Obuwakatirwa

Mu lupapula luno, **OBUWAKATIRWA**,obwogerwako mu Lungereza nga ***verb extensions***. Obuwakatrirwa, era ng'ekigambo bwe kiri, bwe butundutundu bw'ebigambo obwongerwa ku nkomerero y'ebikolwa okugaziya amakulu gaabyo.

Buli kawakatirwa akayungibwa ku kikolo ky’ekikolwa kalina amakulu ag’enjawulo ge kawa. Mu Luganda tulina obuwakatirwa mwenda (9) era tugenda kubwogerako wammanga kamu ku kamu.

## AKAWAKATIRWA AKALAZI
 
*Prepositional verb form*

Bwe tuba tuwandiika akawakatiwa kano ku kikolwa tuyungako akatundu ku nkomerero y’ekigambo era akatundu ke tuyungako kali **-era** oba **-ira**,  nga ke kakola ng’akawakatirwa akalazi.

Eby’okulabirako:

#### Amakulu g'akawakatirwa akalazi

1.	Amakulu agasooka kaba kalaga ekifo ekikolwa wekikolerwa 

Eby’okulabirako:

* Taata asomera Mukono.
* Ebifaananyi abikubira mengo.
* Mayanja atungira Kiryagonja.

2. Amakulu agookubiri gali nti kaba kalaga nti omuntu alina gw’ayamba eyandikoze ekikolwa ekyo. 

Eby’okulabirako:

* Ndeetera ebbinika eyo.
* Nsomera ebbaluwa yange.
* Twalira kitaawo abbaluwa

3. Amakulu agookusatu geego agalaga lwaki ekikolwa ekyo kikolebwa omuntu abeera akikola.
Eby’okulabirako:

* Mukasa alimira mpeera.
* Kwolwo yazannyira nsimbi.
* Taata akolera mpeera.

Amateeka agafuga ennyunga y’akawakatirwa akalazi
Gali abiri:
1.	Singa empeerezi y’ennyingo esooka ku kikolo eba a, i oba u, akawakatirwa akayungibwako kalina kuba *-ira*.
2.	Singa empeerezi y’ennyingo esooka ku kikolo eba o, e, akawakatirwa akayungibwako kalina kuba *-era*.

## AKAWAKATIRWA AKALAZI AKADDINGA’NA
*Double preposition verb form*

Bwe tuba tuwandiika ekikolwa ekirimu akawakatirwa kano, ku kikolo tuyungako **-erera** oba **–irira**. 
Eby’okulabirako:

#### Amakulu g’akawakatirwa akalazi akaddinga’na

1. Ng’erinnya ly’akawakatirwa bwe tulirabye nti lwa kuddingana era n’amakulu agasooka gali nti kaba kalaga okudding'ana ekikolwa gamba nga kaabirira, temerera n’ebirala, era nga kinokiba kitegeeza nti omuntu ekikolwa akikola buli kiseera.

2. Amakulu amalala gaba gakulaga nsonga ate nga galaga n’ekintu akola ekikolwa ekyo ky'aluubirira gamba nga; somerera, kino kiyinza okuwa amakulu gano:

* Mukasa asomerera kugenda Bulaaya. (nsonga)
* Mukasa asomerea ddiguli ya busawo. (ekiluubirirwa)	

Amateeka agafuga empandiika y’akawakatirwa akaddingana:
*
* Singa akawakatirwa akalazi akaddingana kaba -ira, olwo akawakatirwa akalazi akaddingana kaba –irira.
* Singa akawakatirwa akalazi kaba –era akawakatirwa akalazi akaddingana kaba –erera.

## AKAWAKATIRWA KANAALUZAALA
 
*Causative verb form*

Buli lwe tuwandiika ekikolwa ekirimu akawakatirwa ka kanaaluzaala, ku kikolo tuyungako enyingo zino; **-za**, **-sa**, **-isa**, **-esa** ne **–ya**.

Eby’okulabirako:

#### Amakulu ga kanaaluzaala

Kanaaluzaala bw'ekozesebwa mu kikolwa esobola okuwa amakulu ga mirundi esatu’, okugeza:
Amakulu agasooka gayinza okulaga omuntu akola ekikolwa ekyo okukolebwa era y’ensonga lwaki tukayita kanaaluzaala. 
Eby’okulabirako
* Londesa / lonza abaana ebisaaniko.
* Sombesa/ sombya abaana emiti egyo.
* Lundisa / lunza abaana ente ezo.

ii)	Amakulu agookubiri gaba galaga ekintu ekikozesebwa mu kukola ekikolwa ekiba kikolebwa.

Eby’okulabirako
* Ayigirizisa bifaanayi.
* Tutemesa mbazzi.
* Alimisa nkumbi.
* Alumya mannyo.

iii)	Kaba kalaga ensonga lwaki ekikolwa kikolebwa, okugeza:
* Kiki ekikuyimbisa ennyimba ezo?
* Ekikulimisa mu lutobazi kiki?

Amateeka agafuga empandiika y’akawakatirwa kano.
1. Ekikolwa bwe kiba nga kisembyayo ennyingo –ra oba –ja ne –ga, ennyingo ezo tuyinza okuziggyawo ne tuteekawo ennyingo-za eraga akawakatirwa kanaaluzaala.
Eby’okulabirako:
-ra, -ja, -ga =(za)

Ekikolwa Kanaaluzaala 
Laga	Laza 
Londa	Lonza 
Twala 	Twaza
Bajja	Bazze
Beera	Beeza

2. Ate ennyingo esembayo bw'eba –ka oba –ta olwo ennyingo eyo tugiggyawo ne tuteekawo sa.
Eby’okulabirako
-ka, -ta =(sa)

## AKAWAKATIRWA AKASOBOKA
*Capable verb form*

Akawakatirwa kano tukawandiika nga tulaga nti ekikolwa kisoboka okukolebwa oyo aba ayagala okukikola. Bwe tuba tuwandiika akawakatirwa kano ku nkomerero y’ekigambo tuteekayo ennyingo zino; **-ika**, **-eka**, **-ezeka** oba **–izika**.

Eby’okulabirako
Ekikolwa 	Akawakatirwa akasoboka
Kola	Koleka 
Sala	Salika
Kuma	Kumika
Beera	Beereka
Toola	Tooleka
Wola	Woleka
Soma 	Someka 

Eby’okulabirako mu mboozi
* Ogw’obusawo mulimu gukoleka
* Ku kibuga tekubeereka
* Si wawanvu era wabuukika 
* Ebigambo by’awandiise bisomeka.

Weetegereze: ate singa tuba tukozesa akawakatirwa akasoboka ak’ennyingo **–izika** ne **–ezeka** ku kikolo ky’ekikolwa tukayungako bwe tuti:
Ekikolwa 	Akasoboka (-izika ne –ezeka)
Wonya 	Wonyezeka 
Nyumya	Nyumizika
Noonya 	Noonyezeka 

Eby’okulabirako: 
* Obulwadde bw’ensimbu buwonyezeka.
* Emboozi z’okusoma zinyumizika.

Amateeka agafuga enkozesa y’akawakatirwa akasoboka.
Bwe tuba tuyunga akawakatirwa akasoboka ku kikolwa ennukuta esemba ku kikolo tusooka kugiggyawo ne tulyoka tuyungako akawakatirwa.
Eby’okulabirako:
Som(a) = eka – someka 

#### Amateeka g'akawakatirwa akasoboka

* Ennyingo esooka ku kikolo ky'ekikolwa bw'eba a, u oba i ku kikolwa tuyungako akawakatirwa –ika.
* Ennyingo esooka ku kikolo ky'kikolwa bw'eba o oba a ku kikolwa tuyungako akawakatirwa –eka. 

## AKAWAKATIRWA KYESIRIKIDDE
*Passive verb forms*

Bulijjo bwe tuba twagala okuwandiika sentensi naye nga essira tuliteeka ku kikolwa, sentensi eyo, tugiteeka mu kyesirikidde *passive form*. Wabula ekitundu ekikyuka kiba kikolwa. Ekikolwa tukiteeka mu kyesirikidde nga tuggyawo ennukuta eya “a” esemba ku kikolwa olwo ne tuyungako ennyingo zino; -ibwa, -ebwa, -ibbwa, -iddwa, -wa, -ebbwa.

Eby’okulabirako:
Ekikolwa 	Kyesirikidde 
Sala	Salibwa/salwa
Lima	Limibwa/ limwa
Soma	Somebwa/ somwa
Loopa	Loopebwa/loopwa
Samba	Simbibwa /simbwa
Siba	Sibibwa/sibwa

Eby’okulabirako
* Omupiira guzannyibwa
* Bino bikolebwa ani?
* Sukaali asimbibwa lwakasota.
* Ebitabo byasomebwa bulungi.

#### Amateeka agafuga empandiika ya kyesirikidde

Bulijjo ennyingo esemba ku kikolwa bw'eba n’empeerezi a, i oba u tuyungako akawakatirwa **–ibwa**, wabula ebiseera ebisinga ebigambo ebirina ensirifu ebbiri naye nga birina empeerezi emu “nnannyingo emu” bitera kuyungibwako kawakatirwa “-ibwa”.
Eby’okulabirako 
Ekikolwa 	Kyesirikidde 
Bba	bbibwa
Ggya	Ggyibwa
Tta	Ttibwa

Naye ate Nnannyingo emu bw'eba n’ensirifu emu ebiseera ebisinga eba n’akawakatirwa “-ebwa”
Okugeza;
Wa----weebwa
Ta-----teebwa 
Sa-----seebwa

Weetegereze:
 
Singa kyesirikidde eba ewandiikibwa mu kiseera ekyayise naye nga tekinasussa ssaawa abiri mu nnya (24) emabega ekikolwa ekiba kiwandiikibwa tukiyungako *–eddwa*, *-bbwa* oba *–ebbwa*.

Eby’okulabirako:

Ekikolwa 	Kyesirikidde 
Kola 	Koleddwa/kolebwa
Simba 	Simbiddwa/simbibwa
Teeka 	Teekeddwa/teekebwa
Manya 	Manyiddwa/manyibwa
Saba 	Sabiddwa/sabibwa

Ekibuuzo:
Wandiika sentensi ttaano nga zirimu Nnakamwantette ozizze mu kyesirikidde.
Nnakamwantette 	Kyesirikidde 
Abaana basoma bitabo	Bisomebwa 
Omusajja atemye omuti 	gutemeddwa
Musoke alonze ensimbi 	zirondeddwa
Basiimuula nnyumba	esiimuulibwa
Asamba mupiira	gusambibwa

## AKAWAKATIRWA AKAJJULUZI / AKADDANNYUMA

*Reversive verb form*

Akawakatirwa akajjuluzi kakozesebwa nga kalaga ekikolwa ekikoleddwa kyetaaga okujjulula kidde nga bwekibadde nga tekinnakolebwa. 

Ekikolwa ekirimu akawakatirwa akajjuluzi ku nkomerero yaakyo kayungibwako ennyingo **–ulula**, **-ula**, oba **–ukuka**, era bwe tuba tuyunga ku kikolwa akamu ku buwakatirwa obwo ennukuta “a” esemba ku kikolwa eggyibwawo olwo ne tulyoka tuyungako akawakatirwa. 

Eby’okulabirako:
Ekikolwa 	Akawawakatirwa akajjuluzi
Samba 	        Simbula/simbulula
Timba	        Timbula/timbulula
Ggala	        Ggula
Wandiika	wanduukulula
Vvuunika 	Vvuunula

Eby’okulabirako
* Musisi baamuwanduukulula mu kitabo ky’ekika ky’emmamba.
* Nakato simbula emmotoka eyo.

Weetegereze

Waliwo ebigambo aboogezi n’abawandiisi bye bakozesa mu bukyamu nga bataddeko akawakatirwa akajjuluzi nga bitegeeza ekintu kirala nnyo gamba nga: 
Ddaabiriza            ddaabulula
Tamiira               tamiirukuka
Nyaga                 nyagulula

Ebigambo ebyo bisaana okwegendereza.

Wabula waliwo ebikolwa ebirala ebikyuka nga twetaaga kifuulannenge waabyo “opposite” olwo nno ne bikola akawakatirwa akajjuluzi. 
Eby’okulabirako
Siba          sumulula
Tugga         taggulula
Saaniika      jjula

## AKAWAKATIRWA AKADDIŊŊANA
*Repeative verb form*

Ng’erinnya bwe lyogera, akawakatirwa kano kalaga okudding’ana kw’ekikolwa. Mu mboozi ekikolwa kye nnyini kye tuddamu okuwandiika.
Eby’okulabirako:
Ekikolwa 	Akawakatirwa akadding’ana
Tema	tematema
Soma	Somasoma 
Kuba	Kubakuba
Vuma 	vumavuma
Siba	Sibasiba

Ebyokulabirako mu mboozi
* Mwana wattu tematema emiti egyo.
* Si kirungi kugenda ng’ovumavuma buli muntu.
* Ebintu bisibesibe mu bwangu tuve wano.

Amakulu g’akawakatirwa kano ng’oggyeeko ag’okudding’ana ekikolwa gali nti, omuntuakola ekikolwa ekyo amala geekolers era tekinyirira bulungi.

## AKAWAKATIRWA AKAKOLAGANYI
*Reciprocal verb form*

Akawakatirwa kano kawandiikibwa okulaga nti waliwo liiso ku liiso wakati w’abantu babiri oba abasukka ababiri nga buli omu akola munne ekintu kye kimu. Buli lwe tuba tuwandiika ekikolwa ekirimu okukolagana ku kikolwa tuyungako akawakatirwa -ŋŋana oba –gana ku nkomerero yaakyo.

Eby’okulabirako
Ekikolwa 	Akawakatirwa akaddiŋŋana
Tta 	ttiŋŋana
Bba	bbiŋŋana
Tya	tyaŋŋana
Dda 	ddiŋŋana 

Weetegereze 
Ebikolwa byonna ebirina ennyingo emu “monosyllable” tubiyungako akawakatirwa –gana.
Okugeza; 
Ekikolwa 	Akawakatirwa akakolaganyi
Kyawa	kyawagana
Siba 	Sibagana
Tema	Temagana
Kuba 	Kubagana

Wabula ebikolwa ebirina ennyingo esukka mu emu naye nga bisembyayo ennyingo “ga” ebyo byo tubiyungako akawakatirwa -ŋŋana.

Eby’okulabirako
Laga                 lagaŋŋana
Loga                 logaŋŋana

## AKAWAKATIRWA AKEEKOLAKO
*Reflective verb form*
Akawakatirwa kano kakyuka ku bulala kubanga ko kayungibwa mu kikolw amunda ate era kalagibwa na nnukuta mpeerezi “ee”. Buli lwe kawaniikibwa kaba kalaga nti ekikolwa omuntub akikola akyekolako ye kennyini.

Wabula nolumu akawakatirwa kano mu mpandiika kayinza obutalaga nnukuta ezo zombie empeerezi bnaye era munda mu njatula zibaamunaye olw’amateeka agafuga empandiika y’Oluganda entongole ennukuta emu evaawo.

Bino wammanga bye bimu ku bigambo ebirimu akawakatirwa akeekolako:
* Yeeraga
* Nneeraba
* Beesiima 
* Keesoma
 
Wabula ebigambo ebirala bisobola okubaamu akawakatirwa kano “akeekolako” naye nga empeerezi ebbiri tezikozeseddwa ne tukozesa empeerezi emu nga bino;
* Mwesoma 
* Lwekuba 
* Mweyimba

## References

# Ashton, Ethel O. (1954) Luganda grammar.London, New York, Longmans, Green.
# Kyagaba, Dan. (2003). Grammar w'Oluganda omusengejje.
# Walusimbi, Livingstone. Oluganda lwa Yunivaasite. Makerere University.