open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bbayo Ggaasi

Bbayo Ggaasi ge maanyi agava mu busa bw'ente zaffe ze tulunda awamu n'embizzi ko n'enkoko. Bw'oba nga okozesa enkola eyo, oba okendeeza akazito akateereddwa ku bibira byaffe nga kino kiviirako n'obutonde bw'ensi okwonooneka. Mu nsangi zino ebibira bitemeddwa enku ne zifuuka za kkekwa ate nga za bbeeyi nnyo, n'abantu ne beeyongera obungi n'osanga nga okuzifuna kibeera kizibu. Mu byalo byaffe eyo abantu bagenze bakaddiwa n'amaanyi ne gabaggwa; abazzukulu bwe bakulamu beeyunira mu bibuga olwo n'osanga nga okwetuusaako ebikozesebwa kifuuka kizibu. 

Awo nno enkola eyo ey'okweyambisa bbayo ggaasi yandyettaniddwa nnyo olw'emigaso nti ssinga olina ente, obusa bwazo buyingira mu kitogero nga bujama ate ne bufuluma nga buyonjo ne tufuna emmere y'ebisolo ebirala nga enkoko, ku ludda olulala ne tufuna amaanyi agafumba n'ettaala ate era n'ebigimusa by'omunnimiro zaffe nga ate ekyo kikolebwa mu kifo ekitali kigazi. Enkola eyo ejja kuyamba okuleetawo enkulaakulana eya nnamaddala eyettanirwa ennyo ennaku zino.
Omutima omugumu

Ebiseera bingi tuyita mu kugezesebwa okwenjawulo, naye okugezesebwa kuno abamu bawangula ate abalala ku banafuya nebaggwamu essuubi era okukakkana nga ku bamezze. Naye, wali webuzizaako lwaki abamu bawangula mu kugezesebwa  kuno ate abalala balemererwa ! Abangi kubano bafuba nga bwe basobola okulaba nti bawangula .
Abantu bekika kino baba n’essuubi , balina emitima emigumu ne wankubadde nga oluusi batuuka mu mbeera ebaleetera okutondewalirwa naye baba nga abali mutulo era emitima gyabwe giba giringa egonze nayebasigala begumya era kya ddaaki basissimuka omulundi gumu ate nebaddamu okuguma bupya, kino kizza bupya essuubi lyabwe
Ensilifu

**Ensilifu** ye nnukuta eteyatuka bwe eba nga teweeleddwa njatuza. 

Ensilifu za Oluganda eza ennono ze zino **p,b,m,w,f,v,t,d,n,s,z,l,c,j,ny,y,k,g,ŋ**.

Ensilifu za Oluganda zikkiliza enjatuza yonna okuziweelela, ela bwe zityo ne zifuna eddoboozi nga elya enjatuza eziba ziziweeledde, okugeza ***za***, ***ze***, ***fa***, ***fe***, ***ma***, ***me*** ne endala.

Ensilifu zisobola okweyambisibwa nga eli emu oba nga zili bbili. Okugeza ***ettutu***.

Bwe omala okuyiga enkozesa ya enjatuza ne ensilifu osobola okwanguyilwa okuyiga Oluganda, ela ne onyumilwa obuwoomu bwalwo.

Okugeza, ***ka-to***, ***ka-bu-to***, ***kaa-mu-la-li***, ***e-bbu-to***, ***e-bbu-gga***.

Awo nno osobola okunyumilwa emboozi eno: ***Daudi dda e Buddo obudde obudda e Buddo butuuse.***
Okusogola omwenge

Okusogola omwenge kikolwa eky'okuggya omubisi mu mbidde ez'enjawulo ne gugattibwamu ebintu ebirala ng'omuwemba okugufuula omuka. (Ekikolwa ky'okugatta omuwemba mu mubisi ogukamuddwa kiyitibwa OKUSIWA)

Wano mu Buganda, omwenge gukozesebwa mu ngeri ez'enjawulo era ng'ezimu ku zzo ze zino wammanga.
1. Gukozesebwa mu kugulana. Abantu mu butale obw'enjawulo bagulangana ebintu nga bakozeza omwenge.
2. Gukozesebwa mu kuwasa omukyala. Ku buko, omwami atwala ekita ky'omwenge okusasula omukyala.
3. Mu kwabya ennyimbe. Omwenge gweyambisibwa nnyo mu kwabya onnyimbe. Omukeeze (omujjwa) mu luggya ajja n'ekita/endeku ng'erimu omwenge ogunywebwa mu kufulumya olumbe.
4. Okusamirira ba lubaale. Bajajja babayita okujja okulagula n'okutegeeza abazukulu ebizibu byabwe nga bakozesa omwenge.
5. Mu kwalula abaana. Ng'ennyuba/ekika kitudde okwalula abaana abapya, omwenge era gweyambisibwa.
6. Ntabaluganda. Era ng'erinnya lya gwo, guyamba okuleetawo obwa sseruganda mu bantu bwe batuula awamu okunywa.(Guzimba enkolagana mu bantu)
7.Gukozesebwa mu kwambulula. Abantu abamu bwe baba bambulula ebisiraani bagukozesa.
8. Gukola ng'akabonera akagatta abantu abalamu n'abafu. Bwe guggya oba abantu nga baagunywa, basooka kuguyiwako ku ttaka nti ne bajajja abaatusooka weebali era bafuneko.

## OKUSOGOLA OMWENGE

Omwenge omuganda gusogolwa mu bika by'embidde ez'enjawulo.omulimo gw'okusogola guyita mu mitendera mingi,omuli okuwanika kukibanyi amabidde oba okugaziika.oluvannyuma nga gengedde, ekinnya kisimibwa omunaasogolerwa amabidde gano. Kino kiyitibwa olutyatya era nga mu lutyatya mubaamu akannya akayitibwa ***akattiro***. kano keekannya akakunganiramu omubisi ogusose okummuka.Omubisi gusobola okummuka mungeri y'abika bibiri,**embalule** ne **nakavundira**.Embalule gwe mubisi ogummukka nga gutukula ng'amazzi ate Nakavundira gwe gummuka nga mukwafu oba nga gwakitaka
Okwongera ku mmere gyolya

## Okwongera ku [[mmere]] gyolya == kyamugaso nnyo
Kigambibwa nti ,
#  Abantu 75% ku kikumi tutambula n'endwadde naye nga tetumanyi olw'endya embi'
# Abantu 15% ku kikumi be balwadde.
# Abantu 10% ku buli kikumi be balamu munsi yonna nga ate abasinga kubo baana bato. Gwe ononkakasa otya nti kwoli? Kale n'olw'ensonga eyo nendala ziraga nti buli omu yetaaga ennyongereza ku mmere enfumbe gyetulya, nga tukozesa ebirungo ebirina vitamini ezenjawulo.
Okukyusa emmere

## Okukyusa [[emmere]]== gyolya oluusi kibeera kyamutawaana.
Waliwo endwadde eziyinza okumerukawo oluvannyuma lw'okukyusa emmere mu mubiri.
Obutono, obungi obusukiridde,n'obutenkanya mmere kiyinza okuleetawo obukyamu mu mubiri, nga endwadde , okugeza amaaso, obuzibu ku busimu bw'omubiri nendala.
Omubiri gw'omuntu gulina ebintu ebiribwa nga vitamini ezenjawulo, n'ebyegatta mu musaayi, ebintu bino biyamba Abasirikale b'omubiri okkula, n'okufuna amannyi.
Erinnya Kabaka

## Erinnya [[Kabaka]]
Erinnya Kabaka liringa eryava mu Kigambo kubaka. Okubaka kwe kukwata amangu  n'amaanyi ekintu ekiva ewala n'okinyweza . Kiyinzika okuba ng'erinnya Kabaka lyagenderera okutegeeza omuuntu abaka.
Beene

## [[Beene]]
Oluusi Kabaka ayogerwako nti*Beene*. Mpozzi erinnya Beene olw'okuba ekkulu , Abaganda kyebava balikozesa nga banenya omuntu ayonoona ebintu by'abantu abalala. Bamugamba nti *oyonoonye ebya Beene oba ebya Bandi*
Kalemakansinjo

## [[Kalemakansinjo]]
Erinnya lino litegeeza nti Kabaka ali  ng'ensinjo mu maanyi ne mu bugumu, kuba  ensinjo y'etema ebyuma ebirala. Ne Kabaka bwatyo awngula buli mulangira, oba buli mwami, oba omutaka yenna, amujeemera.
Sikoselo

## [[Sikoselo]]== [[Sickle cell]]
Buno obulwadde bwa sikoselo mu bantu abakulu bubeera bwansikirano. Buleteera omuntu obutaba n'amaanyi, n'omusaayi ogumala,obunafu, enkaka n'omusujja. Wetanire nnyo abasawo ng'olina obulwadde bwa sikoselo.
Ebigalanga

## [[Ebigalanga]]== [[Fibroid]]
Eno endwadde y'ebigalanga ekwaata nnyo abakyala.Ate era e n'enjoka ez'eddumi, n'ebizimba mu lubuto. Laba mangu omusawo .
Mukwenda

## [[Mukwenda]]
Mukwenda y'afuga Essaza Ssingo era ye Ssaabagabo  w'Obuganda.
Obwamukwenda bwa dda nnyo. Bwaliwo okuva ku Kabaka Kintu. 
Mukwenda aliko mu kiseera kino ye Oweek. Deo Kajimu okuva mu Ggombolola Mutuba V Myanzi..
Ssebwana

## [[Ssebwana]]== ye Wessaza afuga [[Essaza]] [[Busiro]].Okuva ku [[KabaKa]] [[Kimera]] essaza Busiro lyaliibwanga nsikirano. [[Mugema]] ye yalifuganga.
Kweba

## [[Kweba]]
Kweba y'afuga Essaza Ssese. Ebifumibwa eby'edda bigamba nti Omutaka we Ssese omukulu yayitibwanga Ssese. Bweyafa n'afuuka lubaale. Ssese yabeeranga ku kizinga Buggala.
Omuti omuzimba ndegeya

## Omuti omuzimba ndegeya== [[ Sesbania  sesban]] [[River bean]] or [[Eyptian rattle pos]] [[Sesbania sesban]] gukula mangu nnyo.  Gwongerra nayitrogyeni mu [[ttaka]], gukuuma ettaka obutatwalibwa n’[[amazzi]] oyinza okukungula amakoola mu myezi nga mu naana nga gyiyiseewo n’oliisa ebisolo. Bwe ggumala emyaka essatu  gubeera n’emigaso emirala nga [[eddagala]]. [[Omuti]] guno mulungi mu  kutuwa enku  mu bbanga ettono ddala [[emyezi]] nga munaana okutuuka  ku  [[mwaka]] gumu.
Kalangala (disitulikit)

**Kalangala(ssesse)** ,emu ku disitulikit mu Yuganda. yafulibwa disituliki mu mwaka gwa 1989 okuva ki disitulikit ye Masaka. Kalangala disitulit esingibwa mu'Buganda eranga emu ku masaza agakola Buganda eriyitibwa Ssese. Kalangala kizinga eranga awamu Edina ebizinga 84 NGA ekisinga obunene kiyitibwa Buggala. Ewamu erina  Obugazi: 9,066.8Km2. Abantu: 34,766.
Buikwe (disitulikit)

**Buikwe** y'emu ku disitulikiti za Yuganda. Obugazi: 1 244.7 km2. Abantu: 429 600 (2012).

Ddisitulikiti ya erimu amagombolola 8 ne Tawuni kkanso 4. Ggombolola nga Buikwe, Kawolo, Najja, Najjembe, Ngogwe, Nyenga, Ssi-Bukunja ne Wakisi; era ne Munisipaali nga Lugazi ne Njeru,  Ttawuni Kkanso nga Buikwe ne Nkokonjeru. Erimu emiruka 65 n'ebyalo 470.
Kayunga (disitulikit)

**Kayunga y'emu ku** disitulikiti za Yuganda. Obugazi: 1 587.8 km2. Abantu: 358 700 (2012). Eno eriraanye Mukono, Bugerere. Esangibwa mu masekkati ga Yuganda
Lwengo (disitulikit)

**Lwengo** nsi e disitulikit wa Yuganda. Obugazi: 914.7 km2. Abantu: 267 300 (2012).

-- ESSAZA LWENGO==
## GYESANGIBWA
Essaza Lwengo lisalana ne ssaza lye Ssembabule mu mambuka, ate nesalana ne ssaza lye Bukomansimbi mu bukika kkono, ate nesalana ne ssaza lye Masaka mu kkono, ate nesalana ne ssaza lye Rakai mu maserengeta, ate era nesalana ne ssaza ye Lyantonde ku ddyo.ekitebe kye ssaza kisangibwa ku mayilo 45 ngova e Masaka ekibuga ekikulu ekirilanye Lwengo.{{cite web|accessdate=16 May 2014|

## AMAGGOMBOLOLA AGASANGIBWA MU LWENGO
*Kkingo
*Kkisekka
*Ndaggwe
*Lwengo
*Kyazanga
*Malongo
## AGAMU KU MATENDEKERO NA'MASOMERO MU LWENGO
*Lwengo Technical Insititute
*Kyetume Nursing School
*St Bernard's College Kisweera
*Good Samaritan Kiwangala Primary and Secondary School
*St Jude Secondary School
*Kkingo Parents primary school
*Kaswa Parents Primary School
*Kasswa High secondary school
## EMIRIMU EGIKOLEBWA MU LWENGO
Abantu abasinga mu Lwengo , balimi, balunzi ate era nga basubuzi. 
*Okulima  emmwannyi
*Okulima Obutunda
*Kasooli
*Ensuku
*Ebijanjalo
*Lumondene emmere eyomuttaka yonna.
*okulunda enkoko
*Embizzi
*Ente
*Embuzi
*okulunda ebyennyanja
## OBUTALE OBUSANGIBWA MU LWENGO
*Kyawaggonnya
*Katovu
*Kiwangala
*Kyabakuza
*Kasswa
*Nkoni
*Mbirizzi
*Ndaggwe
Bukedea (disitulikit)

## Bukedea District
**Bukedea District** kitundu ku ggwanga Uganda era nga esangibwa mu **buvanjuba** bweggwanga lino. Ekitebe ekikulu ekya disitulikiti eno eri mu kitundu kya **Teso** kisangibwa mu kabuga Bukedea era wano wewava erinnya lyayo distulikiti eno yasalwa ku Kumi mu mwaka 2006.

## Omuwendo gwabantu
Okusinziira ku byava mu kubala abantu okwakolebwa ekitongole ky'ebibalo mu  Uganda ki UBOS mu mwaka 2024, Bukedea erimu abantu emitwalo 283,166 nga kubano 144,505 bakyala ate nga 138,661 baami.

## Enkulakulana
Yadde nga Disitulikiti ya Bukedea esobola okubalibwa nga emu ku ezo eziri mu byalo kuba yesudde kiromita 285 okuva mu kampala ekibuga ekikulu ekya Uganda, Disitulikiti eno erimu ebifo ebiwerako eby'oleka enkulakulana. Kuno kuliko Eddwaliro ewasomesezebwa abasawo li Bukedea teaching hospital, ekisaawe ky'ebyemizannyo ki Bukedea Sports Complex kino nga wewazannyirwa emizannyo gyamasomero mu bugwanjuba bwa Afirika mu mwaka 2024, wamu n'essomero li Amus College School nga lino lyegulidde erinnya mu byemizannyo ensangi zino.

## Ebyobufuzi

Bukedea oluvannyuma lw'omubaka Omukyala ajikikiirira Rt. Hon. Anita Annet Among okufuuka omukubiriza wa Paalimenti ya Uganda nga asikira omugenzi Jacob Oulanyah yafuukira ddala entabiro y'ebyobufuzi era abakungu abamaanyi mu byobufuzi by'eggwanga Uganda nebakyalayo kko. Kubatabuusibwa maaso kuliko Pulezidenti wa Uganda Kennyini Gen.Yoweri Kaguta Museveni Tibuhaburwa, mutabani we era omuduumizi w'amagye ga Uganda **[[:en:Muhoozi_Kainerugaba|Gen. Muhoozi Kainerugaba]]**, kwossa n'ababaka ba paalimenti ne ba minisita abeetaba mu bunji mu kuggulawo enju ya Sipiika Among kukyalo Aereere mu ggombolola Kamutur mu mwaka 2023
Namayingo (disitulikit)

**Disitulikiti ya Namayingo** ye disitulikiti eri mu buvanjuba bwa Uganda. Erinnya lyayo lyabbulwa bu kabuga akakulu, Namayingo, era nga weewali n'ekitebe kya disitulikiti.

## Wa weesangibwa
Disitulikiti ya Namayingo esangibwa kumpi neEquator.  Esalagana ensalo ne Disitulikiti ya Bugiri mu bukiika kkono bwamaserengeta, Disitulikiti ya Busia mu bukiika kkono bwobuvanjuba, Egwanga lya Kenya mu buvanjuba ne mu bugwanjuba bwobuvanjuba, Eggwanga lya Tanzania mu maserengeta ne Disitulikiti ya Mayuge  mu bugwanjuba  ne mu bugwanjuba bwamaserengeta. Namayingo, ewali ekitebe kya disitulikiti, walina obuwanvui bulinga mu 95 kilometres (59 mi), ngokozesezza luguudo, obugwanjuba bwobuvanjuba bwa Jinja, ekibuga ekisinga obunene mu Kitundutundu kya Busoga.  Kino ekitundu kiri wakati wa 38 kilometres (24 mi), ku luguudo, mu maserengeta ga Bugiri, ekibuga ekinene ekisinga okuba okumpi.  Endagiriro mu koodinatisi za disitulikiti eno ziri: 00 17N, 33 51E.

## Mu bufunze
Disitulikiti yateekebwawo etteeka lya paaliyamenti era nga yatandika okukola nga 1, ogwomusanvu, 2010. Ebyo byonna nga tebinnabaawo yali kitundutundu ku Disitulikiti ya Bugiri. Disitulikiti ya Namayingo kitundu ku gutundutundu gwa Busoga. Endala disitulikiti eziri mu Busoga ze zino wammanga:

1. Disitulikiti ya Buyende

2. 2. . Disitulikiti y’e Iganga

3. 3. . Disitulikiti y'e Jinja

4. 4. . Disitulikiti y’e Kaliro

5. 5. . Disitulikiti y’e Kamuli

6. 6. . Disitulikiti y'e Luuka

7. 7. . Disitulikiti y'e Mayuge

8. . Disitulikiti y'e Namutumba .

Ng'omwaka 2000 tegunnatuuka, ebintu ebibiri ebyali bisinga okukolebwa mu disitulikiti eno byali (a) obulimi obwokwebeezaawo  ku lukalu ne (b) okuvuba okwensimbi ku lubalama ne ku bizinga bya Nnalubaale. Mu kyasa ekya enkumi ebbiri, ebirombe bya zzaabu bizuuliddwa mu disitulikiti eno.  Kino kireese abatuuze abapya bangi mu kitundu, nga bakola emirimu nga, abasimi,abayoza,abakummunta, ba bbulooka, abaguzi, okwo nga kwogasse ne abatunzi bebikozesebwa mu kusima zzaabu, okugezanga, ensuuluulu, ebitiiyo,bu ppeyiro, amabaafu,emiguwa namadaala.

## Obungi bwabantu
Okubala abantu mu ggwanga okwakolebwa mu 1991 kwalaga nti omuwendo gw’abantu mu disitulikiti eno gwali nga 68,000. Mu mwaka gwa 2002, okubala abantu okwaddako mu ggwanga kwalaga omuwendo gw’abantu mu disitulikiti eno nga 175,000. Omuwendo gw’omuwendo gw’abantu mu disitulikiti buli mwaka gwabalirirwa ku bitundu 2.9%. Kiteeberezebwa nti abantu mu Disitulikiti y’e Namayingo baali nga 232,300 mu mwaka gwa 2012. 

## Laba ne bino

* Namayingo
* Ennyanja Nnalubaale
* Obwakabaka bwa Busoga
* Disitulikiti za Uganda

## Ebijuliziddwa

## Obujegere bwemikutu gya wabweru

* Omukutu gw'amawulire mu disitulikiti y'e Namayingo
* Enkulaakulana mu Disitulikiti za Uganda
Serere (disitulikit)

**Serere** nsi e disitulikit wa Yuganda. Obugazi: 1 965.4 km2. Abantu: 294 100 (2012). Esangibwa Mu bitundu bya Eastern Uganda
Budaka (disitulikit)

**Budaka** disitulikit mu Yuganda. Obugazi eri ku: 410.4 km2. Abantu bawera: 178 900 (2012).

## Ekifo gyesangibwa

Disitulikiti y’e Budaka egabana ensalo ne Disitulikiti y’e Pallisa mu bukiikakkono, Disitulikiti y’e Mbale mu buvanjuba, Disitulikiti y’e Butaleja mu bugwanjuba, ne Disitulikiti y’e Kibuku mu maserengeta. Akabuga k'e Budaka kali mu  mu maserengeta ga Mbale, nga kye kibuga ekisinga obunene mu kitundu kino. 

## Okulambika okwawamu

Disitulikiti eno gyetusanga Budaka County ne Iki-Iki County . https://en.wikipedia.org/wiki/https://en.wikipedia.org/wiki/Budaka_County

## Omuwendo gw'abantu

Mu mwaka gwa 1991, okubala abantu mu ggwanga lyonna kwatebereza nti omuwendo gw’abantu mu disitulikiti eno gwali mu100,300. Okubala abantu okwakolebwa mu ggwanga lyonna mu mwaka gwa 2002 kwatebereza nti omuwendo gw’abantu guli 136,500, nga omuwendo gw’abantu gweyongera ebitundu 2.8 ku buli 100 buli mwaka . Mu mwaka gwa 2012, abantu baali babalirirwamu obungi bwa178,900. https://en.wikipedia.org/wiki/

## Emirimu gy’ebyenfuna egikolebwa yo

Mu mwaka gwa 2009, kkampuni ya Uganda Clays Limited yaggulawo ekkolero lya tiles n’amatafaali e Kamonkoli. Ekkolero lirina abakozi abasoba mu 200. https://en.wikipedia.org/wiki/
Lira (disitulikit)

**Lira** nsi e disitulikit wa Yuganda. Obugazi: 1 368.9 km2. Abantu: 403 100 (2012).

 nze (DDeogratias kisakye segirinya) ntugenda my lira mumwezi ogwokuna mu2017 okugabira banandini abakulisitayo ngatubasimilako okola emilimu jjamukama Nazarene family Uganda located makerere kavule.were God works lively.
Kiruhura (disitulikit)

**[[:en:Districts_of_Uganda|Disitulikiti]] y'e Kiruhura esangibwa** mu bitundu by'amaserengeta ga Uganda . Ekitebe Kya disitulikiti eno kisangibwa mu tawuni y'e Rushere.

**[[:en:Districts_of_Uganda|Disitulikiti]] y'e Kiruhura esangibwa** mu bitundu by'amaserengeta ga Uganda . Ekitebe Kya disitulikiti eno kisangibwa mu tawuni y'e Rushere.

## Ekitundu ekitono ekya Ankole

Disitulikiti eno kitundu ku Ankole. Ekitundu ekyo kikwatagana n’Obwakabaka bwa Ankole, obumanyiddwa mu ssemateeka naye nga okuva mu May 2011 bubadde nga tebukola. Okusinziira ku kubala abantu okwakolebwa mu mwaka gwa 2020 kwalaga nti Ekitundu kino kyalimu abantu ababalirirwamu obukadde 10,577,900.  

## Okutwaliza awamu

Amaka ga Pulezidenti wa Uganda aliwo kati Yoweri Museveni gasangibwa mu Rwakitura, mu ssaza ly’e Nyabushozi, mu Disitulikiti y’e Kiruhura. Amaka g'e Rwakitura gakola ng’ennyumba y'obwa pulezidenti nga akyaddeko eyo. 

## Ebyenfuna ebioklebwa yo

kiruhura disitulikit ya byabulimi. Obulunzi bwe basinze okwesugamako mu disitulikiti eno. Bino bye bimu ku bisolo ebirundubwa:

* Ente za Ankole
* Ente za enzuungu
* Ente za maleeto
* Embuzi enfirika
* Embuzi z’Ababoer
* Embuzi zamaleeto ezigata omusaayi gw'e frikane za boer

Amata n’ennyama bikulu  mu disitulikiti eno. Mu mwaka gwa 2006, kyateberezebwa nti disitulikiti eno yali efulumya liita z’amata ezisoba mu 100,000 buli lunaku.  Ebibala okuli amata n'ennyama bitundibwa awo mu kitundu ebiralala ne bitwalibwa mu Kampala, ekibiga Kya Uganda ekikulu era nga kyekisinga obunene  mu buvanjuba bw’essaza. https://en.wikipedia.org/wiki/

Kkampuni ya Amos Dairies Uganda Limited, kkampuni ya Amos Dairies Limited etaddewo ekkolero erirongoosa amata e Akageti mu Disitulikiti y’e Kiruhura, nga lisobola okufulumya amata agasukka mu litres bukadde bubiri buli mwaka. https://en.wikipedia.org/wiki/

## Laba nabino

* Disitulikiti eziri mu Uganda
Traduzir

okuyiga ebisingawo, genda ku lupapula olw'obuyambi). Bw'obanga tewagenderedde kutuuka wano, nyigabunyizi eppeesa ery'om
Eteeka ly'entobazi

==Eteeka ly'entobazi==
Eteeka ly'entobazi lyateekebwawo Gavumenti ya Uganda era 
Ebigendererwa bya Gavumenti ku’mateeka agafuga obutonde bw’ensi byebino.  
# Okunyweezza amateeka agaakolebwa okusobola okukuuma obutonde era n’okukozesa obutonde okusoboola okuberawo kati ne jebulijja. 
# Okubonerezza abantu abasangibwa nga bonoona obutonde okusobola okumalawo abazi be misango. 
# Okukuuma emigaso gy’entobazi. Okukuuma obulamu bw’ebintu ebisangibwa mu ntobazi nga ensolo n’ebimera. 
# Gavumenti ekiriza emirimu egitasanyawo butonde bw’ansi, gamba okufuna amazzi aganywebwa, okuvuuba mu nvuba ennungi n’okulunda. Era ekubirizza abantu n’ebitonole ebya nnakyewa okwongera okwogera ennyo n’okusasannya ku migaso gy’entobazi.
Ennkulaakulanna

## [[Ennkulaakulanna]]==Mu kusoma okugendereera okuleeta enkulaakulana eyannamaddala
Mu kusoma okugendereera okuleeta enkulaakulana eyannamaddala,  tutunulira nnyo ku nsibuko y’ Ennkulakulana  eya nnamaddala. 
Bwettujukira ebyayitta, osobola okugamba nti endowooza eno ey’ennkulakulana eya nnamaddala eviira ddala   ku ssematalo owokubbiri ngayakagwa . Kyazuulibwa nti amawanga gano agaali mu ntalo zino gakosebwa nnyo obwavvu n’enjala. Kino nno  kyaleetera abakungu b’A mawanga  amagatte mu nsi yonna,okutuuza nekiiko ezitali zimu ,okusala amagez ku ngeri ki obuzibu bunno gyebuyinza okuvunikibwa. Watandiikibwawo ebiwayi byensi yonna ebyenjawulo okutandiika okwekkenennya n’ikuzuula engeri gyebayinza okwanganga era nokuvunuka ebizibu bino. Ebimu ku biwayi bino, mwe mwali kyebayitta “ Inernational Monetary Fund(IMF) nekirala kyebayita World Bank Group(WBG) byonna nga bigendereera okuyamba okwanganga obuzzibu bwo’bwavvu n’ebbula ly'emmere mu nsi yonna.
Ekiwanga

## [[Ekiwanga]]

Bw'Owulira nga azibikidde ennyindo bubeera bulwadde bw' Kiwanga Lya katunguluccumu, oba kozesa kisubi kya kyaayi.
Lubyamira

## [[Lubyamira]]
Lubyamira bulwadde buleeta ne Senyiga ate era n’emimiro okuluma.  Kozesa kisubi kya kyaayi 



This is a disease that is a combination of several other diseases and the only way of identifying it is by its several signs and symptoms.
-Fever
-Soar throat
-Dry Cough
-Chest pain
-Diarrhea
-Loss of appetite
Apac

**Apac** kibuga mu Disitulikiti y'e Apac mu Bukiikakkono bwa Uganda .KYe ‘kibuga ekikulu’ mu disitulikiti eno era nga n'ekitebe kya disitulikiti kisangibwa eyo. Disitulikiti eno yatuumibwa erinnya ly’ekibuga. 

## Ekifo wesangibwa
Apac esangibwa mu kilometres118 (73 mi), ku luguudo, mu bukiikaddyo bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu Bukiikakkono bwa Uganda.  Ekifo kino kiri mu kilometres 62(39 mi), ku luguudo, mu bukiikaddyo bw’amaserengeta ga Lira, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Lango .  Ensengeka z'ekibuga kino ku maapu ze zino:1°59'06.0"N, 32°32'06.0"E (Latitude:1.9850; Longitude:32.5350).  Apac Municipal Council esangibwa ku buwanvu bwa 3,540 feet (1,079 m) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja obutuufu . 

## Obungi bw'abantu
Okubala abantu mu mwaka gwa 2002 kwatebereza nti abantu mu kibuga kkino baali bakunukiriza 10,140. Ekitongole ky'ebibalo(UBOS) mu gwanga kyalaga nti mu mwaka gwa 2010 omuwendo gw'abantu mu Apac gwali gukunukiriza 13,300. Mu mwaka gwa 2011 wakati, UBOS yatebereza nti omuwendo gw'abantu gwali gukunukiriza 13,700.

Okubala abantu mu mwaka gwa 2014 kwalaga nti abantu mu Apac baali baweza omuwendo gwa bantu 14,972. Mumwaka gwa 2024 omuwendo gw'abantu mu munisipaali ya Apac gwali 49,593.
 

## Ebitundu

* Putanga

## Ebintu ebikwata ku nsonga eno
Ebifo bino wammanga ebikulu biri mu kibuga oba okumpi n’ensalo z’ekibuga:  (a) ekitebe kya Apac District Administration (b) ofiisi za munisipaali ya Apac(c) Eddwaliro ekkulu mu Apacl, eddwaliro lya gavumenti ery’ebitanda 120, eriddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu eya Uganda (d) Alenga Primary School, essomero lya gavumenti erya pulayimale ku njegoyego z’ekibuga (e) Apac Central Market, . gyebatunda ebintu by'okozesa ebyabulijjo (f) Oluguudo lwa Rwekunye–Apac–Aduku–Lira–Kitgum–Musingo Oluyita mu kibuga mu kudda olw’amaserengeta okudda ebuvanjuba olw’awamu. 

## Abantu ab’amaanyi

* Milton Obote, eyali Pulezidenti era Ssaabaminisita

## Laba ne bino

* Ekitundu ekitono ekya Lango
* Abantu b’e Lango
* Disitulikiti y’e Apac
* Ekitundu ky'obukiikakkono, Uganda
* Olukalala lw'ebibuga n'obubuga mu Uganda

## Ebiwandiiko ebikozesebwa

## Ebiyungo eby’ebweru

* Omukutu Omutongole
* Okukyalira ekibuga Apac
Amakubo mu ttaka

## [[Amakubo]] mu [[ttaka]]
Ensiringanyi zikola amakubo mu ttaka neziyamba emirandiira gy’ebimera okulandiira mu ttaka.
Ebyazaawa

## Ebyazaawa
Ebyazaawa by'ebigambo ebyakozesebwanga mu lilimi oluganda naye nga ennaku zino tebikyawulikika.
Kyakyu

## kyakyu== [[maize brand]]
Kyakyu Ono alimu ebika bina oba n’okusingawo. Waliwo oyo kyakyu omulungi nnamba emu, kyakyu wa kasooli nnamba emu n’ekitundu, kyakyu wa kasooli nnamba bbiri ne kyakyu wa kasooli addugala.
Gombe, Wakiso

**Gombe**, kibuga nga  kisangibwa mu Disitulikiti y'e Wakiso mu masekkati ge' eggwanga lya Uganda .

## Ekifo gyesangibwa

Gombe ekunukiriza , ku luguudo, mu bukiika kkono bw’amaserengeta ga Matugga ku luguudo oluva e Matugga-Kapeeka . **** Gombe ekunukiriza , ku luguudo, mu bukiikakkono bwa Kampala, ekibuga ekikulu era nga kye kisinga obunene mu Uganda. https://en.wikipedia.org/wiki/ Ensengeka z'ekibuga kino ku maapu ziri 0°29'19.0"N 32°28'50.0"E (Latitude:0.488599; Longitude:32.480550).
Kasasiro avaamu ekigimusa ettaka

## Kasasiro avaamu ekigimusa ettaka
Kasasiro avaamu ekigimusa ettaka Waste composit manure
Kasasiro avaamu ekigimusa ettaka era wetutuukidde okufulumya bino, nga ffena tukimanyi nti ebiigimusa ebizungu bigula buwanana omulimi owa bulijjo nga tasobola kubisasulira.
N’olw’ekyo ky’ekiseera okuyamba omulimi ono okuvuunuka obuzibu buno, nga tugezaako okumuyIigiriza okwekolera ebigimusa ebibye okuva mu bisaaniiko byasobola okufuna okuva mu fumbiro lye, mu nnimiro ye n’ebikoola by’emiti ebimwetoolodde, olw’okumusobozesa okulongoosa ettaka lye.
‘’Engeri ennyangu omulimi gy’ayinza okukolamu ebigimusa ng’ekinnya composit pit ‘’
‘’Okutegeka ekinnya ekyy’okukoleramu ebigimusa bino’’
Londa ekifo, ekisikirize , gamba wansi w’omuti, mu bitooke oba okuzimbako ekisikirize kibe kumpi n’ennimiro mw’ogenda okubissa.
Ekipimo –kibeere kya futi 4 ne nnyingo 11 obugazi, obuwanvu futi zoba oyagadde okusinziira ku bikozesebwa by’olina, okukka wansi –ekinnya sima 30cm okutuuka ku futi 4.
Bw’omala okusima ng’ebiseera bya musana kifukiriremu amazzi kibe kiweweevu.
‘’Ebyetaagisa o kukolamu ebigimusa’’ 
Bw’oba n’ebinogeddwako kasooli oba omuwemba
Omuddo omukalu, n’ebikoola by’emiti ebikalu
Ebintu ebibisi oba ebisaaniiko okuva mu ffumbiro
Obusa bw’ensolo gamba ente, embuzi, embizi, obumyu, kalimbwe w’enkoko bwoba osobodde okumufuna
Ettaka erya wagulu, bw’oba osobola okufuna erya wansi w’omuti oba mu nnimiro
Evvu n’amazzi.
‘’Enkola y’ekigimusa’’
Omwaliiro ogusooka gwandibadde gw’ebyo ebinogeddwako kasooli, ebivuddemu entungo, omuddo omukalu oba ebikoola ebikalu nga bitemeddwatemeddwa mu butundutundu obutono ddala.
Bw’oba nga wasobodde okufuna ebinogeddwako kasooli. nga  by’ososezza wansi, zzako omuddo n’ebikoola  ebikalu, obugulumivu bwa 10 cm bikkako obutaka butono nnyo ofukirireko otuzzi.
Omwaliiro oguddako ogwokusatu, gube gwa bikoola oba bintu bibisi obugulumivu bwa 10 cm -15 cm nga nabyo bitemeddwatemeddwa mu butundutundu.
N’ebisembayo bw’oba olina obusa bw’ensolo oba kalimbwe w’enkoko gwozzako n’olyoka obikako ettaka kungulu lyojje wansi w’omutti oba mu nnimiro.
Wekkaanye Ebikozesebwa byonna bisaanye bibe mu butundutundu obutonotono’olw’okubisobozesa okuvunda amangu
Osobola okudinngana , okukunganya nga bwe kiragiddwa waggulu okutuuka lw’ofuna obungi bw’ebyo ebyetaagisa.
Ffuna omuti ogusimbe mu bintu bino by’okunnganyizza, okukola ng’ekipima ebbuugumu {Themometer], ennaku bwe ziwera 4 sikamu omuti okulaba oba bitandise okuvunda. Ate bwoddamu okubikebera n’osanga ng’omuti guwoze kiba kitegeeza nti bituuse okukyusa.
Ebigimusa bino bikyusibwa buli nnaku 4 okumala enfunda 3 – olwo biba biweza ennaku 12 olwo n’okweyambisa biba bituuse era obijja mu kinnya kino  n’obisa mu kinnya ekirala n’olinda biwole nga wayiseewo esande emu  otadiika okuusa ku birime.
Ennyama enkalubo ekira amaluma

## Ennyama enkalubo ekira amaluma
Ennyama enkalubo ekira amaluma  hard meat folk story
Ennyama enkalubo ekira amaluma. NKALUBO Amakulu nti waddewadde beera n’ekitakumala okusinga okubeererawo nga tolinawo kintu nakimu. Awo obeera omuntu omwavvu ddala.

Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Emiteeru

## Emiteeru.==[[Challenges]]

Emiteeru bye bizibu mu bulamu obwabulijjo naddala mu byalo.. Enjogeera egamba nti,’’Okwekulira embazzi ku kugulu’’, kwe kwereetera ‘miteeru.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Amazina g’ekirevu

## Amazina g’ekirevu ==[[ dancing beard folk story]]
Amazina g’ekirevu , bagogerako nti, ‘’Omukulu ali ewuwe, tabulwa ky’akola’’, Amazina g’ekirevu gajjira ku mmere.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Kiwanuka

## Kiwanuka== [[Wind]]
Kiwanuka Eno nno y’ Empewo ewummulira mu muti omuseerere oba omukookoowe. Emannyiddwa nnyo nga empewo ya Kiwanuka.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ekinyaalika

## Ekinyaalika  ==[[Mad fish monger]]
Omuntu avuba emmamba nga yeeyambisa eddobo nga alissaako ekissi ky’emmamba, gamba nga ensiringanyi, kiyitibwa, Ekinyaalika

Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Enyanjula y’Entobazi

## Enyanjula y’Entobazi== [[Swamps]]
 Emirimu gy’entobazzi gisobola okugabanyizibwamu egyo egy’obutonde, kwe kugamba nt egyandibaddewo ng’omuntu talina kyakozeeko, okugeza ng’ebramu n’embeera ebyebunguludde, n’egyo egireetebwawo ebyo abantu bye bakola , gamba ng’emirimu gy’abantu n’ebyenfuna byaabwe.
Mu’ teeka elifuga entobazi ate lyo Eteeka lino lyabagibwa minisitule evunanyizjbwa ku’butonde bwensi nga ligamba bweliti..
‘’Enyanjula’’
Entobazi tuzingiramu ebidibba, emigga, ebiibira, enyanja,era nga bino byamugaso nnyo. Abantu abasinga  beyunye nnyo entobazi olw’emigaso emingi zebiyina era nga abantu abamu  bakozesa entobazi zino kubanga basobola okujjamu ebintu ebisoobola okuzimba, ebintu ebisoobola okukozesebwa mu kuluka nga enjulu eziruka ebibbo, ensansa eziruka  emikeeka, ebitoogo ebiruka ebiwempe, n’ebintu ebirala bingi ebiyinza okukolebwa mu bintu ebisangibwa mu’ntobazi.
Ebiibira n’entobazi

## Ebiibira n’entobazi ==[[Forests and swamps]]
Ebiibira nabyo emirundi egisinga tuyinza okubitwalira mu’ntobazi kubanga emigga egisinga n’enzizzi bitandiikira mu biibira.Ebiibira bino biyina emigaso mingi okugeeza tujjamu emmere, biyamba okuyonja empeewo, bituteerekera ebisolo byaffe, tujjamu ebintu ebikozesebwa mu ‘makolero g’ebibajje. Ate mu m’igga namwo tusangamu ebyenyanja n’ebisolo ebirala ebisangibwa mu mazzi.
Embeera y’emigga n’ebiibira

## Embeera y’emigga n’ebiibira==[[Rivers and swamps by laws]]
Mu 1986, abakkugu balambiika nti  embeera y’emigga n’ebiibira  yali ekosebbwa nnyo   era nga emirimu  tegigenda bulungi, era n’obutonde bw’ensibwaali tebufiibwako nakamu. Mu kiseera ekyo wabagibwawo amateeka agakugira abantu obutayoonona butonde bw’nsi mu 1995, gamba nga okuzimba mu ‘ntobazi n’okulima mu’ntobazi.
Enkola n’Amateeka g’Entobazi

4== Enkola n’Amateeka g’Entobazi ==Advantages of swamps by laws
Enkola n’Amateeka g’Entobazi gano, gakolebwa okusoboola okukendeeza okwongera okwonoona obutonde era gagenderela okuteekawo enkola obutonde bw’esi gye bwaali bulina okukuumibwa okusoobola okuyamba abantu  abensangi ezo, abensangi zino okuzikozesa mu nnkulakulana ate era ne mubiseera eby’omumaaso nabo okuzisanga n’ekibasobozesa okuzikozesa obulungi Sustainable Development
Amateeka gano gagendererwa kwongera ku migaso gy’obutonde nga mwotwalidde n’entobazi.
Emigaso gy’entobazi

## Emigaso gy’entobazi
Emigaso gino giyinza okwawulibwamu mu bitti bibbiri:
Ejateekebwawo obutonde {[ecological}]
N’Abantu gy’ebafunnyemu omugaso social  economical
Entobazi ziyamba amazzi okubeera awamu era kiyamba ebimera okufunna amazzi.
Entobazi ziyamba ettaka obutakulukuta naddala nga waliwo emiti. Emiti gino giyamba okukwata ettaka eryalikulukuse.
Entobazi zikuuma ebimera n’ebisolo ebisangibwamu mu mbeera ennungi.
Mu ntobazi tufunamu ebitoogo eby’eyambisibwa mu kuluka ebintu by’emikono nga okuluka emikeeka, ebibbo, tufuna enjulu era n’emiti egiyinza okukozesebwa mu kuzimba.
Mu ntobazi tufunamu ebyenyanja ebituyamba okutuzamu amanyi.
Ebisolo ebisinga bitwalibwa ku ntobazi nebisobola okufuna eky’okuzza eri omumwa naddala mu budde obw’ekkyeeya.
Entobazi zituwa amazzi agatuyambako mu makolero , mu birime era n’ebisolo.
Abalambuzi bajja nnyo okulaba entobazi  zino era nebasasula ssente okusoboola okuzilaba, kino kiyamba nnyo eggwanga okulakkulanna.
Newankubadde entobazi zirina emigaso mingi, naye ate era n’ebizibu ebisangibwamu biyitirivu.
Ente

Ente kisolo ekirundibwa ewaka. Kirya muddo ne kinywa n'amazzi. Kivaamu amata ge tunywa oba okufumba kyayi n'okukolamu omuzigo. Mu Buganda ente kyabugagga era ne mu mawanga amalala gamba ng'Abasoga, Abanankole, Abakaramoja, Abateeso n'amawanga amalala agali mu Uganda.
Ente era tulya ennyama yaayo. Eddiba ly'ente tulikaza ne tulikolamu engatto n'ebintu ebirala gamba ng'emisipi, ensawo, n'emikeeka.
Geoffrey Oryema

**Geoffrey Oryema** (* 16 Gwakuna 1953, Soroti) kiri muyimbi omusajja, munnayuganda. Yaffa 22 Gwamukagga 2018.

Geoffrey Oryema munnayuganda eyamanyiddwa ennyo mu myaka gya 1970 olw'ennyimba ze mu nnimi ez'enjawulo nga Swahili, Acholi, Olungereza n'Olufalansa. Geoffrey Oryema yazaalibwa nga April 16, 1953 mu kibuga Soroti mu Uganda. 

Geoffrey Oryema yatongozza oluyimba lwe olwokubiri olwa 'Beat the Border' olwatuumibwa ensi yonna. Geoffrey Oryema yali yeegasse ne Peter Gabriel n'abalala, era yayambibwako abayimbi Abafalansa okuli Jean-Pierre Alarcen (guitar) ne Patrick Buchmann (drums, percussion, backing vocals), ng'akyalira WOMAD mu Australia, Amerika, Japan, Brazil ne Bulaaya.

Mu 1994, bbandi ya Geoffrey Oryema yayimba ku mbaga ya Woodstock 94 ku mukolo gw'okujaguza emyaka 25. Ennyimba za Geoffrey zimanyiddwa nnyo mu nsi yonna era ziwangudde engule nnyingi. Geoffrey yava mu Uganda n'agenda e Bufalansa oluvannyuma lwa kitaawe okuttibwa mu 1977 mu bufuzi bwa Idi Amin.
Abantu abasinga tebamanyi mugaso gwa ntobazi

## Abantu abasinga tebamanyi mugaso gwa ntobazi==[[Awareness on swamps]]
Abantu abasinga tebamanyi mugaso gwa ntobazi era bazonoona nga bazijjawo n’ebazimbamu amayumba n’okulima emmere, ekiretedde entobazi azisinga okusanawo, kino kitureteddwa ensonga y’obwaavu n’obufunda bw’ettaka.
Ebigendererwa bya Gavumenti ku’mateeka agafuga obutonde bw’ensi.
Gavumenti ya [Uganda] eteeka bino mu kukola:
Okunyweezza amateeka agaakolebwa okusobola okukuuma obutonde era n’okukozesa obutonde okusoboola okuberawo kati ne jebulijja.
Okubonerezza abantu abasangibwa nga bonoona obutonde okusobola okumalawo abazi be misango.
Okukuuma emigaso gy’entobazi.
Okukuuma obulamu bw’ebintu ebisangibwa mu ntobazi nga ensolo n’ebimera.
Gavumenti ekiriza emirimu egitasanyawo butonde bw’ansi, gamba okufuna amazzi aganywebwa, okuvuuba mu nvuba ennungi n’okulunda.
Era ekubirizza abantu n’ebitongole ebya nnakyewa okwongera okwogera ennyo n’okusasannya ku migaso gy’entobazi.
Emmere gyoowa ebisolo n’ Ebiriisa

## Emmere gyoowa ebisolo n’ Ebiriisa ==[[animal feeds vitamins]]
Ebiriisa ebiteekwa okubeera mu kika ky'emmere gyoowa ebisolo okusobola okukuwa amagoba bye bino.
#Eteekwa okubeeramu puloteyiniproteins
#Eteekwa okubeeramu vitaminivitamins
#Eteekwa okubeeramu ekigikkusa.
Lunda ebisolo nga bya’lulyo

## Lunda ebisolo  nga bya’lulyo ==[[good animal breeds]]
Ng'olunda wandigoberedde nnyo ebisolo ebisinga okubeera ebirungi era ng'esiira oliteeka ku bino wamanga.
# Olulyo lwa nnyina wakyo.
#Endabika yakyo.
#Ennyonka oba n'endya yakyo
Liisa ekisolo

## Liisa ekisolo== [[Feeding animals]]
okuliisa ekisolo kyonna oba enkoko , bwe tuba tuliisa tukiwa emmere n'enva. Bino by'otwala ng'emmere ate ere ne by'otwala okuba enva.
#emmere tutwaliramu omuddo ogw'essubi.
#kyakyu maize brun
#ebiwata by'amatooke
Ate mu enva tutwaliramu bino.
# ebibowabowa
kotoni keeki Cotton Cake
Ebintu bino byombi wandibiriisiza mu kipimo.
Emmere y'esinga obungi olwokukkusa ensolo.
Enva zo nga ntonotono olwokusobozesa ekisolo okuwoomerwa emmere gyekiridde.
Obulwadde bw’Ebbanyi

## [[Obulwadde bw’Ebbanyi]]
Ebbanyi bulwadde bwa'nte . Omulunzi w'ente ezamata ebbanyi limufiiriza nnyo. Ebbanyi lino kuK nte likwata ku nnywanto zaayo.
# Ebbanyi lifiiriza omulunzi olwobulumi ente bw'ebeera nabwo era tekiriza kukamibwa.
Laba omusawo w'ebisolo amangu ddala ng'olabye obulwadde buno ku nte.
Simba ebitooke

## Simba ebitooke==[[ Planting Bananas]]
By'osooka okulowooza nga tonasimba bitooke bibino.
# Ekika ky'ebitooke kyogenda okusimba.
# Byandyagadde ttaka lyangeriki?
#Onobifuna otya ye ate ensima y'ebinya yenkanaki?
Ebibafaako Abavubuka mu byalo mu’ enkulaakulana eya namaddala

## Ebibafaako Abavubuka mu byalo mu’ enkulaakulana eya namaddala == [[youth  in sustainable development villages]]
Tulowooza nti abavubuka mu nsani zino be basinga obungi mu byalo .
Okwongera okumanya ku nsonga zino mu byaalo twetaaga okumanya ebintu nga bino’
# Okusinzira ku katabo k’ekyalo, tulina abavubuka bameka?
# Abalenzi bali bameka, n’abawala bameka?
# Abo abaali babaddeko mu ssomero, nsonga ki eyabagaana okweyongerayo era lwaki abamu tebaasomerako ddala?
# Biki bye batera okukola era babikola ddi?
# Ku nsonga y’emirimu abavubuka abalina emirimu , be bangi oba be batono?
# Y’ate baluwa abasinza  ebizibu, abawala oba abalenzi. Era bizibu ki ebyo?
Abavubuka betaaga okukola ebibiina by’abavubuka ra betaaga ssente , n’ abantu bayigrizibwe emirimu egy’enjawulo mu byalo.
Ebifa ku’nddwadde mu byalo mu’ enkulaakulana eya namaddala

**Ebifa ku’nddwadde mu byalo mu’ enkulaakulana eya namaddala** (*health in sustainable development villages*)

Enddwadde eza buli ngeri zitta abantu mu byalo byaffe.
Singa ab’ekyalo besanga ng’enddwadde eza buli ngeri zifuuse leenya, betaaga okumanya ebintu bino wamanga.
# Abantu bameka ababadde balumbiddwa enddwadde? Mu kiseera ki, nddwadde ki, era waliwo abaafa?
# Abantu bano benkana batya  obukulu, era bakola ki?
# Zo ennyumba z’abo abalumbiddwa enddwadde ziri mu mbeera ki?
# Abantu abazindiddwa enddwadde ezitali zimu , bangi  oba batono okusinzira ku ky’obadde osuubira?
# Ebika by’enddwadde ezibazinze biri bimeka?
# Njawulo ki eriwo mu myaka gy’abo abalumbiddwa enddwadde ezitali zimu?
# Abantu abasnze okulumbibwa enddwadde ezitali zimu., basangibwa mu ktundu kimu eky’ekyalo oba babunye buli wamu?
Nga tuli mu byalo mu nnkulakulana eyanamaddala, twetaaga okwetasaako enddwadde nga tusomesebwa eddagala elyenjawulo kalibe lyakina’nsi oba nga ly’abazungu.
Ebifa ku’bwavu n’okunonnyereza ku bibufaako mu byalo mu’ enkulaakulana eya namaddala

## Ebifa ku’bwavu  n’okunonnyereza ku bibufaako mu byalo mu’ enkulaakulana eya namaddala == [[poverty research  in sustainable development villages]]
Abantu nga abalimi baavu nnyo mu byalo byaffe. Okunonnyereza ku bwaavu era n’ebifa ku balimi,ate  era n’okusobola okubisalira amagezi, oyinza okukungganya ebyo bye w’etaaga okumanya mu ngeri nga zino.
# Okisisnkana abalimi, abasubuzi, n’abatambuza ebirime ng’obuuza ebbuuzo ebitali bimu.
# Okweyambisa akatabo akaberamu ebifa ku kyalo okumanya omuwendo gw’abalimi.
# Okutalaaga ennimiro z’abantu nga wekennenya omutindo gw’ettaka awamu n’ebrime n’engeri abalimi gye bakolamu.
# Okukuba maapu y’ekyalo nga eraga bulungi engudo, ennimiro wamu n’obutale.
 Wetegereze ensonga zino ezikwata ku balimi.
# Ennima y’abalimi, entunda, era  n’enyingiza bifanaana?
# Abalimi ebirime byabwe babiguza abantu bebamu?
# Abalimi bonna , ebizibu byabwe bifanaana oba byawukanako?
Oluvanyuma lw’ebinonyerezeddwa ku bireetera abalimi obwaavu,  
Abalimi baba betaaga okuweebwa ku magezi gamba nga ku ‘misomo kw’ebyo ebizuuliddwa ku bye batalina ku kyalo.
Abalimi betaaga okusaba kuyamba nga basaba obuyambi okuva ku mu bibiina eby’obulimi ate era ne Gavumenti.
Ebifa ku ‘amazzi mu byalo mu’ enkulaakulana eya namaddala

Tulina ekzibu ky’amazzi mu byalo byaffe , tusobola kukola ki?
Singa abantu baba betaaga obuyambi ku buzibu bwabwe obw’amazzi betaaga okmanya ebintu eby’engeri eno.
# Engeri ze tufunamu amazzi za mirundi emeka, era embeera yaago eyimiridde etya?
# Abantu bameka abakozesa emikutu egy’enjawulo? Era gifaanana gitya?
# Abantu batambula bbanga lyenkanawa okutuka gye basena amazzi?
Baani abakima amazzi awaka?, Genkanaki, era emirundi emeka olunaku?
Mu kunonnyereza ebifa ku mazzi oyinza okubikungganya mungeri nga zino.
# Okutalaaga ekyalo ng’olaba ebifo, omuwendo, n’embeera y’emikutu gy’amazzi gye birimu.
# Okussinkana abantu abeyambisa emikutu gy’amazzi egyo ng’obabuza ebibuzo ebikwatagana n’amazzi mu kifo ekyo.
# Okukuba maapu y’ekyalo ng’eraga ebifo ebikimibwamu amazzi byonna, n’omuwendo gw’amayumba.
# Okweyambisa akatabo akakungganyizibwamu ebifa ku kyalo okumanya omuwendo gw’ebifo omukimibwa amazzi ne webiri.
Wetegereze ensonga zino ezikwata ku mazzi.
# Bbanga ki  erirwo wakati w’amaka g’abantu ne ku mikutu gye basena amazzi?
# Emikutu gy’amazzi egyo egikozesebwa , gikozesebwa lubereera oba lumu na lumu?
# Emikutu gy’amazzi egyo gikozesebwa mu ngeri esanidde?
# Emikutu gy’amazzi gyonna gikola bulungi?
# Waliwo ekiyinza okukolebwawo ku nsonga y’amazzi?
Waliwo abekyalo oba abakwatibwako ku nsonga y’amazzi oba akakiiko ka LC Local Council kye bayinza okukolawo?
Ebyalo byetaaga obuyambi oku nsonga z’amazzi okuva ku  kakiiko ke by’enkulaakulana mu muluka oba okuva ew’omumyuka w’ebye’enkulaakulana mu kitundu nn’awalala wonna nga mu Gavumenti n’ebibiina byanakyeewa.
Etooke ssoolabessaazaala

## [[Etooke]] ssoolabessaazaala== [[type of banana]]
Amatooke yemu ku mmere erimwa mu Buganda. Amatooke agakuze gabeera nebiwagu nga kumi nebisingawo. Naye waliwo agatateekako biwagu bingi , muno mwe muli nagateekako ekiwagu ekimu, era enkota y’etooke nga ya kiwagu kimu kyoka . eno enkoota  mu luganda eyitibwa  ‘’ SSOOLABESSAAZAALA’’
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike
Obulwadde bw’Kkakooto

## Obulwadde bw’Kkakooto== [[Nagana]]
Kakooto bulwadde bwakabi nnyo eri ebisolo n'abantu.
Ekisolo ekifudde kakooto tusanye tukiyise mu'ngeri yanjawulo nnyo.
# Ekisolo ekifudde kakooto tuteekwa okukyokya ate n'okukiziika okutangira ebirala n'abantu okukwatibwa obulwadde obwo.
#Ebisolo byaffe obutakwatibwa ndwadde , tulina okubigemesa.
# Tulina okubiyonja ate n'ekifo we bisula.
# Ate n'okubijanjabanga.
Era n'okwebuza ku basawo b'ebisolo.
Ziyiza ettaka okukulukuta

## Ziyiza ettaka  okukulukuta== [[Prevent]][[soil]] [[erosion]]
Tusaanidde okukola bino wamanga okuziyiza attaka okukulukuta.
# Okutema ensalosalo.
# Okusimba omuddo ku nsalosalo.
# Okusimba emmere mu layini lines
#Okubikka n'essubi.
Okukalirira ebyennyanja oba Essununa

## Okukalirira ebyennyanja oba Essununa==[[fish roasting]]
Abavubi, abalunzi b’ebyennyanja nabo abasubuzi b’ebyennyanja nabo ababigula okubirya, waliwo bye balya nga bibisi ate ebirala nebakuba essununa.Ekikolwa kino eky’okukuba essununa mu luganda kye bayita okukalirira ebyennyanja. 
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike
Omubiri okuggwamu omusaayi

== Omubiri okuggwamu omusaayi ==Anaemia
Omuntu okuggwamu omusaayi afuuna obubonero ku mubirigwe. Obubonero bwe buno.
# Olususu okuperuka.
# Okukoowa amangu.
# Omubiri tegugumirandwadde.
Eddagala eriyitibwa Ekigaji

## Eddagala eriyitibwa Ekigaji== [[Aloevela]]
Ekigaji ddagala era abantu balirima, ate ebimu ebigaji bikulira mu’nsiko.
Ekigaji  kiwonya enndwadde nga zino,
# Okwokebwa kw’ebintu nga omuliro n’amasanyalaze Burns
# Ekiddukano Diarrhoea
# Ekiddukano ky’omusaayi Dysentery
# Omusujja gw’ensiri Malaria n’endala nnyingi.
Eddagala eriyitibwa Mwambala zitonya

== Eddagala eriyitibwa Mwambala zitonya== bottlebrush tree
mwambala zitonya , guno muti gwa ddagala. abantu bagusimba mu nimiro zabwe ate era n’awaka.
mwambala ziktonya awonya endwadde nnyingiko nga mwe muli zino,
# Ekfuba eky’akalakiikro.Whooping cough
# Asma oba Olufuba Asthma
N’endwadde  nnyingi nnyo.
Okujjanjabisa obutonde

Okujjanjabisa obutonde kuyinza okutumbula embeera z'obulamu bwaffe mungeri ey'ewuunyisa. Ekizibu ekikyaatulemessazza enkola eno kw'ekubulwaawoamateeka agayinza okulungamya enkola eno nga bwekiri munsi endala ez'akulaakulana edda.
Algeria

**Algeria**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Algiers. Esangibwa mu bukiika kkono bwa Africa kumpi nessemayanja Mediterranean ku ludda olw'amambuka. Egabana ensali ne Tunisia wamu ne Libya. Y'ensi esinga obunene mu Africa mu bugazi bw'ettakaera ekitundu kyayo ekisinga obunene kiri mu ddungu lya sahara
* Awamu: 2.381.741 km²
* Abantu: 40.400.000 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 15.9/km²
Angola

**Angola**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Luanda.
* Awamu: 1.246.700 km²
* Abantu: 24.383.301 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 14.8/km²
Malawi

**Malawi** ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Lilongwe.

* Awamu: 118,484 km2
* Abantu: 22,224,282 (2025)
Red Hot Chili Peppers

**Red Hot Chili Peppers** kiri rockband, Amereka.
----
* Anthony Kiedis (1983-)
* Michael "Flea" Balzary (1983-)
* Chad Smith (1988-)
* Josh Klinghoffer (2009-)
Eddagala eriyitibwa Eppaapaali

## Eddagala eriyitibwa Eppaapaali== [[PAWPAW]]
Eppaapaali kibala ate nga ddagala. Amappaapaali galimwa mu maka g’abantu Ekibala kino eky’eppaapaali kiribwa nga ekibala, naye ate amakoola n’emirandira nabyo biwonya endwadde eziwerako, nga mwe muli nazino,
# Obuwuka mu lubuto Worms
# Ekifuba,senyiga, lubyamiran’emimiro okuluma.Cold Flue Cough
N’endalka nnyingi nnyo.
Eddagala eriyitibwa Akagobadogo

== Eddagala eriyitibwa  Akagobadogo==chenopodium
Akagobadogo nalyo ddagala er livumukla endwadde nga zino,
# Okusesema Vomiting
#  Omutwe oguluma Headache 
Nendala nnyingi nnyo.
Kalangala

## KALANGALA

Eno disitulikiti ya Uganda eyakutulwa ku distilikiti ya Masaka city mu mwaka 1989. Kalangala disitulikiti esangibwa ekolebwa ebizinga kinaana mu bina byonna nga biri mu nyanja Nalubaale (Vikitoliya). kalangala esalagana ne Disitulikiti nga Mpigi ne Wakiso mu bukiikakkono, Mukono e buvanjuba, eggwannga lya Tanzaniya mu bukiikaddyo wamu ne masaka ne Rakai e bugwanjuba. Kalangala y'emu ku bitungu bya Uganda ebisinga okwettanirwa abalambuzi olw'embeera y'obudde ennunji, embalama zenyanja eziriko omusenyu omulungi, abantu abaaniriza, amasamba g'ebinazi, nebirala binji. Omuntu okusobola okutuuka mu bizinga bye kalangala oba ssese nga bwebiyitibwa mu bwakabaka bwa Buganda asobola okukozesa ekubo erya Masaka-Bukakata nalinya ekidyeri nekimusomosa amazzi okuggukira ku mwalo e Luku ku kizinga Buggala. okusaabala olugendo luno kyetagisa eddakiika 30-45 zokka era nga ebidyeeri ebisabaaza abantu ku lugendo luno ssi byakusasulira. Mu ngeri endala omuntu asobola okukozesa ekidyeri ekilala ekisaabala okuva ku mwalo e Nakiwogo mu disitulikiti y'eWakiso okutuuka ku mwalo ogwe Lutoboka era Ku kizinga Buggala. olugendo luno luwanvuko era lwakusasulira ate nga mu biseera ebisinga lukolebwa omulundi gumu olunaku. Waliwo n'amakubo amalala agasobola okukozesebwa okugeza okuva e Kasenyi oba e Kitubulu mu bitundu by'Entebbe naye nga engendo zino tezisaabaza bidduka nga mmotoka olwokuba zizinga kukozesa maato.okusinzira ku bibabalo byekitongole ki UBOS ekivunaanyizibwa ku bibalo mu Uganda  ebyomwaka 2024, Distulikiti y'eKalangala erimu abantu emitwalo musanvu mu bitano mu kinaana mu mwenda (70,589) laba ebisingawo ku bibalo byabantu ebyomwaka 2024 mu alipoota eno esangibwa ku mukutu gwa UBOS omutongole. Bwoba nga oyagala okumanya ebikwata ku bukulembeze n'enzirukanya ya Disitulikiti eno genda ku mutimbagano gwayo omuto ngole nga onyiga wano
Kampala Industrial and Business Park

**Kampala Industrial and Business Park** (**KIBP**), epaaka mu Namanve mu Wakiso mu Yuganda.
* Awamu: 362 ha
Ssabagabo

**Ssabagabo** (**Makindye-Ssabagabo**, **Ssabagabo-Makingdye**), ekibuga mu Wakiso mu Yuganda.
* Abantu: 200.000 (2008)
Olujjuliro

Olujuliro kwekulya emmere nga muli wamu okusinira dda nga muli wansi kumikeeka era nga n'emmere eri ku ""kawempe""
Benin

**Benin**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Porto-Novo.
* Awamu: 114.763 km²
* Abantu: 10.879.829 (2015)
* Ekibangirizi n'abantu: 94.8/km²
Botswana

**Botswana**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Gaborone. Esangibwa mu masserengeta ga Africa era egabana ensali ne Zambia mu mambuka, Zimbabwe mubuvanjuba ate ne South Africa mu bukiika. Nsi etali ku ssemayanja era ebikiddwa eddungu lya Kalahari.
* Awamu: 581.730 km²
* Abantu: 2.155.784 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 3.4/km²
Burkina Faso

**Burkina Faso**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Ouagadougou.
* Awamu: 274.200 km²
* Abantu: 19.000.000 (2021)
* Ekibangirizi n'abantu: 57.4/km²
Burundi

**Burundi**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Bujumbura.
* Awamu: 27.834 km²
* Abantu: 11.178.921 (2020)
* Ekibangirizi n'abantu: 401.6/km²
Cameroon

**Cameroon**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Yaoundé.
* Awamu: 475.442 km²
* Abantu: 22.534.532 (2013)
* Ekibangirizi n'abantu: 39.7/km²
Cape Verde

**Cape Verde**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Praia.
* Awamu: 4.033 km²
* Abantu: 525.000 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 123.7/km²
Central African Republic

**Central African Republic**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Bangui.
* Awamu: 622.984 km²
* Abantu: 4.709.000 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 7.1/km²
Comoros

**Comoros**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Moroni.
* Awamu: 2.034 km²
* Abantu: 798.000 (2010)
* Ekibangirizi n'abantu: 275/km²
Chad

**Chad**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa N'Djamena.
* Awamu: 1.284.000 km²
* Abantu: 17.000.000 (2020)
* Ekibangirizi n'abantu: 8.6/km²
Democratic Republic of Congo

**Democratic Republic of [the] Congo**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Kinshasa.
* Awamu: 2.345.409 km²
* Abantu: 100.000.000 (2021)
* Ekibangirizi n'abantu: 33.01/km²
Republic of Congo

**Republic of the Congo**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Brazzaville.
* Awamu: 342.000 km²
* Abantu: 4.662.446 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 33.1/km²
Djibouti

**Djibouti**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Djibouti City.
* Awamu: 23.200 km²
* Abantu: 828.324 (2015)
* Ekibangirizi n'abantu: 37.2/km²
Egypt

**Egypt**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Cairo.
* Awamu: 1.010.408 km²
* Abantu: 91.180.000 (2016)
* Ekibangirizi n'abantu: 90/km²
Equatorial Guinea

**Equatorial Guinea**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Malabo.
* Awamu: 28.050 km²
* Abantu: 1.222.442 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 43.6/km²
Eritrea

**Eritrea**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Asmara.
* Awamu: 117.600 km²
* Abantu: 6.380.803 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 51.8/km²
Gabon

**Gabon**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Libreville.
* Awamu: 267.667 km²
* Abantu: 1.475.000 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 5.5/km²