer 8 miljoen sprekers. De taol kint twie hoofdialekte, 't Ghegisch in 't noorde en 't Toskisch in 't zuie. De standaardtaol is op 't Toskisch gebaseerd. Oonder dictator Enver Hoxha woort 't Ghegisch zwoer oonderdrök.

't Albanees is 'n Indo-Europese taol en vörmp 'n femilie op ziech. 't Is meugelek 'n veurtzètting vaan 't Illyrisch, wat in antieke tije op de westeleke Balkan gesproke woort.

## Extern linke
* De Albanese Wikipedia
* 'n Euverziech vaan 't Albanees (op 't Ingels)
Tsakonisch

't **Tsakonisch** is 'n zöstertaol vaan 't Grieks die in e klein gebeed in Griekeland nog door minstes 300 lui gesproke weurt. De mieste vaan dees lui zien sjiepers. Aanders es Grieks en al zien dialekte is Tsakonisch neet vaan de (Ionische) Koinè, meh vaan 't Dorisch dialek aofkomsteg. Sins de Griekse oonaofhenkelekheid is Staanderdgrieks de veurtaol gewore en begós 't Tsakonisch sprekers te verlere. De taol zal woersjijnelek in de einentwintegste iew oetsterve.

## Externe link
*'t Paternoster in 't Tsakonisch
Historie

**Historie** is d'n algemeine term veur alles wat gebäörd is. In 't bezunder is *historie* de wetesjap die ziech mèt vreuger bezig hèlt veur zoeveer es dat opgesjreve is. Dit in tegestèlling mèt de prehistorie die m.b.v. materieel euverbliefsele bestudeerd weurt, ouch wel archeologie geneump. Historie probeert te verklaore of te legitimere wie 't *huie* aon ziene staat kump, meh ouch es geheuge vaan de minsheid, of van 'n bepaolde gemeinsjap.

Lui die ziech mèt historie bezeg hawwe, weure historici geneump.
 

De periode oeëin alling dör aander de gesjiedenis besjraeve is, neumt me de protohistorie. 

Historie waor lang inderdaad 'his story' d.w.z. 'zie verhaol'. O.m. de vrouwesjtudies an de universitete sjrieve sinds de jaore zeventig och vrouwegesjiedenis, dik 'n herinterpretatie van 't gebäörde vanoet 'n ander waerde-systeem.

Algemein weurt Herodotos es de vajer vaan de modern gesjiedsjrijvers gezeen.

### Zuug ouch

* Lies vaan historische len
Èlfde iew

tiende iew - **èlfde iew** - twelfde iew
De **èlfde iew** waor 'n iew in de christeleke jaortèlling. In Europa is dit 't begin vaan de hoeg middeliewe. Oos- en Wes-Europa rake gesjeie door e kèrkelek sjisma wat 'n politieke aard heet. In d'n islamitische wereld dringe Turkse voorstedomme door, te koste vaan 't Byzantijns Riek en Arabische rieke. Naotot christeleke pelgrims neet mie nao Jeruzalem mage, weurt opgerope tot d'n Ierste Kruustoch, dee deepgaonde gevolge zal höbbe. In China is dit 'nen tied vaan verval en börgeroorlog.

## Groete gebäörtenisse
* 1007: Ah Mekat Tutul Xiu riech de Boond vaan Mayapan op, 'n confidderatie vaan Maya-stadsstaote in Yucatán.
* 1011: Mèt Abu Ali ibn Muhammad krijg de Ghoridedynastie zienen iersten islamitische keuning.
* 1016: Mèt de kroening vaan Knoet de Groete heerse de Dene veur 't iers euver gans Ingeland.
* 1018: Slaag bij Vlaardingen: De graof vaan Holland versleit e keizerlek leger wat 'm hej mote dwinge geinen tol mie te lufte.
* 1030: 't Indisch Cholariek bereik ziene groetsten umvaank.
* 1031: 't Kalifaot vaan Córdoba vèlt in diverse klein stäötsjes oeterein.
* 1035: Stiechting vaan 't keuninkriek Aragon, voortgekoume oet deiling vaan Navarra.
* 1037: Stiechting vaan 't keuninkriek Castilië, voortgekoume oet León.
* 1037: Stiechting vaan 't Seldzjoekeriek, e door Turke geleid riek wat oetindelek gans Perzië, Mesopotamië en groete deile vaan Anatolië zal umvatte.
* 1055: De Seldzjoeke lieve Baghdad in.
* 1062: Mèt de vereuvering vaan Shiraz indeg de Boejiededynastie en kump gans Perzië oonder Seldzjoeks bewind.
* 1066: Wöllem de Vereuvereer weurt keuning vaan Ingeland nao de slaag bij Hastings.
* 1070: 't Graofsjap Portugal weurt korten tied ingelief bij León.
* 1077: De Seldzjoekse Turke stiechte 't Sultanaot vaan Roem op recent vereuverd Byzantijns gebeed.
* 1096: Hernuide stiechting vaan 't graofsjap Portugal, daan nog es vazal vaan Galicië.
* 1096-1099: Ierste Kruustoch
** 1097: Belag vaan Nicaea. 't Byzantijns Riek wint weer get land trök.
** 1099: Kruusveerders pakke Jeruzalem, stiechting Keuninkriek Jeruzalem mèt Godfried vaan Bouillon es rezjènt (zoonder keuningstitel).

## Religie
* 1054: Oosters-Westers sjisma

## Wetensjap en filosofie
* 1006: 'ne Zier heldere supernova weurt gezeen in Europa, d'n islamitische wereld en Oos-Azië
* ca. 1026: Guido vaan Arezzo sjrijf de *[[Micrologus]]*, boe-in heer es ierste de notebalk in de mezieknotatie gebruuk en de solmisatie inveurt.
* 1054: In China weurt 'ne supernova gezeen. 't Restant vaan dee staar steit allewijl bekind es de Krabnevel.

## Kuns
* 1098: Bij de bouw vaan de Abdij vaan Lessay weure veur 't iers e rubgewelf gebouwd. Dees vinding zal later de gotiek meugelek make.

## Persoenelekhede
### Sjrievers
* Murasaki Shikibu

### Voorste
* Ah Mekat Tutul Xiu
* Dirk III vaan Holland
* Godfried vaan Bouillon
* Filips I vaan Fraankriek
* Hendrik I vaan Fraankriek
* Knoet de Groete
* Keizer Renzong
* Robèr II vaan Fraankriek
* Toghrul I
* Wöllem de Vereuvereer

### Wetensjappers en filosofe
* Avicenna
* Guido vaan Arezzo

## Jaore
Lies van historische lenj

Heioonder volg 'n lies mèt len die allewijl neet mie bestoon, entans neet es zelfstandeg land. Len boevaan de rechsopvolger of 't land mèt dezelfde etnische hoofgróp nog besteit zien allein opgenome es ze 'nen totaol aandere naom en aandere vörm hadde. Zoe vint me hei-oonder wel 't Osmaans Riek en de Donaumonarchie, meh neet 't Twiede Duits Riek.

't Idee vaan e zelfstandeg land stamp eigelek pas oet de Nuien Tied (dèks weurt de Vrei vaan Munster, 1648 gegeve). Precedente zien al in de middeliewe te vinde. Zuug veur rieke oet de Ajdheid de lies van besjavinge.

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## Q

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## X

## Y

## Z
Tiende iew

negende iew - **tiende iew** -- èlfde iew
De **tiende iew** waor 'n iew in de christeleke jaortèlling. 't Is de lèste iew vaan 't ierste millennium. In de Europese historie is 't ouch de lèste iew vaan de vreug middeliewe; de iewe dao-op zal ziech de fedaol orde oontwikkele die de hoeg middeliewe kinmerk. D'n islamitische wereld bereik mesjiens wel häöre groetste bleuj.

## Groete gebäörtenisse
* 907: Mèt 't aofzètte vaan keizer Ai kump e definitief ind aon de Tang-dynastie. Begin Vief dynastieë en tien keuninkrieke; 'nen tied boe-in China hopeloes verdeild raak.
* 922: Graof Dirk II krijg de kèrk vaan Egmond in lien vaan keizer Sjarel de Sumpele en verluf die kèrk tot abdij.
* 924: 't Keuninkriek Asturië verlègk, nao de hereuveringe vaan de veuregen iew, zien residentie nao de stad León; me geit spreke vaan 't keuninkriek León.
* 929: Emir Abd ar-Rahman III liet ziech oetrope tot kalief en stiech 't Kalifaot vaan Córdoba. Heer zèt 't Iberisch sjiereiland daomèt boete de res vaan d'n islamitische wereld.
* 985: Graof Dirk II krijg diverse lan die 'r in lien heet in definitief bezit. Vörming graofsjap Holland.
* 987: Nao de kinderloezen doed vaan Lowie de Niksdoener, lèste vaan de Karolinge, weurt Hugo Capet tot keuning vaan Fraankriek gekoze. Begin vaan de regering vaan de Capetinge.
* 987: Ah Mekat Tutul Xiu begint aon zien vereuveringscampagne in Yucatán die oetindelek in de Boond vaan Mayapan zal rizzeltere.
* 979: De Song-dynastie bringk gans China weer oonder eine keizer.
* 1000: De bevolking vaan Iesland beslut oet eige beweging christelek te weure.

## Wetensjap en filosofie

## Religie

## Kuns
* 936: Abd ar-Rahman beveult de bouw vaan Medinat az-Zahra, 'n peleisstad bij Córdoba.
* 980: 't Winchester Tropebook weurt biejeingebrach. Hei-in stoon väöl vaan de ierste organa (miestummege gezaange).
* ca. 975: *terminus post quem* veur 't *[[Beowulf]]*-manuscrip. 't Verhaol kin väöl awwer zien en is mesjiens oraol euvergelieverd.

## Persoenelekhede
### Voorste
* Abd ar-Rahman III
* Ah Mekat Tutul Xiu
* Hugo Capet
* Lothar vaan Fraankriek
* Taizong
* Taizu

### Sjrievers
* Murasaki Shikibu

## Jaore
Achste iew

zevende iew - **achste iew** - negende iew
De **achste iew** waor 'n iew in de christeleke jaortèlling die leep vaan 701 t/m 800. Dezen tied weurt gedomineerd door d'n islamitische wereld, dee zienen opmarsj vaan d'n iew daoveur doorzèt - neet allein op militair gebeed meh zeker ouch op wetensjappelek en artistiek gebeed. China bleujt oonder de Tang-dynastie; in de loup vaan de iew geit 't dao evels minder. Wes-Europa geit laankzaam weer 'n rol vaan beteikenis speule mèt de stiechting vaan 't Frankisch Riek. Aon 't ind vaan d'n iew liet ziech de Frankische keuning tot keizer kroene. Ouch de Mayabesjaving bleujde nog volop.

## Groete gebäörtenisse
* 705: Nao de aofzètting vaan Wu Zetian weurt de Tangdynastie herstèld.
* 711-714: De Arabere vereuvere Sindh en veugen 't touw aon 't Kalifaot.
* 711-718: De Arabere vaan 't Oemajjadekalifaot vereuvere 't Visigotisch Riek. Allein Asturië blijf in christeleke han.
* 730: 't Byzantijns iconoclasme begint.
* 732: In de Slaag bij Tours (ouch Slaag bij Poitiers) versleit de Frankischen hofmeier Sjarel Martel de Arabere. D'n islamitischen opmarsj in Europa weurt gestop.
* 734: De Fraanke oonderwerpe 't westelek deil vaan 't Fries gebeed.
* 738: Keuning Uaxaclajuun Ubʼaah Kʼawiil weurt aofgezat en vermaord door de kleine voors Kʼakʼ Tiliw Chan Yopaat. Heimèt kump 'n ind aon 'ne bleujtied in Copán, boe Uaxaclajuun residentie had.
* 744: 't Twiede Turks Kaganaot weurt verslage; begin vaan 't Oeigoers Kaganaot.
* 750: 't Oemajjadekalifaot weurt umveergegoejd door de Abbasiede.
* 751: Pepijn de Korte zèt Childeric III, de lèste vaan de Merovinge, aof es keuning vaan de Fraanke.
* 751: Legers vaan 't kalifaot en de Chinese Tangdynastie treffe ziech in de slaag bij Talas; de Arabere winne en Transoxanië (Centraol-Azië) kump gans oonder islamitische hiersjappij.
* 756: E paar vaan de Oemajjade die höbbe kinne oontkoume, numme rizzedentie op in Córdoba. 't Emiraot vaan Córdoba zal e centrum vaan wetensjap en cultuur weure.
* 762: Bagdad weurt gestiech es hoofstad vaan 't Abbasiedekalifaot.
* 772: Sjarel de Groete oondernump zien ierste expeditie tege de Sakse.
* 785: Ouch de Frieze oostelek vaan de Lauwers weure door de Fraanke oonderworpe.
* 795: Nao recinte vereuveringe in noordoos-Spaanje stèlt Sjarel de Groete de Spaonse Mark in, 'n bufferzone die zie riek tege de Arabere moot beheuje.
* 800: Sjarel de Groete weurt tot keizer gekroend.

## Kuns
* 785: De Moskee-Kathedraol vaan Córdoba weurt gebouwd.

## Religie
* 744: Salih ibn Tarif, keuning vaan de Berberstaot Barghawata, beweurt nui openbaoringe te höbbe. Heimèt brik 'r mèt de soennitischen islam en 't Oemajjadekalifaot.
* 787: Twiede Concilie vaan Nicaea

## Persoenelekhede
### Voorste
* Abdu r-Rahman
* Constantijn V vaan 't Byzantijns Riek
* Hisham ibn Abdu l-Malik
* Lalitaditya Muktapida
* Leo III d'n Isauriër
* al-Mehdi
* Pepijn de Korte
* as-Safhah
* Sjarel de Groete
* Sjarel Martel
* Tang Xuanzong
* Uaxaclajuun Ubʼaah Kʼawiil
* al-Walid I
* Wu Zetian

### Wetensjappers
* Mashallah ibn Athari

### Kunstenere
* Du Fu
* Li Bai

## Jaore
Zèsde iew

viefde iew - **zèsde iew** - zevende iew
De **zèsde iew** is 'n iew in de christeleke jaortèlling die leep vaan 501 tot en mèt 600. In Wes-Europa waor 't deil vaan de 'duuster iewe': nao de Groete Volksverhuizinge waor 't Wes-Romeins Riek ingestort en euveral maakde Germaonse keuninkrieke de deens oet. Väöl daovaan waore wel al gekeerstend. 't Byzantijns Riek góng zjus door 'n groete bleujperiode; 't deeg zelfs poginge 't Weste trök te vereuvere. Dit Riek veurde diverse oorloge mèt 't Perzisch Sassanideriek. China góng door 'nen tied vaan politiek oonras, meh bleujde cultureel wel op. Aon 't ind vaan d'n iew zörgde de Suidynastie weer eve veur einheid. Indië woort gedomineerd door 't Guptariek, wie dat ouch de iew daoveur al zoe waor. In Midde-Amerika bleujde de Mayacultuur.

## Groete gebäörtenisse
* 507: Nao de slaag bij Vouillé verluis 't Visigotisch Riek 't gebeed benoorde de Pyreneeë aon de Fraanke.
* ca. 507: De Salische wèt weurt op sjrif gestèld (meugelek iejer).
* 511: Nao d'n doed vaan keuning Clovis weurt 't Frankisch Riek verdeild; de res vaan d'n iew zal 't gein einheid vörme.
* 526-32: Iberischen Oorlog in Georgië tössen 't Byzantijns Riek en Perzië.
* 534: De Byzantijnse generaol Belisarius versleit 't Vandaols Riek en lijf 't in.
* 535-54: Keizer Justinianus probeert noe ouch Italië trök te pakke. Dat lök oetindelek mer deils: heer oonderwerp 't Ostrogotisch Riek, meh neet de Longobarde.
* 536: 'ne Völkaonwinter zörg in groete deile vaan de wereld veur wanougste. 
* 540-62: Lazischen oorlog tösse 't Byzantijns Riek en Perzië, ouch um de controle vaan Georgië. Oetindelek indeg 'r oonbeslis.
* ca. 550: De stad Teotihuacan weurt nao iewelange bleuj gebrandsjat en verlaote.
* 589: Keizer Sui Wendi vereineg veur 't iers in langen tied China weer.

## Religie
* 553: Twiede Concilie vaan Constantinopel
* 589: 't Visigotisch Riek, tot daan touw Ariaons, nump officieel 't katholicisme aon.

## Kuns

## Persoene
### Voorste
* Chosrow I
* Clovis
* Gregorius I
* Justinianus de Groete
* Kavad I
* Sui Wendi
* Theodorik de Groete

### Gelierde
* Leander vaan Sevilla

### Kunstenere

## Jaore
Daarde iew

twiede iew - **daarde iew** - veerde iew
De **daarde iew** vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 201 tot en mèt 300. In 't Romeins Riek waor dit 'nen tied vaan groete crisis, boe-in d'n eine nao d'n aandere militair nao 'ne staotsgreep keizer woort. Allein aon 't begin en 't ind woort 't Riek centraol geregeerd. In China gebäörde get soortgelieks: de Handynastie kaom tot e definitief ind, wat 't land in 'ne crisis stortde dee pas opheel wie de Jindynastie de mach pakde. In Perzië kaom de Sassanidedynastie aon de mach, die 't land iewe zouw regere en tot groete huugde zouw bringe. In Midde-Amerika begós de Klassieke Mayatied, dinkelek oonder invlood vaan de mechtege naoberstaot Teotihuacan.

## Groete gebäörtenisse
* 212: Keizer Caracalla gief alle vrij gebore manslui vaan 't Romeins Riek börgerrech.
* 220: Keizer Han Xiandi treujt aof; definitief ind aon de al hendeg verzwaakde Handynastie en begin vaan d'n tied vaan de Drei Keuninkrieke (Cao Wei, Shu Han, Oosteleke Wu), die voortkoume oet rieke vaan lokaol veldhiere.
* 224: Artabanus IV, de lèste keuning vaan 't Partheriek, weurt aofgezat door Ardashir, dee de Sassanidedynastie stiech.
* ca. 225: De lèste keuning vaan de Satavanahadynastie weurt aofgezat. Noord-Indië is noe veur 't iers in langen tied neet mie vereineg.
* 235: Maximinus I, d'n ierste vaan de seldaotekeizers, kump aon de mach. Begin vaan de Crisis vaan de Daarde Iew.
* 238: 't Jaor vaan de zès keizers. Oetindelek kump Gordianus III es winner droet.
* ca. 240: Sri Gupta stiech 't Guptariek, wat in de volgende iewe Indië gans zal dominere.
* 266: Sima Yan, keuning vaan Jin en rezjènt vaan Cao Wei, eis de keizerstitel op es Jin Wudi en stiech daomèt de Jindynastie.
* 280: Jin Wudi vereuvert gans China; veur 't iers in jaore is 't land weer oonder eine keizer vereineg.
* 284: Diocletianus weurt keizer; heimèt indeg de Crisis nao zoeget zèsteg jaor.

## Religie
* 220: Keizer Elagabalus verklaort de gelieknaomegen Arabische god tot oppergod vaan 't Romeins pantheon, e besleet wat nao ziene maord twie jaor later gaw weurt trökgedrejd.
* 242: Profeet Mani begint mèt 't preke vaan 't manicheïsme, 'n syncretische religie die illeminte oet 't christendom, 't zoroastrianisme en 't boeddhisme vereineg.
* 251: Novatianus, dee 't neet ins is mèt de verkezing vaan Cornelius tot paus, verklaort ziech tot (tege)paus en stiech 't novatianisme.

## Kuns
* 212: Caracalla verordonneert de bouw vaan de nao häöm geneumde Therme.
* oonbekind: 't ierste deil vaan de Pha That Luang-tempel in Vientiane weurt gebouwd.
* ind daarde iew: de Hymne vaan Oxyrhynchus, 't ajdste christelek leed boe ouch de mezieknotatie vaan bewoerd is gebleve, weurt opgesjreve.

## Persoene
### Voorste
* Ardashir I
* Caracalla
* Diocletianus
* Sri Gupta
* Jin Wudi
* Septimius Severus

### Gelierde en religieus leiers
* Arius
* Cassius Dio
* Diogenes Laërtius
* Mani
* Nagarjuna
* Porphyrius

## Jaore