Ensuubo(levers)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Ensuubo (Levers)

Ensuubo eba nyanguyirizi “eyesuubira” (which swings) ku kiyitibwa “ekisinziiro” (fulcrum) oba akayiringitiro (pivot) kw’esinziira okugonza omulimu.

Ensuubo za mirundi esatu, ezisonjolwa okusinziira ku kuba nti ekisinziiro (fulcrum), ekizito (load) oba embavu (efforts) eba mu makkati.

1.	Ensuubo esoka (1st order levers):  eba n’ekisinziiro (fulcram) nga kye kiri mu makkati. Ekyokulabirako bw’okozesa makansi oba magalo (pliers).

2.	Ensuubo ey’okubiri: Eno eba n’ekizito nga kye kiri mu makkati nga mu  kigaali (wheel barrow) oba mwasansigo (nut cracker)  

3.	Ensuubo ey’okusatu: Wano embavu (effort) y’eba mu makkati. Ekyokulabirako oluvubiso (fishing rod). 

Ensuubo eba nnyaguyirizi eyesuuba ng’esinziira ku kisinziiro (fulcram) oba akayiringitiro (pivot). Ensuubo (levers) zirimu ebyesuubo (sings), olusuubo (balance), ensalamala (see saw), olweyo, ekikono ky’ensituzo (crane arm), amannyo g’ennyondo (hammer clow), olutayimba olw’amannyo (crow bar), oluti lw’eddobo (fishing pole), ekisumaali ekya kalinjola (screw driver), n’akasaanukula amakyupa (bottle opener).

Edda nga omuntu bw’ayagala okuseetula ekintu ng’ejjinja eddene okuva mu kifo we liba liri ng’akozesa ennyanguyirizi esookerwako bwati: yafunanga omuti omuwanvu n’agusindikwa wansi ku lubalama lw’ejjina lino n’alyoka asindika wansi ku nkomerero y’omuti. Eno ye yali ennyanguyirizi essookerwako eyasooka, ng’omuntu akozesa ekintu ekimu (ekikozesebwa) okukola omulimu omuzibu mu bwangu.

Ensuubo (lever) kiba kikozesebwa nga ekitayimbwa oba omuti omugumu ekiteekebwa wansi w’ekizito okukijja mu kifo. Ensuubo eba ekola bulungi nnyo singa eba n’ekisinziiro (fulcram), n’ekifo w’esinziira okusiguukulula ekizito. Ekisinziiro (fulcram) we kiba kikulu nnyo okwanguya engeri ensuubo gy’ekolamu omuliro.

Ekisinziiro gye kikoma okuba okumpi n’ekizito ekisitulibwa, gye kikoma okusitula ekizitowaggulu, ensuubo gy’ekoma okuba empanvu, gy’ekoma okuyamba okusitula ekintu waggulu.
Ensuubo eba n’obutonnyeze busatu oba ziyite ensondasatu:

(i)	Ekisinziiro (fulcrum) oba akayiringitiro (pivot)

(ii)	Ekizito (load)

(iii)	Embavu (effort). Eno y’eba Empalirizo (force)

Ekisinziiro k’akatonnyeze ensuubo ky’eyiringitira oba kw’esinziira okwetoloola. Ekizito ky’ekyo kye tuba twagala okutetenkanya .

 Embavu nayo erina ekipimo ky’obuwanvu (magnitude), obwolekero, n’obusangiro okusinziira ku kisinziiro. Ensuubo etera kweyambisibwa kukyusa bwolekero bwa mugendo n’okukyusaganya ekipomo ky’embavu n’obuwanvu embavu w’eba esinzidde.

Okukujjukiza, waliwo ebika by’ensuubo bisatu ebisonjolwa okusinziira ku kifo ki ekisinziiro (fulcrum), embavu (effort), n’ekizito (load) we biba biri. 

Ensuubo ey’omutendera ogusooka eba n’ekisinziiro wakati w’embavu n’ekizito. Ebyokulabirako birimu olusuubo (balance), ekyesuubo (swing), makansi (Scissors), olusazamala (see saw), ne minzaani (Weighing Machine) 

Mu nsuubo eky’omutendera ogw’okubiri ekizito kiteekebwa wakati w’ekisinziiro n’embavu. Muno mulimu ekigaali kya namuziga (wheelbarrow).

Ku kigaali ekyo wagulu okiraba nti ekizito kye kibeera mu makkati w’embavu n’ekisiziira ekisangibwa ku kifo namuziga w’eyetoloolera.
Ensuubo ey’omutendera ogw’okusatu biteeka embavu wakati w’ekisinziiro n’ekizito. 

Ebyokulabirako y’ennyondo n’ eddobo ly’ebyenyanja. Ennyanguyirizi ezisinga ezeyambisa ensuubo zikozesa omugattiko gw’ensuubo ez’enjawulo, naddala ez’emitendera egy’enjawulo. Minzaani eno waggulu kyakulabirako kya nsuubo (lever).

Olusuubo (balance) nalwo eba nsuubo (lever), ntegeeza ennyanguyirizi eyesuuba okukola omulimu. Ennyondo, makansi, ekitiiyo, n’enkumbi nabyo nnyanguyirizi ez’ekika eky’ensuubo kubanga byetaaga okusuubira (to swing) ku katonnyeze akayitibwa ekisinziiro.