open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thallium

**Thallium** is e sjemisch element mit es symboeal **Tl** en 't atoeamnómmer 81. 't Is e zilverwit houfgroepmetaal.

## Toepassinge
't Gäör- en smaakloeas thallium(I)sulfaat is in 't vergange väöl gebroek gewaoren es e vergif taenge ratten en insekte. Saeren ènj vannen twintjigsten ieëf is 't gebroek van thalliumverbinge neet mieë toegestangen es pesticied. Anger toepassinge zeen:
* Ónger invlood van infraroead leech verangere de lektrikgeleijingseigesjappe van thallium(I)sulfied, det 't gesjik maak veur gebroek in fotocelle;
* Kristalle van thallium(I)jodied en -bromied waere gebroek in infraroeaj optische apparatuur;
* Mit thallium(I)oxied kan glaas waere vervaerdig mit 'nen hoeage braekingsindex;
* Gekómbineerdj mit zwaevel of seleen en arseen kan thallium waere gebroek veur glaas te make mit e lieëg smultjpuntj inne orde van 125 toet 150 °C.

Thallium wuuertj gebroek veur supergeleiers bie hoeag temperature.
Arsjipel

'n **Arsjipel** of **eilandjgroep** is 'n landjvorm die besteitj oet 'n kitting of e cluster aan eilenj. Arsjipelle bestaon döks inne aope zieë. Arsjipelle zeen döks vólkanische eilenj, die zeen óntstange langs oceanische rögken of vólkanische hotspots. E veurbild van 'n arsjipel óntstange door 'nen hotspot is Hawaï, 'n lankgerekdje arsjipel bestäöndje oet hóngerdje eilenj.

't Waord "arsjipel" is aafgelèdj gewaore van 'nen alternatieve naam veure Egeïsche Zieë, "Archipelagos", det litterlik "houfzieë" mèntj (oete Griekse wäörd *archos* "leier" en *pelagos* "zieë"). De Egeïsche Zieë ligk tösse Griekelandj en Törkieje en tèltj väöl eilenj. 't Waord "arsjipel" mèndje oearsprunkelik den ouch: 'n zieë mit väöl eilenj d'rin ('n eilandjzië), pas later is 't accent versjaove nao de eilenj die inne zieë ligke ('n eilandjgroep).

Arsjipelle die inne Egeïsche Zieë ligken en toet Griekelandj behuuere zeen ónger anger de Sporade, Dodekanesos enne Cyclade.

De vief grótste lenjer die oet 'n arsjipel bestaon zeen Indonesië, Japan, de Filipiene, Nuuj-Zieëlandj en 't Vereinig Keuninkriek. 't Grótste landj det in 'n arsjipel ligk is Indonesië. De arsjipel mit 't grótste aantaal aan eilenj is de Finse arsjipel.
Neil Diamond

**Neil Leslie Diamond** (4 jannewarie, 1941) is 'nen Amerikaanse singer-songwriter en gitaris dae 'n karriaer haet opgeboedj saere jaore sèstiger. Diamond haet weltwied mieër es 125 miljoen plate verkóch; det maak 'm toet eine vanne bès-verkoupendje muzikantjen oppe werreld. Hae is de op twieë nao succesvólsten arties in 't adult contemporary-genre oppe Billboard-hitlieste, nao Elton John en Barbra Streisand. Zien nómmers zeen door artiesten oet diverse genres van euvere ganse werreld gecoverdj gewaore.

Neil Diamond is in 1984 opgenómmen inne *Songwriters Hall of Fame* en in 2011 inne *Rock and Roll Hall of Fame*.

Ónger zien bekèndjste nómmers valle "Sweet Caroline", "I am...I said", "Skybird", "Cracklin' Rosie", "Song Sung Blue", "Longfellow Serenade", "I've Been This Way Before", "If You Know What I Mean", "Desiree", "You Don't Bring Me Flowers", "America", "Yesterday's Songs", "Heartlight" en "I'm a Believer". 

## Discografie
### Albums

* 1967 *Just for You*
* 1968 *Velvet Gloves and Spit* 
* 1969 *Brother Love's Travelling Salvation Show*    
* 1969 *Touching You, Touching Me*   
* 1970 *Tap Root Manuscript* 
* 1970 *Gold*  
* 1971 *Stones*
* 1972 *Moods*
* 1972 *Hot August Night*
* 1973 *Rainbow*
* 1973 *Jonathan Livingston Seagull* (soundtrack)
* 1974 *Serenade*
* 1976 *Beautiful Noise*
* 1977 *I'm Glad You're Here With Me Tonight*
* 1977 *Love at the Greek*
* 1978 *You Don't Bring Me Flowers*
* 1980 *The Jazz Singer* (soundtrack)
* 1980 *September Morn*
* 1981 *On the way to the sky*
* 1982 *Heartlight*
* 1992 *The Best of* (verzamelalbum)
* 1992 *The Greatest Hits 1966-1992* (verzamelalbum)
* 2001 *The Essential* (verzamelalbum)
* 2002 *Three Chord Opera*
* 2005 *12 Songs*
* 2008 *Home before dark*
* 2009 *Hot august night / NYC*
* 2010 *Dreams*
* 2012 *The very best of Neil Diamond - The original studio recordings* (verzamelalbum)
Heilig Roeams Riek

't **Heilig Roeams Riek** (Duutsj: *Heiliges Römisches Reich*, Italiaans: *Sacro Romano Impero*, Letien: *Sacrum Romanum Imperium*) waas e riek in Centraal-Europa enne ómringendje gebiede det óntstinge inne middelieëven en besting toet 1806. 't Waas gein staot inne modern meining van 't waord, mer e politisch verbandj van werreldlike en kirkelike gebiede die drek of middelik óngerwórpe waren ane soevereiniteit vanne keizer of Roeams-keuning.

De relaasje vanne keizer mit zien gebiede verangerdje kónstant, aevenes zie machsbereik. E deil van 't Riek sting ónger zien persuuenlike kóntraol, dewiel de euverige deiler bestingen oet e groeat aantaal aan hertogdómme, graofsjappe, prinsdómme, bisdómme, aartsbisdómmen en vriestej en rieksstej. De samehang tösse dees gebiede noom inne loup vanne middelieëven ieëre aaf es toe. Inne late vieftieëndjen en vreuge zèstieëndjen ieëf woorte veur 't Duutsj deil van 't Riek 'n aantaal aan gemeinsjappelik instituties gesjape. In 1806, tiejes de Napoleontische kriege, lag Keizer Grans II de keizerskroean denaer, womit 't Heilig Roeams Riek woort opgehöffe.

Wienieë 't Heilig Roeams Riek óntsting is neet próntj aan te gaeve. De keizerstitel woort in 't wèste van Europa oppernuuj ingeveurdj mitte keizerskruuening van Karel de Groeate in 800. In 962 leet Otto I de Groeate, de keuning van 't Oeas-Frankisch Riek, zich toet keizer kruuene. De verbinjing tössen 't Duutsj keuningssjap enne keizerstitel vörmdje de gróndj van 't Heilig Roeams Riek. Ouch de keuninkrieke Italië en vanaaf 1033 Bourgondië behuuerdje toet 't Riek. Daonaeve woort de keizer in 't middelieëfs kristelik dinken es de werreldliken taengenhenger vanne paus gezeen, mit 'n universeel gezag. De Duutsje gebiede bleven aevel ummer de kern van 't Riek vörme. 

't Duutsj keuningssjap waas neet irfelik: de keuning woort verkaoze. Inne middelieëve kós de keuning zich pas keizer neume naodet t'r dore paus waas gekruuendj. Vanaaf de zèstieëndjen ieëf noom de keuning de keizerstitel drek nao zien verkezing aan. De mach vanne keizer waas óngeliekmaesig verdeildj.

De naam "Heilig Roeams Riek" is geleielik aan óntstange. 't Riek woort "Roeams" geneump, ómdet 't woort gezeen es de veurtzètting van 't (Wès-)Romeins Riek, 'n idee det *translatio imperii* woort geneump. 't Waord "Heilig" woort dao innen twellefdjen ieëf aan toegeveug veur aan te gaeve det de  keizerlike waerdigheid drek van God ane keizer zów zeen euvergedrage. Dao-in woort óntkandj det de paus de bemiddeleer zów zeen en de keizer door dem mós waere gekruuendj.
Eilandj

'n **Eilandj** is 'n landjoppervlakdje die aan alskantje is ómringk door water, meh kleinder is es e kóntinent en grótter es 'ne rots of 'ne zandjbank. 'n Eilandj kan zowaal in 'n zieë, es e maer of 'n reveer ligke.

## Saorte
E getieje-eilandj is 'n eilandj det bie eb bereikbaart is euver 't landj en bie vlood wuuertj ómringk door water, wie Mont Saint-Michel in Frankriek. E sjiereilandj is 'n landjoppervlakdje die via 'n landjingdje mit 't vastelandj verbónjen is. 

Veure ummer aangreujendje en aafkalvendje Waddeneilenj geldj det 'nen aangegreujdje zandjbank 'n eilandj moog waere geneump es inimaal 160 hektaar bie gemiddeldj hoeag water neet wuuertj euverspeuldj door 't water vanne Naordzieë.

Algemein wuuertj geaccepteerdj det Gruuenlandj (mit 'n oppervlakdje van 2.166.086 km²) 't grótste eilandj oppe werreld is. Australië wuuertj gezeen es e kóntinent; waere 't es 'n eilandj gezeen, den zów 't mit 'n oppervlakdje van 7.686.850 km² 't grótste eilandj oppe werreld zeen.

## Zuuch ouch
* Eilandj (Leudaal)
* Eilandj (Maasgoew)
Larry Weiss

**Laurence D. "Larry" Weiss** (25 meert 1941) is 'nen Amerikaanse leedjessjriever en muzikant. Hae sjreef 't nummer "Rhinestone Cowboy", det 'n nummer-einhit waerde veur Glen Campbell in 1975 en sjreef mit aan "Bend Me, Shape Me", "Hi Ho Silver Lining" en versjillende anger internationaal hits.

Weiss gruide op in Brooklyn, Nuuj-York, en verhoesde in 1971 nao Los Angeles. Sins 1992 woont t'r in Nashville.

## Externe link
* Officieel website
Siberië

**Siberië** (Rössisch: Сибирь, *Sibir*) is de naam veur e groot gebied in Naord-Azië det veur 't grótste deil is gelaege in 't Aziatisch deil van Röslandj.

## Geografie
; Ómvangk
Allewiel weurt de naam "Siberië" gebroek veur 't Federaal Distrik Siberië. 't Historisch en geografisch Siberië is aevel grótter en besleit 't grótste deil van 't Federaal Distrik Oeral en e deil van 't Federaal Distrik Wied Ooste (Jakoetië).

't Naorde van Kazachstan weurt ouch tót Siberië geraekend.

; Oppervlakde
Geografisch gezeen haet Siberië binne Röslandj 'n oppervlakde van 10.006.450 km², womit 't óngeveer 59% van 't totaal gróndjgebied van Röslandj besjleit en óngeveer 23% van gans Azië.

Historisch gezeen besjleit 't gebied zelfs óngeveer 75% van 't gans gróndjgebied van Röslandj en vèlt ouch 't gans Rössisch Wied Ooste dao-ónger; allewiel weurt dit aevel es 'n apaart gebied gezeen. Deiler van 't Oeralgebied t'n ooste van de kamp van de Oeralberg waere veural in wèsterse brónne ouch dök tót Siberië geraekend.

; Landjsjappe
Geografisch vèlt Siberië, same mit 't Rössisch Wied Ooste, op te deile in 'n aantal Rössisch grootlandjsjappe: 't Wès-Siberisch Leeglandj, 't Naord-Siberisch Leeglandj, 't Midde-Siberisch Berglandj, de Zuud-Siberische Berg, 't Centraal-Jakoetisch Daal, 't Oos-Siberisch Berglandj en 't Oos-Siberisch Leeglandj. Daobinne bevinje zich weer e groot aantal kleinder gebiede.

; Revere

't Gebied weurt doorsjneje door 'n aantal van de grótste revere oppe waereld: de Ob, de Jenisej en de Lena. Anger grote revere zeen ónger anger de grensreveer Amoer, de Olenjok en de Indigirka. Mit oetzunjering van de Amoer sjtruime dees allemaol nao de Naordelike Ieszee.

; Klimaat en baomgebroek

Siberië haet 'n extreem landjklimaat, mit heel sjtrang wintjers en werm zomers. Door versjillende berg in 't ooste ligke de temperature in Oos-Siberië gemiddeld get leger in de wintjer es in Wès-Siberië. De leegste temperature van 't naordelik halfróndj waere dao gemaete; ze gaon tót -70 °C. Tiedes de zomer kan de temperatuur oploupe tót meer es 30 °C. 't Versjil tösse de leegste en de hoogste temperatuur die dao is gemaete bedreug dus meer es 100 °C; det is e waereldrekaor.

't Grótste deil van Siberië besjteit oet taiga; daobaove ligk e gebied mit bóstoendra en 't naordelikste deil van Siberië besjteit oet extreem kajen toendra, wovan d'n óngergróndj permanent bevraore is (permafros). In 't zuje en zuudwèste van Siberië ligk e deil van 't Rössisch landjboewgebied.

## Bevolking
In Siberië wone óngeveer 40 miljoen luuj, óngeveer 27% van de Rössische bevolking. Dertig sjtej höbbe 'n bevolking van meer es hóngerddoezjend luuj.
AIDS

**AIDS** of **verwórve immunodeficiëntiesyndroom** is e gevolg van 'n besmetting mit retrovirus HIV (*humaan immunodeficiëntievirus*). 't Is e syndroom det 't immuunstèlsel aanvèltj en geleielik verinneweertj. Patiënte mit e verzwaak immuunstèlsel zeen uters vatbaar veur sekóndaer (of opportunistische) infecties en 'n bepaoldje kómbinaasje van dees infecties wuuertj es 't syndroom AIDS gediffenieerdj.

HIV-infecties waere meistes door seksuelen ómgank euvergedrage. Me mót aevel opmirke det de ieëste patiënten in Afrika 't virus, det oearsprunkelik allein bie ape veurkoom, dinkelik dore vertaering van apevleis haet opgedaon.

Allewiel bestaon gein mediciene veur 't virus te genaeze. Toch haet de behanjeling van HIV-positieve patiënte mit 'n kómbinaasje van antiretroviraal middele häör laeveskwaliteit verbaeterdj en kan d'n aanvang van AIDS door bepaoldje middele waeren oetgestèldj.

AIDS woort in 1981 inne Vereinigdje Staote es 'n nuuj gekrenkdje geïdentificeerdj. Aanvenkelik deje veural homoseksueel manskaerele, drugsverslaafdje en patiënte mit hemofilie de gekrenkdje op.

AIDS sjaap groeate perblem in gebiede wo 'n kómbinaasje van bepaoldje factore optruuetj, wie de hantjering van seksualiteit es e taboe-óngerwirp womit luuj neet vriejelik óm mit wille gaon; zörgeloeasheid t'n opzich van seksuelen ómgank, mer ouch seksueel verdrökking van vrólje en minderheidsgruup, wie homosksuele, det aanleijing guuef toete aafwiezing van meugelike veiligheidsmaotregele (ónger anger veilige geslechsgemeinsjap en 't gebroek van condooms); prostitutie; väölvöljigen, anonieme seksuelen ómgank; ermooj; ónhygiënische toestenj en regeringe die neet euvere financieel middelen of politische wilskrach besjikke veur gesjikdje maotregele taenge de oetbreijing vanne gekrenkdje oet te veure.
Bangkok

**Bangkok** (Thai: กรุงเทพมหานคร, *Krung Thep Maha Nakhon*) is de houfsjtad en mit 8.280.925 geregistreerde inweuners (2010) ouch de grótste sjtad van Thailandj. De bevolking van de ganse agglomeratie Bangkok, die zich tót boete de grenze van de gelieknamige pervincie oetsjtrek, weurt gesjat op zón 15 miljoen inweuners. De sjtad is gevestig op de oostelike oever van de Menam (Chao Phraya-reveer), kórtbie de Golf van Thailandj.

## Distrikte
De vieftig distrikte van Bangkok zeen:

## Demografie
De óngersjtäönde tabelle gaeve de bevolkingsgrui van Bangkok aan.
Roeaj Zieë

De **Roeaj Zieë** is 'n lankgerekdje binnezieë gelaenge tösse Azië en Afrika. De naam is aafkómstig vanne roeaj blawwiere die aventoe in groeate wieväölhejen in dees zieë veurkómme wodoor 't water 'ne roeaje sjien kan höbbe. 'n Anger meining euvere herkóms vanne naam is det 't 'n verwiezing is nao de roeaj berg die ane Golf van Akaba de zieë oet oprieze. De zieë haet 'n oppervlakdje van 438.000 km², 'n maximaal deepdje van 2604 m (gemiddeldj: 558 m), 'n maximaal brèdje van 360 km (gemiddeldj: 27 km) en is 1800 km inne lingdje.

## Geografie
De zieë is nörges breier es óngevieër 360 kilomaeter en löp in 't naorde oet in twieë smaal bejje: de depe Golf van Akaba enne wèstelike, väöl óndepere Golf van Suez. In 't zuje móndj ze via de Bab el Mandeb oet inne Golf van Aden, 'nen oetluiper vannen Indischen Oceaan. De Roeaj Zieë grens in 't naorde aan Israël en Jordanië, in 't oeaste aan Saoedi-Arabië en Jemen en in 't wèste aan Eritrea, Soedaan en Egypdje.

Me dink det de Roeaj Zieë 'nen oceaan kan gaon waere. Ze ligk op 'n plaats wo Afrika en 't Arabisch sjiereilandj tiejes de aafgeloupe 10 toet 20 miljoen jaor door drie plate zeen getróch. Es dees bewaeging mit óngevieër 1 cm de jaor doorgeitj zal de Roeaj Zieë euver 400 miljoen jaor aeve breid zeen es d'n Atlantischen Oceaan noe is.

## Gesjiechte
De Roeaj Zieë is óntstangen es gevolg vanne platetektoniek. De Arabische plaats divergeertj vanne Afrikaanse zoeadet geine mid-oceanische rögk aan 't óntstaon is (analoog ane hujige Atlantische mid-oceanische rögk). Deze breuk zètj zich veurt inne Afrikaanse rif mit ónger anger de Kilimanjaro en 't Victoriamaer.

## Trivia
* De Roeaj Zieë wuuertj inne Biebel vermèldj es de plaats wo God zie volk Israël doorhaer lèdje wonao d'r de farao mit zie leger inne golve leet verdrinke.
Binnezieë

'n **Binnezieë**, neet te verwarre mit randjzieë, is 'n naevezieë die door 'n nej zieëstraot is verbónje mit anger zieëje of oceana of 'n zieë die gares neet is verbónje mit 'n anger zieë en dus gans is ingeslaote door landj.

Dees zieëje waeren óngersjeie van e maer op gróndj van 't feit det ze zaltwater bevatte.

## Veurbiljer
Óningeslaote binnezieëje:
* Oeaszieë
* Zwarte Zieë
** Zieë van Azov
* Roeaj Zieë
* Middellandjse Zieë
* Adriatische Zieë
* Caribische Zieë
* Japanse Zieë
* De Nederlandjse Zuderzieë veurdet dees woort aafgeslaote

Ingeslaote binnezieëje:
*Kaspische Zieë
*Doeaj Zieë
Hanoi

**Hanoi** is de houfsjtad van Viëtnam en ouch 'n zelfsjtenjige gemeinte mit de sjtatus van 'n pervincie. De sjtad haet óngeveer 6,5 miljoen inweuners en is de op ein nao grótste sjtad van 't landj, nao Ho Chi Minhsjtad. De sjtad ligk op de rechse oever van de Rooj Reveer (*Sông Hồng*), óngeveer 60 kilometer van de mónjing van de reveer in de Golf van Tonkin.
Neodymium

**Neodymium** is e sjemisch element mit es symboeal **Nd** en 't atoeamnómmer 60. 't Is e gael toet zilverwit lanthanied.

## Toepassinge
Neodymium wuuertj houfzakelik gebroek inne glaasindustrie, in industrieel magneten en bieje perduksje van legeringe:
* Glaas kan waere gekluuerdj van zuver violet toet raod en gries door neodymium d'raan toe te veuge;
* Inne astronomie wuuertj mit neodymium verriek glaas gebroek bie 't kalibrere van spectrumliene;
* Neodymium kan waere gebroek veure door iezervervoeling óntstange gruuen kluuer oet glaas eweg te haole;
* In lasers mit infraroeaj golflingdje (wie bieje YAH-laser) waere transparante matterjaal gebroek die neodymiumione bevatte;
* Neodymiumzate kónne waere gebroek veur emaille te kluuere;
* Veur hieël sterke permanente magnete kan neodymium waere gebroek inne vorm van Nd2Fe14B. Dees magnete zeen baeterkoup es samarium-kobaltmagnete;
* Es magneet in versjille toepassinge wie bustelloeas-naaf-lektromotore en generatore veur beveurbeildj windjturbiens en ouch in high-endkoptillefoeans.
Dysprosium

**Dysprosium** is e sjemisch element mit es symboeal **Dy** en 't atoeamnómmer 66. 't Is e zilvergries lanthanied.

## Toepassinge
Doordet methode veur dysprosium te isolere nag meh rilletief kórt bestaon is de industrieel toepassing nag bepirk:
* 't Is 'ne goje neutronvanger en besjik euver e hoeag smultjpuntj wodoor dysprosium gesjik is veur gebroek in nucleair installaasjes;
* Gekómbineerdj mit vanadium en anger lanthanide wuuertj dysprosium gebroek es lasermatterjaal;
* Dysprosium(III)oxied kan waere gekómbineerdj mit niekkel veur 't keule van regelstaven in nucleair installaasjes;
* Zate van dysprosium waeren in gaasóntlajingslampe gebroek veur 'n specifieke kluuertemperatuur te bekómme.

## Opmirkelike eigesjappe
Dysprosium is e buugzaam en vervörmbaar metaal en kump in twieë modificaties veur. De α-vorm geit bie 1663 K euver inne β-vorm. 't Reageertj mekkelik mit zoerstof toet 'n oxiedlaog. In water en verdóndj zoer los 't op ónger vörming van waterstof.

't Element geit es driewaerdig positief ion Dy3+ in oplossing en dezen oxidatietoestandj behieërsj gooddeils de sjemie.
Praseodymium

**Praseodymium** is e sjemisch element mit es symboeal **Pr** en 't atoeamnómmer 59. 't Is e zilverwit lanthanied.

## Toepassinge
Praseodymium wuuertj in bepirkdje maot veur industrieel toepassinge gebroek:
* Legering mit magnesium rizzelteertj in e hieël sterk metaal det kan waere gebroek in motore veure lóchvaart enne ruumdjevaart.

Inne glaasindustrie wuuertj praseodymium(III)oxied gebroek veur glaas gael te kluuere.

## Opmirkelike eigesjappe
Praseodymium is e zaach metaal. Trótsdet 't minder corrosiegeveulig is es sómmige anger lanthanide óntsteitj bie bloeatstèlling ane lóch snel 'n gruuenkluuerige oxiedlaog. Veur dees raeje mót praseodymium waeren opgeslagen in aolje of lóchtoe waere verpak in glaas of plestik.
Lanthanied

De **lanthanide** zeen 'n reeks van veertieën elemente van atoeamnómmer 58 toet 71. Same waere dees element waal aangegaove mit 't symboeal **Ln**. 'n Groep element die e deil vanne reeks bevatj zeen de *[[zeldjzaam aerd]]*. In dees reeks wuuertj de 4f-subsjil (elektronsjil) opgevöldj. Doordet dees subsjil ieëre 'n binne- es 'n boetesjil van 't atoeam is lieke de elemente väöl opein kwa eigesjappe. Ze vörme meistes Ln3+-ione door drie boetenelektrone (5d16s2) te verlere. Doordat f-elektrone de lajing vanne kern neet hieël good aafsjurme waere de ione geleielik aan kleinder mit e toenummendj atoeamnómmer. Mit modern chromatografische techniek is 't meugelik de ione op gruuedje te sorteren en zoea de elemente te sjeie.

## Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle lanthanide.
Gadolinium

**Gadolinium** is e sjemisch element mit es symboeal **Gd** en 't atoeamnómmer 64. 't Is e zilverwit lanthanied.

## Toepassinge
Zowaal inne industrie es inne medische weitesjap wuuertj gadolinium gebroek veur oetereinloupendje toepassinge:
* In magnetrons waere gadolium-yttriumgranate gebroek;
* In bildbuze wuuertj gadolinium gebroek es fosforescent;
* In mieëder legeringe wuuertj gadolinium gebroek veur eigesjappe van metale te verbaete; 't toeveuge van 1% aan gadolinium aan iezer- en chroeamlegeringe maak 't matterjaal bestandj taenge hoeag temperaturen en rós;
* Cd's bevatte gadolinium;
* Kóntrasmiddel bie MRI-scans. Middele wie Gadobutrol of 'n oplossing van 't gadoliniumkómpleks in DTPA waeren aan dinkelike kankerpatiënte gegaove. Door lokaal verangeringen in 't vaatbèd van 't kankerweefsel en 't groeat paramagnetisch moment van 't Gd3+-ion waere dees weefsele väöl baeter zichbaar in 'n MRI-scan. Nao aafloup van 't óngerzeuk wuuertj 't kómpleks geleielik aan dore nere oetgesjeie. Gadoxetaat is ouch e kóntrasmiddel. 't Bindj zich mekkeliker aan gezóndj neerweefsel es aan kankercellen of besjajig weefsel. Ouch wuuertj gadolinium gebroek veur bloodvater zichbaar te make;
* Gadolinium wuuertj sómtieds toegeveug in splietstofstifte veur kernreactore gebroekmakendj vanne oetzunjerlik hoeag wirkzaam doorsneet vanne ónaeve isotope 155 en 157 veur thermische neutrone. Zoea is 't de bedoeling de hoeag initieel reaktiviteit van 'n nuuj kernlajing tiedelik te óngerdrökke toet 't grótste deil vanne ónaeve gadoliniumisotope door neutronvangs is ómgezatte in aeve isotope.
Yttrium

**Yttrium** is e sjemisch element mit es symboeal **Y** en 't atoeamnómmer 39. 't Is e zilverwit euvergangsmetaal.

## Toepassinge
Yttrium kèntj de volgendje toepassinge:
* Mit europium gedoteerdje yttriumverbinjingeYVO4:europium en Y2O3:europium, waere es fosforescente toegepas in kluuertilleviezes veure roeaj pixele;
* Yttrium-iezergranate blieken effectieve filtere te zeen veur microgolfstraoling en zeen gans gooj geleiers van akoestische enerzjie;
* Yttrium-alleminiumgranate höbben 'n helheid van 8,5 oppe helheidssjaol van Mohs en kónne daomit waere gebroek es aedelstein;
* In legeringe mit alleminium en magnesium womit de sterkdje van dees metale aanmirkelik toenump;
* Es katalysator bieje polymerisatie van etheen;
* 'n Anger wichtige toepassing van yttrium is in YAG-lasers. Hie-in vörme yttrium-alleminiumkristalle wobie e klein deil vanne yttriumatoeame wuuertj vervange door neodymium e wichtig óngerdeil.
Aktinied

De **aktinide** zeen 'n reeks van veertieën element mit 'n atoeamnómmer van 90 toet en mit 103. In dees reeks wuuertj de 5f-subsjil (elektronsjil) opgevöldj. Alle aktinide zeen radioaktief en vervalle spontaan nao leger elemente (oetènjelik nao loead). Twieë elemente (thorium en uranium) kómmen aevel nag es netuurlik element veur oppe aerd doordet ze isotoeape höbbe mit 'nen halveringstied van miljarde jaore. De leger aktinide kómme veur es vervalperdukte van dees isotoeape. Det wil zègke det ze oetgestórve zówwe zeen es ze neet kónstant door 't verval van uranium en thorium aangemaak waere. De transuraan elemente mit atoeamnómmers van 93 en hoger kónnen allein door kernreacties waere geperduceerdj.

Sjemisch gespraoke lieke de aktinide neet zoea väöl op einanger wie de lanthanide. De oearzaak daoveur is det de 5f- en 6d-elektronsjille väöl kórter biejein ligke waat betröf enerzjie enne 5f-elektrone zich neet zoea es binnenelektrone gedrage wie de 4f-elektrone. Veur uranium beteikentj det beveurbeildj det 'n oxidatiegetaal +VI hieël gebroekelik is.

## Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle aktinide.
Protactinium

**Protactinium** is e sjemisch element mit es symboeal **Pa** en 't atoeamnómmer 91. 't Is e metalliek zilverkluuerig aktinied.

## Isotoeape

Van protactinium zeen 29 radio-isotoeape bekèndj. Mit 'n halveringstied van 32760 jaor is 231Pa 't stabielste. Anger isotoeape mit raejelik lang halveringstieje zeen 233Pa (bao 27 daag) en 230Pa (17,4 daag). De euverige isotoeape zeen väöl instabieler.
Neptunium

**Neptunium** is e sjemisch element mit es symboeal **Np** en 't atoeamnómmer 93. 't Is e metalliek zilverkluuerig aktinied.

## Isotoeape

Van neptunium zeen 19 radio-isotoeape bekèndj, wovan 237Np mit 'nen halveringstijd van 2,14 miljoen jaor 't stabielste is. 236Np en 235Np höbben 'nen halveringstied van respectieveliek 154 doezjendj jaor en 396,1 daag. De euverige isotoeape höbbe halveringstieje van minder es 4,5 daag.
Plutonium

**Plutonium** is e sjemisch element mit es symboeal **Pu** en 't atoeamnómmer 94. 't Is e zilverwit aktinied.

## Isotoeape

Van plutonium zeen 21 radioaktieve isotoeape bekèndj. 244Pu is mit 'nen halveringstied van ruum 80 miljoen jaor 't stabielste. 242Pu en 239Pu höbben 'nen halveringstied van respectievelijk ruum 373 doezjendj en 24 doezjendj jaor. Alle euverige isotoeape halveren in minder es 7000 jaor.
Halveringstied

De **halveringstied** is in de sjeikunde en de kernfysica d'n tied wonao 'n oorsjprunkelik wieväölheid sjtof nog precies de helf euver is. In de kernfysica geuf de vervaltied aan waat d'n tied is dae 'n insjtabiel en exponentieel vervallend deilke neudig haet óm respectievelik tót de helf en e deil 1/e van zien aktiviteit of sjtraoling te kómme. Mer ouch in chemische reacties kan van halveringstieje sjpraok zeen, deesses die kinetisch 'n eerste-ordeprocès volge. Bie reacties van hoger order is de halfwaerdetied neet kónsjtant. In de medische weitesjappe is de halfwaerdetied van lichaamsvraem sjtoffe (wie genaesmiddele) e belangriek gegaeve.
Koppien

**Koppien** kan e symptoeam zeen veur mieër of minder ernstige gekrenkdjes. Wen koppein neet aan anger oearzake kan waere toegesjreven mót medisch óngerzóch waere.

## Oearzake
Koppien kan waere veroearzaak door:
* Gekrenkdje, wie griep, migraine en bieholteóntstaeking, hoeage blooddrök, vergiftiging en zo wiejer;
* Ougklachte;
* Neet zat leech;
* Lang doorgäöndje inspanninge;
* Te min slaop;
* Trauma ane kop;
* Alcoholmisbroek.

## Behanjeling
Koppien es symptoeam kan waere verhólpe door:
* Zat nachrös;
* Zat aeten en drinke;
* Zat liefbewaeging en frisse lóch;
* Bepirking van alcohol en kóffe.

### Mediciene
't Guuef 'n aantaal aan mediciene taenge koppien. De bekèndjste hie-ónger zeen:
* Paracetamol;
* Aspirien.

Opgemirk deentj te waere det bie 't gebroek van mediciene taenge chronische koppien 't mediciengebroek ouch zelf de koppien kan veroearzake. Dees mediciene dene dus bie incidenteel koppien te waere gebroek.
Curium

**Curium** is e sjemisch elemet mit es symboeal **Cm** en 't atoeamnómmer 96. 't Is e zilverkluuerig aktinied.

## Isotoeape

Neugetieën radioaktieve curiumisotoeape zeen bekèndj. Mit 'nen halveringstied van zoea 16 miljoen jaor is 247Cm 't stabielste.
Sigmund Freud

**Sigmund Schlomo Freud** (Freiberg (Moravië), 6 mei 1856 – Lónje, 23 september 1939) waas 'ne neuroloog oet Oosteriek-Hongarije en de gróndjlègker van de psychoanalyse. Hae waas van juudse aafkóms. Dit waas de raeje wiezo d'r aan 't ènj van zie laeve, nao de euvernaam van Oosteriek door Nazi-Duitslandj mós vertrèkke nao 't Vereinig Keuninkriek. Hae weurt gezeen es eine van de invloodriekste psychologe en dinkers van d'n twintjigsten eew, ouchal zeen zien theorieje huuj d'n daag nog ummer ómsjtreje.
Ale (Zwede)

**Ale** is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 26.733 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 318,27 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 84 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

12,12% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Ale

**Ale** kan verwieze nao:
* Ale (beer), 't perduk van 't beerbroewpercès;
* Ale (Zwede), 'n gemèndje inne Zweedse pervincie Västra Götalands län;
* Ale (Luleå), e dörp inne gemèndje Luleå;
* Aale, 'n peróche vanne Deense Volkskirk inne Deense gemèndje Hedensted;
* Åle (plaats), 'n plaats inne Deense regio Midde-Jutlandj, gemèndje Hedensted, enne peróche van Aale.
Ale (beer)

**Ale** is 't rizzeltaot van beerbroewe, zowie men det in 't Vereinig Keuninkriek en Ierlandj kènt. De ingrediënte en 't broewprocès zeen bao gans 'tzelfde es bie 't broewe van pils. 't Versjil zit veural in 't feit det bie de gekeemde gaers (malt) ouch e deil gereusterd gaers weurt toegeveug. De toeveuging van gereusterd gaers is verantjweurdelik veur de amber- of kaoperechtige kleur van 't beer. Boetedet is ale per diffenisie baovegistend, terwiel pils óngergistend is.

Wen de malt en de gereusterde gaers zeen samegeveug kump de stap van 't broewe in procès.

De oorsjprónk van 't broewe van ale ligk in Groot-Brittannië. Dees traditie is later euvergewejd nao Belsj en Nederlandj. Ale sjteit hie bekènd ónger de naam "amber" en in Belsj ouch es "speciale (belge)" en döks mit 't achterveugsel "-ale" in de naam.

## Varianten
'n Aantal variante besjtaon op de sjtanderd-ale. De variaties óntsjtaon door de samesjtèlling van 't maltmingsel en de toegeveugde gereusterde gaers te variëre, door beveurbeeld extra sókker of 'n anger bewirking van gaers, beveurbeeld door gaers toe te veuge det gedreug is baove aope vuur, volges de Sjotse traditie.

Anger variante zeen:
* Brown ale
* Cream ale
* Irish red ale (wie Beamish Red, Kilkenny, Murphy's, Smithwick's Ale, Heineken Kylian)
* Mild ale
* Old ale
* Pale ale (bijvoorbeeld Palm Speciale, De Koninck)
** Classic pale ale
** India Pale Ale
** American pale ale
* Strong Ale
** English old ale
** Scottish ale
Hel sjief

'n **Hel sjief**, van 't Ingels: *hard disk drive* of *HDD*, is 'n vorm van extern ónthaad, 'n lektromechanisch computeróngerdeil worop gegaeves kónne waere bewaardj. Mitte aangaeving "hel sjief" kan me de eigelike sjief meine worop inne vorm van magnetische polarisatie de gegaeves zeen gesjreve, meh meistes mèntj me 't gans apparaat mit sjieve, laes- en sjriefköp en besturingslektronica, same inne behoezing. In IT-documentatie wuuertj de term "vaste sjief" gebroek, ómdet de sjief vas inne computer wuuertj gemonteerdj. De gegaeves zeen permanent, in taengestèlling toet 't vlöchting Random-acces memory (RAM) en blieven ouch bewaardj wen de computer oet steitj. 'n Hel sjief is allewiel ummer verzeen van 'n besturingseinhed, de controller. Dit is 'n lektronische sjakeling die d'n toegank toete gegaeves oppe sjief regeltj.

## Partitionering
Hel sjieve kónne waeren opgedeildj in mieërder partities. Daoveur kónne diverse raejene zeen:
* Gegaeves wie documente kónnen op daen waeg waere gesjeie van 't besturingssysteem, zodet 't besturingssysteem mekkeliker is te vervange zónger gegaevesverluus;
* Partities zeen meistes nuuedig veur mieëder besturingssystemen op ein hel sjieve te kónnen installere;
* Partities zeen nuuedig es me mieëder bestandjssysteme, wie FAT en NTFS, naevenein wiltj gebroeke;
* Sómmige fabrikantje gebroeken 'n herstèlpartitie, zodet 't apparaat trögk te bringen is wie 't woort gekóch.

Diverse pergramme bestaon veur hel sjieve te partitionere. Bie 't partitionere kónne de gegaeves oppe hel sjief verlaore gaon. Daoveur is 't hieël raodzaamp óm veur me geitj partitionere ieës 'ne back-up te make.

## Fragmentatie
Ómdet bestenj meistes grótter zeen es 'ne sector enne vriej sectoren inne luip vanne gebroekstied versprèdj kómme te ligken euvere sjief zal fragmentatie optraeje. Bie fragmentatie zal e bestandj neet in aaneingeslaote sectore waeren opgeslage, meh verdeildj euvere vriej ruumdjes. Dit haet es gevolg det de leeskop dökker nao 'nen track of sector mót zeuken enne benuuedigdjen tied veur 't laezen en sjrieve toenump. Versjillige bestandjssysteme zeen mieër of juus minder geveulig veur fragmentatie.
Theater

**Theater** is 'n vergaoringsnaam veur kónsvörm wobie aktäörs laevendje veurstèllinge make veur e pebliek. Wen mit dees kónsvorm wuuertj opgetraoje op 'n toneelfloer geitj 't sóms óm 'n toneelstök.

Veurbiljer zeen:

## Zuuch ouch
* Bioscoop
* Theatergeboew
* Toneel
Theatergeboew

E **theatergeboew** of kort **theater** is e geboew det middels alderlei technische en logistieke veurzeninge is toegerös veur 't verteune en biewone van veurstèllinge, optraejes en performances.

## Zeen ouch
* Theater
* Toneel
Sint-Helena (eilandj)

**Sint-Helena** (Ingels: *Saint Helena*) is 'n eilandj in 't zuje vannen Atlantischen Oceaan, 2800 km t'n wèste vanne Afrikaanse kus. 't Is 'n óngerdeil van 't Brits gebiedsdeil euvere zieë det Sint-Helena, Ascension en Tristan de Cunha besleitj en ikkenomisch gans aafhenkelik is van 't Vereinig Keuninkriek. De inweuners van Sint-Helena neume zichzelf "Saints". De bevölking is óntstangen oet drie bevölkingsgruup: Afrikaanse slave, Sjinese wirkers en Ingelse koloniste.

Op 't eilandj woeane zoea 4500 luuj. De houfstad is Jamestown.

## Toegangk
't Eilandj kan slechs euvere zieë waere bereik, went op dit memènt guuef 't gei vleegveldj op 't eilandj. De Britse euverheid haet in 2011 beslaote 'n internasjenaal lóchhave aan te lègken op 't eilandj. De meining is 't eilandj zoea 'nen ikkenomischen en toeristischen opvaerder te gaeve. 't Vleegveldj krieg de naam Sint Helena Airport. d'n Aanlègk is begós in 2013. Veure boew woort 1000 ton reveerzandj en 1000 ton duunzandj oet Namibië ingeveurdj.
Cerium

**Cerium** is e sjemisch element mit es symboeal **Ce** en 't atoeamnómmer 58. 't Is e zilverwit lanthanied.

## Toepassinge
Inne industrie wuuertj cerium veural gebroek bie 't make van legeringe mit alleminium en zirkonium. Anger toepassinge zeen:
* Es doteringselement in witte leds (opgeboedj oet e blaw led mit YAG:Ce ('ne mit cerium gedoteerdje yttrium-alleminiumgranaat, Y3Al5O12:Ce, es fosforescent veur gael leech);
* Permanente magnete;
* Es katalysator in zelfzuvermakendje aoves, in driewaegkatalysatore veur verbranjingsmotore en bie organische synthese (cerium(III)- en cerium(IV)-verbinje);
* Versjillige ceriumverbinje waeren inne glaasindustrie gebroek veur glaas zowaal te kluueren es te óntkluuere;
* Cerium(IV)sulfaat wuuertj gebroek es titrant. 't Is 'n duur stof, mer 't haet es veurdeil det de standerdreductiepotentiaal kan waeren aangepas;
* Cerium(IV)oxied kan bieje perduksje van glaas waere gebroek veur ultraviolet leech baeter te absorbere;
* Inne petrosjemische industrie wuuertj cerium(IV)oxied gebroek bie 't krake van aerdaolje;
* Cerium(III)oxied wuuertj in keramische vorm same mit tin(II)oxied (SnO) gebroek veur beleechting mit UV-leech;
* De cerium(IV)oxied-cerium(III)oxiedcyclus of CeO2/Ce2O3-cyclus is 'ne twieëstegecyclus veur op thermosjemische meneer water te splitsje veur waterstofperduksje.
Strontium

**Strontium** is e sjemisch element mit es symboeal **Sr** en 't atoeamnómmer 38. 't Is e zilverwit aerdalkalimetaal.

## Toepassinge
; Industrie
Strontiumverbinjinge waere veurnamelik gebroek in 't glaas van kluuertilleviezes. Anger toepassinge zeen:
* Perduksje van magnete;
* Raffinaasj van zink;
* Inne optica wuuertj strontiumtitanaat gebroek, ómdet 't 'nen hieël hoeage leechbraekingsindex en 'n optische dispersie haet die grótter is es die van diamantj.

Es litste waere strontiumnitraat, strontiumcarbonaat of strontiumchloraat gebroek inne pyrotechniek, ómdet die veur 'n roeaj vlaamkluuer zörge.

; Geosjemie
Zieëwater bevatj van netuur 'n weltwied gelieke concentratie opgelosdje Sr2+-ione. Organisme die häör skelètten opboewen oet 't mineraal aragoniet (CaCO3) numme daobie in 't kristalruuester oppe plaats van calcium strontium op in óngevieër dezelvendje Sr/Ca-verhajing womit de twieë elementen in 't water veurkómme. Es de kalkskelètte in 't sediment kómmen en waere begrave zal ónger invlood vanne temperatuur rekristallisatie optraeje, wobie aragoniet wuuertj ómgezatte nao calciet (ouch CaCO3). De strontium wuuertj bie dees ómzètting aafgestoeaten en kump in 't gróndjwater.
Aerdalkalimetaal

De **aerdalkalimetale** (IUPAC groepsnómmer 2, vreuger bekèndj es IIa) vörmen 'n groep aan sjemische elemente oet 't periodiek systeem die gemein höbbe det häör elektronconfiguratie [X]ns2 is, wobie [X] veur 'n aedelgaas steitj. De twieë elektrone inne butelste s-subsjil kónnen 't atoeam gemekkelik verlaote wobie de aerdalkalimetale twieëwaerdige katione vörme.

:\mathrm{M\ \longrightarrow\ M^{2+}\ +\ 2\ e^-}

Alle elementen oet dees groep zeen ónaedel metalen enne oxide zeen basisch. De sterkdje vanne M(OH)2-base nump toe van baove nao ónger inne kolom. Häör zate lossen euver 't algemein minder good op in water es de zate van alkalimetale. Toch is de oplosbaarheid neet slech.

## Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle aerdalkimetale.
Rubidium

**Rubidium** is e sjemisch element mit es symboeal **Rb** en 't atoeamnómmer 37. 't Is e zilverwit alkalimetaal.

## Toepassinge
Rubidium is hieël lektropositief en kan dus mekkelik waere geïoniseerdj. Dit is vriewaal de ènsigste eigesjap wiezoea dit element op industrieel niveau wuuertj toegepas. Trótsdet cesium en xenon daoveur gesjikter zeen, kan rubidium ouch waere toegepas es aandriefmiddel in ionmotore. Anger toepassinge zeen:
* Es getter in vacuümbuze, wo 't achtergebleve gaasdeilkes aan zich duitj binje;
* In atoeamklokke;
* Es component in fotocelle;
* RbAg4I5 haet 'n hoeag geleibaarheid bie kamertemperatuur en kan waere gebroek in ultraplatte batterieje;
* Es gevolg van 't magnetohydrodynamisch princiep kan rubidium waere toegepas es thermolektrikstroumbrón.
Biesmoet

**Biesmoet** of **bismut** is e sjemisch element mit es symboeal **Bi** en 't atoeamnómmer 83. 't Is e roeadwit houfgroepmetaal.

## Toepassinge
Biesmoet wuuertj väöl toegepas bieje perduksje van cosmetica en mediciene. Daonaeve zeen nag anger industrieel toepassinge:
* Bismanol ('n legering van mangaan en biesmoet) kan waere gebroek veur sterke permanente magnete te make;
* 't Lieëg smultjpuntj van väöl biesmoetlegeringe maak 't gesjik veure toepassing in brandjmeljers. 't Wuuertj daoveur gebroek inne legering woodsmetaal;
* Es katalysator wuuertj biesmoet gebroek inne kónsstofindustrie;
* In nucleair installaasjes kan biesmoet es drager van 233U en 235U waere gebroek;
* Biesmoet wuuertj gebroek mit 'n legering van tin veur 'n coating op zwalfstertblajer van straolmotore;
* Biesmoet wuuertj gebroek bie 't soldere; de eigesjap det 't oetzètj bie aafkeuling maak biesmoet hie in sómmige gevalle hieël gesjik veur;
* Vuurwirk wuuertj sómtieds verriek mit biesmoet veur sjoean kluuereffèkte te gaeve;
* In 'n eutectisch mingsel mit loead es keulmiddel in 'ne loeadgekeuldje reacotr.

Saere begin vanne jaore neugetig wuuertj óngerzóch wiezieër biesmoet es neet-giftige vervanger van loead bie versjillige industrieel percèsse kan waere toegepas, wie d'n haachel in 'n haachelpetroean van e jachgewaer.
Telluur

**Telluur** of **tellurium** is e sjemisch element mit es symboeal **Te** en 't atoeamnómmer 52. 't Is e zilvergries metalloied.

## Toepassinge
Vanaaf de sèstiger jaore woort telluur ummertoe dökker gebroek in thermolektrikapparate en vriej masjinaal-bewirk staol. Telluur wuuertj väöl gebroek in legeringe mit anger metale. 't Wuuertj toegeveug aan loead veur 't metaal get sterk en doerzamer te maken en baeter-bestandj taenge zwaevelzoer. Wen telluur wuuertj toegeveug aan rósvas staol wuuerrtj det einveljiger bewirkbaart. Anger toepassinge zeen:
* Inne keramische industrie;
* In kómbinaasje mit biesmoet wuuertj 't gebroek in thermolektrikapparate;
* 't Wuuertj toegeveug aan geetiezer veur 't aafkeulpercès en daodoor de mechansiche eigesjappe van 't ènjperduk te beïnvleuje;
* Telluur wuuertj in kómbinaasje mit cadmium gebroek in sómmige zónpanele.
Metalloied

De **metalloïde** of **semi-metale** vörmen 'n groep aan sjemische elemente die kwa eigesjappe tösse de metale en neet-metale in zitte.

In 't periodiek systeem zeen ze te vinjen oppen diagonaal van 't P-blok van linksbaove door nao rechsónger astaat. De raeje daoveur is det de lektronegativiteit juus langs d'n angeren diagonaal toenump. De metalloïde vörme dus 'n groep mit óngevieër dezelvendje lektronegativiteit. Ze vörme d'n euvergank van metalliek en reducerendj gedraag (lieëg lektronegatieviteit, extreem veurbild: cesium) nao neet-metaal en oxiderendj gedraag (extreem veurbild: fluor).

De metalloïde zeen meistes halfgeleiers of halfmetale en häör oxide zeen meistes amfoteer.

Häör verbinjinge zeen sómtieds metalliek, sómtieds halfgeleiendj of isolerendj, aafhenkelik van welche anger elemente inne verbinje zeen betróch.

De metalloïde zeen hieël wichtig veure modern lektronica (wie IC's van silicium of galliumarsenied).

## Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle metalloïde.
Barium

**Barium** is e sjemisch element mit es symboeal **Ba** en 't atoeamnómmer 56. 't Is e zilverwit aerdalkalimetaal.

## Toepassinge
Barium-niekkellegeringe waere gebroek veur elektrode van bougies. In vacuümbuzen en fluorescentielampe wuuertj barium ingezatte es getter vanwaenge zie voch- en zoerstofopnummendj vermeuge. Daonaeve wuuertj barium op kleinder sjaol gebroek in anger toepassinge:
* De varf- en glaasindustrie gebroeke bariumsulfaat (*[[blanc fixe]]*) es wit pigment;
* Bariumcarbonaat wuuertj gebroek es vergif taenge ratte;
* Sómmige bariumzate (bariumsulfaat) waere gebroek inne medische weitesjap es kótnrasmiddel bie 't doorlifte van 't spiesvertaeringskanaal;
* Bariumsulfaat wuuertj gebroek bieje perduksje van röbber en harse es völstof;
* In condensatore wuuertj bariumtitanaat gebroek es diëlektrisch matterjaal;
* Inne aerdaolje-industrie wuuertj bariumsulfaat gebroek es oppervlakdje-aktieve stof; 't verhuueg de dichheid vanne baorvleujstof;
* Bariumnitraat en bariumchloraat waere gebroek in vuurwirk veur gekluuerdje leecheffèkte te zjinnerere.
Alkalimetaal

De **alkalimetale** vörmen 'n groep aan sjemische elemente die gemein höbbe det häör elektronconfiguratie [X]ns1 is, wobie [X] veur 'n aedelgaas steitj. 't Butelste s-elektron is neet biezunjer sterk gebónje en daoveur verluus 'n alkalimetaalatoeam mekkelik 'n elektron óm 'n einwaerdig kation te vörm. De ganse sjemie van dees groep wuuertj daodoor behieërsj.

:M => M+ +e-

De metale zeen daoveur oetstaekendje reductoren en biezunjer ónaedel. Häör zate zeen euver 't algemein good oplosbaar in water. De metale zelf zeen oetstaekendje geleiers die van alle metale 't ideaal van 'ne vrie-elektrongeleier mit 'ne parabolische bandj 't kórts genieëke.

Waterstof nump 'n speciaal plaats in,, ómdet 't gein bereikbaar p-golffuncties bezitj. Toch wuuertj waterstof meistes toete alkalimetale geraekendj, mer 't kan zich sómtieds ouch es 'n halogeen gedrage. 't Is beveurbeildj e twieë-atoeamig gaas, trótsdet 't bie hoeag drök waal e metaal kan vörme.

## Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle alkimetale.
Cesium

**Cesium** of **caesium** is e sjemisch element mit es symboeal **Cs** en 't atoeamnómmer 55. 't Is e zilver- toet góldkluuerig alkalimetaal.

## Toepassinge
Cesium wuuertj toegepas in atoeamklokke. Saer 1967 wuuertj de sekónd in 't SI-stèlsel gediffenieerdj es 9.192.631.770 cycli vanne straoling die huuertj biejen euvergank tösse twieë enerzjietoestenj (*ground state hyperfine splitting frequency*) vannen isotoeap 133Cs bie 't absoluut nólpuntj.

## Isotoeape

Veerendertig isotoeape van cesium zeen bekèndj (mit 'n atoeammassa van 112 toet 145); det is 't meiste van alle elemente. Aevel kump inne netuur slechs eine stabielen isotoeap veur: 133Cs. De radioactieven isotoeap 137Cs wuuertj gebroek in hydrologisch óngerzeuk, analoog aan 't gebruik van tritium. 137Cs óntsteitj bie nucleair explosies en wuuertj ouch gevörmp in kerncentrales.
Francium

**Francium** is e sjemisch element mit es symboeal **Fr** en 't atoeamnómmer 87. 't Is e sterk radioaktief alkalimetaal mit 'n metalliek-duustergries kluuer.

## Isotoeape

Drieëndertig isotoeape van francium zeen bekèndj. 't Langslaevendj en ouch ènsigs netuurlik veurkómmendj isotoeap is 223Fr mit 'nen halveringstied van 22 menuut.
Bètastraoling

**Bètastraoling** is 'n saort radioaktieve straoling wobie e bètadeilke, namelik 'n elektron of e positron wuuertj oetgestraoldj. Dees percèsse waere respektievelik "bèta min" (&beta;&minus;) en "bèta plus" (&beta;+) geneump. 

Bie 't &beta;&minus;-verval wuuertj dore zwake kernkrach e neutron in e proton ómgezatte, wobie 'n elektron en 'nen anti-neutrino vriekómme:

: \mathrm{n}\rightarrow\mathrm{p}+\mathrm{e}^-+\bar{\nu}_e

Bie 't &beta;+-verval wuuertj e proton ómgezatte in e neutron, wobie den e positron en 'ne neutrino vriekómme:

: \mathrm{p}\rightarrow\mathrm{n}+\mathrm{e}^++{\nu}_e

Es 't bie dees percèsse betróch proton of neutron deil oetmaak van 'n atoeamkern wuuertj bie dit verval 't ei sjemisch element ómgezatte in 't angert, wie:

:\mathrm{{}^1{}^{37}_{55}Cs}\rightarrow\mathrm{{}^1{}^{37}_{56}Ba}+\mathrm{e}^-+\bar{\nu}_e (bèta min)

of

:\mathrm{~^{22}_{11}Na}\rightarrow\mathrm{~^{22}_{10}Ne}+\mathrm{e}^++{\nu}_e (bèta plus)

## Zuuch ouch
* Alfastraoling
* Gammastraoling
Gullspång

**Gullspång** is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 5.465 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 315,52 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 17,3 luuj de km².

## Demografische óntwikkeling

8,97% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).

## Politiek

## Externe link
* Website vanne gemèndje.
Nuuj-Èngelandj

**Nuuj-Èngelandj** kan verwieze nao:
* Nieuw Engeland, 'n wiek in 't noorde van de Rotterdamse deilgemeinte Hoogvliet;
* Nieuw Engeland, 'n buurt in Utrech;
* New England (Vereinigde Sjtaote), d'n aje naam veur de benaming veur de sjtaote in 't noordoeste van de Vereinigde Sjtaote;
* New England (Australië), 'n regio in 't noordoeste van de Australische sjtaot Nuuj-Zuud-Wales;
* New England (band), 'n meziekgroep oet New England (VS).
Mark

**Mark** kan verwieze nao:

; Einheje
* Mark, 'n gewichseinheid veur aedelmetaal en muntje:
** Braobantjse Mark;
** Brögkse Mark;
** Hollandjse Mark = 246,0839 gram;
** Kölsje Mark = 234 gram;
** Neurenbergse Mark = 237,52 gram;
** Pariese Mark = 244,7529 gram;
** Portugese Mark = 229,5 gram;
** Praogse Mark = 253,17 gram;
** Prusische Mark = 230,348 gram;
** Sjpaanse Mark = 230,348 gram;
** Tower Mark = 233,2761 gram;
** Troyse mark (*marc de Troyes*) = 244,7529 gram;
** Venetiaanse Mark (238 gram);
** Vlaamse Mark (van 128 en 130 sterlings);
** Weense Mark = 280,644 gram.
* Mark, de naam veur versjille muntjeinheje:
** Duitse mark, de naam van de muntjeinheid van Duitslandj veur de inveuring van de euro.
** Finse mark, de naam van de muntjeinheid van Finlandj veur de inveuring van de euro.
** Goudmark, de naam van de muntjeinheid van 1873 tót 1914 in 't Duits Riek.
** Papiermark, de naam van de muntjeinheid van 1914 tót 1924 in 't Duits Riek.
** Reichsmark, de naam van de muntjeinheid van 1924 tót 1948 in 't Duits Riek.
** Oos-Duitse mark, de naam van de muntjeinheid van de DDR;
** Bosnische inwisselbare mark, de naam van de hujige muntjeinheid van Bosnië en Herzegovina.

; Plaatse
* Mark (Belsj), de Nederlandjse naam van Marcq, 'n deilgemeinte van Edingen
* Mark (Zwede), 'n gemeinte in Zwede
* Mark (Somerset), 'n plaats in Ingelandj
* Graofsjap Mark, e veurmaolig graofsjap in Duitslandj
* Marche (provincie), La Marche of 't graofsjap van de Mark
* Mark (Dender), 'n ziereveer van de Dender in Belsj, via Henegouwe, Vlaams-Braobantj, Oos-Vlaandere, Henegouwe
* Mark (Dintel), 'n reveer in Antjwerpe en Noord-Braobantj, die euvergeit in de Dintel

; Euverige
* Mark (veurnaam)
* Mark (gebied), e gebied besjtuurdj door 'ne markgraof
* Mark, 'n grens
* Mark, e weilandj
Ceuta

**Ceuta** (IPA: [ˈθeuta]), in Marokko gespèldj en oetgespraoken es *Sebta* (سبتة), is aevenes de 300 kilomaeter wiejer oeastelik gelaengen autonoom stad Melilla 'n exklaaf van Spanje.

Ceuta ligk ane Naord-Afrikaanse kantj vanne Straot van Gibraltar, ane Middellandjse Zieë. Vreuger vool de stad ónger bestuur vanne Spaanse pervinsje Cádiz, saer 1995 is 't 'n *Ciudad Autónoma*, 'n autonoom stadsgewès binnen 't Spaans keuninkriek. Ceuta grens ane snel-greujendje Marokkaanse kusstad Fnideq. Marokko betrach Ceuta, de oeasteliker gelaenge vestingsstad Melilla en zeve ónbewóndje eilenj veure Naord-Afrikaanse kus, same de zoeageneumdje Plazas de soberanía, es bezatte Marokkaans gróndjgebied.

Ceuta is 'n vriehave. Es Spaans gróndjgebied is 't waal lid vanne Europese Unie, mer oetgezunjerdj vanne Europese belastingswètgaeving. Daodoor is Ceuta in trèk bie Spanjaarde, veural Andalusiërs, es bestumming veur daaguutjes. Jäörliks kómme nao sjatting ei miljoen toeriste nao Ceuta veur dao belastingvrie te winkele. De wichtigste winkelstraot van Ceuta is 'n lang aaneinsjakeling van winkele veur parfums, sigarette, alcohol en veural lektronica. 

De mieëderheid vanne bevölking is van Spaanse aafkóms, mer ouch 'n groeate minderheid van Marokkaanse aafkóms wóntj dao en anger klein minderheje, wie jude en hindoes, guuef 't ouch.

Vanoet Algeciras veurtj óngevieër eder oer 'ne snel vaerboeat in fieërtig menuut euvere Straot van Gibraltar nao Ceuta. Vanoet Málaga is vief kieër d'n daag 'n liendeens mitte helikopter.