open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bronkoomp

'ne **Bronkoomp** haat de vurm van 'ne groeëte haove koomp en oontsjteet op de plaatsj oeë 'n bron of 'n bronnegebied d'r groond op d'r doeër haat oetgesjlaeëte dör de eroderende wirking van 't water. In d'r Krindel, 'n gehuch tussje De Plaank en S'n Maeëte is 'ne groeëte natuurleke bronkoomp te zieë. In Norbik haat me d'r bronkoomp van de Brigidabron in De Wesj mit mergele blök versjtevigd.
Löss

**Löss** is d'r vruchbare Limburgse groondsaoërt ('n vörm va lèèm) dae vöral an 't ing van d'r litste iestied (10.000-70.000 jaor gelaeje) es 'n weendaafzitting uvver 't doe al in dale oetgesjoorde krietplateau, in 'n laog van 3 bis 5 meter, is neergelag wie 'n dikke. De baovesjte laog is zjwart va kleur umdat ze dör de ieëwe hee vermengd is mit humus. Deper laoge laote de oorsjpronkeleke kleur zieë die geel-broenig is. D'r deeper gelaege löss waoërt gebroekt um de vakwaerkhoezer van te make, mae och um vaeldbraandbaksjting va te bakke.
De ursjte boere va Nederland, de Bandkeramiekers va Elsloo (5000 v. chr.), volgde, umdat ze nog neet wisse wie ze laand moesse bemeeste, d'r vruchtbare lössgordel dae va oost tut west op de Limburgse huuëgde uvver gaans Europa liekt .

## Referentie
Brand

Mit **brand** kónne versjillende dinge bedoeld waere:
* Vuur
* Brand beer
* Brand (Nut), 'n buurtsjap bie Tersjtraote
* Brand (Aoke)
* Brandj (Maasgoew)
Świnoujście

**Świnoujście** (oetspraok:  , Duits: **Swinemünde**) is 'n stad in de Poolse wojwodsjap Wespommere, aon de moond vaan de Swina, bij de Ooszie. De stad had per 2014 41.337 inwoeners.
Emmaus-bewaeging

De **Emmaus-bewaeging** ies 'n charitatief insjtèlling, die ziech bezig hèlt mèt sjteun en opvang aan luuj, die gein hoes of ander ónderdaak miè höbbe. De insjtèlling woort in 1949 opgeriech door de Fransman Abbé Pierre. Hae waor 'ne kapuciener pater, later katholiek preester, dae in de twiède waereldoorlog in 't verzèt zoot. 

Tegewoordig ies de bewaeging in 50 leng euver de ganse waereld actief mèt ruum 400 Emmaus-laefgemeinsjappe. In Nederland besjteit Emmaus saer 1956. In 1966 weurt de ièrsjte gemeinsjap gesjtiech in Utrech. Allewiel tèlt Nederland 21 groepe mèt vestiginge in zevetièn sjtae of dörper, o.m. in Tilburg, Den Haag, Eindhove en Ittere.
De bewonersj, die dèks gein thoes miè höbbe, leve en wèrke same ónder leiding van vriewilligersj. Veural 't door hun same gerunde kringloupbedrief bringk   zoaväöl op, dat projecte in binne- en boeteland gesjteund kènne were.

Nog 'n vergeliekbaar insjtèlling in Nederland ies 't Leger des Heils.

## Externe link
* Emmaus international
Abbé Pierre

**Abbé Pierre** ies de sjoelnaam veur Henri Grouès, gebore 5 augustus 1912 in Lyon (Frankriek) en gesjtorve 22 januari 2007.
In 1930 weurt 'r pater bie kapucienerorde. In later jaore functioneert 'r es katholiek preester.
In de twiède waereldoorlog ziet 'r in 't verzèt. Oet daen tied sjtamp ziene sjoelnaam. 
Es kaplaon in de sjtad Grenoble, hölp 'r de Juudde en luuj in 't verzèt ónderduke. Van 1945 tot 1951 ies 'r lid van 't Franse parlement. Ziene loan gebruuk'r dan um de sjlachoffersj van de woningnoad in Paries te helpe. In november 1984 weurt hie, op advies van häöm, ouch de levesmiedelebank opgeriech.

In Frankriek waor hae hièl populair, alhoewaal d'r in 1996 'n controverse rónd zien persoon óntsjtóng vanwege de sjteun dae hae gaof aan de marxistische filosoof Roger Garaudy, dae de Holocaust in twiefel trèk.

Abbé Pierre sjreef 'n aantal beuk, woa-ónder zien autobiografie *Memoires d'un croyant* (1997)

## Emmaus-bewaeging
Nao de oorlog, in 1949 sjtiech Abbé Pierre 'n weuning veur jóngere in Paries mèt de naam Emmaüs, 't begin van de zoageneumde Emmaus-bewaeging.  Miè dan 'n hauf ièw zèt 'r ziech in veur de luuj, die gein hoes of ónderdaak (miè) höbbe. Behalve de Emmaus-laefgemeinsjappe sjtiech 'r ouch nog ander opvanghoezer.
Karel Houben

**Karel Houben** bekènd es **Pater Karel** (Munstergelaen, 11 december 1821 - Dublin, 5 januari 1893) waor 'ne pater van de congregatie van de passioniste, dae wèrkde ónder de erm luuj in Ingeland en Ierland. Hae woort in 1988 zalig en in 2007 heilig verklaord.

## Leve
Karel Houben woort es Johannes Andreas Houben gebore in 'n woonhoes bie 'n watermeule op 'n ziebeek van de Gelaenbeek in Munstergelaen. In 1845 traoj hae ónder de naam Karel van Sint-Andries in bie de passioniste in Ere (Belsj). Hae woort preester gewiejd in 1850. In 1857 woort hae oetgezónde nao 't kloaster *Mount Argus* in Dublin, woa hae ónder de erm luuj góng wèrke. Hae woort dao erg populair en kreeg de bienaam "de man mèt de gezegende heng". In 1866 woort hae, umdat hae euverwèrk waor, nao Ingeland gesjtuurd. Wie hae weer truukkaom in Dublin in 1874 kaome d'r weer väöl erm en kranke luuj nao häöm toe, woavan d'r väöl zagte dat ze door häöm waore geneze. In 1893 sjtorf pater Karel Houben.

## Heiligverklaoring en verièring


Pater Karel woort zalig verklaord in 1988 door paus Johannes Paulus II. In december 2006 erkènde paus Benedictus XVI dat op veursjpraok van Karel Houben e wónder ies gebeurd. Hae ies op 3 juni 2007 heilig verklaord.

In 't geboortehoes van Karel Houben in Munstergelaen zint twiè kapelle ingeriech, die e baevaartsoord zint. De ièrsjte kapel oet 1935 woort in 1954 te klein, woanao in de sjtal 'n groater kapel woort gemaak. Ouch 't kloaster van Mount Argus in Dublin, woa Karel Houben in de kèrk begrave liek, trèk väöl baevaartgengersj.

De fièsdaag van Karel Houben ies op 5 januari. Op de lètste zóndeg van juni ies d'r 'ne landelike baedaag veur häöm.

## Extern links
* Meertens Instituut (gebruuk es brón veur dit artikel)
* Officieuze Pater Karel website
Dongeradeel

**Dongeradeel** (Fries: *Dongeradiel*) is 'n geweze gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Friesland, tege de grens mèt Groninge en aon de Waddezie, mèt naoventrint 25.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 266,92 km² (daovaan 99,71 km² water).

De gemeinte is in 1984 bij 'n gemeinteleke herindeiling oontstande oet de aw gemeintes Dokkum, Oostdongeradeel en Westdongeradeel. Op 1 jannewarie 2019 góng ze op in de nui gemeinte Noardeast-Fryslân.

## Kerne
De gemeinte umvatde 29 kerne; neve de hoofplaots, de stad Dokkum, zien dat de dörper en gehuchter Aalsum (*Ealsum*), Anjum (*Eanjum*), Bornwird (*Boarnwert*), Brantgum, Ee (*Ie*), Engwierum (*Ingwierrum*), Foudgum (*Foudgum*), Hantum, Hantumeruitburen (*Hantumerútbuorren*), Hantumhuizen (*Hantumhuzen*), Hiaure (*De lytse Jouwer*), Holwerd (*Holwert*), Jouswier, Lioessens (*Ljussens*), Metslawier (*Mitselwier*), Moddergat, Morra (*Moarre*), Nes, Niawier (*Nijewier*), Oosternijkerk (*Easternijtsjerk*), Oostmahorn (*De Skâns*), Oostrum (*Eastrum*), Paesens (*Peazens*), Raard, Ternaard, Waaxens (*Waaksens*), Wetsens en Wierum. De Nederlandse naome - meistal zien dat feitelek Aajdfriese naome - waore officieel. Neve dees kerne gaof 't nog tientalle naobersjappe, neet es kern erkind, binne de gemeintegrenze.

## Börgemeisters
In zie rillatief kort bestoont heet de gemeinte de volgende börgemeisters gekind:

## Externe link
* https://web.archive.org/web/20130701032302/http://www.dongeradeel.nl/
Ferwerderadiel

**Ferwerderadiel** (Nederlands *Ferwerderadeel*) is 'n veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, aon de Waddezie, mèt bekaans 9.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 133,18 km² (daovaan 35,53 km² water).

Op 1 jannewarie 2019 góng Ferwerderadiel same mèt Dongeradeel en Kollumerland en Nieuwkruisland op in de nui gemeinte Noardeast-Fryslân.

## Kerne
De gemeinte bestoont oet de dörper Blije (*Blija*), Burdaard (*Birdaard*), Ferwert (*Ferwerd*), Ginnum (*Genum*), Hallum, Hegebeintum (*Hogebeintum*), Jannum (*Janum*), Jitsum, Lichtaard, Marrum, Reitsum en Wânswert (*Wanswerd*). Daoneve gief 't nog e paar naobersjappe, boe-oonder e deil vaan 't bekind Bartlehiem. De Friese naome zien sinds 1999 officieel; de Nederlandse (hei tösse häökskes) koume neet ins mie op de plaotsnaomsjèldsjes veur.
Newcastle-upon-Tyne

**Newcastle-upon-Tyne** (; Mofers: *Nuujkaastel*) is 'n stad in 't noordoeaste van 't Vereinig Keuninkriek, ligkend aan de noordoever vanne reveer de Tyne. Same mit de aanligkende stad Gateshead haet zie óngevieër 459.500 inwoners.
Newcastle waerde in de twieëde ieëw gestich door de Romeinse keizer Hadrianus. Zie heitte doe *Pons Aelius*. Naodet de Romeine oet Ingeland vertrókke waas 't de houfstad van 't keuninkriek Northumbria en waerde 't 'n baevaartsplaats vanwaege de Heilig Bron vanne Jezusberg (noe Jesmond). Nao gevechte mit de Dene waerde de stad in 1080 bekans hieëlemaol verweus en opnuuj opgeboewd.

## Bezeenswaerdighede
### Geboewe en architectuur

Newcastle steit bekindj óm häör brögke. 't Belangriekste herkinningspunt is de Tyne Bridge. 'n Moderner brök is de Millennium Bridge.
't Äöpene van dees brök is 'n groeate touristisse trèkpliester, ómdet zie kantelend äöpent.
'n Anger bekindj geboew is de Sint-Nicolaaskathedraal oet 't jaor 1091.
Aanne angere oever vanne Tyne steit 't meziekcentrum The Sage Gateshead, e futuristis glaze geboew.

### Musea
Newcastle haet 't groeatste Centre for Life van Europa, wo exposities euver 't laeve gehaje waere.
Aanne kantj van Gateshead steit 't BALTIC Centre for Contemporary Art. 't Waas vreuger 'ne mieëlmeule, noe waert 'r modern kuns geëxposeerd.
Ouch kan me 't aaj Hoes van Bessie Surtees (*Bessie Surtees House*) bezichtige.

## [[Zösterstad|Zösterstaej]]
*  Atlanta – Vereinigde State
*  Bergen – Noorwege
*  Gelsenkirchen – Pruses
*  Greuninge – Nederlandj
*  Haifa – Israël
*  Malmö – Zwaede
*  Nancy – Frankriek
*  Newcastle – Australië
*  Newcastle – Zuid-Afrika
*  Taiyuan – China
Sjtaatskoel Emma

De **Emma** waor de op ei nao groeëtste koel va de Nederlandse Sjtaatsmiene. De Emma besjtóng va 1911 bis 1973 en sjtóng tösje Gebrook en Treëbik, meh op gróndgebeed va de gemeinte Heële.

De sjtaatskoel Emma bereikte de hoeëgste nettoproductie van alle koele i Nederland: mieë es 109 miljoeën tón sjteikaol. De koel waor daoneëve biejzónger umdat 't vanaaf 1939 'n *skipinstallatie* had, 'ne sjach mit 'ne groeëte laadbak (d'r *skip*) die in sjtaat waor 25 tón sjteikaol in inne kieër nao d'r losvloer te vervoere. Skipvervoer va sjteikaol is hendiger es vervoer mit behölp va koelwages i de lifkauw van 'ne gewoeëne sjach. Me kin èvvel gei luuj vervoere in 'ne skip.

Dees koel waor óngergrónds verbónge mit de sjtaatskoel Maurits i Geleën en de Hendrik i Broensem. Vanaaf 1963 waore de Emma en de Hendrik samegevoog.

Väöl luuj oet Gebrook en umgeëving wirkte i dees koel (óngeveër 10.000 luuj woeëva óngeveër 6000 óngergrónds) bis 't i 1973 gesjlaote waor. Nao de sjleting va de koele waor i de sjtreëk groeët wirkloosheid.

Op 28 oktober 1982 waor d'r sjachtoeëre va sjach 3 va de Emma, mit 63 meëter huuëgde 'ne groeëte blikvanger va de sjtreëk, gesjloop. Durch 'n technies fout viel de sjach verkieërd en waore väöl hoezer besjadig.

Op 't groeët terrei va dees vuuërmalig koel (huuj gemeinte Broensem) ligke huuj 'n woeënwiek, e park en e industrieterrei. Óch ligk d'r 'ne weëg (d'r *Emmaweg*) die Broensem mit Gebrook verbindt. De plek va d'r sjach va de koel, "de betonne völoeëpening", is nog zichtbaar aa de vuuërziej va verzorgingsheim *EmmaStaete*.
Thei en Marij

**Thei en Marij** (Theo Sturme en Marijke Verhaag) zien 'n zangduo oet Tegele. Zeej zinge veurnamelik in 't Venloos, mer soms ouch in 't Tegels. Thei en Marij höbbe van 1992 tot 2006 eder jaor (behalve in 2003, wie zeej neet meideje) in de finale van 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer gesjtange. In 1993 höbbe ze 't LVK gewónne mèt 't nummer 'nne Late, gesjreve door Peter van den Akker. 

Thei en Marij deje in 2000 mei aan de *[[Waolse Medammekoer|Waolse Medammecour]]* op L1-televisie. In 2002 krege zeej de *[[Gouden Narrenkap]]*, de hoeëgste óngersjeijing van de Samewirkende Limburgse Vastelaovesvereiniginge. 

Ein van de groeëtste hits is häör nummer * Veldboeket*.

## Discografie
**Veur Dich* (1993)
**Astebleef* (1996)
**Beej Os In Limburg*
**Ôs Geveul...* (1999) 	
**Sjpringlaevend!* (2002)
**Ônger ein Gouden Narrenkap* (2003)
*As Ik In Dien Auge Kiek (2005)
**Puur* (2005)
**Golde Melodieje* (2008)
**Passie* (2008)
**Ode aan Tegele* (2010)
*Altied Blieve Genete
*As Dow Ein Sjterke Waas
*As Ik Dich Weer Zeen
*Baove Steit Ein Ster
*Bye, Bye My Love

## Externe link
* Officieel site
Frans Croonenberg

**Frans Croonenberg** (1944) ies 'ne zenger oet Gulpe, dae zink in 't Limburgs en in 't Duutsj. In 2002 haet hae 't LVK gewónne mèt *Wie d'r Herrgot Limburg hat gemaak*, e leedsje dat gesjreve woort door Ben Erkens. In 2007 haet hae in de finale gesjtange mèt *Es ich dich lache zeen*. 

Van 2003 tot 2009 presenteerde Croonenberg same mit Angelina eder jaor de Groeëte Gulpener Vastelaoves Finale, die ouch weurt oetgezonde op L1 TV. 

Croonenberg haet in 2006 't televisieprogramma *Laeve in de brouwerie* gepresenteerd bie TV Limburg. Hae haet vreuger 'ne cd-winkel in Gulpe gehad, mer is momenteel alein nog mer bezig mit zinge.

## Discografie
**Hie zit meziek in* (1995)
**Bella Maria* (mini-cd, 1997)
**Es de nuuje daag begint* (1997)
**Tausend Gefühle* (2000)
**Halt mich ganz fest* (2002)
**De sjtöm van de heuvels* (2005) 
**Alles, Alles, Alles* (2007)

Croonenbergs nummersj zint daoneve op versjillende (carnavals)verzamel-cd's oetgekómme.

## Externe link
* Persoanlike website
TV Limburg

**TV Limburg** kènt zin:
*TV Limburg (Belsj), televisiezender in Belsj Limburg
*TV Limburg (Nederland), televisiezender in Nederlands Limburg
Ben Erkens

**Ben Erkens** (Gelaen, 21 september 1952) ies 'ne zenger en leedsjessjriever oet Gelaen. Geboare in Lutterao, mèr noe al jaore wonend in Awt-Gelaen. Hae ies sins 1975 lid van de groep Carboon. Hae haet 5 kièr 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer gewónne; 3 kièr waor hae zelf zoawaal oetveurende es leedsjessjriever en de ander kière sjreef hae 't winnend leed. 

De ièrsjte LVK-euverwinning van Erkens waor in 1979, same mèt The Country Singers en 't leedsje *Dan kal ich plat*. Mèt *Mie Limburgs blood* wón hae in 1983 obbenuujts, noe same mèt kapel Roed is droof. In 1990 wón hae 't LVK veur de derde kièr, mèt *Ich tik neet richtig*, dat hae same mèt Miets Zijlstra-de Loo haet gesjreve. *Wie d'r Herrgot Limburg hat gemaak*, woamèt Frans Croonenberg in 2002 wón, ies 'n compositie van Ben Erkens. De winnaar van 2005, *Wat zaeter?!* oetgeveurd door Böshuuske Ontsjpannings Vereiniging oet Bor, sjreef Erkens same mèt Frank Dullens en Paul Heffels.

Ben is ouch lid van de Limburgse popgroep Valsj Plat. 'ne Groep dae hoofzakelik Stones-nummersj
brink mèt dialektekste. Ouch waor hae lid van 't amusementsorkes Sjpaspartout.

## Brón
*http://www.streektaalzang.nl/strk/limb/limbbern.htm
TV Limburg (Nederland)

**TV Limburg (TVL)** waor 'ne Nederlandse zösterzender van de Belsje televisiezender TV Limburg (Belsj). Hae waor actief in Nederlands Limburg van 2004 bies 2016 en waor de ièrsjte televisiezender dae veur allebei de Limburge gemeind waor. De zender waor op 1 januari 2004 óntsjtange door 'n fusie van RTN en TV Totaal. Hae waor te óntvange in de ganse Nederlandse provincie en haw ach edities veur versjillende regio's in die provincie. De zösterzender in Belsj Limburg  zond veur e groat gedeilte dezelfde programma's oet, mèt innege regionale versjille. 

Saer juni 2008 waor 51% van de aandele in heng van 't Belsj Limburgse Concentra.

In 2016 woort de sjtekker oet de zender getrokke door Concentra veur de Nederlandse variant. Limburgse media vong 't opmerkelik dat de zender neet rendabel waor, umdat de Belzje zösterzender waal succesvol bleef en huuj (anno 2021) nog ummer op televisie en internèt te zeen ies. Ein factor zaw de concurrentie zin gewaes mèt L1, 'n anger Nederlands Limburgs kanaal wat traditioneel 't televisielandsjap van de pervincie ies. Zoa'n concurrent guuf 't neet in Belsj Limburg.

## Externe links
*http://www.tvl.nl
*http://www.tvl.be
Berwien

De **Berwien**, (Moelings *Berweng*, Nederlands *Berwijn*, Fraans *Berwinne*) is 'n ziejreveer van de Maas die in 't buurtsjap *de Birven* ten ooste va Aubel, in de buurt van d'r Amerikaanse kèrkhof Henri-Chapelle oontsjpringt. D'r Abdij van Val-Dieu liegkt an de oevers. De Berwien is de hoofdreveer in 't dal van de Berwien en  meandert dör 't Laand va Herf. Ze passeert Mortroux, Bolbèk, Dalhem en Bjen. De belangriekste biebaeëke zeunt de *Bel* en de *Bolland*. In 't ooste va Moelinge sjtreumt de baeëk Voere binne. In 't utersjte zuide van 't durp mondt de Berwien oet in de Maas.

## Debiet
Umdat 't gaans Laand va Herf aafwatert op de Berwien kan 't debiet sjtaerk variëre. Tösje 1994-2003 bedroog 't gemiddelde debiet in Dalhem 1,32 m³ per seconde. In dezelfde periode waor 't maximum gemiddelde 1,83 m³ per seconde in 1999 en 't minimum gemiddelde 0,62 m³ per seconde in 2003. 

## Sjtuwetje
Um dit oonregelmaotig rezjiem get in goo bane te lèjje is in 't verlaeje 'n sjtuw geboewd in de buurt van de väörmalège watermäöle Walpot. Daomit koes me via kunsmatige aaftakkinge 't debiet van 't mäölewater garandere. Dat waor nuëdeg um de mäöle good te laote funktionere. De mäöle is al versjèjje jaore neet mie in gebruuk. 't Gebouw is noe èègendom van 'n alternatief sjpiritueel organizaasje.
Naeëve de sjtuw is och 'n zalmtrepke gelag. Nog an 't begin van d'r vörige ieëw zjwomme de zalme de Berwien op um te paaie.
In de lètste jaore is 't dörp 'n paar kieër uvversjtreumd gewes nao wolkebreuke.

## Zuursjtofriek water
De Berwien is in Moelinge, an d'r beneloop, nog hieël zuursjtofriek.
Dat kint me aafleide oet de waterplaante die in de baeëk te vinge zeunt, zowie de vlottende waterranonkel.

## Referentie
Meander (waterluip)

'ne **Meander** is een lus in de luip van 'ne natuurleke waterluip, zoewie 'ne rivier of 'ne beek. Dees lusse ontstoon umtot in de boetenboch van 'ne rivier, boe 't water 't snelste struimp grond weurt weggespeuld (erosie), dewijl aon de binnenboch grond weurt oafgezat (sedimentatie). Dit proces geit kontinu door woedoor de lus al mer groeter weurt. Op 'n gegeven memint weurt de lus door ziechzelf aofgesnoje en zal de rivier weer z'ne natuurleke luip trökkriege. 't Deil vaan de lus wat daan euverbleif nump me 'n hoofiezermeer.

't Versjijnsel vaan meandere is genump nao de Törkse rivier Meander.

Bie zeësjtreuëminge is 'ne meander tiedelik 'n aafbuging van de zeësjtreuëming die dèkser evolueert tot 'ne wervel, 'n gebeed in de sjtroam wo 't water concentrisch róndjdrèjt.

## Hermeandere
**Hermeandere** is 't hersjtèlle van de awwe, meanderende loup van 'n (vreuger) gekanaliseerde baeke of reviere.

Noe völ baeke gekanaliseerd zint, kaom me d'r achter dat 't water] te sjnèl, te ónnatuurlik wirt aafgeveurd, wat verdreuëging veroarzaak. Dit is weer óngunstig veur mèt name natuurgebiede.

Baeke in Limburg die gehermeanderd zint of waere, zint:
* de Gäöl
* de Roaj Baek
* de Gelaenbaek

## Brónne
* Wikipedia NL, Meander
* Wikipedia NL, Hermeanderen
Limburger (kieës)

**Limburger** is d'r internationale naam vör Limburgse kieës, Herfse kieës, sjteenkkieës of rommedoe. 
't Sjteenkkieske wert aanzieë es 'ne Belsje kieës, dae aafkomstig is oet Belsj Limburg. Dit is neet zjuus want dizze kieës waoërt en wert in 't zuide van Nederlands, d'r Rommedoe geneumd, en Belsj Limburg, mae vöral in 't Laand va Herf, gemakt. D'r Fromage de Herve haat es ènnige Belzje kieës 'n Europese AOP-besjerming.

## Bereiding
Dizze kieës wert gemakt va vaeërsje koomilk. Dao wert zuursel biegedoeë mit de bacterie Brevibacterium linens. Daodör geet de milk fermentere. Diz bacterie geliekt sjtaerk op 'n bacterië die och vörkeumt op de hoed van d'r miensj en is och verantwoordelek vör d'r geur va sjteenkveut, dae d'r kieës z'ne naam gift in ozze sjtrieëk. 
Es d'r wèèj en d'r wrongel zich gesjèjje haant, wert d'r wrongel in speciaal vör dit doel gemakde hoote bek gelag. Um de vief cm wrongel laet me 'n vief cm hoeëg lat mit de brèjde van d'r bak. Es alle wèèj oet d'r kieës gelope is, werre de lang veerkaentige kieësrepe in de bekaande kubusvurm gesjnaoëje.
In keldere mit 'ne speciale sjummel kaome de sjteenkieskes tut rieping.

## Consumptie
In d'r handel kint me jonge, medium geriepte en owwe sjteenkkieës gaele. Wie owwer d'r kieës, wie vloeibaarder van substantie en wie pittiger va sjmaak e is. D'r sjteenkkieës wert same mit sjroeëp en zjwart broeëd, dat besmaerd wert mit goo botter, aeëte. Me kint d'r kieës 't bitste, op 'ne taelder mit 'ne koomp d'r op, boete op 'n veensterbaank beware.

## Sjteenkkieës in de keunste
* Poesjkin sjrieft in z'ne Onegin-roman uvver d'r in sie Sint-Petersburg zoe geleefde 'laevende' Limburgse kieës, dae dich van d'r taelder aaflupt.
* In 'n aaflevering van de tekenfilmserie Tom & Jerry driejt 't verhaol um 'n kieëske in kubusvurm dae geweldig sjteenkt en oeë Limburger op gesjraeve sjteet. Es d'r sjtolp d'r vanaaf gedoeë wert kaome alle muus van de waelt d'r op aaf. D'r kieës bevindt zich in dizze film waal in Zjwitserland.
* In d'r sjtomme film mit Charlie Chaplin *Shoulder Arms* (1918) kriet Chaplin in de rol va 'ne soldaot 'ne sjteenkkieës in e pekske. Ursj deet-e zich 't gaasmaske op en da broejt-e d'r kieës uvver z'n sjowwer nao d'r achter 'm liegende vijandelijke bunker.
* In de tekenfilmserie Biker Mice from Mars vechte muus taege koej vèsje die zich es luuj verklèjd haant en allemoal verneumd zeunt noa kieëssaoërte. D'r groeëte taegesjtender van de muus hèèsjt Limburger.
* D'r Limburgse dichter Eric van Hoof hat e gedich gesjraeve över d'r Rommedoe 

## Referentie
Deunehèk

**Hègkedoon**(in 't Nederlands: Meidoornhaag; weitesjappelikke naam: *Crataegus spec.*), ies 'n gooj sjnoeibare deunehèk mèt sjpietse deun aan de tekskes. De sjtroek bleujt mèt klein wiete, sjterk rukende bleumkes. De roa vröchte lieke op klein roazebottele, in 't plat haagappele, verkeskaersje en hègke-appele geneump. 
Dao zin twiè soorte:
De einsjtielige meidoorn: *Crataegus monogyna* en de twièsjtielige: *Crataegus laevigata*.

## Sjlièboum-sjlièkrekelehèk
'n Ander plant die 'n deunehèk vörmp ies de sjlièboum (Nederlands: Sleedoorn of Sleepruim, weitesjappelik: Prunus spinosa). In deze sjtroek kómme de wiete bleumkes veur de blaar, eder op ein sjteelke op 'ne tak. Daoneve ziete ouch deun op de tek. De sjlièkrekele versjiene in 't naojaor. Ze lieke op blauwgries pruumkes of droeve. Ze zin 't bèste te verwèrke es 't gevrore haet. Van de sjlièkrekele kint me jam, gelei, compôte, wien, likeur en 'n dröpke make.

## Biotoop

Door en euver hègke greuje en bleuje klumplante wie rierank (heggerank en haagwinde) en klet (kleefkruid). Ónder de hèk sjtoon o.m. 't mièrts viuèlke en vrattelkroed (stinkende gouwe). 

## Ander hègke
Ander hègke, die toegepas were en/óf woorte in 't Limburgs landsjap zint:
* Tune hègke. 
* Beukehègke (Fagus sylvatica)
* Haagbeuke (Carpinus betulus)
* Hölshègke (Ilex aquifolium)

## Sjnoeie
Um sjtrakke hègke te kriege moet eder jaor gesjnoeid were. Deit me dat mer ins in de 2-15 jaor, dan greuje de hègke oet tot gebösjkes, woa veugel, vlindersj en insekte ziech thoes veule. Dit soort sjtroekhègke kómme miè veur in Noord Limburg en Brabant. Snoeie gebeurt mèt de hègkesjièr, de sjnoeizaeg en de sjnoeitang of mèt motorgereidsjap. 

Um de karakteristieke hègke in 't heuvelland te beware, kriege de boere allewiel subsidie veur 't sjnoeie.  De sjtiechting I.K.L (Insjtandhouwe van Klein Landsjapselemente) begeleidt 't sjnoeiwerk van 20 km hègke. In Zuud Limburg liegke rónd de 400 km deunehègke.
Tune hègk

'n **Tune hègk** ies 'n gevlochte hèkwerk van versjillende soorte (doad) hout, sjtekker en riezer, woadoorheen wir ander tek, witsje of wietsje van b.v. wieje  of hazelaer gevlochte zint. Dat woort vreuger väöl gedoon. Tegewoordig weurt 't wir toegepas bie vakwerkhoezer, heemtuine en in natuurhistorische musea.
't Wèrkwoord *tune* ies verwant aan 't Nederlandse *[[tuin]]* en 't Ingelsje *town* en beteikent: 'n umheining make of reparere. Loker in 'n deunehègk woorte op dees meneer toegemaak. Zoan hègk neump me 'n getuunde hègk. 
Um 'n tunehègk te make of 'n hègk te tune meh ouch veur 't sjnoeie van deunehègke,  woorte speciaal sjtevige laere tuunheisje gebruuk. Aan de veut droog me kemasje (laere beinkappe) of klómpe en veur houw me 'ne dunne laere sjolk. Meistal woort in de winter d'raan gewèrk of vreug in 't veurjaor. 
't Gereidsjap besjtóng oet: 'n zaeg, 'n kapmes en 'n soort tang. 

In en euver 't vlechwerk greuje rieranke en klumplante. Veugel make gaer hun nèske verborge tösje de tek en blaar: insekte zin d'r genoeg te vinge. 
'n Tunehègk geit neet lang mèt, huègstens 10 jaor, umdat gebruuk weurt gemaak van (gedeiltelik) doad hout. 
In Ingeland kènt me ze nog vinge es aafsjeiing tösje de weie. 

Ander hègke, die toegepas were in 't Limburgs landsjap zint:
* Deunehègke
* Beukehègke
* Haagbeuke
* Hölshègke

## Trivia
* Volkswiesheid: 
Eine hónd van 3 tung
ein peerd van 3 hung
eine miensj van 3 paerd
zin geine vets miè weerd

(Ein tung of tunehègk van 3 jaor; eine hónd van 9 jaor (3x3);ein peerd van 27 jaor (3x9); eine miensj van 81 jaor (3x27)
zin in de reigel oud en versjlete.
* Hae veult ziech wie 'n veugelke in 'n tuun: 't geit 'm good.
Beech

**Beech** kènt zin:
*'t dörp in de gemeinte Zittert-Gelaen (ouchwaal Beech), zuug Beeg
* ein van de zeve sacramente in de R.K. kèrk, zuug biech
Sjlieëkrieëkedraank

D'r sjlieëkrieëkedraank wert gemakt va sjlieëkrieëke, soeker en laeëveswater of eaux de vie. 't Is, zjuus wie e dröpke of 'ne pèkè, 'ne sjtaerk alcoholische draank dae van aodsher in d'r gaanse sjtrieëk tussje Aoke, Luuk en Mestreech wert gemakt. Waeltwied is d'r *Jägermeister* d'r bekaandste likeur dae gemakd is op basis va sjlieëkrieëke.

## Bereiding

Es 't in d'r weenter ene kieër good gevraore haat geet me de besse van d'r sjlieëdaoën, de sjlieëkrieëke plukke. Me kint ze och ieëder plukke en 'n nach in d'r vreezer liegke.
Me nimt 'n groeëte tas krieëke. In eeder krieëk sjtikt me èng kieër mit 'n sjtopnaold. Me deet de tas krieëke in 'ne bokaal van 'ne liter en sjtrujt d'r 'n tas soeker op. Dan sjudt me ene liter laeveswater of aux-de-vie d'r op (plusminus 30%) en zit d'r bokaal op 'n duuster, keul plaatsj. Nao 'n mond, vreuger traditioneel roond nuujjaor, kint me e sjlieëkrieëke-dröpke dreenke. Puur of 'n cocktail mit sjweps of tonic.
Es me de sjlieëkrieëke vervingt dör zjwarte miemele kriet me 'n pèkè mit cassis-sjmaak.

## Varia

* Es me sjlieëkrieëke èt kriet me dao sjlieëteng (sleeuwe tanden) va, 'ne specifieke aansjlaag op de teng dae och 't dreenke van sommige theesaoërte gift.
* 't VVV va Voere haat dizze draank gecomercialiseerd en lut 't Voerdröpke semi-industrieel aa-make.
Groffelsnagel

'ne **Groffelsnagel** of groefelsnagel (van 't Frans *Clou de girofle*; Nederlands *kruidnagel*) ies 'n sjpecerie, die aafkómstig ies van de oetheemse kroednagelboum (*Syzygium aromaticum*). De bloomknuupkes zint hièl hel en ruke sjterk. Ze bevatte olie, dae kèn helpe bie tandpien.
De boum, inheems in 't zude van Azië weurt 18 maeter hoag.

## Aanveur
Al ièwe veur oos jaortèlling woorte groffelsnegel door de Chineze verhandeld.
De 1e aanveur nao Europa gebeurde door de Portugeze en sjtamp oet de 16e ièw. Later naome de Hollendersj van de VOC dat euver. Zie haolde de groffelsnegel oet de Molukke.
Nao 1770 kump 't produk veural oet Mauritius en Zanzibar, veurmalige kolonies van 't Vereinig Keuninkriek.

## Gebruuk
Es sjpecerie weurt groffelsnagel gebruuk in bepaald soort gebak, in sjpeculaas, in piccalilly en in bepaalde drank.
Ouch bie 't make van soorte greuntes, b.v. road moos en zoermoos en (rund)vleisj weurt dit sjterk kroed toegevoog. In 'n un gesjtoke weurt 't gebruuk bie 't make van sauze en soppe of 't trèkke van rundvleisjbouillon. Ouch bie 't bereide van sjtoofpaerkes en roa krotesjla kènt me de groffelsnagel neet miese.

De sjpecerie ies te kriege in de vörm van gedruègde negel en in poejervörm.

Door destillatie weurt oet de bloomknuup olie getrokke, dae eugenol bevat. Dit weurt gebruuk veur de productie van kunsmatige vanille, dae vermengk mèt soeker in de handel te kriege ies es vanillesoeker.
Oet de blomesjtengele en haufriepe vröchte make ze olie van minder kwaliteit, dae weurt ingedamp en vermengk mèt gemale groffelsnegel.
CV de Koempels

**CV de koempels** is 'n carnavalsverein die is opgerich in d'r fibberwaar vaan 2005. 

De verein besjteet oet luuj va Ieëpe, Gulpe, Wielder, Ees, Elkerao en Sjlennich.
Sinds 2006 waed d'r gikker jaor 'ne sjlager gemaak.
Sjlager Tweidoezendachterlik: Koempels

## Externe leenk
*https://web.archive.org/web/20071112175858/http://www.cvdekoempels.nl/
Snackbar

**Snackbar** is van oorsjprong 'nen Amerikaansen term en is dus 'n lieënwaoërd. 't Is 'n nujjer benaming vör 'n frituur of 'n cafetaria, speciaal gebuuwkes oeë me gefrituurde aetesware kint kriege.

## Sjnak

Snacks zeunt kling, vöraaf geprepareerde hapjes, zoewie 'n krokèt, 'n frikandel of vörgebakke friete, die alling nog in frituurvèt of -aoëlie gebakke motte waeëre en dus sjnel klaor zeunt vör consumptie. *Snack* is verwaant an 't aod-Limburgse waoërd *sjnak*, dat *sjnel*, *direc* of *dalek* betekent.
In 't Nederlands en 't Limburgs kin v'r 't wèrkwaoërd *snakken* resp. *sjnakke*, dat *begerig nao get verlange* betekent. Get dat me dus gaer sjnak wilt ha.

## [[Baar]]

Mit 't waoërd bar in snackbar verwiest me nao 'n teek of nao 'n geboew oeëin 'n bar sjteet. In 'n snackbar kint me an 'n bar, sjtaond, aeëtes, mae och dreekes, aafhaole, dat sjnak vaeërdig is en dat me d'r nao mot drage um 't sjtaond op te aeëte of te dreenke. Och kint me 't aeëte laote inpakke um 't vervolges te drage nao de plaatsj oeë dat me 't wilt gaoë op-aeëte.

## Varia
**Sjnak**, in de betekenis va *direc* en **baar**, in de betekenis van *aardewerke pot*, sjteunt neet in d'r dictionair Nederlands-Limburgs *De taal van de Maas* va **Paul Prikken**. 
Waal 't waoërd *baar* in de betekenis van *draagbaar* en 't wèrkwaoërd *sjnakke* zeunt opgenaome.
Edmond Bellefroid

**Guillaume Marie Edmond** (Edmond) **Bellefroid** (Mestreech, 3 juli 1893- Mestreech, 7 januari 1971) waor kunssjèlder, teikeneer en oontwerper.

Zien ierste teikenlèsse kraog heer vaan Frans van de Laar. Later volgde heer aovondlèsse bij Rob Graafland. In 1927 woort heer docent aon de Kunsnijverheidssjaol, de latere Kunsacademie.

In de periode 1929-1946 waor heer oontwerper bij de Sphinx. In d'n oorlog kós heer evels zien werk neet oetvoere umtot heer gei lid vaan de Kultuurkamer wou weure.

In 1946 vertrèk heer nao 't Kleiatelier vaan de Staotsmijne in Brunssum. Vanaof 1950 wèrk heer veur de Mosa es esthetisch adviseur en industrieel ontwerper. Dit deit heer tot 1968.

## Zuug ouch
Kunstbus
Noor

De **Noor**, vreuger *Laankwater* geneumd, is 'n baeëk in 't Noordal, die häör hoofdbron, de Seent-Brigidabron, haat in Norbik, in 't buurtsjap De Wesj. D'r natuurlek oontsjtande bronkoomp is versjtevigd mit mergele blök. Vreuger waterde 't gaanse Noordal aaf op dis baeëk. Saer innige tied is 'n constructie gemaakt, die d'r vör zörgt dat bie wolkebreuke 't water neet mie allemaol nao de baeëk lupt. De Noor is de innige Nederlandse baeëk die in noord-zuideleke richting sjtreumt en wal richting 't Belzje dörp Voere oeë ze, in 't buurtsjap Vitsje, oetmondt in de Voor. In de waterhuishouding watert 't Noordal van nature aaf op 't dal van de Voor.

## D'r Baeëndel

D'r Baeëndel (Noorbeemden) wert besjermd en beheerd dör Natuurmonumenten en besjteet oet: 
* drassige wèjje, oeë d'r reuzepaardestaart en d'r knolsteenbreek te vinge is; 
* wèjje mèt hoeëgsjtamfreutbeum - oeë d'r das zich te good deed an 't valfreut; 
* moerassige bösj, mit de väöle biebronne;
* kling laandsjapselemaente zoewie: dreenkpeul, mergelskoele, hol waeg, grafte, bösjreng, kalkwèjje, meidaoënhage oeë 'n groeëte variëtèèt an plaante en dere laeve. Zoewie 't gael kwiksjtuutske en 't iesväögelke. Opmerkelek väöl amfibieë en reptiele, wie alpewater-salamanders, levendbarende hagedisse en 't kleunkske (vroedmeesterpad) vinge hie hunne biotoop.
Saer innige jaore wèjje hie Glanreender en is d'r och 'ne wiengaard aa-gelag.

## 't Noordal
't Gaans Noordal is besjermd dör Natuurmonumenten en vörmt 'n ecologische verbindingszone tussje d'r Savelsbösj, 't Geuldal mae och grensuvversjrèjjend mit 't Vlamsje natuurgebied Altembroek op 't Belsj.
Yoep Offermans

**Yoep Offermans** (pseudoniem) is aafkomstig va Kirkrao en wont in Leidschendam. In 2006 won-e d'r Veldeke literatuurpries mit veer gedichte, die volges de jury neet gemekkelek te laeze zeunt. Neet umdat ze in 't Kirkraods gesjraeve zeunt, mae umdat poësie noe èèmaol gee consumptievoor is. Yoep Offermans won in 2001 al 'ns d'r viefde pries. 

## Sjtäölke

franse vrolu lofe ummer oane sjirm
junt jeweun angesjter in 't frans
väöl lieëter

(Oet Veldeke, tiedsjrif vör Volkscultuur; 2006; nr. 4)

## Zuug ouch
Joep Offermans

**Joseph Peter Leonard Gerard (Joep) Offermans** (Zittert 8-3-1932 - Zittert 11-3-2012) waor 'ne Limburgse Nederlandstalege sjriever en aod Rolducien. Joep Offermans waor d'r vörzitter van *Lève [[Rolduc]]*.

## Publikaties
* De abdij Kloosterrade-Rolduc 1104-1830.
* Het Bonnefantenklooster, reeks Maastrichts silhouet. 
* De vergeten joden van Geleen 1920-1950.

 Bart
Hertogdóm Gelder

**Gelder** waor e hertogdóm in 't Nederlands-Duutsje grensgebeed.

't Hertogdóm besjtóng oet 't gebeed dat allewiele de Nederlandse provincie Gelderland is, es ooch 't noorde va Limburg en 't zujelike deil van d'r Duutsje Kreis Kleef. 't Hertogdóm waor geneump naoë de sjtad Geldere (*Geldern*) in 't hujige Duutsjland. 't Gebeed dat huuj de provincie Gelderland en Kleef en Emmerik zint woert *[[Neder-Gelder]]* geneump en de anger gebede, die huuj i Limburg en Noordrien-Wesfale ligke, *[[Opper-Gelder]]*.

## Historie
De sjtrieëk rónd Gelder woert oersjprunkelik bewoend doer Germaanse sjtamme wie de Batave en later doer Franke. Ónger de Franke waor 't e deil van 't Koninkriek Austrasië en vervolges van 't Frankiese Riek. Ónger Karel d'r Groeëte is de huuj Gelderse sjtad Nimwege 'ne palts gewaes.

Naoë 't oeteinvalle van 't Frankiese Riek, bie de doeëd va Lodewiek de Vrome in 843, behuuërde de sjtrieëk bie 't Hertogdóm Lotharingen en pas naoë 't Verdraag va Meersje in 870 bie 't Oeës-Frankiese Riek, of later 't Heilige Roomse Riek.

In de elfde ieëw óntsjtóng rónd 't sjtedje Gelder 't Graafsjap Gelder. D'r ieësjte graaf waor Gerard III va Wassenberg. In 1179 verwórf d'r Gelderse graaf 't Graafsjap Zutfe. Geleidelik breidde 't Gelders gebeed zich oet en i 1248 verwórf graaf Otto II de riekssjtad Nimwege. Gelder besjtóng doe oet veer kertere: Remung (dèk "Opper-Gelder" geneump), Arnem ("Veluwe"), Nimwege ("Betuwe") en Zutfe.

De Gelderse oetbreiding waor sjloes mit d'r Sjlag bie Woeringe i 1288. I 1339 wuurt Gelder e hertogdóm. Naoëdat hertog Reinoud III kingerloes sjtórf, volgde d'r Gelderse Successiekreeg. Dees leidde d'r i 1383 toe dat Willem va Gulik hertog woert. Vanaaf 1393 waor haeë teves hertog va Gulik. Naoë diens uëverlieje i 1423 woerte Gelder en Gulik weer gesjeije.

I 1483 kaom Gelder in heng va Boergondië. Daoëtaeëge bleef verzit besjtaoë en i 1493 woert Gelder weer zelfsjtendig. Ónger Karel va Gelder verzitte 't hertogdóm zich succesvol taeëge de Habsburgse hegemonie in de Nederleng. Naoë 't uëverlieje va Karel va Gelder woert hertog Willem va Kleef en Gulik teves hertog va Gelder. Ooch haeë verzitte zich taeëge d'r Habsburgse hieërsjer Karel V, meh moes bie 't Tractaat va Venlo i 1543 Gelder aafsjtaoë aa Karel V. Vanaaf dat memènt maakde Gelder deil oet van de Habsburgse Nederleng. Es gevolg van d'r Tachtigjaorige Kreeg woert Gelder gesjplits; 't noordelik deil woert es Gelderland deil van de Nederlandse Republiek, Opper-Gelder bleef in Sjpaanse heng. Opper-Gelder, mit oetzóndering va Venlo en Remung, kaom bie de Vrede va Utrech i 1713 in heng va Pruusje. Bie 't Verdraag va Wene kaom westelik Opper-Gelder in Nederlandse heng, woeë 't deil woert van de provincie Limburg. De noordelike kertere vörme de provincie Gelderland.

## Zuug ooch
* Gelderse waopes
Hertog

'ne **Hertog** is 'ne hoeëge adellike of sóms ooch vórstelike titel in Europa, hoeëger es 'ne graaf meh liëger es 'ne kuëning. 'ne Vrouwelike hertog heit 'n **hertogin**, es ooch de vrouw van 'ne hertog.

Oersjprunkelik waor 'ne hertog 'ne Germaanse legeraavoorder daeë gekaoëze woert i tieje va kreeg. Bie de Franke waor 't ooch d'r besjtuurder van e besjtimd gebeed, en dizze titel woert later erfelik. Naoë óngevaeër 1700 woert d'r titel hertog ooch vergaeëve aa miensje die biezónger prestaties gelieëverd houwe en waor de titel losgemaak va landerieje wie dat vreuger waor.

Väöl hertogdómme in d'r ouwe beteikenis zint later verhaeëve tot kuëninkrieke of opgegaoë i groeëtere rieke. Sómmige leng zint nog verdeild i hertogdómme. Luxemburg is nog ummer 'n ónaafhenkelik *[[groethertog|groeëthertogdóm]]*.

't Belsj en Nederland kinne nog 'ne symbolise hertogtitel; zoeë waert de Belsje kroeënprins d'r *[[Hertog van Brabant|Hertog va Brabant]]* geneump en 't Nederlandse sjtaatshoof d'r *[[Hertog van Limburg|Hertog va Limburg]]*.
Sjlièkreek

De **Sjlièkreek** (of *Sjlieëdaoën*) Nederlands: Sleedoorn of sleepruim, weitesjappelik: *Prunus spinosa*, ies 'ne sjtroek behuèrend tot de roazefamilie. 
De sjtroek weurt 2 tot 5 maeter hoag en ies inheems in Europa, Wes-Azië en Noord-Afrika.
Aan de tekskes bevinge ziech behaorde zietekskes en sjerpe deun. De gesjteelde wiete bleumkes sjtoon óf allein of in gruupkes bie-ein. De bleuj daovan ies in april-mei. Daonao pas óntwiekele ziech de blaar. Die zin 2-4 cm lank, ei-rónd mèt 'ne gezaegde rand.

## Gebruuk
In 't naojaor, vanaaf augustus, riepe de vröchte: de zoageneumde sjlièkreke. Ze zint zoa sjliè, dat ze veur de miensj óneetbaar zin. Ze lieke op blauwgries pruumkes of droeve. Sjlièkreke zin pas te verwèrke es 't gevrore haet. 
'ne Speciale, Limburgse drank ies de sjlièkrekelikeur.
Ouch weurt d'r jam, compote, saap, wien en brandewien van gemaak. 't Hout ies hièl hel. De deun woorte vreuger door de sjlechter gebruuk es prikkersj.

## Sjtandplaats
Dr sjtroek sjtèlt gein hoag eise aan de grónd en hèlt van 'n druèg en zónnige sjtandplaats. Ze ies hièl gesjiek es windsjerm en es deunehègk rónd 'ne koalh'f of moostem. Veurtplanting vingk plaats door óndergróndse wortelsjeut.
Anaximandros

**Anaximandros** (610 v. Chr. - 546 v. Chr.) waor 'ne pre-socratische filosoof. D'r naam Anaximandros betekent *heerser över mansluuj*. Naeëve Thales en Anaximenes waor-e 'ne filosoof oet de sjoeël va Milete. 

Anaximandros waor warsjienlek d'r örsjte miensj dae 'n laandkaart tekende. Och zoog e de waelt es 'ne cylinder en miengde-e dat de zón groeëter wie de aeërd waor.

Dirk Couprie, 'ne Nederlandse filosoof, bewiest dat Anaximandros minder empirisch en mieë speculatief, es wie bies noe bewaerd wert, töt zieng hypotheses kieëm.

## Kiek ooch

* ''Philoctetes'' — Anaximandre : fragments   
* ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' — Anaximander  
* ''Philosophie der Antike'' — Anaximander
Franekeradeel

**Franekeradeel** (Fries: *Frjentsjerteradiel*) is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de Kleistriek, aon de Waddezie. Hoofplaots waor de stad Franeker (*Frjentsjer*); de gemeinte umvatde wijer de dörper Achlum, Boer, Dongjum (*Doanjum*), Firdgum (*Furdgum*), Herbaijum (*Hjerbeam*), Hitzum (*Hitsum*), Klooster-Lidlum (*Kleaster-Lidlum*), Oosterbierum (*Easterbierrum*), Peins, Pietersbierum (*Pitersbierrum*), Ried (*Rie*), Schalsum (*Skalsum*), Sexbierum (*Seisbierrum*), Tzum (*Tsjom*), Tzummarum (*Tsjummearrum*) en Zweins (*Sweins*). Daoneve besjikde de gemeinte nog euver e paar naobersjappe. De Nederlandse naome waore officieel.

Tot 1 januari 1984 waor Franeker 'n zelfstendege gemeinte. Op 1 jannewarie 2019 góng de gemeinte Franekeradeel op in de nui fusiegemeinte Waadhoeke.
Döllen Dinsdig

**Döllen Dinsdig** ies in Nederland de naam veur dinsdig 5 september 1944, toen Radio Oranje meldde dat Britse bevriejingstroepe in Breda waore gearriveerd. De term ies aafkómstig van Willy van Houten, veur 't ièrsj gebruuk in 't (door de Pruusje gefinancierde) satirisch blaad *De Gil'. 
Sjdaags deveur waor door de riekscommisaris [[Seyss-Inquart]] de oetzónderingstoesjtand oetgerope. Dao lepe toen metein geröchte dat de [[geallieerde]] de groate riviere al gepasseerd waore. Terwiel de luuj ziech vaerdig maakde veur de óntvangs van de bevriejers, raakde de [[Nationaal-Socialistische Bewaeging]] (NSB) in paniek. Meh ’t weste zou ièrsj nog de [[hóngerwinter]] doormake veurdat dao de [[bevriejing]] kaom.

==Carnaval==
In [[Limburg]], mèt de [[Carnaval]], sjteit döllen dinsdig bekènd es de dinsdig veur [[esjelegoonsdig]].  Dat ies eigelik de lètste vastenaovend. Carnavalszóndig hèt eigelik groate vastenaovend of vètte zóndig, de maondig ies de kleine vastenaovend, op ’t [[Duutsjland|Duutsj]] *Rosenmontag'' geneump. Wat dae döllen dinsdig betref, ‘ne dölles ies ‘ne gek of emes, dae me neet serieus nump. Dinsdig ies de lètste meugelikheid um gek te doon. D’n daag denao weurt gevas, de sjpas ies veurbie.
Maske

‘n **Maske** ies ‘n vermómming van ‘t geziech en sóms de res van ’t lief, mèt ’t doel ziech ónherkènbaar te make, zien persoonlikheid te verberge of ’n ander aan te numme. In vreuger tieje woort ‘t gebruuk bie bepaalde godsdeenstige activiteite. Maskes sjtèlde dan de doaje veur of geiste in miensjelike of deerlike versjiening.

## Historie
De toepassing ies al hièl oud. In Egypte, Griekeland, bie de Romeine, in  Mexico en Peru, veurdat de Sjpanjaarde ziech dao lete zeen,  waor ’t gebruuk bekènd. In hoofzaak um de doaje, dae ’n maske kreeg opgezat, op zien reis nao ‘de hemel’ tege demone te besjerme. Ouch op ’t toneel woorte maskes gebruuk um ziech es deer te manifestere of ‘n bepaald miensjelik karakter oet te beelde.

## Gebruuk

Maskes kómme veur euver de ganse waereld. In Europa haet ’t nog ’n folkloristisch karakter in de Alpe, Ingeland en Ierland. Bie oes in de umgeving, Nederland, Belsj, Italië, Duutsjland en ander katholieke sjtreke,  kènne  veer ’t vastenaovesmaske. Mommebakkes, wie ze in Limburg ouch vreuger zagte, beteikent letterlik: vermómp bakkes (geziech).  
't Woord bakke (wang) kump truuk in de samesjtèllinge: baktand (kies) en bakkebaard.
In plaats van ziech ónherkènbaar te make mèt 'n maske kèn dat ouch door ziech te sjmienke.

## Materiaal
Maskes zint'r in allerlei vörme, van groate exemplare, die gans euver de kop goon tot kleine, die allein de ouge bedèkke.
Ze zin gemaak van liech sjpöl: karton, papier-maché, sjtof, plastic en resmateriaal.
## Trevia
*'t Maske* is ouch de naam van de carnevalsgezèt in de gemeinte Valkeberg aan de Geul en Hölsberg, oetgegeve door Heuvelland Aktueel.
Troeën va Karel de Groete

In d'r Dom va Aoke vindt me op d'r oksaal d'r **kunningstroeën va Karel de Groete**. Vanop dizze troeën zow d'r keizer van 't Heilig Rooms Riek de misdeenste biegewond ha. D'r troeën is gemakt va wit-gael marmere plate, die aafkomstig zowwe zieë oet 't Heilig Laand en dao gedeend howwe es pleinvloer vör d'r taempel in Jeruzalem. Es me vör d'r troeën sjteet dan kint me an d'r leenkerkaant de in-kerving van 'n mäölesjpèl herkenne en dat sjpèl waoërt roond 't begin van os jaortilling dör Romeinse soldaote väöl gesjpeld in Jeruzalem, al zittend op d'r groond. Volges de uvverlievering zow Jezus eeges nog uvver dae vloer gelope kinne ha. Es Karel de Groete op d'r troeën wol plaatsjnaeme, da gong e de marmere trepkes op, driejde zich um en gong zich zitte op de hote plaank die zich tussje de marmere plate bevingt. Och die traptraejes wieëre aafkomstig oet 't Heilige Laand. Karel de Groete is in d'r 12de ieëw heilig verklaord en d'r Dom va Aoke waor lang 'n baevaartplaatsj. De baevaarder howwe 't gebruuk um, ter vergaeving van de zung, minnige kieër oonder d'r troeën dör te kroepe. De vurm van d'r troeën lut vermoede dat-e och mit die raej zjuus zoe geboewd is. Achter d'r troeën bevindt zich 'n saoërt altaar.
Gaasterlân-Sleat

**Gaasterland-Sloten** (Fries, officieel, **Gaasterlân-Sleat**) is 'n veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de zuidweshook, mèt bij häör oplufting good 10.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 209,43 km² (daovaan 114,10 km² water). De gemeinte bestoont oet 't stedsje Sloten (*Sleat*) en de dörper Bakhuizen (*Bakhuzen*), Balk, Elahuizen (*Ealahuzen*), Harich, Kolderwolde (*Kolderwâlde*), Mirns (*Murns*), Nijemirdum (*Nijemardum*), Oudega (*Aldegea*), Oudemirdum (*Aldemardum*), Rijs (*Riis*), Ruigahuizen (*Rûgehuzen*), Sondel en Wijckel (*Wikel*). De Friese naome zien officieel en stoon bovenaon op de plaotsnaomsjèldsjes. 't Dörp Balk waor de hoofplaots.

De gemeinte is op 1 jannewarie 1984 oontstande oet de aw stad Sloten en de aw grietenij Gaasterland. Tot juni 1985 waor de naom vaan dees nui gemeinte ouch *Gaasterland*. Op 1 jannewarie 2014 is ze mèt Lemsterland en Scharsterland (Skarsterlân) gefuseerd tot de nui gemeinte De Friese Meren.

## Waope
't Waope woort op 28 jannewarie 1986 door d'n Hoege Raod vaan Adel touwgekind en liet ziech es volg umsjrieve:

:In lazuur (*blauw*) 'ne springenden haos vaan keel (*roed*), goonde euver vief korenaore vaan goud (*geel*), wejjersgewijs koumend oet 'ne geboge sjèldvoot, doorsnoje vaan sinopel (*greun*) en goud, 't goud belaoje vaan 'ne sleutel vaan lazuur, de baard nao rechs (veur de beziener links) en nao bove geriech. 't Sjèld gedèk mèt 'n kroen vaan drei blajer en twie kier drei perele.

Dit waope is 't aajd waope vaan Gaasterland, vermierderd mèt de sleutel vaan Sloten.

## Rifferenties


## Externe link
* Website vaan de gemeinte
Thales

Mit **Thales** va Milete ( 624 v. Chr. - 546 v. Chr. ) beginne van aods-her de lieërbeuk van de westerse filosofie. E sjtichde de Sjoeël va Milete en wert besjowd es inge van de zuvve wieze. Thales behuurt mèt Anaximandros tut de natuurfilosofe en die doge gèng experimaente. De Egyptenare oet dae tied - es wie v'r noe wète - dao-en-taege waal.
 
Thales waoërd bekaand umdat e op 28 mei in 585 v. chr. 'n zonsverduustering how wete te vörsjpelle en daomèt kreeg-e 'ne wapesjilsjtaand tössje de *Lydieërs* en *Mede* vaeërdèg. E how väöl dör Egypte gereesd en Milete oonderheeld contacte mit Lydië, dat cultureel beng mit Babylon how. Aa-genaome wert dat-e van dao z'n kènnis gehaold mot ha.

Wat v'r van Thales wete, veet v'r vöral van Aristoteles en volges dem hoolt Thales 't water vör 't oer-elemaent oeë alles oet waor oontsjtande. 

In z'ne *Politiek* vertilt Aristoteles 'n anecdote uvver Thales die 'm kenmerkt.
*Me verwaeët 'm z'n urmooj, en conculdeerde daooet, dat filosofie gaar gee nut haat. Dao-op goof-e oonderpande vör alle olief-paeërsje van Chios en Milete, die-e taege lieëg pries pachde, want nieëmes aandersj doog dao 'n bod op. Wie d'r oogst binne kieëm - en dae waor riek, zoe wie Thales dör z'n kennis van de sjterre op vörhaand wis- ontsjtong opins 'n groeëte vraog nao paeërsje en koes-e d'r vör kriege wat-e wool en e verdinde sjatte gaeld. Zoe bewaeës Thales de waelt, dat d'r filosoof gemekkelek riek kint waeëre, es-e dat wilt, mae dat z'n belangsjtèlling noe ee-maol in 'n aander richting geet.*
Harlingen

**Harlingen** (Fries: *Harns*) is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, mèt op 1 november 2006 15.417 inwoeners en 'n oppervlak vaan 387,67 km2 (daovaan 't groetste deil, 362,49 km2, water of wad). Neve de hoofplaots Harlingen umvat de gemeinte nog de dörper Midlum (*Mullum*) en Wijnaldum (*Winaem*). De Nederlandse naome zien officieel.

## Historie
De historie vaan Harlingen es nederzètting weurt veuraofgegaange door 't dörp Almenum. Dit dörp waor in 777 de plaots boe de ierste christeleke kèrk in Friesland gestiech woort. In 1157 kaom hei ouch 't kloester *Ludingakerke*, wat al gaw ei vaan de riekste kloesters vaan Friesland woort. In deen tied waor 'n naobersjap ten weste vaan Almenum sterk opgekómme; dit waor Harlingen, wat in 1234 stadsrechte kraog. Almenum laog sinds 'n stadsoetbreiing in 1579 binne de walmör vaan Harlingen. Noordwestelek vaan Harlingen laog daobij ouch de stad Griend, allewijl e klei zandpleetsje in de Waddezie.

De stad Harlingen had veural belaank es centrum vaan de vèsserij, in 't bezoonder de walvèsvaart. In 1579 oonderteikende 't de Unie vaan Utrei. Iewelaank bleef Harlingen 'n klein stad oonder de rouk vaan 't veurnaomer Franeker mèt zien universiteit.

Op 1 januari 1984 woorte de dörper Midlum en Wijnaldum oet de daan opgeheve gemeinte Barradeel bij Harlingen geveug.

## Externe link
* Website vaan de gemeinte