Okutesegeera n'Okutegeera (Sense perception and understanding)

Okusegeera n’okutegeera (Sense  perception and understanding)Okusinziira ku Charles Muwanga!!

Ki ekisooka okutegeera(understanding) oba "okusegeera"(being informed by the body senses) ? Sooka okimanye nti akanukuta "s" mu kigambo "okusegeera" ke kalaga ekikolwa ekya 'senses"(enketteso z'omubiri).

Ekisitimula okusegeera (what stimulates sense perception) kiva mu emu ku nketteso(senses) zo ettaano oba okusingawo ate okutegeera kuva mu kukozesa nketteso zo ezisigadde zonna  kw’ekyo ky’osegedde nga okiwunyirizaako, okitunulako okukiraba, okiregako, n’okikwatako ate n’okozesa obwongo bwo okukefumiitirizaako, okukyekebejja, okukyekenneenya n’okuvumbula ebipya. 

Okusegeera kwe kumanya kw’ebintu okuyita mu nketteso  y’okulaba(sense of seeing) oba  enketteso y’okuwulira(sense of hearing), oba enketteso  y’okukwatako(sense of touch), oba enketteso ey'okuwunyiriza (sense of hearing) oba enketteso  ey'okulegako (sense of tasting).

Kyokka “okutegeera” kiva mu kukiteekako nketteso ezo zonna wakati mu kwefumiitririza, okwekebejje, n’okwekenneenya.  Wano oba okiraba nti ensolo nazo zisegeera kuba zirina sense ng’ez’omuntu omuli amaaso, amatu, n’endala zonna okumalayo ettaano naye obuzibu buli nti zo yadde zirina obwongo naye tezirina mulengera oba ka tugambe nti tezirina busobozi bwa mulengera (mental faculties).

Enketteso ey’okulaba esibuka mu maaso, ey’okuwulira mu matu, ey’okukwatako ku lususu, ey’okuwunyiriza mu nnyindo, n’eyokulegako ku lulimi. N’olwekyo okusegeera kuleetebwawo sensa zino ettaano. Okusegeera ky’ekikolwa ekisobozesa ebimu ku bikolwa ebigerekere ng’okulaba, okulya, okuwulira obulumi n’ okunyumirwa. 

Mu kwogera okwa bulijjo, okusegeera kitegeeza okumanya okujjawo okuyita mu kulaba, okuwulira, okulega, okusenserwa ky’okutteko awatali ku kulowooza ku ky’olowozaako. Okulowooza ku kintu ky’osegedde omulundi ogw’okubiri y’entandikwa y’okwefumiitiriza, okwekebejja, n’okwekenneenya. 

Ekisobozesa omuntu okufuna okumanya okuyita mu sense kiva mu sekaloopera (reflex) wakati w’obwongo bwo n'enketteso yo gye kikwatako; sensa eroopera obwongo, obwongo ne bukola okutaputa, olwo mulengera (mind) n’akutegeeza obwongo kye bufunye. Buli sensa erina ekyagigerekerwa; sensa ey’okutunula kyagikerekerwa kulaba. 

Omuntu kyasegedde (what one perceives with the senses) kiba n’ekikisikiriza oba ekikisitimula (stimulus). Ekisikiriza/ekisitimula okulaba kutunula, okuwunyiriza kuwunya, okuwuliriza bivuga oba kwogera , okusenserwa (feeling) buba bunnyogovu, kwokya, obulumi oba okukwatako.

"Obuzibu bw’okusegeera"

Okusegeera kutuwa okumanya ebikwata ku mbeera eri wabweeru w’emibiri gyaffe nga bw’eri. Kyokka olwa ensonga emu oba endala, oluusi wajjawo obuzibu okuba ng’ebitundu by’emibiri gyaffe ebikwatibwako ku kusegeera okw’enjawulo bifuna okubuzibwabuzibwa okuva mu bwongo ebintu ne tubisegeera kifuulanenge. Okusegeerakifuulannenge (illusion) buzibu bwa kusegeera mu kulaba era omuntu akitegeererawo nti olw’ensonga emu oba endala ekintu akirabye kifuulannenge. Ekintu ekirabika kifuulannenge kiba kyekyo kye nnyini  naye ne kirabika mu ngeri ya njawulo. Ekyokulabirako:

•	Ekisenge ekyeeru mu ttaala eya kyenvu kirabika ng’ekya kyenvu. Oyo kifuulannenge wa langi.

•	Eky’okunywa ekiwoomerera kiyinza okuba ng’ekikaawa mu kamwa singa oli aba yakamala okulya ekintu ekiwoomerera okusingawo. Oyo kifuulanenge wa kulega.

•	Ekivuga eky’empolampola kiyinza okuwulikika ng’ekireekana singa kiba kumpi nnyo n’omuntu. Oyo kifuulannenge wa kuwulira.

Ate ekirabampewo (hallucination) buba buzibu buva ku bwongo omuntu n’aba nga atunula naye nga ky’agamba nti kyalaba mu butuufu si kye kiriwo. Omuntu asegedde ekintu kifuulannenge atera okutegeera nti ekyo kyalabye si bwekirina okubeera olw’obumanyirivu kyokka oyo alaba empewo tamanya nti kyalabye tekiriiwo. Abanywi b’enjaga ne balujuuju batera nnyo okufuna obuzibu bw’ekirabampewo. Ekirabampewo tekitegeeza nti olaba mpewo naye kitegeeza nti obwongo bwo bukulaga ekintu ekitaliiwo olw’okukyankalanyizibwa omwenge, enjaga, oba obulwadde. 

Okulaba empewo tekiba kulaba muzimu wabula kiva ku kukyankalana kwa bwongo bwa muntu olw’ensonga z’okukyankalana kw’ensegekera y’obwongo oba olw’okukyakankalana kwa mutereezabulamu (metabolism).

Omuntu omugunjufu n’olwekyo si kirungi buli kintu kukiyita mizimu oba misambwa kubanga oluusi kiva mu kukyankalana kwa bwongo mu kukola okutaputa ekisegeddwa (ekisakiddwa) sensa ze ez’omubiri.