open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ebigimusa okuvamu nnakavundiira

EBIGIMUSA OKUVA MU KASASIRO {COMPOSIT MANURE]
Wetutuukidde okufulumya bino, nga ffena tukimanyi nti ebiigimusa ebizungu bigula buwanana omulimi owa bulijjo nga tasobola kubisasulira.
N’olw’ekyo ky’ekiseera okuyamba omulimi ono okuvuunuka obuzibu buno, nga tugezaako okumuyIigiriza okwekolera ebigimusa ebibye okuva mu bisaaniiko byasobola okufuna okuva mu fumbiro lye, mu nnimiro ye n’ebikoola by’emiti ebimwetoolodde, olw’okumusobozesa okulongoosa ettaka lye.
WANSI Y’ENGERI ENNYANGU OMULIMI GY’AYINZA OKUKOLAMU EBIGIMUSA NG’EKINNYA {COMPOSIT PIT] 
Okutegeka ekinnya ekyy’okukoleramu ebigimusa bino:-
Londa ekifo, ekisikirize , gamba wansi w’omuti, mu bitooke oba okuzimbako ekisikirize kibe kumpi n’ennimiro mw’ogenda okubissa.
Ekipimo –kibeere kya futi 4 ne nnyingo 11 obugazi, obuwanvu futi zoba oyagadde okusinziira ku bikozesebwa by’olina, okukka wansi –ekinnya sima 30cm okutuuka ku futi 4.
Bw’omala okusima ng’ebiseera bya musana kifukiriremu amazzi kibe kiweweevu.
EBYETAAGISA O KUKOLAMU EBIGIMUSA 
Bw’oba n’ebinogeddwako kasooli oba omuwemba
Omuddo omukalu, n’ebikoola by’emiti ebikalu
Ebintu ebibisi oba ebisaaniiko okuva mu ffumbiro
Obusa bw’ensolo gamba ente, embuzi, embizi, obumyu, kalimbwe w’enkoko bwoba osobodde okumufuna
Ettaka erya wagulu, bw’oba osobola okufuna erya wansi w’omuti oba mu nnimiro
Evvu n’amazzi.
ENKOLA
Omwaliiro ogusooka gwandibadde gw’ebyo ebinogeddwako kasooli, ebivuddemu entungo, omuddo omukalu oba ebikoola ebikalu nga bitemeddwatemeddwa mu butundutundu obutono ddala.
Bw’oba nga wasobodde okufuna ebinogeddwako kasooli. nga  by’ososezza wansi, zzako omuddo n’ebikoola  ebikalu, obugulumivu bwa 10 cm bikkako obutaka butono nnyo ofukirireko otuzzi.
Omwaliiro oguddako ogwokusatu, gube gwa bikoola oba bintu bibisi obugulumivu bwa 10 cm -15 cm nga nabyo bitemeddwatemeddwa mu butundutundu.
N’ebisembayo bw’oba olina obusa bw’ensolo oba kalimbwe w’enkoko gwozzako n’olyoka obikako ettaka kungulu lyojje wansi w’omutti oba mu nnimiro.
EBY’OKWEKKANYA: Ebikozesebwa byonna bisaanye bibe mu butundutundu obutonotono’olw’okubisobozesa okuvunda amangu
Osobola okudinngana , okukunganya nga bwe kiragiddwa waggulu okutuuka lw’ofuna obungi bw’ebyo ebyetaagisa.
Ffuna omuti ogusimbe mu bintu bino by’okunnganyizza, okukola ng’ekipima ebbuugumu {Themometer], ennaku bwe ziwera 4 sikamu omuti okulaba oba bitandise okuvunda. Ate bwoddamu okubikebera n’osanga ng’omuti guwoze kiba kitegeeza nti bituuse okukyusa.
Ebigimusa bino bikyusibwa buli nnaku 4 okumala enfunda 3 – olwo biba biweza ennaku 12 olwo n’okweyambisa biba bituuse era obijja mu kinnya kino  n’obisa mu kinnya ekirala n’olinda biwole nga wayiseewo esande emu  otadiika okuusa ku birime.
Ref WWF/lvceep 
VI Agroforestry
Okukola obulimiro obutono

OKUKOLA OBULIMIRO OBUTONOTONO [NURSERY BED]
Kirungi  okusimba ensigo nga  enkuba yakatandika okutonya. Waliwo ebika by’emiti egikula amangu nga{ leucauna] ne kalitunsi ebiyinza okumala emyezi 3 okuba nga gituuse okusimbuliza. Waliwo ebika by’emiti nga{ grevaria ], {eriamaikaria], ne { acacias] egiyinza okutwalira ddala emyezi 4– 6  okusimbuliza.  Nolwekyo olina okutandiika okukola kubya{ nursery bed]okusobola okutegeka ensigo gyonosimba ngo’zijja k  miti egyo egisinga okuba egyomugaso. 
ATE WALIWO[ NURSERY BEDS] ngazo za nva gamba nga enyannya, emboga nebirala. Zozino zo zikula mangu okusinga ezo ezembala singa oyiwa[ nursery bed ] nga ensigo omaazze galonderela era nekyonofunamu bwekijja okuba, wabula endokwa bwoba nga wakoze  [nursery bed ]  wonozijja okuzisimba tekyetagisa nnyo kuzitteka mubuveera, osimbuliza busimbuliza n’otwala mu nimiro. Katugambe oyina okuba ne ka[ nursery bed ] ko nga kenkana futi 2 ku futi 3, oyinza okukasimba ku nsonda y’enimiro yo.
ENTEGEKA ya [ nursery bed ] 
Tegeka nga [ nursery bed ]  essala akaserengeto. Wonokola akarimiro watekwa okuba nga wakabale bulungi.  Terezawo bulungi wenkanenkane, tema emiteteme ozizike akarimiro okuziyiza mukoka okutwala ensigo n’ettaka. Wekakase nga ‘karimiro tekasuka futi3 obugazi obuwanvu kola nga bwoyagala.
EBIGIMUSA
Kozesa obusa obuvunze obulungi gamba obufuuse attaka oba ettaka egimu obulungi. Yiwa ensigo zino mubuwanvu wanvu okutuuka ku ndala ebanga ly’annyingo 3 . Koloboza mu ‘kalimiro wakati buwanvu wanvu bwa kimu ky’akubiri eky’ennyingo, yiwa ensigo obikeko ettaka okujjuza wokoloboza. Bikka akalimiro kano nesubi tonotono oba samusamu fukirira ngokozesa ekifukirira amazzi. Oyinza okusimbako akayumba waggulu okuziyiza ebisolo okubyonona, waggulu obuwanvu akayumba kaba ka futi 2. Kyandibadde kirungi oyongere okunyweza emigogo gino gireme okusesetuka. Era ofukirire akalimiro emirundi ebiri , kumakya n’akawungezi buli lunnaku. Obusigo obutameredde mu buwanvu wanvu bwewakola bugyemu okirize obuli mu buwanvu wanvu okumera obulungi.

Okusimba ensigo zino mu nimiro kirungi  zibe nga ziwezeza ennyingo 4-5 . Sooka ojjeko ekisikirize mpolampola  okutuusa lwezisobola okugumira omusana. Kendeza okufukirira , omulundi gumu olunnaku guba gumala. Jako ekisikirize, kozesa ejjambiya ojje obulokwa buno muka limiro nga obusimba busobole okugenderako ettaka , enkuba bweba tetonya kyalibadde kirungi okufukirira.
Okwekulakulanya

**OKWEKULAAKULANYA**.
Leero nkuleetedde engeri gy’oyinza okufuna ssente mu kulunda enkoko enganda. Enkoko zino nnyangu kuba osobola okutandika n’enkoko bbiri ne zizaala n’oweza ekiyumba kya nkoko 100.
Ekirungi kye nkoko zino tezirwalalwala ate zirya buli kintu ne zikula bulungi. Ekirala zirina akatale ate zigulibwa ku ssente nnyingi ko bwogeraageranya n’enzungu.
Mw. Erias Kasumba nga mulunzi wa nkoko era nga ye nnannyini T.K Chicken Breeders mu zooni ya Nakiyanja e Nabbingo essira yalissa ku kulunda nkoko ng’anda era annyonnyola bwati engeri gyazilabirira n’azifunamu;
Abalunzi abamu balowooza nti okulunda enkoko enganda temuli magoba, wabula nze ebbanga
lye maze nga nzirunda nkizudde zisinga enzungu okukola ssente. Njaluza amagi n’ennunda okuva mu buluda sikozesa nkola ya nkoko kwalula kuba neetaaga nnyingi.
**MU BULUDA**
Obukoko obwolunaku olumu mbussa mu buluda. Kino kiba kisenge nga kirina okubaamu ebbugumu eriwera kuba tebuba na maama ababikka.
Wansi njalirirawo ebipapula by’ebookisi kubyo oteekeko empumpu erandiddwa ku mbaawo.
Ekyo nga kiwedde, olina okuteekamu essigiri oba ensuwa omuli omuliro ng’eno eyamba okuwa obukoko ebbugumu.
Kuno ngattako ettaala kuba ekiro erina okusula ng’eyaka okutuusa nga buwezezza wiiki ssatu. Nteeka mu ebifo ebyenjawulo mwe buliira ne bwe bunyera amazzi.
**OKUGEMA**
Mu **buluda** bumalamu wiiki nnya, naye era jjukira ku lunaku olusooka nga wakabuleeta okubugema Marek. Mu wiiki esooka mbugeme Newcastle, wiiki eyookubiri n’embugema ggombolo, eyokusatu tuddamu okugema Newcastle/IB olwo wiiki esembayo mu buluda ne tugema ggombolo 2.
Nga buvudde mu buludda Ku wiiki eyokutaano, ddamu obugeme Marek busobole okukula nga bw’amaanyi. Era kyusizzaawo emmere okuva ku Starter okudda ku Grower’s Mash.
Ku wiiki eyomukaaga tubugeme typhoid. Ku myezi ebiri tuzigema kawaali kano kayiso bakakuba
mukiwawaatiro olwo oba omaze okugema okutuusa bwonozitunda. Wabula bw’ozuula nti zirimu obulwadde ziwe eddagala okutereera.
**ENFUNA Y’ENKOKO**
Ku myezi ena nyongeramu ku birungo okugeza mukene n’ensigo za ppamba biyamba enkoko empanga okuzitowa. Ku myezi etaano ojja kuba otunda.
Wabula enkoko ku myezi etaano eba ekumazzeeko ekinene ennyo 10,000/-, singa oba walunda enkoko zo 300 empanga katugeze. Oba ojja kuba nga okozesezza obukadde busatu, buli nkoko ogenda kugitunda 20,000/-, kiba kitegeeza nti ofuna obukadde mukaaga olwo amagoba ne gabanga genkana ne
kapito gwe wateekamu olwo oba olyevuma ddi obulunzi?
Okukuuma obutonde bw'ensi

OKUKUUMA OBUTONDE BWENSI NGA TUKEKKEREZA EBIFUMBISIBWA NG’ENKU, AMANDA N’EBIRALA NGA TWEYAMBISA AMAGEZI AGEKIKUGU
Tukole ki okuwonya n’okukuuma ebibira n’emiti ebikyaliwo?
Amawanga ga{ Africa]  yonna galina ekizibu  ekyeyongera buli kiseera naddala buli embeera y’obudde lwekyukakyuka nga kiva mu kusaanyawo ebibira n’emiti.
Buli lwe tutema emiti oba ebibira , tuba tuleeta ekizibu  ku butonde  bw’ensi. 
Nga – Ebitundu ebiri waggulu we’nsozi byononebwa okukulugguka kw’ettaka.
Abantu mu byalo babonabona mu ngeri nyingi.
Nga ze zino – Tebaba na mmere ebamala.
Endya eba mbi nnyo.
Tebaba na by’akuzimbisa, enku, embaawo, ebibajje n’ebiruke.
Enfuna eba nnafu nnyo
Ebisolo bibulwa omuddo
Ekyokukola ng’embeera emaze okubeera etyo:
Tulina okukendeeza okweyongera kwebibira ebisanyizibwawo
Okukuuma n’okusimba emiti.
Okukendeeza emirimo egikolebwa abakyala olwkusitula embeera yaabwe.
Okusomesa abatuuze ne’bibiina engeri entuufu ey’okweyambisa emiti wamu n’ebirara.
N’okukendeeza endwadde.
Kisaanye kimanyibwe nga mu { Uganda]  abantu 96 ku buli 100 beeyambisa miti mu byetaago byabwe ebyo’omumaka. Nolwekyo okukuuma emiti gino egikyaliwo kwe kukola amasiga agomulembe agakekkereza enku.
Kampuni enkola computer

Ssebo nkulamusiza nonya kampuni eyinza okunkolera computer mu nyukuta zenayiya mu luganda"con-scrpt" nsobole okuwandika ebitabo mu nyukuta eziyitibwa "LU" letters,
OTANDIKA BIZINENSI ENTONOTONO

**[[EMITENDERA]] 8 GY’OBA OGOBERERA NG’[[OTANDIKA]] [[BIZINENSI]] ENTONOTONO**
**NTANDIKA ntya bizinensi entono?**
Okutandika biziness ky’ekimu ku bintu ebizibu kyokka okusalawo okusanyusa okukola mu bulamu. Waliwo ebintu bingi ebyetaagisa n’okulowoozaako. Okutandika bizinensi kitwala omuntu okubeera omuguminkiriza n’okwewaayo mu bingi.
Bizinensi entono okusobola okuyimuka, okubeera ng’eriko ekizibu kyegonjoola, okumatiza obwetaavu oba okuleeta ku katale ebintu ebyetaagibwa. Kino olina okukikola oluvanyuma lw’okunoonyereza n’okwebuuza. Waliwo n’ebibuuzo ebirala by’olina okweddamu, okugeza byenjagala okukola ani abyetaaga, waliwo abantu abalala ababitunda, okuvuganya kuli kutya? N’ebirala bingi.
**EMITENDERA GY’OBA OGOBERERA**
o	Ggula obwongo: Funa ekirowoozo ekitandika bizinensi. Wadde nga tosoose kutunuulira nsimbi, ekifo, akatale n’ebirala, ekirowoozo kye kirina okusooka n’ofuna n’engeri gye kiteekebwa mu nkola.
o	Sooka okole okunoonyereza: Oluvannyuma lw’ekufuna ekirowoozo, weebuuze nti otuuse okukiteeka mu nkola? Weepimeepime olabe obwetegefu bwo butuuse wa? Funa okuwabulwa okwenjawulo olabe nga kikola, bwekiba tekikola olabe ng’okola ekirala.
o	Kola pulaani: Olina okubeera ne pulaani eneekusobozesa okutuukiriza bizinensi yo ey’ekirooto. Bw’obeera onoofuna obuyambi bw’ensimbi okuva mu bitongole nga bbanka, bamusigansimbi, weetaga pulaani ennambulukufu eggyayo byonna by’otegeka okukola. Era olina okulaga ebigendererwa byo, ekiri emabega waakyo, engeri gyogenda okutundamu bizinensi n’ensimbi  gye zigenda okuva.
o	Balirira eby’ensimbi: Okutandika bizinensi entono, tekyetagisa nsimmbi nnyingi kyokka kijja kwetagisa ez’entandikwa. Waliwo engeri eziwerako mw’oyinza okuyita okusiga ensimbi ze weeterekera, looni n’endala z’onoonyeza mu makubo amalala.
o	Funa era owandiise erinnya lya bizinensi gy’ogenda okukola: Erinnya likola kinene okutambuza bizinensi. Londa eryo eddungi. Bw’omaliriza olina okugenda ew’omuwandiisi wa kkampuni. Bwe mubeera babiri,  laba nga mulinaempapula zonna ezeetaagisa.
o	Funa layisinsi ne pamiti: Bino biri kitundu mu kutandika bizinensi kyokka ng’ozifuna okusiinzira ku kika kya bizinensi gy’ogenga okukola ne wa gy’esangibwa. N’olwekyo olina okusooka okunoonyereza layisinsi ne pamiti ki ezigya mu bizinensi gy’oyagala okutandika.
o	Olina okubeera n’ekifo w’egenda okubeera: kuba kikulu bizinensi okubeera n’ekifo weesangibwa. Woofisi yo osobola okubeera awaka, eengabane awantu, edduuka n’ebirala. Naye olina okukimanya nti w’oteeka bizinensi wakola kinene mu kukufunira amagoba ogitambuza. Olina okulowooza ku byonna ebineetagisa okubeezaawo eno era laba ng’ekifo kino kiyamba okutwala bizinensi gy’okola mu maaso.
o	Olina okutumbula bizinensi eno okuyita mu bintu ebisikiriza bakasitoma. Olina okubeera ne ssaayansi bakitunzi gwe bakozesa okunoonya abaguzi. Mu ngere y’emu osobola okusalawo amakubo mw’ogenda okuyita okumanyisa bizinensi yo eri abantu. Bino byonna bw’omaliriza, bizinensi egenda kutumbula.
Omusujja

Omusujja ndwadde etawaanya ennyo abantu naddala mu ssemazinga wa Africa. Abatu bangi nnyo abafa nga balwadde omusujja guno. Omusujja guno guleetebwa ensiri bwe zikuluma.
Osobola okuziyiza omusujja guno singa osula mu katimba k'ensiri.
Mu Buganda, waliwo eddagala lingi erisobola okujjanjaba omusujja. Bino wammanga lye limu ku ddagala:
1. Omululuza
2. Nnaalongo
3. Ekigaji
Ente ez'amata

Ente ez'amata zisobola bulungi okulundibwa mu buli maka mu kyalo mu Uganda. Kasita omuntu afuna ente naddala ez'ekika kya Fresian, bweba erabiriddwa bulungi, esobola okuvaamu liita ana (40) buli lunaku!!
Okusimba emiti gyebibala

## OKUSIMBA [[EMITI]] GYE [[BIBALA]]

 EMITI GYE BIBALA  NGA EMIYEMBE OVERCADO FFENE AMAPAPALI N EMICUNGWA BISANGIBWA KUMPI BULI MAKA. ABAANA ABATO BEBASINGA
OKUGYETANIRA.BAGIRYA BULI WEBAGALIRA.OLUMU GIBERABIZA NOKULYA EMMERE.
EBIBALA BINO BYEYONGEDDE OKWAGALIBWA MUBITUNDU BYE KIBUGA KAMPALA. ABANTU BANGI BABIGULIRA ABAMAKA GABWE. 
ABALALA BABIFUDDE MULIMU  BABITAMBUZA MU OFFICE NEWAKOLERWA ABANTU ABANGI.NABALALA BABISUBULA NEBABIWEREZA EBWERU WA UGANDA okugeza mu Sudan, Kenya, Tanzania n'amawanga amalala.
EKYETAGISA KWE KUSIMBA EMITI GY'EBIBALA EMINGI GIVEKO EBIBALA EBINGI EBIMATIZZA AKATALE AKO ATE ERA KIYAMBE NOKUKUUMA OBUTONDE BWENSI. 

OKUFUNA EMITI EGYEMBALA KYETAGISA OKWEBUZA KUKITONGOLE KYOBULIMI EKAWANDA RESACH STATION  

BAKUWE AMAGEZI.
Tewekubagiza

## [[TEWEKUBAGIZZA]]
O'woluganda kwebaza gyona gy'okola wabula njaga okukutegeeza gwe eyekubagiza olw'embera eyo gyoyitamu wabula nsaba okukutegeza nti eyo embeera osobola okugivamu mu ngeri zino wamanga;
Eri eyo eyafilwako taata / maama, engandazo kale nadala nga tolina muntu wo yena nkugamba nti oli muwanguzi kubanga okyali mulamu. Munange nsaba okukugamba nti Katonda ali naawe wabula olina okumanya bino okusobola okubaawo ate nga oli bulungi. 

Edda nga nkyali mutto nalina okusomozebwa nga abange baweddewo naye omusajja omu yangamba nti "Peter oli mwana mulungi naye bwaligoberera bino oliba bulungi munsi ekisooka okukuuma nga amazima, empisa, okwewala bi group ebiibi, okwagala nga abantu abalal okusingira dala abakadde awamu n'abaana abato nadala abo abali mubwetaavu awo ensi erikwagala ate nawe n'ekunyumira" ebigambo ebyo sasooka kubitegera naye kumbe omukulu oyo yali bambi naye nga alinga nze naye Katonda amuwe ekiwumulo ekyemiembe.

Nkwagaliza okusoma obulungi 

nsigadde ndi 

Peter
OKULIMA EBIJANJAALO

ukm OKULIMA EBIJANJAALO.
	Ebijanjaalo ky'ekilime ekula amangu era ngakisola okukuwa sente singa oba ng'obirabiridde bulungi ddala.Tulina ebika by'ebijanjaalo biwerako era nga mubinomulimu bino wammanga .
	1 ,kanyeebwa
	2 , Nambaale
	3 ,Yellow beans ,Nakyewogola n'ebirara bingi.Omulimi w'oba osimbye ebijanjaalo byo mubbanga lyamyezi ebiri n'ekitundu kwesatu obeera okungula eri gwe aba ayagala okutunda ebibisi.
			EBIJANJAALO BY'ETAAGA BINO WAMMANGA.
	Ebijanjaalo bino by'etaaga ennimiro nga sinnyonjo nnyo kisukiridde kubanga birina ensigo nnene bulungi osobola okugisimba awantu neweba nga siwayonjo tebilinga bimera birara .
	Ebijanjaalo ng'obisimba olina okubisimba mumabanga amalungi ddala era nga gwe akozesa engalo zo ng'osimba olina okusimba mumabanga ga 30 ku 30 cm oba okusingako awo katono .
	Ebijanjaalo ngabimeze bifuyiremu  ekigimusa  kyaNPK owamazzi era nga kino kiyamba nnyo kubanga  kilimu ebiriisa byamirindu essatu ebisinga okwetagibwa ekimera era muno mulimu [Nitrogen,Phosphorus,Pattasium].Ng'omaze okufuyira  ebijanjaalo byo ,ekiddako kuba kubikoola era nga bino bikoolebwe omulindi gumu kw'ebiri .
	Ebijanjaalo  ngabimaze okukoolebwa ngabituuse ku stage emulisa , bifuyire n'eddagala ely'ebiwuka ngalino mulimu Rocket ,Turfgor ,Dudu cyper  n'ebirara era ngalino mutabikwamu ely'obuwunga liyite  Dithen  oba liyite Mancozeb n'ekigimusa ekiyitibwa Allwin gold era ngakino kiyambako ekimera  okuleeta amatabi n'okukwasa okimuli . Ebiseera bw'ebiba ngabyankuba ebijanjaala kasita bileeta eminnyololo ,ofuna omo ejiiko bbiri n'omutabula mobbomba n'eddagala  lyebiwuka nga Rocket n'ofuyira ebijanjaalo byo.Kino kiyamba okugumya ekikuta ky'ekijanjaalo  amazzi nga tegasobola kuyingira munda kwonona mpeke zebijanjaalo . 
		OBULWADDE BW'EBIJANJAALO .
1 ,KIBABUKO .
Ebiseera ebisinga  okwenkuba ebijanjaalo bibabuka ebikoola n'ebijanjaalo byennyini era kino ng'osobala  okukigoba ne mancozeb oba fungalcil.
2 ,KIWOTOKA.	
Oluusi  ebijanjaalo bimanyi okuwotoka era ngakino kiyinza  okuva  kumunyeera ,kale obalina okukozesa eddagala lyonna ely'ebiwuka.
3 ,EKIGENGE.
Kino osobola okukozesa Dudu acelamectin.
	EBIWUKA EBIYIGANNYA EBIJANJAALO 
1 , Ebisaanyi ngabino bilya ebikoola n'ebimuli .
2 ,Munnyeera ng'ono abiwotosa .
3 ,Amagongolo ngagano galya ebijanjaalo naddala nga bigudde .
3 ,Amayanzi  era ngagano galya ebimuli .Okuziyiza bino kozesa eddagala elitta ebiwuka . 
MUBEERE BULUNGI ,TUNADDAMU NATE 
				MUKAMA ABAKUUME
							MBADDE KIKANJA JOHN BAPTIST.
									0759-241-525.
									0700-762-336.
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** (oba *The Great Communicator*) (1911-2004)


Image:Ronald Reagan in Cowboy From Brooklyn trailer.jpg
Image:Ronald Reagan televised address from the Oval Office, outlining plan for Tax Reduction Legislation July 1981.jpg
Image:ReaganBerlinWall.jpg
Image:Ronald Reagan 1985 presidential portrait.jpg
Image:President Ronald Reagan at a Rally for Senator David Durenberger in Minneapolis, Minnesota (cropped).jpg
Kutu kumu

KUTU KUMU
Buno butula butono eranga bukaawa. Buba bweeru n’obwa kiragala
ENDWADDE/ENKOZESA
Sukaali: Gereka ku mmere bwe buggya, ng’o lya.
Puleesa: Gereka ku mmere bwe buggya, ng’olya
Ennanda

Guno muddo gutera kusangibwa mu nimiro era gulandira ku ttaka. guba n’obumuli bweru.
ENDWADDE/ ENKOZESA:
Akasekere: Mennya mu ennanda otuzzi tuveemu, siiga ku liiso.
EKIBWANKULATA

Kimera kiba n’ebikoola ebyefaananyirizako eby’entuntunu era n’ekimera kyenyini kifaanaira ddala entuntunu, bwobukunya buleeta ekyoovu mu langi ya kitaka
ENDWADDE / ENKOZESA
Amabwa: Kunya osiige ku bbwa.
Okwoza mu lubuto: Fumba onnywe.
NAKASERO

Kimera kirandira ku bimera ebirala. Kirina obukoola butono era nga kirina ekintu omubeera obusigo nga kyefaananyiriza Bumya. Obusigo butono era bukaawa. Obusigo budugavu mu ndabika.

ENDWADDE/ ENKOZESA:

1.Omusujja gw’oku mutwe: yenga, nnywa.

2.Obunafu mu mubiri: Nuuna akasigo kamu
KAKUBANSIRI

Kamera kampi ddala mundabika era kaagala okwefaanyirizaako kamunye. Kalina obukoola butono nnyo kumpi  nga kamuye. Kawunya nnyo  ng’okakunyidde mu ngalo oba ng’okakuteko.
ENDWADDE/ENKOZESA
Olubuto oluluma: Fumba mu mazzi, nnywa 
Empiiyi: Fumba mu mazzi, nnywa
Omusujja: Fumba nnywa oba yenga,  onaabe.
ENKEJJE

Olukusense OBA mulangira;

Fumba nga totaddemu munnyo owe omulwadde awuute.

Tabikamu omuzigo omuganda ng'ofunba.
Okusiriiza entamu

### [[Okusiriiza entamu]]
Buno bulwadde mu bakazi obusobola okujjanjabwa omuddo oguyitibwa Ekitonto Okunjanjaba endwadde eno, nfuna ekitonto ekikazi, ekimenyamagumba, akafugankande, olutungotungo wamu n’entungo. Bino bisiikire wamu n’oluvannyuma gaayako mu biseera byo eby’eddembe.
OMWETANGO

OMWETANGO

ENDWADDE/ENKOZESA:

1.Amabwa go mu bulago:

 Funa akagoye akatukula 
Ossemu ebikoola byomwetango nomunyo mutini tini ogaaye
(Omule ssupu)
Akafuba

### Akafuba
Buno bulwadde obuleetera okukololakola ekisusse. Endwadde eno esobola okujjanjabwa mu n'ezinjanjaba za mirundi ebiri: ey'ekizungu n'ey'ezinjanjaba y'ekinnansi. Enzijanjaba ey'ekinnansi esoboka ng'omuntu akozesa ekimera ekiyitibwa Ekkajjolyenjovu.
AKAFUBA
Akafuba bwe bulwadde obuleetebwa akawuka akakwata amawuggwe.  Kaleetebwa singa omuntu ayingiza empewo erimu obuwuka bwako okuva ku muntu omulwadde waako era nga buyita mu kunyiza, okuseka, okuyimba, okukolola oba okuwandula era nga bino binnyonyolwa Dr. Charles Kasozi, omusawo mu kitundu ekimu. Dr. Lydia Nakiyingi era ng’ono musomesa mu matendekero agawaggulu ate ng’akola ku kunoonyereza ku ndwadde ezitali zimu ezikwata abantu mu kitongole ekimu e Makerere ayongerako nti akafuba kasobola okufunibwa singa omuntu afuna amalusu g’omuntu akalina.  Kino kisobola okubaawo mu kuwandula, okukwata mu ngalo z’omuntu alina amalusu, ku minyolo egirina akawuka, ebintu ebikozesebwa awaka n’obutambaala bw’omungalo..
Newankubadde akafuba katera kukosa mawuggwe, Dr. Nakiyingi annyonyola nti kasobola okukosa ebitundu by’omubiri ebirala.  Agamba nti ebitundu bino mulimu, olususu, omutima, ennyingo n’amagumba.  Akafuba kasobola okukosa ebinywa mu mubiri n’obwongo.  Dr. Nakiyingi annyonnyola nti bwekaba mu mawuggwe, kayitibwa kafuba ka mu misuwa.  Bwe kaba wabweru w’amawuggwe, kayitibwa akafuba k’emisuwa egyawabweru era nga katera nnyo okukosa abantu abatalina bukuumi bumala mu mubiri naddala abo abalina akawuka ka ssirimu.         
Obubonero bw’akafuba
Okusinziira ku Kasozi, obubonero mulimu:
-	Omusujjasujja okutera okubeerawo olweggulo.
-	Okutuuyana ekiro
-	Okukogga
-	Okukolola olutatadde
Kasozi annyonnyola nti newankubadde akafuba kalagibwa mu ngeri zanjawulo mu bantu abalina akawuka ka ssirimu kuba omuntu ayinza obutaba na musujja ng’ate alina akafuba ak’olutatadde.
Obujjanjabi
Nakiyingi agamba nti akafuba kamutawaana nnyo aketaaga eddagala eritali limu okumala emyezi egiwera.  Era agamba nti akawuka akaleeta obulwadde buno tekamala gafa.  Ekiseera kino   mu Yuganda, obujjanjabi butwala emyezi wakati w’omukaaga (6) n’omunaana (8) okusinziira ku ddagala erikozeseddwa.
Ekkajjolyenjovu

Guno muti era ebibajjo ebiguggyibwako bisobola okukola ng'eddagala mu kujjanjaba akafuba mu ngeri y'ekinnansi bwe ligattibwa n'akabombo akanaaba, emirandirag'akasaana, egy'eggirikiti, egy'olukindukindu, egy'ekyewamala,mukaliza wamu n'emirandira gy'akafugankande. Mu ddagala lino ffumbiramu omunnyo ogw'ekisula onywengako naddala nga libuguumirira.
Kabootongo

ÅBuno bulwadde obutwalibwa mu ndwadde z'obukaba kyokka era nga busobola okusikirwa mu musaayi. Obulwadde butawaanya abantu bangi nga n'abamu baba nabwo ne batakimanya kuba baba tebafuddeyo kwekebeza. Yeeyolekera mu musaayi, mu magumba, n'olususu olwo omulwadde n'afuna embeera eteeyagaza.
Abamu bafuukuuka olususu, amagumba gabameketa n'omubiri okutwalira awamu ne gunafuwa olwo ne gujoogebwa kumpi buli ndwadde egulumbagana.
Bulino enzijjanjaba entongole mu kizungu kyokka waliwo n'ey'ekinnansi esobola okubaako ky'eyamba ng'okozesa emirandira gy'omusambya, ekifumufumu, emirandira gy'amapeera, ebibajjo by'Ekkajjolyenjovu. Eddagala lino olifumbiramu omunnyo gw'ekisula n'oluvannyuma n'onywangako mu bipimo ebisaanidde.
Olususu

Lino lye ddiba eribikka ennyama n'amagumba mu bisolo byonna ebirina amagumba. Lulina emigaso mingi ku muntu era nga lwe lumu ku biyinza okulaga oba omuntu ali mu mbeera nnungi oba obulamu bwe bwe buliko ekibuluma. Kino kisoboka okweyoleka mu ngeri ez'enjawulo omuyinza okuba okusiiwuukirira, okubutuka, okufuna amabwa n'ebirala nga bimu ku bino bitwalibwa ng'endwadde z'olususu
Enddwande zaalwo ez'enjawulo zirina enzinjanjaba ezirambikiddwa obulungi mu Kizungu kyokka ne mu kinnansi, waliwo ebintu ebirowoozebwa nti singa byeyambisibwa, bisobola okuyamba mu ku lutereeza okugeza okwettanira ebiryo.
Ebiryo

Zino z'ensigo z'ensujju. Birina emigaso njolo omuli okulwanyisa ebiwuka by'omu lubuto, n'okulongoosa olususu singa oli azettanira okuzirya. Enkozesa; Sooka obisiikeko, n'oluvannyuma ebisekule ofunemu ensaano. Eno gy'oba omamiriranga mu nva. 
Singa obise
Enjoka

Enjoka ensajjabulwadde bwa kikaba. Zino zikwata basajja ne zibaziba enseke olw'amasira ge zireeta.Obulwadde buno buliko eddagala ery'ekinnansi erisobola okuyambako.  Funa Emirandira gya kaamulali egy'akakwasokwaso, ekyewamala, ekibwankulata n'obutiko obubaala ebifumbire wamu n'oluvannyuma otandike okunywangako buli lw'okufana obudde obugeere.
Ekitonto

Guno muddo kyokka gusobola okugattibwamu ebika by'omuddo omulala ne likola ng'eddagala okujjanjaba endwadde y'okusiriiza entamu mu bakyala.
Okusesema

### Okusesema
Eno mbeera ya bulwadde ereetera omuntu okuzza byonna by'aba alidde oba anywedde ng'abifulumira mu kamwa. Oluusi bisobola n'okufulumira mu nnyindo. Embeera eno singa yeegatibwako n'embiro esobola okuziyizibwa eddagala enzungu kyokka oli ng'asazeewo okwesigama ku nzijjanjaba y'ekinnansi, omuddo oguyitibwa Kamunye ly’eddagala eri oyo alumbiddwa okusesema n’embiro ezaamangu. Kamunye sooka omwanikeko mu kasana, omusekule n’oluvannyuma omufumbire mu mazzi ag’ekigero.Bwe bimala okwesera obulung n’okuwola, tandika okunywangako mu bipimo ebisaanidde era mu bbanga ttono ojja kufuna enjawulo. Bw’oba osobola  gattamu ebibajjo by’ejjirikiti n’emirandira gy’akafumbo.
Akawulukutu

Buno bulwadde obukwata mu kutu era nga businga kujja mu budde bw'ekiro. Nga wakalumbibwa obulwadde buno okubukkakkanya mu nzijanjaba ey'ekinnansi, funa omulandira gw'ejjobyo, n'ekimuli ky'omusambya. Biyise ku muliro, otonnyeze mu kutu okulimu obulwadde buno.
Olubuto olwesibye

Okwesiba olubuto mbeera ng'olubuto lukugulumba nga n'okufuluma okaluubirirwa. Eddagala ku mbeera eno mu nzijjanjaba ey'ekinnansi; funa omulandira gw'akatakula, ogw'omuttanjoka, mubiri, nnabbugira n'olunyereketo. Fumba onyweeko mu bipimo ebisaanidde.
Oluwumu

Oluwumu y'emu ku ndwadde z'olususu. Lukuba ebiba ebisooka okuba ebitono ng'ebisente kyokka bwe bitafuna kujjanjaba amangu ago lusobola okusaasaanira omubiri gwonna. Bwe lukula ekisusse, olususu lw'omuntu lutandika okulabika g'oluyisiddwaako evvu.Lusobola n'okuviirako omuntu okutandika okuva ekisu. 
Lusobola okusiigibwa omuntu gaayita mu kukozesa ebintu ng'engoye n'ebikunta era olw'okuba tebuluma, bangi bagayaalirira okulujjanjaba ne batuuka okuvaamu olusu.
Enzijanjaba yaalwo mu kinnansi; funa ekifuula, akatuntunu akatono, mageregankoko, ebikoola by'ensugga, omucuula, kafumbe omusajja n''oluwoko.
Eddagala lisekulire wamu n'oluvannyuma  kuuta mu bifo ebirimu obulwadde buno.
Eddagala lye limu liteeke mu bizigo weesaabe mu bifo byonna ebirimu obulwadde buno waakiri emirundi esatu olunaku.Singa onoonyiikira ojja kufuna enjawulo.
Ebikoola by’amatungulu nabyo ddagala ku luwumu. Bigatte n’amatungulu agengedde, sekula bigonde bulungi. Tabulamu omwenge Omuganda oba enkanja zaagwo.  Buli lw’omala okunaaba siiga mu bifo ebirimu obulwadde.
Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi** oba **Sung Jae-ki**(Korea:성재기;hanja:成在基, [sʰəːŋ dʑɛgi], September 11, 1967 - July 26, 2013) mukusooka Sung Jae-gi yeyali Human right activists oba civil right activists, liberalism philosophers wa South Korea. alikozesa wa *[[Association ya Korea Male]]*(남성연대;男性連帶) wa January 24, 2008. mu 1999 ate 2013, alikuwa liberalism movement, Anti-feminism movement.
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** (April 20, 1882 - April 30, 1945) mukusooka Adolf Hitler yeyali dictator wa Girimane, alikozesa wa NSDAP (National Socialist Workers Party).
Abaana :Enkuza yaabwe

Mikwano gyange muli mutya yonna gye muli.? Bwe muba muli bulungi kisanyusa nnyo nnyini ddala.
Leero katutunuulire embeera ezitabudde abaana baffe ne bakula nga bakola bikyamu ne tubanenya naye nga ffe abakulu ffe twonoonye abaana.
Biruwa abakulu bye bakola ebikyamu ebyonoonye abaana?
1. Abantu abakulu okugeya abalala nga abaana abato bawulira kino bbo balowooza kirungi bwe batyo bakula kye bamanyi nabo batandika okugeya.
2. Abantu abakulu okwambala enkunamyo abaana abato bakula bakimanyi nti kirungi nnyo.
3. Abantu abakulu naddala bassemaka okudda eka nga batagala nga batamidde kino kiswaza nnyo abaana bakula bamanyi nti okutamiira kirungi nnyo.
4. Okutambulira mu ttawulo nga ova okunaaba nooyita mu baana bo kino kiswaza nnyo.
5. Okukeera ku makya nga oli mu ttawulo nookumba mu luggya oba mu ddiiro oba noogenda ewa muliraanwa okunyunya emboozi ho ho ho ho bannange wano oba otusse.
6. Okweyazika yazika buli kimu . kino abaana bakula bakimanyi nti okweyazika kirungi nnyo era bakula nabo beeyaziika yazika . twewale okusaba buli kimu ku baliraanwa.
7. Okwogera ebigambo ebyenkana emizindaalo mu baana ho ho ho ho kino kitiisa ate era kiswaza oyo abeera akyogedde. Twewale okuwemula mu baana.
8. Okuvuma abantu nga abaana abato balaba. Bakula bamanyi nti okuvuma kirungi nnyo. Ho ho ho tukyewale.
9. Okulimba nakyo kibi okuyigiriza abaana kuba bwe bakula nga balimba kiba kibi obeera osize omuze omuzibu okusengula.
10. Okulwana nga abaana balaba . kino kikyamu kuba abaana bakula bamanyi nti okulwana kirungi nnyo.
11. Obunafu. Wano abazadde abamu tebafuddeeyo kuyigiriza baana babwe babakuzizza nga banafu nnyo. Muyigirize abaana okukola.
12. Okusalaganya ebigambo: abantu abakulu bannakamwa ntette batama era bwe bakuza abaana nga basala ebigambo kikyamu.
13. Okukuliza abaana mu bukyayi nga tewali mukwano . nabo bwe bakula baba babamanyi nti teri muntu alina kwagalwa.
Omulundi oguddako tujja kulaba ekiri ku mizigo ekyonoonye abaana. Ho ho hio ho ekiri eyo kisa kinegula
Muzukizi

MUZUKIZI
Kimera ekyefananyizaako ddoodo wabula kyo kiba kimyufu oba ebbuga.
ENDWADDE/ENKOZESA
Musaayi: Fumba ebikoola, nnywa.
KUTUKUMU

Buno butula butono era nga bukaawa. Buba bweeru n’obwa kiragala.
ENDWADDE EZIVUMULWA/ENKOZESA :
Sukaali: Gereka ku mmere, bwe buggya,ng'olya.
Puleesa: gereka ku mmere, bwe buggya, ng'olya.
ENIIMU

Muti gubeerako amaggwa wamu n’ebibala. Biba bya kiragala era nga bikaawa.

## ENDWADDE/ENKOZESA:
1.Okukoga: gunuune oba  gikamule, onywe.

2.Ssenyiga/ekifuba: Nuunaoba  gikamule, onywe.

3.Okukaza olususu okuvaamu butto: wesiige mu maaso.
Katunkuma

KATUNKUMA:
Buba butula obutono. Butera okumera okumpi n'awaka, oluusi ne mu nsiko. Ensangi zino, bulimibwa mu nnimiro era butundibwa okufunamu ssente.

ENDWADDE ZE BUWONYA N'ENKOZESA:

1.Entununsi (pressure); gaaya omubisi ng’embeera etabuse. Ate ne ku mmere, lirako katunkuma omufumbe (buli kijjulo.
KAYAYANA

KAYAYANA:

Guno muddo, gutera okumera mu nsuku embikke, ne mu bisambu.

ENDWADDE ZE GUVUMULA/ENKOZESA:

1.Okufuna omukisa: Yenga mu mazzi, onaabe. Oba teeka mu kyogero (abato).
 
2.Okutunda: mansa mu byotunda. Oba teeka mu  kyogero (abakulu)

3.Okuganja: Yenga, onaabe.
OLUNYEREKETO

OLUNYEREKETO:

Guno Muddo. 

ENDWADDE/ENKOZESA:

1.OLUSOLO:kunya, siiga awali olusolo.

2.Abakyala ab’embuto: banaaba ebikoola.
EJJIRIKITI

EJJIRIKITI:

Ejjirikiti muti, teguba muwanvu nnyo wabula gubaako amaggwa. Ebimuli byagwo bimyufu era ebikoola byagwo biba bigazi wabula tebiba bingi nnyo ku muti.

ENDWADDE ZE LIVUMULA/ENKOZESA:
1.Olususu: temako ebibajjo, ffumba,bireke biwole, onywe.

2.Omuliro; yokya ebibajjo, evvu oliteeke awayidde omuliro  oba awali ekiwundu ky'omuliro.
OLWEZA

__TOC__

### Enfaana ne gye lusangibwa

Olweza gubeera muddo nga gulandira ku ttaka. Gubeerako obukoola butono n'obumuli obweru. Erinnya eddala ery'olweza luyitibwa **Olubbula**. Abantu batera okulusimba ku mbalaza oba n'okulufunira ekifo mu lusuku ne lutalizibwa. Abalala balusimba ebbali ku luggya. 

### Olweza n'Omuganda

Mu Buganda, olweza lutwalibwa okuba olw'omukisa. Luliko bingi ebiwanuuzibwa. Gulina n'emikolo kwe lukozesebwa.
 
* Singa omwana yenna azaalibwa, mu kyogero ekimunaazibwa mulina okutabikibwamu olweza nga kino mu Buganda kiwanuuzibwa nti ebeera nsibuko ya mikisa mu bulamu bw'omwana oyo.

* Singa omuntu yenna azaala abalongo, mu kibbo ky'abalongo mulina okuteekebwamu olweza wamu n'ebbombo olwo ne muteekebwamu n'essente.

* Abalongo ne bwe baba basibiddwa, era mu kibbo mwe baterekeddwa mulina okuteekebwamu olweza.

* Olweza terunaabibwa baana bato bokka mu kyogero wabula n'omuntu omukulu asobola okuluyenga mu mazzi n'aganaaba kubanga kiwanuuzibwa nti afuna emikisa.

* Singa omuntu asibibwako mu kkomera amangu ddala nga yaakavaayo alina kusooka kunaaba mazzi omuli olweza, ebbombo wamu n'omwetango aveeko ebisiraani by'ekkomera n'emikisa gimweyunire. N'engoye omuntu oyo mw'aviiridde mu kkomera zirina okunnyikibwa mu mazzi ago agalimu olweza.

* Omuntu omukulu naye asobola okunaaba olweza nga lugattiddwamu ebbombo wamu n'amata. Kino kye kiyitibwa **ekyogo**.

### Ebirala ku lweza

Obutafaananako muddo mulala ogutwalibwa nga ogw'omuwendo ogunywebwa, olweza lwo lunaabibwa bunaabibwa nga wano omuntu aluyengera mu mazzi n'alunaaba. Era kigambibwa nti omuntu akozesa olweza tateekwa kulunaabisa na kintu nga ssabbuuni wabula lunaabibwa lwokka. Abantu naddala abasawo abajjanjabisa eddagala ly'obutonde, olweza gwe gumu ku middo gye bakozesa olw'emigaso enkumu egirufumbekeddemu.
OLUSENKE

OLUSENKE:
Muddo muwanvu gutera kusangibwa ku ttale; era lutera okweyambisibwa mu kusogola omubisi omuganda.

Guba gufumita era gubaako obuggwaggwa ku mabali.

ENDWADDE/ENKOZESA:

1.Okwoza mu lubuto: Fumba emirandira, 0nywe.
EKIKAKALA

EKIKAKALA:

Kino kiwonya Omusaayi ogwefukuse mu maaso 

Enkozesa:  Gaaya ebikoola okutuusa ng’omusaayi guweddeko ku munye oba mu liiso/maaso
KAZUNZANJUKI

KAZUNZANJUKI:

Kagema obusobe mu baana abawere.
 
Enkozesa: Omukazi ng’ali lubuto, ayenga n’anaaba. (Okozesa byonna; akasajja n’akakazi)
KAWUNYIRA

KAWUNYIRA:

Kimera ekyagala okwefaananyirizaako enjaga. Kiba kiwanvu era ng’enjaga wabula kino kiwunya. Kiba n’ebimuli nga bya kyenvu.

ENDWADDE /ENKOZESA:

1.Omusujja: Yenga mu mazzi, onaabe.
ENGOMA

ENGOMA MU LUBIRI LWA KABAKA:

MU LUBIRI LWA KABAKA, ENGOMA EZ'ENJAWULO ZIKUBIBWA  KU MIKOLO EGY'ENJAWULO. ZE ZINO WAMMANGA:

1.KYEBABONA:

ENO EKUBIBWA MU KUTEEKAKO OMUSIKA WA KABAKA.

2.MUJJAGUZO:

EKUBIBWA NGA KABAKA ATUUZIBWA KU NNAMULONDO.

3.ENTAMIIVU:

EKUBIBWA NGA KABAKA AYITA ABATAKA OKUBAAKO BY'ABABULIRA.

4.TTIMBA:

EKUBIBWA NGA KABAKA YAKAVA MU LUTABAALO.

5.KAWULUGUMO:

ENO EWEREKERA MUJJAGUZO NGA KABAKA ATUUZIBWA KU NNAMULONDO.
OKWABYA OLUMBE:EMITENDERA

EMITENDERA MU KWABYA OLUMBE MU BUGANDA:

1.Okutambuza olumbe.

2.Okutema amabidde.

3.Okusula mu lumbe.

4.Okufulumya olumbe.

5.Okusaako Omusika.

6.Okutuuza lubuga.

7.Okusabira abasika.

8.Okugabula.

9.Okukooza.

10.Omwenge gw'abako.

11.Okwabya ensiisira.
ENKOKO:EBIKA

Genderera ekika ky’enkoko ky’olunda okufuna amagoba
BUKEDDE,May 21, 2012

## ENKOKO:
Bya EDWARD SSERINNYA

OBULUNZI bw’enkoko mulimu oguyimirizzaawo Bannayuganda abawerako, bangi bagufunyeemu ensimbi ate abalala bagwevuma.

Ng’oggyeeko okulinnya kw’emmere y’enkoko naddala ccacu, ggwe omulunzi w’enkoko wali okirowoozezzaako nti n’olulyo lw’olunda lwandiba

nga lwe luvaako kalunsambulira enkoko zo okubiika amagi amatono n’empanga obutazitowa n’ofiirwa ssente’.

Zino zimu ku nkoko ezisinga okulundibwa mu Uganda ez’ennyama n’amagi n’engeri gye zikolamu. Omukugu mu kutabula emmere y’enkoko 

ez’endyo ez’enjawulo Moses Mufumbiro owa Agro Business Solutions e Jinja annyonnyola ku ndyo zino.

Ez’amagi Hisex: Eno nkoko ya kitaka, ku wiiki 18 ne 19 etandika okubiika. Ku wiiki 26 okutuuka ku 30 singa ogirabirira bulungi eba 

ebiikira ku bitundu 94, ate ku wiiki 76 etandika okusala amagi n’edda ku bitundu 66, era wayita ebbanga ttono n’ekoowa. Bovans: Eno

nayo enkoko erundibwa mu Uganda, ku wiiki, kabeera ka kitaka. Naye wadde kafaananira ddala nga Hisex mu ndiisa zaawukana

kuba olulyo si lwe lumu. Ku wiiki 18 etandika okubiika, wakati wa wiiki 23 ne 46 eba ebiikira ku bitundu 90 ne 95. Bw’eweza wiiki 78

n’okudda waggulu eba ekaddiye ng’ebiikira ku bitundu 75.

Bovan Nera: Nkoko nzirugavu era efaananira ddala nga zino eng’anda naye ate teba ng’anda. Wakati wa wiiki 19 ne 20 etandika okubiika.

## Wakati wa wiiki 22 ku 40, wano ziba zibiikira ku bitundu 93 ne 94. Ku wiiki 74 zisala amagi kuba ziba zikaddiye. Bovans White, eno
yo ebeera njeru, ebiikira ku wiiki 20, ku wiiki eya 23 okutuuka ku 40 wabula ku wiiki y’e 76 eba ekooye. Kuroiler: Luno olulyo 

lukyali lupya mu Uganda, nga lwava

Buyindi. Etandika okubiika ku myezi ena n’ekitundu. Emala omwaka ng’ebiika nga mu mwezi esobola okubiikamu amagi 20. Eringa nganda 

kuba osobola okugita n’etaayaaya.

Ez’ennyama Hybro PN+: Eno eba njeru, singa oba ogiriisizza bulungi wakati wa wiiki ttaano ku munaana eba ezitowa kkiro bbiri 

n’ekitundu. Ku nnaku 55 esobola okuba ng’ezitowa kkiro emu n’ekitundu.

Cobb 500: Eno eba njeru, ku nnaku 49 eba esobola okuzitowa kkiro bbiri. 

n’ekitundu, singa oba ogiriisizza bulungi. Hubbard : nayo eba ne langi njeru, ku wiiki 49 oba otunda. Ku ndabirira ennungi 

n’okugiriisa obulungi ku nnaku 49 ezitowa kkiro bbiri n’ekitundu.
Nsanyukira ekigambo kino lyrics

**<u>Hymn 145</u>**

**<u>Verse 1</u>**

Nsanyukira ekigambo kino;

Yesu Mukama atwagala nnyo,

Alina ebingi ebisanyusa;

Naye ekisiinga nti,
“nze nkwagala.”

**<u>CHORUS</u>**

Anjagala, ye anjagala;

Nga kitalo (O) kunjagala!

Anjagala, olw'ekisa kye,

Nange era mwagala.

**<u>Verse 2</u>**

Bwemba nnyonona

Nemmwerabira,

Yesu tandeka kubula ddala;

Ampita mangu okumweyuna Ye

Er(a) anjijukiz(a)

Okwagala kwe.

**<u>Verse 3</u>**

Bwe nditunuulira

Ekitiibwa kyo,

Ndiyimba ntya

Bwe siyimba bwentyo?

Nnyimba emirembe 

n’emirembe;

Yesu kiki ekyakunjagaza nze?

**<u>Verse 4</u>**

Anjagala nange mmwagala Ye,

Yakka mu nsi

Olw’okwagala kwe;

(O)kwagala kwamuleeta

Ku muti,

Yesu atwagala ffe bwagazi
Empisa

Mikwano gyange muli eyo yonna gye muli?
Mbalamusizza mwenna era leero katutunuulire empisa mu ntambula eyoolukale.
Bangi tutambulira mu mmotaoka ezoolukale nga muno mwe muli Ttakisi, Bbaasi, eggaali y’omukka, ennyonyi( eno yaabalondemu wano mu Africa) naye omuntu yandyewaze biruwa nga ali mu ntambula ezoolukale ezigatta abantu abangi?
Tetwandikoze bino?
1. Okuliiramu amaggi amafumbe anti mumanyi bwe gawunya ennyo.
2. Tewandiridde binyebwa nga oli mu ntambula eyoolukale anti biwunya bubi nga tobiridde.\
3. Tewandifuuye taaba.
4. Tewndiwogganidde banno nga basirise noolegesa noosinga endegeya.
5. Tewandiyisizza mukono mabega wa munno mu takisi.
6. Teweegaziya nnyo kuba ne banno baagala okutuula oba tosobola gula eyiyo.
7. Tewandyefuuyidde buwoowo nga muli mu mmotoka eno oba eggaali yoomuka kuba abamu bubayiosa bubi.
8. Tewandisaniridde nviiri mu ntambula eno eyoolukale .
9. Tewandigeyezza bantu mu ntambula nga eno kuba kiba kikyamu , anti tomanya gwogeya ayinza okuba nga alina mukadde we ow’ensonga mu ntambula eyo.
10. Abasomera amawulire mu takisi si kibi naye mugakwata mwegaziyizza ne mubikka abantu amaaso kuba musoma mawulire. Mwandigazinzeeko noosoma omuko gumu gumu okusinga okugabamba ennyo.
11. Tewandigaayiza bya kulya biyiikka oba bitonnya oba bisammuka mu mmotoka kuba oyinza okusammuliza abalala.
12. Bwoba olina ekifuba kolorera mu katambaala okusinga okukola nga tokutte ku mumwa.
13. Bwoba ne ssennyiga era naye nga onyiza nyiza mpola mpola kuba oyinza okukuba banno ebiva mu nnyindo.
14. Toyambula ngatto nga oli mu ntambula eno anti tomanya oyinza okuba owunya ebigera Ttakisi noogitta oba eggaali yoomuka oba ennyonyi.
15. Weewale okuyisa omukka omubi / okwomnoona empewo kuba ojja kulwaza banno embuto.
16. Bwoba oli mulwadde wa ntunnunsi tuula kumpi n’eddirisa owone okutawaanya abali mu takisi nga abnyumiza nga bwoyagala empewo kuba oli mulwadde wa PPULEESA(HBP)
17. Nga oli kumpi kuvaamu laalika kondakita nga bukyali okusinga okwogera nga otuuse wooviiramu anti jjukira nti Ttakisi tesiba nga kagaali.
18. Nga bakuyisaizaawo toyomba manya ensobiyo nti ggwe wayogedde nga buyise.
19. Nga olina omugugu mu takisi tomala gagusindika anti gukuba abantu abalala abali mu Ttakisi
20. Sooka oweeweere nga tonnalinnya Ttakisi bwoba nga otambudde akagendo okutuuka woolinnyira takisi anti obeera otuyaanye ate nga oliko olutunkutunku. Weewale abantu okukuggya emize nga owunya nga akabuzi sooka owole.
Ebirala mubirinde. Naye abatabikola temuyomba.
Noowe

**Noowe**, oba **Nolwe**, ye emu ku nsi ezisangibwa mu Bulaaya, egwa wakati wa Swiiden, Finilandi ne Rwasha. Ekibuga cha Noowe ecikulu ciyitibwa Oslo.
* Awamu: 385,207 km²
* Abantu: 5,627,400 (2026)

## Etelekero Lye Bifanannyi


Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Oslo
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway National House
Troll_A_Platform.jpg|Oil platform


## Ebijuliziddwa
Paris

**Paris** kye ekibuga kya Bufalansa ekikulu. Ekibuga kyirimu abantu  era kyekisinga obune mu Bufalansa.

* Awamu: 105 km²
* Abantu: 2.220.445  (2014)

File:Paris - Eiffelturm und Marsfeld2.jpg|Tour Eiffel
File:Paris-von Montmartre-122-p8-2017-gje.jpg|Paris
File:Paris-Notre Dame-150-Suedtransept-2017-gje.jpg|Notre Dame
File:Paris-Sainte-Chapelle-106-2017-gje.jpg|Sainte-Chapelle
File:Paris-Arc de Triomphe du Carrousel-102-2017-gje.jpg|Arc de Triomphe du Carrousel
File:Paris-Eglise du Val-de-Grace-102-2017-gje.jpg|Val-de-Grace
File:Paris-Friedhof Montmarte-080-Bruecke-1991-gje.jpg|Cimetière Montmarte
File:Paris-Gare de l'Est-102-2017-gje.jpg|Gare de l'Est

## Website
* Paris 
* Commons Paris
Tanzania

**Tanzania** ye emu ku Nsi eziri mu buva njuba bwa Aafrika.
Tanzania ye ensi esinga obunenne mu buva njuba bwa Aafrika.
Ekibuga kya Tanzania ekikulu kiyitibwa Dodoma.
EDDAGALA LY'EBIWUKA MUBIRIME OKUVA MU MIDDO

## EDDAGALA LY'EBIWUKA MUBIRIME OKUVA MU MIDDO

USER KITAKAPETER/SANDBOX
Banange abalimi mu Uganda, mu Africa awamu ne munsi endala ebirime byaffe birunbibwa ebiwuka eby'enjawulo naye njagala okwogera nawe gwe wenna alima ebirime nga kasooli,ensujju, ebitooke, ebijanjaalo, lumonde, ebinyebwa n'ebirime ebirala. 

Ensangi zinno tusanze obuzibu nti buli kintu wanno mu Uganda buli kintu kyabusere kale no nekituletera okidirira mu kulima kubanga n'edagala lyabusere naye nina esanyu okukutegeza nti osobola okulima era n'okungula bulungi nga totawanyizidwa biwuka kubanga edagala litwetolodde kumpi buli wamu. 

### BINNO BYEBIKA BY'[[EMIDDO]] EBISOKERWAKO
1. Taaba
2. Kamulali abamu bamuyita piripiri
3. Olukoni

### EBYETAGISA
1- Containa omwokutabulira
2- Amazzi
3- Ekikopo kya tampeko
4- Akasengejja
4- Nawe omuntu

BYA KITAKA PETER
0782 404246 OBA 0754 404246 
MBAZZI FARMERS ASSOCIATION
Entegeka y'ezade

## ENTEGEKA Y'EZADE
Mu Uganda ne Africa okutwaliza awamu, abantu bakyalimu endowoza egamba nti
omusajja yenna bwazala abaana abangi olwo aba musajja daladala era bamutya no 
kutandika okumuwa ekitiibwa.Basebo nebanyabo okuzala kirungi naye ebyokuzala
faa byali byaluli nga bajajja ffe bakyalina ebibanja gagadde nga wade tebasomeseza
naye ngabasobola bulungi okulabirira abaana abo nadala mubyendya kubanga
awalimibwa waliwo ate nga wanene n'obujimu nga wagimu, at'era nawokulundira.

OBUJANJABI
Bejanjabisanga mudo nameere.
Abo baliina omukisa nga balina ebyo byonna, emikisa egyo gigenda gikendera.
Kubanga kati kizibu omuntu okufunsa edagala eriva mu mitti n'emiddo olwensonga nti ebibira biweddewo.

AMAGEZI GEMPA BANANGE ABALIWO N'ABALIDAWO GEGANO;-
Tuzaale nga tubalirira abaana baleme kubonabona olwebyeyambisibwa mu
bulamu obwabuligyo okubeera ebitono ate nga ababyetaga bangi nyo nyo.
Zalanga ngosinzira kunfunayo nga omuntu ate ne nsiyo Uganda gibalirire.
Kibalama GeorgeWilliam 0771 683 020
MBAZZI FARMERS ASSOCIATION
Omwoloola

Guno guba muti, nga gulina obukoola butono. Oluusi gubeera mu luggya awaka.

Temako ebibajjo by'omuti oba nogako ebikoola. 

## ENDWADDE/ENKOZESA:
Ennoga mu baana ; Fumba mu kyogero, omunaaze.
Obulungi bw'entangawuzi

## OBULUNGI BW'ENTANGAWUZI

Entangawuzi kintu kilungi nnyo naye abasing bagimagidde kuginywela ku kyaayi
Naye erina emigaso mingi nyo nadala bwetuuka mukujanjaba endwadde
### EMIGASO
Entawuzi bwoba olumbiddwa olubutto nga lukuluma osobola  okwaata entawuzi
Notabikamu ebikoola by’omujajja nosekula oba nogaaya amazzi ago tegalaba kulubuto
Oluluma
Entangawuzi telaba ku kidukano  naye bwoba oyagala ekukorele bulungi olina okujigaayabugaaya kuba amazzi gaayo gegasinga okukola obulungi so olina 
Jigaaya bugaaya okukola obulungi mumubili.
KALITUNSI

## KALITUNSI
Kalitunsi kika kya muti nga omuti guno gusimbibwa era okugumerusa osoka kukola bed naye abantu abasing bagumanyi nga omuti era bagufunamu nku ne sente nate omuti guno gulimu emIgaso emirara mingi.

Kalitunsi aliko eddaga lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;-
Kalitunsi nga obadde tonalwala kilwadde kya sukaAli osobola okukigema.
Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa sukaali
Otema kalitunsi omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.

Kalituunsi avumula olubuto oluluma
Era ebisiriza byomuti gwakalitunsi otabulemu amazzi.
Okulima emicuungwa

Emicuungwa gumu kumilimu mwoyinza okuyita okuggaggawala, okufuna emicuungwa olina okugilabilira mubiseera by’enkuba kuba gilumbibwa nyo endwadde era olina ogifuyila. ENSIMBA Emiti nsimba miyunge endokwa ze nsimba ziyunga kukolo byennisimu zisobole okulwanyisa endwadde zo mutaka ENDABIRILA Y,EMIUCUNGWA Emiti gye nakasimba sigikiriza kubalako micungwa Kyandibadde kirungi ne gisooka giweza emyaka 2 okutandiika okusaako emicungwa
Akatungulu

## AKATUNGULU
Akatungulu kirime kirungi nnyo kubanga kirina emigaso mingi nnyo nnyo.

okusokera ddala akatungulu nva era nga z'ena ezikyasinze okwetanirwa buli muntu mu Nsi yonna. Ekyo nze nekindaga nti akatungulu ddagala kubanga ketanirwa era kalibw abuli muntu mu nsi yonna. 

Akatungulu nga ogyeeko okuba enva kakolera ddala eddagala. 

Eri abalimi katabulwa mu ddagala eritta ebuwuka mu birime.
OMUDDO OGUKAZIBWA OKULISA ENTE MU KYEYA

## OMUDDO OGUKAZIBWA OKULISA ENTE MU KYEYA
Omuddo: Ebisagazi Cuucu Laabulaabu Stylo Obutti nga Leucaena Kaliyandula Ebisoolisooli Ebyomuwemba Ebikajjo nebirala
Ebiva mu makolero nga sukaali ggulu enkanja omucceere engano ne muwogo nebirala
ENDWADDE Z'EMBOGA

## ENDWADDE Z'EMBOGA
Waliwo obusaanyi obuzirya ebikoola nga zikyakula era busobola okuzigaana okubala naye
okozesa eddagala lya Rocket okubutta n'obuwojjolo obuzoonoona 
Buli wiiki ofuuyira omulundi gumu okutuusa ngekiseera kyamakungula kituuse nolekeraawo okufuuyira
OKULUNDA EKOOKO ENANSI NENZIJAJABA

Wano mu Uganda abantu bangi balunda enkooko enansi nga tebamanyi kujajaba era bamanyi nti eddagala ezzungu lyerijaajaba ekooko so nga ate eddagala eryaffe elye kinansi.lijaajaba bulungi ekooko zaffe era ngoyagala okuwonya ekooko osoka kunzigema otya era ogema bulwande ki.omusuja, senyiga ndwadde endala.1Bwoba oyagala okumanya endala eryo ,soka omanye bino ekisoka;omululuza bikola,ekiroowa bikola,Ejaga bikola, Kayaayana bikola,Eppapali esaja milandila,Katungulucuumu  nga bubiri EKikakala bikola.awo olyoke afumbe bwegamala okuwola ziwe zinye.awo ngo jaajaba nkooko zaffe
OKUMEZESA ENDOKWA Z'EMITI N'OKUZIRABIRIRA

1, ENYANJULA
Oluvanyuma lw'okulaffubana  kwa Gavumenti  eya wakati, eya Buganda awamu n'ebitongole ebyo bwa nakyeewa naddala ekya SCC-VIA Agro Forestry prLyaoject mu Masaka, Rakai, ne Lyantonde, abantu balabye nga ddala bali mu katyabaga ak'obutonde bwensi okwonooneka.
Wano kwekusalawo baffungize nate basobole okuzaawo embeera nga bweyalinga edda.
Okusimba emiti ly'erimu ku makubo ag'okweyambisa mukukuzaawo obutonde bwensi  obweyagaza o  kusinziira ku migaso egiva mu miti omuli;
a.1 Egimu ku migaso gy'miti.
EMBAAWO [Emisizi,emivule,Grevelle a,podo n'milala] ]
 Ebibala [emiyembe,amapeera,ovakado,emichungwa]
 Eddagala[Ekiffabakazi,moringa,neemtree,Nnyambalazittonnya.......]
Okuzza obujjimu mutaka [omuzibandegeya, calliandra,emituba,ssettala ]
 Okunyiriza olugya [Kalivario,nkalati,ak'amadaala.....]
 Ebikome mu birime [Emisizi,emigavu,emituba,sesbania........]
 Emmere y'ebisolo [Emisasa,calliandra,sesbania......]
  Wano wetulabidde nga buli muntu asaanye abeere ng'amanyi okwemwreza endokwa n'endabirira yonna ekwata ku kusimba emiti.
 2 .o ENTEEKATEEKA Y'OKUMEZA EMITI MU BUSIRI [Nursery Establishment]
 Nursery[ tujja kukigandawaza nti Nasale] kye ki.
 Ebirime byonna, okufaannanako  ng'omuntu nga bikyaali bito byetaaga okwegenndereza.
 N'olwennsnga eyo ,kyetaaagisa okubirabirira mu kifo eky'enjawulo ekimanyiddwa nganursery.
ENSIGO
Kirungi omulimi asimbe ensigo ennungi ezisobola okumera obulungi.Wewale ensingo endwadde osobole okufuna endokwa ennamu obulungi.
OKUSIMBA . ENSINGO zibikke ettaka erisaanidde okusinziira ku bunene bwaazo era ziwe amabanga agamala bwekiba kisoboka minyiriri.Osobola okusimba obuterevumu bukopo oba wansi ku taka egyerere
AMAZZI.
 Fuba okuluba  nti olina amazzi agasobola  okukuza emiti,endokwa .
 Kyandibadde kirungi nofuna ekifo  ekiriranye amazzi ag'ensulo oba omugga
Ekyokwetegereza.
AKASIRI  K'OKUMEREZAMU ENSINGO  KANO KAZIMBEKO EKISIKIRIZE ERA  NGA KINO KIKOLEBWA okusinziira  ng'enjuba bwetambula , endondo enyimpi zibeera ku luuyi olw'ebugwanjuba.

		EBIKOZESEBWA [TOOLS].
1. Ekitiiyo.
2.Akakumuuta ettaka.
3.Ejjambiya.
4.Ekifukirira [watering can]
5.Emigogo/ebibawo.
6.Obuveera /ebyaayi emisumaali/akagoogwa
7.Essubi /ebiwempe
8.Ettaka
9.Omusenyu
10.Ensigo
11.Emiti/obuti
12.Amazzi [water source].  NGA omaze okukola ebyo.otandika enimiroyo olwo notandika okurabilira bed yo bwekiba kwakyeya oyinza okusimako obusasaro ku bed yo no'lwekyo notandika okurabirira obulungi.	

KANKOME AWO MBADE 
SALONGO SSALI GODFREY