open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ni-jwieërt

**Ni-jwieërt** (oetspraak [ˈnɪjwiˑə̯(ʁ̥)t], Nederlandse naom: *Nederweert*) is 'n gemeinte en e versteidelek dörp bij Wieërt. 't Oppervlak vaan de gemeinte is 101,78 km² en 't aontal inwoeners 16.953 (31 mei 2018). 
Kèrne en naobersjappe in de gemeinte zien:
* Boketj (Boeket)
* D'Indj (Eind)
* Leivere (Leveroy)
* Ni-jwieërt
* D'Oospel (Ospel)
* Ospeldiek (Ospeldijk)
* Schoor

## Dörpsgeziech
Ni-jwieërt ligk aon 'n aajd kenaleknouppunt: De Zuid-Willemsvaart, de Noordervaart en 't kenaal Wessem-Ni-jwieërt koume hei bijein. 

## Historie

D'n orzjinele naom vaan Ni-jwieërt waor *Merefelt*, "umringk door mere". Tot in de vreuge vieftiende iew waor de plaats administratief deil vaan Wieërt. In 1419 weurt Ni-jwieërt veur 't iers geneump es apaarte hierlekheid. Dees hierlekheid bleef bestoon tot aon de Fransen tied. In d'n tied vaan de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen is Ni-jwieërt nog inkel kiere vaan hier verwisseld: in 1701 kaom 't aon de Rippubliek, in 1715 weer bij de Oosteriekse Nederlen.

## Externe link
* Gemeinte Nederweert
*Nederweert24
*Ni-jwieert24.nl
Óngerbenk

**De Óngerbenk** (Nederlands: *(De) Onderbanken*) is 'n veurmaolege gemeinte in Nederlands Limburg, ten noorde vaan de Parkstad Limburg. Mèt dees stei vörmp de gemeinte 'n opmerkelek contras es plattelandsgemeinte. De gemeinte had tösse de 7.500 en 8.000 inwoeners en 't oppervlak bedroog 21,24 km². 

De gemeinte oontstoont in 1982 bij de groete fusiegolf in Zuid-Limburg oet de aw gemeintes Bèngelder, Jaobik, Merkelbek en Sjilvend. De naom *Óngerbenk* is e historisch begrip, naomelek 'n gróp dörper die same 'n rechseinheid vörme. In 2019 góng de gemeinte same mèt Nut en Sjènne op in de nui fusiegemeinte Baekdale.

't Raodhoes stoont in Sjilvend. 

Kortbij de Óngerbenk, bij 't Duits Geilekèrk, ligk sins de late jaore zeveteg 'n lochmachbasis vaan de NAVO. In 't verleie heet me väöl geprotesteerd tege 't lewej wat de vleegmasjiene make. Begin einentwintegste iew maakde me bekind tot zes hectaar bos zjus tege de grens gekap mós weure, veur de mesjiene nog lieger te kinne laote euvervlege. Vaanaof 2003 verzat de gemeinte ziech daotege, meh in 2005 stèlde de Raod vaan Staot ze in 't oongeliek. In januari 2006 woort 't stök bos gekap, naotot 'n gróp actieveurders vaan GroenFront! en de Vereniging STOP awacs mèt geweld oet 't bos weggehaold mós weure.

## Kerne
Dörper, gehuchte en buurtsjape:
* Bèngelder (Bingelrade)
** Kwabik (Quabeek)
** G'n Veel (Viel) 
** Raat (Raath)
* Jaobik (Jabeek)
** Ieëtselder (Etzenrade)
* Merkelbek (Merkelbeek)
** Hout
** Doeve (Douvergenhout) 
* Sjilvend (Schinveld)
** Op d'n Hering

## Externe link
*Gemeinte Óngerbenk
Rogkel en Naer

**Rogkel (Roggel) en Naer** (officiële naam **Roggel en Neer**) woor Nederlands-Limburgse gemènje mèt (1 augustus 2006) 8.428 inwoeaners en ein grondjoppervlak van 42,67 km². De gemènje omvatj de drie kèrne: De Heibloom (Heibloem), Naer (Neer) en Rogkel (Roggel). 't Gemènjehoes sjteit in Roggel. De gemènje kraeg de naam in 1993, naodet in 1991 de aoj gemènje Naer bie Roggel geveugdj wäördje. Op 1 januari 2007 góng Roggel en Naer mèt Hale, Heitse en Hunsel op in de noew gevórmje gemènje Leudaal.
Stein

**Stein** is 'n plaats en ein gemeinte in zuidelik Nederlands Limburg. De gemeinte haw op 1 februari 2016 25.039 inwoners; 't oppervlak bedreug 22,62 km². De plaats Stein haw in 2014 11.075 inwoners.
 
De have van Stein weurt op 17 december 1935 in gebruuk genómme.

## Kerne
Dörper, gehuchte en buurtsjappe in de gemeinte:

## Dialek
Karakteristiek veur 't dialek (Steins) in de gemeinte, o.m. in Stein, Berg aan de Maas en Uermend, is de rollende **r**. Dit is aevel nog neet zoa lank zoa: róndj 1900 woar ze nog euveral op 't Limburgs platteland te huuëre. Aan d'n angere kèntj laote noe ouch de jóngere in Stein de rollende r valle.

## De Brendj van 29 oktwaber 2009
In de nach van 28 op 29 oktwaber 2009 brukt inens 'ne brendj oet in 't Steinse winkelcentrum. Waarsjienlik is de brendj begonne bie 'n Blokkerfiliaal. Al gauw wurt 't vuur grwater en grwater tot dat 't vuur 't gans winkelcentrum in zien mach hei. 'ne Daag later wurt al gauw dudelik dat de sjaaj in de tjèntalle miljoene euro's lik. D'n naeve 't aafgebrende winkelcentrum gelaege flat (De Stevel) bleef gespaard. Anton Barske, d'n burgemeister van Stein, vong de situatie jèl erg en probeerde zwoa snel meugelik nwadwinkels veur de inwoners te regele. Oeteindelik koste dees nwadwinkels pas eind juni 2010 in gebrúúk genomme waere.

## Bezeenswaerdig
* Neogotische kèrk mèt Middeljewse tore van mergel gewiejd aan de heilige Maarten (Martinus). In 't interieur zint helsjteine pilere mèt maaskapitele en 'n 13e jewse doupvont te zeen.
* In 't veurmalige buurtsjap *De Kerend* steit 'n Mariakapel  aan de Kapelbergwaeg.  Dit gebuuwke stamp oet 1760 en is geboewd van bakstein mèt mergele sjpeklaoge op de plaats van 'n ouwer kapel oet 1400, die gewiejd waor aan de heilige Ricardus. Binne bevingk zich 'n barok altaor oet de 18e jew en 'n communiebank oet de 19e jew.
* Baksjteine Mariakapelke aan Den Hoekstraat oet 't ing van de 19e jew.
* Baksjteine Mariakapel aan de Kelderstraot oet 1929 ter vervanging van 'n ouwer gebuuwke oet de 18e jew. Opvallend is 'ne cylindervörmige ruter mèt kruus op 't daak.
* De Steinerbosj
* De rewien van kesjtjel Stein bie 't oud klwaster.

## Zuug ouch
* Stein (geologie)
* Stein (matterjaal)

## Externe link
*Website van de gemeinte

## Referentie
Voelender

**Voelender** (*Voerendaal* op z'ch Hollesj) is 'n plaats en 'n gemingde in 't Limburgs Heuvelland. Op 31 januari 2022 woonde hie 12.408 luuj. 't Oppervlak is 31,42 km². 
D'r naam Voelender geit truk nao *dal aan de Voer*. *Voer* zou dan de ouw benaming zin van Hoonsbaek, 'n ziebaek van de Gelaenbaek.
'n Ander hypothese zaet, dat d'r naam is aafgeleid van *Furenthela*, 'n Romeinse nederzètting, woeëvan o.a. de opgraving van Villa Rustica getuug.

## Dörper en gehuchte in de gemeinte

Dörper en gehuchte en hun buurtsjappe:
* Gen Berg (Ubachsberg)
** Koalmet (Colmont)
** Frómmerig (Fromberg)
** Mingesjborg (Mingersborg)
**  Windjhage huuëre bie G'n Berg.
* Klumme (Klimmen)
** 't Breer (Barrier)
** Krawbich (Craubeek)
** Dolberg
** De Koële (Koulen)
** De Uëverhieëk (Overheek)
** Gerieësjbrich (Retersbeek)
** Termaar
** Geweustrao (Weustenrade) 
** Termoorsj, D'r Moeësj, (Termoors)
* Kunder (Kunrade)
* Ranzel (Ransdaal)
** Opsjuuëmer (Opscheumer)
**Luuëbesj (Lubosch)
* Voelender (Voerendaal)

## Bezeenswaerdig
In 't centrum van Voelender sjteit de Sint Laurentiuskèrk, woeëvan de historie truk geit tot 1049, wie ze ingewieëd woert doer Paus Leo IX. In 1840 is 't geboew groeëtendeils vernuujd in Waterstaatssjtiel, óntworpe door architec Dumoulin. In 1916 woerte dweersjsjeep en koeër toegevoog (architec Jan Stuyt). Ze is opgetrokke in kundersjtein.

## Land van kesjtiële en kesjtieëlboerderieë
Rónd Voelender bevingk zich e groeët aantal kesjtieële en typisch Zuud-Limburgse carréboerderieje.
* kesjtieël Pöt (Puth) aan de Hoonsbaek
* kesjtieël Haeren aan de Hoonsbaek
* Kesjtieël Ter Viere (Rivieren) aan de Riètersjbaek
* 't Huuske in Gerieësjbrich (Retersbeek)
* kesjtieël Cortenbach aan de Cortenbach-baek
* 't Hoonshoes aan de Hoonsbaek (Hoenshuis)
* Ten Hove aan de Hoonsbaek
* Sjteinenis (Stenenis)
* Veurderhaof in Krawbich
* Windjhagerhaof (Windhagerhof)
* Euversj Voelender (Overst Voerendaal)
* Kruushaof
* Haof Lindelauf
* de Dael
* de Bokhaof in Krawbich
* de Sophiahaof in Gerieësjbrich
* de Carishaof in Gerieësjbrich
* Kaufshaof
* Haof Kaardemich of Kademig (Kaardenbeek) bie Krawbich

## Dörpsvereiniginge
* Carnavalsvereëniging *de Naate*
* Carnavalsvereëniging de Kaatboere

## Externe link
*Gemeinte Voelender

## Referenties
Zaerem

**Zaerum** (Nederlandse naam **Sevenum**) is 'n derp in de gemènte Haors aan de Maas in noordelik Nederlands Limburg. 't Derp Zaerum telde op 1 januari 2023 6.890 inwoeëners. Daomej is 't nao Haors de op ieën nao groeëtste plats in de gemènte. Wies 1 januari 2010 waor Zaerum 'n zelfstendege gemènte. Ze tèlde op 1 december 2005 7.500 inwoeners; 't oppervlak waor 45,62 km². 
D'r waore drei kèrne, van klein nar groeët: 
* De Pieël 
* De Kroeënenberg
* Zaerem

## Historie

Zaerum is van âwdsher 'n esderp. Al in de bronstiêd en iêzertiêd waas d'r al bewoeëning. Det bliekt oêt 'n paar vondste oêt dae periode. 't Derp Zaerum wört vör 't ers genumd in 1317, in 'n aaflaotbreef waor ok de petroeënheilige van de kerk in staon: Fabianus en Besjanus. Dae laeste stieët ok in 't Zaerumse wape en in de vlag.

In 1674 waort de plats 'n hieërlikheid, wat 't wies de Fransen tied bleef. De grónk van de Pieël waort vanaaf de achtinde ieëw ontgónne; 't derp De Pieël óntstóng zoeë in 1959. Op 1 januari 2010 is de gemènte opgegaon in de naobergemènte Haors aan de Maas.

## Zaerums dialect
't Zaerums is 'n aovergangsdialect tusse 't Kleverlands, 't Limburgs en 't Braobants. Mieër details staon beej 't Zaerems en beej Limburgse dialecte.  Sinds 2021 haet 't Zaerums 'n online waordebook.
Ulesjtraote

**Ulesjtraote** (Hollands: **Ulestraten**) ies ein dörp in de gemeinte Meersje in Limburg. Tot 1982 waor 't ein zelfsjtendige gemeinte. Op 1 januari 2005 woonde d'r 2.941 luuj in Ulesjtraote.

De naam Ulesjtraote kömp waarsjienlek van 't Latiense *olla*, dat 'pot' beteikent. In Ulesjtraote zint namelek euverbliefsele van 'n Romeinse pottebekkerie gevonge. De naam kan evels ouch weure verklaord vanoet 't Germaans: Aud-Duits *ül-* beteikende namelik "water" of "moor". 

## Buurtsjappe
Bie dees plaats huère de gehuchte en buurtsjappe:
* Klein Bergem
* Grwat Bergem
* Vliek
* Genzon
* Humkove (Humcoven)
* Sjietekove (Schietecoven) 
* Waterval

## Geboewe
De kèrk van Ulesjtraote ies gewied aan de heilige Catharina. Zie woort in 1904 geboewd in neogotische sjtiel. In de jaore 80 van de 20e ièw ies de kèrk gerestaureerd.

Aan de weeg nao Meersje liegk 't landgood *Vliek*. Dat ies e kesjtièl oet 1725 mèt eine haof en ein koetsjhoes debie. De geboewe van 't landgood were noe gebruuk es restaurant en fièsaccommodatie.
Vlak bie Ulesjtraote liek op eine heuvel 'n markante carréboerderie *[[De Wiengaardsberg]]*, woa vreuger, en tegewoordig ouch wir, wien woort geteeld. Dit ies ein neogotische kesjtièlboerderie mèt 3 vleugele. In 2002 ies me wir begoes mèt de wienteelt. In de hellingbösj hie nao toe ligke de brónne van de Vlièkerbeek.

## Dörpsvereiniginge
* Carnavalsvereiniging *de Kuutebietersj*

## Bekènde luuj oet Ulesjtraote
* Gène Eggen, (1921) kunsjilder en beeldhouwer
* Gaston Jacobs, kapper en zenger

## Brón
*Officieel site van de gemeinte Meersje
Roemeens

't **Roemeens** is 'n Oos-Roemaanse taol die in Roemenië en Moldavië door de mierderheid vaan de bevolking gesproke weurt. Allewel in Moldavië meistal vaan "Moldavisch" gesproke weurt, geit 't hei dudelek um dezelfde taol. Wijer weure zuideleker op de Balkan nog dialekte gesproke die hiel kort bij 't Roemeens stoon; zuug ouch Aroemeens. Alles bijein zien 'rs oongeveer 28 miljoen minse mèt Roemeens es ierste taol.

## Klaanklier, grammair en vocabulair
't Roemeens huurt, wie gezag, mèt 't Italiaans, tot de Oos-Roemaanse taolgroop, dat wèlt zègke tot 't miervoud de oetgange *-i* en *-e* gebroek, neet *-os* en *-as*. 't Roemeens kint versjeie diftonge, die oontstoon zien oet breking vaan lang monoftonge (*ea*, *oa*). De *-i* is de afgeloupe iewe vervalle.

't Roemeens is de einege Roemaanse taol die nog get vaan 't Latiense naomvellesysteem euvergehawwe heet: vruiwleke wäörd höbbe in 't inkelvoud ein vörm veur de nominatief/accusatief en ein veur de genitief/datief. De meiste Latiense oonzijege wäörd zien in 't Roemeens mennelek in 't inkelvoud en vrouwelek in 't miervoud; Roemeense grammatica's spreke dèks vaan *ambigen* (twieslechteg) veur *neutru* (oonzijeg). Wie 't Italiaans heet 't Roemeens drei vaan de veer conjugaties vaan verbe bewoerd.

't Vocabulair vaan 't Roemeens versjèlt vaan de aander Roemaanse taole umtot väöl Slavische wäörd drinzitte, die via de Slavische naobere, meh veural door 't Kèrkslavisch drin gekoume zie. Wijer heet 't ouch Törkse (oet d'n tied vaan de Törkse euverhiersing) en Griekse wäörd.

## Extern linke
*Wikipedia op 't Roemeens
*EasyRomanian (Ingelstaolege cursus Roemeens)
Hoegalemannisch

**Hoegalemannisch** (*Hochalemannisch* of *Schwytzertütsch*) is de taol die gesproke weurt in 't Germaanstaolege deil vaan Zwitserland, 't uterste zuidweste vaan Duitsland, 't uterste zuie vaan D'n Elzas en west-Oosteriek. De grens mèt 't Nederalemannisch weurt getrokke mèt de grèns vaan 't gebeed, boe de Ajdgermaanse *K-* in *Kch-* of *Ch-* verandert: in 't Hoegalemannisch zeet me dus *Kchind* of *Chind* veur "keend", in 't Nederalemannisch "gewoen" *Kind*. Alles bijein zien 'rs zoen 10 miljoen sprekers. Dèks weurt 't Hoegalemannisch ouch weer ingedeild in *Hochalemannisch* (zoonder mie), de taol vaan de hoegvlaktes en *Höchstalemannisch*, de taol vaan 't hoeggebergde. Taolkóndege dinke tot in 't Hoegalemannisch de klaankveranderinge zien oontstoon, die 't Duits allewijl vaan 't Nederlands en 't Neder-Limburgs doen versjèlle.

## Sociale status
In Fraankriek steit de taol oonder groete drök, meh in Duitsland en zeker Zwitserland kin me ze nog euveral in 't spraokgebeed hure. 't Hoegalemannisch is op gein meneer sociaal gekleurd: alle Zwitserduitsers spreke 't. Allein op sjaole en in de media weurt 't Duits gebruuk, waor 't ouch meh umtot de noordeleke en zuideleke dialekte oonderein neet of koelek te verstoon zien.

## Extern linke
*Wikipedia in 't Alemannisch
*Databank mèt informatie en geluidsfragmente vaan Zweitserse dialekte
Nimwege

**Nijmege** (Nederlands: *Nijmegen*; Gelders: *Nimwaege*) is 'n stad en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland. Op 1 januari 2024 woende 187.000 lui in de gemeinte. Nijmege is qua ienwoenertal de tiende stad vaan Nederland en de erste vaan Gelderland. 

Traditioneel ligk Nijmege aon de zuideuver vaan de Waol; allewijl ligke evels de dörper Lent en Oosterhout binne de Nijmeegse gemeintegrenze. Umtot de gemeinte hei ouch is begonne mèt bouwe, vörmp Nijmege mèt Arnem bekans ein agglomeratie.

## Stadsgeziech

Nijmege heet 'n aontal belangrieke historische bouwwèrke; dit zien evels gerestaureerde gebouwe; umtot 't Nijmeegse centrum in d'n Twieden Wereldoorlog gebombardeerd is, zien de meiste bouwwèrke verlore gegoon; dèks zien dao modern gebouwe veur in de plaots gekoume. De bekindste gebouwe zien de Stevenskèrk, 't Raodhoes en de Waag. 't Belvédère en de Kronenbergtorie zien ziechbare reste vaan de aw walmör.

## Historie

Nijmege is ein vaan de twie ajdste stei vaan Nederland; de aander is Mestreech.  Me vermood tot de plaots roond 't begin vaan de jaortèlling mèrretrechte kraog; in of roond 102 moot *Noviomagus*, wie Nijmege op 't Latien hèt, stadsrechte gegeve zien. In 2008 zint reste van 'ne Romeinse wachtore opgegraove in Nijmege-Wes. In de vreug Middeliewe laog de plaots bij de grèns mèt 't Saksische gebeed, en ouch neet wied vaan de Frieze. De Frankische keuning Sjarel de Groete stichte hei in 770 'ne Palts, allewel tot sommege historici meine tot 't hei um 'n aander plaots geit. Mèt de Noormenneninval vaan 880 woort dee palts verweus.

In 1150 stichte d'n Duitse keizer Frederik Barbarossa hei 'n börch en in 1230 woort Nijmege tot Rieksstad verklaard. In de zestiende iew greep de Reformatie sterk um zich heer, en vaanaof 1595 waor de stad definitief in Hollandse han. De Nijmeegse vree oet 1678 maakde 'n eind aon d'n oorlog tösse Fraankriek en de Rippebliek vaan de Vereinegde Nederlen.

In 1923 woort hei 'n kathelieke universiteit gestiech, boe väöl Limburgse studente nao touw goon. 

De stad is in de historie vaan de Twieden Wereldoorlog bekind gewore door 'n vergissing vaan de Geallieerde: de bestuurders vaan de Amerikaanse bommewèrpers dachte op 22 februari 1944 bove 't Roergebeed te zitte en bombardeerde  't groetste deil van de binnestad vaan Nijmege plat. Zoe'n 800 luuj kwame daobie om 't laeve.

## Oonderwies
In Nijmege is ouch de Radboud Universiteit Nijmegen (of RU) gevestig. Dit is ein vaan de 13 universiteite die Nederland riek is. 't Geit hij um 'n zoegenumde 'breij universiteit' die e breid scala aon fakulteite en opleidinge te beje heet.

## Bekinde Nijmegenere
*Dries van Agt, ex-premier
*Hans Alders, politicus, commisaar vaan de keuningin in Greuninge
*Frank Boeijen, zènger
*H. Petrus Casinius, jezuïet
*Kitty Courbois, actrice
*Pé Hawinkels, lètterkóndige
*Fons de Poel, presentator

## Evenemente
De Nijmeegse Veerdaogse is e wandelevenemint dat eder jaor in de daarde week vaan juli gehawwe weurt.

## Extern linke
*Website vaan de gemeinte Nijmege
*Euver de Nijmeegse historie
*'t Twiedoezendjaoreg jubileum vaan Nijmege

## Referenties
Wèssem

**Wèssem** (ouch waal **Wisheim**, Nederlands **Wessem**) is e stedje in de Nederlands-Limburgse gemeinte Maasgoew. Det 't 'n stad is kintj me zeen aan d'n opboew van 't plaetske: de vesting is nag dudelik te zeen in 't straotepetroean.

In 2004 haet de sjutterie St. Joris oet Wèssem 't OLS (het Oud Limburgs Schuttersfeest) gewónne. In 2005 organisieërdje 't 't OLS. 't Historisch plaetske  Wèssem is mieër den doezendj jaor aod.

Uuever de aodste historie van Wèssem  is neet väöl bekindj. De naam duit Frankisch aan en opgravinge die 't de aafgeloupe jaore gaaf, wieze den ouch op 'ne bewuuening in de Romeinse tied.
In dezen tied waas 't gebied van Wèssem Keltisch en in dees streek wuuende de Eburone, de Nervii enne Remi, allemaol sjtamme van de Belgae. Det Limburg Keltisch waas kintj me ouch huuere in os taal. Gaius Julius Caesar neumtj in zien book De Bello Gallico de Belgae de dapperste van alle Kelte. Woea me noe Limburgs sprèk, laefde vruueger de Keltische stam de Belgae.
Wèssem lik ouch in 't gebeed woea 't vruueger bokkeriejers gaaf.

Wèssem woor toet 1991 'n zelfstanjige gemeinte. In 1991 zeen meerdere gemeintes gefuseerd toet de gemeinte Hael. Daornao is 't in 2007 nog 's gefuseerd nao de gemeinte Maasgoew. 

## Externe link
*Informatie euver Wèssem
Asturiaans

't **Asturiaans** is 'n Roemaanse taol die op 't Iberisch haafeilaand gesproke weurt in de Spaonse provincies Asturië gebeed.'t Steit tösse 't Castiliaans en 't Portugees in; 't liekent evels 't meist op 't Castiliaans. De taol is oonder 't fascistsich rezjiem vaan Francisco Franco stèrk oonderdrök en weurt mèt oetsterve bedreig. Sins oongeveer 1980 beleef de taol 'ne revival; of dee op tied gekoume is, weurt betwis.

De IOMTBM of AIDLCM haat zich bie de resolutie va Marseille va 18/19 november 2006 och uvver diz minderheed en hun taal oetgesjpraoëke.
 
## Extern linke
*De Asturiaanse Wikipedia
*Academia de la Llingua Asturianu
Wiki

De term **wiki**, of **WikiWiki**, weurt gebroek veur 'n colleksie van hypertext documente die in samewirking gesjrieve weure. Soms weurt de software om aan zoen colleksie te wirke ouch waal wiki genumd. Mit 'ne wiki kins e mit 'ne browser documente sjrieve in ein sumpel opmaaktaal. *Wiki wiki* kumt oet 't Hawaiïaans en beteikent *sjnel*.

De ieste wiki, WikiWikiWeb, woor verneump nao de *Wiki Wiki* böslien aan de internasjonaal luchhave van Honolulu.

De Ingelsjtalige Wikipedia is de groetste wiki.

D'r is 'n houp versjillende software te kriege om 'n wiki op te zitte. MediaWiki weurt gebroek doer de projekte van Wikimedia. 'n Auwer systeem is Pmwiki.

## Lies van wiki's
Sommige van dees wiki's zint intösje down.

* Boktwiki ('n óngerdeil van de groeëter site Bokt, die veural oet e forum besjtuit)
* Catawiki
* Citizendium
* Conservapedia
* Hitchwiki
* Langmaker (begós es normaal site, later wiki, intösje down)
* OpenStreetMap
* RationalWiki
* TV Tropes
* Uncyclopedia
* Wikia en zien väöl subdomeine
* Wikimedia en zien dochterprojecte in versjillende taalversies
** Incubator
** Wikibooks
** Wikidata
** Wikinews
** Wikipedia
** Wikiquote
** Wikisource
** Wikispecies
** Wikiversity
** Wikivoyage
** Wiktionary
* Wikipathways
* WikiTree
* WikiWikiWeb, de oeërsjprunkelike wiki
Geografie

**Geografie** (verhollandst *Eerdriekskónde*) is de wetensjap die ziech bezeghèlt mèt alle fenomene die betrèkking höbbe op bestumde plaotse, gebiede, continente of de gaanse wereld. Geografie concetreert ziech ummer op 'n aon te wieze gebeed op de Eerd en is temeenste groetendeils synchroon, d.w.z. ze hèlt ziech bezeg mèt de situatie vaan noe, in contrast mèt de historie, die diachroon opgezat is.

Geografie vèlt in meenstens twie takke oeterein: fysische geografie en sociaal geografie. De ein betrèk ziech op de natuur vaan 'n zekere plaots en is doamèt verwant aon de natuurkónde en de biologie, de aander hèlt ziech bezeg mèt de bevolking vaan 'n zeker plaots en heet väöl te make mèt (culturele) antropologie, sociologie, taolkónde ezw. 'n Hiel oppervlakkege vörm vaan geografie is topografie, "plaots-besjrieving" en de cartografie, wat 't make vaan laandkaarte inhèlt; dees vörm vaan geografie is veural belaangriek op basissjaole.

## Interne link
* Lies vaan continente en len
* Lies vaan reviere
* Gebirgdes
Catalaans

't **Catalaans** is 'n taol die in 't ooste vaan Spaanje gesproke weurt door zoe'n 7 miljoen lui(mojertaolsprekers). Daoboete is 't de officieel taol vaan Andorra en zien d'r in 't uterste zuie vaan Fraankriek en in Algheria op Sardinië nog Catalaanstaolege plaotse. 

't Catalaans steit väöl körter bij 't Occitaans es 't Castiliaans; feitelek ligk 't midde tösse die twie taole in. De taol is behuurlek dialektisch verdeild; de officieel sjrieftaol, gebaseerd veural op 't dialek vaan Barcelona meh ouch mèt aander invloje, weurt door geine gesproke en veural roond Valencia en op de Baleare neet algemein geaccepteerd. 't Catalaans woort oonder Franco hendeg oonderdrök meh is allewijl 'n officieel taol vaan Spaanje.

De IOMTBM of AIDLCM heet zich bij de resolutie van Marseille van 18/19 november 2006 ouch euver de besjerming van dees minderheid en hun taol oetgesproke.

## Extern linke
* De Catalaanse Wikipedia
* Institut de Estudis Catalans
Lies van continente en lenj

Hei volg 'n lies vaan continente en de len die dao-op ligke.

## [[Europa]]

## [[Azië]]

## [[Afrika]]

## [[Noord-Amerika]]

## [[Zuud-Amerika]]

## Australië en [[Oceanië]]

## [[Antarctica]]
Bretoens

't **Bretoens** (inheims *Brezhoneg*, Fraans *Breton*) is 'n Keltische taol gesproke in (veural) 't weste vaan de Fraanse regio Bretanje. De taol is neet oontstoon oet 't aw Gallisch meh oet de taol vaan de Britte, die mèt d'n inval vaan de Angele en Sakse nao 't vastelaand vlöchte. Daodoor is 't Bretoens hendeg èng verwant aon 't Cornish en 't Welsh. 't Bretoens weurt nog door zoe 300.000 minse gesproke. In de aofgeloupe ieuw is 't aontal sprekers hendeg aofgenome, meh door 't stèrk regionaal geveul vaan de Bretoene is 't neet te verwachte tot de taol oetsturf. Door de sjovinistische Franse legislatie is in Fraankriek geine pläöts voor meenderheidstaole wie 't Bretoens es officieel taol. Väöl kinder liere de taol evels op particulier sjaole boe inkel of veurnaomelik Bretoens gesproke weurt.

## Extern linke
* Wikipedia op 't Bretoens
* Euver de Bretoense taol, mèt online lèskes
* Skolius - Geriadur ar skoliataer
Sjots Gaelic

**Sjots Gaelic** (inheims *Gàidhlig*) is 'n Keltische taol die in de Sjotse Hoeglen nog door zoe'n 60.000 lui gesproke weurt. In de Lieglen is de taol al laank oetgestorve; 't zouw kinne tot de grens allewijl bij Loch Ness ligk. Sjots Gaelic huurt tot de Goidelische groop vaan Keltische taole: ze stamp aof vaan Ierse vereuvereers oet de vreuge Middelieuwe en is 't meis verwant aon 't Iers en 't Manx.

## Extern linke
* De Sjots-Gaelische Wikipedia
* Comunn na Gàidhlig
* Gaelic-Ingelse dictionair
Sardiens

't **Sardiens** of **Sardisch** (*Sa limba sarda*) is 'n Roemaanse taol die op 't Italiaans eilaand Sardinië gesproke weurt. Aofhaankelik vaan wat me es Sardiens en wat es Corsicaans zuut, weurt de taol door zoe 1 miljoen tot 1.300.000 minse gesproke; alles bijein sprèk 80% vaan de eilaand bevolking de streiktaol nog. In 't stedsje Algheria weurt vaanajds Catalaans gesproke, allewel tot 't Sardisch en 't Italiaans hei wel terrein winne. 't Sardisch is sins 1997 door de regionaal euverheid en sins 1999 door de Italiaanse regering erkind es officieel taol. Evels levert 't oontbreke vaan 'n staanderdtaol en -spelling heimèt wel probleme op.

## Grammair en Klaanklier
't Sardiens maak miervoude op *-s*, wie de Wes-Roemaanse taole; daorum allein al kin 't Sardiens koelik es dialek vaan 't Italiaans gezeen weure. De bestumde artikele zien *su*, *sa*, *sos* en *sas*, boe-in de taol 't Roemeens volg.

Aanders es alle aander Roemaanse taole heet 't Sardiens de Latiense *k* (gesjrieve *c*) euveral bewoerd. Zoe is 't Latiense woord *centum* ("hoonderd") in 't Sardiens trökgekoume es *kentu*, tegeneuver 't Italiaans *tsiento* (gesjrieve *cento*) en 't Fraans *sã* (gesjrieve *cent*). Op Sardinië moot oets 'n Hamitische of Semitische taol gesproeke zien, vermoje weitesjappers, umtot 't Sardiens palataal klanke kint.

## Extern linke
*De Sardiense Wikipedia
*Sardu.net, Sardienstaolege site euver 't Sardiens.
Occitaans

't **Occitaans** is de euverkoepelende naom vaan 'n groete gróp dialekte in Zuid-Fraankriek en 't begrenzend gebeed in Spaanje en Italië. De naom (ouch wel *langue(s) d'oc*) kump vaan 't Middeliewse woord veur "jao"; 't Frans en zien zöstertaole heite *langue(s) d'oïl*. De taol weurt door zoe'n twie tot tien miljoen lui gesproke; wie euveral in Fraankriek weure ouch hei de minderheidstaole bedreig. Evels zien in de jongste tied väöl projekte oontstande veur de taol nui leve in te bloze, boe-oonder *[[écoles d'immersion]]* veur klein kinder.

## Hoofgrópe
't Occitaans kint de volgende hoofgrópe, die soms ouch es apaarte taole gezeen weure: 't Aranees, 't Auvernhat, 't Gascons, 't Lengadocian, 't Limoeziens, 't Provençaals en 't intösse oetgestorve Judeo-Provençaals.

## Historisch belang
't Occitaans is vaan groet historisch belang: al ietot Paries tot bleuj kaom waor 't zuie vaan Fraankriek, boe de Kathare woende, cultureel op hoeg niveau. De troubadours sjreve hun leedsjes in dees taol op.

Dante Alighieri sjreef dèks op 't Occitaans. Sommege stökker oet de 10e bis 13e iewse Carmina Burana zien gesjreve op 't Occitaans.

## Veurbild
Hei volg e citaat vaan Middeliews Occitaans:

:«Tan m'abellis vostre cortes deman, / qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire. / Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan; / consiros vei la passada folor, / e vei jausen lo joi qu'esper, denan. / Ara vos prec, per aquella valor / que vos guida al som de l'escalina, / sovenha vos a temps de ma dolor»

Dit veurbeeld kump oet Dantes *Divina Commedia*, afdeiling vagevuur. D'n diechter kump hei de Provençaalse troubadour Arnaut Daniel tege, dee häöm oetlègk wie 't in 't vagevuur draon touwgeit. Aander gooi veurbeelde kin me tege koume in 't Carmina Burana, boevaan bepaolde passages zien gesjreve op 't Occitaans.

## Externe linke
* Lèskes Occitaans (op 't Fraans)
Beiers

**Beiers-Oosterieks** (Östarreicha Boarisch) is de volkstaol vaan 't groetste deil vaan de Duitse deilstaat Beiere, vaan bekans gaans Oosteriek (boete de grènsstreik mèt Zwitserland) en Zuid-Tirol, in Italië. Same mèt 't Alemannisch vörmp 't 't Opperduits. Vergeleke bij 't Alemannisch versjèlt 't Beiers minder sterk vaan 't Standaardduits. Toch is   veur Noord-Duitsers lesteg te verstoon.

## Verspreiing
't Beiers weurt gesproke in de deilstaot Beiere, boete 't noordwestelek deil daovaan, boe de Beiere ziech neet höbbe gevesteg. Dat deil vaan Beiere neump me *[[Franken]]* en zien taol Hoegfrankisch. Ouch 't uterste weste vaan de staot is neet Beierstaoleg; 't dao gesproke Swabisch vèlt oonder de Alemannische dialekte. Nog in Duitsland, meh boete Beiere weurt 't Beiers nog in e zuielek puntsje vaan Turinge gesproke, in de buurt vaan Plauen. 

't Beiers weurt in 't groetste deil vaan Oosteriek gesproke, meh neet in Vorarlberg. De dao gesproke dialekte valle ouch al oonder 't Alemannisch.

In Zuid-Tirol is 't Beiers algemein inheims, al huurt me in 't zuie dèkser 't Ladin. E paar dörper zien twietaoleg.

Boete de drei hooflen weurt 't Beiers ouch gesproke in Sopron in Hongarije (Duits *Ödenburg*), zoewie in 't Zwitsers dörp Samnaun. Veur 1945 woort 't Beiers ouch gesproke in zuielek Sudetenland (noe Tsjechië), in en um Bratislava (in 't Duits *Pressburg*, allewijl Slowakije), en in diverse enclaves in Hongarije, Joegoslavië (allewijl Servië en Slovenië) en Roemenië. Nao d'n Twiede Wereldoorlog zien die sprekers bekaans allemaol nao Duitsland en Oosteriek verdreve.

## Kinmerke
De Beierse dialekte deile 'n aontal belaankrieke kinmerke. Ze make nog versjèl tösse de aw *ei* (oet Aajdhoegduits *ai*) en de nui *ei* (oet *î*): de ierste klink es *oa* of *aa*, de lèste klink oongeveer wie in de standaardtaol. Ouch belaankriek is 't gebruuk vaan de persoeneleke veurnaomwäörd *eß* 'geer' en *enk* 'uuch', die trökgoon op d'n awwe dualis (meh gewoen 'n sumpel miervoudsbeteikenis höbbe). Wie in gans 't Opperduits besteit de oonvoltoejd verleien tied (*Imperfekt*) in 't Beiers neet; me gebruuk de voltoejd tegewäördegen tied (*Perfekt*) um 't verleie oet te drökke. Ouch kinne Beierse dialekte algemein oontrunding zoewie verweiking vaan stumloes plosieve. Veural de aw /t/ is dèks in alle posities 'n [d] gewore.

't Beiers kint diverse dialekte. Zeker 't Middelbeiers is oonderling weer gans divers. De versjèlle betrèkke ziech veural op de meneer boe klinkers weure oetgesproke.

## Vitaliteit
't Beiers löp gein acuut gevaor vaan oet te sterve, al löp 't gebruuk devaan wel trök in Beiere en in Zuid-Tirol (boe 't Italiaans veural in de stei terrein wint). In Oosteriek is 't gebruuk vaan 't dialek extreem algemein.

## Aafwiekend geslach vaan 't Standaardduutsj
't Grammaticaal geslach vaan e zelfstandeg naamwoord weurt mèt 't lidwoord aongegeve. Dikks is 't geslach 'tzelfde wie in 't Duutsj. Mer d'r zien ouch 'n hiel deil oetzunderinge in zoewel 't Beiers es 't Limbörgs:

## Extern linke

*Site ever 't Beiers (Duitstaoleg)
*Lèskes Beiers (op 't Duits)
Nederalemannisch

't **Nederalemannisch** is de taol vaan d'n Elzas en 't groetste deil vaan Baden-Württemberg. 't Oondersjeit ziech vaan 't Hoegalemannisch doortot de *K-* neet in *Ch-* verandert; 't steit dös korter bij 't Duits. De taol weurt veural in d'n Elzas minder en minder gesproke.

## Extern linke
*De Alemannische Wikipedia - euverwegend Hoegalemannisch, meh ouch mèt Nederalemannische stökker.
*Heimetsproch un Tradition - 'n organisatie die opkump veur 't behajd vaan 't Elzassisch
Corsicaans

't **Corsicaans** is 'n Oos-Roemaanse taol die op 't Fraans eilaand Corsica gesproke weurt, zoewie op Noord-Sardinië en op 't Toscaanse vastelaand. Dèks weurt sumpelweeg denao verweze es 'n dialek vaan 't Italiaans; vaanoet Fraans perspectief is 't evels 'n aparte taol. De Corsicaanse nationaliste streve nao 't einveure vaan 't Corsicaans es officieel taol.

## Externe link
*Wikipedia op z'ch Corsicaans
Norn

't **Norn** is 'n oetgestorve Noordgermaanse taol die op de Shetland- en Orkney-eilen gesproke woort tot in de negentiende iew. Dialekte vaan 't Norn woorte in de Middelieuwe zelfs op 't Sjotse vasteland gesproke, meh waore dao al iewe ieder oetgestorve en door 't Sjots Gaelic vervange. Wie dees eilen door 't Keuninkriek Sjotland vereuverd woorte, verbooj me 't gebruuk vaan dees taol en veurde me 't Sjots in.

## Veurbilde

Heioonder volg e veurbeeld vaan Norn, op 't Shetlandse hoofdialek: 't Paternoster.

:Fy vor or er i Chimeri. Halaght vara nam dit.
:La Konungdum din cumma. La vill din vera guerde
:i vrildin sindaeri chimeri.
:Gav vus dagh u dagloght brau. Forgive sindorwara
:sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus.
:Lia wus ikè o vera tempa, but delivra wus fro adlu idlu.
:For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen.

Dezelfden teks in 't Orkney-hoofdialek

:Favor i ir i chimrie, Helleur ir i nam thite,
:gilla cosdum thite cumma, veya thine mota vara gort
:o yurn sinna gort i chimrie,
:ga vus da on da dalight brow vora
:Firgive vus sinna vora sin vee Firgive sindara mutha vus,
:lyv vus ye i tumtation, min delivera vus fro olt ilt, Amen.
Starekunde

**Starekunde** of **astronomie** is de wetensjap die ziech bezeghèlt mèt alles wat in groeter materieel verbaand ligk es de Eerde. De astronomie is wezelek 'n oonderdeil vaan de natuurkunde, meh väöl takke vaan astronomie höbbe ouch 'ne geografischen inslaag: me maak beveurbeeld kaarte vaan 't zonnestèlsel en de Mèlkweeg.

## Historie
De astronomie behuurt tot de ajdste wetensjappe die de minsheid kint. Bijnao alle aw besjaovinge heelte ziech al demèt bezeg, in 't bezunder de Babyloniërs, de Maya's en de Arabiere. Vaanaof de zestiende ieuw is de astronomie in 'n stroomversnelling gekoume, door groete naome wie Tycho Brahe, Nicolaus Copernicus, Galileo Galilei en Christiaan Huygens. Veural de oetvinding en constante verbetering vaan de telescoop brach die stroomversnelling teweeg.

## Bereumpde astronome en astrofysici
Heioonder volg 'n lieske van belaankrieke wis- en natuurkundege die höbbe bijgedrage aon de kinnes vaan de hiemelliechame en de wèrking vaan de kosmos:
*Johannes Bayer
*Friedrich Bessel
*Tycho Brahe
*Annie Jump Cannon
*Anders Celsius
*Nicolaus Copernicus
*Albert Einstein
*Galileo Galilei
*George Ellery Hale
*Stephen Hawking
*Edwin Hubble
*William Huggins
*Christiaan Huygens
*Jacobus Cornelius Kapteyn
*Johannes Kepler
*Gustav Kirchhoff
*Henrietta Leavitt
*Charles Messier
*Johan Maurits Mohr
*Jan Hendrik Oort
*Claudius Ptolemaeus
*Maarten Schmidt
*Edward Witten

## Zuug ouch
* Lies vaan starebeelder
* Lies vaan ruimdevaartmissies
* Zonnestèlsel (mèt lies vaan planete)
Zonnestèlsel

In 't algemein is e **zonnestèlsel** e systeem vaan 'n staar die mèt häör zwuurtekrach 'n aontal kleiner werelde - planete, dwergplanete, asteroïdes, komete of zelfs (klein) aander stare - um ziech heer liet drejje. Mie in 't bezunder is 't Zonnestèlsel de naom vaan ei zoe systeem, boetouw o.a. de Eerd, de Maon en de Zon behure.

Us beeld vaan e zonnestèlsel is vaanaof de zeventiende iew geaccepteerd geraak, daankzij ontdekkinge vaan Nicolaus Copernicus en Galileo Galileï.

## Beknopde indeiling vaan 't zonnestèlsel

De indeiling is vaan binne nao boete. 'n Lege regel stèlt 'n relatief groete aofstaond en 't begin vaan 'n nui categorie hiemelliechame veur.

*staar*

Zon

*klein planete*
*Mercurius
*Venus
*Eerd
**Maon
*Mars
**Phobos
**Deimos
*Asteroïdegordel

*gaasreuze*/*groete planete*
*Jupiter
**Maone vaan Jupiter
*Saturnus
**Maone vaan Saturnus
*Uranus
**Maone en ring vaan Uranus
*Neptunus
**Maone vaan Neptunus

*iesdwerge*
*Pluto
**Charon
**Nix
**Hydra
**Kerberos
**Styx
*Haumea
*Makemake
*Eris
*Sedna
*Kuipergordel

*komete en kometoïdes*
*echte komete
*Oortwolk

*secondair staar (hypothetisch)*
*Nemesis
Hoegsaksisch

't **Hoegsaksisch** is 'n Middelduits dialek vaan 't midden en zuide vaan de aw DDR. 't dialek vaan Berlien weurt neet es Hoegsaksich gezeen. Kinmèrke vaan dees streektaol zien oonder mie 't verandere vaan *g-* in *j-* (wie in 't Ripuarisch en Kirchröadsj, dat eigelik ouch 'n Middelduits dialek is) en palatalisatie vaan de velaar plosieve *p*, *t* en *k*.
Galicisch

't **Galicisch** is 'n taol of e dialek vaan 't Portugees die/dat weurt gespreuke in 't noordweste vaan Spaanje, in Galicië dös, en in 't noorde vaan Portugal. 't Portugees is oet 't Galicisch oonstoon in d'n tied vaan de Reconquista: Portugal is vaanoet Galicië hereuverd. 't Galicisch is get conservatiever es 't Portugees. De taol weurt door 3 aon 4 miljoen minse gesproke, dat is 't groetste deil vaan de Galicische bevolking. Sins de val vaan Francisco Franco in 1978 is 't Galicisch touwgestoon in publiek gebroek; laoter woort 't ouch de officieel taol vaan Galicië.

## Extern linke
* Wikipedia op 't Galicisch
* Instituto da Lingua Galega
Turks

't **Turks** (eige naom *Türkçe*, *Türk dili*) is de nationaol taol vaan Turkije en ein vaan de officieel taole vaan Cyprus. Um häör te oondersjeie vaan aander Turkse taole weurt ze soms wel *Osmaons-Turks* geneump. Veural in 't Duits taolgebeed kump dit veur. In Turkije en Cyprus en in Turkse gemeinsjappe in veural Wes-Europa (boe-oonder Nederland,'t Belsj en Duitsland) spreke alles bijein oongeveer 70.000.000 lui Turks.

De Törkse taol behuurt tot de Ogoezische taole, 'nen tak vaan de Törkische taole (ouch-wel gewoen Turkse taole geneump). Ogoezische taole, boe neve Turks oonder mie Azerbeidzjaons en Turkmeens bij hure, zien oonderein dèks good verstaonbaar. De taol is agglutinerend: alle veranderinge aon wäörd weure mèt suffixe oetgedrök. Ouch kint de taol vocaalhermenie: de klinker vaan 'n suffix weurt bestump door de klinker vaan 't woord boe-aon 't vasgeplek weurt.

't Turks weurt sinds de hervörminge vaan Atatürk mèt 't Latijns sjrif gesjreve, mèt e paar speciaol teikes. Zoe gief 't de lètters ç, ğ, ı, ö, ş en ü. X, q en w weure neet gebruuk. Oonder 't sultanaot woort 't Arabisch sjrif gebruuk, wat evels voor 't Turks relatief oongesjik is.

## Extern linke

* De Turkse Wikipedia
Nuigrieks

't **Nuigrieks** (*νέα ελληνική*, *néa elliniká* of νεοελληνική, *neoellinikí*) is de taol vaan 't modern Griekeland en 'n veurzètting vaan de Koinè en 't Middelgrieks (zuug Aajdgrieks). Miestal liet me de historie vaan 't Nuigrieks nao de val vaan 't Byzantijns Riek beginne. 't Grieks weurt allewijl door zoe'n 12 miljoen lui gesproke; boete Griekeland zien dat ouch nog de bewoeners vaan (Grieks) Cyprus en inkel gemeinsjappe in Turkije en Italië en väöl arbeidsimmigrante in Wes-Europa. Tot veur kort bestoonte twie variante in 'n diglossie nevenein: Katharevousa (*καθαρεύουσα*, "zuver taol", Aajdgrieks op z'n Nuigrieks oetgesproke) en Dimotiki (*δημοτική* "volkstaol"); allewijl is de Dimotiki ouch de basis vaan de sjrieftaol, umtot 't versjèl tösse 't Klassiek Grieks en de volkstaol toch te groet waor. Zoe had de Katharevousa twie naomvalle die de Dimitoki gaaroet neet kint.

't Grieks weurt ummer in 't Grieks sjrif gesjreve.

't Tsakonisch en 't Griko (in Italië) kinne es zöstertaole vaan 't Nuigrieks weure gezeen, allewel tot ze ouch wel es dialekte gelle. Zuug ouch Helleense taole.

## Extern linke
*De Griekse Wikipedia
*Griekse grammair
Limburgse klaanklier en spelling

't Limburgs is èng verwant aon 't Nederlands. Dus is 't te verwachte tot me väöl vaan de Nederlandse eigehede ouch in 't Limburgs trökvint. De Limburgse grammair, vocabulair en ouch klaanklier mote hendeg op de Hollandse trèkke.

Klaank is evels meistal 't ierste wat verandert wienie 'n nui taol gevörmp weurt, en 't lèste wat verdwijnt es 'n taol geassimileerd weurt. Dat zuut me good in 'n Hollands dialek wie 't Haogs: 't löp gaans parallel aon 't Algemein Nederlands, meh 't kint klaanke die in 't AN neet of koum veurkoume.

Veur 't Limburgs, dat väöl wijer vaan 't Nederlands steit es 't Haogs, geld dit natuurlek ouch. De klaankinventair vaan 't Limburgs is groeter es de Hollandse, en dèks weure klaanke op e meneer geïntoneerd dee 't Hollands volkome vreemp is. Daorum is 't nötteg, jeh nudig, 'ne klaankinventair op te stèlle.

't Limburgs is 'n taol mèt 'n klein traditie vaan gesjreve tekste. Wijer liert me 't neet op sjaole. Daodoor volg 'ne Limburger dee zien taol sjrijf dèks zie geveul, en de Hollandse spelregels. Dèks is zoe'n spelling neet zoe adequaat: Klaanke die väöl opein liekene, meh neet 'tzelfde klinke, weure wel 'tzelfde gesjreve. Instanties die ziech beroopsmaoteg mèt 't Limburgs bezighawwe, wie Veldeke en de Wèrkgroop AGL höbbe 'n mie taolkundege spelling oontwikkeld, die die versjèlle wel respecteert. De klaankinventair heioonder is dao-op gebaseerd.

## Klaankinventair
### Monoftonge (einklange)
't Limburgs kint 24 invoudige vocale.

# Dees klenk waere veurnamelik in 't Noorde zoea gerealiseerd. In 't zuuje blief 't meistal gewuuen /eː/ en /øː/.
# ö en äö waere in 't Noorje en 't Midde döks es /ɞ/ en /ɞː/ gerealiseerd.
# /ə/ wuuertj ane grens mit Pruses döks es /ɐ/ gerealiseerd.

Opm.: Alle lang vocale höbbe twie variante, namelek sliep- en stoettoen. De vaan ziechzelf korte vocale [i], [u] en [y] höbbe die meugelekheid ouch ; daan weurt de vocaal zelf laank (langer), bev. *tied*. De aander ech korte vocale kinne allein twei variante kriege es 'n *l, m, n, ng* of *r* drop volg. 'n Sleiptoen kin weure aongegeve met 'n ^.
* De volgende klaanke weure dèks verward: *e* en *è* en *i*, *o* en *ó*, *ö* en *u*, *äö* en *eu* (veur *r*). 't Versjèl tösse dees vocale is ummer tot de twiede mie **veur in de moond** weurt oetgesproke, met geronde lippe. (Kiek ouch bij Limburgs in driej trepkes).

## Spellingsaonwijzinge um bij 't sjrijve op Wikipedia te gebroeke

## Extern linke
* Limburgsespelling.nl, mèt 't officieel spellingsadvies van Veldeke en oefeninge veur versjèllende dialekte
Mèlkweeg

De **mèlkweeg** zeen een aantal sterre (eenkele miljarde) die um een middelpunt in de ruimte dreje en vörmp dus e sterrestèlsel. In de mèlkweeg ligk ouch ós zónstèlsel.

't Middelpunt van een melkweegstesel weurt bepaald door 'n zwart gaat van honderde zoneet doezende leechjaore in diamèter.

D mèlkweeg is ongevèr 10 tot 15 miljard jaor auwd wat ongevjèr met de big bang-theorie euvereinkeump. De mèlkweeg hèt 'ne spiraalveurm en is in 't midde dikker es op 't oeteinde.

't Zwart gaat in 't middelpunt van os mèlkweegstèlsel hèt 'ne massa van ongevjer 3,7 miljoen kjer de massa van ozze zon (+/- 1,5 miljoen kjer.) Dizze massa zurg d'rveur dat ongevjer 200 miljard sterre d'r umheen dreje.

De kern van ôs Melkweegstèlsel is umgeve door 'ne nevel dèh waarschienlijk aafkeump van 'ne supernova dèh 10 tot 50.000 jaor gelèje in de buurt ontplofte.

**Aafmetinge:**
* Diamèter: ca. 100.000 leechjaor
* diamèter kern: ca. 3250 leechjaor
* breite van het centrum: ca. 15.000 leechjaor
* breite van de spiraal erm: ca. 3.000 leechjaor
* aafstand ozze zon tot de kern: ca. 32.000 leechjaor
Microgolf

**Microgolve** zeen onzichbare golve van energiedeilkes. De golflengte van microgolve lik tussje 30 centimèter en 1 milimèter. Microgolve weure in 't elektromagnetisch spectrum begrens door radiogolve en infrarwad.

't Speciale aan Microgolve is dat ze door objecte heen gaon (gein metàle.) Wiejer höbbe microgolve dezelfde trillingssjnelheid (resonatie) es watermolecule, hiedoor gaon die heller mèt trille wat beteikent dat get wèrm weurt (hoe sjneller molecule trille hoe wèrmer ze zeen.)

Daorum is gèt mèt väöl water sneller wèrum in de magnetron es gèt mèt weinig water.
Reto-Romaans

't **Reto-Romaans** (*Rumantsch*) is 'n groop samehangende dialekte in de Alpe, en in ènge zin de noordelike groop daovaan, dee in 't Zweitserse kanton Graubünden (*Grischun*) gesproke weurt. De Italiaanse variante weure samegevat oonder de naom *[[Frioels]]*. 't Gief nog oongeveer 60.000 minse die 'n Reto-Romaans dialek spreke; 't Frioels heet tien kier zoeväöl sprekers.

't Reto-Romaans is ein vaan de vier officieel taole vaan Zweitserland. Veur 't gebroek in officieel situaties is in 1982 'n officieel spèlling aongenome (*Rumantsch Grischun*), die ingezèt weurt veur zoe oetereinloupende zake wie baankbiljette, wètgeving en oonderwies, te verglieke mèt 't Algemein Gesjreve Limburgs in dee zin tot 't e compromie is dat boven 'n aontal wied oetereinligkende dialekte wèlt stoon; wie 't AGL weurt ouch dees spèlling neet breid geaccepteerd. Bestumde gelierde wèlle 't Reto-Romaans is twie taole opbreke; de zuieleke dialekte vaange zie oonder de neumer *Ladin*, de noordelike blieve Reto-Romaans. Sprekers vaan twie versjèllende dialekte höbbe de neiging ziech in 't Duits aon te spreke; väöl vaan 't aw taolgebeed is inmiddels opgesjlok door 't Zweitserduits.

## Extern linke
* De Reto-Romaanse Wikipedia
* ''Lia Rumantscha'', de organisatie veur 't Reto-Romaans
Frioels

't **Frioels** (*Furlan*) is 'n Wes-Roemaanse taol in de Oesteleke Italiaanse Alpe en 't aonligkende gebeed. 't Is gei dialek vaan 't Italiaans; zie kortbijste verwant is 't Reto-Roemaans. Allewijl zien 'rs nog zoe 600.000 minse die Frioels spreke.

't Belaangriekste versjèl mèt 't Reto-Roemaans zit in de vocabulair: 't Frioels is dao-in aofhaankelek vaan 't Italiaans, 't Reto-Roemaans vaan 't Duits. De taol weurt sinds inkel jaore door de Italiaanse euverheid erkind.

't Frioels wert ooch gekald dör groeëte groepe emigrante in Canada en Australië.

## Literatuur

Opvallend is neet alling, dat ummer väöl in 't Frioels gesjraeve is, väöral sjtreekromans en sjtreekgedichte, mae och is ummer literatuur van 'n hoeëg niveau gesjraeve. D'r bekinde film-regisseur en dichter Pier-Paolo Pasolini sjreef in 't Frioels.

## Extern linke
*De Frioelse Wikipedia
*E tiedsjrif op 't Frioels
*Udin (De frioelse taol met musik)
Dalmatisch

't **Dalmatisch** is 'n oetgestorve Oos-Roemaanse taol die aon de kös vaan Kroatië en, op zie hoegtepunt, ouch Montenegro gesproke woort. De lèste plaots boe dees taol gehuurd woort is 't eilaand Krk (*Veglia* op 't Dalmatisch); de lèste spreker waor Tuone Udaina, dee in 1898 op 'n laandmien leep. Ei jaor ieder had de Italiaanse gelierde Matteo Giulio Bartoli häöm bezoch en alle moegelike informatie euver de taol ingewonne, zoetot heer e book dreuver kós sjrieve. Dat kaom in 1906 oet oonder de titel *Das Dalmatische*. 'rs Zien twie houfdialekte gewees: 't *Ragusaans* (zuidelik) en 't *Veljotisch* (noordelik); Udaina spraok 't lèste.

## Veurbild
Hei volg 't Paternoster (korte versie) in 't Dalmatisch.

::Tuota nuester, che te sante intel sil,
::sait santificuot el naun to.
::Vigna el raigno to.
::Sait fuot la voluntuot toa, coisa in sil, coisa in tiara.

::Duote costa dai el pun nuester cotidiun.
::E remetiaj le nuestre debete,
::coisa nojiltri remetiaime a i nuestri debetuar.
::E naun ne menur in tentatiaun,
::miu deleberiajne dal mal.

::Amen.
Istriotisch

't **Istriotisch** is 'n kleine Oos-Roemaanse taol die gesproke weurt in 't noorde vaan Kroatië aon de Adriatische kös, op 't haafeilaand Istrië dös. De taol is beperk tot de stèdsjes Rovinj en Vodnjan (*Rovigno* en *Dignano*). De taol heet allewijl nog meh doezend sprekers. De naom *Istriotisch* woort in de negentiende ieuw door 'nen taolkundege verzonne. De taol steit relatief kort bij 't Italiaans.
Lèch

Onder **lèch** versjteunt v'r sjtraoling die os owwe zieë kènne.
Mae wat is lèch noe zjuus? övver lèch besjteunt twieé theorieje en vör allebèj is get te zègke. Ze werre allebèj verded`gd dör väöraansjtaonde natuurkundige.

* lèch zeunt golve: lèch niks andesj wie golve. Dès golve över 'n bepaalde lengde (golflengde) zjuus zoewie radiogolve en microgolve. Dès theorie waoët al in d'r 17e ieëuw bedach dör Christiaan Huygens mae waoët pas bewaeze in d'r 19e ieëw dör Thomas Young.
* lèch is 'ne sjtroom va deelkes: de ander theorie gèèt d'r van oet dat lèch klèng pakketjes energie zeunt. Dès theorie waoët bedaat in d'r 17e ieëuw dör Sir Isaac Newton.

't Probleem wat de theorieje an zich haant is dat ze neet gans 't gedrag va lèch kinne verklaore. De theorie van de golve kan neet verklaore väörwat infraroeë beveurbèld ooch zie waermde gevöld kan werre en de theorie van de deelkes kan 't braeëke en reflectere va lèch neet richtig verklaore.

De versjillende kleure van 't lèch waeët 't lèchspectrum (dit is oonderdeel van 't elektromagnetisch spectrum) genömt. 't Spectrum begint bie infraroeë en eidigt bie ultra paars. 't Zichbaar lèch hèèsjt 'ne golflengte van 400 tot 700 nanometer (1/1.000.000.000 meter)(nm). Ultrapaars haat 'n klènger golflengte en infraroeë haat 'n groeëter golflengte.

Wit lèch is trouwens 'n combinatie van alle kleure biejèè en zjwart is dat alle kleure werre opgenaome.
Leechjaor

Toen de minsj d'r achter kaom dat 't heelal get grwater waor dan 'r dach waor d'r ouch 'n probleem um aafstande te maete. 9.467.280.000.000.000 maeter is noe eimaol onhandig oet te spraeke. 

Daorum is 't **leechjaor** bedach. De term zaet 't al, dit is d'n aafsjtand dae leech (mèr ouch radiogolve en dergelikke) in ein (Aerds) jaor in een vacuüm aaflèk en dat is dus 9.467.280.000.000.000 maeter (bie benadering).

't Heelal is echter zwa grwat dat aafstande gemaete in leechjaor toch baove de miljwane kinne kómme.

Väöl astronome gebroeke lever 'n anger einheid, de parsec. Dae sluit baeter aan op de methode die me in de astronomie zelf gebroek óm aafsteng maete, namelik 't bekieke van de parallax dae 'n objek (beveurbeeld 'n ster) binne ei jaor vanaaf de Aerd aan d'n hjèmel aaflèk.
Istro-Roemeens

't **Istro-Roemeens** is 'n bedreigde Oos-Roemaanse taol de in 't ooste vaan 't haafeiland Istrië, in Kroatië, gesproke weurt. In tegestèlling tot 't Istriotisch, wat mie Italiaans klink, steit 't Istro-Roemaans korter bij 't Roemeens. Feitelek is 't Istro-Roemeens, wie de naom al aongief, e dialek vaan de Roemeense diaspora in de Middeliewe. Wie zien Roemaanse naoberse is ouch dees taol erreg klein: d'r zien op z'n hoegs 1.000 sprekers euver.

## Weblinks
* 't Istro-Roemeens in Kroatië (Ingels)