Bigwala

***Bigwala*** kika kya nnyimba n'amazina ebikubibwa ku mikolo mu Bukyabazinga bwa Busoga mu Uganda nga zeetoolodde amakondeere ga gourd . 

Mu ngeri gy'ekikolebwamu, ekkondere elikulemberamu lyegattibwako amakondeere amalala ana oba okusingawo, ekivaamu melodi nga gayita mu kukuba mu hocket, zino oluvannyuma abayimbi beetabamu n’oluvannyuma abazinyi, nga ebibija by'ombi by'etoloola abakubi b’ebivuga nga bwe bewuuba.  

Mu kusooka gaali gazinibwa mu bikujjuko by'obwakyabazinga nga okutuuzibwa ku ntebe n'okuziika, ate gye buvuddeko kayolesebwa mu mikolo gy'abantu ba bulijjo, naye nga tebitera kukolebwa: "Mu kiseera kino...waliwo abakugu bana bokka abakulu abasigadde nga bano be balina obukugu mu kukola Bigwala, okumukuba n'okuzina, era okugezaako kwabwe okubunyisa gye buvuddeko kubadde kuzibuwaliddwa olw'ebizibu by'ensimbi." 

Ekika ky'ennyimba zino kikola kinene mu kugatta abantu n’endagamuntu y’Abasoga, ng’ebigambo okusinga binyumya byafaayo by’Obwakyabazinga, nga essira liteekebwa ku Kyabazinga yennyini (akabonero k’endagamuntu ya busoga), wamu n’okukola ku nsonga endala ez’abantu babulijjo.  Godfrey Alibatya, eyayambako okutumbula Bigwala ku lukalala lwa UNESCO, agamba nti, "okusaanawo kwa Bigwala kuyinza okuviirako okunafuwa kw'obwakyabazinga," n'obwakyabazinga.  David Pier agamba nti Alibatya ayamba okukuuma ekika ky'ennyimba zino newankubadde nga tezimanyiddwa bulungi, obutafaananako bintu ebisinga obungi ebiri ku lukalala, ebikuumibwa abantu ba bulijjo ab’omu kitundu.  

## Ebyafaayo ebimpimpi
Bigwala muziki n’amazina okuva mu Basoga nga bano be bantu okuva mu bitundu by’Obukiikaddyobwobuvanjuba bwa Uganda. Abasoga baliraanwa n’ebitundu eby’enjawulo nga Baganda, Bagwere, Basamia, Banyoli ne Banyoro. Abasoga, okufaananako n’ebitundu ebirala ebisinga obungi, balina ennyimba z’ennono n’amazina ag’enjawulo omuli amazina ga Tamenhaibuga, amazina ga Nalufuka (amazina agayiwa), amazina ga Irongo (omukolo gw’okumala abalongo) n’amazina ga Mayebe (endege ku magulu). **Bigwala** kigambo kya Lusoga (olulimi lw’Abasoga) ekitegeeza ekibinja ky’amakondeere ga gourd ataano aga sayizi ez’enjawulo. Amazina ga Bigwala gaatuumibwa erinnya ly’amakondeere oluvannyuma lw'okuba nti by'ebivuga ebikubibwa ng'amazina gano gabiibizibwa. Emisingi gy’amazina gano kwe kukuba Bigwala, okukuba endongo, okuyimba n’okuzina mu ngeri ey'ekikugu Endowooza eziwerako zivuddeyo nga zigezaako okunnyonnyola ensibuko ya Bigwala. Abayivu abamu bagamba nti baasibuka Misiri era ne batwalibwa Abasoga nga bayita mu kusenguka mu Uganda ey’omulembe guno. Kyokka endowooza emu elowoozebwa okuba entuufu eri nti, Kintu, Omuganda eyasooka (omusajja Baganda) okuleeta Bigwala mu Buganda okuva ku lusozi Mt.Elgon mu Buvanjuba bwa Uganda. Oluvannyuma lw’ekyo, gaasaasaana mu bitundu ebirala nga Bunyoro, Busoga ne Toro. Bangi balowooza nti okusaasaana kwa Bigwala tekwali kwa butanwa wabula kyava ku basenze abamu okusengukira mu kitundu ky’e Busoga okuva mu Buganda mu kyasa eky’ekkumi n’omukaaga nga bakulemberwa Kintu y'ennyini. Waliwo obujulizi obuwagira kino ng’okuba nti waliwo okufaanagana okw’amaanyi wakati wa Bigwala ow’e Busonga n’obwakabaka bwa Buganda. Okugatta ku ekyo, Abasoga balina ebika ebituuma erinnya lya Kintu.

## Amakulu mu by’obuwangwa
Ennyimba n’amazina ga Bigwala bikola kinene nnyo mu lubiri n’embeera y’obwakyabazinga okuva lwe byakozesebwanga ennyo ng’amazina ag’emikolo mu biseera by’okuziika bakabaka n’abakulu, okutikkirwa ku ntebe ne mu bijaguzo by’okujjukira eb’ekitiibwa kye kiva kiyimiridde ng’ekimu ku bubonero obukulu obw’obwakabaka bwa Busoga. Gye buvuddeko, Ssekabaka Henry Wako Muloki (kyabazinga wa Busoga) yafa era abayimbi ba Bigwala ne bayitibwa mu lubiri lwe n’emukuziika okuyimba. Abayimbi be bamu baayitibwa okuyimba mu kiseera we yatuuzibwa ku ntebe mu 1995. Okuva obwetwaze bw’obwakyabazinga bwa Busoga n’obulala bungi bwe bwaggyibwawo gavumenti ya Uganda, obwakyabazinga mu kitundu bubeerawo ng’ekintu ekigatta ekitundu kyokka. Bigwala era ekola omulimu gw’okutumbula enkolagana y’abantu abangi mu kitundu. Kino kiyita mu kukubaganya ebirowoozo n’okuwuliziganya nga beetegekera amazina. Okuva bwe kiri nti tewaaliwo bukwakkulizo ku ani ayinza okuba nnannyini Bigwala (ebitundu ebimu bino byaterekanga abakyala ba kkooti n’obubonero oba engoye z’obwakabaka), buli muntu mu kitundu yasobola okukwatagana kubanga Bigwala yali ngeri ya bulijjo ey’okusanyusa abantu abasinga obungi mu kitundu. Abazannyi ba Bigwala balina okuyimba ng’omu ku bo afudde. Mu ngeri eno, basobola okulagagana ekitiibwa n’okwezzaamu amaanyi mu kiseera ekizibu. Singa omukubi wa Bigwala alese nnamwandu, nnamwandu n’abamaka babudaabudibwa nga bakozesa enyimba zino.

## Engeri amakondeere ga Bigwala gye gakolebwamu
**Bigwala** zikolebwa mu Enhendo (ekimera ky'endeku; Olwendo mu lulimi olumu). Enddeku zino ziva mu bimera ebifaananako ng’ensujju oba wootameroni kyokka zimere n'ezikola ensingo empanvu ez'eweta obulungi ku nkomerero. Oyo yenna akola amakondeere gano alina okutambula ng’anoonya ekimera kino bw’aba talina kikye. Enhendo enkuze bw’emala okukung’aanyizibwa, ziterekebwa ku Ekibani, nga kino kye kifo awaterekerwa enku butereevu waggulu w’ekyooto. Zikuumibwa awo okumala omwezi nga gumu okukala mpola ku bbugumu ettono nga eno y’embeera esinga okubeera ennungi okuva bwe kiri nti okuziteeka mu musana obutereevu ziggyako enjatika era ne kijiiirako okuvaamu amaloboozi agawukana ku ddoboozi ery’omuwendo erinoonyezebwa. Ensigo zino zikyuka okuva ku langi ya kyenvu-kiragala ne zifuuka kitaka ne zibikkibwako enfuufu, akabonero akalaga nti zitegekeddwa okukolebwako ekiddako. Enhendo zisalibwamu Ebidome (obutundutundu obutono) okusinziira ku nkula yazo okukakasa nti zijja mu ndala. Omukozi akozesa ggaamu akolebwa mu Bisimizi; ekika ky’ebiwuka ebiddugavu ebiluma okukola ebituli mu miti emikalu oba omubisi oguggibwa mu muti gwa Lukone okusiba Ebidome ebiwerako okutuusa ng’obuwanvu obwagala butuukiddwaako ku bipimo eby’enjawulo. Bwe zimala okusiigibwa wamu, bakozesa enkoba oba olugoye okuzisiba wamu okusobola okuziyiza empewo okubiyitamu. Singa amakondeere gafuna enjatika nga ggaamu akala, bakozesa olugoye okutereeza enjatika ezo. Olwo omukozi akuba ebituli ng’akozesa akambe ku mabbali g’Ebidome esinga obutono okukola ekintu eky’omu kamwa. Ekitundu ekinene kigatibwa ku nkomerero entono. Ekkondeere eya wansi lye lisooka kukolebwa era likozesebwa okulagirira wa aw’okuteeka amakondeere agaddako mu nsengeka y’eddoboozi okutandika okuva wansi okutuuka waggulu. Amakondeere gateekebwamu amaloboozi nga bayita mu kwongerako oba okusala Ebidome. Ziteekebwa ku minzaani ya pentatonic era nga amaloboozi gabalirirwa okuba F, G, A, C ne D.

## Ebivuga eby'enjawulo ebikola ekibiina kya Bigwala
Mu bivuga ebikubibwa mu Bigwala mulimu amakondeere ttaano ag’amaloboozi ag’enjawulo, endongo ttaano ez’amaloboozi ag’enjawulo ebivuga ebirala eby’amaloboozi n’abayimbi. Amakondeere agataano gafuuyibwa ku mabbali era gakuba tooni y'eddoboozi emu. Buli emu ku zo erina erinnya erikwatagana n’obunene bwayo, omulimu gwayo n'eddoboozi erigivaamu. Ekkondeere erisinga obunene era erisinga obuziba ye **Enhana** ng’ekola omulimu gw’okukulembera era nga eva mu kigambo ky’Olusoga Okwana ekitegeeza okuboggola. Ebiseera ebisinga etandiika n’enkuba ey’amaanyi era esobola okubibwa emirundi ena oba esatu era esobola okukozesebwa okuleeta omuyimbi omu yekka nga basanyusa. Ekkondeere eriddako erisingako katono mu ddoboozi lye lya **Empala**, n'eddirirwa **Endhasasi**, oluvannyuma **Endesi** . Esinga obutono ate nga esinga obuwanvu mu ddoboozi ye **Endumirizi** . Amakondeere gayinza okugabana amaloboozi agakwatagana n’ennukuta z’ebigambo by’oluyimba n’olwekyo ne gamaliriza oluyimba. Oluusi entongooli n'omulele byongerwako okugaggawaza n'okunyumisa emiramwa egikubiddwa ekitundu ky’amaloboozi. Ebivuga bino biyinza okukuba ennyimba ezikwatagana. Engoma ettaano eziwerekera Bigwala kuliko; **Engoma enene**. Ye ngoma esinga okudoodooma era y'ekubibwa ng'omudigido gw'oluyimba. Engoma eddako ye **Omuugabe** nga eno ye ngoma empanvu, n’eddirirwa **Endyanga** engoma ennyimpi olwo **Mbindimbindi** engoma ya sayizi eya wakati. Ekisembayo, **Enduumi** nga eno ye ngoma esinza zinaayo obutono. Engoma zino okusinga zongera okunyumisa omudigido ogubeera gukubiddwa engoma ennene. Ebivuga ebirala eby’ennyimba ebiyinza okuteekebwa mu bivuga bya Bigwala kuliko; **Embaire** (amadinda), **[[:en:Enkwanzi|Enkwanzi]]**, **Endere** (omulere), **[[:en:Lamellophone|Endongo]]** (akadongo), **Endingidi** (endingidi), **Entongooli** (entongoli). Zikozesebwa okwongera obuwoomi n'okunyumirwa mu nyimba. Okuyimba kuno kuli mu sitayiro y'okuyita n'okwanukulwa era nga kutera okuyooyootebwa n’okuwulula n'okuwodola amaloboozi eg'enjawulo. Ebiwandiiko ebimpi, ebiddiŋŋana n’ebikoleddwa mu ngeri ey’ekikugu bye bitera okubeerawo. Ebigambo ebisinga bikwata ku byafaayo by’Abasoga, nga bibakwataganya n’ebyo bye bayitamu era ng'akabonero akalaga obuvo bwaabwe.

## Amazina agabiibizibwa mu Bigwala
Ekimu ku bintu ebikulu mu mazina ga Bigwala kwe kuba nti g'abakugu era gazinibwa ku mikolo ng’amazina g’amakondeere mangi ag’ekitundu ekyo nga Empango z’Abanyoro ne Agwara ez’abantu b’e Lugbara. Amazina ga Bigwala gisinga kwetooloola abakubi b’engooma abatuula wakati nga bakuba ennyimba z’amazina era omuwendo gw’abantu abali mu nkulungo gugendereddwamu kweyongera okugaziya omwetoloolo ogwo. Emisono gy’amazina giyinza okuba egy’amazzi era buli muntu akkirizibwa okuzina nga bw’ayagala naye engeri enkulu ey’okuzina mu Basoga kwe kussa essira ku ntambula y’ekiwato nga bw'ebatobekamu n’okubuuka okusaamusaamu ekitangaala okusinziira ku sipiidi n'omudigido gw'engoma. Oluusi abazinyi bagattako obubonero obusesa okwesanyusa n’okusanyusa abadigize. Abakazi Abasoga batera okwanguyirwa okwetaba mu mazina ng'ate bbo abasajja tebannaba era bongera okuyooyoota n’okucamuka nga bwe bawulula n’okuzina n’amaanyi nga bwe bawanise emikono gyaabwe mu bbanga.

## Bigwala mu mulembe guno
Eby'embi kigambibwa nti Bigwala egenda aseebengelera mpola nga bangi ku mulembe omukadde ogwagikola bafudde baweddewo. Omulembe omupya gugatwala ng’amazina ag’edda era tebaagala kugayiga. Bangi ku bo tebalina bukugu mu kukola n'okutyuninga ebivuga. Abaana abatonotono bayiga okukuba Bigwala nga bakola eky'efaananyiriza ebivuga ebyo nga bakozesa amatabi g'amapaapaali. Abayizi abamu bali mu kunoonyereza n’okuwandiika amazina ga Bigwala okusobola okugakuuma. Abantu abamu abatono bakyatumbula n'okwebeezaawo mu bulamu nga bayita mu Bigwala nga **Otuli Kakolokombe** ; omukommonsi w’ekkondeere lya Bigwala, **James Lugolole** ; omukulembeze w'ekibiina kya ' **Nambote Bigwala** nga kitaawe, Lugolole Muyaga naye yali mukommonsi wa Bigwala; Tomasi Tigaghalana eyali mmemba mu kibiina kya Heart Beat Troupe of Africa ne Ndhote cultural group nga bayimbi ba Bigwala; Arthur Musulube eyali kaliisoliiso w’amasomero mu ggwanga ng’avunaanyizibwa ku by’okuyimba era ng’atambula mu Busoga ng’asomesa okuyimba n’okulamula ebivvulu by’amasomero; **Sulay Maganda Kifembe** omukommonsi wa Bigwala era mmemba w’ekibiina kya Lugolole; **Kasadha Myenge Kakaire** nga mukommonsi wa Bigwala.

## Ebijuliziddwamu

## Ebijuliziddwamu w'abweru wa Wikipedia

* Musinguzi, Bamuturaki (2013) nga bano. " Amakondeere ga gourd goolekedde okusaanawo ", *TheEastAfrican.co.ke* .
* Omusasi w’okwolesebwa (2013). " Bigwala: Omuziki gwa Busoga ogw'obwakabaka, amazina ", *NewVision.co.ug* .
* Hugh, Tracey, ne banne. 1952. Amaloboozi ga Afrika. Ebbaluwa y’amawulire eya Yunivasite y’e Pennyslivania
* Emirimu gy'emikono egy'ebika mu Uganda. Oxford: Ekitongole ky’amawulire ekya Yunivasite y’e Oxford