open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Namakaka

**Namakaka**  Mu bika by’ebyennyanja  ebingi, tusangamu gamba engege, emputa, emmamba, enkejje nenbirala era bitumibwaamannya okusinziira mu bifo gyebisangiddwa nga abavubi bavuba. Emmamba ate yo bw’esangibwa mu ttosiekkalu n’esimibwa n’eggibwamu, eno nno emmamba eyitibwa NAMAKAKA. Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike
Nabulagala

## NABULAGALA==[[HILL ]]
Wano mu Buganda tulina ebika by’ensozi era ensozi zino zirina n’amannya. Wano nno tulina yo olusozi luno nga lwogerwako ng’etagendwa badda. Luno olusozi lwe lumanyiddwa nga NABULAGALA.
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 14:28, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
Omusaayi okuggwa mu mubiri

## OMUSAAYI OKUGGWA MU MUBIRI==[[ANAEMIA]]
Omuntu okuggwamu omusaayi afuuna obubonero ku mubirigwe. Obubonero bwe buno.
# Olususu okuperuka.
# Okukoowa amangu.
# Omubiri tegugumira ndwadde.

-- (talk) 14:31, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
Ekigaji ddagala

**Ekigaji ddagala** era abantu balirima, ate ebimu ebigaji bikulira mu’nsiko.
Ekigaji  kiwonya enndwadde nga zino,
# Okwokebwa kw’ebintu nga omuliro n’amasanyalaze Burns
# Ekiddukano Diarrhoea
# Ekiddukano ky’omusaayi Dysentery
# Omusujja gw’ensiri Malaria n’endala nnyingi.
Mwambala zitonya

**Mwambala zitonya** (en. Bottlebrush tree). Mwambala zitonya , guno muti gwa ddagala. Abantu bagusimba mu nimiro zabwe ate era n’awaka. Mwambala ziktonya awonya endwadde nnyingiko nga mwe muli zino,
# Ekfuba eky’akalakiikro.Whooping cough
# Asma oba Olufuba Asthma
N’endwadde  nnyingi nnyok.
Nnamaaso

**Nnamaaso**. Embwa nazo ziumibwa amannya nga zikola emirimu egitali gimu. Mu mirimu gy’embwa mulimu okukuuma awaka, ate waliwo nezo eziyigga. Embwa enkulu mu kuyigga eba ya lubaale Ddungu. Embwa eno enfaananna yaayo ebeera ya Nnamaaso. Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike.
Eppaapaali

PAWPAW
Eppaapaali kibala ate nga ddagala. Amappaapaali galimwa mu maka g’abantu Ekibala kino eky’eppaapaalik kiribwa nga ekibala, naye ate amakoola n’emirandira nabyo biwonya endwadde eziwerako, nga mwe muli nazino,
# Obuwuka mu lubuto Worms
# Ekifuba,senyiga, lubyamiran’emimiro okuluma.Cold Flue Cough
N’endalka nnyingi nnyo.
Akagobadogo

## AKAGOBADOGO
CHENOPODIUM
Akagobadogo nalyo ddagala er livumukla endwadde nga zino,
# Okusesema Vomiting
#  Omutwe oguluma Headache 
Nendala nnyingi nnyo.


-- (talk) 14:39, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
Emmanvu

**Emmanvu** (*fishing boat*)
Abavubi wamu  n'abalunnyanja abalala basaabalira(ekikolwa ekyokutambulira ku mazzi omuganda akiyita kusaabala) ku maato okusubola okusomoka  amazzi okuva ku luuyi olumu okudda ku lulala. Amaato agamu gabajjibwa mu miti, amalala gabeera gabajjiddwa mu ngeri ya kizungu. Waliwo ate nagabajjibwa mu muti ogumu nga munene. 
Eryato ery’okumazzi eribajjibwa mu muti ogumu nga munene lino lyo lye liyitibwa EMMANVU
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike
Warszawa

**Warszawa** (Warsaw) kye kibuga kya Bupoolo ekikulu.

Awamu: 517 km²

Abantu: 1,744,351 (2015)
## Abuntu

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2000000
ScaleMajor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1500 from:0 till:6500  
  bar:1624 from:0 till:48000 
  bar:1800 from:0 till:63400  
  bar:1939 from:0 till:1289000 
  bar:1945 from:0 till:422000 
  bar:1960 from:0 till:1139189
  bar:2000 from:0 till:1610471 
  bar:2014 from:0 till:1735442  
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1500 at: 6500 text: 6500 shift:(0)
  bar:1624 at: 48000 text: 48000 shift:(0)
  bar:1800 at: 63400 text: 63400 shift:(0)
  bar:1939 at: 1289000 text: 1289000  shift:(0)
  bar:1945 at: 422000 text: 422000 shift:(0)
  bar:1960 at: 1139189 text: 1139189 shift:(0)
  bar:2000 at: 1610471 text: 1610471 shift:(0)
  bar:2014 at: 1732707 text:1735442 shift:(0)
  
## References

## Website
* Warszawa 
* Commons Warszawa
Nkalubo

## Nkalubo==  [[hard meat]]
Ennyama enkalubo ekira amaluma. Amakulu nti waddewadde beera n’ekitakumala okusinga okubeererawo.

Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Omukulu ali ewuwe

## Omukulu ali ewuwe ==[[ head of a house hold]]
Omukulu ali ewuwe, tabulwa ky’akola, Amazina g’ekirevu gajjira ku mmere.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Obubulwa

**Obubulwa** bukutooza ejiri mu maaso ga munno, Amakulu nti, Abantu abamu obwavu bubatuusa ku kubba.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Embazzi okugyekulira ku kugulu

## Embazzi okugyekulira ku kugulu ==[[ problems in society]]
Okwekulira embazzi ku kugulu, kwe kwereetera ‘miteeru.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Obwoya bwo mu kutu

## Obwoya bwo mu kutu== [[hairy ears]]
Obwoya obumera mu kutu kw’omuntu  buyitibwa Njoyamatu oba Njoya.

Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Omuvubi w’emmamba

## Omuvubi w’emmamba ==[[fish monger]]
Omuntu avuba emmamba nga yeeyambisa eddobo kiyitibwa elissaako ekissi ky’emmamba, kiyitibwa, Ekinyaalika

Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Omwogezi atasalako

## Omwogezi atasalako== [[talkertive]]

Omuntu ayogera obuasalako , ayitibwa Mutetuzi.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Atwalira nnyina

## Atwalira nnyina== [[gifts]]
Atwalira nnyina , talemererwa, Amakulu nti, awali omukwano tewali kitasoboka.

Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Osindise mwana wa jjajjawe

## Osindise mwana wa jjajjawe== [[grand children to grand parents]]
Okusindika omwana ewa jjajjawe ,Amakulu nti okukutuma ky’oyagala.
  Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Masenge ga muyiisa

## Masenge ga muyiisa== [[brewers folk tale]]
Masenge ga muyiisa,tegagwamu mwenge.

 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Eryokanga n’etonya

Eryokanga n’etonya. Ne tulaba ensiisira bwe zenkanya emyoyo.Amakulu g’olugero nti, ebizibu bye tusanga mu nsi bye byokka gye tuli, tutuuka okubyabyangganga
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike.
Kaggalira

## Kaggalira ==[[ dogs folk tale]]
Ekikolwa ky’okuteeka ebisubi mu bide by’embwa enjizi bireme kuleekaana kiyitibwa KAGGALIRA
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Empewo eya kiwanuka

## Empewo eya Kiwanuka== [[wind]]
Empewo eno ewummulira mu muti omuseerere oba omukookoowe yo emannyiddwa nga empewo ya Kiwanuka.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Suulensaamu

## Suulensaamu==[[carterpillers on ficus trees]]
Obusaanyi obubeera ku mutuba ne bulya obukoola bwonna tubuyita SUULENSAAMU.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Atambula bamulya

## Atambula bamulya==[[pumpkin folk tale]]
Kkoyi kkoyi, Nnina mukazi wange, Atambula bamulya. Olugero luno lugwayo nti EKIRYO
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Gy’otasula

## Gy’otasula==[[where one doesn’t stay folk tale]]
Gy’otasula , bagamba nti , Togerekerayo bibya. Amakulu nti toleeta lugezigezi ku bitakukwatako.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Omubi atavaawo

## Omubi atavaawo==[[nice people’s folk tale]]
Omubi atavaawo anaaza omulungi emabega. Amakulu nti omuntu bw’ataterebuka alwaddaaki n’atuuka ku kirungi ekyalinga ekirooto.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ekitibwa kya Daudi Ccwa

## Ekitibwa kya Daudi Ccwa==[[Sir David Ccwa’s Honors]]
Ssekabaka Daudi Ccwa II yalina ekitibwa kye K.C.M.G Honorary Knoght Commander  of Saint Michael and Saint George 
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Akatiko akabaala

## Akatiko akabaala==[[indgenous mush rooms]]
Akatiko kano enswa zaako zibuuka mu nkuba. Akatiko AKABAALA.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Lumonde awusse

## Lumonde awusse==[[sweet potatoes]]
Lumonde ng’awusse ennyo aba takyayitibwa lumonde , tumuyita KIBWEBWE oba KIBWEBE 
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Mbadde mulowooza

## Mbadde mulowooza==[[peace druming]]
Enggoma eyakubibwanga mu Lubiri mu biseera eby’emirembe era nga buli eyagiwuliranga ng’asituka kuzina gye tuyita  MBADDE MULOWOOZA.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Kwata enkata nkutikke

## Kwata enkata nkutikke

chameleon’s tail 
Kwata enkata nkutikke ebbanda. Olugero luno Amakuli nti  Omukira gwa Nnawolovu gubeera gwezinze.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Okwerya omuguju

## Okwerya omuguju==[[over querraling]]
Okwerya omuguju. Tugamba nti y’omuntu okuyomba ennyp.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Lubaale wa wansi

## Lubaale wa wansi == [[King]]
Lubaale wa wansi afuga lubaale owa waggulu ye KABAKA.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Nsowerezi

## Nsowerezi == [[hairly nose]]
Obwoya obumera mu nnyindo y’omuntu buyitibwa NSOWEREZI oba  ENSOWE
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ekisubi kimusaze

## Ekisubi kimusaze==[[snake bite]]
Omusota  bwe gobojja omuntu tebagwatula linnya. Booger anti EKISUBI KIMUSAZE.
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Kuukuu kkange balimi

## Kuukuu kkange balimi ==  [[wake up morning drum beats for farmers]]
Ssekabaka Ssuuna  yaleegesa enggoma ekubibwenga kumakya okuzuukukusaabakazi bagende balime . Eggoma eyo yavuganga nti, KUUKUU KKANGE BALIMI
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Nfukamirizi

Ennyumba ezisembayo emmanga eri ekyalo gye kikoma tuziyita **Nfukamirizi**. Bino bigambo byo Luganda  ebikusike.
Ngwa bugazi

## Ngwa bugazi== [[a play]]
Ngwa bugazi nembala eby’edda, ogwo gwemuzanyo gwe tuyita  OMWESO
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Kalungu atabaala

## Kalungu atabaala==[[snakes in swamps]]
Kalungu atabaala mu nte ze. Lugwayo ntiOMUSOOTA MU KITOOGO.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Okulima empindi ku mabega

## Okulima empindi ku mabega==[[back biting]]
Okulima empindi ku mabega oba ku mugongo Amakulu nti kw’okukolokota ennyo omuntu nga taliiwo.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Zibugo ne Nkubansi

## Zibugo ne Nkubansi==[[sweet potato disease]]
Ekirwadde ekirwaza lumonde ng’akyali mu ttaka n’aba ng’omuvumbike mu nkoomi kiyitibwa ZIBUGO oba NKUBANSI
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ebbaaga

## Ebbaaga==[[hunters’roasted mear]]
Ennyama abayzi gy bookera ku ttale olw’okugabula Ddungu eyitibwa EY’EBBAAGA
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Kasisiro

## Kasisiro== [[roasted millet scent]]
Okuwunya okuva mu muwemba omusiike kuyitibwa KASISIRO. 
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Munyeenye

## Munyeenye== [[crowded people]]
Enkumu n’enkumu z’abantu abakungganidde mu kifo ekmu tubayita , MUNYEENYE.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ffene mu lugero

## Ffene mu lugero== [[jackfruit folk tale]]
Nkulabyeko tugende ffeena. Olugero luno tuluyita FFENE.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Okulya emyungu

## Okulya emyungu== [[easy work]]
Okulya emyungu obuteesokoola . Amakulu nti Ekintu eky’okukola nga kyangu nnyo.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ekitibwa kya Dokita M.B.Nsimbi

## Ekitibwa kya Dokita M.B.Nsimbi== [[Dr. M.B. Nsimbi’s honors]]
Dokita M.B NSIMBI YALINA EKITIBWA KYA  M.B.E [Member of the British Empire]]
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Azaalibwa n’endira ebbiri

## Azaalibwa n’endira ebbiri==[[twin or princess]]
Sina omwana omuwala azaalibwa n’endira bbiri aba MULONGO oba MUMBEJJA 
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Mulyangogumu

## Mulyangogumu== [[one of buganda king’s houses]]
Eno ye nju omukuumirwa Namulondo gye tuyita MULYANGOGUMU. 
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Muzibo

## Muzibo== [[country boarders]]
Ensalo z’eggwanga tuziyita MUZIBO.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Buli avaayo Kabaka

## Buli avaayo Kabaka== [[papyrus]]
Buli avaayo Kabaka. Kye EKITOOGO KIBEERA N’ENGULE.
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Olwazi

## Olwazi== [[rock]]
Kwata effumu tugende tufumite ekyalema abakulu okufumita. Luno Lwe OLWAZI.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Okwetema engalike

## Okwetema engalike== [[false promises]]
Okuwa ebisuubizo ebingi ne by’otoosobole kutuukiriza, tukiyita OKWETEMA ENGALIKE.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ekigere

## Ekigere == [[ foot]]
Ekgere ekikyali ku ttaka, bagamba nti, TEKYEWALA NFUUFU.
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ofiirwa amalusu n’omwasi

## Ofiirwa amalusu n’omwasi== [[problems]]
Ofirwa amalusu n’omwasi, kyebagamba nti EKIBI OKUDDA KU KIRALA.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Katali kabe

## Katali kabe== [[ faihful people]]
Katali kabbe. Kye bayita nti EGGUMBA OSUULA MU MULYANGO, Amakulu nti, Omwesimbu teyeekomomma. 
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Guwedde entonto

## Guwedde entonto== [[growing poor]]
Guwedde entonto, Amakulu nti abantu bakweyunira olina k’ovaako. Entontogolo bibala bya mutuba, ennyonyi zibiwoomerwa nnyo. Naye ebibala ebyo ke biggwaako, tewali knyonyi kiddayo kugenda ku muti ogwo. Omuntu bw’ayavuwala ewaba amwettanira.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Kibuye

## Kibuye== [[women’s village]]
Ekyalo kino kyogerwako ng’ekyalo ky’abakyala. Ekyalo kino tukiyita KIBUYE.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Kawuka

## Kawuka== [[buganda king’s goats keeper]]
ONO YE MULUNZI W’EBISOLO BY’EMBUZI ZA  Kabaka. Tumuyita KAWUKA.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Ekikambirizi

## Ekikambirizi ==[[straws from leaves]]
Ekikonda ky’ebikoola bwe kyeyambisibwa nga oluseke  kiyitibwa EKIKAMBIRIZI
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Akabango

## Akabango== [[madness]]
Akabango . Amakulu g’olugero luno , akabango y’omuntu agudde  EDDALU.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
K’otonnaba kumwesa

## K’otonnaba kumwesa== [[praising new things]]
K’otonnaba kumwesa . Amakulu nti k’otenda obwogi.
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Obugulu bukuba sikyakyala

## Obugulu bukuba sikyakyala== [[dying person or animal]]

Obugulu okukuba sikyakyala .Amakulu nti Ge magulu okusamba ng’omuntu oba ekintu kinaatera okufa.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Nnyini kakomo

58.	==Nnyini kakomo== ownership
Nnyini kakomo .Amakulu nti Bw’akusaba ossaawo mukono. 
 Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Esomoka tewoloma

==Esomoka tewoloma== growing rich 
Esomoka , Tewoloma. Amakulu nti, Oli bw’amala okutuuka ku birungi abeera takyalumirirwa  banne bwe baali babonaabona.
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Okulaaza

## Okulaaza== [[fishing style]]
Mu lulimi lw’abavubi mulimu ekigambo okulaaza. Kitegeeza okuvuba nga weeyambisa eddobo era kyetuyita okuloba. 
Bino bigambo byo Luganda  ebikusike
Omuchungwa

## Omuchungwa

Omuchungwa gulina emigaso mingi nnyo. Gumanyiddwa nga gutuwa emmere ate gutuwa enkuba, ekisikirizze. Gugumira omusana awamu n’amataba. Ensigo n’omubisi gw’omuchungwa bikozesebwa nga eddagala ly’akafuba, omusujja n’akalakiro.
Omusogasoga

## Omusogasoga== [[broad leaved croton]]
Omuti guno gukula mangu tegumala banga ddene , gukuuma ettaka obutatwalibwa n’amazzi era gwongera nayiturogeni mu ttaka. Emiti gino giyinza okukozesebwa nga enkondo z’amatooke ate era gituwa enku, ate era gikozesebwa mu kukola emizinga gy’enjuk. Ensigo z’omusogasoga zivaamu butto.
Amaduudu

## Amaduudu== [[moon flower]]
Amaduudu miti gikula nga mitono nnyo. obuwanvu bwa nga fuuti mukaaga. Emiti gino gikulira mu ntobazi era ne mu’nsiko . Ensigo ate zo zivaamu eddagala abamu baziozesa n’ekumwenge.
Empaanyi

## Empaanyi==  [[dragon tree]]
Empaanyi zikulamu nga ebibowabowa, ebikoola by’empaanyi bikula nga biviira ddala ku nduli kwennyini. Empaanyi zikozesebwa nga enkomera z’amakka, ate era n’okwawula ebibanja. Ebikoola by’empaanyi bikozesebwa mu kwambulula abalwadde.
Ekajolyanjovu

## Ekajolyanjovu== [[steudner’s  dragon tree]]
Ekajolyanjove lyakulamu nga empaanyi , naye gwo  omuti guno gukula neguwanvuwa fuuti nga mwenda.
Omuti guno guvako eddagala, enku ate n’embawo.
Bwolaba omuti guno awatali kibira , omanya nti mukifo ekyo kyali kibira.
Omwolola

## Omwolola==  [[entada abyssinica]]
Omuti guno nagwo muti gwa mugaso nnyo. Omwolola guno guyinza okukozesebwa nga olukomera lwa makka oba ekibanja, Gutuwa eddagala, enku ate n’embawo
Omuyirikiti

## [[Omuyirikiti]]== [[erythrina abyssinica]]
Guno muti gukulira mu nsiko era gusangibwa nnyo mu bifo ebiyitibwa eby’embubu.Mu’muyirikiti tufunamu ebintu bingi gamba embawo ezibajja emizinga gy’enjuki, eddagala nebirala.
   savannah
Omunyanya

## Omunyaanya== [[tree tomato]]

Guno omuti gusangibwa mu bisambu ate era abantu abamu bagulima. Gubalako ebibala nga bifaanana ng’ennyaanya .Oyinza okubirya  ng’ebibala. Omunyaanya guwooma nnyo tugukozesa mu bintu eby’enjawulo nga omubisi, eddagala , jaamu w’emigaati n'ebirala bingi.
Ensigo z’omunyaanya za bbeeyi.
Ebirungo

## Ebirungo
Bino Ebirungo ebyogerwako byebyo  naddala omulimi nga yetabulira emmere y'ebisolo. Ebirungo ebivaamu emmere ereeta amaanyi,
Bino bizingiramu kasooli, omuwemba, obulo, omuceere, engaano, kyakyu wa kasooli, kyakyu w’omuceere, kyakyu w’engaano, muwogo omuse nebirala,Wabula, omulunzi asaanidde amanye omutindo gwa buli kirungo naddala ogwo ogwa kyakyu. Ekyokulabirako kye kya kyakyu wa kasooli. Ono alimu ebika bina oba n’okusingawo. Waliwo oyo kyakyu omulungi nnamba emu, kyakyu wa kasooli nnamba emu n’ekitundu, kyakyu wa kasooli nnamba bbiri ne kyakyu wa kasooli addugala.
Ebyennyanja ebise

## Ebyennyanja ebise
Ebyennyanja ebise bikozesebwa mu  mmere y’obukoko n’obubaata obuto mu bipimo bino, kilo 14, mu mmere y’ebitulazi kilo 12, mu mmere y’enkoko ezibika kilo 14, mu mmere y’enkokp ezennyama kwezitandikra kilo 30, mu mmere y’enkoko ez’ennyama ezikomekereza kilo 20.
Ekitembe

## Ekitembe== [[wild banana]]
Ekitembe kyawuka ku Musa era kikula nga amatooke, kisangbwa eyo mu bibira  ne mu Ntobazi ate abantu abamu basimba ekitembe ku lukalu . Ekitembe ddagala nnyp ate era ekitembe tukijjako enjulu eziruka ebibbo ne birala bingi. Ekitembe kitekako enkota z’amatooke naye ate tegalibwa.
’Enkwa Embalabala

## Enkwa Embalabala
‘’Enkwa Embalabala’’
Enkwa eno ebeera n’amabala ameeru, amaddugavu oba kiyite amagondogondo era kino kye kigituumisa erinnya eryo. Eno enkwa ya mutawaana nnyo era ereeta omusujja gwa bika bibiri; Omusujja gw’obusa obukalu n’omusujja gw’okufuka omusulo ogw’omusaayi.
Enkwa eya Bbululu

## [[Enkwa]] eya Bbululu
‘’Enkwa eya Bbululu’’
Eno enkwa tetera kulabikalabika naye nayo ya mutawaana nnyo eri ente n’ebisolo ebirala ng’embuzzi, ereeta omusujja gw’omusulo gw’omusaayi’’
Ebivu

## [[Ebivu]]
‘’Ebivu’’Bibeera biwuka nga bifaanana enswera naye byo binene.Bino bya mutawaana nnyo kubanga bireeta endwadde mu bantu wamu ne mu bisolo. Mu bantu bireeta obulwadde obuyitibwaMmongoota ate mu nsolo ne bireetaNagana.
Łobez

**Łobez**, ekibuga, Bupoolo.

* Awamu: 12,8 km²
* Abantu: 10 066 (2019)

## Abuntu

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:10953 shift:(0)
  

## Mayor

## References

## Website
* Łobez 
* Commons Łobez
Ekitonto ddagala

## [[Ekitonto]] [[ddagala]]== [[asteraceae]]
Ekitonto ddagala nnyo. Liwonnya endwadde ezitali zimu nga mwe muli zino.
# Endwadde y’amaaso.eye mole
# Ekyenda ekinene nga kirwadde.colitis
# Amabwa agatawona.ulcers
# Okulumwa omutwe ogwolutentenzi Headaches
# Omusujja gw’ensiri Malaria n’endwadde endala nnyingi nnyo.
Endwadde y’amaaso

## Endwadde y’[[amaaso]]== [[eye mole]]
Amaaso malungi nnyo nga galaba bulungi naye olumu gafuna Endwadde y’amaaso, eteera okukwata eriso limu ate nedda ne ku riso eddala. Enwadde y’amaaso eno eye mole kozesa ku kitonto oba fuba okulaba omusawo w’amaaso.
Enkwa Emmyukirivu

## Enkwa Emmyukirivu

‘’Enkwa Emmyukirivu’’Eno enkwa bebeera mmyukirivu era y’ereeta omusujja ogw’amakebe ECF, nga guno guleetera ente ebbugumu ery’amannyi mu mubiri n’okuzimba ensanjabavu, era ebiseera ebimu ente singa tejjanjabibwa mangu eyinza okuffa. Bw’ebeera ejjanjabiddwa ebiseera ebisinga ssente ezigijjanjaba ziyinza okusinga ezigivaamu ng’etundiddwa, anti amata geesala bw’eba ng’ebadde ekamwa.
Ekyenda ekinene

## [[Ekyenda]] ekinene nga kirwadde== [[colitis]]
Obulwadde bw’ekyenda ekinene nga kirwadde bwe tuyita colitisi colitis
Bwolwaza oba n’olwala obulwadde bw’ekyenda ekinene, kozesa ku kitonto oba laba mangu omusawo.
Amabwa agatawona

## Amabwa agatawona.[[alusazi]]==[[ulcers]]
Amabwa agatawona gano  ga bika bingialusazi ulcers. Era tulina n’eddagala lya bika bingi nga ekitonto n’eddala eddala lingi nnyo
Okulumwa omutwe

## Okulumwa [[omutwe]] ogwolutentenzi == [[Headaches]]
Endwadde y’omutwe ogwolutentenzi kozesa ku Kitonto oba laba omusawo.
Endwadde mu byalo

## Endwadde mu byalo ==[[Health problems in villages]]
Ezimu ku ndwadde ezitawaanya ennyo abantu mu byalo mulimu zino,
# Kabotongo syphllis
# Ebiwundu n’amabwa wounds
# Enkaka yellow fever nendala nnyingi nnyo.
Abantu mu byalo basobola okukozesa eddagala ly’ekinansi nga eKitonto ate era n’amalwaliiro.
Kisubi kya kyaayi

**Kisubi kya kyaayi** lemongrass. Kisubi kya kyaayi kimeera kirungi nnyo. Tukikozesa nga kalifuwa wa kyaayi ate era ddagala. Kisubi kya kyaayi awomya endwadde eziwerako omuli zino.
# Amannyo amalwadde toothache
# Amakajja
# Okutumbira olubuto flatulence n’endala nnyingi nnyo.
Kalifuwa

## Kalifuwa==[[cymbopogon citrates stapf]] [[lemongrass]]
Kalifuwa ly’erinnya eddala erya Kisubi kya kyaayi
Obugulumbu

## [[Obugulumbu]]==[[digestive problems]]
Eno y’endwadde y’obugulumbu n’obuzibu sebusa bwasanga mu kusa emmere.Kozesa kisubi kya kyaayi
Emisuwa egizimba

## [[Emisuwa]]  egizimba== [[Heamorrhoids]]
Eno ndwadde, gy’emisuwa egizimba w’ofulumira awayita empitambi. Gzimba era giluma nnyo. Wewale emmere ekusiba olubuto nga cipusi chips, ebisusunku  nga omugaati ogwa bulawuni, chapatti nebirala. Kozesa kisubi kya kyaayi ng’ofunnye obuzibu buno.
Obulwadde bw’ekiwanga

## [[Obulwadde]] bw’[[ekiwanga]]==[[ sinusitis]]
Buno obulwadde bw’ekiwanga bwa mutawana nnyo. Owulira nga azibikidde ennyindo. Lya katunguluccumu, oba kisubi kya kyaayi.
Senyiga

## [[Senyiga]]==[[flue]]
Senyiga bulwadde buleeta ne lubyamira ate era n’emimiro okuluma.  Kozesa kisubi kya kyaayi
Okwenyika omutima

## [[Okwenyika omutima]]==[[depressions]]
Endwadde y’okwenyika omutima ndwadde mbi nnyo. Endwadde eno ereetebwa olwebirowoozo n’okwelalikirira . Kozesa kisubi kya kyaayi era wewale okwelalikirira.
Amakajja

**Amakajja** (en. arthritis). Amakajja y’endwadde y’obulumi obungi obuzimbamu ennyingo. Osobola okukozesa kisubi kya kyaayi okuvumula amakajja.
Omutuba

## [[Omutuba]]== [[Ficus natalensis]]
[Omutuba ddagala nnyo era guvumula endwadde nnyingi ddala, omuli nazino,
# [Ekiddukano ky’omusaayi mu baana abato ate era ne                                                               mu bantu abakulu.dysentery
# Embalabe n’olubalabebalabe mu maasaopimples acne
# Tensulozi Tonsilitis
#Ebiwukamu byenda hook wrms 
# Obugere obukaluba corns
# Enseke ne kifu ku maaso cataracvt
# Endwadde y’okufuka ku buliri bed wetting
Nendala nnyingi nnyo
Embalabe

## [[Embalabe]] n’[[olubalabebalabe]] mu maasao[[pimples]] [[acne]]
Embalabe bulwadde ate era n’olubalabebalabe  mu maaso nabwo bulwadde. Oluusi bukwata mu’kifuba ate oluusi bukwata n’omugongo.
Kozesa omutuba  oba laba omusawo.
Endwadde y’omugongo

## [[Endwadde]] y’omugongo==[[backache]]
Endwadde y’omugongo y’amannyi nnyo era laba omusawo oba kozesa ku mutuba
Pulesa

## [[Pulesa]]== [[Hypertension]]
Endwadde ya pulesa mbi nnyo . Pulesa alimu ebika eya wa ggulu  ne wansi. Kozesa omutuba oba laba omusawo.
Kolera ndwadde

## [[Kolera ndwadde]]== [[Cholera]]
Eno endwadde ya kolera ereeta okuddukana n’okusesema. Kozesa omutuba ba laba omusawo.
Kamunye

## [[Kamunye]]==[[Hoslundia opposite]]
Kamunye ddagala nnyo era liwonya endwadde nnyingi nnyo, omuli ne asima asthma oba olufuba era buno bwe bulwadde bw’okuziyira.
Obulwadde bwa asima kozesa Kamunye laba omusawo era wewale  okunywa sigala nga oli lubuto oba okubera webanyweera sigala.
Ekiyondo

## [[Ekiyondo]]== [[Kalanchoe spp]] ddagala nnyo era liwonya endwadde nnyingi ddala . Era mu ndwadde mulimu nazino,

# Obulwadde bw'Ekibumba. okufuka omusulo nga mukwafu mulangi, toyagala kulya nolususu luba lwakyenvu Herpatitis
# Endya embi nga tofuna ebiriisa bye emmere ebimala mu mubiri Malnutrition
#Omusujja oguluma mu nnyingo , butera okulwaza n'omutima. Rheumatic fever
# Amambulugga Mumps nendala nnyingi nnyo
Okwerabira

## Okwerabira==[[Acathetic]]
Okwerabira bulwadde. Bulwadde buno obw’okwerabira bukwara nnyo abantu naddala bakuzze.
Obuyute

## [[Obuyute]]==[[Adenoid]]
Obuyute bulwadde era endwadde eno, kw’okuzimba obuyute nga mu bulago, munkwaawa ne nsanjaabavu.
Obutazaala

## [[Obutazaala]]==[[Agenesia]]
Obutazaala nayo ndwadde nnyo. Era obutazaala tebutengana na butabeera n’amannyi gakisajja.
Ensigo

## [[Ensigo]] Eremereddwa==[[Anuria]]
Buno obulwadde bw’ensigo nga eremereddwa okukola omusulo obulungi.Belaba bulwadde buno laba omusawo mubwangu.
Ebirogologo

## [[Ebirogologo]]==[[Allegic]]
Ebirogologo bulwadde nnyo, endwadde ey’ebirogologoy’alususu era ereteera olususu okusiyibwa ne luyiwa ebirogologo.
Kokolo

Obulwadde bwa **Kokolo** bwebuleeteera obutafaali mu mubiri okunafuwa . Kokolo alimu ebika ebya buli ngeri.
Nzingu

## [[Nzingu]]==[[Hallea nibostipuluta]] tree.
Muti guno Nzingu gulina emigaso mingi nnyo. Tugufunako enku, embaawo, tugukolamu Amanda era n’amaato agavuba ebyenynyanja. Nzingu alimu ekriisa ettaka.
Mukoma

## [[Mukoma]]
*[[Grevia mollis]]* tree.
Guno omuti mulungi nnyo. Tugufunako enku, embaawo ate era n’emiggo egirunda ente awamu n’emiggo egikwatibwa mungalo. Mukoma era ly’erinnya eddala erya Mukomakoma
Musaali

## [[Musaali]]==[[Guttiferae]] tree.
Omuti ogw’omusaali gulina migaso mingi ddala. Tufunako emmere ey’ebibala. Bibala tubikozesa mu kukla omubsi. Emitti gino givaako enku, Amanda n’embaawo.
Nkago

## [[Nkago]]==[[Bastard wild rebbuer]] tree.
Omuti guno ogw’enkago gvaako eddagala, enku n’embaawo. Amasanda ge Nkago tugakolamu laba [rubber]] Embaawo ezivudde ku muti guno tezibeera nnungi nnyo.
Oluwawu

## [[Oluwawu]]==[[Ficus exasperate]] tree
Omuti gw’oluwawu , muti gwa mugaso , tugukozesa mu kwooza ebintu  ng’entebbe, emmezza, n’embaawo. Tugufunako enku era gusangibwa mu bibira. 

Oluwawu ddagala era omuntu asobola okufumba ebikoola nanywako okufuna amaanyi g’ekisajja
Nkoni

## [[Nkoni]]==[[ Finger enphorbia]] tree
Omuti gw’Nkoni gwa mugaso nnyo. Ate era Nkoni  ddagala,Nkoni mulungi nnyo mu kukola enkomera awakka n’ekumalundiro.
Kalitunsi alimu ebika

## [[Kalitunsi alimu ebika]]==[[Murray red gum]] tree.
Kalitunsii muti era alimu ebika ebiwerako. Kalitunsi atuwa enku, amanda, ebikondo by’amasannyalaze n’enimiro zaffe,n’enkondo z’amatooke.Kalitunsi wa ttunzi nnnyo.
Kookowe

## [[Kookowe]]==[[Ficus ovate]] tree
Omuti guno Kookowe era gw’Omukookowe
Tugufunako ebikondo, enku, gukuuma ettaka, gukola ng’enkomera z’awakka ate era tugufunako embugo.
Mukunyu

## [[Mukunyu]]== [[ Ficus mucuso]] tree.
Mukunyu ly’erinnya eddala erya Kabalira. Omuti gwetukolamu amaato agasogolerwamu omwenge.
Kabalira

## [[Kabalira]]==[[Ficus mucuso]]tree.
Kabalira muti gukurila mu bibira . Kabalira tumukozesa amaaao agasogola omwenge omuganda, tugufunako enku n’embaawo. Kabalira ly’erinnya eddala erya Mukunyu.
Molinga

## Molinga==[[Horse raddish tree]]
Guno omuti gwa Molinga ddagala nnyo. Molinga awonnya endwadde nga zino, 
# Obulwadde obuleeta okugwamu amazzi era buleetera  omuntu okufuyisa ennyo Diabettes
# Okuggwamu omusaayi, era buno bwe bubonero, Olususu okuperuka, Okoowa mangu, Omubiri tegugumira ndwadde.Anaemia
# Obulumi mu lubuto Gastric ulcers
# Amaaso agaleeta ebinyinyi, oluusi  nga mamyufu nnyo.Conjuctivitis
# Okweralkirira ennyo, okwenyika omutima era n’okutya ennyo Anxiety
# Endwadde y’ensigo nga tesobola okwawula amazzi n’ebikyaafu.Kidney problems
Okuggwamu omusaayi

## Okuggwamu omusaayi==[[Anaemia]]
Okuggwamu omusaayi bubeera bulwadde ddala, era buno bwe bubonero, Olususu okuperuka, Okoowa mangu, Omubiri tegugumira ndwadde.Anaemia Kozesa molinga oba laba omusawo.
Okugwamu amazzi

## Okugwamu [[amazzi]]==[[Diabettes]]
 Obulwadde obuleeta okugwamu amazzi era bwebumu  obuleetera  omuntu okufuyisa ennyo Diabettes Kozesa molinga oba laba omusawo.
Obulumi mu lubuto

## Obulumi mu lubuto
Gastric ulcers
Obulumi mu lubuto bulwadde,oluusi buleeta ne alusa ulcers, amabwa g’omulubuto. Kozesa molinga oba laba omusawo.

Kozesa molinga oba laba omusawo .
Amaaso agaleeta ebinyinyi

## Amaaso agaleeta ebinyinyi==.[[Conjuctivitis]]
Amaaso agaleeta ebinyinyi, oluusi  nga mamyufu nnyo.
Kozesa molinga oba laba omusawo.
Bbowolola Omusajja

## [[Bbowolola]][[Omusajja]]==[[Myrica Kandtiaria engl]]
Bbowolola Omusajja ddagala nnyo era liwonnya endwadde nga zino,
# Akafuba  tuberculosis
#Ensimbu Epilipsy
Akafuba bulwadde

## [[Akafuba bulwadde]]==  [[tuberculosis]]
Akafuba bulwadde bw’amannyi nnyo, era akafuba kasinga kukwata mawugwe, wamu n’ebitundu ebirala nga emisuwa n’okuleeta omusujja.
Kozesa Bbowolola oba laba omusawo.
<ref:myriaceae
Ensimbu

Ensimbu bwe bulwadde obutaataaganya omuyungiro gw'amagumba mu mubiri. Obuzibu buno buyinza okuvaamu obuvune mu magumba wabula ekibuleeta tekimanyiddwa bulungi. 

Ekiviirako obulwadde bw'ensimbu tekimanyiddwa wabula abamu bagamba nti obuzibu buno buva ku muntu okufuna obuzibu ku bwongo, okukubibwa ennyo ekisusse n'ebirala. Abaana abamu basobola okufuna obuzibu buno singa bafuna obukosefu nga bazaalibwa. Abantu abalina obulwadde buno batera kulabibwa ku kwekuba bigwo n'okwesika. Omuntu ne bw'aba ali ku nju waggulu, asobola okuvaayo ne yekkata wansi obulwadde obwo nga bumukutte.

Ensimbu egambibwa okuba ng'eva ku kukosebwa kw'obutoffaali bw'obwongo. Omuntu alina obulwadde buno atera okufuna okusannyalala. Omuntu alina ensimbu asobola okukeberebwa omusaayi nga bakozesa ekyuma ekimanyiddwa nga *Electroencephalogram* mu lulimi lw'Ekinnassaayansi.

Mu 2013, Abantu abakunukkiriza obukadde abiri mu bubiri baazuulibwa nti baalina obulwadde bw'ensimbu era nga ku bano ebitundu kinaana ku buli kikumi baali mu nsi ezikyakula. Mu 2003, omuwendo gw'abantu abafa obulwadde bw'ensimbu gweyongera okutuuka ku bantu 116,000 okuva ku bantu 112,000 abaafa mu 1990. Mu nsi ezikyakula obulwadde buno businga nnyo mu baana ate mu nsi ezaakula obulwadde buno businga nnyo mu mabujje ne mu bakadde. Mu bitundu ebimu abantu abalina ensimbu balina obukwakkulizo obubateekebwako gamba ng'obutakkirizibwa kuvuga bidduka okutuusa nga bafunye obujjanjabi.
Omujaaja

## [[Omujaaja]]==[[ocimumsuavewild]]
Omujaaja gukola akawoowo mu caayi ate era omujaaja ddagala. Guwonya endwadde nnyingi nnyo omuli nazino,
#Okutumbira  mu lubuto [Flatulence]
#Amannyo amalwadde[Toothache
#Obuteyabya constipation
]
Okweralikirira ennyo

## Okweralikirira ennyo,  [[anxiety]]
Okweralkirira ennyo, okwenyika omutima era n’okutya ennyo bubeera bulwadde.
Kozesa molinga oba laba omusawo
Okutumbira

## [[Okutumbira]]==[[Flatulence]]
Okutumbira bulwadde mu lubuto.okutumbira kuno era  kuleetebwa olwomukka omungigas mu lubuto. Era okutumbira mu lubuto kiva ku bintu omuntu byaba alidde. Kozesa omujjaaja oba laba omusawo.
Amannyo

## [[Amannyo]] amalwadde==[[Toothache]]
Amannyo gateera okufunna obulwadde nga bw’engeri nnyingi ddala. Kozesa omujaaja oba laba omusawo mu bwangu.
Obuteyabya

## Obuteyabya== [[constipation]]
Obuteyabya bulwadde . Nga teweyabya bulungi , nywa amazzi mangi, lya emmere erimu ebisusunku nga ebijanjalo, oba kozesa omujaaja, oba laba omusawo. Omwana nga tafuluma bulungi omuwa amazzi mangi ddala ate era n’okozesa n’omujaaja, oba nolaba omusawo.
Kibwankulata

## [[Kibwankulata]]==[[Plectrarithus cyaneus gurke]]
Kbwankulata ddagala era kiteera kummera mu nsiko ate era kisimbibwa n’awakka. Kibwankulata awonnya endwadde eziwerako omuli nazino.
# Okwesika oba eyaabwe convulsion
# Obulwadde bw’ensusu skin infections
#Obulwadde bw’Enuuni Obesity
#Liwonya infections mubakyala nokubawa amazzi agakozesebwabmu kisenge nga omukyala Ali mumukwano
#Liwonya amaso aga siwa
Okwesika

## [[Okwesika]] ==[[convulsion]]
Okwesika bulwadde buteera kukwaata abaana abato. Okwesika era ly’erinnya eddala ery’Eyaabwe. Kozesa Kibwankulata oba laba omusawo.
Enuuni ezimbye

## [[Enuuni]]  ezimbye== [[Obesity]]
Obulwadde bw’Enuuni nga ezimbye bubeera bwa kabi nnyo. Kozesa Kibwankulata oba laba omusawo mu bwangu.
Obulwadde bw 'ensusu

## Obulwadde bw’ensusu
Olususu oba ensusu naz zikwatibwa enddwadde ezabuli ngeri. Kozesa Kibwankulata oba laba omusawo.
Entaseesa

## [[Entaseesa]]==[[Red stinkwood]]
Entaseesa  era ly’erinnya eddala erya Ngwabuzito
Entaseesa ddagala nnyo era liwonnya endwadde kumpi buli bulwadde, naddala ekifuba ate era n’obulwadde bw’okukawago.Prostattis
Obulwadde bw’okukawago

## Obulwadde bw’okukawago==.[[Prostatitis]]
Akawago nako kalwala endwadde era nekanafuuwa. Kozesa Entaseesa oba laba omusawo mu bwangu.
Akeyeeyo

## Akeyeeyo==[[Sidacuneifolia roxb]]
Akeyeeyo ddagala  era ly’erinnya eddala ery’Akakumirizi
Akeyeeyo kavvumula endwadde eziwerako omuli nazino,
# Okyuka kwa magumba mu nnyingo Dislocation
#ObumenyefuFractures
Okukyuka mu nnyingo

## Okukyuka mu nnyingo [[Dislocation]]
Okukyuka kwa magumba mu nnyingo bulwadde nnyo era kozesa 
Akeyeeyo,oba laba omusawo
Obumenyefu

## Obumenyefu==[[Fractures]]
Obumenyefu bwamagumba oba okumenyeka eggumbaneriyita mu nnyama nnerifuluma, kozesa 
Akeyeeyo,era olabe n’ omusawo mu bwangu
Kifabakazi

Kifabakazi, gun’omuti gukulira mu nsiko ate era nga ddagala nnyo. Guvumula endwadde nga zino.
# Olususu olubutukabutuka Body rashes
# Omutwe ogulumira oludda olumu Migraine
N'endala nnyingi nnyo.
Olususu olubutukabutuka

## Olususu olubutukabutuka ==[[Body rashes]]
Obulwadde buno obw’olususus olubutukabutuka,
 kozesa e Kifabakazi oba laba omusawo.
Omutwe ogulumira oludda olumu

## Omutwe ogulumira oludda olumu [[Migraine]] [[headache]].
Obulwadde buno obw’ Omutwe ogulumira oludda olumu, kozesa e Kifabakazi oba laba omusawo.
Omugongo

## [[Omugongo]] oguluma== [[Backache]]
Okulumwa omugongo bulwadde ddala. Ng'olumwa omugongo, kozesa eddagala nga lino,
#Omutuba,  
#Ejjirikiti,
# Ensogasoga, 
#[[Omukyula,
# akeeyeeyo era ketumannyi nga Akakumurizi, ate era
# n'[Ekifabakazi oba kozesa 
#[Entangawuzi.
; ; ; ; ;
ENKOZESA YOMULURUUZA

## ENKOZESA Y'[[OMULULUZA]]==        BIWANDIKIDDWA KYALIGONZA JOHNBOSCO

omululuza ogunoga kumakya nnyo,olumala n'ogukunya,n'ogusengejja,awo n'onywa.
guyamba okuwonya omusujja,enkaka,ate gukola nga kwiniini.kino kitegeeza ntino bwooba ogukozesezza,tokkirizibwa kugula ate kwiniini owomumarwaariro.
Emisuwa egikaluba

## [[Emisuwa]] egikaluba== [[Arteriosclerosis]]
Buno obulwadde bw’emisuwa egikaluba, bureera bwakabi nnyo. Laba mangu omusawo era kozesa ne ku ddagala nga,
#Katunguluccumu
Ennyingo Okuzimba

## [[ Ennyingo]] Okuzimba== [[Arthritis]]
Buno obulwadde bw’ennyingo okuzimba buyitibwa Amakajja. Obulwadde buno bubeera bulumi nga bungi ate nga buzimba mu’nnyingo. Laba omusawo mu bwangu era kozesa ne ku ddagala nga,
# Entangawuzi Gnger.
Amabwa wakati wenjala

## [[Amabwa]] wakati wenjala== [[Athlete’s foot]]
Obulwadde buno obuleeta amabwa wakati wenjala ate era oluusi ne wakati wenjala z’ebigere era n’okuwunya gawunya nnyo, laba mangu omusawo ate era kozesa neku ddagala nga lino.
# Katunguluccumu
#Ekigaji 
# Eniimu.
; ;
Ekiwalata

## [[Ekiwalata]]== [[Baldness]]
Okukutuka ekiwalata ate era n’okukutuka enviri bubeera bulwadde. Laba omusawo ate era kozesa ku ddagala nga lino,
# Katunguluccumu
# Ekigaji
# Ensogasoga
#Anasitaziya
; ; ;
Enseke n’ekifu ku maaso

## [[Enseke]]== n’ekifu ku [[maaso]] [[Catract]]
Obulwadde bw’Enseke ate era n’obulwadde bw’ekifu ku maaso, laba omusawo ate era kozesa neku ddagala nga lino,
# Akasandasanda
# Omutuba
#Kamunye
; ;
Ebigalagamba ku lususu

## [[Ebigalagamba]] ku lususu== [[Eczema]]
Obulwadde bun obw’Ebigalagamba ku lususu, bukwaata nnyo abaana ate 
Era n’abantu abakulu. Laba omusawo ate era kozesa ku ddagala nga lino,
#Ekigaji
#Eniimu
# Ensogasoga

; ;
Enjovu bulwadde

## [[Enjovu]] bulwadde==[[Elephantiasis]]
Enjovuekwaata ku bitundu by’amagulu, bubeera bulwadde bwa maanyi nnyo. Laba omusawo ate era kozesa ne ku ddagala nga lino,
# Ejjirikiti oba Kiyirikiti oba Muyirikiti
Omwana okufuka ku buliri

## [[Omwana]]okufuka ku buliri==[[Enuresis]]
Obulwadde bw’okufuka ku buliri naddala mu baana abato ate era oluusi n’abantu abakulu, laba omusawo era kozesa ne ku ddagala nga ,
#Omutuba
Okuddukana n’Okusesema

## [[Okuddukana]]n’[[Okusesema]]== [[Cholera]]
Buno Obulwadde bw’okuddukana n’okusesema ate era obumannyiddwa nga Kolera, laba omusawo mu bwangu ddala,ate era kozesa ne ku ddagala nga lno,
# Katunguluccumu
# Omutuba
;
Amatu okulwala

## [[Amatu]] okulwala== [[Ear problem]]
Okulwala amatu, laba omusawo ate era kozesa ku ddagala nga lino,
# Ekiyondo
# Molinga
#Mujaaja
# Nsogasoga
# Kifabakazi
# Mukuzannu e oba Muwiya
; ; ; ; ; ; ;
Obunnafu mu mubiri

## [[Obunnafu]] mu mubiri== [[Immune system]]
Omubiri nga tegulina bukumi bumala era nga munnafu bubeera bulwadde, laba mangu omusawo ate era kozesa ne ku ddagala nga lino,
# Ekigaji
# Enderema
;
Amayinja mu Nseke

## [[Amayinja]] mu [[Nseke]]== [[Kdney stones]]
Amayinja agabeera mu nseke ezikola omusulo bulwadde bw’amannyi nnyo. Laba omusawo mubwangu at ear kozesa ne ku ddagala nga lino,
# Mukuzannume oba Muwiya
# Entangawuzi]]
;
Ekibumba nga kilwadde

## [[Ekibumba]] nga kilwadde== [[liver problems]]
Onulwadde bw’Ekibumba bwakabi nnyo. Laba omusawo mangu ddala ate era kozesa ne ku ddagala nga Katunguluccumu.
;
Amabwa munda w’obulago

## [[Amabwa]] munda w’[[obulago]]== [[sore throat]]
Obulwadde bw’amabwa munda w’obulago , laba mangu omusawo ate era ,kozesa neku ddagala nga lino,
# Katunguluccumu
# Omutuba
# Molinga
# Mujaaja
# Akeeyeeyo oba Akakumirizi
# Mukuzannume oba Muwiya
#Entangawuzi.
; ;
 ; ; 
; ;
Enkaka

Omusujja gw’ekibumba, bulwadde obuleetebwa akawuka akayitibwa "hepatitis virus" era nga butera kukwata kibumba. Obubonero bw'obulwadde buno tebutera kulabibwa mangu naye bwe bukula omuntu atandika okufuna omusujja, okulumwa mu lubuto, okupeeruuka, okufuka omusulo omukwafu n'obulala.
Akawuka kano (HVC) kasaasaanyizibwa nga kayita mu kugabana omusaayi, omwana ayinza okukafuna ng’azaalibwa. Ebika by'obulwadde buno bya ngeri nnyingi nga A, B, C, D ne E.
Tewali ddagala lya bulwadde buno lyakakasiddwa naye busobola okukendeezebwa nga beekebejja omusaayi oguba gugabiddwa. Omuntu akwatiddwa obulwadde buno abeera asobola okuggyibwamu ekibumba. Olw’obulwadde buno, ky’ova olaba ng’abantu baggyibwamu nnyo ebibumba ensangi zino.
Obulwadde buno okusinga buli nnyo mu ssemazinga w'omuddugavu wamu n'obugwanjuba bwa Bulaaya era kigambibwa nti abantu wakati w'obukadde 150-200 be balina obulwadde buno mu nsi yonna. Mu 2015, abantu abaafa Obulwadde buno baali 343,000.

## Engeri omusujja gw’ekibumba gye gusaasaanyizibwa
Obulwadde buno businga kusaasaanyizibwa nga buyita mu kugabana musaayi wamu n'engeri z'obujjanjabi ezirimu obulagajjavu.

## Enkozesa y’eddagala
Kigambibwa nti ensi 77 ze zirimu obulwadde buno. Mu nsi ezo ne Amerika mweri. Mu Amerika bakozesa, “intravenogus drugs". Ensi endala Obulwadde mwe bulabibwa mulimu Russia. Mu Russia, abantu akakadde kamu n'emitwalo esatu balina obulwadde buno.

## Ensaasaanya y’omusujja gw’ekibumba
Okugabana omusaayi wamu n'ebintu ebikozesebwa okugaba omusaayi awatali kusooka kubaako ngeri ya kikugu kiviirako okusaasaanya obulwadde buno.
Ebintu ebikozesebwa mu ddwaliro ng’empiso, obugoye abasawo bwe bakozesa ku balwadde ab'enjawulo n'ebirala bisuubirwa okuba nga bisaasaanya obulwadde buno.

## Okwegatta
Wakyaliwo okutankanibwa oba obulwadde bw'enkaka busobola okusaasaanyizibwa nga buyita mu kwegatta. Waliwo okunoonyereza okulaga nti akawuka kano kasobola okusaasaanyizibwa nga kayita mu kwegatta nga bwe kiri ku kawuka akaleeta mukenenya. Ekibiina kya "United States Department of Veterans Affairs" kikubiriza abantu okukozesa obupiira okwetangira obulwadde buno.

## Engeri z'okwewunda
Okwekuba ttatu kigambibwa nti ziviirako obulwadde buno okusaasaana kubanga "dyes" zino abantu ze bateeka ku mibiri si nnungi era za bulabe nnyo.

## okugabana ebintu ebikozesebwa
Abantu okugabana ebintu ng'eggirita, obusenya, empiso n'ebintu ebirala ebiyinza okuviirako omusaayi okwetabika kisuubirwa okuba erimu ku makubo agasaasaanya obulwadde buno.

## Maama okusiiga omwana
Kigambibwa nti si kyangu maama okusiiga omwana obulwadde buno ng’akyali munda. Wabula omwana asobola okubufuna mu kaseera k’okuzaalibwa singa omusaayi gw’omwana gwegatta n'ogwa maama we. Bamaama era baweebwa amagezi obutayonsa singa babeera n'ebiwundu ku nnywanto oba nga zivaamu omusaayi.
Mulalama

## Mulalama==[[Menngitis]]
Buno obulwadde bwa Mulalama gubeera musujja ogulumisa ennyo omutwe. Ng'olwadde mulalama, laba omusawo mubwangu ate era , kozesa ku ddagala nga Ekyewamala.
Aniya

## [[Aniya]]== [[Hernia]]
Buno  obulwadde bw’Aniya, laba mangu omusawo ate era kozesa ne  ku ddagala nga lino,
# Ejjirikiti
# Ekiyondo
#Mukyula
# Kifabakazi
; ; ;
Kyewamala

## [[Kyewamala]]==[[Ginger Brush]]
Kyewamala ddagala, era livumula Endwadde eziwerako, nga mwemuli nazino,
# Birihaziya Bilharzia
# Kwasako Kwashiakor
#Mulalama Meningitis
Omumbejja

## OMUMBEJJA
mu Buganda ekitibwa kino kiwebwa omukyaala oyo asibuka mu lulyo lwelumu ne Kabaka. Gamba nga azaalibwa nnyina wa Kabaka /Nabagereka oba ava mu kika kya BALANGIRA NA BAMBEJJA.
Ttoli mwavu

## Toli mwavu

Lekera awo okwekubagizanga buli kiseera nga bw'ogamba nti ssente zaabula ng'ate abalala bayoola njoole, ky'oyina okukola kwe kwojiya obwongo bwo naawe n'otandika okuziyoola.
 
Abantu bangi balowooza nti ssente ziri mu bibuga bwe batyo bakitawe abavubuka abasinga ne batunda ebibanja bya bakitaabwe ne bagulamu boodabooda bambi ne badda mu bibuga eky'ennaku mu bbanga ttono nnyo ne babakuba obutayimbwa ne bafa.

Toli mwavu wabula omutwe gwo gwe mwavu.Abagagga be weegomba abasinga ensimbi baziggya mu kulima, 

Yiga engeri gy'olimamu obutiko oyoole omudidi gw'ensimbi.

Ebintu bingi biriko ssente gamba nga;
Obutiko, Katunguluccumu, Kasooli, Bijanjaalo, kalitunsi n'ebirala nkuyanja.

Lunda obugubi, ebyennyanja n'enkoko oyoole ssente ezitayina ayina mu bbanga ttono nnyo ate nga byetaagisa ssente ntono nnyo okutandika n'okulabirira.
                             
                                     OGIRA OKYASUMAGIRA NG'ABALALA BAGAGGAWALA
Sekamu

## SEKAMU
Olwali olwo nga nkulabira abaami babiri nga buli omu alina mutabani we.
Asooka yali ayitibwa Taata John era nga mutabani we ye John. Omulala nga ye Taata Peter era nga mutabani we ye Peter. 
Buli omu ku baami bano yali yakyawa mutabani we nga agamba nti yayitirira obusirusiru. Lumu Taata John aba atambulako akawungeezi nga ali ne mutabani we John, asisinkana Taata Peter naye nga ali ne mutabani we Peter ne batandika emboozi. 
Mu kunyumya kwabwe, Taata John ategeeza Taata Peter nti Katonda yakola ensobi n'amuwa omwana omu yekka John ate eby'embi n'amumuwa nga mwana musirusiru, tategeera. 
Taata Peter olwawulira ekyo naye n'ategeeza munne nti ggwe Taata John owuwo alabika ategeeramu. Owange ku nsi teri amusinga busiru. Kino Taata John yakiwakanya era n'ategeeza nti ku nsi talabangayo mwana musiru nga John.

Mu kuwakana okungi, baasalawo bagezese abaana bombi okulabako ani asinga obusiru.
Taata John ye yasooka okuyita mutabani we:

Taata John: "John?"
John: "Wangi taata"
Taata John: "Genda ku dduuka ongulireyo omugaati"
John: "Kale taata". John adduka n'agenda.
Taata John: "Olaba obusiru obumuli, adduse buddusi tansabye na ssente zigenda kugula mugaati"

Taata Peter addako okugezesa mutabani we era amuyita:
Taata Peter: "Peter?"
Peter: "Wangi taata"
Taata John: "Genda okebere eka olabe oba gyendi"
John: "Kale taata".  Peter adduka n'agenda n'aleka kitaawe nga enseko zimutta ne munywanyi we Taata Peter.
Ebyawuzi

## EBYAWUZI

Oluganda, lumu ku nnimi ezoogelwa mu Uganda. Lwe lulimi oluzaalilanwa olwa abantu abaytibwa Abaganda abasangibwa mu Bwakabaka bwa Buganda.

Oluganda lwogelwa abantu abasoba mu bukadde ekkumi **10 millions**. 

Oluganda lugwa mu kiti kya ennimi ennabantu eza omu bukiikaddyo bwa eddungu Sahara. Oluganda lulina ebintu bye lufaananya ne ennimi endala bwe zigwa mu luse olumu. Wabula lulina ne ebintu ebilala ebilwawula ku nnimi endala. Bino bye bino:

##Oluganda lulina enjatuza 5 ela ze zino: **/a e i o u/**
##Oluganda lulina ensilifu 19 eza ennono okwo kwe ossa ne ensilifu endala ezifa mu nnimi endala.
##Oluganda lusobola okweyambisa enjatuza nga ziwangaala oba nga teziwangaala, okugeza SAABA oba SABA.
##Oluganda lusobola okweyambisa ensilifu nga ziwangaala oba nga ziggumiza, okugeza KIBUGA oba KIBUGGA.
##Oluganda lusobola okugattika nnakinnyindwa ne ensilifu etali nnakinnyindwa okukola ennyingo, okugeza NTA-MBU-LA.
##Oluganda lusobola kugattika ensilifu ne nnambawengwa ne zikola ennyingo, okugeza EKYALO, O-MWA-KA.
##Oluganda lugwa mu kiti kya enninmi emmembesi, ekitegeeza nti lugattika obutundutundu obwa enjawulo okukola ekigambo ekya amakulu. Okugeza, O-MU-SOM-ES-A, O-KU-YIG-ILIZ-IBW-A, ne ebilala.
##Oluganda lweyambisa nnyo embu za amannya 19. Embu zino zeeyambisibwa okulaga obwannamunigina nga: OMU-NTU, OMU-TI, ELI-ISO, EKI-TALA, AKA-MYU, ne ebilala. Ela embu zino zisobola okweyambisibwa okulanga obungi nga: ABA-NTU, EMI-TI, AMA-ASO, EBI-TALA, OBU-MYU, ne ebilala.
##Oluganda bwe luba lutegeka ebigambo byalwo mu ntegeezo, lutela okugobelela ensengeka eya SVO okugeza, Omwana asoma ekitabo.
##Oluganda lutela okweyambisa ebiseela ebikulu bisatu ela nga bilina obubonelo obubilamba. Muno mulimu EKISEELA EKILIWO nga BA-SOMA; EKISEELA EKINAJJA **-NAA-** nga BA-NAA-SOMA; EKISEELA EKILIJJA **-LI-** nga BA-LI-SOMA; EKISEELA EKYAYITA **-A-** nga BA-A-SOMA.
Ennyambala mu Buganda

Mu Buganda enyambala kintu kikulu nnyo ekiweesa omuntu yenna  ekitiibwa era abantu bayambala n'ebaggumira. Abakyala bambala Gomesi ate abaami ne bambala amakanzu. ate ekyambalo ekimanyikiddwa ekirala lwe lubugo era nga kye kyambalo eky'obuwangwa ekitongole mu Buganda.
Lubugo

Luno lugoye  olugyibwa mu muti oguyitibwa omutuba. Nga telunaba kufuuka lugoye liba ddiba eribikka omuti guno, awo nelutwalibwa mu kkomagiro eyo oluvanyuma n'eluyanikibwa ku musana okutuusa w'elufuuka olugoye.
Ekika ky'embogo

Ekika kino kyatandikibwawo  Kyoto Kiwutta Makumbi mu mirembe gya SsekabakaKintu mu kyasa ky'ekkumi neebisatu. Wabula kiwanuuzibwa nti Ab'embogo bano baava ku kizinga ***Bunyama*** mu Ssese.Oluvannyuma lw'ensonga ezitaategeerekeka, Ab'embogo baava ku kizinga kino ne baggukira ku mwalo e Musa Nnono Mawokota. Bwe baagoba ku kizinga ekyo, Kyoto yatema ettaka ku lukalu n'aliyiwa mu nnyanja olwo, n'agatta olukalu ku nnyanja. Awo nno we yaggya erinnya lya **Makumbi**
Enjatuza

## ENJATUZA

Enjatuza ye ennukuta empeelezi eyamba okufunyisa ensilifu eddoboozi esobole okwatulwa omuntu nga ayogela. Enjatuza za Oluganda zili ttaano **5** ela ze zino: **a, e, i, o, u**. Enjatuza zino bwe zigattibwa ku nsilifu nga ***k*** tufuna amaloboozi nga ***ka***, ***ke***, ***'ki***, ***'ko***, ne ***ku***

Enjatuza za Oluganda zisobola okulabikila mu buli kifo mu kigambo, kwe kugamba ku ntandikwa, wakati ne ku nkomelelo. 
Enjatuza za Oluganda nate zisobola okuweelela ensilifu yonna olwo ennyingo eyo ne efuna eddoboozi elimpi oba eliwangaala. Eddoboozi elimpi libaako enjatuza emu, nga ***kano***. Eddoboozi eliwangaala litela kukolebwa na njatuza bbili eza omuko ogumu oba eza nnabansasaana, okugeza ***kaati***.
Makerere y'akubiri ku ssemazinga

Ku ssemazinga wa Afirika ssettendekero Makerere ekyeriisa nkuuli mu by'okusomesa n'okunonyereza.

Okusinziira ku kunonyereza okuggya, Makerere esibidde mu kifo kya kubiri mu zi ssematendekero ezisinga mu ssemazinga wa Afirika.

Kino kiddiridde abakugu okuva mu Makerere okewyongera mu nsi zzonna naddala mu Afirika.

## Ebijuliziddwamu eby'ebweru
* Official website