open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emeere bugagga

## EMMERE BUGAGGA
Mubutufu emmere kintu kyamuwendo mumaka gaffe kubanga obulamu bwetaga ekyokulya kumpi
Buli saawa era osobola obutanaba okumala omwezi mulamba nasigala nga mulamu naye tasobola 
Kumala naku nnya ngatalide nasigala tanaffa.
Emmere kyekintu kyona ekiribwa omuntu oba ebisolo.Ekyewunyisa abantu abeebiti ebenjulo bonna
Betagga okulya.okugeza
Abasibe mumakomeera,abalwadde mumalwaliro,abayizi mu matendekero,abadugavu nabazungu
Abasawo nabasomesa abakulembeze nebebakulembera abalala bangi.
                                                               EBIBALA MMERE

Bana Uganda banange ebibala mmere ekyo manyi nti mukimanyi bulungi nyo,mbasaba mubiwe ekitibwa. Ndaba bangi abatema emiti gyafene, emiyembe,jambula emiwafu nemirala mbu bafunemu
Sente ezamangu ekintu kyendaba nga okulya egi okwesubya omuwula.lwaki?
Singa omuti gwo ogwafene ogumu kwegyo gyolina obalirira sente eziyinza okugula bifene byona
Ebiberako olubala[sizoni] kyangu nyo okuzula nti ogulekawo ngatogutemye nogulyangako nokutundako
Buli lubala[sizoni] kisinga nyo nyo dala okugusanyawo olwebyoyagala ebitono tono ne welabira ebyetago ebyabuli kiseera kale kiyite buli mwaka.
Bana Uganda banange tusaana tulengere wala kulwebiseera ebirungi maso.
OBUTUNGULU OMUNTU BWABUKOZEESA NGA BUBISI BUSOBOLEERA DAALA OKUKENDEZA KUNDWADDE EZZIMU MU MIBIRI GYAFFE

## OBUTUNGULU OMUNTU  BWABUKOZEESA NGA BUBISI  BUSOBOLEERADDALA OKUKENDEZA KUNDWADDE EZZIMU MU MIBIRI GYAFFE
Obutungulu nga sibusikeeko  bwobukozeesa oyinza okuyambibwako mukukendeza endwadde eziimu mumibiri gyaffe.
Embizzi nziriisa ntya bulungi

## EMBIZZI NZIRIISA NTYA OKUKULA BULUNGI
Okusinzira ku bange lye nundidde ebisisolo bino nkizudde nga endiisa yabyo abamu ebalema okutegera kale n'lwekyo wanjagalidde okugabana wamu mawe ku kye njudde.

Mukulunda ebyokulya kye kisingira ddala kusaasaanyizibwako ensimbi. Buli lw'ogayala okuziriisa obulungi ofirwa kuba tezikula mangu ate ziyinza okukunduga awamu n'okulumbibwa endwadde.

Emmere y'embizzi ennungi ebeeramu ekiriisa ekireeta amannyi, ekizimba omubiri, vitamini, omunnyo gw'ebisolo.

Waliwo emmere ebaamu ebirungo ebyenjawulo ng'etundibwa. Eno etera okubeeramu ebirungo ebimala.

Embizzi enzungu ey'emyezi esatu eba efuna kkiro emu n'ekitundu buli lunaku, era buli mwezi ogweyongerako kubukulu bwayo oba ogattako nga ekitundu kya kkiro y'emmere gy'erya buli lunaku.

Kinno no kitegeeza nti embizzi ey'emyezi omukaaga eba efuna kkiro biri(2) ne grammes lusaanvu (700) buli lunaku.

Embizzi ezifuna emmere eno teziteekako masavu mangi so ngate zikula bulungi.

Embizzi enganda zikula mpola nnyo era sandikuwagidde kuzigulira mmere eno entabule kubanga tojja kuzifunamu magoba bulungi.

Embizzi osobola okugiriisa omuddo gamba nga kafumbe, ennanda, amalagala, ga lumonde, ebisagazi ebitoototo ng'obitemyetemyemu, Muwogo, Lumonde na kawunga.

Abalunzi abamu baliisa embizzi omusaayi gw'ente nga bamzze okugufumbako nga bewala endwadde z'ebisolo eziyinza okusaasanira mu bintu bino.

Wabula gezaako okulonda olulyo olulungi
Okulima amayuni

Okulima amayuni kimu kubintu mwoyinza okuyita okuwona okweyaguza olujjo.
ENSIMBA YAMAYUNI.
Bwoba ogenda okusimba amayuni olina kugoberela bino.
1.Olina okusima ekinya nga kiwanvu ate nga okisimiza jjambiya.
2.Bwomala okukisima tekamu amayuni okileke nga sikiziike okutuusa boligakorela.
3.amayuni olina okugakoola buli luvanyuma lwa mwezi mpaka kumakungula.
4.Wabula amatooke olina okugatemera buli lwokoola.
Enkola yabulungi bwansi mu uganda

Kino bajajja ffe kyebakolanga kulwokutwala ensi yabwe kulwaffe bazukulu babwe  mumaso kulwe
Nkulakulana.
Mukukola bulungi bwansi tuba tweyamba nga abatuuze mpozi nokwasizako Gavumenti eyandimenyese
Yokka mukukyusa embeera yabanansi munkulakulana.
MULIMU KI EGYETAGA BULUNGI BWANSI
1.Okulima engudo nadala ezo entonotono.
2.Okugogola enzizi mubitundu byafe.
3.Okukuma obutonde nokulopa abo ababuyiganya eri bekikwatako.
4.Okubera nga awamu nebanafe munaku nemusanyu.
Nemirimu emirala mingi.
Abakola batyo bagula era bategeza omuwendo munene nyo eri eGgwanga lyabwe era bazira.
Kilimanjaro

Olusozi Kilimanjaro n'obusolya bwa lwo busatu ,Kibo,Mawenzi ne Shira.Lusangibwa mu Tanzania. Olusozi Kilimanjaro lw'olusozi olusinga obuwanvu ku semagazinga wa Afirika era lusozi olwetegerdde era lwelumu ku nsozi empamvu mu nsi yonna kubuwanvu bwa mita 5,895 oba 19,341 (Uhuru peak/kibo peak) 

## References
Okulima ebitooke byetuyita fiya wano m'uganda

## OKULIMA EBITOOKE BYETUYITA FIYA WANO M’UGANDA

Fiya bitooke birungi nyo wano m’uganda era bwobilima tosobola kufa bwavu 
Nanjala.
                                 ENSIMBA YAFIYA
1.Bwoba ogenda okusimba fiya olina okuma ekinya nga kiwanv ate nga kigazi
Bulungi
2.Ewantu bwewaba nga wakapa oba ngasiwajimu mukinya kyosimye olina okutaburilamu 
Mukinya ettaka nobusa okumala wiki 3 kiyambe ettaka okuwola obulungi.
3.Wabula bwoba ogenda kusimba fiya olina okusima akanya ngakawanvu oluvanyuma otekemu 
Akalukusa kafiya.
Okulima ebinyeebwa

Okulima ebinyeebwa m'uganda kimu kubyoyinja okuyitamu okufuuka binojjo.
ENSIMBA YEBINYEEBWA.
1   Bwoba ogenda okusimba ebiyeebwa ewantu wobisimba walina okuba nga wajjimu
2.Ewantu wogenda okusimba ebiyeebwa olina okusooka nokabalawo bulunji
kisobozese ebinyeebwa okugejja nokweyagarila muttakaobulungi.
ENDABIRILA YEBIYEEBWA.
Ebinyeebwaoina okubikoola emirundi 2 mpaka lwebituuka okukungula.
Omulundi ogusooka olina okusooka nobikulamu omuddo
Omlundi ogwokubbiri olina okubitemera
Doodo

Amaranthus ssp
Doodo alina puloteini, mungi esingo za doodo ziyinza okuseebwamu
obuwunga nebufubibwamu obujji oba okusiikamu popconi .Amatabi galina kalisiyamu ,magi
nesiamu,vitamini,A B ne c.Doodo alina ekirisa ekiyamba okubeera n'amanyi 
agalwanyisa obulwadde , Bwetukozesa Doodo tuyinza okulwanyisa  obulwadde
nga Kansa  Pulesa [pressure] Anemia neAllergy.
OKULIMA SUKALI NDIIZI

Okulima sukali ndiizi kyekimu kubintu abisinga byebelabidde 
naye sukali ndiizi bwomulima mubujuvu toyinja kufa bwavu.
ENIMA YASUKALI NDIIZI.
1.  Bwoba ogenda okusimba sukalindizzi olina okusima ekinya
nga kiwanvu ate nga kigazi okusobozeza ekitooke okukula obulungi.
2. Bwomala mukinya tekamu obusa bwente nga obitabise mubusa
obilinde okumala wiki ssatu ,wiki ssatu bweziyitawo kwaata endukusa
otakule akanya nga kawanvu onsonsekemu akatookeako.
ENDABIRILA .
Sukali ndiizi talina kubela muddo okwewala olusuku lwasukali ndiizi
okugwaawo amangu oba okusana amangu.
Tebilina kubelako ssanja nampumumpu.
Okukola nakavundira

Nakavundira akolebwa okuva mu matabi, nessubi,ebisaniiko by'awakaba ebintu ebirala ebisobola okuvundira. Tusobola okofuna ebirime ebirungi nga tekukozesa bijjimusa bizungu  oyinza okusima ekinya noteekamu ebintu ebisobola okuvunda oba n'okukunganya ebintu  ebisobola okuvu onda mu ntuumo, nebivunda mangu. Ekivamu ngo mazze okukola bwotyo abeera nakavundira mulungi alina ekirisa
ekirungi ku ttaka nakavundira ayinza okukozesebwa mu ttaka lyona eritali gimu bulungi.
OKULIMA OBUTUNDA

Tulina emirimu mingi omuntu wano mu Buganda gye yandyagadde okutuusaako engalo nga agenderera okunonyeza ekigulira magala eddiba okwo kwossa n'okulairira ab'ennyumba ye. Mu byonna nze obumanyirivu bwenina buli mu kulima ebirime ebyenjawulo omuli: obutunda, Ebitooke, Ennyanya, Lumonde n'ebirala bingi. Okulunda nagwo mulimu gwe ntaddeko amaanyi era nga ku mutendera ogwokufuna ssente wamu n'okulabirira amaka gange.

Olwaleero kansomese abo bonna abandyagadde okwetaba mu nsi y'abalimi b'obutunda wano mu Uganda, biki ebyetaagisa, obufunamu otya n'ebirala bingi nnyo.

## OKULIMA OBUTUNDA
Ekisookera ddala nga Omuntu tannalima butunda, ayina okusooka okumanya kika kya butunda ki kyagenda okulima n’engeri gyagenda okubulimamu saako n’akatale kaabwo. Wano mu Buganda, tulina ebika by’obutunda ebimanyikiddwa ennyo bibiri nga bwebutunda obuganda,obunnansi oba bwetuyita (local) era abasinga bwebayita obw’eMasaka saako nobutunda obuzungu. Ebika byobutunda bino byaawukana okuviira ddala ku nfaanana yabwo ssaako n'empooma. Obutunda obuganda busoosowazibwa nyo mu bitundu bya Buganda nemiriraano olwookuba buwoomu nnyo okusiingira ddala kubutunda obuzungu nga ne langi y’obusigo nakaloosa eyawukanira ddala.
Amaanya g'ebikozesebwa mu Missa z'akatoliki

ebikkompe.
Vvinni
Hostia
Akatambala k'okusimula engalo
Amaazi
Missale
Omusalaba
Akadde
Ekitabo ky'amasomo
Obubanni
Ekyotto
Omweso

**Omweso** (oluusi kifunzibwa **Mweso** ) gwe muzannyo gwa mancala ogw’ekinnansi gwaba na Uganda. Omuzannyo guno kigambibwa nti gwatandikibwawo abantu b’e Bachwezi ab’obwakabaka bwa Bunyoro-kitara obw’edda obwa Uganda. Ennaku zino omuzannyo guno gusinga kuzanyibwa bana Uganda bomu kyalo. Muzannyo mukalu nnyo era gwa mangu ogugambibwa okukuuma ebirowoozo by’omuntu waggulu era nga bulijjo bicamuka , ekiyinza okugifuula ey’omuze. Ebyuma ebyetaagisa mu muzannyo guno mu bukulu bye bimu n’eby’omuzannyo gwa Bao (ebisangibwa mu Tanzania n’amawanga ag’omuliraano). Omweso gukwatagana nnyo n'ekika ekigazi ekya mancalas ekisangibwa mu buvanjuba n'obugwanjuba bwa Afrika ; kuno kuliko **Coro** mu kitundu kya Lango mu Uganda, **Aweet** mu Sudan, ǁHus mu Namibia, **Kombe** mu Lamu ( Kenya ), **Mongale** mu Mombasa (Kenya), **Mongola** mu Congo, Igisoro mu Rwanda, ne Kiela mu Angola .
Bbogoya

OKULIMA BBOGOYA.
Okulima bbogoya kimu kubyoyinza okuyiyamu okufuuka binojjo.
Bwoba ogenda kulima bbogoya ebimu kubyoyinza okugoberela byebino.
1 .Bwoba ogenda kulima bbogoya sooka osime ekinnya ngakigazi ate nga 
kiwanvu bwomala funa obussa bw'ente obutabike ne ttaka okumala wiki 3
oluvanyuma ngawiki 3ziyiseewo kwaata bbogoya otakulewo akannya nga
kawanvu otekemu akatookeko akato
Matooke

EMMERE Y'ABAGANDA.
1.Mu Buganda tulina emmere yaffe nansangwa era ge matooke.
2.Kiwanuuzibwa nti mu maka g'omuganda temulina kubulamu lusuku lwa matooke.
3.Si matooke gokKa wabula abaganda balina n'emmere endala nga muwogo,koppa,balugu.
4.Abaganda ab'edda baasinga kuwomerwanga matooke ne balugu.
5.Naye abaganda ab'ennaku zino tebakyafaayo kulima mmere ya bajjajjaffe nansangwa.
6.Abaganda mulina okudayo ku nnima ya bajjajjaffe gye twasangawo.
7.Emmere bajjajjaffe gye baakozesanga yabayambanga okuwangaala ebbanga eddene mu bulamu.
OKULIMA AMAJAANI

OKULIMA AMAJAANI.

Mu uganda ebyalo bitononyo omulimwa amajaani.
      1.Ebifo omulimwa amajaani bitera kuba byansozzi.
2.Era ebifo bino birabirirwa nga bikabalwamu amavuunike nga tonaba kusimba majaani go.
3.Biteerwamu ebijimusa okusobola okwongera kubugimu bwettaka olwo nebikula bulunyi.
4.Biyawulwayawulwamu mungeri yokuziyiza omugoteka munimiro namakungula amalungi.
5.Gafuuyirwa okuziza obuwuka obugazanyiralako negatononeka bikoola byaago.
6.Gakomolwa galeme kuwanvuwa nyo olwo ne ga nguwa mu makungula nga temumenyeka .
EYAABWE

Okujanjaba omwana akubiddwa eyaabwe ng'okozesa eddagala ery'ekinnansi:

 Funa Ekifumufumu  n’evvu,  gattamu  ebbombo, kamulira  mu kamwa 

  
k’omwana eyaabwe  gwekubye, kakasa   nga  alimize.

**Lino Nalyo ddagala eliwonya eyaabwe mubaana mubukulu efuuka ensimbu**

Eliziyiza eyaabwe ekisoka omwana mubuuse buli kumakya oba mukwatte amagulu goombi omuwuube- omuwuube nga omwetoloza nga enjuba tenavaayo. 
    
Singa eyaabwe eba emukutte funa akafansonyi, ebimuli-byamukasa-kaddo, olukandwa, olusambya. Bwomala, obiyengera mumazi agoluuzi oseena wali awakulukuta gattawamu biyenge onaaze omwana akubiddwa eyaabwe.

Bwomala omusimule omubiri-gwona okamulizeko ne-munyindo okikola kumakya nga enjuba tennavaayo nakawungezi nga enjuba egudde.
Chile

**Chile**, oba Ripablik ya Chile (es - *República de Chile*) kiri ensi mu South America. Ekibuga kya Chile ekikulu ciyitibwa Santiago.

* Awamu: 756.102,4 km²
* Abantu: 18.751.405 (2018)
* Ekibangirizi n'abantu: 24.8/km²
Ebisa

EBISA:

Emirandira gyo olukindukindu giyamba abakazi okufuna ebisa, gattamu

emirandira gy’ekitooke kya musakala, fumbira wamu, olyoke  onywe.Tonywa lingi nnyo.
EDAGALA LY'AMANNYI G'EKISAJJA ERYEKINANSI

## EDAGALA LY'AMANNYI G'EKISAJJA  ERYEKINANSI
Bwe wetegereza ennyo mu masajja ku bo abamu balina obuzibu bwobutamalaako songa ateera ne mu Africayonna  abasajja bangi bafuse nsindika njake ensangi zino .
Kino kivudde kunkyukakyuka y'ebyo ebilibwa abantu kati ate nga Si birungi eri emibiri gyabwe. Mpozi ne mizze emiibi nga Okwematiza, omala ekizibu kyo naye otandika obutamalamu Kagoba  nga oli nemuno owomukwano.

### BYAKULYAKI BYETUSANYE OKWEWALA NGABASAJJA
1.Ebinyogoga enyo
2.Ebiwomerera enyo

NB.3.Twewale okwematiza.

### DAGALA KI ERIYAMBAKO OYO ABATEYESOBOLA
1.Sekula ensigo zawovakedo onywerenga kumazzi agokya buli kisera, oba teka munva zo.
2.Dira emberenge y'omubisi omusogole, sekula emirandila gyempanyi,Bitabule wamu obifumbe byesere bulungi onywenga gwe omwami.
3.Funa emirandira gya kamyu ofumbe onywe nga.
4.Funa ebipapajo byentasesa ,sekula,fumba onywe.
5.Sima emirandira gye lukindukindu sekula ofumbe onwyengako mpola.
Okulima ebitooke ebyomulembe

## OKULIMA EBITOOKE EBYOMULEMBE
Ebitooke byebimera ebivaako emmere eya amatooke. Kino kyekika kyemmere ekikyasinze okuganja wano mu Buganda. 

Bino wammaanga byebimu ku bika bye bitooke;
Kibuzi, Kisansa, Mpologoma, Nakitembe, Nakinyuka Nakabululu Bogoya, Emodde, Gonja, nebirala. 

Omuntu yandisanye abirime bwati;
Longoosa bulungi wooyagala okusimba olusuku lwo naye nandilowozeza nto totegeka wagimu nnyo olw'ensonga nti olusuku lulina okulisiibwa.
Ssima ebinnya ebigazi obulungi ate wansi kyandibadde kyamagezi okutuuka ku ttaka erimyufu.
Teekamu obusa obukaze obulungi oba nakavundiira awooze obulungi.
Bwomala noonya endu ezitaliiliddwa biwuka oba zirongose bulungi ozinnyike mu ddagala nga to nazisimba mu ttaka.
Zisimbe naye ekinya to kijuza ttaka lekawo ekiiko amazzi wegasobola okuleggama era bwomala obike nebisubi.
Okulima green paper

## OKULIMA GREEN PAPER
Omuntu okulima green paper otekeddwa okukola bino wammanga .
Ffuna ensigo ya green paper ennungi, tegeka bulungi ekifo wogenda okuyiwa beedi  ya green paper wo.ng’omaze okukabala bulungi ekifo kino tekamu ekigimusa  ngamuno mulimu nakavundira ,obusa bw’ente ,kalimwe w’enkoko nebigisa ebizungu omuli NPK.Ng’omaze okukola bino wammanga leea obusigo bwa paper obumanse muttaka lino ly’okabadde oluvannyuma ofukirireko amazzi bw’omala obikeko ebisubi okutuusa obusigo buno ngabumeze awo oly’oke ojeko ebisubi  bino ozimbeko okayumba okwewala omusana, ngawayisewo wiki emu kibbiri tandika okukendeeza ebisubi ebiri kukayumba kano paper ono asobole okumannyira embeera y’obudde
  
Ngawayiseewo omwezi 1 tandika okusimbuliza paper wo ng’omuteeka munnimiro ewedde okutegekebwa obulingi era tewerabira okisimba paper wo mumabanga agasanidde.
         EDDAGALA ELIKOZESEBWA MUKUFUYIRA.
1.Rocket.
2 .Turfgor.
3.Dudu cyper.Dudu acelamectin.
ENTUUNGO KIRIME KYA TUUNZI NNYO

user:ssengo nelson/sandbox
Enimay'ebitooke ngaweyambisa obusa obubisi.
Osoka nosima akasalosalo okwetoolola ekikolo ky'ekitooke,
okuva kukikolo futi 2 nekaka futi 1 n'obugazi futi 1.
Ng'omaze okusima,teka obusabwo obuboisi mukasalosalo kali 
kewasimye oluvanyuma zika bulungi.

Ekiri mwekyo nti omukka oguba gunyoka okuva mubusa kiba 
kijimusa eky'anayitulojeni guno guba gumu kumukka oguva
mumukka gw'amoniya,kale no omukka ogw'anayitulojeni
gweyambisibwa obuwuka obubeera mutakka bwebayita
nayitulo bakita,obukyusa nayitulojeni nebumukolamu ekijimusa
kya nayituleti ekiyamba enyo ebitooke okukula obulungi.

Bw'oleka omukka ogwo negufumuka oba afiridwa singa oba tozise busa
munkola eyogeddwako wagulu.
Omusana

## OMUSANA

Omusana gutandiise eri abalimi banange mbakubiriza nti ebirime bisangidwa mu nimiro kyoka nga omusana mungi nnyo ekitetagiisa wabula nga ebirime nga kasooli bikosedwa.

Naye abo abasobola mbakubiriza nti ebirime ebimu mu bifukirire bisobole oku kula obulungi osobole oku takiriz akubanga abakugu bagamba nti omusana gugenda kutukosa ffe nga abalimi okutuuka mu mwezi gw'okubiri naye obwolumu nze nganze nsubira tuyinza oku gifuna mu gw'okusatu.
Lumonde mmer

## LUMONDE MMERE

Lumonde ddala mmere kubanga abantu bangi bagyettanira.

LUMONDE ASIMBIBWA ATYA?
Osooka n'otegeka ekisambu nga mu kutegeka mwemuli okusaawa n'okutema ebikata.
Naye nze kye nneetegerezza ebikata byetaaga ettaka eritali gimu nnyo kubanga amalagala okusobola okukola lumonde omugumu akuumuka yetaaga ettaka ekalukalu. 

Amalagala geetaaga okuba eg'ekikka ekirungi.

Nkukubiriza nti bw'oba onoolima lumonde okusobola okufuna ensimbi nnandikusabye olime lumonde mu bungi kubanga omu afa omulala n'akola so kyandibadde kya magezi okulima nga mungi okutandika ne yika nnamba. 

Akatale weekali wano mu Ggwanga.
Okukungula obutiko

## OKUKUNGULA OBUTIKO

Obutiko bwamiruundi mingi obulimwa ate mulimu namakungula ga miluundi ebiri.
Kati waliwo obutiko bwebiswa bwoba ogenda okukungula obutiko obulimwa mungeri eyo kijukire nti obutiko buno bwebutandika okukungulwa buli luvanyuma lwanaku satu.
Naye tewerabira okubukungula nga enaku satu ziweze kuba bujja kwononeka.
Kukaswa obembulakokabembure bwomala okimegulako kukaswa okigabanya emirundi ebiri ekikofiira kitwalibwa buterevu mukatale.
Wabula bino ebikira ebisigala tubiyuzayuza ne tubyanika kumpapula nga nyonjo naye ngakiri munyumba ate nga simukasana okufuna omutindo gwobutiko omunyunyutuvu.
OLUBUTO OKWESIBA

OLUBUTO OLUBUTO:
    Funa [ettwaatwa], [ekisandasanda] ky’omulusuku n’omukyuula. fumba Onywe mu bipimo ebisaanidde.
OBUBAKA ERI ABALIMI BANANGE

Abalimi banange enkuba erabika etandiise mbakubiriza oku genda tutegeke enimiro zaffe mu budde ku banga sizoni ewedde abamu teyatuyisa bulungi kasoli n'ebirime ebirara byafiira munimiro kale nekituletera okukola okufirwa.

Tugende tuteme ebinya bya kasooli nga mwanuwa kubanga lino ebanga ly'enkuba tono kubanga enkuba tugifunayo katono.

Ku nsonga eyo tusanye tu kole mangu ku banga binno bye biseera amawanga agatwetorodde nago mwegalimira era wano ebirime biba bingi ekyo kitegeeza nakatale kaba katono.
Santiago, Chile

**Santiago** kye'kibuga kya Chile ekikulu.

* Awamu: 641 km2
* Abantu: 5,428,590 (2002)

## Images

Image:Palacio de LaMoneda02.png|La Moneda's Palace
Image:Bolsantiago.jpg|
Image:Catedral de Santiago.JPG|
Image:Las Condes at night.jpg|
Image:Andes y Torre Entel.jpg|
Image:Teatromunicipal.jpg|
Image:Alameda.jpg|
Image:Santiago1std (2).jpg|
Image:PaseoAhumada.jpg|
Image:Oriente Santiago Nocturno.JPG|
Image:TorreTelefónicaChile.jpg|
Image:Cerro el plomo.JPG|
Image:Stgo centre.jpg|
Image:Transantiago bus articulado.jpg|
Image:Bellasartes.jpg|
Entuungo kirime kyatuunzi nnyo

## ENTUUNGO KIRIME KYA TUUNZI NNYO

Obadde okimannyi nti entuungo kirime kyabeeyi nnyo era nga abantu mu mambuuka bakifunyemu nnyo kale n'olweekyo na ndiayagadde okukubiriza abantu oku funa okumanya ku kirime kino kubanga baganda baffe ab'engulu bafunyemu nyo kubanga kati kilo emu ey'ekirime kino egula wakati wa shs. 5,000/= ne 55,000/= ate nha batugamba sikizibu kulima.

Awo no we nsabira omuntu yena alina kya kitegeerako atuwe ebikikwaatako olwo omwaaka 2015 tusobole okuna mu bulimi.
Enfulula y'ebiswa mu nimiro

## ENFULULA Y'EBISWA MU NIMILO

Abantu bangi batya nnyo ebiswa mu nimiro era bwebityo ne bibajjoga so nga ate byangu bya kutta.

Mpozi ebiswa bino bizibu nnyo ku banga bikuuma enkuyege enkuyege zino bye biwuka ebikyasinze okusumbuwa omulimi kubanga zirya buli kirime na daala ebyo ebirina obutititi nga kasooli, muwogo nebirala.

Naye nsaba okutegeza oyo yena abonabona n'enkuyege nti sooka ononye ebiswa ebirimu enkuyege naddala ezo ezemitwe eminene bwomala okuziga genda ku duuka eritunda edagala ely'ebirime obuze atunda eddagala eritta ebiswa naye ze nakozesaako lye bayita Tamiddo ono ye abita nnyo lwakuba wa beyi nene naye ne bwofuna Tafugo naye mulungi waliwo ne roketi naye mulungi.

enkozesa

Kasita omala okugula eddagala ero nga otegeka amazzi nga gawera okusinzira ku biswa byoyagala oku fufula n'ofuna enkumbi nakadomola aka lita tanno awo n'lyoka ogenda munimiro.

Ebiseera ebisinga otema wagulu gye kisembera nononya ekituli ekinene era nga kiwanvu okuka munda ekyo nosooka n'oyiwa mu amazzi agawera lita tanno oluvanyuma notabula eddagla eryo lyewaguze ku duuka era mu kaddomola eko akalita etano otabule miluzi 20 mu kadomola ako oluvanyuma oyiwe mukituli ekyo olwo obikeko etaka liri lyewatenyeko
Akasana ddagala eri abalwadde ba pulesa

## AKASAANA DDAGALA ERI ABALWADDE BA PULESA
Akasaana ddagala eri abalwadde aba Pulesa, omuntu yenna bwamala okukeberwa Abakuggu nebakizura nti atawanyizibwa obulwadde bwa pulesa. Tolumwa mutwe genda kuttale ononye akasaana,gagambulako ebipapajjo Byako,bisekule,yanika bwebimala okukala tabulanga mumazzi agokya Onywengako buli kiseera. Mpola mpola ojjakuterera. Ojjanakukekereza nokukekereza kunsimbi zewandiyonoonye mubujjanja
Ebika byenkoko ezamagi

## EBIKA BYE NKOKO EZAMAGI

EBIKA BYE NKOKO EZAMAGI
Enkoko ezisinga okulundibwa wano ezamagi kuliko Isa Brown eno eva 
Budaki Lohmann eno eva Girimani kyoka ne South Africa baafuna olulyo
lwayo. Teyra ye Hungary ne Dominant okuva e Czech Republic.
Ebizibu ebiri mukulunda embizzi

EBIZIBU EBIRI MU KULUNDA EMBIZZI. 
1.Za bbeeyi okugulira emmere. 
2.Ziwunya bubi era ziyonoona n'omukka gwe tussa. 
3.Zonoona ebirime by'abantu bwe ziba nga zikutudde okuva ku mugwa. 
4.Zisiiga abantu endwadde bwe balya ennyama yaazo nga teyidde bulungi (swayini fiva) 
5.Akatale kaazo katera okubula abalunzi olwo nno ne balemwa okwetusaako bye baba baagala mu budde. 
6.Balina ekizibu ky'embizzi ezitali ku mulembe oba kiyite (poor breeds). 
7.Balina ne kizibu kye ddagala nti terirabika mu Mudduuka okusinga eddagala ly'ebisolo. 
8.Entambula nayo ebatawaanya okuzituusa we bazitundira mu butale. 
9.Mu bitundu ebimu balina ekizibu ky'aamazzi nti matono ddala tegasobola kunywebwako mbizzi nabo okugakozesa..
Emigaso j'okuzimba faamu

EMIGASO JOKUZIMBA FAAMU. Faamu kyekintu buli muntu akoze ku sente kyeyandi etanidde okukola kubanga oba alina okutegekera obukadde bwe era n'embera eyinza okugwaawo mu bulamu baffe obwabulijjo kale no kyamagezzi omu tegeka.

Era gino byebimu ku migaso gyayo; 1.Ebintu byona byoluunda bibeera wamu ngatebisasaanye. 2.Osobola okumanya ebisolo byo ebiriwo nebi taliiwo ku faamu . 3.Obusa oba muyite [manure] akungganira wamu ku faamu. 4.Omanya omuwendo gwebisolo byolina ku faamu yo. 5.Kikuyambako okukozesa abakozi abatonoddala kubanga oba omanyi kyewetaaga ku faamu yo. 6.Kikuyambako okukuuma ebisolobyo obutabbibwa kubanga biba munda mu faamu.
Lwaki abantu mu uganda balwala nnyo omusujja

Wano mu Uganda abantu bangi balwala omusujja mungi nnyo olwokuba nti tebamanyi nzijjanjaba yagwo olwokuba nga ate basobola okugujjanjaba ngoyita mu ddagala elyebimela byaffe. Nga banoga ebikola n'okusima emilandila era ebikola obiyenga n'ofumba nonywa era nemilandila osima n'ofumba nonywa.

Ddagala ki lyo sobola okozesa.

  1 Omuluuluza
  2 Kayaayana
  3 ebikola byawovakedo
  4 Makanyi
  5 EMILANDALA JAKASAANA.
  6 EBIKOLA BYOLUWAWU.

Awo nolyoka ofumba nonywa.kale lwaki omutu tawone musujja.
EBYAFAAYO BYA MBAZZI

MBAZZI,MBAZZI ESANGIBWA MU MBAZZI PALISI/OMULUKA,MUDUUMA, MAWOKOTA,

               MPIGI DISITULIKITI,UGANDA.
EKIKULA KYAMBAZZI,

                MBAZZI KITUNDUNDU KYANSOZI,BIKKO,BUSERENGETO NE MISWETO.
                MBAZZI KYALO NAYE MUKYO MULIMU OBWALO OBUTONOTONO NGA 
                BWOBUGATA OLWO OFUNA EKYALO MBAZZI.
                               OBWALO OBWO OBUKOLA MBAZZI
1.SENENE. 2.LWAZZI. 3.KIBOOGO. 4.MBAZZI. 5.KUNDAGI. 6.MUTABA. 7.KIBAMITWE. 8.KAYUNGA. 9.KIKYAMENVU 1O.KAASA. 11.NSANVU.

           EBIMU KU BYAFAYO BYOBWALO OBWO OBUKOLA MBAZZI
                          [KWEKYAVA OKUTITIBWA ERINYA ELYO]
                                                            KUBAMITWE
OKUMPI NAWO, EDENYO WALINGAWO OLUBIRI,OLWAKULEMBERWANGA OMUSAJJA OMUKAMBWE ENYO DALA. OMUSAJJA OYO ABAJJA NGA OKUMUKYALIRANGA NGA BASAJJA YABABUUZANGA NTI MULABYE KUBASDAJJA BANGE NGAMUJJA.[ABASAJJA BEYATEGEZANGA ZALINGA NSEGA].BWEWAGAMBANGA NTI TOBALABYE OLWO NGAGAMBA ABAMBOWA BE NTI BAKUTWA,OLWO BASAJJA BE NGA BAKUTWA NGA BAKUTTA. YALINGA AYAGALA BWAKUBUUZA NTI BASAJJA BANGE OBALABYEKO,WALINANGA KUDAMU NTI MBALABYE BEYAGALA,OLWONGA GWE OWONA OKUGAJAMBULWA. ABANTU OLWO AKALO AKO NEBAKAKAZAKO ERINYA NTI ERI GYEBAKUBA KUMUTWE. KIWAALE OLWOKUBANGA ABANTU BABULINANGA MUKITUNDU KINO,ABABAWONDELANGA BASANGA NGOYE ZABWE MUKIFO KINO. ATERA OLWOKUBANGA ABATIBWA NGA BALINGA BASAJJA OKUSINGA, BANABWE ABABANONYANGA BASANGANGANYO EMPALE ZABAGENZI. ABATUZE EKIFO EKYO NEBAKAZAWO KIWAALE.

          ENSONGA ENDAL LWAKI KIWALE AYITIBWA KIWALE
OMWAMI OMU KUBAKUZA BASEKABAKA DAUDI CHWA 11,ONO NGA YE STANISIRASI MUGWANYA YALI ALAMBULA MAILO YE NGA EKOMA MU KITUNDU KINO,OLWOKUBA YALI AKOOYE,OLWAMALAKO ETTAKA LYE YASALAWO OKUJJAMU EKIWALE KYEYALAMBULIRAMU ETTAKA AKISIMBA KU KITI NGAKABONERO AKOBUTEERABIRA NSALO KIWALE

                                                    MUTTABA
MU KITUNDU KINO ENKUBA OLUTONYA NGAWALEGAMA ABIITABA, ATEERA OWO MUKIFO KINO WASENGAWO OMWAMI AMANNYAGE YE SSETABA MAYIKO,EMBERA ENO YONNA YALETERA EKIFO KINO OKUKAZIBWAKO NTI==MUTAABA== SSSSSS
ENNIMA EYO MULEMBE

## BYOBA OYAGALA OKULUUNDA ENKOKO EZENYAMA == BWOBA OYAGALA OKULUNDA ENKOKKO [ZENYAMA]]. 1.Bwobba oyagala okulunda enkokko zenyama,olina okubane kiyumba, 2.olinaokubanekapito atandika. 3.olinaokubanobude obunazirabirira.
## BYOBA OYAGALA OKULUUNDA ENKOKO EZENYAMA == BWOBA OYAGALA OKULUNDA ENKOKKO [ZENYAMA]]. 1.Bwobba oyagala okulunda enkokko zenyama,olina okubane kiyumba, 2.olinaokubanekapito atandika. 3.olinaokubanobude obunazirabirira.
EBYENJIGIRIZA BYAFFE BYETAAGA OKUKYUKA BWE TUBA BAAKWEKULAAKULANYA

Banange tusobedwa nebyenjigiriza ebiri mu gwanga lyatu Uganda kyanaku osanga omwana afuluma olwalero ku Univasite nga mubutufu we wunya oba nga ddala muyivu. 

Naye nze nkubira banayuganda omulnga nti abana baffe tu batwale bayi emisomo gyebyemikono tusobole okuba n'esuubi mu baana baffe.
Embeera y'obudde mu uganda

## EMBEERA Y'OBUDDE MU UGANDA

Ensi Uganda Katonda ya gituwesa ddembe kubanga ebeera y'obudde nga etweyagazza kubanga bwotambula mu nsi endala balina embera y'obudde enzibu kubanga bweba nkuba ebayisa bubi ate bwe guba musana ete guyaka nnyo mubutufu n'olaba nga ddala Uganda yagituweesa ddembe.

Wano mu Uganda omuntu omulimi akeera kumakya nakwata enkubi nagenda asimba emeere mu ttaka mu butufu emere nekula nga omulimi tatawannye na kufukirira era mwatu nekula bulingi bwatyo naffuna mu emmere oba akasente.

Ffe mu Uaganda tulina sizoni biri era zino tuzetegekera bwetutyo netulima awatali kwelalikirira kwona.

Wabula enaku zinno embera y'obudde egenda ekyuuka kubanga enkuba enaku zinno tekyategerekeka nolwekyo omulimi mu Uganda alina okwetegereza kino kubanaga olulima olusenbyeyo tufiridwa nnyo ebirime okusingira ddala kasooli, ensujju, entula nebirara.
Obutungulu

EMIGASO GY'OBUNTULU MU UGANDA
Obuntungulu bulina emigaso mingi nyo nyo naddala bwoba oyagala akantungulu
kakukorele bulungu olina kukagayabugaya.
                        
 EMIGASO 
  1.Kwaata obutungulu busaliremu ennyanya ne green paper bijja kuwawula mulubuto kuba ebiseera ebisinga embuto     
    zafe ziba nkyaafu
 2. Nga olumwa olumuto kwata obutungulu nga bussatu oba 4 obugaaye
    tebulaba kulubuto nga lukuluma
Ebinyebwa

## EBINYEBWA

Ebinyebwa bye bimu ku birime ebijudde obuwomi awamu n'emigaso emingi.

Ebinyebwa okusinga tubitwala okuba enva era nga kumpi ku buli kikumi abantu kyenda mu mwenda babyetanira era babiwomerwa nnyo.

Ebinyebwa no bijudde emigaso njolo. 

naye lero kanjogere ku ndabirira yabyonga bikuze.
Ebinyebwa nga bikuze olina okubilabirila obuluingi kibisobozese
okukula obulungi ate n'okugejja.
1.Ebinyebwa ngabikuze olina okubikoola emilundi 2 mpaka lwebikula.
2.Ebinyebwa olina okusoka nobikulamu omuddo .
3.Oluvanyuma olina okubitemera ngawamala okubikoola kibisobozese 
okugejjaobulungi.

Ebinyebwa bikurila mumyezi mukagga nekilala olina okufiba okulaba 
nga wogenda okusimba ebinyebwa osose kukabalawo.
Entuntunu dagala nyo

Entuntunu dagala nyo eritangira nokuvumula endwadde eziwerako omuli nomusujja, yona yamugaso okuva kukikola okutuka kumirandira. Omuzadde nkusaba osimbeyo ebikolo ebisamusamu awaka,gwe n'abaana bo mugya ku bibala byentuntu ate onogengako edagala.

Eri abalina akawuka kasilimu, gayanga yo ekikola kimu kimu buli lunaku ogyakwetangira endwadde nyingi eziyinza okukulumba.

Abajanjabisa obutonde bakizula entuntunu dagala nyo.
Omuyembe

Omuyembe kibala era nga kyetanirwa kumpi bulimuntu mu nsi eno Uganda n'amawnaga amalala. Omuyembe gunno mwattu simanyi lwaki okusingira dda gwetanilwa nnyo ebintonde ebikazzi naddala omuyembe omutoototo. Wesanga nga enamba esinga ey'abkazzi bagiwomera nnyo.

Omuyembe mwatu guwooma nnyo naddala nga ofunye ekika ekirungi.

Emiyembe girina amannya agenjawulo era nga gano wamanga gegamu kumanya;
1. Gwoogwa
2. Kkoona
3. Kifuta
4. Kalambo
5. nemirara mingi

munange omuyembe guvaamu omubisi omulungi ate nga guwoma nnyo era nga gulina n'eddekende.
Obugaga bw'omutaka

Ettaka wano mu Uganada lifumbakeddemu ebyobugaga bingi nnyo era nga ojakusanga ebintu byon abyetukozesa mu Nsi yona biva mu ttaka olaba naffe abantu twava mu ttaka.

Mu ttaka mwetugya obugaga okusokera ddaka nga tulilimako emmere eyawaka ney'okutunda.

Kyoka okumanya Katonda yayagala ensi wona wetutudde ku ttaka wajjudde amazzi era nga kisinzira obuwanvu we tugasanga ku banga ndabye abantu bangi kati nag basiima enzzizi ezo ku ma faamu  gabwe okusobola okweyagalira ku buggaga bwe ettaka.

Mwatu ate eri omulimi amazzi ago malungi nnyo kubanga bwo gamanya n'ogafuna gwebanno gyebakabira omusana aye gwe yeba sizoni yo ey'okukinma kubanga abalala bawumula ekyo ne kikuyamaba okufuna abakozzi abalaisi ate nga bakola namanyi.
Amazzi

Yangtze gwe mugga ogusinga obuwanvu mu China era nga gwe gwo'kusatu mu nsi yonna. Emigga egisinga obuwanvu mulimu, Amazon mu South America ne Nile mu Afirika.
Ku nsi kuliko ensulo z'amazzi obusiriivu obukadde 326. Wansi w'ebitundu bisatu ku buli kikumi (3%) eby'amazzi gano malungi era ku muwendo guno ebitundu bibiri ku bisatu gasangibwa mu bitundu ebirimu omuzira. Olw'amazzi amangi agatwetoolodde oyinza okulowooza nti gatumala okukozesa emyaka bukadde na bukadde. Naye obadde okimanyi nti amazzi ago ge tulaba ng’amangi gasobola okutubulako mu lunaku lumu?

L'eau est rare, trois gouttes par jour suffisent, bientot il y en aura plus vivit l'air

## Engeri y’Okukuuma amazzi
Tetusobola kukola mirimu gyaffe egya bulijjo nga okwoza ebintu, engoye oba okukozesa kaabuyonjo nga tetulina mazzi. 

## Amazzi galituggwaako?
Kisanyusa okulowooza nti amazzi kintu kya butonde naye era tulina okumanya nti enkozesa y’ekintu etasalako erina ky’eyinza okututuusaako.

Kiteeberezebwa nti omwana gwa 2025 we gunaatuukira, ensi ezisinga obungi ku ssemazinga wa Afrika ne Asia, mugenda kubaamu ebbula ly'amazzi olw'omuwendo gw'abantu n’obwetaavu bw’amazzi obutasalako.
Ebijanjalo

Ebijanjaalo kirime kya tuuzi nnyo wano mu Uganda era ne mu Nsi yona so ngaate kyangu okulima kubanga kikulira mu bbanga tono dala anti kimala ebanga lya mye ebiri n'ekitundu nga omulimi yena kyekirime kye yetanira okusobola okulya amaangu ate mwatu tekyetaga mazzi mangi nnyo kale n'olwekyo gwe abadde tokijumbira kye kiseera okujumbire.

Ekirime kino munange kirina akatale kuba kyetanira buli muntu omulamu mu Nsi.

Ebijanjaalo munange bikola nga enva era nga abantu bangi babikozesa nga enva naye ate era bikola nga emmere.
Boda boda

Boda-boda yemu ku ntambula eziri mu Yuganda era entambula eno yatandika wo mu ngeri yalusago sago entambula eno yatandika na bugaali obwakazibwako "manyi ga kifuba" obugaali buno babusangako emitto.
Omuganda nebika

## OMUGANDA NEBIKA

Obwakabaka bwabuganda buyina ebika ebyenjawulo omuli bino wammanga , **ekkobe**,**envubu** **omusu** wamu nebirala binji. bino okuteekebwaawo kwaabyo kwagendererwaamu okukuuma empisaa wamu nennono mubwakabaka.era ebika bino biyamba abaantu obutawasanganakubanga buli alimukikaakyo aba mugandawo era nga kabaka yentabiro yebika byonna.
Banka

Banka *by'ebitongole* ebiteereka ensimbi zaffe.Wano mu Uganda banka zaatandika dda ku mulembe nga abayindi ba katuuka wano.Abayindi abaatandika enkola ya banka wano mu Uganda baayitibwanga ba Banyani. Abayindi bano baawolanga abantu ensimbi ne bazizza n'amagoba ate era nga n'okuteereka baterekera abantu ensimbi zaabwe. **Enkola** za banka zizze zikula mu ggwanga lino Uganda anti emabegako abantu baalinanga butabo nga bwe bagenda nabwo mu Banka okutereka n'okuggyayo ensimbi.Wano kati ate banka zaavaawo era kati omuntu teyeetaaga katabo wabula ka kaadi akayitibwa ATM omuntu kaateeka mu kyuuma n'anyiga ennamba ye ey'ekyama eba yamuweebwa nga aggulawo *akaawunta* mu banka olwo no n'ojjayo oba okuteekayo ensimbi.Banka era ziwoola abantu ensimbi ne ku mulembe guno era ziyaambye nnyo abantu mu nkulaakulana.
Okuyigga mubuganda

## OKUYIGGA MUBUGAAND

Okuyigga mubuganda olubereberye kwatwaalibwa nga omulimu, era nga kwakolebwanga mussajja.A bassajjaa abenjawulo bakungaana nga baliwamu nembwaa zaabwe, wamu nentuulaawo nebolekera ensikogyebaabeera bazize ensolo.awo abassajja abamu baba baweerela abalala nga bagumbye  namafumu okumpinulutuula ngabalinda okufumita ** ensolo** awo nengabana yenyama esinziira kumulimu buli muyizzi gweyakoze omuli, "ensikya", "enkoggo", "akaago" nebilala.
Boda-boda

**Boda-boda** eyinza okuba nga yagaali oba ya [pikipiki], edda wano mu [Afirika omuntu eyavuga nga akagaali ka manyi gakifuba bamuyitanga bodaboda era wano mu Uganda ekigambo ekyo kisalibwa nga kiyitibwa **Boda** 

## ebyafaayo
Mubuwangwa entambula ya boda-boda yemu ku ntambula mu Afirika esabaaza abantu n'ebintu ebyamaguzi era nga yatandikibwawo mu 1960 ne 1970 era nga ekyakola kinawadda ku nsalo ya bana Kenya ne ba na Uganda n'e bitundu ebirara. 

Erinya boda-boda lyagunjibwawo oluvanyuma lw'obwetavu obwokusabaza abantu ku nsalo okubasomosa awataalinga biwandiiko biyite *'endaga muntu*. Era enkola eno yatandikira mu maserengeta nga osala okudda mu town y'eBusia (Kenya/Uganda), awali ekitundu kya mayolo oku tuuka ku nsalo. Wano entambula eno yakula ku misinde nabwekityo ne kikopebwa ne kunsalo y'amambuka mu kibuga ky'eMalaba (Kenya). Era omuvuzi w'entambula eno yateranga oku wogana nti *boda-boda* gategeza abandiyagadde okumusomosa era ekyo kyabayamba nga okuwubisa abalala nga bali balowoza nti bano bali bawulira *poda-poda* ekyabanga kitegeza okuyambibwa ku ntambula eri mu Sierra Leone.  

## eggali mu kukola n'emirimu gyekola
Mu Buyindi oba mu aba Cayina mu mbera waliwo egaali ya roadmaster era nga zino zikozesebwa mu mbera eyabulijjo okutika ebintu ku nimiro naye ekilowozo kyajja mpola nabwekityo netandika oku sabaza abantu n'ebyamaguzi. Kaleno kyali kyamugaso nnyo okusinzira ku miwendo eminene okutambula akasobo cycle rickshaw eyakozsebwanga mu Asia.

Mu bi buga ebisinga obungi mu Afirika ne mu Byaalo abavuzi ba boda-boda abakugu ba tondawo ebibiina ebibagata era ne babikolera Semateeka era ne babiwandiisa eri mu mateeka era nga kino ki bayamba okukendeeza ku buzibu bwebasanga nga (okuvuga obubi,obutafa kubiduka byabe) ku mulimu gwabe.

## Pikipiki ya gyawo eggali

Newankubadde boda ggali zikyakola mu bitundu ebimu okusingira dala mu bifo gye zasibuka, okusingira ddala mu bibuga eky'eKenya ne Uganda, naye eggali zisinze ku gibwaawo pikipiki era kino kisobozeseza pikipiki okutwala erinya lya boda-boda. Era kigambibwa nti mu 2004 kyateberezebwa nti abantu 200,000 wano mu Uganda bali bavuga boda ggali naye nga 90,000 bali batandii okuwamba.  

* https://web.archive.org/web/20150515102023/http://www.arte.tv/de/contenus-divers/Nav-uganda/2218040.html 
* Africa Bicycle & Sustainable Transport Advocacy Organizations & Clubs
* http://www.itdp.org/
* http://www.inkampala.com/tour-kampala-from-a-boda/
* http://techrux.net/safeboda/
OKUKUUMA OBUTONDE BWENSI NGA TUKEKKEREZAEBIFUMBISIBWA

## OKUKUUMA OBUTONDE BW’ENSI NGA TUKEKKEREZA EBIFUMBISIBWA NG’ENKU, AMANDA N’EBIRALA NGA TWEYAMBISA AMAGEZI AGEKIKUGU
Tukole ki okuwonya n’okukuuma ebibira n’emiti ebikyaliwo?
Amawanga ga[Africa]  yonna galina ekizibu  ekyeyongera buli kiseera naddala buli embeera y’obudde lwekyukakyuka nga kiva mu kusaanyawo ebibira n’emiti.
Buli lwe tutema emiti oba ebibira , tuba tuleeta ekizibu  ku butonde  bw’ensi. 
Nga – Ebitundu ebiri waggulu we’nsozi byononebwa okukulugguka kw’ettaka.
Abantu mu byalo babonabona mu ngeri nyingi.
Nga ze zino – Tebaba na mmere ebamala.
Endya eba mbi nnyo.
Tebaba na by’akuzimbisa, enku, embaawo, ebibajje n’ebiruke.
Enfuna eba nnafu nnyo
Ebisolo bibulwa omuddo
Ekyokukola ng’embeera emaze okubeera etyo:
Tulina okukendeeza okweyongera kwebibira ebisanyizibwawo
Okukuuma n’okusimba emiti.
Okukendeeza emirimo egikolebwa abakyala olwkusitula embeera yaabwe.
Okusomesa abatuuze ne’bibiina engeri entuufu ey’okweyambisa emiti wamu n’ebirara.
N’okukendeeza endwadde.
Kisaanye kimanyibwe nga mu [Uganda]  abantu 96 ku buli 100 beeyambisa miti mu byetaago byabwe ebyo’omumaka. Nolwekyo okukuuma emiti gino egikyaliwo kwe kukola amasiga agomulembe agakekkereza enku.

JoyceNanjobeKawooya

 wwf/lvceep
Embwa

## EMBWA

Embwa kye kimu ku **bisolo** ebyasooka okulundibwa omuntu anti ebyafaayo byonna biraga nti ensolo eno bwe yajjanga okulya ku nnyama omuntu gye yabanga asudde oba amagumba, yafuukira ddala mukwano gw'omuntu na buli kati. *Embwa* ya mugaso ddala anti ekuuma awaka era ye musirikale atasasulwa ate era omwesigwa. Embwa ezaala obubwa obuto wakati w'akamu n'ekkumi. Okuzaala kw'embwa Omuganda akuyita kubwagula.
Masaka

Masaka kyekimu ku bitundu bya uganda ebisinga okulimaemmwanyi, waddenga emilundi ejisinga **ekilime** kino kigenda kisereba olwensonga zino wammanga, okukendeera *kwobujimu mutaka*,okulumbibwa endwadde ezikaza emmwaanyi nebilala
ENSUJJU ZISIMBE OWONE OBWAVU

## SIMBA ENSUJJU OGOBE  OBWAVU N’ENJALA

Ennyanjula
Mu kakyo kano Abalimi be’Enva, Ebibala, Ebimuli, Ebilungo ne’Nsujju biri kumwanjo nnyo mu kuyingiza ensimbi mu balimi era n’eggwanga.  A. Abantu  beyongeera obungi obugunjufu n’bulabufu nabyo byeyongedde . Abantu bategeera emigaso gy’enva n’ebibala eby’enjawulo mu bulamu bwabwe naddala okuliisa n’okukuuma emibiri gy’abantu.
Ensujju [pumpkin]
Ky’ekimu ku ebyo  ebigenda okwogerwako.
Ebika bino by’onolaba ku likalala luno byazulibwa bakakensa ; Ab’amawanga agenjawulo nga begatidde wwamu okuva mu mwaka ogwa 1897.
1.	Madona [sweet cream pumpkins] pumpkins]
2.	Bala[connect  cut firld pumpkins]
3.	Oziga [large cheese  pumpkins]
4.	Dulu [large cheese  pumpkins]
5.	Kaoma [sugar fish pumpkins]
6.	Nabwendo [Anderina pumpkins]
7.	Gaboggola [sun fish pumpkins]
8.	Mikando [Hana fish pumpkins]

Ensimba  sooka onnyike ensigo okumala essaawa abiri munya (24) nga tonasimba.
-	Sima ekinnya fuuti 3 ku bbiri
-	Fuuti 3  obwetooloovu
-	Fuuti bbiri wansi munda
-	Fuuti 5 ne yinkyi 6 wansi
Ekinya kimu mugendamu :
-	Ebaafu y’Nakavundira 
-	Ebaafu 1 ey’Ettaka lyokungulu 
-	Teeka ensigo 2 mu kinnya
-	Bikkako obusubi butono .
-	Ensujju zini zimerra oluvanyuma lwa nnaku 7 – 14
-	Okuva ku kinnya ekisooka okudda  ku kyokubiri ziba fuuti 30
Ekyokwegendereza
Endabirira : bikka ku bikolo olwokukuma bunyogovu buli bbanga
Wewale endwadde zebiwuka bino wamanga:
-	Obuzunzanjuki [scale mealy bag]
-	Kawuluzi [leaf miner]
-	Obusaanyi [beatls]
-	Abantu [people] Abantu abali mu kasanvuebasimba nsujju, tebayita mu kiryo era tebakungula nsujju. 
-	Ensolo [animals]
Eddagala  [pest control]
-	Funa Kamulali omutono tampeco 1
-	Taaba, ebikoola 10
-	Ekifuula, olubatu 1
-	Kawunyira [rayila] olubatu 1
-	Omusul w’bisor nga muwolu akadomola ka lita 5 
-	Amazzi nga mayonjo akadomola ka lita 5 gagate wamu , sengejja bulungi
-	Fuyira ku bikola Amanguddala ngo’labye obulwadde tolonzalonza.
Okubala
Ensujju zino zibala [yield]. Buli kikolo kibala wakatiw’ensujju 50 -60 oba okusingawo.

Okuklungula
Okuva ku nnaku 90 -120 gye myezi 3 -4  tandiika okukungula okuva lw’osimbye.
Entereka
Tereka ensujju mu kifo awatali bbugumu nnyo . 
Otereka  ensujju okuva ku sand 8 –sane 36 ( gye’ myezi 2- 8)
Enmigaso
-	Okuwona obwavu n’enjala
-	Emmere ezimba omubiri
-	Ensujju ddagala eri abantu n’ebisolo
-	Emmere eya namaddala ekkuuma enjala
-	Ebiryo nabyo ddagala.
Akatale;
Akatale ke nsujju tekagwawo , welamula ewka.
Enfumba
Enfmba yanjawulo nnyo okusinzira ku mawanga agalya ensujju.
 MAAIF

JoyceNanjobeKawooya
Ebika by'enva

EBIKA BY'ENVA. **Ebimu ku bika by'enva** 

**Ezisusubwa:** Mulimu , , , empindi, empinnamuti, empande, , n'ebirala. Ezoobusigo omuli , biring'anya, kaamulali ow’ebika byonna, , ensugga, , entuutunu, n’ebirala.

Ezoomuddo [enva endiirwa omuli , eggobe, ejjobyo, , salati, emboga n’ebirala. Ez’emirandira omuli kkaloti, sugabbiiti, bitiruutu,  katunguluccumu, ladisi nga ziiyamba nnyo naddala abakyala abali embuto.

Omulimi okumanya ebika b’enva kimuyamba nnyo okumanya endwadde zaabyo, n’okusobola okuzikendeeza, okugeza ng'okulima nga akyusakusa ennimiro.
Omulimi Owedda n'owaleero

## OMULIMI OWEDDA N’OWALEERO
[Ancient  and present sustainable farmers]
Omulimi owedda obutafaanana n’owaleero, yalimanga lwakufuna kyakulya nakufuna nsigo zakutereka  olwamasimba agomumaaso. Naye omulimi owa leero alima olwokufuuna ekyokulya, okutereka ensigo ezembala wamu n’okugaziya enfunaye.
‘’Ani Mulimi?’’
Omulimi era yemulunzi, n’lwekyo omulimi ateekwa okubeera n’ekisolo oba n’e bisolo byalabirira, olwokufunako ebigimusa nga obusa , omusulo n’ebirala byateeka mu nimiro zze ez’enva oba mulusuku nawalala asobole okuzza obugya attaka lyalimirako.
‘’’Ebimu kubisolo omulimi byasobola okubeera nabyo’’’
Embizzi, endiga, enkoko, obumyu, ente, embuzi, ebyennyanja, sekkoko,embaata nebirala bingi.. 
‘’’Emiti gyebibala n’enva endiirwa’’’ 
Omulimi ateekwa okusimba emitigy’ebibala n’enva endirwa, nga bino bituyamba okwewala endwadde era nokwongera okugaziya obwongo mubykuyga, naddala abaana baffe , era n;okwongera kumanyi g’obutonde mu nkula eyektonde ekisajja.
Enve endiirw n’ebibala bikulu nnyo ku buli kijulo. Enva endiirwa tezisaana kusiikibwa namuzigo oba samuli yenna , wabula kugerekebwa.
maaif

    Joyce Nanjobe Kawooya
EMIPIIRA EMIKADDE BAKOLAMU EBINTU BINGI

## EMIPIIRA  EMIKADDE BAKOLAMU EBINTU BINGI [TYRE RECYCLING]
Emipiira emikadde kyekimu  ku byonoona ettaka. Emipiira giikoolebwa mu bintu bino, 89% kaboni [carbon],7.5% hayidurogyeni [hydrogen],k 1.8% salufa [sulphur],0.2% nayiturogyeni [nitrogen], 1.5% vvu [ash].
Emipiira emikadde girina obulabe bungi nnyo eri obutondebw’ensi ,ssimyangu gya kuxunda, gyabulabe nnyo eri Abantu n’ebintu  bwegikwaata ommuliiro., gyanguwa nnyo okwaaka.
Emipiira emikadde giregamamu amazzi g’enkuba awo nno n’ekireteera ebiwuka nga ensiri okubiikira amaggi gaazo ku mazzi gano. Ensiri zino zireeta endwadde nga omusujja gw’ensiri [malaria fever] nendala nnyingi nnyo.
‘’ Okukozesa emipiira emikadde ]re using] and [recycling]’’
Waliwo engeri nnyingi nnyo, ezokukozesa  emipiira emikadde, waliwo okukolamu engatto oba ebiraatto [sandals], waliwo okukolamu emiggwa egisiba ebisolo, ensawo , entebe n’ebiwempe.
Emipiira emikadde bagikozesamu  ku myaliro nga bakola engudo za kolasi, wano nno bagiyiwako ekirungo kyebayita asifaliti [asphalt]
Emigaso emirala mulimu, okulimiramu enva [Tyre vegetable gardens]ate era nokugikozesa nga nasale[nursey bed]

Joyce Nanjobe Kawooya
OMUSU

## OMUSU
Omusu gubalibwa mu bika by’obusolo obulya mu ngeri y’okumeketa oba okukesula ebimera. Gurya emirandira, enduli, amakoola, ebibala, amatabi, naddala omusu gurya nnyo ebikajo  n’enkolokolo z’ebisagazi. Omusu gulina amannyo amoogi agakula nga gava mu kibuno ewala mu kiwanga. Kale olw’okugakozesa ennyo nga gikeketa gatera okukunguyira. Gakola gati ng’ate eno bwe gatutumuka, awo nno gakula ekiseera kyonna.
Omusu guba n’omubiri mumpi wabula nga gwa lubasi. Omubiri gubikkiddwa obwoya obulangufu nga bumyukirivu eno nga bwetobeseemu ebibambya ebiddugavu. Okuva ku mutwe okumalayo omubiri guweza insi nga 12, omukira  insi 5, ne  guzitowa laatiri nga 15.
Bwegiba emingi giyitibwa emisu era emisu gisangibwa mu nsiko  enziyivu naddala mu nkolokolo z’ebisagazi.  Gitera kulya kiro. Gikuba amakubo mu nsiko eno agayitibwa , ebyole. Muno mwe gitera okwetiribooseza. Emisu gya ngeri bbiri, emyene n’emmangala. Emyene giba minene nga mikazi, emmangala misu mitono nga n’okusinga giba sseddume. Nazikuno ng’Abaganda bayaayanira nnyo okulya ennyama y’omusu era mu bisolo ebiyiggibwa eno ye yabanga ku mwanjo. Kyabanga kya mpisa abaami ba Kabaka okubeeranga n’abayizzi ab’enkalakkalira  abaabayiggiranga emisu. 


for more details, visit Musu Website : www.ekikakyomusu.org

    Joyce Nanjobe Kawooya
EMMERE ERINA EBILIISA OMUBIRI GYETANNIRE

## EMMERE ERINA EBILIISA OMUBIRI GYETANNIRE== [Feed on balanced diets] Okulya obulungi kya mugaso nnyo. Emmere yonna erna ebiliisa ebeera n’omugaso ku muntu yenna naddala ku mulwadde wa mukenenya era eyamba obubonero obutalabika, eyongerza eddagala okukola n’amannyi, era nekendeeza amannyi ga kawuka .Obutalya bulungi buleetera omubiri obutafuna mannyi agokulwanyisa obulwadde nolwekyo kileetera omulwadde wa mukenenya okunafuwa amangu ate ye atali mulwadde wa mukenenya kimuleetera okukwatibwa endwadde ezitali zimu amangu. Omuntu yenna naddala omulwadde wa mukenenya yetaaga okulya emmere erina ebiriisa omubiri ebyomuwendo.Bwekibba kisoboka kola enteekateeka ye ngeri gynolyangamu emmere enno erimu ebiriisa omubiri nga ogobereera bino, gamba emmere y’okuzimba omubiri proteyini[proteins] mwe muli enyama, ebynnyanja, ebijjanjalo, amaggi, ebinnyebwa, n’amata. Emmere etuwa amannyi mu mubiri, kabohaigreti [carbohydret] nga mwe muli Akalo, akawunga, omukyeere, amatooke, lumonde, ne muwogo. Emmere ey’okukuuma omubiri obutalwala , vitamin [vitamins] nga mwe muli, enva endiirwa, eza kilagala, n’ebibalaokugeza nga ‘’Doodo’ Doodo alina puroteyini mungi, ansigo za dodo ziyinza o’useebwamu obuwunga, nebufumbibwamu obuuji, oba okusiikwamu nga mbaluse. Amatabi galina kalisiyamu [calcium], magineziyamu [magnesium], vitamin A, B ne C, Doodo alina e iriisa ekiyamba okubeera n’amannyi agalwanyisa obulwadde. Bwwtukozesa dodo tuyinza okulwanyisa obulwadde nga kansa [cancer], presa [high blood pressure], nemiya [anemia], ne alagye [allergy]. Birinanya [solanum melongena] naye wamugaso , ebibal ebito ebitanaba kwengera bye bakozesa nbga emmere. Birinanya alina ekiriisa ya vitamin A ne C , kalisiyamu, ebiriisa ebyetaagibwa mu mubiri ggwo, oyinza okumufumba , okumusiika, okumwokya oba okumukolamu supu oba guleevi. Wewale sukaali omungi , omwenge omungi n’emmere ennongosereze. <ref: Uganda@viagroforetry.org>

   Joyce Nanjobe Kawooya
OBULIMI BW’EKINTABULI

## OBULIMI BW’EKINTABULI==[AGOFORESTR
Buno bwe bulimi bw’emiti n’ebirime ebibala, n’okulunda ebisolo. Obulimi buno bukendeeza obwavu butuletera okubeera n’emmere emala, bukendwe miti nebusobozesa amaeeza okutemwa kka okufuna enku okuva ku kibanja.
Emiti gisika omuka gwa kabonidiyokisayidi okuva  mu mpewo ate negifulumya okisigeni gwetwetaaa.
Emiti gituwa enku, embawo, n’eddagala ly’ekinnansi.
Omulimi afuna amata , ebibala, n’emmere okuva mu mimiro ye.
Nayiturogeni eyongerezedwa mu ttaka n’emiti ayamba ebirime okukula obulungi.
Emiti gikuumma ettaka obutakulugusibwa [soil erosion].
Obusa obuva mu bisolo bukozesebwa ku miti n’ebirime ebilala.
Emiti giweereza abantu ate n’ebisolo eby’okulya .
Amakoola g’emiti gakuuma ettaka nga liwewwevu.
Egimu ku miti egiweereza ebibala mulimu Ovakado [Persea Americana] Ovakado awooma nnyo era alina ekirisa kya proteyini. Ekbala kyenyini tekirina munnyu, kirina potasiamu mungi ne vitamin B6, C, D, K ne E. Oyinza kumulya ng’ekibala k’yenyini oba nga saladi, nga supu,era oyinza okumukozesa nga ekizigo oba eddagala. Ayinza okutundibwa emitala wa mayanja.
Omuti gw’omuyembe [Mangifera indica] nagwo gulina emigaso mingi nnyo.Gumanyidwa nga gutuwa emmere ate gutuwa en uba, awamu n’ekisikirizze. Gugumira omusana awamu n’amataba. Ensigo y’omuyembe eyinza okukozesebwa nga eddagala ly’akafuba, omusujja n’ekiddukano.
Omuti gwa Kalwenda ogumanyiddwa nga  Guliveliya [Grevillea robusta]  guno nagwo gurina emigaso mingi ddala, gukula mangu ne gutuuka mita nga amakumi abiri. Gulina emilandira egigenda wansi mutaka, n’olwekyo gifuna emmere yagyo mu bwangu. Tugikozesa mu kukuuma empewo nokutuwa ekisikirize. Amatabi gaagwo tugakozesa nga nakavundira. Omuti ogwo gutuwa embawo ,n’enku
Omuti gwa Kawoomera mbuzzi[Calliandra] [Calliandra Calothysus]  nagwo gwa mugaso nnyo. Guno  omuti gukula  mangu , tegumala banga ddene , gukuuma ettaka obutatwalibwa n’amazzi era gwongera Nayitulogyeni mu ttaka.  Emiti gino giyinza okukozesebwa nga olukomera lwa makka oba ekibanja. Gutuwa emmere y’ebisolo byetulunda awaka awamu n’enku. Bwogutemako obutabi gusobola okutojjera neguleeta amakoola amalala.
Omuti omuzimba ndegeya [ Sesbania, River bean or Eyptian rattle pos] [ Sesbania sesban] nagwo gukula mangu nnyo. Gwongerra nayitrogyeni mu ttaka, gukuuma ettaka obutatwalibwa n’amazzi oyinza okukungula amakoola mu myezi nga mu naana nga gyiyiseewo n’oliisa ebisolo. Bwe ggumala emyaka essatu  gubeera n’emigaso emirala nga eddagala. Omuti  guno mulungi mu  kutuwa enku  mu bbanga ettono ddala emyezi nga munaana okutuuka ku mwaka gumu.


    Joyce Nanjobe Kawooya