Kiweewa

**Kiweewa** kitiibwa kya bulangira mu Bwakabaka bwa Buganda obwa Uganda ekiweebwa omwana omulenzi asooka owa Kabaka (Kabaka) afuga.  Ekikulu mu kitiibwa kino ke kalombolombo akagaanyisa alina ekitiibwa kino obutalya ngoma (aba *Nnamulondo* ). Enkola eno yateekebwawo okukuuma obutebenkevu mu by'obufuzi, okukendeeza ku nkaayana z’obusika, n’okukuuma omulangira omubereberye okuva ku nkwe n’obulabe obuyinza okuva mu kuvuganya ku ngule. 

Mu kifo ky’okubeera omuntu ow’eby'obufuzi mu lulyo olw'obusika, Kiweewa alina ekifo eky’enkizo ekyeeyawulidde ng’omulangira omukulu, omuwabuzi, era omukuumi w’eby'obuwangwa mu lulyo olulangira.

## Ennono
Erinnya **Kiweewa** liva mu njogera y'Oluganda ekitiibwa ekiweereddwa*,* ekivuunulwa nti "ekitiibwa ekiweereddwa" oba "oyo aweereddwa ekitiibwa."  Erinnya lino liraga nti ekifo ky’omulangira kitiibwa kya njawulo, ekiragiddwa nga kyawukana ku kkubo erigenda mu bwakabaka. Entaputa endala egiyunga ku ndowooza y'okubeera "okusonyiyibwa" oba "okuteekebwa ku bbali" (okuweebwa) okuva ku ntebe. 

## Ensibuko y’ebyafaayo n’ensonga
Okuggyibwako omwana omubereberye ku ntebe, kintu kya njawulo mu mpisa za Buganda ez’okusikira, ezitagoberera nkola ya primogeniture enkakali . Enkola eno mu buwangwa edda ku mulembe gwa Kabaka Kyabaggu Kabinuli ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’omunaana.  Okusinziira ku byafaayo eby’omu kamwa, mutabani wa Kabaka Kyabaggu omubereberye, Omulangira Junju, yali amanyiddwa nnyo olw’obukambwe n’obutasaasira. Oluvannyuma lw’okulinnya ku ntebe, kigambibwa nti Junju yatta baganda be okumalawo abavuganya, ekikolwa ekyasuula obwakabaka mu kavuyo. Okusobola okutangira okuddamu okulwanagana okw’okutta ab’oluganda ng’okwo, enkiiko z’obwakabaka n’aba Kabaka abaddirira kirowoozebwa nti be baataddewo etteeka nti okuva kati omwana omubereberye yandilondeddwa okuba Kiweewa n’agaanibwa ku ntebe.  

Ensonga enkulu evaako ennono eno kwe kutebenkera mu by'obufuzi n’embeera z’abantu:

* **Okukuuma Omulangira:** Kikuuma omwana ow’obulenzi omubereberye obutafuuka kifo ekikulu eky’okuttibwa abalangira abavuganya oba ebiwayi by’ebyobufuzi ebirina ebirowoozo ebinene.
* **Okutangira entalo z’okusikira:** Nga eggyawo omusika asinga okweyoleka, enkola eno emalamu amaanyi okutondebwawo kw’ebiwayi ebimwetoolodde era n’ekendeeza ku mikisa gy’olutalo lw’omunda nga Kabaka afudde.
* **Okugaziya Ekidiba ky’abeesimbyewo:** Omusika alondebwa olukiiko lw’abakadde (nga muno mulimu *Katikkiro* (Ssaabaminisita), *Mugema* (akulira ekika ky’e Nkima), ne *Kasujju Lubinga* ) okuva mu batabani ba Kabaka abalala bonna. Kino kisobozesa olukiiko okulonda omulangira okusinziira ku mpisa, engeri z’obukulembeze, n’empisa, okusinga ku nsengeka y’okuzaalibwa yokka. 

## Emirimu n’obuvunaanyizibwa
Wadde nga tebalina bisaanyizo bya bwakabaka, Abakiweewa balina ekifo eky’amaanyi era eky’ekitiibwa mu bwakabaka. Atwalibwa ng'omulangira omukulu (*Omulangira Owe'kitiibwa* ) era munnabyabufuzi omukulu. Emirimu gye gitera kubaamu:

* **Omuwabuzi w’Obwakabaka:** Okukola ng’omuwabuzi eyesigika eri Kabaka ali mu buyinza n’abantu abalala mu lulyo olulangira ku nsonga z’omunda n’ebyobuwangwa.
* **Omukuumi w’ebyobuwangwa:** Okukubiriza emikolo egy’enjawulo egy’obuwangwa n’okukiikirira amaka g’obwakabaka ku mikolo.
* **Omukulu w’Ekibanja:** Omukiweewa mu buwangwa aweebwa ekibanja kye n’amaka ge okuddukanya, okukakasa nti yeetongodde mu by’ensimbi ne mu mbeera z’abantu.
* **Omutabaganya:** Okuweereza ng’omuntu ow’ekitiibwa ataliiko ludda okuyamba okugonjoola enkaayana mu maka g’obwakabaka oba wakati w’ebika. 

Omuweewa asuubirwa okusigala nga teyeenyigira mu by'obufuzi era tatunuulirwa ng’eyekengerwa okulya obwakabaka, ekisobozesa enkolagana ey’obwesige wakati we ne Kabaka.

## Aba ofiisi abamanyiddwa
Abalangira abawerako bakutte ekitiibwa kya Kiweewa mu byafaayo bya Buganda byonna.

* **Omulangira Junju:** Wadde yabaako nga Kabaka ng’ekyapa tekinnateekebwa mu butongole, mu buwangwa ebikolwa bye bijuliziddwa ng’ebyaviirako okutondawo ekitongole kya Kiweewa.

* **Kiweewa Mutebi Nnyonyintono** (mutabani wa Muteesa I ): Akiikirira okusinga okujjako etteeka. Mu 1888, oluvannyuma lw’okusuula muganda we Mwanga II mu ntalo z’eddiini za Buganda, ekiwayi ky’Abasiraamu kyatuuza Kiweewa Nnyonyintono ku bwa Kabaka okumala akaseera katono. Kino kyali kyava nnyo ku nnono, nga kivudde ku butabeera mu ntebenkevu obw’amaanyi mu byobufuzi. Obufuzi bwe bwali bwa kaseera katono; yagaana okukomolebwa nga bwe kyali baagala abasiraamu be bakabaka era n’agobwa mu ntebe oluvannyuma n’attibwa mu mwaka gwe gumu, n’asikizibwa muganda we Kalema .  

* **Omulangira Robert Masamba** (mutabani wa Muteesa II ): Ng’omwana wa Kabaka Sir Edward Muteesa II omubereberye, Kabaka eyasembayo nga obwakabaka tebunnaggyawo mu 1967, yakwata ekifo kya Kiweewa, wadde ng’obulamu bwe bungi yabumala mu buwanganguse. 

* **Omulangira Jjunju Suuna** (mutabani wa Ronald Muwenda Mutebi II ): Mutabani wa Kabaka aliwo kati era y’alina ekitiibwa kya Kiweewa. Ng’omubaka wa ofiisi mu kiseera kino, yeetaba mu mirimu egy’enjawulo egy’ebyobuwangwa n’enkulaakulana mu bwakabaka. 

## Laba ne

* Kabaka wa Buganda
* Ebyafaayo bya Buganda
* Katikkiro wa Buganda

## Ebijuliziddwa