open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blowwe sjtèè

**Blowwe sjtèè** is 'ne blow-grieze kalksjtèè dae es boewmateriaal en beelhaowmateriaal gebroekt wert. Blowwe sjtèè mot neet verward waeëre mèt *Bluestone* oeë de sjtèng va Stonehenge oet besjteunt.

## Oetgeputte groeves

### Rechter Blowwe sjtèè
Dizze sjtèè waoërt bies 1880 bie daagboew gedolve bie Recht in de buurt va Sankt Vith, Duutsjtalige Gemeensjap op 't Belsj. Daonao is bies d'r Örsjte Waeltkreeg lèjsjtèè oondergroonds gedolve. De mien is saer doe oetgeput. Vanaaf 18 mei 2007 is de Rechter groeve aoëpe vör bezeukers.

### Aokener Blowwe sjtèè
Dizze, duustergrieze bies soms zjwarte sjtèè mèt väöl fossiele, waoërt gedolve bie Aoke in *Wolheim* en *Brenning*. Ooch dis groeve is oetgeput. 
D'r blowwe sjtèè van de kesjtieël Eyneburg ooch *Emmaburg* geneumd in Hergenrath bie Kelmis is Aokener blowwe sjtèè.

## Groeves

### Belzje Blowwe sjtèè
Dizze Belzje blowwe sjtèè kenmaert zich dör de reste va skeletjes va zieëlelies. Zieëlelies laeve in oondepe zieëje, sjtorve, zoonke nao d'r baom en tesame mèt calsietaafzèttinge vörmde zich in d'r loop van miljoeëne jaore d'r blowwe sjtèè. Ooch fauna-fossiele, zoewie trilobiete, sjelpe, poliepe en sjpoonze vindt me in dizze sjtèè.

### Veendplaatsje
*Escaussinnes, Neufvilles en Soignies
*Condroz, o.m. Sprimont
*Yvoir
*Anhée

### Productieregios
*Henegouwe, herkomst 80% van d'r blowwe sjtèè
*Ardenne

### Etymologie Arduin
'ne Aandere väölgebroekde naam vör Blowwe sjtèè is **arduin** van 't Middelnederlands: *ordune, orduun; orde, regel, 'ne op maot gehowwe sjtèè*.

### Aander name
*Limburg: Hèlsjtèè en Naamse sjtèè, aemse stein (Mofert)
*Nederland: Belgische hardsteen, blauwe steen en Naamse steen
*Wallonië en Vlaandere: Petit Granit
*Duutsjlaand: Belgischer granit
*Fraankriek: Hardouin en pierre de taille
*Engeland: Belgian fossil
*Slowakije: Belgický kameň

## Referenties
Dalfsen

**Dalfsen** (Sallands: *Dalsen*) is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in 't Salland, aon d'n Euverijsselse Vecht, mèt op 1 april 2016 27.921 inwoeners en 'n oppervlak vaan 166,50 km2 (daovaan 1,32 km2 water). Dalfsen is 'n typische plattelandsgemeinte mèt väöl klein kerne: Ankum, Broekhuizen, Dalfsen (mèt good 7.300 inwoeners), Dalfserveld, Dalmsholte, De Marshoek, De Meele, Den Hulst, Emmen, Engeland, Gerner, Hessum, Holt, Hoonhorst, Lemelerveld, Lenthe, Leusenerveld, Millingen, Nieuwleusen, Ooster-Dalfsen, Oudleusen, Oudleusenerveld, Rechteren, Slennebroek, Strenkhaar en Welsum.

## Historie
Dalfsen weurt veur 't iers geneump in 1231. Sinds 1320 bewoene de hiere vaan Dalfsen 't kestiel Rechteren. Door dees hurigheid heet de plaots noets stadsrechte gekrege, dewijl ander plaotse aon de Vecht vaan dezelfde gruutde dat wel kraoge.

In 2001 woort de gemeinte Nieuwleusen aon Dalfsen touwgevoog.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Dinkelland

**Dinkelland** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, tege de Duitse grens, mèt op 1 april 2016 26.164 inwoeners en 'n oppervlak vaan 176,81 km2 (daovaan 1,03 km2 water). Dinkelland umvat de kerne Denekamp, Deurningen, Lattrop-Breklenkamp, Ootmarsum, Rossum, Saasveld, Tilligte en Weerselo. Daoneve gief 't nog 'n aontal nederzèttinge die neet es kern erkind weure. Denekamp is de groetste plaots en ouch de hoofplaots.

De gemeinte Dinkelland oontstoont in 2001 oet 'n fusie vaan de gemeintes Denekamp, Ootmarsum en Weerselo. Tot 2002 hètde de gemeinte *Denekamp*. 't Dinkelland is nog 'n vrij traditioneel gemeinte: de bevolking is katholiek en 't Twents en versjèllende folkloristische gebruke hawwe ziech hei good.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Haaksbergen

**Haaksbergen** (Twents: *Hoksebarge*) is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, tege de grens mèt Duitsland (Noordrien-Wesfale) en Gelderland, mèt 'n oppervlak vaan 105,48 km2 (daovaan 0,56 km2 water) en (per 1 april 2016) 24.320 inwoeners. Neve de hoofplaots Haaksbergen, mèt circa 18.000 inwoeners, kint de gemeinte nog de kerne Boekelo, Brammelo, Buurse, Eppenzolder, Holthuizen, Honesch, Langelo, St. Isidorushoeve en Stepelo.

## Historie
Haaksbergen moot roond 't jaor 800 oontstande zien aon de Buurserbeek. Me heet opgraovinge gedoon die aontuinde tot roond 't jaor 1000 hei e houte kèrkske stoont, op de plaots vaan de modern Sint-Pancratiuskèrk. In 1188 weurt de plaots veur 't iers geneump, es oonderdeil vaan 't bezit vaan de Graof vaan Dale. In de loup vaan d'n tied greujde Haaksbergen oet tot hoofplaots van 't glieknaomeg geriech, boe-oonder väöl kleinder dörper oet de umgeving vele. Roond 1400 verlagte en kanaliseerde ze de Buurserbeek, zoetot ze bevaorbaar woort en d'n IJssel binne bereik kaom. Zoe kós me euver water groete Hanzestei wie Zutphen, Deventer, Zwolle en Kampen bereike.

In de negentiende iew kaom de textielindustrie, groet in Twente, ouch hei op. Op e zeker memint wèrkde 80% vaan de beroopsbevolking in d'n textiel. Nao d'n oorlog zörgde dit daan ouch veur massa-oontslaoge en väöl sjomaasj.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
* Dezelfde, in 't Twents
Hardenberg

**Hardenberg** (Zuid-Drents: *Haddenbarg*, * 'n Harnbarg*, * 'n Arnbarg*) is e stedsje en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, tege de grens mèt Duitsland (Nedersakse) en Drente aon, mèt 'n oppervlak vaan 317,24 km2 (daovaan 4,37 km2 water) en (1 april 2016) 59.796 inwoeners. De hoofplaots heet good 18.000 inwoeners. Daoneve kint de gemeinte nog de dörper, gehuchter en naobersjappe Ane, Anerveen, Anevelde, Balkbrug, Bergentheim, Brucht, Bruchterveld, Collendoorn, Dedemsvaart, Den Velde, Diffelen, Gramsbergen, De Haandrik, Heemse, Heemserveen, Holtheme, Holthone, Hoogenweg, Kloosterhaar, Loozen, Lutten, Mariënberg, De Meene, Oud Avereest, Radewijk, Rheeze, Rheezerveen, Schuinesloot, Sibculo, Slagharen en Venebrugge.

E deil vaan Hardenberg - 't noorde vaan de gemeinte - ligk in de Veenkolonië. In Hardenberg is de Gereformeerde kèrk vrijgemaak, op aander plaoste miestal 'n splinterkèrk, bezoonder good vertegewoordeg.

## Historie
De historie vaan Hardenberg begint mèt de neerzètting *Nijenstede*, neet wied vaan 't later Hardenberg. Neve dit pläötske kaom 't bisjoppelek kestiel de *Herdenberch*. Door veurdorende conflicte mèt de hiere vaan Coevorden leet d'n Utreise bisjop in de daartiende iew 't kestiel oontmantele. De vesting krijg in 1362 stadsrechte vaan bisjop Jan van Arkel. Hardenberg zal zien economische en militaire beteikenis neet laank hawwe: in 1497 verweus 'ne brand de ganse stad en in 1518 liet de bisjop de vesting oontmantele. Ouch in 1708 brande Hardenberg aof. Naodeen bouwde me 't weer op mèt steine hoezer. Tot in de twintegste iew waor de plaots hiel agrarisch. Daonao kaom get industrie op. Tösse 1818 en 1942 waor de gemeinte gesplits in *Ambt Hardenberg* en *Stad Hardenberg*. In 2001 woorte de gemeintes Avereest en Gramsbergen aon Hardenberg touwgevoog.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Hellendoorn

**Hellendoorn** (Sallands: *Heldern*) is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, mèt 139,03 km2 (daovaan 0,88 km2 water) en (per 1 april 2016) 35.680 inwoeners. 't Dörp zelf heet in 2015 6.155 inwoeners. 't Ligk in de "plusregio" Twente, meh huurt historisch bij 't Salland. Ouch cultureel en taolkundeg slut 't beter bij 't weste es bij 't ooste aon. De gemeinte umvat de plaotse Daarle, Daarlerveen, Eelen en Rhaan, Egede, Haarle, Hancate, Hellendoorn, Hexel, Hulsen, Marle en Nijverdal. 't Raodhoes steit neet in Hellendoorn meh in Nijverdal.

## Gebore in Hellendoorn
* Johanna van Buren, dialekdiechteres

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Hengelo

:*Dit artikel geit euver de gemeinte in Euverijssel. Hengelo is ouch e dörp in de Gelderse gemeinte [[Bronckhorst]].*
----

**Hengelo** (Twents: *Hengel*) is 'n plaots (versteidelek dörp) en gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, mèt 'n oppervlak vaan 61,78 km2 (daovaan 0,72 km2 water) en (1 april 2016) 80.990 inwoeners. Neve de hoofplaots umvat de gemeinte nog 't kèrkdörp Beckum en de naobersjappe Oele en Woolde.

## Historie
Hengelo oontstoont roond d'n Hoof (te) Hengelo, die huurde bij de naobersjap Woolde, en de bijgelege kepel. In de zestiende iew bouwde Frederick vaan Twickel hei zie *Hoes Hengelo*. Dit woort in 1821 gesloop. Bij 't stiechte vaan de gemeinte Hengelo in 1802 waor de plaots nog neet mie es e boeredörp vaan hoonderd boerehäöf en daagloenershuiskes. De plaots greujt enorm mèt de koms vaan de textielindustrie, en, vaanaof 1859, de machinebouw (Stork). Door 't strategisch belaank vaan de industriestad bombardeerde de geallieerde de stad mie es eine kier. In 1944 woort 't centrum haos hielemaol eweggevaog. Dit bombardemint en de slopershamer höbbe wieneg euvergelaote vaan de negentiende-iewse stad. Ei vaan de wienege euvergebleve gebouwe is de Lambertuskèrk oet 1890. Wel 't opvallendste gebouw is 't nui raodhoes, mèt d'n hoegen torie. In 1992 stortde 'ne F-16 vaan de Vleegbasis Twente neer op de nuibouwwiek de Hasseler Es. In de jaore negeteg kaom mie es eine kier de discussie op euver 'n fusie tösse Enschede, Hengelo en Borne. De bevolking is dao in groete mierderheid tege; um die rei zien zoe'n planne weer in de ieskas gezat.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Hof van Twente

**Hof van Twente** (Twents: *Hof van Tweante*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, tege de grens mèt Gelderland aon, mèt 'n oppervlak vaan 215,44 km2 (daovaan 2,26 km2 water) en (per 1 april 2016) 34.890 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Achterhoek, Azelo, Bentelo, Delden, Deldenerbroek, Deldeneresch, Diepenheim,  Elsen, Elsenerbroek, Goor, Hengevelde, Herike, Kerspel Goor, Markelo, Markelosebroek, Markvelde, Pothoek, Stokkum, Stokkumerbroek, Wiene en Zeldam. 't Raodhoes steit in Goor.

De gemeinte Hof van Twente oontstoont in 2001 oet 'n fusie tösse de gemeintes Ambt Delden, Diepenheim, Goor, Markelo en Stad Delden.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Kampen

**Kampen** is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, aon de moond vaan d'n IJssel, mèt 'n oppervlak vaan 161,84 km2 (daovaan 20,5 km2 water) en (per 1 april 2016) 52.040 inwoeners. De stad Kampen heet in 2015 35.335 inwoeners. Neve de stad Kampen ligke binne de gemeinte nog de plaotse Grafhorst, 's-Heerenbroek, IJsselmuiden, Kamperveen, Wilsum en Zalk.

In Kampen zien twie theologische universiteite, ein vaan de PKN en ein vaan de Gereformeerde Kèrke vrijgemaak.

De Nederlandse minister vaan defensie, Ank Bijleveld vaan de CDA, waor in 't Kampse IJsselmuiden gebore op 17 miert 1962.

## Historie

De ierste bebouwing op dees plaots is vaan roond 1150. In 1236 kraog Kampe stadsrechte. Door zien geunstege ligking aon d'n IJssel en de Zuiderzie greujde de stad hiel snel. Ze woort lid vaan de Hanze en in de veertiende iew waor Kampen ein vaan de riekste en mechtegste stei in de Nederlen. Zoe roond 1430 kaom dao lankzaamaon 'n ind aon doortot de IJssel bij Kampen verzandde. De kierzij vaan dit verzande waor tot 't Kampereiland ummer mier aongreujde. De stad Kampen verpachde dit land en verdeende dao good aon. Toch mós de stad häör leiende positie aofstoon aon Holland (Amsterdam in 't bezoonder) en woort 't in de regio euvervleugeld door Zwolle. Veural in de negentiende iew leefde de stad vaan de tabaksindustrie; in Kampen steit nog ummer ei sigarefebrik. In 1854 riechde me hei 'n theologische universiteit op, die later in twie institute gesplits woort (zuug bove). In 1859 woort de gemeinte Schokland aon Kampen touwgevoog; 't eiland woort kort denao oontruimp. In 2001 góng de gemeinte IJsselmuiden op in Kampen.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Losser

**Losser** (Twents: *Losker*) is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, tege de grens mèt Duitsland (Nedersakse en Noordrien-Wesfale) aon, mèt 'n oppervlak vaan 99,64 km2 (daovaan 0,69 km2 water) en (per 1 april 2016) 22.410 inwoeners. Neve Losser zelf, wat good 13.000 inwoeners heet, ligke in de gemeinte nog de dörpkes Beuningen, Glane, De Lutte en Overdinkel.

Losser is 'n plattelandsgemeinte die nog sterk zie traditioneel Twents karakter dräög. De bevolking is katholiek en 't dialek hèlt ziech hei nog relatief good.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Oldenzaal

**Oldenzaal** (Twents: *Ollenzel*, *Oldnzel*) is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, mèt 'n oppervlak vaan 21,98 km2 (daovaan 0,39 km2 water) en (per 1 april 2016) 32.075 inwoeners. Binne de gemeintegrenze ligke gein ander kerne.

## Cultuur

In 't katholiek Oldenzaal besteit en (veur 't noorde) oetgebreide vastelaovendstraditie. Ouch regionaol folkloristische gebruke wie kloetsjete en midwinterhorebloze weure hei väöl gepractiseerd. E belangriek monumint is de Sinte-Plechelmuskèrk (zuug heineve), die deils in romaanse stijl gebouwd is en oet de twelfde iew stamp.

## Historie
Oldenzaal is in de vreug middeliewe - roond 't jaor 700 - oontstande roontelum 'n börg. In 954 stèlde de bisjop vaan Utrei e kapittel in veur de kèrk die de veurgenger waor vaan de modern basiliek. zoe woort Oldenzaal e regionaol religieus centrum. In 1049 kraog Oldenzaal merretrech. Uterlek twie iewe later - veur 1249 - verkraog de plaots ouch stadsrechte. Aon 't ind vaan de middeliewe krijg de stad e gashoes, e kloester gewijd aon de H. Agnes en maak ze deil oet vaan de Hanze. In de Tachetegjäöregen Oorlog wisselt de stad e paar kier vaan bezètter, meh in 1626 kump ze in han vaan de Staotse legers. Veur de in mierderheid katholieke bewoeners vaan Oldenzaal beteikent dit 'n bezètting, want de stad krijg 'n hervörmde vroedsjap opgelag en de Plechelmuskèrk weurt geconfisqueerd. In 1672-74 is de stad in Munsterse han. Pas nao 1848 maag hei de katholieke religie weer vrijelek oetgeveurd weure. In de negentiende iew kump, wie in gans Twente, ouch hei de textielindustrie op. Vaandaog d'n daag is die zelfs nog neet gans verdwene. Oldenzaal kump in de twintegste iew aon de Rieksweeg A1 te ligke, wat de stad 'nen industriëlen impuls gief.

## Gebore in Oldenzaal
* Herman Bode, vakboondsleier
* Ellen van Langen, atlete
* Mieke Telkamp, zengeres
* Jan Vennegoor of Hesselink, vootballer

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Olst-Wijhe

**Olst-Wijhe** (Sallands: *Olst-Wieje*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, aon d'n IJssel, mèt 'n oppervlak vaan 118,38 km2 (daovaan 4,22 km2 water) en (per 1 april 2016) 17.912 inwoeners. De gemeinte umvat de plaotse Boerhaar, Boskamp, Den Nul, Duur, Eikelhof-Overwetering, Elshof, Fortmond, Hengforden, Herxen, Marle, Middel, Olst, Welsum, Wesepe en Wijhe. Olst en Wijhe zien same hoofplaots.

Olst-Wijhe is 'n typische plattelandsgemeinte mèt väöl natuur en weerdevol cultuurlandsjappe. In de gemeinte zien väöl rewiene vaan steinfebrikke te zien, wie ouch good oonderhawwe meules. De naobersjap Marle en 't dörpke Welsum ligke es exclaves aon de weskant vaan d'n IJssel en zien dus feitelek neet *euver-IJssel*. Zoewel Olst es Wijhe höbbe 'n statie aon de lijn Nimwege-Zwolle.

De gemeinte Olst-Wijhe is in 2001 oontstande oet 'n fusie tösse de aw gemeinte Olst en Wijhe. Tot 2002 hètde de gemeinte allein *Olst*.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Ommen

**Ommen** (Sallands: *Ommn*) is e stedsje en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, aon de rand vaan 't Salland, mèt 'n oppervlak vaan 181,98 km2 (daovaan 1,99 km2 water) en (per 1 april 2016) 17.627 inwoeners. De plaots Ommen zelf had op 1 januari 2015 11.820 inwoeners. Neve de hoofplaots kint de gemeinte de volgende dörper, gehuchter en naobersjappe: Archem, Arriën, Arriërveld, Beerze, Beerzerveld, Besthmen, Dalmsholte,  Eerde, Giethmen, Hoogengraven, Junne, Lemele, Nieuwebrug, Ommerschans, Stegeren, Stegerveld, Varsen, Vilsteren, Vinkenbuurt, Witharen en Zeesse.

Ommen ligk aon de Euverijsselse Vecht. De plaots is bij Nederlanders populair es binnelandse vekantiebestumming. In de umgeving is väöl weerdevol cultuurlandsjap te zien.

## Historie
Ommen weurt roond 't jaor 1100 geneump es dörpke bij 'n voord in de Vecht. In 1248 krijg 't stadsrechte, al oontwikkelt 't ziech neet tot 'n plaots mèt steielek karakter. De gemeinte Ommen weurt in 1818 gesplits in Stad Ommen, Amb Ommen en Avereest ('n gemeinte die väöl later opgóng in Hardenberg). De ierste twie weure in 1923 weer vereineg. Op 't landgood Eerde vaan de baron Van Pallandt floreert in 't Interbellum 'n theosofische gemeinsjap. In 1941 woort op dezelfde plaots 't strafkamp Erika gevesteg.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Raalte

**Raalte** (Sallands: *Raolte*) is e groet dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in 't Salland, mèt 'n oppervlak vaan 172,31 km2 (daovaan 1,03 km2 water) en (per 1 april 2016) 36.799 inwoeners. De plaots Raalte zelf had per 1 april 2016 20.015 inwoeners. Neve de hoofplaots Raalte kint de gemeinte nog de kerne Broekland, Heeten, Heino, Laag Zuthem, Lierderholthuis, Luttenberg, Mariënheem en Nieuw-Heeten.

Belangrieke bezeensweerdeghede in Raalte zien de gedeiltelek romaanse, gedeiltelek gotische Hervörmde Kèrk en de neogotische katholieke kèrk vaan de H. Kruusverheffing. Zoewel Raalte es Heino höbbe 'n stopstatie aon de lijn Zwolle-Enschede. In 2001 woort de gemeinte Heino aon Raalte touwgevoog.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Rijssen-Holten

**Rijssel-Holten** (Nedersaksisch: *Riesn-Hooltn*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, op de grens vaan 't Salland en Twente, mèt 'n oppervlak vaan 94,4 km2 (daovaan 0,22 km2 water) en (per 1 april 2016) 37.896 inwoeners.

De gemeinte besteit oet de klein stad Rijssen, 't dörp Holten, 't dörpke Dijkerhoek en de kerne Beuseberg, De Borkeld, Espelo, Holterbroek, Ligtenberg, Look en Neerdorp. Zoewel Rijssen es Holten höbbe 'n statie aon de lijn Deventer-Almelo. Rijssen-Holten is in 2001 oontstande oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Rijssen en Holten en hètde tot 2003 gewoen *Rijssen*. In juni 2008 maakde de gemeinte bekind zien deenste twietaoleg, in 't Nederlands en 't Nedersaksisch (Sallands of Twents), te goon aonbeie.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte

## Referentie
Staphorst

**Staphorst** (Zuid-Drents: *Stappest*) is e dörp en 'n gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Euverijssel, tege de grens mèt Drente aon, mèt 'n oppervlak vaan 135,70 km2 (daovaan 1,41 km2 water) en (per 1 april 2016) 16.590 inwoeners. De gemeinte umvat de dörper Staphorst, Rouveen en IJhorst en de naobersjappe Halfweg, Hamingen, Landhorst en Punthorst.

## Functies
Staphorst is nog altied 'n agrarische gemeinte, boe-in väöl inwoeners es boer wèrkzaam zien. Bij 't dörp ligke twie industrieterreine, *De Baarge* en *De Esch*.

## Dörpsgeziech
Staphorst is e weeg- of streekdörp, in laankgerekde lintbebouwing laanks 'ne weeg gebouwd. Vaanaajds waor 't gebrukelek tot de zäöns vaan 'ne boer achter d'n awwerleke boerehoof 'ne nuie boerenhoof bouwde. Zoe oontstoont soms e gans rijke hoezer, die allein mèt e smaal peedsje te bereike waore. Vaandaog d'n daag heet dat al zoeväöl ruimde gekos tot me dat neet zoe dèks mie deit.

## Cultuur
Staphorst steit - terech - bekind es 'n conservatief-protestantse plaots. 't Euvergroet deil vaan de bevolking hingk 'n protestantse struiming aon. 't Groetste kèrkgenoetsjap is de Herstèld Hervörmde Kèrk, oontstande oet Nederlands-Hervörmde protestante die 't neet eins waore mèt de fusie mèt de PKN. De kèrke struime edere zoondaag nog vol. Ouch op Beidaag en daankdaag veur Gewas en Arbeid, 'ne typisch orthodox-protestantse fiesdaag, zien de kèrke vol en de winkele de gansen daag touw. De böslijn die op Staphorst rijt kump op zoondag zelfs hielemaol neet in 't dörp. In de gemeinteraod höbbe de SGP en de ChristenUnie same de mierderheid.

Ouch de folklore heet hei oongewoen laank standgehawwe; 'r hèlt zelfs nog ummer stand. Väöl aw gebruke, die in gans Nederland in vreuger iewe gebrukelek waore, höbbe ziech in Staphorst en Rouveen tot in de twintegste iew gehawwe, beveurbeeld 't nachvrije. Ouch de zoegenaomde duustere kant vaan folklore waor hei nog laank aonwezeg: nog in de jaore zesteg deeg me hei e volksgeriech tege twie euverspeulege. De kleierdrach besteit tot op d'n daag vaan vendaog. Me zuut zelfs nog kinder en jóng vroului in traditioneel boerekleier loupe, al weurt dat zeldzaam. Bij vrouwe vaan middelbare en awwere leeftied is de drach regel. Ouch sommege awwere manslui loupe nog in kleierdrach, get wat feitelek nörges anders in Nederland mie veurkump. Sins 1937 is 't volges de APV verboje iemes zoonder zien touwstumming te fotografere.

## Historie
In 1150 kump de naom *Staphorst* veur 't iers veur, es naom vaan 'ne boerehoof (*Olde staphorst*). 't Is daan bezit vaan 't Augustinuskloester in Friesland.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Tubbergen

**Tubbergen** (Twents: *Tubbe*, *Tubbege*, *Tubbig* of *Tubbarng'n*) is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, tege de grens mèt Duitsland (Nedersakse) aon, mèt 'n oppervlak vaan 147,40 km2 (daovaan 0,42 km2 water) en (per 1 april 2016) 21.104 inwoeners. Neve de hoofplaots Tubbergen kint de gemeinte nog de kerne Albergen, Fleringen, Geesteren, Haarle, Harbrinkhoek, Hezingen, Langeveen, Mander, Manderveen, mariaparochie, Reutum en Vasse.

Tubbergen is wel de mies katholieke gemeinte vaan Nederland. 't Aondeil vaan CDA-stummers ligk hei roond de 70% ('t hoegste vaan Nederland) en e groet deil vaan de bevolking kump nog regelmaoteg nao de mès. Ouch is in Tubbergen 't percentaasj aon echsjeiinge 't liegste in gans Nederland.

In Tubbergen steit de neogotische Pancratiuskèrk mèt aajd-gotischen torie. Binne de gemeintegrenze ligk ouch 't natuurrizzervaat *Het Springendal*. In de jaore zeventeg kaom Tubbergen landelek in 't nuits door 'ne ope gifkojl bij 't dörp Vasse. Dizze gifbelt wach nog ummer op sanering.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Wierden

**Wierden** is e groet dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, mèt 'n oppervlak vaan 95,24 km2 (daovaan 0,56 km2 water) en (per 1 april 2016) 23.966 inwoeners. Neve de hoofplaots Wierden kint de gemeinte nog de plaotse Enter, Hoge Hexel, Notter, Rectum, Ypelo en Zuna.

Wierden deit deens es forenzedörp en is tege Almelo aongegreujd.

## Historie
Wierden weurt in 1280 geneump es *Wederden*. Dit kin *graasland neve 'ne waterloup* beteikene. De umgeving waor oetgesproke waterriek; tösse Wierden en Almelo laog 'ne waterplas. In 1405 kaom d'r 'nen diek vaan Almelo nao Wierden. Op dee weeg woort iewelaank tol geheve.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Zwartewaterland

**Zwartewaterland** (Nedersaksisch: *Zwärtewäterlaand*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, mèt 'n oppervlak vaan 87,91 km2 (daovaan 5,15 km2 water) en (per 1 april 2016) 22.254 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Baarlo, Cellemuiden, De Velde, Genemuiden, Hasselt, Kamperzeedijk-Oost, Kamperzeedijk-West, Kievitsnest, Mastenbroek, Zwartewatersklooster en Zwartsluis.

De gemeinte oontstoont in 2001 oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Genemuiden, Hasselt en Zwartsluis. De inwoeners spreke Sallandse dialekte. Väöl kerne zien agrarisch en orthodox-protestants. Hasselt is 'n aw Hanzestad.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Twenterand

**Twenterand** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, op de grens vaan Twente en Salland (meh gans in de modern plusregio Twente), mèt 'n oppervlak vaan 108,17 km2 (daovaan 1,86 km2 water) en (per 1 april 2016) 33.926 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Bruinehaar, De Pollen, Den Ham, Geerdijk, Hallerhoek, Magele, Meer, Noord-Meer, Vriezenveen, Vroomshoop, Weitemanslanden, Westerhaar-Vriezenveensewijk en Westerhoeven. Hoofplaots is Vriezenveen; in Den Ham steit tot 't ind vaan 2007 nog e hölpsikkertariaot.

De gemeinte Twenterand is in 2001 oontstande oet 'n fusie tösse Den Ham en Vriezenveen. Tot 2001 hètde de gemeinte nog sumpel Vriezenveen.

In Den Ham sprik me e Sallands dialek. 't Vriezenveens weurt dèks bij 't Twents gerekend meh wiek dao zoeväöl vaanaof tot 't haos op ziechzelf steit.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Steenwijkerland

**Steenwijkerland** (Nedersaksisch: *Stienwiekerlaand*) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, aon de grens mèt Flevoland, Friesland en Drente, mèt 'n oppervlak vaan 321,69 km2 (daovaan 30,57 km2 water) en (per 1 april 2016) 43.315 inwoeners. De gemeinte Steenwijkerland kump oongever euverein mèt 't historisch Land vaan Vollenhove en mèt de Kop vaan Euverijssel. Ze besjik euver de stedsjes, dörper, gehuchter en naobersjappe Baarlo, Baars, Barsbeek, Basse, Basserveld, Belt-Schutsloot, Blankenham, Blauwe Hand, Blokzijl, De Bult, De Klosse, De Kolk (gedeiltelek), De Pol, Dinxterveen, Doosje, Dwarsgracht, Eesveen, Giethoorn, Heetveld, IJsselham, Jonen, Kadoelen, Kalenberg, Kallenkote, Kuinre, Leeuwte, Marijenkampen, Moespot, Molenhoek, Muggenbeet, Nederland, Oldemarkt, Onna, Ossenzijl, Paasloo, Roekebosch, Ronduite, Scheerwolde, Sint Jansklooster, Steenwijk, Steenwijkerwold, Tuk, Vollenhove, Wanneperveen, Wetering, Willemsoord, Witte Paarden, Zuideinde en Zuidveen. 't Gemeintehoes steit in Steenwijk.

## Oontstoon
De gemeinte oontstoont in 2001 oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Brederwiede, IJsselham en Steenwijk. Brederwiede en IJsselham waore zelf fusiegemeintes, in 1973 oontstande oet de opgeheve gemeintes Blokzijl, Giethoorn, Vollenhove en Wanneperveen, respectievelek Blankenham, Kuinre en Oldemarkt. In datzelfde jaor waor ouch Steenwijkerwold bij Steenwijk gevoog. De gemeinte hètde in 't begin nog *Steenwijk* meh woort in 2003 umgeduip tot *Steenwijkerland*.

## Natuur en cultuur
De gemeinte is redelek landelek meh heterogeen vaan karakter. Aon de grens mèt de Noordoospolder ligke veurmaolege vestingstedsjes en vèssersplaotse, die nao d'n aonlègk vaan de Zuiderzeewèrke vervalle zien. In 't noorde ligk 't Nationaol Park De Weerribben, e waterriek gebeed oontstande oet iewelang vervening, vaan väöl belaank veur veugel. In 't groetste deil vaan de gemeinte sprik me Stellingwerfse dialekte; in eder geval in Vollenhove en, aofhinkelek vaan definitie, meugelek ouch in ander plaotse praote ze Sallands.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Barneveld

**Barneveld** (Wes-Veluws: *Barreveld*) is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, op de grens vaan de Veluwe en de Gelderse Vallei, mèt 'n oppervlak vaan 176,74 km2 (daovaan 0,72 km2 water) en (per 1 januari 2007) 50.995 inwoeners. 't Dörp zelf heet mie es 28.000 inwoeners. Neve de hoofplaots Barneveld umvat de gemeinte de dörper Garderen, De Glind, Kootwijk, Kootwijkerbroek, Stroe, Terschuur, Voorthuizen en Zwartebroek.

## Functies
Barneveld is e belaangriek landbouwcentrum. Veural de pluimveehawwerij is hei vaanaajds groet: binne de gemeinte zien zoe'n drei miljoen hinne. Ouch weurt hei verkeshawwerij bedreve. 'ne Wijere bron vaan inkomste is 't (binnelands) toerisme. Barneveld is ouch de vestegingsplaots vaan de orthodox-protestantse gezèt Nederlands Dagblad.

## Aonziech

In 't centrum vaan Barneveld steit de gotische Aw Kèrk. 't Landelek gebeed vaan de gemeinte heet väöl weerdevol cultuur- en natuurlandsjappe, wie 't *Kootwijkerzand*, 'n zandverstuiving bij Kootwijk.

## Historie
De plaots Barneveld weurt in 1333 e kèrkdörp. Wie laank teveure 't al bestande heet is neet bekind meh al in 1174 kump *Barneveld* veur es persoensnaom ("Wolfram vaan Barneveld"). Barneveld is e belangriek centrum vaan de Gelderse vallei, meh krijg gein stadsrechte. In 1482 sprink hei d'n huurling Jan van Schaffelaar vaan de kèrktorie. In later iewe behèlt Barneveld zien merretfunctie en centraal positie in de Vallei, zoonder tot 'n stad oet te greuje.

## Gebore in Barneveld
* Jaap Kamphuis, theoloog
* Jacobus Cornelius Kapteyn, astronoom
* Evert Roskam, collaborateur

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Toneel

't **Toneel**, **drama**, **buun** of (tradioneel, besjouwd es literair genre) **dramatiek** kan ingedeeld werre in professioneel toneel en amateurtoneel, al gelang nao de al dan neet professioneel organisatie oeëbinne toneel gesjpeld wert. Professioneel toneelorganisaties besjteunt oet vakluuj, die mètstens ooch 'n vakópleiding genaoëte haant, en die hön broeëd verdene mèt 't make van toneel. Amateurorganisaties besjteunt oet luuj die toneelsjpeule es hönne hobby besjoewe en dat deunt in verenigingsverbaand. D'r regisseur in 't amateurtoneel is mètstens waal 'ne (semi)professional, zjuus wie dirigaente van koeëre of harmonieë. 

## Historie
In d'r 19de ieëw besjtong 't toneelrepertoire in de Limburgse sjouwburge oet Duutstalège tragedies, Fraanstalège komedies en Limburgstalège kluchte. Nederlandstalège sjtukke kome neet väör.

## Toneel es deil vaan de literatuur

In de literaire treditie vaan Europa, betaomp me drei hoofgenres bis de literair könsvorm.
* Epiek: proza, veural gebruik in romans (meh allewijl ouch väöl in tiedsjrifte)
* Lyriek: poëzie, veural gebruik in gediechte (meh allewijl, väöl mie es vreuger, ouch in meziek; veural rap)
* Dramatiek: drama, veural gebruik es scripts in toneel: de literatuur die gemeind is um oetgesproke te weure (meh allewijl eigenlek ummertouw väöl mie in film)

't Kömp natuurlek dèks veur tot e literair wèrk behuurt bis mie es ei literair genre. Zoe is väöl (mèt naome Europese) kinderbeuk vaan nao de oorlog qua opboj verhaolend, dös episch, meh qua sjrijfstijl direk-emotioneel, dös lyrisch. Sommege sjrievers, wie d'n Hollender J.J. Voskuil, staon zjus bekind um hendeg druug, bekans wie e skrip, te sjrieve. In praktiek veult 't veur de lezer dramatisch aon, dewijl 't neet gemeind is um oetgesproke te weure en daomèt in theorie episch is. Wie later ein vaan de weinege succesvolle moderne huurspeule ziech bassierde op e book vaan häöm, *Bureau*, woort 't opins oetgesproke en kos 't weer wel es dramatiek besjojd weure.

## Zuuch ouch
* Theater
* Drama (keuns en cultuur)

## Referenties
Kaeërsjesóp va Sintruje

De **Kaeërsjesóp va [[Sintruin|Sintruje]]** wert op platte taeldere geserveerd en bie 'n aovendbroeëdmaaltied aeëte. 

## Recept

#### Ingrediaente
*500 gram oontpitte kaeërsje
*100 gram soeker
*1/4 kenieëlsjtekske
* 1 aeëtlaeëpel erpelmael
#### Waerkwies
Doeg de kaeërsje in 'n pan. Doeg d'r soeker, 1 liter water en 't kenieëlsjtekske d'r bie. Laot 't zachjes kaoëke bies dat de vruchte gaar mae nog gaans zeunt.

Doeg väör 't opdene 't kenieëlsjtekske d'r oet en bèng de sóp mèt 't in get water aa-gemakd erpelmael. Waerm servere mèt groeëte sjnaeje bebotterd boerebroeëd.

De sóp kan me ooch kaod aeëte. Doeg in dat geval get minder water d'r bie zoedat de sóp get dieker wert.

## Referenties
Abdij va Sinnich

D'r väörmalège **Abdij va Sinnich** liegkt in 't buurtsjap Sinnich in Teuve en waor bies d'r Fraanse tied 'n Augustinesse *Damensjtift* väör adeleke dames. D'r abdij waoërt gesjticht vanoet Rolduc in d'r 11de ieëw. D'r oorsjronkeleke  taoëre van de kapel is Romaanse; d'r kruusgaank in 't noordelek deel 16de ieëwse. D´r 18de ieëwse vläögel is van de haand van d'r Aokense architekt Johann Joseph Couven. In d'r Fraanse tied waoërt d'r abdij gecónfisceerd en verkóch. Huutsedaag is d'r abdij èègendóm van 'ne Hóllendsje industrieel dae 't gaans complex verantwoord gerestaureerd haat.

## Abt Heyendal va Rolduc
Jaorelaank goof 't cónflicte tösje de zösters van Sinnich en Rolduc. Rolduc verwaeët Sinnich gebrek an tucht en de zösters verwaeëte de abte hön rigorisme. D'r inzat waore nuuj en sjtrenger sjtatute, die d'r evvel noeëts kieëme. De religieuze va Sinnich hele voot bie sjtök en lete zich dör Rolduc de wèt neet väörsjrieve. Wie abt Heyendal mèt 't jaor 1700 de Annales Rodenses aafsjluut dèèt-e dat mèt 't vólgende verbitterde gekuum: *In Sinnich is alles erbermelek, 't gèsselek laeve is dao al lang doeëd en óp sjtóffelek vlak liegkt 't óp sjterve. Sinnich is oongenaeslek kraank. D'r is gènge prior oet ós abdij of ènge of andere monnik dae die funktie vervöld.* 

In 1703 besjlete de zösters väörtaan allèng nog mer dames van d'r ówwe adel óp te naeme.

## Referentie

## Externe leenk
*Kesjtieël Sinnich mèt gerestaureerde froontgèvel van J.J. Couven
Johann Joseph Couven

**Johann Joseph Couven**, 10 november 1701, Aoke - 1763 Aoke, waor 'ne Duutsje barokarchitekt en boewhieër. Z'n waerkgebied bevoond zich in d'r driejhook Aoke, Mestreech, Luuk. Z'n familie hoosj oorsjpronkelek *Couves* en sjtamde va Klaerment.
Z'ne zoon Jakob Couven trooj in z'n voetsjpore.

J.J. Couven haat an 't begin van z'n loopbaan, oonder d'r Duutsje architekt J.C. Schlaun mètgewèrkt an d'r boew van 't kloeëster va Wittem en kasjtieël Neubourg in Gulpe.

## D'r [[barok]] va J.J. Couven

De boewwaerke va J.J. Couven zeunt oonmiskenbaar barok, mae mèt 'ne èège interpretatie van de *feesteleke oetsjtraling* die d'r barok èège is. Couvens barok is synthetisch, röstèg, gerund en vrie in vörm. De heuk zeunt gerund, zoewie ooch de veenstere en däöre, die of neige nao opgoeë, of opgeunt in 'n gèvvelversering.   De architectuur is nao baove gericht dör de vertikaal belijning, symetrisch en get gezjwolle. De boewwaerke zeunt in harmonie mèt de lich oetsjpringende ovaalvörmige ornamaente en verboonde mèt de umgaeving d.m.v. trappe of aander gerunde verbindende boewwaerke. De lich gerunde veentere en däöre haant dèk d'r èègeste baog, zoewie ooch väöroetsjpringende ovale, dèk op de èègeste plaatsje gebraoëke, ornamaente en verbindinge. J.J. Couven makde väöl gebroek va blowwe sjtèè.

J.J. Couven kreeg opdrachte va gèseleke, zoewie d'r preenbisjop va Luuk Jan Theodoor van Beieren en de abdisse va Abdij va Sinnich, Abdij Burtscheid en Kloeëster Munsterbilze, d'r abt va Rolduc en boewde kèrke en kloeësters. Väör d'r adel en patriciërs boewde e kasjtieële en hieërehoezer. E oontworp ooch altare en aander klènger boewwaerke.

## Waerk in d'r [[Euregio Maas-Rien]]

* Pachhaof bie Chateau Sint-Gerlach (noe hotel), in Houtem, Valkeberg
*Lutherse kèrk *De Copermolen*, Vols
**Manufactuur Clermont*, Vols
*Groeëte invloed bie wederopboew va kesjtëël Erenstein, Kèrkrao
*Haof Rolduc, Kèrkrao
*Praeksjtool St. Theresiakèrk in Aoke
*Kloeësterkèrk *St. Johann*, Abdij Burtscheid, Aoke
*Parochiekèrk *St. Michael*, Burtscheid, Aoke
*Paviljoen Kuurpark, Burtscheid, Aoke

*Good *Kalkofen*, Aoke
**Hoes Heusch*, Aoke
**Annakèrk*, Aoke
*Raadhoes, Dusseldörp
*Kasjtieël *Jägerhof*, Dusseldörp
* Froontgèvvel Abdij va Sinnich, Teuve, Voere
*Kloeëster Munsterbilze, Bilze
**Hôtel d'Asembourg*, noe museum *d'Asembourg*, Luuk
**Grand Ry*, zaeëtel van de Duutsjtalige Gemeensjap, Eupe
**Hoes Nispert*, Eupe
**Hoes Vercken*, Eupe 
**Hoes Signon*, Eupe
*Hoofdaltaar *Nikolauskèrk* (1744), Eupe
*Hoofdaltaar van de kèrk va Kettenis, Eupe
Abdij Burtscheid

**Abdij Burtscheid** is in 992 gesjticht es Benedictijnerkloeëster. In 1220 wert 't kloeëster övergenaome däör de Cisterciënzerinne va Salvatorberg oet Aoke. Burtscheid waor ooch daoväör al bewónd. De waermwaterbronne, mèt 'n temperatuur tösje 27°C en 74°C, zeunt de wermste va gaans Europa.

In 1736 kriet architekt Johann Joseph Couven opdrach va abdis *von Renesse* en later adbis *von Woestenrath* um de kèrk te verboewe en vergroeëte. Mèt 'n ónderbraeëking in de boewwaerke va ènnige jaore, kieëm de kèrk in 1754 vaeërdèg. Typisch Couven is d'r 8-heukège barokke koepel (rechs op 't plaetsje te zieë).

In 1802 waoërte de geboewe verkóch en d'r abdij ópgehaeve.

In 1944 waoërt de kèrk en d'r abdij getróffe däör 'n bómbardemaent en gaans verwoest. In 1960 is 't complex wer ópgeboewd.
Kloeëster Munsterbilze

**Kloeëster [[Munsterbilze]]** is 't aodste kloeëster in de Lieëg Leng en sjtamt oet d'r Merovingische Tied. 't Kloeëster waoërt gesjticht in 670 däör de Hèllige Landrada - heremiet en waarsjienlèk 'n dochter va Karel Martel - mäögelek oonder de leiding van d'r hèllige Lambertus, va 669 bies 709 bisjop va Mestreech.

D'r *Belisia Monatery*, wie ze doe geneumd waoërt, wert in 881 verwoest däör de Noormanne, zoewie väöl kèrke en aander geboewe in d'r gaanse sjtieëk van Luuk - Mestreech.

*Ida van Bonen* (Boulogne-sur-Mer), de moder va Godfried va Bouillon en Boudewijn, d'r örsjte kunning va Jeruzalem waoërd in Kloeëster Munsterbilze däör de abdis opgevoed.

In d'r 16de ieëw wert in dit kloeëster dör Arnold Wachtendonck 'n manuscript voonde van de Wachtendonckse psalme, 'n tekst oet d'r Karolingische tied en daomèt de aodste tekst in de Limburgse taal.

In d'r 18de ieëw wèrkt architekt Johann Joseph Couven an d'r boew van 't kloeëster. In 1773 erkènt de abdis, nao väöl polletieke towtrèkkeriej en rechszake, de souverenitèèt van d'r Preensbisjop va Luuk, n.l. F.K. de Velbrück. In d'r Fraanse Tied waoërt ooch dit kloeëster geconfisceerd en verkoch.
Mangemaker

'ne **Mangemaker** is emes dae veur zien beroep mange mak. In de Euregio Maas-Rien make ze veural mange van wisse. Veurdes se ein mang van wisse kins make, geit d'r 'ne lange tiëd euverheen. De mos dien wisse sjtekke, laote greuje, afdoon en dan laote druge. 't Irste jaor bis se dus veural oppe wissenakker bezig.
't Is 'n aod ambach wat eigelik allein nog as hobbie wurt gedaon. Want mange diese bei de groëthanjels köps, zien allemaol oet de lieëg-loeën-leng. Daor kinne ze nog good en goodkoup gemak waere.
Veur de res is 't 'n erg ardbeidsintensief werkske. En dus kin d'r nou némes mieër van rónkkómme, mer vreuger toen deje ze neet angesj. Toen ware d'r veural mange nuddig oppe boerderie. En as se gelök hajs kos se ouch nog get vlechte um te visse, zoewie fuike.

Neve wisse of wietse woorte mangele ouch gevlochte van hazelaeretek. Ze waore dónkerbroen gekleurd, neet ech sjterk en daodoor gein lang leve besjore. 
Emes, dae zich bezig heel mèt 't inzètte van 'ne nuje baom in 'n mangel, woort 'ne *mangelebäömer* geneump.
Tegewoordig were de meiste mangele gevlochte van reet.

'ne Bekaande mangemaker waor 't Wissemenneke va Norbik.
Jakob Couven

Jakob Couven (1735-1812) waor 'ne barokarchitekt oet Aoke. E waor d'r zoon va Johann Joseph Couven en trooj in z'n voetsjpore.

De boewwaerke va Jakob Couven zeunt, tesame mèt 14.000 aander Aokense hoezer, bie bombardemaente op de sjtad in d'r Twiede Waeltkrèèg, verwoest.
## Waerk
* Hoes väör d'r apotheker *Monheim*, noe 't *Couven-museum* dat an z'ne vader is gewiejd, is 't ènnige nog besjtaond origineel waerk va Jakob Couven. Ins in 't jaor is d'r 'n aeëte väör perzoeëne die d'r Karlspries krege.
* 't Aod *Kuurhoes* mèt rococobalzaal waoërt nao d'r krèèg verantwoord gerestaureerd.
Wachtendonckse psalme

De **Wachtendonckse psalme** zeunt in 't Aod-Oostlimburgs vertaalde psalme oet 't Aod Testamaent. D'r originele Latiense tekst is verlaore gegange. De vertaling sjtamt oet d'r 9-10de ieëw . 

## Wachtendonck

't *Psalterium*, 'n verzameling psalme, is in d'r 16de ieëw voonde in Kloeëster Munsterbilze däör kanunnik Arnold Wachtendonck va Luuk, dae in dat kloeëster *benificant* van 't *Landrada-altaar* waor. D'r humanist Justus Lipsius how, volges 'n èège sjrieve, 't manuscript bie Wachtendonck gezieë en kreeg 't later ooch in heng um 't te besjtudere. E sjreef ènnige psalme uvver. 't Manuscript is verlaore gegange. De Wachtendockse psalme, die v'r noe kènne, besjteunt oet 't uvversjrif va Lipsius.

## Lokatie

Uvver de vraog oeë de psalme gesjraeve zeunt betsjteunt twieë mieninge. De èng zaet in 'n groeët gebied roond Remung, Venlo, Duusburg en Dusseldörp, oeë ooch Wachtendonck inliegkt  en de aander zaet dat ze of in Nederlands Limburg of in Belsj Limburg gesjraeve zeunt. In Oêsj goof 't in d'r 14de ieëw 'ne Hoof va Wachtendonk. 

De vreugste besjrieving sjtamt oet 'n Duutsj gesjrif va 1444. De Wachtendonckse psalme zeunt *interlineair* vertaald, m.a.w. de oorsjpronkeleke waoërdvolgorde in 't Latien is aa-gehaowe in de vertaling. De psalme waore daodäör ooch gesjikt väör lieërdoeleinde, zoewie 't liere van 't Latien.

## Fragmaent
*Forchta in biuonga quamon ouer mi in bethecoda mi thuisternussi In ic quad uuie sal geuan mi fetheron also duuon in ic fliugon sal in raston sal
*Baevend va angs bedèkde mich d'r duuster. En ich zach: wae gèft mich vaere wie de doeve, dat 'ch e-wegvlege kan en röste (vert.:Norbiks)
## Referenties
Berkelland

**Berkelland** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in d'n Achterhook, mèt 'n oppervlak vaan 260,43 km2 (daovaan 1,71 km2 water) en (per 1 januari 2007) 45.188 inwoeners. Kerne zien Avest, Beltrum, Borculo (hoofplaots), Brinkmanshoek, Broeke, De Bruil, De Haar, De Heurne, Eibergen, Geesteren, Gelselaar, Haarlo, Holterhoek, Hoonte, Hupsel, Leo-Stichting, Lintvelde, Lochuizen, Loo, Mallem, Neede, Noordijk, Noordijkerveld, Olden Eibergen, Rekken, Rietmolen, Ruurlo en Veldhoek.

De gemeinte Berkelland oontstoont in 2005 bij 'n groetsjaolege herindeiling in d'n Achterhook oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo. Ze is geneump nao 't reveerke de Berkel, wat oonder mie door Borculo en Eibergen struimp. Binne de gemeinte ligk ouch 't natuurgebeed 't Achterveld.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Salvatorberg

**Salvatorberg** is 'n väörmalig kloeëster in Aoke. In 996 waoërt d'r 'n Benedictijner vrowwekloeëster gesjticht. In 1147 waoërt 't uvvergenaome dör Cisterciënzerinne, die in 1220 d'r Abdij Burtscheid uvvernome van de Benediktijner orde en d'r 'n adelek *Damensjtift* va makde. D'r Abdij va Hocht wert in 1220 geneumd es 'n dochter-abdij va Abdij Salvatorberg es *Damensjtift*.
Beuningen

:*Dit artikel geit euver de Gelderse gemeinte Beuningen. 't Gief ouch e dörp [[Beuningen (Euverijssel)|Beuningen]] in de Euverijsselse gemeinte Losser.*
----

**Beuningen** is e groet dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in 't Riek vaan Nimwege, aon de Waal, mèt 'n oppervlak vaan 47,17 km2 (daovaan 3,31 km2 water) en (per 31 januari 2022) 26.244 inwoeners. Neve de hoofplaots Beuningen kint de gemeinte nog de kerne Ewijk, Winssen en Weurt.

## Historie
Beuningen waor 't groetste deil vaan zien historie 'n oonaonzeenlik boeredörp. In de twintegste iew greujden 't oet tot 'n veurstad vaan Nimwege. In 1818 woort de gemeinte Weurt bij Beuningen gevoog; in 1980 góng Beuningen same mèt Ewijk, wat op dat memint ouch de kern Winssen umvatde.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Brummen

**Brummen** is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, op de Veluwe, mèt 'n oppervlak vaan 85,1 km2 (daovaan 1,09 km2 water) en (per 1 januari 2007) 21.227 inwoeners. De gemeinte umvat neve de hoofplaots nog de kerne Broek, Cortenoever, Eerbeek, Empe, Hall, Leuvenheim, Oeken, Tonden en Voorstonden. Eerbeek is intösse groeter es Brummen zelf.

## Historie
De naom *Brummen* kump veur 't iers veur in 794 es de preker Liudger landerije aongeboje krijg. Veur de Fransen tied waor Brummen 'n amb, wat bestoont oet de kerspele Brummen en Hall. Dit amb is later 'n gemeinte gewore; heidoor heet me 't noets hove herindeile.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Buren (gemeinte)

**Buren** is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Betuwe, mèt 'n oppervlak vaan 142,93 km2 (daovaan 8,27 km2 water) en (per 1 januari 2007) 25.644 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Buren, Asch, Beusichem, Eck en Wiel, Erichem, Ingen, Kerk-Avezaath, Lienden, Maurik (raodhoes), Ommeren, Ravenswaaij, Rijswijk, Zoelen en Zoelmond.

De gemeinte Buren oontstoont in 1999 oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Buren, Lienden en Maurik en is geneump nao 't stedsje Buren.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Culemborg

**Culemborg** (Zuid-Gelders: *Kuileburg*) is 'n klein stad en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Betuwe, aon de Lek, mèt 'n oppervlak vaan 31,18 km2 (daovaan 1,60 km2 water) en (per 1 januari 2007) 27.177 inwoeners. Binne de gemeinte ligke gein ander kerne.

## Stadsfuncties
De beteikenis vaan Culemborg veur de regio is beperk, door de kortbijheid vaan 't groeter Tiel, meh in de landeleke Betuwe heet dees klein stad toch wel 'n regionaol verzörgingsfunctie. Oonder mie vint me hei middelbaor sjaole. Ouch vint me hei e museum veur meubele en e museum gewijd aon Elvis Presley. Culemborg heet 'n statie aon de lijn Utrei-De Bos.

## Stadsgeziech
Door zien riek verleie en doortot de stad daonao iewelaank neet greujde en bleujde heet de stad väöl aw gebouwe bewaord. 't Bekindste is 't aajd raodhoes op de Groete Mèrret, in laat-gotische stijl. Vaan de aw walmör sjut nog de middeliewse Binnepoort euver.

## Historie
Culemborg oontstoont es handelsplaots aon de Lek. In de twelfde iew kaom t'n weste vaan 't dörp e kestielke vaan d'n hier vaan Beusinchem. Op Sinterklaosdaag 1318 kraog de plaots stadsrechte, ze waor toen al door walmör umgeve. De stadsrechte heelte oonder andere merretrech en asielrech in. Hierser euver de plaots bleef d'n hier vaan Culemborg. Väöl sjöldenere vlöchde nao Culemborg, umtot ze dao door 't stadsbestuur berech woorte en de sjöldeiser neet in de stad woort touwgelaote. In de veertiende iew woort de stad twie kier oetgebreid, in de jaore zeveteg aon de noordkant en in de jaore negeteg aon de zuidkant. Bij de lèste gelegeheid woorte de naobersjappe Lanxmeer en Parijsch binne de stadsbebouwing getrokke. De bovegeneumde Binnepoort waor veur de zuideleke indeiling deil vaan de umwalling. Ouch leet hier Jan II e nui kestiel bouwe. Mèt vrouw Elisabeth (†1555) kaom 't geslach Van Culemborg op zien ind. Dees vrouw leet oonder andere e gashoes en e weeshoes nao. Kort veur häören doed verheef Sjarel V de hierlekheid tot graofsjap. Floris van Pallandt erfde de graovetitel vaan Elisabeth. Heer leet in 1566 eupelek calvinistische deenste hawwe. Vaanaof 1639 waor 't bezit vaan 't geslach Waldeck-Pyrmont. Bij de Fransen inval in 't Rampjaor 1672 woort de stad geplunderd. In 1714 góng 't graofsjap euver op 't geslach Saksen-Hildbirghausen, wat de stad oet geldnoed verkoch aon de Staote vaan 't Kerteer vaan Nimwege (e deil vaan Gelre), die 't in 1748 aon stadhawwer Wöllem IV euverdege. De keuning vaan Nederland dreug nog ummer d'n titel *graof vaan Culemborg*. Pas in 1798, oonder Frans bewind, woort 't graofsjap formeel mèt Nederland (de Bataafse Republiek) vereineg. Nao de Fransen tied woort Culemborg 'n gewoen gemeinte. In 1868 woort Culemborg op 't spoorwegenèt aongeslote mèt wat toen de langste brögk vaan Europa waor, de Lekbrögk (intösse vervaange). Dit zörgde veur de kóms vaan get industrie, boe-oonder de meubelindustrie.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Spalbeek

**Spalbeek** is e dörp en deilgemeinte van de Bels-Limburgse gemeente Hasselt, mèt 1.888 inweunersj (31-12-2006).
Spalbeek ies gelege tösje de N2 van Diest nao Hasselt en de Lummense kiezel. De woongemeinsjap weurt begrens door de Herk en aan de noordkant door de Demer. 
Neve ’n paar boerderieje, ’n inkel in vakwerk, liegke d’r veurnamelik woonhoezer in Spalbeek.
’n Lang sjtraot hèt *Molenweg*. Zie löp riechting de watermeule, gelege aan de Demer aan de Lummense kiezel. Opvallend väöl klein Mariakapelkes bevinge ziech op en aan de ouwer hoezer aan deze Meulewaeg. 

## Historie
’t Groatste deil van ’t dörp óntsjtóng nao de aanlèk van de N2 op ’t ing van de 18e ièw. Van 1795 tot 1971 waor ‘t ’n zelfsjtendige gemeinte. Tot 1977 waor ’t same mèt Kermt en vanaaf 1977 huèrt ‘t bie Hasselt. 
In 1128 zou Heinric van Veldeke gebore zin op de plek, woa saer de 13e ièw de zgn Veldekewatermeule sjteit aan de Demer en aan de Lummense kiezel.

## Bezeenswaerdig

* Riechting ‘t sjpoor sjteit ’n einbeukige baekapel oet de 13e ièw, gewiejd aan Maria, mèt ‘n romaans koar. Binne zint (gerestaureerde) moersjilderinge te zeen oet de 14e ièw. De kapel ies ’n monument.
* De Neoromaanse parochiekèrk, ies opgetrokke in baksjtein in 1890 en gewiejd aan Maria-annunciatie (boodsjap). 

**Veldeke** waor volges väöl literatuurweitensjappersj en neerlandici 'n good op 't grondgebied van Spalbeek bie Kermt. 't Good waor 'n lièn van de abdie van Herkenrode.  't Is in eder geval de geboorteplaats van Heinric van Veldeke (1128), 'ne hofdichter of minstreel dae es ièrsjte (bekènde) in de taal van de lièg leng Nederlands Limburg, Belsj Limburg en Duutsjland sjreef. De Veldekewatermeule in Spalbeek is nao häöm geneump.

## Externe link
Website Spalbeek
Buren

**Buren** kèn zin:
*Buren (gemeinte), gemeinte in Gelderland
*Buren (stad), 'n sjtedsje in dees gemeinte
*Buren (Ameland), 'n plaats op Ameland