Luwombo

**Luwombo**, era lumanyiddwa nga **Oluwombo** (nga lumu) ate nga **Mpombo oba Empombo** (nga nnyingi), nva ennansi mu eza Uganda ezifumbibwa nga bakozesa endagala ento nga nkalirire okuva ku kitooke kya Ndiizi.    Oluwombo nva zi nnansangwa mu Baganda nga zaaliwo okuva mu 1887, naye kati luliibwa n'abantu ab'ennimi endala mu Uganda.  

Zaali nva nnansi nga zitegekerwa ba kabaka n’abalangira ba Buganda mu Buganda nga tennatandika kufugibwa bafuzi b'amatwale, naye luliibwa n'abantu b'amawanga enyumirwa amawanga amalala mu Uganda.  

Luwombo erina enjawulo nnyingi, omuli enkoko Luwombo, ennyama Luwombo, ebyennyanja Luwombo, n’entangawuuzi ezitabuddwamu ffene Luwombo, n’enkyukakyuka endala eza Luwombo.   

## Ebyafaayo by'oLuwombo
**Kawuuta** (era yawandiikibwa nga **Kawula** oba **Kawuula** mu nsonda ezimu  ), eyaweereza ng’omufumbi omukulu ow’obwakabaka mu bwakabaka bwa Buganda, yasooka okugabula Oluwombo eri Ssekabaka Mwanga mu 1887.   Olwo ne lufuuka eky’okulya ekyaterekebwa abagenyi b’obwakabaka n’abaami ba Buganda mu Uganda nga tnnafugibwa bafuzi b'amatwale. 

Oluwombo mu ntandikwa lwagabulwa ab’olulyo olulangira n’abagenyi b’obwakabaka ne ku mikolo nga **Okwanjula** (omukolo gw’okwanjula mu Buganda) ne **Embaga** (omukolo gw’embaga mu Buganda) kyokka ensangi zino luliibwa obudde bwonna na wonna.    

## Ebirungo ebikozesebwa okufumba Oluwombo
Ebirungo ebikozesebwa okuteekateeka Oluwombo by'awukana okusinziira ku kika ky'oluwombo oli kyalina okutegeka ate era n’okusinziira ku muntu ky'ayagala.

### Ebirungo ebikulu mu luwombo mulimu;

* Engala enkalirire   
* Ekika ky’ennyama nga ey’embuzi, ey'enkoko, ennyama y’ente oba ebyennyanja.    
* Ebinyebwa
* Omunnyo n’amazzi.   

### Ebirungo ebirala biyinza okuli;

* Ennyaanya, obutungulu, kaloti, katunguluccumu, entangawuzi, green paper, omunnyo, enva endiirwa, butto n’ebirungo ebirala.  

## Okuteekateeka Oluwombo
Oluwombo lusobola okuteekebwateekebwa awaka, mu bifo ebiriirwamu ne mu wooteeri.   

Akawoowo ka k'oluwombo kava ku ngeri ennyama gy'eba ekaliriddwamu ,ssaako n'engeri endagala gye ziba z'akaliriddwamu n'ekika ky'endagala ekiba kikozeseddwa okuteekateeka oluwombo olwo. 

### Okukalirira endagala eziva ku kitooke kya Ndiizi

Endagala empya nga nto okuva ku bitooke bya Ndiizi zirina okusalibwa nga tezirina kituli kyonna.  Endagala ezisaliddwa zisooka kukalirirwako ku muliro ogwaka obulungi, nga waggulubakozesa ebikoola by’ebijanjaalo ebikalu (essanja) oba amanda agookya, okubiwa langi ya kitaka-emmyufu n’akawoowo akawunya omukka.   

Ekikolo ky’amakoola n’omumwa gwa makkati g’ebikoola by’ebijanjaalo ebifukiddwamu omukka biggyibwamu nga bakozesa ekiso, era ebikoola byozebwa n’olugoye olunnyogovu okuggyamu enfuufu oba evvu lyonna .  Olwo ebikoola ebifumbiddwa omukka ne byekenneenyezebwa okukakasa nti tebirina bituli nga tebinnazingibwa mu bitundu bibiri. 

Okufuuwa ebikoola by’ebijanjaalo kyongera okuwunya omukka mu mmere, kikendeeza ku mubisi mu bikoola, kiziyiza okwanguyirwa okukutuka, n’okubifuula ebigonvu ate nga bigonvu okuzinga.  

### Okuteekateeka ebirungo
Ennyama y’ente, enkoko oba embuzi, kye kirungo ekikulu era olina okusooka okuyokebwa ( **Kukalirira** ). Wabula era osobola okugiteekateeka nga toyokeddwa oluvannyuma ebitundu ebisaliddwa obulungi ne binaazibwa bw’oba oyagala.     

Eby’akaloosa ng’ennyaanya, obutungulu, kaloti, entungo, entungo, n’entungo eya kiragala, n’ebirala, bitemebwa oba bisaliddwa.  Ziyinza okusiigibwa okwawukana mu ssowaani nga zirimu amafuta g’okufumba okutuusa nga ziwedde oba okuziteekamu nga mbisi. 

### Okuzinga oluwombo
Ekikoola ky’ebijanjaalo ekifumbiddwa ekinene ekimala okusuza ennyama oba enkoko eyokeddwa n’eby’akaloosa bakiteeka waggulu ku kisero ekiyonjo ( **ekibo** mu Luganda) oba ku ssowaani eriko katono. Olwo ekitundu ekisaliddwako eky’ekikoola ky’ebijanjaalo ekirala ekifumbiddwa waggulu ne kiteekebwa waggulu w’ekikoola ekisooka.  

Ebitundutundu by’ekika ky’ennyama ekirondeddwa, gamba ng’ennyama y’embuzi, biteekebwa waggulu ku kakoola k’ebijanjaalo akatono akasaliddwa nga bakakasa nti amagumba tegakutula kikoola ky’ebijanjaalo ekifumbiddwa nga bafumba oba nga basiba ekikoola ky’ebijanjaalo. Oluvannyuma ebika bino bigatibwa wamu n’amazzi.   

Olwo ebikoola by’ebijanjaalo ebifumbiddwa ne bizingibwa ne bisibibwa n’akaguwa akakoleddwa mu kiwuzi ky’ebijanjaalo ( **ekyaayi** ) oba akaguwa akali mu makkati g’amakoola g’ebijanjaalo agafumbiddwa okutangira ebirungo byonna okuyiwa.   

Si kirungi Luwombo kugifuula nnene nnyo, kuba ebitundu by’ennyama ebimu biyinza obutafumba bulungi oba kyenkanyi. Ka kibeere nti abantu abagenda okuweebwa bameka, kirungi buli muntu okutegekera Luwombo entono. 

### Okufumba kwa Luwombo oba mpombo
Ebikoola by’ebijanjaalo ebyasalibwako nga bafuka ebijanjaalo, bitemebwamu ebitundutundu ne biteekebwa mu ssowaani ennene okusobola okusuza **mpombo** ezitegekebwa. Ebikoola by’ebijanjaalo ebipya ebikungula bisobola okukozesebwa, oba mu ngeri endala, ebitundu by’enku oba ebikoola by’ebijanjaalo ebitemeddwa bisobola okukyusibwa mu kifo ky’ebikoola by’amakoola.  

**Mpombo** ezigenda okutegekebwa ziteekebwa mu ssowaani, olwo ne ziteekebwamu amazzi. Ekibbo kino kibikkibwako ebikoola by’ebijanjaalo ebirala okutega omukka. Oluvannyuma **mpombo** bagifumbira ku muliro omutono okumala **essaawa nga emu oba nnya** nga bakozesa enku oba sitoovu y’amanda.    

## Okuweereza Luwombo
Luwombo asinga kumugabula ng’akyabuguma. Mu buwangwa bagigabula mu bikoola by’ebijanjaalo mwe yategekebwa, naye era osobola okugiteeka ku ssowaani eri abo abaagala okugirya bw’atyo. Luwombo osobola okuginyumirwa ne **[[Matoke|matooke]], posho, yams, omuceere, [[Lumonde awusse|ebitooke]] ,** oba emmere endala yonna gy’oyagala.    

## Laba ne

* Firinda
* Sombe
* Dek Ngor

## Ebiyungo eby’ebweru

## Ebiwandiiko ebikozesebwa