open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enkwa Ebivu, n’ebiwuka ebirala by’ewale awamu n’endwadde zebireeta ku Ddundiro lyo

## Enkwa Ebivu, n’ebiwuka ebirala by’ewale awamu n’endwadde zebireeta ku Ddundiro lyo== [Prevent Ticks and diseases on animal farms]
Endwadde ezireetebwa enkwa awamu n’ebivu kye kizibu ekikyasinga okubobbya asalunzi baffe emitwe mu Ssemazna wa Africa n’okusingira ddajla wano e Uganda. Abalunzi bangi basigadde kulunda lwa nnaakolantya n’abandi okubuviiramu ddala ne beesogga emirimu emirala ng’emberebezi eva ku ndwadde ezireetebwa olunnabe lw’enkwa n’ebivu.
Mu bizibu ebingi ebireetebwa enkwa n’ebivu mu malundiro gaffe mwe muli bino wammanga, 
Ente ezimu zilwawo okujja ku musalo oba n’obutajjira ddala nga kino kiviira ddala ku ndwadde ezireetebwa ebivu eziyitibwa *Nagana*
Ensolo zaffe  naddala nga tezifuniddeewo bujjanjabi era oluusi ne bwe ziba zibufunye, naye obulwadde obwo buzisinza amannyi.
Emirundi mingi ente zikoozimba ne bwe ziba zifunye obujjanjabi, kino kisinga kulabikira mu bulwadde bw’ekivu. Ente eyo bw’ogitunda tosobola kugigyamu ssente zimala kubanga ebeera ekoozimbye nnyo.Endwadde ezimu nga Nagana ez’ebivu tezitera kuggwa mu nte wadde ebeera ejanjabiddwa era enkomerero ya byonna oba olina okugiggyawo. N’olwekyo ekiba kisingako kwe kwewala ebivu ku ddundiro lyo.
Tulina ebika bisatu eby’enkwa ebisinga okutawaanya amalundiro gaffe e Uganda, era bye bino.
*Enkwa Emmyukirivu* Eno enkwa ebeera mmyukirivu era y’ereeta omusujja ogw’amakebe [ECF], nga guno guleetera ente ebbugumu ery’amannyi mu mubiri n’okuzimba ensanjabavu, era ebiseera ebimu ente singa tejjanjabibwa mangu eyinza okuffa. Bw’ebeera ejjanjabiddwa ebiseera ebisinga ssente ezigijjanjaba ziyinza okusinga ezigivaamu ng’etundiddwa, anti amata geesala bw’eba ng’ebadde ekamwa.

*Enkwa Embalabala*
Enkwa eno ebeera n’amabala ameeru, amaddugavu oba kiyite amagondogondo era kino kye kigituumisa erinnya eryo. Eno enkwa ya mutawaana nnyo era ereeta omusujja gwa bika bibiri; Omusujja gw’obusa obukalu n’omusujja gw’okufuka omusulo ogw’omusaayi.
*Enkwa eya Bbululu*
Eno enkwa tetera kulabikalabika naye nayo ya mutawaana, ereeta omusujja gw’omusulo gw’omusaayi’’
*Ebivu*
Bibeera biwuka nga bifaanana enswera naye byo  binene.Bino bya mutawaana nnyo kubanga bireeta endwadde mu bantu wamu ne mu bisolo. Mu bantu bireeta obulwadde obuyitibwa Mmongoota ate mu nsolo ne bireeta Nagana.
Nagana bulwadde bwa nte nga bwe bugikwata yonna ekenena, esala amata, oluusi eyinza okufa.
Singa olaba obumu ku bubonero bw’ezimu ku ndwadde waggulu, fuba okutegeeza omusawo w’ebisolo omutendeke akuli okumpi nga bukyali.
Wabula waliwo amakubo amalungi g’oyinza okuyitamu okwewala endwadde ezo zinnamutta ng’oyita mu kuziyiza  ebivu, enkwa n’ebiwuka ebirala ku malundiro gaffe . Ekkubo erisinga okuyitibwamu, ly’ery’okukozesa eddagala ly’ebisolo wonna mu ggwanga.

Joyce Nanjobe Kawooya
EDDAGALA LY’ENVA N’EBIBALA

## EDDAGALA LY’ENVA N’EBIBAGALA== [Natural Pesticides]
Okukendeeza ku ndwadde zetufuuna mu maka gaffe tutekwa okulima enva eziwonya endwadde, muno nga otwalidemu kaloti ono awonya amaso, entinamuti, enkolimbo, akayindiyindi, nakati, ejobyo ne ddoodo zino nno zizamu omusaayi, katunkuma ayamba ku plesa, katngulukyumu ono naye azamu amannyi ate era ayamba ku ndwadde z’ekiwanga, ebibala nga emicunwa nebirala. 
Wabula ate wattu enva n’ebibala wadde nga biwonya endwadde naye ate nabyo birina endwadde ezibirumba nga n yetaagisa okufuuyirwa ku ddagala.
Naye ggwe okimanyi ng’eddagala ezzungu erifuuyira ebirime lyabbeeyi nnenne, gwe omulimi ow’enfuuna entono tosobola kulisasulira, ng’ate sikukoma mu butasasula kwoka nga waliwo n’ebizibu ebirengeddwa ebyakabi ku mbeera y’Obutonde bw’Ensi yaffe ne ku bulamu bwaffe bweriyinza okututusaako.
N’olw’kyo kati mulimo gwaffe okugezaako okunoonya amagezi g’okuvvunuka ebizibu bino ebiyinza okuvaamu ebirangiddwa waggulu. 
Amagezi agatandiise okunoonyezebwa ku nsonga eno kwekugezaako okukola eddagala eryaffe nga tulijja mu bikoola by’emiti, omuddo, n’ebyo byetusobola okwefuunira ebitali biragirize bunaayira.
‘’EBYETAAGISA OKUKOLA EDDAGALA LINO ERA EBIGEREZEDDWAKO’’
Ebikoola by’omuti oguyitibwa Melia Aza (lira) oba {Neem] (Muttankuyege),
Ekinu, Amazzi ,Omusulo gw’ente oba embuzi.,Evvu (lyanu),Kaamulali (abalagala),Ekitabulirwamu (kidomola oba drum).
‘’ENKOLA N’ENTABULA YALYO’’
Sekula ebikoola by’omuti guno Melia Aza (lira) oba Neem ( Muttankuyege) owezeemu obuzito bwa kilo 3. Ffuna amazzi amayonjo litres 20 ( jerican emu) gateeke mu kidomola oba (ppipa) oba ekimu kyosobola okufuna. Ssaamu kilo 3 ez’ebikoola byewasekudde.
Mwebyo ogattemu omusulo ge’ente oba embuzi ebikopo by’gama 8. Ekitegeeza nti buli ebikopo bibbiri bitabula ebikopo by’amazzi 10 be ddu.
Ffuna ebikopo by’evvu bisatu bya kikopo bisse mu kintu mwosobola okulikologera osseemu amazzi ekikopo kimu okologe okumala eddakiika 30, bwomala ligatte wamu n’ebyo byona ebimenyeddwa waggulu mu 1,2,3 ne 4.
Ffuna  kaamulali (piripiri) gulamu 225 omugatte mw’ebyo bye wasoose okutabula obisaanikire oba mu bbinika obutayitamu mpewo, linda ennaku 2 otabulemu oba osuukunde okumala ekiseera, oddemu obikke era ennaku 2 oddemu okutabula, oba okutabula, oba okusuukundamu ng’umulundi ogwasooka, olwo ziba ngaziweze ennaku nnya (4) ; mu kseera kino liba lituuse okukozesebwa ku birime, lisengejje bulungi otandike okussa ku birime.
Ekyokwekkanya: eddagala lino ligezesedwa mu kasooli akutta kigabi ate era ne mu birime ebirara.

    Joyce Nanjobe Kawooya
OKUKOLA EBIGIMUSA EBY’AMAZZI

## OKUKOLA EBIGIMUSA EBY’AMAZZI== [NATURAL LIQUID MANURE]
Emmereyonna nga mwotwalidde  Amatooke kasooli, enva n’ebirime ebirala, ebiggwa mu kiti ky’emmere eyensibo, ennima yaabyo ekoseddwa nnyo endwadde, ebiwuka, embeera y’ettakka, n’ebirala bingi nnyo.
Waliwo ebyazulibwa abakugu ebiyinza okuyamba mu kulongoosa ennima n’okuzza ensuku zaffe obuggya, ate era n’okuziyiza ebirime obutakosebwa nwdaddde. Muno nno mwe muli n’o wekolera ebigimusa eby]amazzi.
‘’’Engeri y’okukolamu ekigimusa kino’’’
‘’Bino wansi by’ebintu ebyetaagisa okukola’’
Obusa bw’ente, embuzi, obumunyu ne kalimbwe w’enkoko.
Ensawo (kutiya) engumu.,Ebikoola by’emiti oba omuddo nga birimu ekiriisa, n’okusobola okuvunda amangu.
Emiti emigumu egy’ebikondo nga bino by’ebiwanirira ensawo.
Tteeka ebimenyeddwa mu nsawo, bwe biba bisobola okuweza kilo 1 okutuuka ku kilo 50, obisibe ku muti waggulu nga mugumu okusobola okulengejjera mu ppipa ng’ensawo tetuddeemu.
Ffuna amazzi amayonjo ebidomola  kumi ogasse mu pippa mwotadde ensawo,. Oteekamu negakoma waggulu ,kuba gali gokka gaba n’obuka bungi nnyo.
Buli nnaku 3 olina okujja n’osukundamu ,oba n’onyenyamu,  mu nsawo okumala abbanga ery’ennaku 12 oba 14, amazzi gano agaba gakoze ekigimusa  gaggya kuba gatuuse okweyambisibwa ku birime byo. 
Ekigimusa kino eky’amazzi ky’ekikola nga [Rapid grow] , wabula kyo tokissa ku  bukoola, wabula okukifukirira ku bbali wansi w’ek irime okwetolola.  Omulundi gumu mu  buli nnaku musanvu okumala  ennaku 14 okutuuka ku ennaku 21 ng’obungi  bwoteeka ku birime nga emboga, bbiringanya, entula, ennyanya byandibadde gulamu 250 mu’nnaku musanvu ezisooka oba  gulamu 500 mu ‘nnaku kumi nannya ezisembayo.
N’omulimi atalina ppipa asobola okokozesa ekidomola oba ekintu ekirala kyonna omusobola okutabulirwa.
‘’ Eky’okwekkanya’’  buli lw’okunnganya eby’okuukozessa ekigimusa  kino kilo 1 oba olina okussaamu kilo 5 oba 4 ez’ebigimusa ne zzissibwamu amazzi lita 20.
‘’Eky’okwekkanya ekirala’’ Bw’omala okukunnganya ebyo byonna, n’ossaamu n’amazzi bikkako bireme kubunguka nga bituyanye,  ekiseera kyonna kyebimala mu ppipa, oba mu kidomola.


    Joyce Nanjobe Kawooya
Eddagala lya ulcers ez'omulubuto

## EDDAGALA LYA ULCERS EZ'OMULUBUTO

Waata obumode obuzungu, bwozekko bulungi bwomala busalesale obunyike mu mazzi aganyogoga naye nga mafumbe, okumala edakiika mukaga, tululamu amazzi aggo onywe okumala wiiki biri. olwo ogya kuterera.
Eby’Enjigiriza

## Eby’Enjigiriza=={Education]
 bikulu nnyo mu nnkulakulanna eyannamaddala ate ne mu kutumbula abantu okwanganga ebyekuusa ku buttonde bwe’nsi ne’ nnkulakulanna.  Wano ng’otwalidemu  ebyenjigiriza mu massomero ate n’ebyenjigiriza mu bantu okusobola okukyusa endowooza zabwe anti bebalina okwanganga ebintu byonna ebikwaatagana ne’ nnkulakulanna eyannamaddala. Nti ate era kikulu nnyo okusasannya ebyogerwa ku nnkulakulanna eyannamaddala, emigaso, endowooza, enkozea ne neyisa kisobozese abantu bonna okwetaba mu nnkulakulanna eyannamaddala nga basobola n’okugikubagannyako ebirowoozo.

-- (talk) 14:19, 19 Gwamusanvu 2015 (UTC)
Ensalosalo

## Ensalosalo za bika bino
 [Fanya Ju] luno oba zino , ziba nsalosalo ezitemebwa obukiika mu nnimiro gamba olusooka, oluddako n’endala eziddirira ng’ogyeko olwo olusemberayo ddala ku nkomerero y’ennimiro, ettaka lyazo litemwa nga lisuulibwa oludda olw’ekyengulu  anti ggwe wamma, emirundi nmingi ennimiro zaffe zibera kuba nneesulifu.                                                                                                                                        N’olw ekyo, ensalosalo zino ziteekwa okubaamu ku miziziko mu ngeri esaanye okutangira ku misinde gy’amazzi oba mukoka.
Waliwo ensalosalo ezibeera mu nnimiro nga tezirina we ziyingiriza mazzi mu nnimiro agaba gakulukuta wazira okutega ago gokka agaba gakungaanidde mu bitaba ng’enkuba nnyingi etonnye.
[Fanya kini] luno lwe lusalosalo oluteekwa okusembayo wansi oba ekyemmanga, anti ggwe wamma n’entema yaalwo ey’ettaka tefaanana n’eri eya ziri zi [fanya ju], lyo ettaka lidda kyemmanga okutangira amazzi okujjula amangu ekiyinza okuluvirako okubooga. Emiziziko egitangira emisinde gya mukoka nga bwe twalabye waggulu, na muno  gyetaagisa.
Ekituufu kiri nti okutwalira awamu emiziziko gino, giteekebwa ku nsalosalo empanvu z’oyinza okuyita enkoloddoli kubanga ennyimpi tolina  bw’ozikolamu ziveemu omugaso.
Ensalosalo zino ng’ozitema, tezandibadde mpanvu nnyo okukka wansi, kubanga amazzi gaba geetaagisa okukola ku bimera byonna naddala ebyo ebiriira  kungulungulu ng’ogyeko emiti.
Yadde ng’ensalosalo ekigendererwa kyazo kutangira kukulugguka kwa ttaka, telusaana kusukka ffuuti emu oba emu n’ekitundu. bw’elusukkawo mpozzi ng’ogenderera kutangira butangizi kukulugguka kwa ttaka lyoka sso si kuliisa bimera.
Eriyo ennimiro eziteetaagibwamu nsalosalo, nga zino zibeera ku miseetwe myereere, gamba nga mu Lwera awatali mazzi ga kulugguka.

-- (talk) 14:30, 19 Gwamusanvu 2015 (UTC)
Okukongola kasooli

Edda mumyaka egy'ensanvu n'egyekinaana (1970s to 1980s) kasooli twali tumukongoza ngalo okuva ku ndebe npaka ku kutiiya, olusi nga bwaba mungi kangambe ekutiya emu kubiti n'okweyongerayo twakozesanga miggo nga ali mukutiya n'okuba okutuusa bwava ku bikongoliro

## Okukongola n'engalo
kyatwalanga obudde bungi  kasooli okuva ku bikongoliro nga okozesa engalo nga ogya kugyako mpeke ku mpeke emu kwemu ekyavirangako engalo okufuna amabavu.

Olw'obulumi obwavanga ku mabavu abantu kyabawaliriza nga okuwumula ebanga eddene nga nga tebakongola, okufuna obujanjabi kubiwundu oba obulumi bwengalo okuweweramuko.

Kino ate kyatalanga obudde bungi okukongola kasooli okuwera. 

## Ebirungi
Mpozi ekirungi kugyo kasooli yali tabeeramu kasaniko nakamu era nga abera munyirivu era tewabanga manyi malala gatekebwamu kuwewa.

Olwokuba tewalinga kyakukola ng'ogguma okutusa bwomala.

Kyayamba nga omuntu okuba nga oli muzza nganda oba okuba omuntu wabantu kikuyambe okufuna abantu abakukwasizangako mu biseera eby'okukongola.

Mukino kyaleteranga abantu okuzaala ennyo olwokwagala okufuna omuwendo gw'abantu abango mu maka gabwe balyoke bangange ebizibu by'emirimu nga egyo okugeza okukongola kasoli nebirara.

Okukuba kassoli nga mukutiya kyalinga kyangu okusingako ekyokukongola n'engalo lwaki?
   nga ofuna ekutiya etaliko kituli kyona n'otekamu kasooli akaze obulungi kubikongoliro nomutekamu nga wakigero nosibako awo oluvanyuma nolyoka otandika okukuba n'omuggo. Era wano wakubanga kasooli ono nga bwokyusa eludda olulara olwekutiya emirundi egiwerako nga nti oyagala buli wamu wakubwe era awo n'omugyamu eyasigalangako kubikongoliro awo ab'engalo nga ba mukongola okumumalako.

## Ebibi
Kasooli w'okukuba mu kutiya yasigalangako kubikongoliro so nga ate wakudibwamu okukongolwa ab'engalo.

Yasigalangamu obukongoliro obukutusekutuse nga bwakuwewa

Ebyobyona nga bitwala obudde bungi.
OKULUNDA EBYENYANJA

## OKULUNDA EBYENYANJA

Okulundira ebyenyanja ‘’’awafunda’’’  nkizudde nga kirungi.  Kubanga bwenabadde ngezaako “okulambula ku balimi” babyo nesanze nga kumpi buli muntu abisobolera ddala okubirima awamu n’okubirunda. 
  

Mubutufu nze nail sikiriza nti omuntu asobola okulunda ebyenyanja ku lukalu nga tebiri mu nnyanja naye kitufu abantu balunda abyaddala.

Bwenatukiridde omulunzi wabyo ku Kyalo lwazzi namusanze nga alundira wantu awafunda era natunyoyora nti ye tekimukalubiriza kubirabirira era ye namusanze nga alunda Mmale yatugambye nti emmale nyangu okulunda kubanga mu ‘’’kiffo ekifunda’’’ ye alundirako emmale eziwera olukumi (1000)

## Ebyetago
Omulunzi ono yangabye nti okubirunda olina okuba nabino wammanga;
**Emitti
**emisumali
**ekivera ekiggumu
**ekiffo
**amazzi ag’ensulo oba ag’enkuba
**obussa bw’ente
**embawo

Bwato ya nnyonyodde nga bweizimbiwa mpaka nga ebyenyanja bitekedwamu era natulaga n’engeri gya birisamu.

## Ebirungi ebiri mu nunda eno
***okulundira awafunda
***tebirwala lwala nga ebisolo oba ebinyonyi
***okukirya tekibera mu ddagala 
***tebiryannyo

## Ebizibu ebili munima enno
**obutwa
Abantu ababi bwe basobola okugya ne basaku mazzi ‘’’obutwa’’’ ne babitta byona
**emmere yabyo yabuseere
EZISUSIBWA ENVA ZE ZINO

Ezisusibwa enva ze zino (Legumes)

Enva zirina ebika eby’enjawulo mu bika bino mwe tusanga n’enva ezisusibwa, era ze zino, mulimu ebijanjaajlo, ebinnyebwa, kawo, empindi, empinamuti, empande, soya, ebigaaga, obuyindiyindi, nebirala. Zikuume obutakwatibwa ndwadde ng’anfidisi [aphids] obuwuka obuddugavu ate era n’okugengewala.
ENKOKO ENNANSI EREETA AMAGOBA

Zino z’enkoko enzaaliranwa era nga zaamanyiira embeera ya wano mu [Uganda] oba [Africa].
Ebimu ku bika by’enkoko ennansi bye bino, ‘’Enkwekwe’’ ‘’ Ennyoro’’ Eng’anda’’ n’endala. Enkoko zino bwe zibeera zirabiriddwa n’obukugu zisobola okuwa nomulunzi amagoba amangi ddala .

## Ebirungi mu nkoko ennansi
Zigumira embeera n’obulwadde obumu, Zigumira ebiwuga oba enjoka, Zigumira omusana oba ekyeya, Zigumira enkyukakyuuka mu mbeera y’obudde, , nez’embeera z’obulwadde ezisinga obubi.
Ebyokulya byazo byangu okufuna. Tezeetaagisa ttaka ddene, Ebikozesebwa okuzimba enju zaazo bifujika mangu, akatale k’e nkoko n’amagi gaazo weekali.

## Okwaluza amagi nga tukozesa enkoko
Ekifo enkoko we zaalulira kiteekwa okuba nga kyawufu ku ekyo gye zibiikira.
Enkoko ekozesebwa okwaluza eteekeddwa okuweebwa emmere n’amazzi buli kiseera.
Enkoko emu esobola okumaamira oba okwalula amagi 15 oba 17.
Osobola okukozesa ssekkoko okwalula amagi g’enkoko agawera amakumi anna ‘’40’’
Ku lunaku olwomusanvu olw’okumaamira oteekeddwa okwawula amagi amasumba era n’ogasuula.
Mu kiseera kino eggi eririna akaana libeera lirina akantu akalinga akawuka nga kava ku njuba.
Ddamu okukebera amagi nga wayiseewo ennaku endala musanvu oggyemu amagi amafu.
Obukoko obwafiira mu ggi bubaako engeri y’olusaaysaayi.
Obukoko obulamu mu ggi libeera likutte akazikiza naye ng’ekifo eggi mwe lissiza kirabika bulungi.

## Ebiremesa enkoko ennansi okuwa abalimi amagoba
Obulwadde, Enzimba y’ennyumaba y’enkoko embi, Ebbugumu eriyitiridde, Obutwa bw’mo mmere ekukudde, Obujama, ebiwuka ebitawaanya enkoko, endiisa, Okuleka enkoko ne zenjeera, Ebikozesebwa mu kulya, oba okunywa nga bitono, Ebiyumba by’enkoko ebirina enzikiza.

## Amakubo g’okwewalamu ebiremesa enkoko okuleeta amagoba
Okukuuma obuyonjo nga twewala ennyumba ezitonnya, okuzimba ennyumba eyingiza era n’okufulumya empewo, Ennyumba ezirina ekitangaala zeetaagisa , Okugema enkoko, Okuzijjanjaba nga zirwadde, okuzimbira enkoko zireme okufuna obulwadde, Enkoko tuziwe eddagala ly’enjoka, tetuwa nkoko mmere ekukudde, Togezaako kutabulira nkoko mmere nga kyakyu mwereere omutali kasooli.

## Endan’enkoko
Endabirira  eri mu mite ndera esatu, endabirira  y’obukoko obuto, enkuza, n’okubiika.
Naye essira ka tulisse ku ndabirira y’obukoko obuto okuva ku lunaku olumu okutuuka ku ssabiiti ennya.
*Obukoko obuto bwetaaga ekitangaala okumala ennaku nnya ezisooka busobole okulaba emmere ekio, bulye ate bukule mangu.
*Ebbugumu lyetaagisa mu bukoko obuto okumala ssabiiti nnya . Pima ebbugumu mu nkoko ng’okozesa akuuma akapima ebbugumu. Olunaku olusooka n’lwokubiri [340 C] , Olunaku olwokusatu n’olwkuna [320 C] , Olunaku olwokutaano n’olwmukaaga [300 ]C]

Okuva ku lunaku olw’omusanvu okutuuka ku lw’ekkumi nennya [280C] , Okuva ku lunaku olw’ekkumi n’etaano okutuuka ku lw’ana mw’ebbiri[210C].
Obukoko buwe amaanyi agasooka nga obuwa amazzi agalimu sukaali oba gulukosi , nga tezinanatandika kulya okumala essaawa bbiri ½ kilo ya sukaali gitabule mu lita taano ez’amazzi.
Weewale nnyo obukoko okwekuma awamu . Tandika okuwa obukoko emmere nga bumaze okunywa amazzi.
Omulimi n'omulunzi

Omulimi n'omulunzi bateekwa okubeera n’ekisolo oba n’ebisolo by'alabirira, olw'okufunako ebigimusa nga obusa, omusulo n’ebirala by'ateeka mu nnimiro ze ez’enva oba mu  n'awalala asobole okuzza obuggya ettaka ly'alimirako.

Ebimu ku bisolo omulunzi by'asobola okubeera nabyo kuliko: embizzi, endiga, enkoko, obumyu, , , , ,  n'ebirala bingi. 

**Emiti gy'ebibala n’**

Omulimi ateekwa okusimba emiti gy’ n’enva endiirwa, nga bino bituyamba okwewala endwadde era n'okwongera okugaziya obwongo mu by'okuyiga, naddala abaana baffe, era n'okwongera ku maanyi g’obutonde mu nkula ey'ekitonde ekisajja.  n’ebibala bikulu nnyo ku buli kijjulo ky’omulimi. Enva endiirwa tezisaana kusiikibwa na muzigo oba samuli yenna, wabula kugerekebwa.
EDDAGALA ERIWEWEZA KU SILIMU

## EDDAGALA ERIWEWEZA KU SILIMU(ARV)
ly’eddagala eriweweza ku silimu liziyiza akawuka obuteyongerako mu mubiri gw’oyo aba akalina. Eddagala lino teriwonya silimu wabula liyamba abalina silimu okubeera n’obulamu obulungi,kiyamaba noyo atalina kawuka obutakwatibwa. 
 **Sikituufu**  Tekyetaagisa kwerarikirira silimu kubanga eddagala [ARVs] limuwomya.
**Kituufu** Eddagala  eriweweza ku silimu [ARVs] liyamba omuntu alina akawuka akaleeta silimu okuba omulamu. Likendeza ku kawuka akaleeta silimu mu mubiri naye nga tekabumalamu. Eddagala eriwonnya silimu terinaba kuzuulibwa. Ekisinga obulungi kwe kuziyiza obutakwatibwa kawuka kaleeta silimu oba okwekuuma ng’ okalina.
Obulwadde bwa Ssukaali

## Obulwadde bwa Ssukaali

Buno bulwadde obuva ku bungi bwa ssukaali okusukka mu musaayi gw'omuntu okumala ekiseera.
Obumu ku bubonero bwa ssukaali asusse mu musaayi kuliko;
okufukaafuka okususse, okulumwa ennyonta n'enjala.
Singa embeera eno eba tejjanjabiddwa, ssukaali ono asobola okuvaako obulabe obulala.
Katemba

## Katemba
Kino kitwaliramu ebintu bingi omuli; emizannyo, *ennyimba* n'ebirala.

Mulimu bino wammanga; ebyobuwanga, amazina n'ebirala.

=katemba=
EZ’OBUSIGO ENVA ZE ZINO

-- EZ’OBUSIGO ENVA ZE ZINO  ==[Solanacy]]
Muno mwetusanga entula, biringanya , kamulari ow’ebika byana, nakati, ensugga, ennyanya, entuutunu, n’ebirala. Zikuume obutakwatibwa ndwadde nga moggo, bulayiti,blight mosaic na’amagonglo millipedes

-- (talk) 07:25, 24 Gwamusanvu 2015 (UTC)
Kalandalugo

Kalandalugo muddo ogulandira ku ttaka naye nga gulina ennyingo ezifaananira ddala ennanda. Gumera nnyo mu bifo ebyalimu ente.Mu Buganda, gubeera nnyo ku mabbali g’e kkubo.
Namasole

Namasole ye nnyina waKabaka wa Buganda era nga mulamu . Obwa Kabaka bwa Buganda buwa nnyo ekitiibwa omukyala ono era naye abalibwa nga Kabaka yadde nga ava mu lunyiriri lwa abakopi
Olutobazi nabajjuzi

## Nabajjuzi

Olutobazi Nabajjuzi lusibuka ku kyalo Kijonjo mu ggombolola y'eBuwunga, mu disitulikiti y'eMasaka. Olutobazi luno mugga era nga guyiwa amazzi gaagwo mu mugga Katonga, ate ggwo ne guyiwa mu nnyanja Nnalubaale. Olutobazi luno lwe luvaamu amazzi agakozesebwa mu kibuga ky'eMasaka anti ekitongole ky'amazzi kyazimba essengejjero ly'amazzi kumpi n'olutobazi luno e Kijjabwemi mu Masaka. Lusangibwamu eby'obutonde era eby'obulambuzi omuli enjobe, enngonge, bbuulwe n'ebika by'ebinyonyi ebirala bingi era nga 2 November 2006 lwawandiikibwa nga olutobazi olw'omugaso mu nsi yonna. Olutobazi luno lusomboola abalambui okuva mu nsi yonna okusobola okujja okwelabira ku makula agalulimu.

Kigambibwa nti omugga guno baazaala muzaale. Nti omukazi omu erinnya lye Nabajjuzi yali lubuto, kyokka bweyagenda okufukamira okuzaala, mu kifo ky'omwana yazaalamu mugga ne gutandika okukulukuta. Eyo nno y'ensonga lwaki omugga guno gwatuumibwa Nabajjuzi.

Abantu abaluliraanye lubayimirizaawo mu bintu bingi. Abamu balukimamu amazzi ge bakozesa awaka, okunywesa ebisolo byabwe, okufukirira ennimiro zaabwe, abalina emmerezo z'emiti basenamu amazzi ag'okufukirira. Ebirala ebivaamu mulimu ebbumba, enku, enkoma, eby'enyanja nga emmale, ensonzi n'ebirala bingi. Abakola eby'emikono nabo balufunamu ebikozesebwa nga ebitoogo, ensansa, essubi, okukolamu ebiwempe, enkoofiira, ensawo, enjeyo n'ebirala bingi.
Bbuulwe

**Bbuulwe** (Balaeniceps rex) kye kimu ku binyonyi ebisangibwa mu Uganda nga kinene kumpi okwenkana kalooli. Kirina langi eya bbululu kyokka nga ekito kiba kya langi ya kitaka. Kirina omumwa mugazi ogwakula nga engatto nga ku kino kwe kuva erinnya lyakyo ery'olungereza erya shoebill. Ku mumwa gwakyo oludda olwa waggulu kuliko eddobo erikisobozesa okuvuba ebyennyanja n'emmere yaakyo endala omuli ebikere ko n'emisota.

Ekinyonyi kino kibeera mu ntobazi nga mwe kisula, mwe kiyiggira era mwe kizaalira. Ekinyonyi kino kyagala nnyo ebifo ebisirifu era nga kitambula kisooba nga kigezaako okuyigga ate era emirundi mingi kisobola okuyimirira mu kifo kimu okumala essaawa eziwerako. Ekinyonyi kino kisangibwa mu bitundu ebiriraanye ennyanja Nnalubaale, mu olutobazi nabajjuzi, olutobazi olwa Mabamba, mu kkuumiro ly'ebisolo erya Mburo ko n'erya Murchison Falls.
Nnalubaale

**Nnalubaale** y'ennyanja esinga obunene ku ssemazinga Afirika ate munsi yonna ekwata kyakubiri nga eddirira ennyanja eyitibwa Superior esangibwa ku ssemazinga Amerika.Obwagaagavu bwayo bugisobozesa okutuuka munsi ssatu omuli Uganda, Kenya ne Tanzania. 

## Essomansi.

Nnalubaale egabirirwa emigga mingi nnyo, nga mu gino, egisinga obunene mulimu Katonga, nga guno gusibuka mu bitundu eby'obugwa njuba bwa Uganda, omugga Kagera nga guno gusibuka mu nsi y'eBurundi.Ennyanja eno eriko omugga Kiyira ogukulukuta nga guva ku nnyanja eno.Ennyanja eno era erimu ebizinga bingi nnyo nga ebizinga by'eSsesse ne Buvuma. Ebizinga bino biriko abantu bangi era nga bakolerako n'emirimu mingi nga okulima. Ebizinga bino era kifo ebinyonyi ebiva ku ssemazinga endala nga Bulaaya kwe bijja n'ebiwummulira n'okwalulirako naddala mu biseera e Bulaaya bwe wabeererayo obutiti. Kino nno kireetera abalambuzi okwettanira ennyo ennyanja eno. 

## Ebyafaayo by'ennyanja eno.

## Ebye'nyanja n'okuvuba.
Ennyanja eno evubibwamu eby'ennyanja nga empuuta, engege, mukene, enkejje, ssemutundu, emmamba, emmale ko n'ebirala bingi. Ebisolo n'ebinyonyi nkumu nabyo bisangibwamu.Ennyanja eno eyimirizzaawo obulamu bw'abantu abagiriraanye ko n'ebyenfuna eby'amawanga gano asatu[Yuganda,Kenya ne Tanzania]. Eyimirizzaawo eby'obusuubuzi nga obuvubi anti amakolero mangi agakola ku by'ennyanja gazimbiddwa era gawadde abantu emirimu ntoko. Eby'entambula nabyo bikulaakulanye nga amaato omuli amatono, ebidyeri ko n'emmeeri bitambuza abantu ko n'ebyamaguzi ku nnyanja eno. Era ennyanja eno eyimirizzaawo amakolero amalala mangi ageeyambisa amazzi gaayo ate era n'ebitongole by'amazzi biggyamu amazzi g'ebisengejja olwo ne gagabirwa ebibuga okukozesa.

## Embeera y'okukuuma ennyanja eno.
Naye ate ebyembi ennyanja eno eri mu buzibu obw'okusaanyizibwawo kubanga kazambi mungi nga kwotadde n'ebikudumo ebiva mu makolero ebikulukutiramu awatali kusooka kusengejjebwa. Kino nno kyabulabe nnyo eri eby'obutonde ebiri mu nnyanja eby'olekedde okusaanawo. Waliwo enjogera egamba nti "ennyanja tenoga" etali nnungi nnyo kubanga ereetera abantu obutafaayo nga bamala gasuula n'okuyiwa buli kye basanze mu nnyanja. 

Ennyanja eno etweyagaza nga Abafirika kubanga nnyanja erimu amazzi amalamu, amayonjo era agataliimu munnyu, ensi ezimu kye zitalina. N'olwekyo kikulu nnyo eky'okugikuuma n'okugirabirira. Okugikuuma nga tesaanawo tusaanidde okukola bino; okusimba emiti, okugirabirira n'obutasaanyaawo bibira, okutaasa emigga n'entobazi ebiyiwa amazzi gaabyo mu nnyanja eno ne bigigabirira n'okugezaako okutangira okukulugguka kwettaka lireme kugenda mu migga kubanga emigga giritwala mu nnyanja eno ate olwo ne kigireetera okugenda nga ejjula ettaka.

## References
Nzikiriza y'Abatume

Nzikiriza y'Abatume y'essaala efunza okukkiriza mu ngeri ennyimpi. Okwawukanako n'eNzikiriza ey'eNicea eno yo eyogera ku bikkirizibwamu naye mu bufunze nnyo. Etera kusomebwa mu ssaala eza ssekinnoomu nga ekisinde ne ssappule.

### Nzikiriza Katonda

Nzikiriza Katonda Patiri omuyinza wa buli kantu 

Omutonzi w'eggulu n'ensi. 

Ne Yezu Kristu omwana we ali omu yekka. 

Ye Mukama waffe, 

Eyali mu lubuto ku bwa Mwoyo Mutuukirivu
 
N'azaalibwa Biikira Maria. 

N'abonaabona ku mirembe gya Ponsio Pilato. 

N'akomererwa ku musaalaba. 

N'afa, n'aziikibwa, n'akka e Magombe. 

Ku lunaku olwokusatu n'azuukira mu bafu. 

N'alinnya mu ggulu. 

Atudde ku gwa ddyo ogwa Katonda Patiri omuyinza wa buli kantu. 

Alidda okulamula abantu abalamu n'abafu. 

Nzikiriza Mwoyo Mutuukirivu, 

N'Eklezia Katolika Omutukuvu, 

N'okussa ekimu okw'abatuukirivu

N'ekisonyiwo eky'ebibi, 

N'okuzuukira okw'emibiri, 

N'obulamu obutaggwawo. 

Amiina.
Katonga

Omugga Katonga gusangibwa mu nsi Uganda. Gusibuka mu bugwanjuba bwa Uganda mu nnyanja Goerge olwo ne gusiyagguka eggendo nga guyita mu disitulikiti omuli Kamwenge, Ibanda, Mubende, Mityana, Kiruhuura, Gomba, Butambala, Mpigi, Ssembabule, Bukomansimbi ne Kalungu okutuukira ddala mu nnyanja Nnalubaale nga guweza mayiro 140 nnambirira. Kigambibwa nti mu biseera eby'edda ennyo nga ennyanja Nnalubaale tennabaawo, omugga guno gwakulukutanga gudda e bugwanjuba mu nnyanja George kyokka olw'enkyukakyuka y'ensi, gyeguva bwe wajjawo ekikko ne gukyuka ne gutandika okukulukuta nga gudda ebuvanjuba okuyiwa mu kinnya obwaguuga ekyafuukamu ennyanja Nnalubaale.

Omugga guno Katonga guliko emigga emirala emitonotono egigugabirira nga olutobazi nabajjuzi olwo ne gugenda okutuuka mu Nnalubaale nga mugga munene ddala. Katonga gwe gumu ku migga egisinga obunene mu gigabirira ennyanja Nnalubaale. Ku nsibuko yaagwo emu waliyo ekkuumiro ly'ebisolo erya Katonga era nga gukolebwako eby'enkulaakulana bingi gamba ng'obulambuzi, obuvubi, entambula, amazzi n'ebirala bingi.

Okuva edda n'edda nga omugga guno gumanyiddwa era bajjajjaffe baaguggyako n'enjogera egamba nti "Oli mu kulya Katonga ajjula" nga erabula abantu obutaba bagayaavu naye balabuukirirenga embeera eza buli ngeri obudde bwonna. Kino kyava ku lugero olugamba nti lumu waaliwo abaali bagenze ku mbaga emitala w'omugga guno naye nga we baasomokera omugga guno nga gwakala olw'omusana. Ku mbaga baamalayo ennaku nnyingi, bagenda okudda nga omugga guzzeemu okukulukuta nga n'okubooga gubooze. Awo omu kwe kugamba banne nti obwedda tuli mu kulya (ku mbaga) nga Katonga ajjula!

Bw'oba nga ova e Kampala ku luguudo lw'e Masaka ogusanga nga waakayisa equator n'akabuga k'e Kayabwe. Mugga gulabika nga munene nnyo ate nga gujjuddemu ebitoogo. Omugga guno mukulu nnyo anti gwe gumu ku giyimirizzaawo ennyanja Nnalubaale ko n'okuwanirira eby'obulimi mu kitundu ky'amassekkati ga Uganda kubanga guyambako mu kutonnyesa enkuba n'okugimusa ettaka. Kisaanye nno omugga guno okukuumibwa obutiribiri anti gwe gumu ku bifuula Uganda okuba ekkula. 

Okukuuma omugga guno weewale bino; okusuula ebisasiro mu mugga, okuyiwamu ettaka oba okulima nga totangira kukulugguka kwa ttaka, okulimamu emmere, okuzimbamu amayumba, okutemamu emikutu n'ebirala ebiringa ebyo. Tukwasize wamu tusobole okutaasa omugga gwaffe guno era n'ennyanja yaffe Nnalubaale. Tujjukire nti obutonde bwe butuyimirizaawo.
Enjobe

Enjobe (tragelaphus spekii) kisolo ekyefanaanyirizaako engabi nga kisangibwa mu lutobazi. Enjobe gwe gumu ku miziro gy'Abaganda. Enjobe ya luganda n'ebisolo ebimu nga empeewo, engabi, ensama n'empala naye nga yo tetera kulabika. Ekisolo kino kiyigganyizibwa nnyo era nga kiri mu kabi ka kusaanawo olw'abo ababitta olw'ennyama yaabyo egambibwa okuba nti ewooma okuzaama. Enjobe ebeera n'obunuulo nga buwanvu nnyo ate nga bugonda ekigizibuwalira okutambulira ku lukalu kyokka nga ate mu lusaalu, eyanguyirwa nnyo nga n'okuwuga ewuga. 

Enjobe enkazi eba ya kitaka omucamufu, eba esingako katono ku mbuzi mu bunene n'obuwanvu era etera okuzaala omwana gumu. Yo ennume eba ya kikuusikuusi  nga erina amayembe. Buli lwe yeeyongera okukula, amayembe gagenda geenyoola era geeyongera obuwanvu. Enjobe ennume eba esinga enkazi obunene nga egejja okwagala okwenkana ente. Enjobe ebeerako obwoya obweru obuba bwetobese mu birala ku matu, ku lubuto ko ne kumukira. Enjobe kisolo kya nsonyi nnyo era y'ensonga lwaki etera kulya kiro era nga emmere yaayo muddo.

Mu bifo ebimanyiddwa okubaamu enjobe mulimu olutobazi nabajjuzi n'omugga Katonga. Ebimu ku bisinze okukendeeza omuwendo gwabyo kwe kuziyigga, okwokya empiira, n'okusanyaawo entobazzi. Kyeraliikiriza nti oba olyawo mu biseera ebirijja mu maaso, enjobe ziyinza okusaanirawo ddala olw'engeri omuwendo gwazo gyegugenda gukendeerera ku misinde egya yiriyiri.

-- (talk) 23:20, 1 Gwamunaana 2015 (UTC)
Omuwala enteeka

=OMUWALA ENTEEKA "THE VIRGIN GIRL"=  BY:KYALIGONZA JOHNBOSCO MUTABANI WA NAKKU NAKIGOZI,MUZZUKULU WAWALUSIMBI.

omuwala enteka yemuwala atalabangako kumusajja.Ate embuzi etalabangakunnume gyebayita embeerela.A bantu abamu tebamanyi kwawula bigambo ebyo byombiriri.
Ghana

**Ghana**, ggwanga mu Afirika. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Accra.
* Awamu: 238.535 km²
* Abantu: 27.000.000 (2014)
* Ekibangirizi n'abantu: 101.5/km²
EMMERE N’ ENNYONGEREZA KU MMERE GY’OLYA

==EMMERE N’ ENNYONGEREZA KU MMERE GY’OLYA ==FOOD SUPPLIMENTS
Emmere mu lulimi,  olwangu, kitegeeza, ebika by’emmere ebiribwa omuntu. Bakagezi munnyo bakivumbula nti emibiri gyaffe gyetaaga ekiriisa obutundu nkaaga ‘’60’’ buli lunaku, olwobulamu obuwaangazi. Ebiriisa bino biva mu mmere , lwakuba ekibi nti emmere enfumbe gyetulya esinga eggwamu ekiriisa, olw’ensonga zino,
Emmere yaffe tugifumba nnyo, neggwamu ekiriisa. Geego amaanyi ageegatta n’emmere mu mubiri okusobola okulwanyisa endwadde, era n’okuyamba obutafaali omubiri gwo obutafa oba okonzimba.
Waliwo endwadde eziyinza okumerukawo oluvannyuma lw’okukyuusa emmere mu mubiri.
Obutono, obungi obusukiridde, n’obutenkanya mmere kiyinza okuleetawo obukyamu mu mubiri, nga endwadde , okugeza okuzimba amaaso. Obuzibu ku busiimu bw’omubiri nendala.
Omubiri gw’omuntu gulina ebintu ebiribwa n’ebyegatta mu musaayi, ebintu bino biyamba Abasirikale b’omubiri okkula, n’okufuna amaanyi.
* Omuntu yenna ateekeddwa okwongereza ku mmere gy’alya.*  
Abantu 75% ku kikkumi tutambula n’endwadde naye nga tetumanyi olw’endya embi. Abantu 15% ku kikkumi be balwadde.
Abantu 10% ku kikkumi be balamu munsi yonna ate abasing kubo baana bato. Gwe ononkakasa otya nti  kwoli? Kale n’olwensonga eyo nendala ziraga nti buli omu yetaaga ennyongereza ku mmere enfumbe gyetulya.

-- (talk) 08:46, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)-- (talk) 08:46, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
ENNAKU MU SSABIITI

## [[ENNAKU]] MU SSABIITI ==  [[WEEK DAYS]]
Zino z’ennaku mu ssabiiti n’amannya mu Luganda.

#OLUSOOKA, KAZOOBA                            -MONDAY
#OLW’OKUBIRI, WALUMBE                      -TUESDAY
#OLW’OKUSATU, MUKASA                             -WEDNESDAY
#OLW’OKUNA, KIWANUKA                   -THURSDAY
#OLW’OKUTAANO, NAGAWONYE             -FRIDAY
#OLW'OMUKAAGA, WAMUNNYE                  -SATURDAY
#OLW'OMUSANVU, WANGU/LWA WANGA -SUNDAY
OKUKUNGULA AMAZZI G’ENKUBA

## OKUKUNGULA [[ AMAZZI]]  G’ENKUBA== [[RAIN WATER HARVESTING]]
Amazzi g’enkuba agakulukuta tuyinza okugalembeka oba okugakunganyizza awamu nokugakuuma netugakozesa mu kifo ky’okugaleka negayonoonekera  obwerere. Okulembeka amazzi kwongera ebibala mu nimmiro. Oyinza okukozesa engeri zino okukunganya amazzi,
# Tuyinza okugasolooza  oba okulembeka okuva waggulu kunyumba.
# Okusima ekiddiba.
# Mukifo ky’amazzi okukulukuta mu nimiro oyinza okusima olusalosalo n’osiimba omuddo oguziyiza okukuluguka kw’ettaka.napiya grass

-- (talk) 09:15, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)-- (talk) 09:15, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
KAYONGO N’ENGERI Y’OKUJJAWO KAYONGO

## [[KAYONGO]]  N’ENGERI Y’OKUJJAWO KAYONGO== [[ STRIGA PREVENTION]]
Kayongo gwe muddo ogumera ku milandira gy’ebirime negunywamu amazzi agandikozeseddwa ebirime.
#Kayongo ayagala ettaka nnyo ettaka elitali gimu bulungi nolwe yo gezaako okugimusa ettakalyo.
# Mukolere wamu ne baliranwabo mu kulwanyisa kayongo.
#Kozesa engeri zino satu.
 # Tandika okukozesa nakavundira.
Kozesa engalo okukoola kayongo nga tanamulisa.
# Kozesa obulimibw’okugatiriza mu bilala intercropping

-- (talk) 09:19, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
EMMYEZI

**[[EMYEZI]]  MU LUGANDA ([[MONTHS]] IN LUGANDA Languaga)**

Gino  gy’emyezi mu mwaka n’amannya mu Luganda (Months of the Year).

#GATONNYA - JANUARY
#MUKUTULA NSANJA - FEBRUARY
#MUGULA NSIGO - MARCH
#KAFUMUULA MPAWU - APRIL
#MUZIGO - MAY
#SSEBAASEKA - JUNE
#KASAMBULA - JULY
#MUWAKANYA - AUGUST
#MUTUNDA - SEPTEMBER
#MUKULUKUSABITUNGOTUNGO - OCTOBER
#MUSEENENE - NOVEMBER
#NTENVU - DECEMBER
OMUZIMBA NDEGEYA

## [[OMUZIMBA NDEGEYA]] ==[[SESBANIA, RIVER BEAN OR EGYPTIAN RATTLE POS]] [[ SESBANIA SESBAN]]
Omuti omuzimba ndegeya [ Sesbania, River bean or Eyptian rattle pos] [ Sesbania sesban] nagwo gukula mangu nnyo. Gwongerra nayitrogyeni mu ttaka, gukuuma ettaka obutatwalibwa n’amazzi oyinza okukungula amakoola mu myezi nga mu naana nga gyiyiseewo n’oliisa ebisolo. Bwe ggumala emyaka essatu  gubeera n’emigaso emirala nga eddagala. Omuti  guno mulungi mu  kutuwa enku  mu bbanga ettono ddala emyezi nga munaana okutuuka  ku  mwak a gumu.

-- (talk) 09:34, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)-- (talk) 09:34, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
KAWOOMERA MBUZZI

## [[KAWOOMERA MBUZZI]]

CALLIANDRA Calliandra Calothysus  
Omuti gwa Kawoomera mbuzzi’’Calliandra’’ [Calliandra Calothysus]  nagwo gwa mugaso nnyo. Guno  omuti gukula  mangu , tegumala banga ddene , 7.	

## [[KAWOOMERA MBUZZI]]
CALLIANDRA Calliandra Calothysus  Omuti gwa Kawoomera mbuzzi’’Calliandra’’ [Calliandra Calothysus]  nagwo gwa mugaso nnyo. Guno  omuti gukula  mangu , tegumala banga ddene , gukuuma ettaka obutatwalibwa n’amazzi era gwongera Nayitulogyeni mu ttaka.  Emiti gino giyinza okukozesebwa nga olukomera lwa makka oba ekibanja. Gutuwa emmere y’ebisolo byetulunda awaka awamu n’enku. Bwogutemako obutabi gusobola okutojjera neguleeta amakoola amalala.

Joyce Nanjobe Kawooya obutatwalibwa n’amazzi era gwongera Nayitulogyeni mu ttaka.  Emiti gino giyinza okukozesebwa nga olukomera lwa makka oba ekibanja. Gutuwa emmere y’ebisolo byetulunda awaka awamu n’enku. Bwogutemako obutabi gusobola okutojjera neguleeta amakoola amalala.-- (talk) 09:40, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
KALWENDA

## [[KALWENDA]]==  Guliveliya [[Grevillea robusta]]
 Omuti gwa Kalwenda ogumanyiddwa nga  Guliveliya [Grevillea robusta]  guno nagwo gurina emigaso mingi ddala, gukula mangu ne gutuuka mita nga amakumi abiri. Gulina emilandira egigenda wansi mutaka, n’olwekyo gifuna emmere yagyo mu bwangu. Tugikozesa mu kukuuma empewo nokutuwa ekisikirize. Amatabi gaagwo tugakozesa nga nakavundira. Omuti ogwo gutuwa embawo , ne’enku
 
-- (talk) 09:43, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
OMUGAVU

## [[OMUGAVU ]]GUWONYA ENDWADDE==[[ ALBIZIA CORIARIA CURES]]

Omugavu  muti gwa mugaso nnyo era guvumula endwadde eziwerako, muno  nga mwe muli nazino, 
# Ekifuba, ssenyiga, lubyamira n’emimiro okuluma.
#Okulumizibwa mu kiseera ky’ensonga z’abakyala.
# Amabwa agaatawona ku lususu oba mu lubuto.
Nendala nnyingi nnyo.

-- (talk) 09:47, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
KATUNGULUCCUMU

## [[KATUNGULUCCUMU]] NVA ATE DDAGALA== [[GARLIC]]

Katunguluccumu yomu ku buwoowo bw’enva era mukiseera kyekimu avumula endwadde eziwerako nga zino;
# Ebizimba ebikwaata mu kifo kyonna ku mubiri,nga amayute nebirala.
# Obulwadde bw’ekiwanga ng’owulira nga azibikidde ennyindo. 
# Kokolo owa buri ngeri n’endala nnyingi.


-- (talk) 09:49, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
Ebyonoona akatale k'omulimi

Akatale k’omulimi ekikoonoona
 *Ebyonoona [[:en:Market|obutale]] bw’omulimi* bye bino, omutindo gw'ekyo ky'otunda, obungi bw'ebirimibwa, ensiba yaabyo, entereka yaabyo, endabika yaabyo n’omutindo, ekifo awatundirwa, entambuza enkyamu, enkwata gy'obikwatamu n'endabika y'omutunzi.
‘’Omusuubuzi owa wakati’’ Abantu aba wakati  be basuubuzi ab'emirundi ebiri, abo abagula ebirime oba ebirundwa okuva ku balimi n’abalunzi mu byalo, ate nabo ne babiguza abasuubuzi aba lejjalejja. Ate n'abasuubula ku bano ababituusa mu bibuga  okubiggya  gye birimirwa oba ku malundiro, ne babiguza ababirya. 

Abalimi bandifunye ssente nnyingi ssinga beetundira ebirime n’ensolo zaabwe butereevu mu  katale. *Abalimi okutundira awamu nga beegasse* kijja kuyamba nnyo abalimi n’abalunzi era n’abaguzi ababirya. Kijja kukkirizisa abasuubuzi n'abalongoosa ebirime ate n'abo ababitwala emitala w'amayanja okufunako akatono, basobole okuwa abalimi emiwendo eminene mu birime n'ensolo zaabwe. Wano nno, abalimi beetaaga ebyagi omuterekwa ebirime nga byamutindo ate nga biri ku kkubo, basobole okukung'aanya era n’okukuuma ebirime byabwe , awo era basobole okufuna entambula ennyangu. 

Emigaso abalimi gye bafuna nga batundira wamu ebirime gye gino: 

* Bye batunda bimanyika mangu.
* Ssente zonna ezeetaagisa okukaza, okulongoosa, okupakira mu nsawo, mu bokisi, n’okubituusa gye binaatundibwa zisondebwa okuva mu balimi bonna awamu era tezinnyiga  ssekinoomu.
* Abalimi bawalirizibwa okulongoosa ebirime byabwe ne bituukira ddala ku mutindo ogwa waggulu.
* Emirimu gyonna egikolebwa mu bweggassi, giwagirwa nnyo naddala Gavumenti ya Uganda n’ebibiina ebirala ebya nakyewa.
BUDALASINI

## [[BUDALASINI]] MUTI GULIMWA MU YUGANDA
CINNAMON, CEYLON CINNAMON GROWS IN UGANDA

Omuti gwa Budalasini  ogumanyiddwa nga cinnamon gurina emigaso mingi ddala, era gulimwa mu’ensi eya Kenya, Tanzania nawano mu Uganda. Gukula  ne gutuuka mita nga kkumi Amakoola ga Budalasini n’ ebibajjo by’akawoowo mu caayi n’emmere nga omuceere.Tugikozesa mu kukuuma empewo n'okutuwa ekisiikirize. Amatabi gaagwo tugakozesa nga nakavundira. Omuti ogwo gutuwa  n’enku.
ENIMAWA

## [[ENIMAWA]] EVAAMU OMUBISI N’EDDAGALA== [[LIME]]
Guno Omuti gw’Nimawa gwareetebwa bazungu wano mu Uganda
Gutuuwa enku, ebibala bivaamu omubisi, ate era nga ddagala.Enimawa era kirungo kya keeki. 


-- (talk) 09:55, 3 Gwamunaana 2015 (UTC)
Mangada

**Omuti gw’Mangada** gwareetebwa bazungu wano mu Uganda, era nga ggwasibuka mu’nsi ya China ne Japan.
Gutuuwa enku, ebibala bivaamu omubisi, ate era nga ddagala.
Afirika

**Afirika** ssemazinga. Afirika lumanyiddwa nga olukalu lw'omwana w'omuddugavu. Lusangibwamu amawanga agawerera ddala 54. Ssemazinga ono wanjawulo nnyo kubanga afumbekeddemu obugagga obw'omuttaka, embeera y'obudde ennungi, abantu abalina empisa n'obuntubulamu, ebisolo eby'omunsiko n'ebinyonyi ebisinga ebitasangibwa ku ssemazinga ndala. Ku lukalu luno kwe kusangibwa omugga ogusinga obuwanvu mu nsi yonna oguyitibwa Kiyira, n'ennyanja ekwata eky'okubiri mu nsi yonna mu bwaguuga eya Nnalubaale
Ssemazinga ono alina abantu ab'enjawulo, aboogera ennimi ez'enjawulo era nga balina n'obuwangwa obwenjawulo. Abafirika boogera ennimi enzaaliranwa eziwerera ddala enkumi bbiri.

## Ebyafaayo bya Afirika
Afirika eyogerwako nnyo mu byafaayo era nga amawanga naddala ag'obukiika ddyo galina ebyafaayo ebyenkukunala ebimaze emyaka egisukka mu nkumi ebbiri. Okugeza amasiro g'abassekabaka b'eMisiri abaayitibwanga ba faraawo gakyaliyo na kaakano. Omugga kiyira gumanyiddwa nnyo mu byafaayo era nga ne mu bayibuli gwogerwako. Tujjukira nti jjajjaffe Yiburayimu yawanngangukirako mu Afirika muno ate era ssemazinga ziri bbiri zokka Yezu omwana wa Katonda ze yalinnyako nga emu ku zzo ye Afirika. Anti tujjukira nti nga kabaka Kerode bwe yali ayagala okutta omwana oyo, katonda yalagira kitaawe Yozefu amuddusize e Misiri, wano mu Afirika. Ate ye kabaka omukyala eyakyalirako kabaka Solomooni naye yava ku lukalu lw'Afirika kuno.
Mu nsagi zino nga wazzeewo tekinologiya ow'okunoonyereza, abakugu baazuula mu Tanzania obujulizi obukakasa okubaawo kw'abantu ku lukalu luno mu mirembe egy'edda ennyo. Era Afirika yeesinga okuba n'eddungu eddene erikira gonna munsi yonna erya Sahara. Eddungu lino olw'okuba eddene lityo, tewali yeetambaalanga kulisomoka, kubanga buli eyagezangako, yafanga nga tannatuuka gy'alaga. N'olwekyo ebitundu ebiri mu bukiika kkono bw'eddungu lino byasigala nga byeyawudde nnyo ku nsi yonna era tewali yalowooza nti eno eriyo abantu okutuusa abatambuze abeetooloola ensi bwe baazula ebitundu bino nga bayitira ku ssemayanja.


File:Lion waiting in Namibia.jpg
File:Rhinoceros in South Africa adjusted.jpg
File:Boulders Beach, South Africa.jpg
File:African boy transporting fodder by bicycle edit.jpg
File:The New Africa 01.jpg
Ebiriisa mu'mmere gyoowa ebisolo

Ebiriisa mu'mmere gyoowa ebisolo ate era n'enkoko== Animal feeds vitamins
Ebiriisa ebiteekwa okubeera mu kika ky'emmere gyoowa ebisolo okusobola okukuwa amagoba bye bino.
#Eteekwa okubeeramu puloteyini proteins
#Eteekwa okubeeramu vitamini vitamins
#Eteekwa okubeeramu ekigikkusa.
Olulyo lw'ebisolo ng'olunda

Olulyo le'ebisolo ng'olunda wandigoberedde nnyo ebisolo ebisinga okubeera ebirungi era ng'esiira oliteeka ku bino wamanga.
# Olulyo lwa nnyina wakyo.
#Endabika yakyo.
#Ennyonka oba n'endya yakyo
OKULIISA EKISOLO

Okuliisa ekisolo kyonna oba enkoko, bwe tuba tuliisa tukiwa emmere n'enva. Bino by'otwala ng'emmere ate ere ne by'otwala okuba enva.
#emmere tutwaliramu omuddo ogw'essubi.
#kyakyu maize brun
#ebiwata by'amatooke
Ate mu enva tutwaliramu bino.
# ebibowabowa
kotoni keeki Cotton Cake
Ebintu bino byombi wandibiriisiza mu kipimo.
Emmere y'esinga obungi olwokukkusa ensolo.
Enva zo nga ntonotono olwokusobozesa ekisolo okuwoomerwa emmere gyekiridde.
Ebbanyi

## [[EBBANYI]]
Ebbanyi bulwadde bwa nte . Omulunzi w'ente ezamata ebbanyi limufiiriza nnyo.
# Ebbanyi lino ku nte likwata ku nnywanto zaayo.
# Ebbanyi lifiiriza omulunzi olwobulumi ente bw'ebeera nabwo era tekiriza kukamibwa.
Laba omusawo w'ebisolo amangu ddala ng'olabye obulwadde buno ku nte.
Kakooto

Nagana
Kakooto bulwadde bwakabi nnyo eri ebisolo n'abantu.
Ekisolo ekifudde kakooto tusanye tukiyise mu' ngeri yanjawulo nnyo.
# Ekisolo ekifudde kakooto tuteekwa okukyokya ate n'okukiziika okutangira ebirala n'abantu okukwatibwa obulwadde obwo.
#ebisolo byaffe obutakwatibwa ndwadde , tulina okubigemesa.
# Tulina okubiyonja ate n'ekifo we bisula.
# Ate n'okubijanjabanga.
Era n'okwebuza ku basawo b'ebisolo.
ETTAKA OKULIZIYIZA OKUKULUKUTA

**[[ETTAKA]] OKULIZIYIZA OKUKULUKUTA** Tusaanidde okukola bino wamanga okuziyiza attaka okukulukuta.
# Okutema ensalosalo.
# Okusimba omuddo ku nsalosalo.
# Okusimba emmere mu layini lines
#Okubikka n'essubi.
Kabeji

emboga (*cabbage* mu lungereza) Brassica spp
Tufuna vitamini A, C, K ne  Kalisiamu  okuva mu kabeji era emanyiddwa nga emboga. Ebiriisa bino byonna byetaagibwa mu mubiri gyaffe. Emboga zilongoosa embuto zaffe.
OBWAVU N’OKUNONNYEREZA KU BIBUFAAKO MU BYALO MU’ ENKULAAKULANA EYA NAMADDALA

## [[OBWAVU]] N’OKUNONNYEREZA KU BIBUFAAKO MU BYALO MU’ ENKULAAKULANA EYA NAMADDALA == [[POVERTY RESEARCH  IN SUSTAINABLE DEVELOPMENT VILLAGES]]
Abantu nga abalimi baavu nnyo mu byalo byaffe. Okunonnyereza ku bwaavu era n’ebifa ku balimi,ate  era n’okusobola okubisalira amagezi, oyinza okukungganya ebyo bye w’etaaga okumanya mu ngeri nga zino.
# Okisisnkana abalimi, abasubuzi, n’abatambuza ebirime ng’obuuza ebbuuzo ebitali bimu.
# Okweyambisa akatabo akaberamu ebifa ku kyalo okumanya omuwendo gw’abalimi.
# Okutalaaga ennimiro z’abantu nga wekennenya omutindo gw’ettaka awamu n’ebrime n’engeri abalimi gye bakolamu.
# Okukuba maapu y’ekyalo nga eraga bulungi engudo, ennimiro wamu n’obutale.
 Wetegereze ensonga zino ezikwata ku balimi.
# Ennima y’abalimi, entunda, era  n’enyingiza bifanaana?
# Abalimi ebirime byabwe babiguza abantu bebamu?
# Abalimi bonna , ebizibu byabwe bifanaana oba byawukanako?
Oluvanyuma lw’ebinonyerezeddwa ku bireetera abalimi obwaavu,  
Abalimi baba betaaga okuweebwa ku magezi gamba nga ku ‘misomo kw’ebyo ebizuuliddwa ku bye batalina ku kyalo.
Abalimi betaaga okusaba kuyamba nga basaba obuyambi okuva ku mu bibiina eby’obulimi ate era ne Gavumenti. 

-- (talk) 09:27, 10 Gwamunaana 2015 (UTC)
EMBUZZI ESULA MU KISIBO

## [[EMBUZZI ESULA MU KISIBO ]]== [[GOATS]] Folk tale
Embuzzi esula mu kisbo olwo rnkoko esula ludawa?
# Enkoko esula ‘’LUUWE’’ Luno lwelumu ku engero ensonge mu Luganda era 
‘Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 13:34, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
EKITIMBA KY’OMUNTU

. ==EKITIMBA KY’OMUNTU==Hunters nets Folk tale
Ekitimba ky’omuntu bwe kiba kitirwamu nnyo ensolo, bagamba  nti ekitimba kya gunsi kirimu ki?
# Bagamba nti ekitimba kya gundi kirimu * ENTOOZO*
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 13:38, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
EBINYEBWA EBISIIKE

## [[EBINYEBWA EBISIIKE]]==[[Ground nuts]] folk tale
Ebinyebwa ebisiike biyitibwa bitya?
# Ebinyebwa ebisiike biyitibwa ‘’ BIJUGULI oba NJUGULI’’ 
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike
EKYUMA EKIWEESA

## [[EKYUMA EKIWEESA]]== [[Welding steel for farmers hoes]]
Ekyuma ekigumu Omuganda mw’aweesa enkumbi tukyita tutya?
# Ekuma ekigumu Omuganda mw’aweesa enkumbi tukiyita ‘’KYA KKALWE’’ 
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 13:58, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
ENDDWADDE N’EBIZIFAAKO MU BYALO MU’ ENKULAAKULANA EYA NAMADDALA

## [[ENDDWADDE]] N’EBIZIFAAKO MU BYALO MU’ ENKULAAKULANA EYA NAMADDALA == [[HEALTH  IN SUSTAINABLE DEVELOPMENT VILLAGES]]
Enddwadde eza buli ngeri zitta abantu mu byalo byaffe.
Singa ab’ekyalo besanga ng’enddwadde eza buli ngeri zifuuse leenya, betaaga okumanya ebintu bino wamanga.
# Abantu bameka ababadde balumbiddwa enddwadde? Mu kiseera ki, nddwadde ki, era waliwo abaafa?
# Abantu bano benkana batya  obukulu, era bakola ki?
# Zo ennyumba z’abo abalumbiddwa enddwadde ziri mu mbeera ki?
# Abantu abazindiddwa enddwadde ezitali zimu , bangi  oba batono okusinzira ku ky’obadde osuubira?
# Ebika by’enddwadde ezibazinze biri bimeka?
# Njawulo ki eriwo mu myaka gy’abo abalumbiddwa enddwadde ezitali zimu?
# Abantu abasnze okulumbibwa enddwadde ezitali zimu., basangibwa mu ktundu kimu eky’ekyalo oba babunye buli wamu?
Nga tuli mu byalo mu nnkulakulana eyanamaddala, twetaaga okwetasaako enddwadde nga tusomesebwa eddagala elyenjawulo kalibe lyakina’nsi oba nga ly’abazungu. 


-- (talk) 09:24, 10 Gwamunaana 2015 (UTC)
KIYINI KIBI

## [[KIYINI]] KIBI== [[pounding stick]] folk tale.
Kiyini kibi lugway lutya?
Kiyini kibi lugwayo nti * KIJUKIRWA MALIMA* Amakulu gegano nti omuntu gwe bagaya bamweguya omugaso gwe gulabise.
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 14:04, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
OFUUYE MUKKA MU KISERO

## OFUUYE MUKKA MU KISERO==[[ wasting time]]
Ofuuye mukka mu kisero  kitegeeza ki?
Ofuuye mukka mu kisero  kitegeeza nti **OTAWAANIDDE BUSA**

Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 14:06, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
Ssebuko bunaafa

## SSEBUKO BUNAAFA==[[In laws]]folk tale
Ssebuko bunaafa ,olabira ku nsugga, olugero luno lugwayo lutya/
Ssebuko bunaafa ,olabira ku nsugga, amakulu g’olugero luno lugwayo bagamba nt, omuntu eyakulaganga okwagala ng’akuwa ebirungi, bw’akyusaamu, ng’omanya nti akukyaye.
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike
Olusozi

## OLUSOZI
LWA BUGANDA BUGANDA CULTUAL HILL
Olusozi lwa Buganda olutatama, lusozi ki olwo?
Olusozi lwa Buganda olwogerwako nti teluyama , luno lwe lusozi ‘’MMENGO’’
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 14:17, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
Ssoolabessaazaala

## SSOOLABESSAAZAALA==[[TOOKE]] [[TYPE OF BANANA]]
Amatooke yemu ku mmere erimwa mu Buganda. Amatooke agakuze gabeera nebiwagu nga kumi nebisingawo. Naye waliwo agatateekako biwagu bingi , muno mwe muli nagateekako ekiwagu ekimu, era enkota y’etooke nga ya kiwagu kimu kyoka . eno enkoota  mu luganda eyitibwa  ‘’ SSOOLABESSAAZAALA’’
Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike

-- (talk) 14:19, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
Essununa

**Essununa**. Abavubi, abalunzi b’ebyennyanja nabo abasubuzi b’ebyennyanja nabo ababigula okubirya, waliwo bye balya nga bibisi ate ebirala nebakuba essununa. Ekikolwa kino eky’okukuba essununa mu luganda kye bayita okukalirira ebyennyanja. Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike.
Mpujjo

**Mpujjo**. Omuntu yenna albeera n’amaaso , agamusobozessa okulaba obulungi.Waliwo ababeera n’amaaso nga galaba bulungi , abalala nga bamuzibe, abalala nga amaaso gabwe galimu endali gonna agamu nga galimu endali ntonotono. Amaaso agalimu endali entonotono tugoogerako nti ga MPUJJO. Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike.