Parliament of Uganda

**Palamenti ya Uganda** lwe lukiiko lw'ababaka ba Palamenti olumu olukola amateeka. Ogumu ku mirimu gyayo emikulu kwe kuyisa amateeka agawagira enfuga ennungi mu ggwanga. Baminisita ba gavumenti balina okuddamu abakiise b’abantu ku mwaliiro gw’ennyumba era bayinza okulondebwa okuva mu bammemba baayo.

Okuyita mu bukiiko bwa palamenti obw’enjawulo, palamenti yeetegereza pulogulaamu za gavumenti naddala nga bwe kirambikibwa mu kwogera kw’Embeera *y’Eggwanga*  okukolebwa pulezidenti. Ensonga z’eby'ensiimbi, gamba ng’emisolo n’okuwola looni, zeetaaga okukirizibwa palamenti oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okutuufu.  Palamenti era erina obuyinza okukakasa okulondebw  kw'apulezidenti era, okuyita mu kiteeso ky’okuvumirira, kiyinza okuwaliriza Minisita okulekulira.

## Abasingaanibwaamu
Palamenti ey’ekkumi n’emu (2021–2026) erina ebifo 557, nga kuliko n’abakiise 353 abaalondebwa nga bakozesa okulonda okusooka okuyita mu kifo mu bitundu ebiwangudde omu. Nga bakozesa enkola y’emu, ebifo 146 biterekebwa nga bya bakyala, nga beebalina okubijuza, nga buli disitulikiti erimu ekifo kimu. N’ekisembayo, ebifo 30 bijjuzibwa mu ngeri etali ya butereevu nga biyita mu matendekero ag’enjawulo ag’ebyokulonda: 10 nga bayita mu magye, 5 by'abavubuka, 5 by'abakadde, 5 ebibiina by’ababwegasi, 5 by'abantu abaliko obulemu, ate 28 ba Ex Officio Members . Mu buli kimu ku bibinja bino, waakiri omukazi omu alina okulondebwa (lwaakiri babiri ku kibinja ky’amagye).    

Mu 2016, yalimu abakiise b’ebitundu 288, abakyala ba disitulikiti 121, abakiise b’eggye lya Uganda People’s Defence Force kkumi, abakiise b'abavubuka bataano, abakiise baabaliko obulemu bataano, abakiise bataano ab’abakozi, n’abakiise kkumi na musanvu *abaaba memba ba ex officio*. 

## Ebigikwatako
Palamenti ya Uganda yatandikibwawo mu 1962, amangu ddala nga eggwanga limaze okufuna ameefuga. 

### Palamenti eyasooka (1962–1963)

Ekibiina kino mu kiseera ekyo kyali kimanyikiddwa nga Olukiiko lw'Eggwanga. Kyali kirina bammemba 92 era nga kyali kikubirizibwa, nga sipiika, Sir John Bowes Griffin, munnamateeka Omungereza era eyali Ssaabalamuzi wa Uganda .

### Palamenti ey'okubiri (1963–1971)
Mu kiseera kino, Ssaabaminisita Milton Obote yasazaamu ssemateeka era neyeerangirira nga Pulezidenti wa Uganda mu 1966. Palamenti eno era yalaba obwakabaka bwa Uganda obw’ennono nga bujjibwaawo n’okulangirira Uganda ng'eyeetwaala . Okusalawo kuno kwavirako olukiiko lw’amateeka gw'aba memba ba Palamenti A. G. Mehta oluvannyuma lw’olukiiko lwa Semateeka ga Uganda Uganda mwe yafuuka eggwanga eryetongodde.   Sipiika mu kiseera kya Palamenti ey'okubiri yali Narendra M. Patel, Munnayuganda eyalina emirandika gya Buyindi. Palamenti eno yakomekerezebwa oluvannyuma lwa Idi Amin okuwamba gavumenti ya Milton Obote mu Gusooka mu 1971.

### Palamenti ey'okusatu (1979–1980)
Oluvanyuma lw’okugobwa kwa Idi Amin mu Gwokuna mu 1979, ekibiina ekipya ekikola amateeka nga kamanyikiddwa nga Uganda Legislative Council katandikibwawo. Nga kalina  bammemba abaasooka 30, oluvannyuma obwammemba bwayongezebwa okutuuka ku 120. Eno ye yali Palamenti ey’okusatu era nga yakubirizibwa nga Edward Rugumayo . Ekibiina kino ekikola amateeka kyeeyongera okukola okutuusa okulonda kwa bonna okw'omu Gwekumineebiri mu  1980.

### Palamenti ey’okuna (1980–1985)
Ekiseera kino kyavirako okukomawo kwa Milton Obote mu buyinza n’ekibiina ky'eby'obufuzi ekiyitibwa Uganda People’s Congress (UPC), oluvannyuma lw’okulonda kw’eggwanga okwalimu obutakaanya mu 1980. Sipiika wa Palamenti ey’okuna yali Francis Butagira, munnamateeka eyatendekebwa mutendekero lya Harvard . Palamenti ey’okuna yakomekerera General Basilio Olara Okello bwe yagoba Obote ne gavumenti ya UPC mu 1985.

### Palamenti ey’okutaano (1986–1996)
Emanyikiddwa nga National Resistance Council (NRC), Palamenti ey’okutaano yatandikibwawo oluvannyuma lw'okugwa kw’olutalo lw’omu nsiko mu Uganda (1980–1986). Nga batandikira ne bammemba 38 ab’ebyafaayo ab’ekibiina kya National Resistance Movement ne National Resistance Army, akakiiko akakola amateeka kaagaziyizibwa mpolampola okutekebwaamu abakiise okuva mu bitundu by’eggwanga eby’enjawulo. Sipiika mu kiseera kya Palamenti ey’okutaano yali Yoweri Museveni, nga naye mu kiseera kye kimu yaweereza nga Pulezidenti wa Uganda.

### Palamenti ey’omukaaga (1996–2001)
Palamenti ey’omukaaga yatondebwaawo mu kiseera ky'eby’obufuzi bw’ekibiina ekimu (NRM). James Wapakhabulo yaweereza nga sipiika okuva mu 1996 okutuuka mu 1998. Okuva mu 1998 okutuuka mu 2001, Francis Ayume, omubaka wa Palamenti okuva mu Disitulikiti y’e Koboko, yaweereza nga sipiika.

### Palamenti ey’omusanvu (2001–2006)
Palamenti ey'omusanvu yakubirizibwa Edward Ssekandi eyali Sipiika. Eteeka eryayisibwa mu kiseera kino eryasinga okuvaako obutakaanya kwe kukyusa semateeka mu kuggyawo ekomo ku bisanja bya pulezidenti by'alina okumala mu buyinza.

### Palamenti ey’omunaana (2006–2011)
Kino kyaliu okugenda mu maaso okwa Palamenti ey’omusanvu, nga Edward Ssekandi ye sipiika ate Rebecca Kadaga ye mumyuka wa sipiika.

### Palamenti ey’omwenda (2011–2016)
Palamenti ey’omwenda yakubirizibwa Rebecca Kadaga nga sipiika, ne Jacob Oulanyah nga y'amyuuka sipiika.

### Palamenti ey’ekumi (2016–2021)
Mu Palamenti ey’ekumi, Rebecca Kadaga ne Jacob Oulanyah baasigadde mu bifo byabwe nga sipiika n’omumyuka wa sipiika.

#### Olutalo lwa Palamenti olwa 2017
Mu Gwomwenda nga 27, 2017, olutalo lwabalukawo mu lutuula lw’ababaka ba palamenti ya Uganda olwaali olw'okukola amateeka. Eteeka eryali liteesebwaako mu kiseera ekyo lyali lya kugya komo ku myaka gya pulezidenti 75 okuva mu semateeka wa Uganda. Oluvannyuma lw’okulumiriza kwa sipiika wa palamenti eri ababaka abamu abakola amateeka mu kasenge akatabangula emirembe, waabalukawo olutalo olujjuvu mwe bakasukira obutebe, emisinde gy’amaloboozi nga gikozesebwa ng’emiggo, nga n’abamu ku bammemba bagyibwaako abaserikale b’eby'okwerinda abaali bambadde engoye eza bulijjo. 

### Palamenti ey’ekumi neemu (okuva 2021 paka kati)
Mu Gwokusatu 25, 2022, Thomas Tayebwa yalondebwa ng’omumyuka wa Sipiika wa Palamenti ya Uganda omuggya. 

## Amateeka ga Uganda
 
Eby’okulabirako by’amateeka ga Uganda mulimu:

* Ennongoosereza mu semateeka okuggyawo ekomo ku bisanja bya pulezidenti. &#x5B; *<span title="The text near this tag may need clarification or removal of jargon. (July 2024)"></span>* &#x5D;
* Eteeka ly’emirimu, 2006, eteeka 6 erya 2006 
* Eteeka erirwanyisa obuli bw'ebisiyaga ebisiyaga, erya 2014
* Eteeka erirwanyisa obuli bw'ebisiyaga,erya  2023

Etendekero lya Uganda Legal Information Institute (ULII) lifulumya amateeka ga Uganda, nga gakiriza okugagoberera ku bweereere ku mikutu gya yintaneeti. 

## Laba nebino

* Olukalala lw’akakiiko akakola amateeka nga basinziira ku mawanga
* Olukalala lw'aba sipiika ba Palamenti ya Uganda
* Apollo Ofwono
* Eby'obufuzi bya Uganda

## Ebiwandiiko

## Ebijulizidwaamu

## Ewalala w'oyinza okubigya