Nyero rock paintings

**Nyero rock paintings**  nga zino njazi oba mayinja amasiige, agasangibwa mu buvanjuba bwa Uganda mu Disitulikiti y’e Kumi, kiromita 8 ( mayiro 5.0) mu bugwanjuba bwa Kumi, nga ziba nga kiromita 250 (mayiro 155.3) okuva mu kibuga ekikulu ekya Kampala . Gano geegamu ku bifaananyi by'amayinja ebisinga obukulu mu Uganda .

## Ebyafaayo byago
Nyero rock paintings zaaliwo nga emyaka gya 1250 C.E. teginnatuuka. Zaasooka kuwandiikibwako mu 1913 oluvannyuma abanoonyereza ne bazinnyonnyolako ng’okusinga okw'ekika kya geometry .  Ekika kino eky’ensiiga y’amayinja kitundu ku nnono emu efaanagana  erabikira ennyo mu langi emmyufu, nga esaasaanye mu buvanjuba, mu masekkati n’ebitundu by’obugwanjuba bwa Africa, nga ensiiga eno ekwatagana n’okusaasaana kw'enkola z'abayizzi mu mulembe ogwedda ogwa Stone Age Stone Age ogw'abayizzi n'abakungaanya emmere. Okutwalira awamu okusiiga kuno mulimu oguteekebwa ku bayizzi era abakungaanya b'emmere Abatwa (Twa) abava mu lubu lw'abantu Abambuti, era nga leero, basangibwa mu Buvanjuba bwa Afrika, nga bali mu bibinja ebitonotono okumpi n’ensalo ya Rwanda ne Uganda n’obuvanjuba bwa Congo. Kiyinzika okuba nti abantu bano aba Twa edda awamu bonna baabeeranga mu bifo bino ebirimu amayinja amasiige, ob'olyawo nga baasenguka oluvannyuma lw’okutuuka kw’abantu abaliwo kati omuli ebibinja nga (Nilotic, Luo, n'aBantu). Okusiiga kuno kwongera okunnyonnyola obuwangwa bw’abantu Abateeso, Uganda, ne Africa okutwaliza awamu. 

## Okuzinnyonnyolako
Ekifo kya Nyero rock art kirina ebifo mukaaga awasulwa nga muno mulimu (Nyero 1, 2, 3, 4, 5 ne 6). Binyonyoddwako wansi wano. 

### Nyero 1.
Kino kifo kitono era nga kikolebwa olwazi olulengejja nga lutudde waggulu w’amayinja asatu agaluwanirira. Ku ludda olw’ebweru olw’ekisenge ekiwanvu eky'olwazi olulengejja kuliko emyetooloolo mukaaga ezikwatagana mu langi enjeru, awamu n’ebifaananyi ebiri mu ngeri ya ‘obusigo bw'omuti gwa kasiya’.

### Nyero 2.
Kino kye kifo ekikulu ekisulwamu nga kirina olwazi oluli ku buwanvu bwa mmita 10 (ffuuti 32.8)  oluyimiridde nga emabega waalwo luwaniriddwa bbugwe n’okulengejja  okukolebwa olw’okumenyeka kw’olwazi olunene ennyo olubalirirwamu obuzito bwa ttani ezitakka wansi wa 20,000. Ekifo ekirengejja kikuuma ebisiige obutatonnyamu nkuba butereevu ate amayinja mu maaso ne ku mabbali gakuuma ebifaananyi okuva ku musana. Ebifaananyi byonna byakolebwa mu langi emmyufu. Emyetooloolo egikwatagana gye gisinga obungi era ebifaananyi eby’enjawulo ebisukka mu makumi ana byazuulibwa.  Waliwo dizayini emu ennene eya ‘ensigo y'omuti gwa kasiya’ era ebadde eyitibwa eryato. Ku ludda olw’obukiikaddyo bw’obuvanjuba bw’ekifo kino, akakubo akafunda akayita wakati w'enjazi kaggukira mu kifo ekitono, ekizikivu ekirimu akatundu akatono akamanyiddwa nga ‘ensawo’ abatuuze abaasooka mwe baaweerangayo ebirabo eri ba katonda baabwe eyo oluvannyuma lw’okufuna obuyambi okuva gye bali. Abantu b’omu kitundu bakyagoberera ennono y’okuteekayo ssente nga bamaze okufuna,ne bwe baba tebannafuna buyambi okuva mu myoyo gya bajjajjaabwe.

### Nyero 3.
Ekifo kino kisangibwa ku ludda lw'okunkomerero y’obukiikakkono obw'enjazi zino era ng’otambulira eddakiika nga 8 okuva ku Nyero 2. Kikolebwa ejjinja eddene eritudde waggulu w'enjazi eziriwaniridde, nga tewali kifo wayimirirwa. Bwe baba munda mu bbugwe ow’ekikugu omukole obukozi akuuma, abagenyi balina okufukamira wansi ne baavula okutuuka ku nkomerero ey’ewala nga bbugwe omulala ow’ekikugu agifuula etali ya bulabe nnyo era ng’asobozesa okulaba ettaka eriri wansi mu ngeri engazi. Ebisiige bino birimu emyetooloolo emyeru egikwatagana; emyetooloolo egy’ebweru gy'etooloddwa dizayini eziweteddwamu emirundi ebiri, nga wakati waazo waliwo layini ez’emirundi ebiri ezaawuddwamu obusenge obutonotono.

### Nyero 4.
Kino kifo kitono ekisangibwa ku ludda olw’obukiikaddyo bw'obugwanjuba bw’akasozi nga waliwo ebitundu bitonotono eby’emyetooloolo egiriko engalo ensiige langi emmyufu,  ebifaananyi ebisongovu n'omusittale.

### Nyero 5.
Kino kisangibwa ku ludda olw’obugwanjuba obw’olusozi okumpi n’essomero lya pulayimale, kirina ekifaananyi ekiraga  geometry ekimyufu ekirimu ebifaananyi ebyetooloovu n’eby’ekikula lya layini ebikoleddwa bbulaasi wamu n’engalo.  Ebyembi, ekitundu kyakyo ky'onoonese olw’okukulukuta kw’amazzi mu butonde.

**<big>Nyero 6.</big>**

Eno esangibwa waggulu ku kasozi era omuntu aba alaba  bulungi ebyalo ebiriraanyewo. Waliwo ebitundutundu bya langi emmyufu ebikola ensengeka ezisiigiddwa n’engalo bbiri ezikola enkula y'eggi entono n’enkula ya L ekutamye wamu n’omusaalaba nga wansi waliwo omwetooloolo omutono.  Ekitundu ekisiigiddwa langi kimementuka era nga kiggule eri enkuba n’omusana ogw’oku makya. 

**<big>Ensibuko etakwatibwako</big>**

Ebifo ebisangibwamu ebifaananyi bino mu mayinja gano kirowoozebwa nti byali bifo bitukuvu ebya ba katonda. Ebifaananyi ebimyufu n’ebyeru bisigala nga bya muwendo eri abantu b’e Teso naye era tebitegeerekeka bulungi okusinziira nti abasiizi baabyo tebamanyiddwa. Edda abantu Abateso b'e Nyero baali basaddaaka era ne bawangayo ebiweebwayo eri ba katonda olw’ebizibu by’enkuba, ebisiraani, emikisa n’okuzaala abaana (Nyero 3). Okusaba okw’omuntu ssekinnoomu n’okw’ebika kwakolebwanga ku musingi gwa sizoni. Ebyafaayo eby’ogerwa n'omumwa by'akwatibwa era biraga  okwettanira ennyo ebifo bino wadde ng’abantu baayimirizibwa okubisabiramu mu myaka gya 1970 Gavumenti y'ekiseera ekyo. Omukka oguva mu ssaddaaka gukyalabwa mu zimu ku mpuku. Olw'ensonga nti ekifo ekyateekebwawo gavumenti obutatuukibwamu bantu kirabibwa nga ekitukuvu eky’okusabiramu, kikyagenda mu maaso n’okusikiriza ebitundu ebiriraanyewo okugenda mu kifo kino.

**<big>Obukuumi obw’amateeka</big>**

Enkola y’amateeka ey’okukuuma eby’obusika ye Ssemateeka wa Uganda owa 1995, wansi w’ebigendererwa by’eggwanga n’emisingi egy’ebiragiro eby’enkola y’eggwanga (XXV), awa gavumenti omulimu gw'okukuuma n’okutaasa obusika bwa Uganda. Okwongereza kw'ekyo, enyingo 178 (13) eya ssemateeka y’omu era ekkiriza gavumenti okusalako ebitundu, okufuna obwannannyini n’okuddukanya ebifo by’ebyobuwangwa by’eggwanga. Ssemateeka ayongera, mu nnyingo 189(1) schedule 6(10), alagira Gavumenti eya wakati okuddukanya ebijjukizo eby’eggwanga, n'amakuumiro g'ebisigakira n'ebiwandiiko.

Etteeka ly’ebijjukizo by’ebyafaayo erya 1967 n’ekiragiro eky'okukyusamu ekya 1977 bye bifuga okukuuma ebikwata mu by’obuwangwa mu Uganda. Etteeka ly’ebijjukizo by’ebyafaayo erya 1967 Cap 46 lirambika okukuuma n’okutaasa ebijjukizo by’ebyafaayo n’ebintu ebikwata ku bisigalira ebikwata ku bantu, ebikwata ku nsolo, ebikwata ku buvo bw'abantu oba amawanga n’eby’ennono. Ebifo by'enjazi n'amayinja n’ebintu eby’amakulu mu by’obuwangwa ebizuuliddwa, ebikuumiddwa era ebitumbuddwa bintu bya Gavumenti ebikuumibwa mu mateeka. Omusango gwonna ogw’okusaanyaawo, okukyusa oba emirala gusingibwa omusango gw’okusibwa emyezi mukaaga oba okusasula engassi.

**<big>Embeera y’eby'obuvo ku mutendera gw'ensi yonna</big>**

Ekifo kino kyayongerwa ku lukalala lwa  UNESCO  olwa World Heritage nga 10 Ogwomwenda 1997, mu mutendera gw’ebyobuwangwa. 

**<big>Okutuukayo</big>**

Ebisiige ku mayinja byangu okutuukako okuva ku luguudo lw’amayinja wakati wa Kumi ne Ngora, kyenkana kiromita1. 1 mu bugwanjuba bwa Nyero. Ssente z’okuyingira zisoloozebwa era okulambula okuliko abalungamya kuweebwa mulyango oguyingira (guggulwawo buli lunaku). Omulungamya w’ekifo kino ajja kuyisa abagenyi mu byafaayo by’ekifo kino oluvannyuma abatwale okwetoloola empuku.

**<big>Ebijuliziddwa</big>**

**<big>Ensengeka y’ebitabo</big>**

**<big>Okusoma ebisingawo</big>**

Sassoon, Hamo (1971), Ekitabo ekikwata ku bifaananyi by’amayinja mu Nyero: N’ebiwandiiko ku bimu ku bifaananyi ebirala eby’amayinja mu Uganda, Dept. of Antiquities. (Tewali ISBN)

**<big>Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia</big>**