open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Omugeranyo=Ekigero

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Omugeranyo =Ekigero(Average =Mean)!

Omugeranyo gulaga kigero (mean) ky’ekibinja oba ekigero ky’omugereko gwa namba (set of numbers). Omugeranyo gwe mulamwa gw’osanga nga gukozesebwa buli lunaku; omugeranyo gw’abaana mu buli kibiina mu ssomero, omugeranyo gw’obubonero bw’abayizi ku lipoota emalako olusoma, omugeranyo gw’emisinde (average speed), omugeranyo gw’ennyingiza y’abakozi mu ggwanga, n’okweyongerayo.

Singa kiba kikwetaagisa okuzuula omugeranyo (omuwendo ogw’ekigero =mean/average) ky’omugereko ge’emiwendo ate ng’omugereko guno gwesudde amabanga ge gamu nga 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, omugeranyo   ye namba eba mu makkati mu mugereko guno kubanga waliwo omuwendo ogwa kigaanira ogwa entonnyeze za kalonda (data items). Mu ky’okulabirako kino, omugeranyo (omuwendo ogw’ekigero)   guba 8.

Singa wabaawo omuwendo gwa kyegabanya ogw’entonnyeze za kalonda, wabaawo namba bbiri ez’amakkati: 4, 8, 12, 16, 20, ne 24. Wano, omugeranyo kiba “kigero” (mean)  kya namba ebbiri ez’amakkati. 12+16 = 28 ne 28 gabizaamu 2 n’ofuna 14.

Omugeranyo kifundiwazo kya ‘omuwendo ogw’ekigero omugerageranye”. Ekigeranyo (quostient) kifundiwazo kya “ekigero eky’omugerageranyo”. Manya nti ekigerageranyo kivvuunulwa “rate”. 
Omugeranyo (average) ogw’omugereko gwa namba (set of numbers) guba mugatte gwa namba nga ogabizzaamu namba (omuwendo)  ya   namba  ezo .

Omugeranyo (average)=   Omugatte gw’emiwendo/ 
			     Namba y’emiwendo	

Okutuuka ku kigero ky’ebintu ogatta emiwendo gyonna n’olyoka ogabiza ne namba y’emiwendo. Ka tugezeeko ekikunizo:

Ekikunizo 1 : Zuula omugeranyo gw’omugereko guno: {15 , 12 , 17 , 21 , 13 , 19,10,22 }

Ekibazo: gatta namba omunaana eziri mu mugereko guno: 15 + 12 + 17 + 21 + 13 + 19+10+22 = 139.
Kati gabiza 139 ne 8, namba y’emiwendo egiri mu mugereko: 139 ÷ 8 = 17

N’olwekyo ekigero ky’omugereko kiri 17.

Ekikunizo 2: Tempulikya mu digiri eza faneti mu wiiki esooka ey’omwezi ogw’omukaaga ziri bwe ziti: 73, 66, 54, 77, 85, 74, ne, 70. Zuula   tempulikya ey’ekigero eya wiiki eno:
Gatta wamu tempulikya zonna omusanvu:   73+ 66 + 54 +77 + 85 + 74 + 70. = 499; 499 gabizaamu 7, namba y’ennaku ezipimidwako 499 ÷ 7 = 71 . N’olwekyo tempulikya eya kibogwe mu wiiki eno yali 71º falaneti (Fahrenheit)  

Ekikunizo 3: Buli kibiina okuva ku Kibiina ekisooka (K1) okutuuka ku kibiina eky’omusanvu(K7) mu Buwama Junior School   kirimu abaana bwe bati :

K1	K2	K3	K4	K5	K6	K7
30	35	28	25	33	31	20

Zuula omugeranyo ogw’abaana abali mu buli kibiina mu Buwama Junior school .
Omugeranyo= Omugatte gw’emiwendo/ 
	    Namba y’emiwendo	

		= 30+35+28+25+33+31+20
			   7	
Omugeranyo= 202
	     7	
		= 28.9
Okubeera olubuto

Okubeera olubuto, kye kiseera omwana oba abaana we bakulira mu lubuto lw’omukyala. Omukazi asobola okubeera olubuto nga lwa balongo oba n’okusingawo. Omukazi asobola okubeera olubuto nga yeegasse n’omusajja oba ng’ateereddwamu nkwaso za musajja mu kukozesa amagezi g’ekinnassaayansi. Olubuto lutera okumala wiiki nga 40 okuva ku kiseera omukazi we yasembera okugenda mu nsonga. Ebbanga eryo libalibwa okutuusa omukazi ng’azadde. Omwana bw’amala okutondebwa munda, ekitonde ekyo kiyitibwa ‘embryo’’ mu Lungereza. Ekigambo ekyo kikozebwa mu wiiki ezisooka omunaana. Wiiki bwe zisukka omunaana olwo ate tukozesa ekigambo, ‘fetus’’ okutuusa mu kiseera omukyala ng’asumulukuse. 

### Obubonero bw’olubuto

Obubonero okulabirwa omukazi ali olubuto bwe buno: okulekera awo okugenda mu nsonga, amabeere okuzimba, kaamunguluze n’okusesema, okulumwa ennyo enjala, n’okwagala okufuka okw’okumukumu. Omuntu asobola okukakasa oba ng’ali lubuto ng’akebeddwa.

### Ebiseera by’olubuto

Ekiseera ky’okubeera olubuto kigabanyizibwamu ebitundu bisatu. Ekitundu ekisooka kiva ku wiiki emu okutuuka ku wiiki kkumi na bbiri era kizingiramu n’ekiseera omukazi w’afunira olubuto. Okufuna olubuto kugobererwa eggi okutambulira mu nseke ne ligenda mu nnabaana ne mu kitanyi. Ekiseera kino ekisooka kibeera kya bulabe kubanga omuntu bw’aba wa kuvaamu lubuto, wano we kitera okubeererawo. Ekitundu ekyokusatu kitandikira ku wiiki 13 okutuuka ku wiiki 28. Mu kiseera kino, omukyala asobola okuwulira omwana nga yeekyusa oba ng’azannyazannya munda. Omwana bw’asussa wiiki 28 abeera asobola okulabiririrwa ku nsi n’amagezi g’ekisawo ag’ekikugu obulungi. Ekitundu ekyokusatu kiva ku wiiki 28 okutuka ku wiiki 40.

Omukyala bw’alabirirwa obulungi, kigasa nnyo omwana ali munda. Okulabirirwa okwo kuzingiramu okulya emmere erimu *folic acid* awerako, okwewala ebidagaladagala n’omwenge, okukola dduyiro, okwekebeza omusaayi, wamu n’okukeberebwa omubiri buli luvannyuma lwa bbanga eggere.

### Obuzibu bw’olubuto

Omukyala ng’ali lubuto atera okufuna obuzibu nga entunnunsi eza waggulu, sukaali ow’ekiseera ekyo ng’ali lubuto, omusaayi omutono, n’okubeera ne kaamunguluze omungi wamu n’okusesema. Waliwo n’obubonero obulala bungi.

### Ebbanga ly’okuzaaliramu

Omukyala atera kuzaala ng’olubuto lumaze wiiki 37 okutuuka ku 41. Olubuto oluzaalibwa amangu lutera kujjira ku wiiki eya 37 ne 38 ate olutuukidde ddala ekiseera kyalwo luba lwa wiiki 39 ne 10. So ng’ate olukereye lusobola okuweza wiikki 41. Abaana abazaaliddwa ng’ekiseera tekinnatuuka batera okufuna obuzibu ku bwongo. Abasawo bawa amagezi nti si kirungi kuleetera mukazi kuzaala ng’olubuto terunnaweza wiiki 39. Kino kizingiramu n’okulongoosebwa; kulina kulindako wiiki 39 okuggyako nga waliwo ensonga endala ez’ekisawo ezitaganya.

Mu mwaka gwa 2013 obuzibu b’wembuto bwaviirako abakyala 293,000 okuva so ng’ate mu mwaka gwa 1990, abaafa baali 377,000. Okuva okwo kutera kuva ku okuvaamu omusaayi munda, obuzibu mu kugezaako okuggyamu embuto, entunnunsi ezaawaggulu, n’okulemererwa okufuna ebisa. Mu nsi yonna, abakyala abafuna embuto ezitali nneetegekere bawera ebitundu 40%. Kimu kyakubiri ku mbuto ezo ziggyibwamu.
Okugenda mu nsonga

**Okugenda mu nsonga**, era okumanyiddwa nga **period** oba **monthly**, kwe kufulumya omusaayi buli mwezi mubitundu by’omubiri ebiyitibwa mucosal tissue (ebimanyiddwa nga menses) okuva mu lunyiriri olw’omunda olwa nnabaana okuyita mu bukyala .  Ekiseera ekisooka kitera okutandika wakati w’emyaka kkumi n’ebiri ne kkumi n’etaano mu baana abawala, ekiseera ekimanyiddwa nga menarche. Kyokka, oluusi n’okugenda mu nsonga kuyinza okutandika nga omuwala wa myaka munaana ate nga kitwalibwa ng’ekya bulijjo. Emyaka gya wakati egy'ekiseera ekisooka okutwalira awamu giba gya luvannyuma mu nsi ezikyakula, ate nga gisooka mu nsi ezaakulaakulana. Obuwanvu obumanyiddwa wakati w’olunaku olusooka olw’okugenda mu nsonga emu n’olunaku olusooka olw’oluddako buba bwa nnaku 21 ku 45 mu bakyala abato, ate ennaku 21 ku 31 mu bantu abakulu (nga buli kigero kya nnaku 28). Okuvaamu omusaayi kutera okumala ennaku nga 2 ku 7. Okugenda mu nsonga kukoma oluvannyuma lw’okuggwaamu amaanyi mu nsonga, ekitera okubaawo wakati w’emyaka 45 ne 55 egy’obukulu.  Ebiseera nabyo bikoma ng'oli lubuto era ebiseera ebisinga tebiddamu mu myezi egisooka ng'oyonsa.

Abakyala abawera 80% bagamba nti balina obubonero obumu nga tebannagenda mu nsonga. Obubonero n’obubonero obutera okulabika mulimu embalabe, amabeere agagonvu, okuzimba, okuwulira ng’okooye, okunyiiga, n’okukyuka mu mbeera.  Bino biyinza okutaataaganya obulamu obwa bulijjo, n’olwekyo bituukiriza ebisaanyizo nga premenstrual syndrome, mu bakyala 20 ku 30%. Mu bitundu 3 ku 8%, obubonero buba bwa maanyi.

Obutagenda mu nsonga, ekimanyiddwa nga amenorrhea, bwe kiba nti ensonga tezibaawo ku myaka 15 oba nga tezibaddewo mu nnaku 90.  Ebizibu ebirala ebiba mu nsonga z’ekikyala mulimu okulumwa ensonga n’okuvaamu omusaayi mu ngeri etaali ya bulijjo gamba ng’okuvaamu omusaayi wakati w’ensonga oba okuvaamu omusaayi omungi. Okugenda mu nsonga mu bisolo ebirala kubaawo mu nsolo eziyitibwa primates ( apes and monkeys ).

Enzirukanya y'ensonga ebaawo olw'obusimu okulinnya n'okugwa .  Enzirukanya eno evaamu okugonza kw’oluwuzi lwa nnabaana, n’okukula kw’eggi, (ekyetaagisa mu lubuto ). Eggi lifulumizibwa okuva mu nkwaso nga ku lunaku olw’ekkumi n’ennya mu nsengekera; ekikuta ekinene ekya nnabaana kiwa ebiriisa eri embuto oluvannyuma lw'okuteekebwamu. Singa okuteekebwamu tekubaawo, lining efuluma mu kifo ekimanyiddwa nga menstruation.

## Ebiwandiiko ebikozesebwa
Okukoma okuzaala

Ekiseera omukyala bw’aba nga takyalwala oba nga takyagenda mu nsonga ky’ekiseera omukyala w’abeerera nga takyasobola kuzaala baana. Kino kibaawo oluvannyuma lw’omwaka okuggwaako ng’omukyala tagenze mu nsonga. Kino kibaawo wakati wa myaka 45 kwa 55 era nga kibaawo mu bakyala bokka.

Ekiseera eky’okukoma okulwala nga tekinnabaawo, omukyala atandika okulwala nga bw’abuka mu ennaku ezimu. Omuntu anaateera okutuuka mu kiseera ky’obutalwala afuna okumyansa, okwokyerera mu lubuto, era nga kino kisobola okutwala butikittiki 30 okutuka ku dakiika kkumi. Bwekityo omuntu oyo (anaateera okukoma okuzaala) atuuyanirira wamu n’okukankana. Oluvannyuma lw’omwaka oba emyaka ebiri, okumyansa kulekera awo, olwo obubonero obulala ng’obukalu  mu bukyala, obutafuna tulo, n’okukyuka embeera butandika.

Ekiseera ky’obutalwala (okukoma okuzaala) nkyukakyuka ya butonde, era nga kisoboola okubaawo amangu mu bakyala abafuuwa taaba. Ebimu ku bintu ebireetawo enkyukakyuka mu biseera by’obutalwaala: okulongosebwa nnabaana yenna n’aggyibwamu oba okukalirirwa. Ekiseera ky’obutalwala kibaawo oluvannyuma lwa hormones okukendeera mu muntu. Obulwadde buno bumanyika, oluvannyuma olw’okupima omutendeera gwa hormones nga bayiita mu musaayi oba mu musulo. Kino kyekuusa ku mbeera ebeerawo nga omukyala atandika okulwala.

Obumu ku bubonero obulaga ekiseera ky’obutalwala busobola okujjanjajabibwa oluvanyuma lw’okufuna okumyasa. Ebintu bino wammanga bye birina okwewalibwa okugeza; okwewala okufuuwa taaba, okunywa omwenge n’okukozesa ebiragalalagala. Wabula ate okwebaka mu kisenge ekirina akawewo akalungi n’okukozesa ebiwujjo kisobola okuyamba. Obumu kubujanjabi mulimu menopausal hormone therapy (MHT), clonidine, gabapentin, oba selective serotonin reuptake inhibitors obusobola okuyamba; okukola dduyiro nakwo kusobola okuyamba mu kwebaka. Wabula abasawo balagira omuntu afuna obubonero bw’obutalwala okufuna obujjanjabi bwa MHT.

## References
Nnamusuna

__FORCETOC__

**Nnamusuna** mwawufu ku kawaali era ng’aleetera omuntu obutulututtu. Wabula, buno butuuka ekiseera ne buggwaawo nga buleese obutuulituuli obutono ku lususu. Ebiseera ebisinga obutulututtu butandikira mu kifuba, mu mugongo ne mu maaso olwo ne bulyoka busaasaana omubiri gwonna. Mu bubonero obulala muyinza okubaamu: omusujja, okuwulira obukoowu n’okulumwa omutwe, obubonero buno bubaawo mu nnaku ttaano oba kkumi. Bwe kityo ebitera okuva mu bubonero obwo bye bino; lubyamira, inflammation of the brain n’ebirala.

Nnamusuna bulwadde obusaasaanira mu mpewo. Omuntu bw’akolola oba n’akuba omwasi asobola okusiiga oyo atalina bulwadde obwo. Nnamusuna ayinza okusasanyizibwa oluvannyuma lw’olunaku lumu oba bbiri ng’obutulututtu tebunnalabika. Omuwendo gw’abalwadde ba nnamusuna gukendedde oluvannyuma lw’okufuna eddagala erimugema (varicella vaccine). Okugemesa abaana mu nsi ez’enjawulo kukolebwa mu mitendera egy’enjawulo.

### Obujjanjabi bwa Nnamusuna

Obumu ku bujjanjabi bw’omuntu alwadde nnamusuna bwe buno wammanga; calamine lotion eyamba ku kujjanjaba okusiiyibwa, okukuuma enjala nga nnyimpi okwewala okweyagula n’okumira panadol okujjanjaba omusujja. Nnamusuna asobola okukwata buli muntu mu nsi yonna. Okugeza, mu mwaka gwa 2013 abantu obukadde 140 be balwala nnamusuna ne kisipi. Ate abantu 7,000 be baafa olwa nnamusuna.

### Obubonero bwa nnamusuna

Obumu ku bubonero obusooka okulabika mu bakulu bwe buno wammanga; obutaagala kulya, okusiiyibwa wamu n’omutwe, nga bino bigobererwa okubutukabutuka n’olusujjasujja olulanga obulwadde. Mu baana abato okubutukabutuka kwe kusooka oba obutulututtu ku bibuno.

### Nnamusuna mu baana

Obujanjjabi bwa nnamusuna mu baana abato asinziira ku bubonero obubaawo nga abasiriikale b’omubiiri bakyalwana n’akawuka akaleeta obulwadde. Abaana abali wansi wemyaka 12 balina okusalibwako enjala n’okuzikuuma nga nnyonjo nga bwe kisuubirwa nti basobola okwetakula obutulituli okusinga ku bantu abakulu ekiyinza okuleetawo amabwa ku lususu.
Bukwaata nnyo abaana abato, laba mangu omusawo ate era kozesa ne ku ddagala nga lino,
# Katunguluccumu
# Eniimu
# Ekiyondo
# Molinga
# Mujaaja
# Nsogasoga
# Kifabakazi
# Mukuzannume oba Muwiya
; ;; ; ; ; ; <ref:warbugiaugandensis

## References
Okubuzibwabuzibwa mu langi

Okubuzabuzibwa mu langi osobola okuyita, okukendeera kwa amanyi agasobola okulaba langi n’okugyawula era nga kino kiyinza okuleeta obuzibu obw’enjawulo mu byenjigiriza okugeza ng’okugwa ebigezo nga kino kiva ku buzaabuza langi emu n’endala. Mu ngeri y’emu, omuntu asobola okukaluubirirwa okwawula ebibala wamu n’okwetegereza ebitaala by’oku luguudo. 

Ebisinga okuleetawo okubuzaabuzibwa mu langi y’enkula y’obusimu obuli mu mmunyeenye y’eriiso. Abasajja be basinga okuba n’okubuzabuzibwa mu langi okusinga abakyala nga bwe kigambibwa nti *X chromosome* ze ziteera okuvaako obulwadde buno nga era okubuzabuzibwa mu langi oluusi kuyinza ovaamu okwonooneka kw’amaaso oba obwongo n’ebirala.

Teri dagala lya kubuzabuzibwa mu langi. Bwe kiba nti omusomesa y’alabye omuyizi ng’alina ekizibu kino, aweebwa amagezi okukyusa  obukodyo bw’okusomesa asobole okukendeeza ku buzibu bw’okutegeera langi eri omuyizi. Gaalubindi ez’enjawulo zisobola okuyamba omuntu abuzibwabuzibwa mu kwawula langi emmyufu ku kiraggala ng’ali mu kasana. Waliwo ne Apps ez’oku masimu (*mobile apps*) eziyinza okuyamba omuntu okwawula langi.

Okubuzabuzibwa mu langi emmyufu n’eyakiragala kungi nnyo mu bantu. Langi ezo zigobererwa bbulu ne kyenvu. Oluusi abantu abamu bazibira ddala amaaso nga omuntu tasobola kwawula langi. Okwawula langi emmyufu ku yakiragala kutawaanya abasajja abawera ebitundu 8% ate bo abakyala bali ebitundu 0.5% mu bukiikaddyo bwa Bulaaya. Omuntu bw’akula, obusobozi bw’okwawula langi bukendeera mu bukadde. Bwe kityo okubuzaabuzibwa mu langi kufiiriza abantu bangi emirimu mu nsi ez’enjawulo okugeza nga okuvuga ennyonyi, eggaali y’omukka n’okuweereza mu magye. Kiteeberezebwa nti n’abasiizi b’ebifaananyi bangi babuzibwabuzibwa mu langi.

## References
Omusujja gw'ensiri

Omusujja gw'ensiri guluma abantu n’ebisolo ebimu, era nga gusasanyizibwa nsiri. Omusujja guno guleetawo obubonero obw’enjawulo ku muntu aba agulwadde, okugeza; okwokyerera, okutintima, obukowu, okusesema n’okulumwa omutwe. Obubonero obwo, buteera okubaawo mu nnaku kkumi ku kkuminnataano oluvannyuma lw’omuntu okulumibwa ensiri erina akawuka k’omusujja. Omuntu yenna eyali alwadde ku musujja gw’ensiri bw’addamu n’agulwala obubonero bw’afuna buba busaamusaamu ku buli obw’asooka.

Ebiseera ebisinga omusujja guno gusasanyizibwa ensiri eyitibwa Anopheles. Ensiri eno bw’ekuluma ekussaamu obusagwa mu musaayi obuva mu malusu g’ensiri, awo obuwuka ne butambula mu mubiri ne bugenda ku kibumba gye buzaalira. Ebiseera ebisinga omusujja gw’ensiri gukeberebwa na bitangaaza musaayi okugeza nga  blood films, oba antigen.

Ebimu ku bikolebwa okwaŋŋanga obulwadde buno okusobola okwewala okulumwa ensiri, mulimu: okukozesa obutimba bw’ensiiri ne dduumu, oba okukola ebiziyiza okubaawo kw’ensiri mu kifo okugeza nga, okufuuyira ebiwuka, okuggyawo amazzi agalegamye n’okusaawa ensiko eba yeetoolodde abantu we babeera. Waliwo obujjanjabi obw’enjawulo okuziyiza omusujja gw’ensiri, okugeza abato omusawo abalagira okumira sulfadoxine/pyrimethamine so nga ate obujjanjabi bw’omusujja obusinga okulagirwa mulimu; antimalarial medications nga artemisinin. Omuntu era asobola okwejjanjabisa mefloquine, lumefantrine oba sulfadoxine/pyrimethamine. Quinine ne doxycycline bisobola okozesebwa singa “artemisinin” aba taliiwo. 

Obulwadde bw’omusajja businga kusasanyizibwa mu bintundu eby’etoolodwa equator olw’ebibiira ebibaamu ebiwuka eby’enjawulo okugeza nga mu Sub-Saharan Africa, Asia, ne mu Latin America. Ekitongole ekivunaayizibwa ku by’obulamu mu nsi yonna (WHO) kiteebereza, nti mu mwaka gwa 2012, abantu abawera obukadde 207 be baali balwadde Omusujja gw’ensiiri. Bwe kityo ekirwadde kino kyateeberezebwa okuba nga kyatta abantu abali wakati wa 473,000 ne 789,000, nga n’abasinga baali baana mu Afirika.

## References
Kokeyini

Kokeyini Cocaine kiragalalagala eky'amaanyi ekikyusaamu ku ntegeera n'amaanyi g'oyo aba akikozesezza okumala akaseera. Cocaine ono basinga kumunuusa bunuusa, okumumira nga bw'onaamira empeke, ssaako okumwekuba mu misuwa nga bakozesa akayiso. Era kyandiviiramu omuntu okukyusa mu ndaba y'ebintu, n'abiraba mu ngeri ya kifuulannenge, wamu n'okukyamuukirira.

Mu bubonero obulabwako mulimu omutima okutujjira okumukumu, okutuuyana wamu n'okugejja emmunye z'amaaso. Era singa omuntu akozesa eddagala lino mu bungi kyandiviirako emisinde gy'entambula y'omusaayi okweyongera oba ebbugumu ly'omubiri okweyongerera ddala.

*Cocaine* ono atandikirawo okukukwata era alwa ku mutwe gw'omuntu okumala ebbanga lya ddakiika eziri wakati w'ettaano n'ekyenda (5-90). Omuntu akozesa cocaine kyangu kya kumuviiramu ettamiiro, n'aba ng'amuyoya buli kiseera era ne kimubeerera kizibu okumuvaako.
Okukozesa cocaine kyandiviirako omuntu okufuna ebirwadde ng'eky'omusaayi okulemererwa okutuuka ku bwongo (stroke), okufa kw'obutaffaali bw'omubiri, okulwala amawuggwe eri abo abafuuweeta omufuuweete, okufuna ebirwadde by'omusaayi ssaako okufa okw'ekikutuko okujjawo olw'okusirika kw'omutima okw'embagirawo.

Omuntu buli lw'atwala ekiseera ekiwanvu ng'akozesa *cocaine*, ayongera okukyuka mu mbeera ze eza bulijjo, era n'okuwulira ng'omubiri gwe munafunafu buli kiseera. 

*Cocaine* akolebwa mu bikoola by'ekimera ekiyitibwa 'Coca plant' ekirimibwa ennyo mu ggwanga lya South Afrika, era likwata kyakubiri mu bidagaladagala ebisinga okukukusibwa n'okukozesebwa nga tebiri mu mateeka. Kyokka era kigambibwa nti cocaine akozesebwa abantu abali wakati w'obukadde ekkumi n'obuna n'abiri mwakamu mu nsi yonna.

Naye ekitongole ekifuga enkozesa y'ebiragalalagala kyayisa etteeka era n'ekiragira amawanga gonna okuvunaana abo abakozesa cocaine okwemalako agalowoozo oba okwesanyusaamu n'ebirala.
Eddagala erigema omusujja gw’Omu byenda

Eddagala erigema omusujja gw'omu byeda, ly'eryo eriziyiza omuntu okukwatibwa omusujja gw'omu byenda . Eddagala lino lirimu ebika bibiri era ng'ekisooka kye kiyitibwa *Ty21a* nga lino likozesebwa mu ngeri ya kulitonnyoza mu kamwa, ate ng'eddala liyitibwa *Vicapsular polysaccharide vaccine* nga lyo balikuba mu mubiri nga bakozesa kayiso, era ng'eddagala lino lyombi likola okuva ku bitundu makumi asatu ku buli kikumi okutuuka ku bitundu kinaana ku buli kikumi(30-80%) okumala ebbanga lya myaka ng'esatu.

Ekitongole ekikulira n'okulondoola ebyobulamu munsi yonna ekiyitibwa *World Health Organisation* kikubiriza abantu bulijjo okugemesanga abaana bonna naddala abo abali mu bitundu ebirimu abalwadde b'omusujja gw'omu byenda. Kitegeezebwa nti abo bonna ababa boolekedde okukwatibwa omusujja guno baba basaanye okugemesebwa.

Ng'oggyeeko okugema abo abali mu katyabaga k'okukwatibwa omusujja guno, era okugemebwa kyandiyambako n'okutangira okubalukawo kw'omusujja guno mu kitundu.

Waliwo ddoozi ezitera okukkirizibwa okwongerezebwa ku ddagala eryo erigema omusujja gwa Typhoid okumalira ddala ebbanga lya myaka nga musanvu okusinziira ku mbeera eba eriwo. Eddagala lino eryeyambisibwa okugema Typhoid ennaku zino si lya mutawaana ku muntu, era ddungi ng'oggyeeko obumulumulu obutonotono, gamba nga obulumi obubaawo ng'omuntu akubiddwa akayiso. Era eddagala erikubibwa mu kayiso teririna buzibu bwonna eri abo abalwadde ba mukenenya/siriimu era n'eryo ery'omu kamwa likyayinza okukozesebwa eri abalwadde ba mukenenya kasita kiba nti siriimu tannalaga bubonero bwe. 

Naye tewali bukakafu bwa nkukunala ku butuufu bw'okukozesa eddagala lino erigema Typhoid ery'okutonnyeza mu kamwa naddala ku bakyala abalina embuto.

Eddagala eryo waggulu liri ku lukalala lw'ekitogole ekya WHO, ng'eddagala ery'omugaso ennyo erisaanye okuba nalyo mu nteekateeka z'ebyobulamu eza bulijjo.

## Ebijulizo

https://lg.wikipedia.org/wiki/Omusujja_gw%E2%80%99omu_byenda
Endwadde ya scurvy

Scurvy ndwadde ekwata omuntu olw'obutaba na kirungo kya 'vitamin c' mu mubiri.

### Obubonero bwa scurvy

Obubonero obusookera ddala nga scurvy akutte omuntu, kuliko okunafuwa kw'omubiri, okweranga kw'enviiri, ssaako okuzimba emikono n'amagulu. Omulwadde bw'atajjanjabibwa mangu, yeeyongera okufuna obubonero buno wammanga: okulwala ebibuno, okuvaamu omusaayi mu lususu n'ebirala.
Kyokka endwadde ya scurvy bw'esajjuka(bwe yeeyongerera ddala), omulwadde afuna amabwa agatawona, afuna enkyukakyuka mu ntegeera ye, nga n'enkomerero kwe kufa olw'endwadde eyo oba olw'okuvaamu omusaayi omungi. Endwadde ya scurvy nga bwe twagambye ejja lwa bbula lya kirungo kya vitamin c mu mubiri, kyokka kitwalayo ku myezi egiwera nga ekirungo kya vitamin c tekimala, naye nga scurvy tannalaga bubonero bwe.
Endwadde eno etera kweyolekera mu bantu abatabufu b'emitwe(abalina ekikyamu ku bwongo), abo abalya ekika ky'emmere ekimu nga tebakyusaako, abanywi b'omwenge, ssaako abakadde ababeera bokka.

Abantu n'ebisolo ebimu biba byetaaga okubeera n'ekirungo kya 'vitamin c' okusobola okukuuma ekirungo ekirala ekiyitibwa *collagen* ekisinga okubeeramu *proteins*. Okujjanjaba endwadde eno kwesigamizibwa ku bubonero obulabwako, okuteeka omulwadde mu kifaananyi(x-ray), ssaako engeri omulwadde gy'agenda ng'awonamu oluvannyuma lw'okufuna obujjanjabi.Obujjanjabi bubaamu ebyo ebirimu ekirungo kya 'vitamin c', era ng'obubonero bw'okuwona butandika okweyoleka mu bbanga lya nnaku ntonotono, era omulwadde n'awonera ddala mu wiiki ntonotono.
Ebimu ku bivaamu ekirungo kya 'Vitamin C' kuliko ebibala eby'emiti egiteekako ebimuli(citrus fruits) gamba nga enniimu, emicungwa n'ebirala. Mu birala ebijjanjaba scurvy mulimu ebivaavava (vegetables) ng'ennyaanya, wamu n'emmere nga lumonde.

Era osaanye okimanye nti gy'okoma okufumba emmere n'eggya nnyo, nayo gy'ekoma okuggwaamu ekirungo kya 'vitamin C'. Endwadde ya scurvy esinga kulabikira mu nsi ezikyakula obukuzi, ewali endya embi, ssaako ne mu bifo omuli ababundabunda.
Enkola ez'ekizaalaggumba

Enkola z'Ekizaalaggumba
z'enkola era n'ebikozesebwa okuziyiza omukazi okufuna olubuto. Okukozesa enkola z'ekizaalaggumba ez'enjawulo kye kiyitibwa entegeka y'ezzadde.

Kyokka obuwangwa obumu butwala enkola zino ez'ekizaalaggumba okuba embi era eziteetaagisa, nga businziira ku bintu ng'okukontana n'empisa, ebyobufuzi era n'ebyenzikiriza. 

### Enkola z'ekizaalaggumba

Enkola ezisinga okukolera ddala mu nkola zonna ez'ekizaalaggumba kwe kuli ey'okukomya omuntu okuzaala, ng'eno ebeeramu okukutula obuseke obufulumya enkwaso z'omusajja era n'okukutula enseke z'abakyala. Mu ndala mulimu obuweta obuteekebwa mu bakazi okuziyiza embuto, obuweke obumiribwa wamu n'empiso ezikubibwa abakyala ne zibaziyiza okuzaala.

Mu nkola endala ezitatuukiridde nnyo kwe kuli okukozesa obupiira bu kalimpitawa (kondomu), enkola ey'omukazi okubala obulungi ennakuze (okumanya lw'ayinza okufuna olubuto na ddi lw'atayinza kulufuna), okukozesa eddagala omukazi lye yeesiiga ne litta enkwaso z'omusajja, okwo gattako n'enkola ey'omusajja okumalira ebbali (withdraw  method).

Newankubadde kikolera ddala, singa omuntu bamukomya (nga bakutula enseke eziyitamu enkwaso oba amagi) omuntu aba takyayinza kuddamu kuzaala obulamu bwe bwonna, naye ziri enkola endala aba asobola okuziwummuzaamu n'addamu n'azaala.

Okwegatta okutayina buzibu(safe sex) gamba ng'okukozesa obupiira era kiyamba n'okwewala okukwatibwa endwadde z'ekikaba gamba nga Siriimu (Mukenenya). Wabula waliwo n'enkola endala eziyiza abakazi okukuza embuto ze bateetegekedde, nga waliwo eddagala ly'akozesa ne lisaanyaawo olubuto oluba oluba lutandise okutondebwawo mu bbanga eritasukka ssaawa nsanvu mu ttaano.

N'ekirala abantu abamu bakitwala nti okwekuuma (obuteegatta na muntu yenna) kyokka kimala okukugira abatiini okufuna embuto, naye si kye kyokka, kisaanye kiwerekerweko okusomesebwa ku nkola ez'ekizaalaggumba okwewala okufuna embuto ze bateetegekedde.

Era  n'omukyala ng'amaze okuzaala asobola okufuna olubuto mu bbanga lya myezi ena okutuuka ku mukaaga naddala eri oyo atayonsa nnyo. Kyokka era waliwo enkola z'ekizaalaggumba ezisobola okukozesebwa ng'omukazi yaakazaala ate ng'endala aba alina okulindamu.
Kookolo w'amawuggwe

Kookolo w'amawuggwe kwe kubaawo kw'obutaffali bwa kookolo w'amawuggwe agenda ng'ameruka era ng'asaasaana ebitundu by'amawuggwe byonna, era nga singa kiba tekijjanjabiddwa mu budde, kookolo ono ayinza okugenda ng'alya era n'okusaasaanira mu bitundu by'omubiri ebirala ebiriraanye amawuggwe ng'ayita mu nkola eyitibwa *Metastasis*.

Kookolo ow'ekika kino asinga kweyolekera mu bubonero ng'okukolola ennyo (nga mwe muli n'okukolola ebitole by'omusaayi), okukogga, okukaluubirizibwa ng'ossa, okwo ssaako okulumizibwa mu kifuba. Okufuuweeta/okunywa sigala oba taaba okumala ekiseera ekiwanvu kye kisinga okuleeta kookolo ono ow'amawuggwe era nga kutwala ebitundu  kinaana mu bitaano ku buli kikumi(85%) kyokka ng'ate bo abantu abakwatibwa kookolo ono okuva ku bitundu kkumi okutuuka ku kkumi nabitaano ku buli kikumi(10-15%) baba tebanywangako ku sigala oba taaba.
Embeera eno okubaawo kitera kuva ku bintu eby'enjawulo okuli ebintu ng'okuyingiza omukka ogw'obulabe ennyo eri obulamu bw'omuntu gamba ng'ogufuumuuka mu makolero, okussa/okusika omukka gwa sigala okuva kw'oyo afuuweeta sigala n'ebirala.

Obulwadde buno busobola okuzuulwa nga bayita mu kukuba ekifaananyi ekikubibwa mu kifuba (ekisule) okusobola okulaba endwadde eyo. Naye ng'okukebera n'okuzuula endwadde eno eya kookolo w'amawuggwe kukolebwa mu nkola eyitibwa 'Biopsy' nga y'enneekebejja ebeeramu okukebera ebitundu by'omubiri n'ebirala ng'omusaayi okuzuula endwadde ebeera eri mu mubiri oba ekyo ekiba kigireese.

Tuyinza okwetangira kookolo ono nga twewala ebintu ng'okufuuweeta/okufuuwa sigala awamu n'okusika omukka/empewo embi eri obulamu bwaffe. Kyokka obujjanjabi bwa kookolo ono businziira ku bintu ng'ekika kye, omutendera kwaba atuuse mu kulya amawuggwe ssaako embeera y'omulwadde oyo okutwaliza ewamu, naye nga kookolo ono ebiseera ebisinga tawona!

Mu mwaka gwa 2012 okunoonyereza okwakolebwa mu nsi yonna kwalaga nti abantu abali mu kakadde kamu mu emitwalo kinaana (1,800,000) baazuulibwa ng'abalina kookolo ono era nga kuno kwafaako abantu abawerera ddala akakadde kamu mu emitwalo nkaaga(1,600,000) ne kiba nga kookolo ono y'akyasinze okutta abasajja bw'omugeraageranya ku birwadde bya kookolo ebirala  byonna, era n'akwata kisooka ne ku bakazi ng'oggyeeko kookolo w'amabeere. Naye nga kookolo w'amawuggwe asinga kuzuulibwa mu bantu abawezezza emyaka nga nsanvu (70).
Kookolo w'Ekibumba

__FORCETOC__

Kookolo w'ekibumba y'oyo akwata ekibumba. Kyokka kookolo atandikira mu bitundu by'omubiri ebirala oluvannyuma n'akwata ekibumba alabikalabika nnyo okusinga oyo atandikira mu kibumba mwennyini.

### Obubonero

Obumu ku bubonero bwa kookolo w'ekibumba mulimu okufuna obulumi mu kabutobuto ak'oluuyi lwa ddyo (mu kitundu ky'olubuto ekiri wansi w'embiriizi eky'oku mukono ogwa ddyo). Mu bubonero obulala kuliko okuzimba olubuto, olubuto okufuuka olwa kyenvuyenvu, okukyankalanamu ku mutwe okutonotono, okukogga era n'okunafuwa kw'omubiri.

### Ebireeta kookolo w'ekibumba

Ekisinga okuleeta kookolo ono ow'ekibumba, kye kibumba okumala ebbanga nga kirwadde ate ne kitafuna bujjanjabi eyitibwa *Cirrhosis* atera okuleetebwa omusujja gw'ekibumba oguyitibwa *Hepatitis B ne C* nga n'ekirala kwe kunywa ennyo omwenge.
Ebirala ebiviirako kookolo ono kwe kufuna okirungo ekiyitibwa 'aflatoxin' ekitera okuva mu mmere esimibwa mu ttaka, era kookolo ono ayinza okuva ku njoka ezikwata ekibumba eziyitibwa *Liver flukes*.

Ebika bya kookolo w'ekibumba ebitera ennyo okukwata abantu kwe kuli ayitibwa 'Hepatocellular carcinoma' atwala ebitundu kinaana ku buli kikumi(80%) ku balwala kookolo ono, ekirala kye kiyitibwa 'Cholangiocarcinoma' ng'ono ye kookolo w'ekibumba atandikira mu kakutu akatambuza omubisi ogugonza emmere mu lubuto nga guva mu kibumba, n'ebirala.

Okuzuula kookolo w'ekibumba kuyinza okuyita mu kukebera omusaayi, ssaako okukozesa ebyuma ebikuba ne biraga ekiri munda y'omuntu okulaba ebirimu.

Engeri z'okwewalamu kookolo ono kuliko okwegemesa omusujja ge'ekibumba oguyitibwa 'Hepatitis B oba C', ssaako okwekebeza okulaba oba oyina kookolo ono naddala ku abo abalina endwadde z'ekibumba endala.

Mu nzijanjaba za kookolo ono ez'enjawulo okuli okulongoosa ekibumba ekyo ekiba kirwadde, enzijanjaba ey'okukalirira omulwadde okusobola okutta obutaffaali obulimu kookolo ono ow'ekibumba, okuggyiramu ddala ekibumba ne bateekamu ekirala, n'enzijanjaba endala nnyingi.

Kookolo ono asinga kusangibwa mu bitundu ebirimu emisujja gy'ekibumba nga Asia n'ebitundu ebiri wansi w'eddungu Sahara mu ssemazinga wa Afirika. Naye endwadde eno esinga kuzuulibwa mu bantu abali wakati w'emyaka ataano n'enkaaga mu etaano (55-65).
Obulwadde bw'Akafuba

Akafuba bulwadde obuleetebwa akawuka akayitibwa "mycobacterium tuberculosis". Akafuba kasinga kukwata mawuggwe naye ng’era kasobola okukwata ebitundu by'omubiri ebirala. Obumu ku bubonero bw'akafuba kuliko okukolola omusaayi, okulwalalwala, okutuuyana n'okukogga.

Akafuba kasinga kuyita mu mpepwo nga singa omuntu akalina akolola, ayogera oba anyiza. Akafuba kasumbuwa nnyo abantu abalina akalwadde bwa mukenenya wamu n'abanywa sigala.

Akafuba kasobola okutangirwa ng’abantu bakeberebwa, okuweebwa obujjanjani wamu n'okugema n'eddaga lya "Bacillus calmetta_Guierin vaccine". Abantu abali mu katyabaga k'okukwatibwa obulwadde bw’akafuba beebo babeera okumpi n'omuntu alina obulwadde buno, abakola nabo wamu n'abo babeera nabo. Obujjanjabi bw'akafuba butwala ebbanga ddene wamu n'okukozesa eddagala ery'enjawulo nga "" Antibiotic resistance ".

Mu 2014, abantu abali mu bukadde 9.6 baalina akafuba ekyaviirako abantu 1,500,000 okufa era nga ku bano ebitundu 95 Ku buli kikumi baali mu nsi ezikyakula wabula okuva mu 2000, omuwendo bw'abantu abazze bafa obulwadde bw'akafuba guzze gukendeera.
Mukenenya

Omuntu nga yaakakwatibwa akawuka akaleeta obulwadde bwa Mukenenya, tasooka kulagirawo bubonero bwa muntu alina bulwadde buno gamba ng'okulwalalwala. Wabula akawuka kano bwe kagenda kakula mu mubiri katandika okutaataaganya enkola y'omubiri ekiviirako omuntu okufuna obulawadde ng'akafuba  wamu n'endwadde endala ezitatera kukwata muntu ng'omubiri gukola bulungi.

Obulwadde bwa mukenenya omuntu asobola okubufuna singa yeegatta nga takozesezza kapiira, omusaayi okwegatta okuyita mu bintu ebisala wamu n'omukazi okukasiiga omwana ng'azaalibwa. 

Obulwadde buno busobola okutangirwa ng'abantu bakozesa obupiira, obutagabanagabana bintu bisala ng'eggirita wamu n'abasajja okujjumbira okukomolebwa. Mu baana abazaalibwa, akawuka kano kayinza okukendeezebwa nga bakozesa *Aniretrovial treatnex*.
Tewali ddagala oba kugema kukolebwa okuwonyeza ddala obulwadde bwa mukenenya era singa omuntu abufuna, obuwangaazi bwe butera kuba bwa myaka kkumi na gumu.

Mu 2014, abantu obukadde 36.9 baali balina obulwadde bwa mukenenya ekyaviirako abantu akakadde kamu mu emitwalo abiri okufa era nga bano abasinga baali ku lukalu lwa Afrika.

Kigambibwa nti obulwadde buno bwatandikira mu buvanjuba bwa Afirika ey'omu masekkati ku nkomerero y'ekyasa ky'ekkumi n'omwenda wamu ne ku ntandikwa y'ekyasa ky'amakumi abiri.

Mukenenya yasooka kuzuulibwa kitongole kya *Center for Disease Control and Prevention* (CDC) ekisangibwa mu Amerika mu mwaka gwa 1981.

Obulwadde bwa mukenenya bulina embonyaabonya gye bubonyaabonyamu abantu okuli okulwala wamu n'okusosolebwa. Obulwadde buno buleeseewo okubangibwawo kw'ebitongole eby'enjawulo mu nsi wamu n'enkyukakyuka mu by'obufuzi okuva lwe bwazuulibwa mu myaka gya 1980.
Eddagala ly'Okulumwa Omutwe

Ng’oggyeeko okubeera ng’okunywa amazzi kya nkizo nnyo mu kutangira okulumwa omutwe, bajjajjaffe baalina eddagala ery’enjawulo ery’ekinnansi lye baakozesanga okuvumula omutwe oguluma. Erimu ku lye baazuula lye lino wammanga:

* Akakumirizi(akeeyeeyo) 
* Olukandwa 
* Kawunyira 
* Emmwaanyi (bikoola)
* Akakumirizi (akeeyeeyo

### Akakumirizi (akeeyeeyo)
Akakumirizi kamera awaka naddala mu luggya ne mu mimwaanyi bwe giba nga we giri. Kabeera n’obukoola nga butono era nga tekatera kuwanvuwa nnyo mu bbanga nga zino enjeyo endala. 
Singa omuntu abeera ng’alumwa omutwe, aweebwa amagezi okufuna awali ekikolo ky’Akakumiririzi, ng’alina n’amazzi ge mu bbaafu nnazzikuno eyabanga ekkalaayi. Ng’amaze okubifuna akutama oba okufukamira ku kikolo ekyo n’atandika okuyengera akakumirizi kano mu mazzi g’alina oluvannyuma nga kamaze okunogamu n’aganaaba mu mutwe.

Weetegereze:
* Mu kifo w’oyengedde eddagala lino w’olinaabira nga tovuddeewo.
* Tonoga bikoola bya kakumirizi wabula oyengera ku kikolo.

Oluvannyuma lw’okunaaba olagirwa okuvaawo n’ebbaafu yo otambule ogende, wabula ng’amazzi gonna olina okuba ng’ogamazeemu (bwe gaba gasigaddemu gayiwe ku kikolo otwale ebbafu yo). Tosiimuula mutwe guleke gukale gwokka. Wummulamu okumala ekiseera era nga mu luvannyuma lwa ddakiika ttaano ku kkumi osuubirwa okuba ng’oteredde. 

### Olukandwa

Luno lumera ku ttale nga lubeera n’obuti obutonotono nga busobola okuwanvuwa okutuuka ku ffuuti nga nnya okwambuka waggulu. Ebikoola byalwo bibeera bitonotono nga bw’olaba ebya kamunye wabula nga byo bibeera bisondowavumu (bisongoolerevu). 
Langi y’ebikoola byalwo ebeera ya kiragala omusiiwuukirivu kungulu kwabyo ate emabega yo waba wasiiwuufu ddala nga waba wafaanagana n’obuti bw’alwo. Bw’olukwatako owulira nga lugumu era nga kino osobola n’okukiraba ng’olutunuulidde butunuulizi. 
Olukandwa luno ddagala kkulu nnyo mu kuvumula endwadde y’omutwe. Luno olunogako ebikoola, n’obiyengera mu mazzi n’onaaba mu mutwe gwonna ne gunnyikira bulungi.

Oluvannyuma oweebwa amagezi okufunamu akaseera owummulemu era ng’oluvannyuma ojja kufuna obuweerero. 

### Kawunyira (muttaddogo)
	
Kano kabeera kaddo akamera ennyo ku mabbali g’empya era ng’erinya lyako lyava ku mpunya gye kawunyamu. Kamera nga kampi era nga kalina obukoola obutono okwenkana n’akagalo k’omwana omuto era nga buwanvuyirivu. Ku mabbali gaabwo (margin) si butereevu kufaananako bikoola birala ng’ekya ffene. 

Ono omulwadde alumwa omutwe amunoga n’ayengera mu mazzi n’anaaba mu mutwe. 
Kawunyira ono era yakozesebwanga singa omuntu yalowoozebwanga okuba ng’aliko ekizimu ekimutembye ku mutwe, nga bamuyenga ne bassa omulwadde ku nnyindo n’okumumusiiga mu kyenyi. Kyawaanuuzibwa nti singa kino kikolebwa olwo nga ekimuliko kijja kwogera oba okumwamuka mu bwangu.

### Ebikoola by’emmwaanyi

Bino nabyo biyengebwa omuntu alumwa omutwe n’abinaaba
SIKAAVE

SIKAAVE (SCURVY)
Bubo bwe bulwadde obukwata omuntu olw’obutaba na Vitamiini C.
Omuntu bwatajanjabwa, obutafaali bwe obumyufu (Red blood cells) bukendeera, afuna obulwadde bw’ebibuno oba okutandika okuva omusaayi mu lususu lwe.
Obulwadde buno bukwata nnyo abantu abaliko obulemu ku bwongo, abatalya bulungi, balujuuju (abanywa ennyo omwenge), abakadde abataliiko alabirira.
Kitwala omwezi gumu mulamba nga omuntu talina Vitamiini C okulaba obubonero bw’obulwadde buno.
Ekiraga nti Omuntu abulina
Okuwulira/okufuna obulumi mu kibuno obuyinza okulemesa omuntu okulya oba okunywa.
Oluvannyuma lw’omwezi ppaka ku myezi esatu omuntu afuna obuzibu  mu kussa wamu n’okufuna obulumi mu magumba.
	Olususu okukakanyala
	Okulwala ebibubono wamu n’okunafuwa amannyo.
	Okufuna amabwa agatawona.
	Okukala emimwa n’amaaso.
Oziyiza otya obulwadde buno obutakukwata?
Osobola okuziyiza obulwadde buno singa olya emmere erimu ekiriisa kya  Vitamiini C, okugeza nga:
	Amapeera (guava),	Enkenene(black berries), 	Emboga(cabbage), 	Emicungwa(orange),	Enniimu(Lemon) etc.
Ebiva mu nsolo ebimu okugeza nga ekibumba (liver), enkizi, obwongo, ekitundu ky’omutwe ekiyitibwa ‘adrenal’ n’ebirala; nabyo bisobola okukozesebwa mu kujanjaba obulwadde bwa sikaave(Scurvy).
EBISOKO

1.Okuwunya ku ggwa ddyo:
Ekisoko kino kitegeeza okulya.
2.Okuseereza erigenda e mugga:
Okukola ekintu ekyangu ennyo.
3.Okuyisa omukka mu kisero;
Okukola ekintu ekyangu ennyo.
4.Okukooza akagiri:
Kubonyabonya omuntu.
5.Okwoza ku munye:
Okukaaba.
6.okunyika ebigere musuwa{kudduka misinde}
7.okulisa akakanja [kubonyabonya]
ENGERO ZA BUGANDA

1. Akaliba akendo, okalabira ku mukonda.

2. Kiribedda, mmese ya ku mutala.

3.Tunaayitanga babiri, ng'akulabyeko akawala.

4.Gwe kitaaliridde nnyina, y'agamba nti linda bukye.

5.Akaami akatono, okanyoomera mitala wa mugga.

6. Kiyini kibi, kijjukirwa malima.

7.Ataalukutambulire, akusibira ya menvu.

8.Kamu kamu,gwe muganda.

9.Tudde eka tukuba abakazi, akuba miziziko.

10.Sirina kye nkukisa, bwamira eddusu, takubulira.

11 Linda kigweyo ,afumita mukira
12 Konoweka,tokalinda kusabala taka.
Emmanuel College Kazo, Kampala

Emmanuel College Kazo, KAMPALA, ssomero lya ssiniya erisangibwa mu kigo kye Bwayiise, mu ssaza  ekkulu ery'e Kampala. Lisangibwa e Kazo ku kisomesa, awo wennyini  awali amasiro  g'Omumbejja Clara Nalumansi, omukyala eyattibwa Kabaka Mwanga olw'okusoma eddiini ye enkatoliki mu 1888.
Essomero lino lisomesa abaana abawala n'abalenzi, abava ebweru n'ab'ekisulo, nga liva ku ssiniya esooka okutuuka ku ssiniya ey'omukaaga.. Lyatandika mu Ssebaaseka mu 1986.
Mu ssomero lino, abaana basomesebwa eby'emikono okugeza: Okufumba ebintu eby'enjawulo okwetoolola ensi eno, okukanika emmotoka ne kompyuta, eby'obulimi, okubajja, ebyokutunga, n'ebirala bingi.
EKIKA KY'EMPEEWO

**Empeewo** eba nsolo ntonotono era nga efaananamu engabi. Tegejja nnyo. Esinga ko katono embuzi. Empeewo efuumuka nnyo emisinde. Kuno kwe kwava n'ekisoko nti: okufuumuka ng'akaweewo (okudduka ennyo).
Empeewo etera kusangibwa mu ttale oba mu nsaalu.
Mu Buganda, Empeewo kye kimu ku Bika .Akulira ekika ky'empeewo ayitibwa KIGGYE era ng'atuula BUBIRO mu KYAGGWE. Akabbiro k'Empeewo kayitibwa KAYOZI.
OKUYONSA

OKUYONSA
Okuyonsa kwekuliisa omwana omuto oba omuwere nga omuwa amata agava mu mabeere g’omukyala.  Omwana atandika okuyonka okuviira ddala ku ssaawa ye esooka era nga abakugu mu by’obulamu bategeeza nti kisaanye omwana n’ava yekka ku mabeere.
Mu nnaku omusanvu ezisooka ez’omwana, omwana ayonsebwa buli luvannyuma lw’essaawa bbiri oba ssatu ng’amala eddakiika kkumi ku kkumi nataano (10 – 15) ku buli bbeere.
Ositula otya omwana n’omuyonsa
Obukodyo bungi maama bw’asobola okweyambisa okwewala okuzimba ennywanto z’amabeere ge n’okuyamba omwana okufuna amata ge yeetaaga.
•	Omwana bw’agaana okubikkula akamwa, osobola okunyonyogera amatama ge n’engalo zo n’obwegendereza obutamulumya ppaka ng’akamwa ke keebikudde awo n’osembeza mangu enywanto y’ebbeere ku bumwabwe.
•	Owanirira omutwe gw’omwana nga enkoona etudde mu nnyingo  y’omukono gwo olwo nga omwana omwebasizza bukiika okudda ku ludda lw’ebbere ly’agenda okuyonka (cross-body hold)
•	Amagulu g’omwana ogeebasa kumpi n’omubiri gwo nga omutwe gw’omwana gukutunuddemu buwanvuyirivu (football hold)
•	Osobola okusalawo okugalamira ku mugongo gwo olwo omwana n’omwebasa waggulu w’olubuto lwo nga asobola okutuuka ebbeere (supine position)
•	Oba okwebakira kumbiriizizo n’omwana n’omwebasa nga akutunuddemu.
Lwaki wetaaga okuyonsa?
Singa ba maama beeyunira okuyonsa abaana baabwe, omuwendo gw’abaana abafiira wansi w’emyaka etaano gusobola okukendeera.
Okuyonsa kuziyiza endwadde ez’enjawulo mu baana abato okugeza: okuddukana n’endwadde z’omu lubuto endala, kuziyiza Asima oba okuziyira, Lukemia, endwadde ezikugaana okulya ebika by’emmere emu (food allergies) n’endala.
Okuyonsa kukendeeza ku mikisa gy’omukyala okufuna ebizimba by’omumabeere (breast cancer), kukendeeza ku buzito bw’omukyala, kuziyiza n’okuyiwa omusaayi omungi, kuyamba omukyala obutaddamu mangu kugenda mu nsonga n’ebirala bingi.
OKUBULWA OTULO

OKUBULWA OTULO (INSOMNIA)
Eno y’embeera omuntu gyabeeramu nga tasobola kwebaka oba kwebaka ekyo ekigero ekisaanidde era nga kisobola okutwala ebbanga eddene gamba nga omwezi ba ennaku entonotono.
Okubulwa otulo kiviirako, kasumagizi w’emisana, obunafu bw’omubiri, ekiyongobero wamu n’okulemererwa ekyo kyoba olina okukola okugeza nga okusoma.
Ki ekiviirako omuntu okubulwa otulo?
Ebintu bingi ebireetera omuntu okubulwa otulo era nga bye bino wammanga:
Okweraliikirira, obunafu bw’omutima, ekikeeto, okukozesa ebiragalalagala gamba nga okunywa ennyo omwenge, okukozesa enjaga, amayirungi n’ebirala.  Okukola emirimu gy’ekiro gamba nga obukuumi, okufuna obulumi obwenjawulo obwomunda ne kungulu gamba nga amabwa, okwekyusa kw’embiriizi mukiro (kino omuntu kimutuukako tamanyi wabula awulira obulumi bw’atategeera)
Wewala otya okubulwa otulo?
Osaanye wewale okukola dduyiro oba okunywa eby’okunywa ebirimu kaawa ayitibwa caffeine ekibuza otulo nga obuzaayo essaawa ntono nnyo webake wabula okukola dduyiro nga bukyali kirungi nnyo eri obulamu bwo.
Funa essaawa zeweebakirako n’ezokuzuukukirako buli lunaku osobole okumanyiiza omubiri n’obwongo bwo.
Ekisenge kyo kirina okubaamu enzikiza n’ebbugumu erisaanidde ate era n’obuliribwo olina kubukozesa mu kwebaka na nsonga za bafumbo byokka.
Wabula tosaanye kwemanyiiza ddagala lileeta tulo nga kino ssi kirungi eri obulamu bwo.
Muntunsolo entabaganyi(homo sociologicus)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!!Omuntu Nsolo Entabaganyi

Mu ntabaganyabantu zonna, omuntu kinnoomu alina obusobozi butono.  Entabaganyabantu(human society) n’olwekyo eyamba omuntu kinnoomu mu biseera  ebya kaasammeeme , okusobola okwang’anga obuzibu ebw’enjawulo.

Okuva edda n’edda  nga omuntu bwe yetaaga obuyambi, gamba nga mu kaseera ak’okuzaala, okufa oba ebigwa bitalaze , abantu b’entababuvo ye(his community) beekunga okumuwa obuyambi . Na guno gujwa , entabaganya(bantu) y’eteekawo enkola ez’enjawulo omuli enkola z’ebyenfuna, amateeka n’ebiragiro okuyamba buli muntu n’entabaganyi ez’enjawulo okufuna obukuumi n’okubbulukuka mu mbeera z’ebyenfuna.

Omulamwa ,  “entabaganya”(Society) oba entabagbuvo(community ) gulaga okwegatta oba okukolagana mu bantu abali mu mbeera n’obusobozi ebw’enjawulo .

Okusobola okugunjula omwana  okuba omutabaganyi , omuzadde  alina okulaba nga omwana oyo amuyigiriza  empisa ezisobozesa obutabaganyi, z’ogenda okusomako mu maaso mu katabo kano.

Waliwo abetwaala okuba abagunjufu naye nga bavuvuba abalala obutabawa kyagaanya kwennyonnyolako oba kuwa ndowooza zaabwe. Okuvuvuba abalala baleme okubaako kye boogera nakyo ssi kya bugunjufu.

Obutafaanana na bisolo, omuntu mulamu ayogeraganya  ne muntu munne nga buli omu awa omulala ekyagaanya okwogera nga bw’amuwuliriza. Ebisolo byo bikola maloboozi naye tebyoogeraganya kuyita mu bigambo nga muntu. 

Wano we wava obwetaavu bw’okusomesa empisa ey’okuwulizaganya n’okutegeeragana n’abantu abalala ,  omuli n’obutabambira mboozi y’abalala , awatali kusooka kubasaba kubaako ky’ogamba.

Abakulu oba abazadde balina okwegendereza obutaziiyiza busobozi bwa baana kuba banyumya, abagobansonga , abayinza okukubaganya ebirowoozo mu ngeri ey’ekitegeevu. Abakulu era balina okuyigiriza abaana okuba abateesa okuva nga bato nga babawuliriza  nga babaddeko kye bateesa oba kye boogera awatali kubavuvuba. Okwo nakwo kusomesa bugunjufu.

Entabaganya y’Omuntu (human society), kiraga enkolagana y’abantu ey’ekuusiza ku kifo ky’omuntu mu ntabaganya (social status), obuvunaanyizibwa n’enkwanaganya y’entabaganyo ez’enjawulo eziri mu ntabaganya, okwetusaako ebyetaago eby’enjawulo okuyita mu kukoleganira awamu. 

Mu ntabaganyabantu n’entabaganyo mwe mugunjulirwa abantu okubafuula  ob’obuvunaanyizibwa, n’obusobozi obw’enjawulo.  Okuyigiriza omwana obutabaganyi okuyita mu kumubangula , okumuyigiriza, okumutendeka, n’okumukugusa mu busobozi obw’enjawulo  kye kimu ku bikola ekiyitibwa okugunjula . Obusobozi bw’afuna kye kimu ku  bimuteeka mu mbeera ey’obutabaganyi  . 

Omuntu atalina ky’amanyi oba ky’asobola kukola mu bulamu bwe aba n’obutabaganyi butono era entabaganyo ye oba entabaganyabantu, okutwalira awamu emuganyulwamu  kitono . Empisa, okukola n’okutondeka gwe musingi gw’obutabaganyi mu bantu.
Muntunsolo ey'ebyobufuzi(Homo politicus)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!Omuntu nsolo ya Byabufuzi. 

Ebyobufuzi birina akakwate akatasattululwa n’embeera y’ebyenfuna mu bantu, eby’obuwangwa, eddiini, eby’okwerinda, eby’obulamu , enkuuma n’enkozesa y’obutonde, awamu n’ebyenjigiriza. Obwetaavu buno bwonna bwe bukola ebyobufuzi era bino bye bifuula omuntu ensolo y’ebyobufuzi..

Ebyobufuzi nabyo biri mu nsolo eyitibwa muntu yokka. Byekuusiza ku ndowooza/ oba ayidologiya ya mwoyogwagwanga ebeera mu buli muntu mu “ntabaganya” (society). Ayidologiya kye kimu ku bifuula omuntu mwoyogwagwanga  olw’ekigendererwa eky’ebyetaago by’obulamu , okutandika n’ obukuumi .

“Ayidiyologiya” kwolesebwa okwawamu (okufaanagana) okw’abantu ab’enjawulo ku bwetaavu obw’awamu oba ku kintu ekimu oba engeri ebintu gye birabibwamu mu kulowooza okwa bulijjo oba mu firosoofa oba ebirowoozo ebiteerebwawo abafuzi oba abanoonyereza ku byobufuzi.

Mu kukubaganya ebirowoozo mu bantu, ebirowoozo ebimu birabika okuba nga bivaayo nnyo okusinga ebirala era mu butuufu abantu ab’enjawulo batera okuba n’endowooza emu ku mulamwa. Abasoma enneeyisa y’abantu bannyonnyola kino nga bakozsa ekigambo “ayidologiya”.

Ekyokulabirako abantu ab’entabaganya emu batera okufuna endowooza emu ku nkulaakulana n’ebyokwerinda , ne kibaviiramu okwegatta n’okukulaakulanya eggwanga lyabwe nga bayita mu ayidologiya ya “Mwoyogwaggwanga” (nationalism) , lyabwe. 

Waliwo ne Ayidologiya ya sitakange, eya nakalyakaani, ey’obufuzi obw’ensikirano , n’endala. Zino zonna “ayidologiya za byabufuzi”, omuntu omugunjufu z’alina okumanyaako yadde nga si mukenkufu. Ayidologia ya mwoyogwaggwanga kye kisumuluzo ky’obutebenkevu n’enkulaakulana y’entabaganyabantu kubanga  eggwanga lye liteekawo enkola z’ebyenfuna n’ebyokwerinda okusobozesa abantu okukola ebibakulaakulanya.
Okwagala(Love)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!Embeera y’obuntu ey’Okwagala(the emotion of love)

Okwagala kuva mu kusenserwa bwagazi oba kusegeera okwawamu. Okwagala kuyinza okuba okwa mwoyo wa Katonda oba okw’obusimu bw’omubiri obw’omukwano wakati w’ekisajja n’ekikazi, oba okwagala okw’obuntu okw’omuntu eri muntu munne oba okwagala okukola ekintu. 

Mu kwagala oluusi muvaamu okwegomba, okwegwanyiza eby’abalala , okuyaayana, n’okwakayakana. Mu kwegomba namwo mubaamu embeera z’obuntu nga  okweyunira  ,okusikirizibwa oba okusikiriza ,okwenyumiriza mu kintu oba mu muntu ,okulaga ,n’okufaayo .

Okwakayakana kwekusiza ku mbeera z’obuntu nga okuleetera oba okufuna obwagazi , okwegwanyiza , okwemalira ku kintu ,n’okuteeka ebirowoozo byo ku kintu oba ku muntu.
Okutya (fear)

Embeera y’obuntu ey’ Okutya(the emotion of fear).

Okutya kuleetebwawo buzibu oba akatyabaga akaba keyolese nti kanaatera okubaawo oba enkyukwe. Okutya “ngerekera ya kwerwanako”(survival instinct)  singa embeera ey’obulabe eba  yekiise mu bulamu bwo. Okutya kuleetawo ekiwuggwe  ,okwesisiwala ,okumaguka , kawereege ,okutaatagana , n’ebirowoozo okukyankalana .

Waliwo n’okukubwa enkyukwe . Omuntu akubiddwa enkyukwe  afuna okwekengera ,okutya ,okwesisiwala ,obuteetegeera ,obutakyayala  ,akakyankalano ,okwekanga, oba “enviiri okumuva ku mutwe”.

Engerekera y’okutya (the instinct of fear) ya kwetaasa n’okutaasa abalala.Obugunjufu kikwata ku kumanya buvune obuyinza okuteeka abalala mu mbeera ey’okutya n’okuyamba abo abayingidde mu mbeera eno .Okutya mbeera ya mulengera (mental condition) ekuleetera okwekengera nti  ggwe  oba munno ayolekedde okufuna obuzibu. Ono ye kalonda omweyolekera embeera y’obuntu ey’okutya:

	Bw’otya omuntu oba wekengedde  nti oyinza okumufunamu obuzibu 

	Bw’otya okutwalibwa mu kkomera oba wekengedde nti oyinza okukifunamu obuzibu obw’enjawulo.

	Bw’otya okugobwa ku mulimu oba olowooza nti oyinza okukifunamu obuzibu. Kino kikuyamba okweteekateka nga otuukana n’omutindo oba nga onoonya ekirala eky’okukola nga obadde ogobeddwa.

	Bw’otya okwogera ku kintu kiba kitegeeza nti oyinza okukifunamu obuzibu.

	Bw’otya ensolo kiba kitegeeza nti wekengedde nti eyinza okukutusaako obuzibu (obuvune).

	Bw’otya obwavu kiba kitegeeza  nti otegedde nti obwavu mpologoma , ekutta olaba era olina okubulwanyisa.

	Bw’otya okuswala, okuswazibwa, obutafiibwako, oba okukyayibwa oba wekengedde obuzibu obuli mu kino

Ku ludda olulala, okutya kya mugaso kubanga kitusobozesa okwewala obuzibu nga twetaasa  mu ngeri ey’okwetegekera obuzibu obuba butweyolese , tusobole okubwang’anga oba okubwewala.
Okubugaana okunyumirwa(Pleasure)

Embeera y’Obuntu ey’ Okunyumirwa(the emotion of pleasure)

Okunyumirwa oba essanyu  kirimu  okwewulira nga oli mu mbeera ennungi, eddembe, okwagala, n’okumatira. 

 Era kino kivako okusaakaanya ,  omuli okusanyusibwa ,okukyamuka ,okweraga , okujaganya ,okukyakyankya ,okukyamuukirira oba okumegerera.
Okwewuunya(Wonder)

Embeera y’obuntu ey’Okwewuunya(the emotion of wonder)

Okwewunya kiva ku kweyoleka kw’ekibadde kitasuubirwa. Oli bw’afuna okwewuunya n’ebisige abiyimusa. Okwewuunya era kuleetawo embeera z’obuntu endala nga okusamaalirira .