open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kkalwe (Iron)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Akaziba ka Kkalwe era kayitibwa Atomu ya Kkalwe (iron atom) mu Luganda.

Kkalwe (Iron):

•	akabonero : Fe 

•	namba y'akaziba: 26 

•	Kiva mu kya lulattini ferrum (iron)

Enjuba omulangaatira emmyufu bw’ekyusa keriyamu wayo yenna okufuuka kaboni ne okisegyeni, etandika okukyusa kaboni ne okisigyeni okuzifuula atomu za kkalwe (iron).

Kkalwe (iron) k'akaziba ak'ekika ekisingayo obuzito enjuba ky’eyinza okukola, ekitegeeza nti enjuba bw’eba ekoze Kkalwe okuva mu kaboni ne okisigyeni wayo asinga obungi, efuuka semufu (supanova) n’eyabika (n’etulika).

Semufu bw’etulika efulumya obuziba bwa  kaboni, okisigyeni ne kkalwe mu bwengula, oluvanyuma essikirizo (gravity) ne lisikira awamu obuziba buno  okukola ebitole by’enkulungo (planets) ng’enkulungo y’ensi. 

Obutafaanana atomu ndala, kkalwe ayinza okuyingiramu empalirizo za magineeti. Kino kibaawo kubanga atomu za kkalwe zirina omuze okwesengeka mu lunyirii nga zonna zitunudde oludda lwe lumu okusinga atomu endala.

Amakkati g'Ensi (earth’s core) galabika okuba nga gasingamu kkalwe (iron) okusinga mu kikunsi (earth’s crust). Ekikunsi  ky’ekikuta ky’ensi ekiri wansi wo kungulu kwe tubeera. Kkalwe ali mu buziba bw’ensi ali nga 10%.

Ebiramu byonna ebimera n’ensolo nabyo birimu kkalwe. Ebimera bikozesa kkalwe okubiyamba okusika  amasoboza (energy) okuva mu musana okuyita mu bikoola byabyo ate ensolo zikozesa kkalwe okutambuza  okisigyeni mu mibiri gyazo n’okutuusa amasoboza mu butaffaali bwabyo. 

Kubanga kkalwe alina obusannyalazo bubiri bwokka mu kire ekisembayo ku ngulu, obusannyalazo buno obuli bwokka bwegatta mangu ne atomu za okisegyeni. Kkalwe atulabikira ng’omuddugavu ng’ali yekka ate alabika nga omumyufu nga yegattiddwako okisegyeni. 

Eno y’ensonga lwaki omusaayi gulaabika okuba omumyufu kubanga gulimu kkalwe ne okisigyeni ate nga ensonga y’emu lwaki kkalwe atalazze alimu olumyufu. Entalaggo (rust) aba kkalwe eyegasse ne okisigyeni okuva mu mpewo oba amazzi.
Okisigyeni(Oxygen)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! "Akaziba ka okisigyeni" ,ekitegeeza "Atomu ya Okisigyeni" (Oxygen atom) .

Enjuba bw’eba ekyusizza atomu za nayitogyeni, efuuka omulangatira omumyufu, n’etandika okufuuka obuziba (atomu) bwa keriyamu, obwa kaboni ne okisigyeni.

Okisigyeni yenna mu bwengula yakolebwa mu njuba munda. Kati keriyamu yenna bwe yakozesebwa, omulangaatira omumyufu ne gutandika okukyusa kaboni ne okisigyeni okuzifuula obuziba(atomu) obuzito okusingawo nga sirikoni ne kkalwe. 

Enjuba, omulangaatira omumyufu bw’ebwatuka  n’efuuka semufu (supernova), obuziba(atomu) bwa kaboni ne okisigyeni obusigaddewo buwaguza ne bufuluma, olwo ne bufuuka kitundu ky’enkulungo nga Ensi. Akaziba ka okisigyeni kaba kazito okusinga aka ayidologyeni  oba aka keriyamu era nga kazito okusinga aka kaboni. Kino kiva ku kuba nti akaziba(atomu) ka okisigyeni kaba n’obukontanyo 8, nampawengwa 8 n’obusannyalazo 8 obuweweenyuka okwetoloola ekire ekisembayo ku ngulu mu kaziba(atomu).

Obuziba bwa okisigyeni butwala ekifo kimu kya kuna ¼ eky’empewo yonna ku nsi era bwetaagisa mu kussa kw’ensolo zonna ezimuyingiza. Obumu ku buziba(atomu) bwa okisigyeni bwegatta ne kaboni okukola kaboni-bbiri-okisayidi (carbondioxide) ebimera gwe biyingiza mu kussa. Obuziba bwa okisigyeni obulala bwegatta n'obuziba bwa ayidologyeni bubiri  okutandekawo molekyo y’amazzi.

Obuziba bwa okisigyeni era bwekyusa mu buziba(they react) ne molekyo za kaboni owa nakazzi (hydro carbon molecules) oba ebyuma ebimu nga magineziyamu okukola omuliro era ziyinza okwekyusanya mu buziba n’ebyuma ebirala nga kkalwe okukola entalaggo (rust).
Sodiyamu(Sodium)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Akaziba ka sodiyamu era kayitibwa Atomu ya Sodiyamu (sodium atom).

Sodiyamu k'akaziba(atomu) akalina obukontanyo 11 ne nampawengwa 12 mu buziizi bwako(its nucleus)  n’obusannyalazo 11 obwetoloola obuziizii bwako. Okufaanana buziba(atomu) bulala obuwewufu nga kaboni, sodiyamu atondekebwa(akolebwa) manda mu njuba ezitandiikiriza okuggwamu amafuta n’alyoka amansuka buli wamu mu bwengula ng’enjuba eyo ebwaatuse n’efuuka semufu (supernova).

Kubanga akaziba ka  sodiyamu kalina akasannyalazo kamu kokka mu kire kyako ekisembayo ku ngulu, kakwatagana mangu n'obuziba(atomu) obw’ebika ebirala okukola molekyu. Sodiyamu tasangibwa ku bubwe mu butonde. 

Akaziba ka sodiyamu(Atomu ya Sodiyamu), naddala kakwatagana mangu ne kololiini kubanga sodiyamu yetaaga kuviibwako akasannyalazo kamu okuggumira ate nga kololiini yetaaga kufuna akasennyalazo kamu okuggumira. N’olwekyo nga sodiyamu ne kololiini zegasse, kizibu okubikutulamu. Enkwaso(bond) ya sodiyamu ne kololiini guyitibwa “munnyo”(salt). Ku nsi kuliko sodiyamu mungi ddala. Sodiyamu asinga ku nsi yetabuddemu kololiini okukola omunyo era amerengukidde mu mazzi ga semayanja.
Kkopa (Copper)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Akaziba ka Kkopa era kayitibwa Atomu ya Kkopa (Copper atom) mu Luganda .

Kkopa (Copper) :

•	akabonero : Cu 

•	namba y'akaziba: 29 

•	Kiva mu kya lulattini cyprium, ekyabbulawa mu kizinga  Cyprus awaazaalibwa Aphrodite.

Kkopa kika kya kaziba(atomu)  ekirina akasannyalazo kamu kokka mu kire ekisembayo ku ngulu. Akaziba ka  kkopa kagumu ekimala era kakolebwa munda mwa njuba omulangaatira omumyufu.

Omulangaatira gw’enjuba omumyufu bwe guba gumaze okukola kkopa ne gweyongerayo ku bika bya atomu ebizito okusingawo. Ekivaamu ebwatuka okufuuka semufu era n’efulumya atomu za kkopa awamu n’ebika bya atomu ebirala bingi.

Kkopa yenna mu bwengula ajjawo mu ngeri eno. Kkopa yajja ku nsi ng’ensi etandika okutondekebwawo okuva mu kire nabire. Ensolo zonna n’ebimera ebisinga byetaaga kkopa okusobola okukola ezimu ku enzayimu zazo. Kubanga atomu za kkopa zirina akasannyalazo kamu kokka mu kire kyazo ekisembayo ku ngulu, okufaanana ne siriva ne zzaabu, kika kya kyuma, era kyangu kkopa okugabana obusannyalazo n’ebika bya atomu ebirala okukola molekyo ennene okusingawo.

Atomu za kkopa zisobola okwegatta okukola kkopa atuukiridde oba zisobola okwegatta ne okusigyeni okukola kkopa-okisadi (copper oxide) eyefaananyirizaamu entalaggo kyokka eno nga ya kkopa mu kifo kya kkalwe.

Kkopa asobozesa obusannyalazo okuva mu atomu emu okudda mu ndala era kino kifuula kkopa ekyuma ekirungi okutambuza amasannyalaze okuva mu kifo ekimu okudda mu kirala.

Tukozesa waya za kkopa okutambuza amasannyalaze okuva ku simu yo eyisa amaloboozi mu waya okukusobozesa okuwuliziganya ne mikwano gyo nga waya zino ze zitambuza amaloboozi.
Ttino (Tin)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Atomu ya Ttino (Tin atom)

Okufaanana ebyuma ebirala, ttino y’emu ku atomu enzito. Buli kaziba ka  ttino kaba n'obukontanyo 50 ne nampawengwa 50 mu buziizii. Okufaanana n’ebyuma ebirala, obuziba bwa  ttino bwonna bukolebwa munda mwa njuba enkadde eziba zifuuse semufu.

Ku nsi ttino ndagakintu(element) ya bulijjo era yegatta ne molekyo za okisigyeni okukola olwazi olukoleevu (igneous rock) oluyitibwa kasiteraati (cassiterite), olutera okusengibwa ne golanayiti (granite).

Tufuna ttino nga tusekula kasiteraati ne tumukalirira mu ttanuunu oba oveni. Ttino asaanuukira ku tempulikya za wansi ddala, ekitegeeze nti oyinza okusaanusa ebiyinja bya ttino mu muliro gw’enku ogwa bulijjo.

Okufaanana n’ekikulembero (lead), ttino agonderera nnyo, kino ne kitegeeza nti ayinza obutaba wa mugaso nnyo, naye bw’ogattika ttino ne kkopa ofuna “bbulonzi” (bronze), kino nga ky’ekyuma ekyasooka okukozesebwa abantu okukola ebikozesebwa n’ebyokulwanyisa.

N’olwekyo mu mulembe gwa bbulonzi, ttino kyali kyuma kya mugaso nnyo, naye kyagenda kiddirira abantu bwe batandika okukozesa kkalwe.

Mu mulembe ogw’amakkati, abantu bagattanga ttino ne kkopa omutonotono, antimoniya, n’ekikulembero okukola pewuta (pewter), ekyuma eky’omutindo ogwa wansi ekifaanana nga siriva, okukola ebyefananyirizaako ebikozesebwa awaka ebya siriva n’ebikompe.

Ku mulembe guno, ttino akozesebwa okusinga okubikka akabubi ku siriva mu bukebe bwa supa oba ebijanjaalo eby’obukebe, okuziyiza obukebe okutalagga.
Abantu kye bayita foyilo wa ttino kyakolebwanga mu ttino naye kati foyiro akolebwa mu aluminaamu (aluminum).
Zzaabu

Gakuweebwa Charles Muwanga !!!Akaziba ka Zzaabu era kayitibwa Atomu za Zzaabu (Gold atom) mu Luganda .

Zzaabu (Gold) :

•	akabonero : Au 

•	namba y'akaziba : 79 

•	Kiva mu kya lulattini aurum (zaabu). Mu kigereeso ky’abalooma, Aurora yali lubaali w’obudde obuwungeera (dawn)—nga olubaale lultunul nga kkala ya zaabu.

Akaziba ka  Zzaabu kazitowa nnyo okusinga aka kkalwe, nga zaabu alina obukontanyo 79 n’obusannyalazo 79 mu buli kaziba(atomu).

Zzaabu muzito nnyo, ensonga lwaki emirangaatira gy’enjuba emimyufu tegisobola kumutondekawo okuyita mu “ngattiso za nyukiriya” (nuclear fusion). Engeri yokka ey’okutondeka zaabu nga omulangaatira gw’enjuba omumyufu gubwatuka okufuuka semufu (supanova). 

Kino bwe kibaawo, tempulikya eziba waggulu ennyo mu kubwatuka, nga tempilikya zino ziba mu bikumi na bikumi bya bukadde bwa ddigiri, ziwaliriza atomu z’enjuba okwegattika awamu ne zitondekawo zaabbu ne atomu endala enzito ennyo nga yulaniyaamu. Zzaabu yenna mu bwengula yatondekabwawo mu kubwatuka kwa semufu kuno. 

Kubanga zaabbu mugumu nnyo okukola, mu bwengula mulimu zaabbu mutono ddala okusinga bwe guli ne atomu eziwewuka nga k-mazzi, kaboni oba sirikoni.  Olw’okuba zaabbu alabika bulungi, atwalibwa okuba nga wa muwendo nnyo.
Makyule (Mercury)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!!Akaziba ka makyule  era kayitibwa  Atomu ya Makyule (Mercury atom)mu Luganda ! 

Okufaana ne Zzaabu, ekikulembero, ne yulaniyaamu, makyule y’emu ku bika bya atomu ebizito. Buli kaziba ka  makyule kalimu obukontanyo 80 ne nampawengwa 121 mu buziizi bwako. 

Okufaanana n'obuziba obwo, obuziba bwa  makyule bwonna bukolebwa munda mu njuba ezifuuse semufu. Makyule wa njawulo kubanga yadde nga atomu ezisinga obuzito zino ezisinga ziba za nkalubo ku tempulikya eza bulijjo mu mbera y’ekyuma nga ekintu eky’enkalubo ku tempulikya eza bulijjo, makyule ye aba kikulukusi ku tempulikya eza bulijjo. 

Kino kiva ku kuba nti obusannyalazo bwa makyule obwo kungulu tebukwatagana nnyo na atomu za makyule ndala. Ku nsi makyule talabikalabika. Makyule atera okwegatta ne molekyo za salufa okukola ekyazi ekiyitibwa kyinibaalu (cinnabar).

N’olwekyo tufuna makyule nga tusekula ekyazi kya kyinibaalu ne tukikalirira mu ttanuunu oba oveni. Kubanga makyule kiba kikulukusi ku tempulikya eza bulijjo naye ng’azimbulukana(okuzimbulukuka ate n’akkakkana) mpompola ng’ali munda mwa samometa, okusinziira ku kipimo ky’ obwoki oba obunnyogovu.
Ekikulembero (Lead)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Akaziba k'Ekikulembero era kayitibwa Atomu y’Ekikulambiro (Lead atom) mu Luganda.

Ekikulembero (lead) kaziba kazito nnyo nga kaba kakyali kaggumivu (stable) n’obukontanyo 82 awamu ne nampawengwa 125, nga kasingako  katono ku ya makyule mu buzito. Obutafaanana byuma birala, Ekikulembero tekiyitamu masannyalaze bulungi. 

Ekikulembero kyonna mu bwengula kyava munda mwa njuba. Kubanga ekikulembero kirina enzitoya nnene, abantu bakozesa enzitoya yakyo okukola obuzito (weights) n’okukola amasasi. Enzitoya ennene ewa essasi ly’ekikulembero entebentuka (momentum) ey’amaanyi.

 Ekikulembero era kigonderera nnyo ate nga tekifuma (does not corride) nnyo, n’olwekyo kikozesebwa mu kuzimba, nga okukwatagannya ennyingo ku busolya okuziiyiza amazzi okuwaguza.
Enkwaso (Chemical bond)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Okuva mu kikolwa "okwekwasiwaza"(to bond chemically) tufuna omulamwa "enkwaso"(chemical bond)!

Mu Luganda olwa sayansi bwe twogera ku "nkwaso"(chemical bond) tetutegeeza "nkwanso"(sperm). Enkwanso eba mpakiso(sperm), ereetera ekikazi okuwaka. 

Okwekwasawaza(to bond chemically)  kitegeeza kwegatta okugenda mu maaso mu buziba  bwa atomu ne kiviirako enkyukakyuuka ez’obuziba(Chemical changes)  mu nabuzimbe (sabusitansi) ez’enjawulo. Ekigenda mu maaso mu buziba bwa atomu emu n’endala kye njise ekikyusabuziba = ekikolwa ekikyusa obuziba (chemical reaction).
Enkyukakyuka ez'Obuziba(Chemical change)

Gakuweebwa Charles Muwanga!! Enkyukakyuka ey'obuziba (Chemical change) kiva ku kikyusabuziba(chemical reaction) ekigenda mu maaso ku mutendera gw'obuziba(at atomic level).

Ekikyusabuziba kigenda mu maaso mu buziba oba mu atomu emu n’endala ne kiviirako endagakintu  ez’enjawulo okuva mu mbeera. “Okuva mu mbeera”, n’olwekyo kikozesebwa mu essomabirowoozo (psychology) okutegeeza “becoming emotional” ne mu essomabuziba okutegeeza “ekikyusabuzibaa” (chemical reaction).

Enkyukakyuka ez’obuziba ezijjawo wakati w'akaziba akamu n'akalala (atomu emu n'endala) zireetawo  endagakintu(element) ezikwatibwako okuva mu mbeera ne kivaamu ekintu kijja. Embeera endagakintu(element)  mwe zibadde nga ekikyusabuziba tekinnabawwo eba evuddewo.

Bwe zitaba nkyukakyuka za buziba ziba "nkyukakyuka za ku ngulu" (physical change).
Empakiso (Sperm)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!  Tubadde tukozesa ekigambo "amazzi"(water) okutegeeza "sperm". Naye kati ,ngatugoberera ekiva mu kikazi n'ekisajja okwegatta ,tuzimbye omulamwa "empakiso".

Empakiso(sperms) kitegeeza obutaffaali obusobozesa ekikazi okuwaka.Empakiso era oyinza okukiyita "enkwanso:. Weetegereze:

(i) "Enkwanso" si kye kimu n'enkwaso(chemical bond).

(ii) Enkwaso (Chemical bond)

(iii)Empakiso=Enkwanso(Sperms)

(iv) Obuwakiso (Pollen)

(v)Empugiso (Semen).Empugiso ge mazzi empakiso mwe ziwugira okutuuka ku ggi ly'ekikazi okuliwakisa.
Yulaniyaamu (Uranium)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Akaziba ka Yulaniyaamu era kayitibwa  Atomu ya Yulaniyamu (Uranium atom) mu Luganda .

Akaziba ka  yulaniyaamu nantalabikalabika, si ku nsi kwokka naye ne mu bwengula ne ku ngulungo endala. Kino kiva ku kuba nti okufaanana n’ekikulembero oba zaabu, yulaniyaamu etondekebwawo munda mwa semufu eziba zibwatuka era kubanga erina obukontanyo ne nampa nnyingi , munda mwayo, teyetondekawo mangu. Akaziba ka  yulaniyaamu ke kasingayo obuzito kw’bwo  obusangibwa mu butonde.

Yulaniyaamu kalina konta 92 n’obusannyalazo 92. Obusanyalazo bwesengese mu bire (rings) musanvu bwe buti:

i)	Obusenyalazo 2 mu kire ekisooka.

ii)	Obusannyalazo 8 mu kire (ring) eky’okubiri

iii)	Obusannyalazo 18 mu kire eky’okusatu.

iv)	Obusannyalazo 32 mu kire eky’okuna.

v)	Obusannyalazo 21 mu kire eky’okutaano.

vi)	Obusannyalazo 9 mu kire eky’omukaaga.

vii)	 Obusannyalazo 2 mu kire eky’omusanvu.

Obusannyalazo 6 ku buno buba busannyalazo bwa kiyayaano (valance electrons), ekitegeeza nti kyangu obusannyalazo buno okubuuka ne bweyunga ku atomu endala, ekiraga nti kyangu atomu za yulaniyaamu okwekolamu molekyu, emu n’endala era n’ebika bya atomu ebirala nga kaboni.

Singa yulaniyamu akwasawazibwa ne okisigyeni mu mpewo, atalagga, mu ngeri y’emu kkalwe bw’akola, naye entalaggo ya yulaniyaamu eba nzirugavu si myufu.Okufaanana ne atomu enzito ng’eya kkalwe, atomu za yulaniyamu zirina nampawengwa nnyingi okusinga obukontanyo. Si atomu za yulaniyamu zonna nti zirina omuwendo gwa  nampawengwa gwe gumu. Ziba ne nampawengwa eziri wakati wa 141 ne 146, okusingira ddala nampawengwa 143 oba 146.

Atomu za yulaniyaamu nzito nnyo ekizifuula okuba nga si nzigumivu era empalirizo ey’amaanyi ey'Obuziizi (the strong nuclear force) esanga obusibu okukuumira awamu nampawengwa n’obukontanyo bwazo bwonna era zitera okuvibwako nampawengwa n’obukontanyo obumu obuwaguza ne bwejjawo. Kino kye kiyitibwa ekifulumyalubugumu oba olubumbulukuko (radioactivity). Kubanga bulina  nampawengwa nnyingi nnyo, obuziba bwa  yulaniyamu era busobola okweyabuluzaamu obuziba obuwewufu  , naddala nga kabadde katomeddwa nampawengwa endala.

Obuziba bwa  yulaniyaamu busobola okukutukamu obuziba  obw’ennjawulo naddala obuziba obulala obw’ekkekwa nga keriputoni, baliyamu, situlontiyamu oba ekisenoni. Ebika bya atomu ezikola bino ntono nnyo ddala. Singa atomu ya yulaniyaamu ekutukamu, yetaagisa amasoboza matonoko okukumira atomu ebbiri entono awamu era amasoboza gano geyolekera mu kwokya. 

Kino kiyitibwa “kyabuluzatomu” (fission). Buli mulundi enkyusabuziizi y’ekyabuluzatomu (fission reaction) bw’ebaawo mu kirompe ekya yulaniyaamu (lump of uranium)) ewandula amasoboza (it shoots our energy) agayingira mu buziba bwa yulaniyaamu obulal ne gabukutulamu era kino ne kiviirako enkyusabuziizi ez’omuddinganwa, ekiyinza okuviirako obubwatuka okunene. Eyo eba "bbomu ya buziizi"(Nuclear bomb).

Omusajja eyavumbula yulaniyaamu yamubbula mu nkulungo ya “Uranus” naye endagakintu  eno terina kakwate na nkulungo gye yabbulwamu.
Matiiriyo (material)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Matiiriyo (Materials)

Essomabuziba(Chemistry) , essomo erisoma ebigenda mu maaso mu buziba bw'ebintu,  lirina ekigendererwa okutumanyisa matiiriyo ki mwe tusobola okukola ekintu ki?

Ebintu byonna bye tulaba ebitwetoolodde bikolebwa mu nzitoyo (matter) oba sabusitansi. Enzitoyo(matter) y’ekola empewo gye tussa, ettaka kwe tutambulira, emmere gye tulya, ensolo n’ebimera bye tubeera nabyo. N’emibiri gyaffe gyennyini gikolebwa mu nzitoyo! 

Ebintu eby’enjawulo biyinza okukolebwa mu matiiriyo ez’enjawulo. Eno y’enzitoyo ebintu mwe bikolebwa. Ekyokulabirako emmeeza ekolebwa kuva mu muti kyokka n’emisumaali, ebidduka, eddagal, kompyuta, amasimu, eminyolo, na buli kintu bikolebwa kuva mu matiiriyo ez’enjawulo. 
Ebinnyonyozo bya matiiriyo (sabusitansi) birina akakwate n’ebinnyonnyozo by’ekintu ekikoleddwa okuva mu matiiriyo eyo. 

Bwe tutwala eky’okulabrako ky’entebe, obugumu bw’olubaawo n’ebyuma ng’emisumaali bye bifuula entebe eno engumu era empangaazi. Ate bw’eba essimu, lediyo oba ekidduka? Kintu kikulu nnyo okunnyonnyoka ebinnyonnyozo bya matiiriyo okusobola okubikozesa obulungi awaka waffe ne  mu makolero.

Ebimu ku binnyonnyozo by’enzitoyo by’olina okumanya mulimu okuba nti: 

•	Matiiriyo ziyinza okuba engumu era ne zigumira okweweta nga mu mbaawo,a mataffaali enjazi oba ne ziba ennafu era nga zeweta mangu nga engoye.

•	Matiiriyo ezirandiza ebbugumu ng’ebyuma ziyitibwa birandizo bya nabbugumya (thermal conductors). Matiiriyo ezirandiza amasannyalaze nga waya za kkopa ziyitibwa birandizo bya masannyalaze (are electrical conductors).

•	Matiiriyo ezaatika amangu (brittle materials) zimenyeka mangu ate matiiriyo enkyusiwavu (malleable) zisobola okuteekebwa mu nkula ez’enjawulo. Eky’okulabirako kya matiiriyo enkyusiwavu ly’ebbumba n’ebyuma ebimu. Ate matiiriyo endala ensonjolokofu (ductile materials) nga kkopa nnyangu okukolamu waya empanvu.

•	Obukwafuwavu (density) eba nzitoya buli namunigina ya volima. Ebyokulabirako bya matiiriyo enkwafuwavu (=enkwafu ekiwanvu) y’enkokoto n’amayinja.  

•	Entikko y’okwesera n’okumerenguka (boiling and melting points) eya sabusitansi etulaga tempulikya sabusitansi kwe yeserera oba kw’emerengukira. Kino kituyamba okuteeka ebintu mu mitendera nga enkalubo (solids) ebikulukusi (liquids) oba ggaasi ku tempulikya engere.
Obuwakiso (Pollen)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Gakuweebwa Charles Muwanga !!  Obutaffaali obusirikitu obuwakisa ekikazi mu nsolo buyitibwa "mpakiso" (sperms).

Kyokka obutaffaali obuwakisa ebitundu by'ekimuli ebikazi biyitibwa "buwakiso" (pollen) . Weetegereze:

(i) "Enkwanso" si kye kimu n'enkwaso(chemical bond).

(ii) Enkwaso (Chemical bond)

(iii)Empakiso=Enkwanso(Sperms)

(iv) Obuwakiso (Pollen)

(v)Empugiso (Semen).Empugiso ge mazzi empakiso mwe ziwugira okutuuka ku ggi ly'ekikazi okuliwakisa.
Empugiso (Semen)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Empugiso (semen) !!

Amazzi g'ekisajja empakiso(sperms) mwe ziwugira okutuuka ku ggily'ensolo enkazi ziriwakise gayitibwa "mpugiso"(semen).
Nakimuli (Female part of a flower)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Nakimuli by'ebitundu by'ekimuli ebikazi. 

Omulamwa guno guvudde mu kweyambisa akakodyo ka "binnalinnya"(eponyms), nga weyam,bisa erinnya eryefaananyirizaery'omuntu okuteekawo omulamwa gwa sayansi.
Mulowooza(Cerebrum )

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Mulowooza(Cerebrum) .

Omulowooza ky'ekitundu ky'obwongo ekifuga enkolazz'omulengera ezekuusiza ku kulowooza , okwefumiitiriza, okusalawo , okunokoolayo ebimu. 

Omulamwa guno gwoleka bulungi ki ekikolebwa ekintu ky'obwongo ekyo.Omulwoooza ky'ekifundikwa ky'okulowooza , omuli okwefumiitiriza, okusalawo , n'okuyiiya.
Mukwanaganya(Cerebellum)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Mukwanaganya(Cerebellum) .

Omukwanaganya  ky'ekitundu ky'obwongo ekikwanaganya ebintu eby'enjawulo ebigenda mu maaso mu mubiri omuli n'okwetengerera .Era guyitibwa "mwetengereza. 

 Kino ekitundu kibeera mabega mu mutwe wansi w'omulowooza. Ekitundu ky’obwongo kino kye kifuga enkwanaganya y’ebitundu by’omubiri (coordination) n’obwetengerevu (balance), omuntu n’oba nga wesimbye bulungi awatali kuwulira kantolooze nga otambula oba nga oyimiridde era kino kye kikola ku nkwanaganya y’emifumbi (coordination of muscles).  Mukwanaganya kikwanaganya okwenyenya oba okuva mu kifo kwonna okweyagalire.

Omulamwa guno gwoleka bulungi ki ekikolebwa ekintu ky'obwongo ekyo.Omwetengereza  ky'ekifundikwa ky'okukwanaganya ebikolebwa omubiri eby'enjawulo n'okwetengerera.
Omugobansonga (Dialectician)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!Omugobansonga(Dialectician)

Omugobansonga ye sekalowooleza oba nakalowooleza (critical thinker) agoba ensonga nga:

(a)	Yefumiitiriza ku buli ky’alowozaako

(b)	Anoonya amazima oba okumanya

(c)	Anoonya obumu bw’ebyawukana n’enjawulo ey’ebifaanagavu

(d)	Buli  nsonga agyekebejja okuva ku buli ludda.

(e)	Tayogera ntotto

(f)	Tava ku mulamwa

(g)	Tavvoola yadde okugyereegerera boogezi banne

(h)	Atunuulira ekintu okuva ku buli ludda

(i)	Atayogera yadde okukola ekintu nga tamaze kwefumiitiriza

(j)	Anoonya akakwate wakati w’embeera emu n’endala

(k)	Omugobansonga ow’omutendera ogusingayo ye munnasayansi ne  “munnabyabufuna”(Political economist)
Nambiso ne Namba (Numerals and numbers)

Ennamba n’ennambiso (Numbers & Numeracy)

Sooka omanye bino

(a)	Ekikolwa eky’okubala (counting) kyetaagisa obubonero n’amannya gabwo.

(b)	Namba ly’erinnya ly’obubonero obukozesebwa okubala mu ttabi ly’ekibalangulo eriyitibwa “ekibaririzo” (arithmetic). Obubonero buyitibwa “nambiso’ (numerals).

(c)	“Namba” ye namunigina(unit) omubalanguzi gye yeyambisa ng’akola okubalangula kwe okwa buli kika mu sessomo ly’ekibalangulo.
Namba (Numbers)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Namba kye ki?

Namba kintu ekikozesebwa okubala, okulaga, n’okupima. Ensonjola ya namba etwaliramu namba nga ziro, namba eza kiddannyuma(namba za negatiivu) , namba ez’omugerarenyo(rational number), namba ezitali za mugerageranyo, ne namba enzibuwavu, okunokoolay ezimu . 

Omulamwa “namba” ke kataffaali akasookelwako mu kuyiga okwa sayansi n’ekibalangulo kyokka ekibuuzo “namba kye ki?” tekyasobola kuddibwamu okutuuka mu 1884 A.D. Gottlob Fregé [1], eyavumbula okusengeka ensonga z’ekibalangulo(mathematical logic) kyokka ansa ye teyamanyibwa mu nsi okutuuka omungereza omubalanguzi era omukugui w’ensengeka y’ebirowoozo Bertrand Russell, eyagezaako okunnyonyola buli ekigenda mu maaso mu kibalangulo ng’akyesigamya ku mulamwa gw’emigereko(sets), n’atuuka okuttuukiriza omulamwa gwa “namba”. 

Omulamwa gwa namba gwekuusiza ku mulamwa gw’omugereko (set).Omugereko taminologiya eringa taminologiya ya “punkuti(akatonnyeze) mu essomampimo kubanga omulamwa guno si musonjole. Mu ngeri y’emu omugereko gunyonyolwa biteeberezo(axioms) bya mugereeso gwa migereko . Mu ngeri etali ntongole omugereko gusonjolwa nga  ekikung’anyo ky’ebintu ebigere era ebyeyawudde eby’ekikakkyonna kwe tusobola okusalirawo oba ekintu ekimu oba ekirala memba yagwo. 

Kino kitegeeza nti okulaga omugereko. Olina okulaga ebintu byonna ebigirimu, ebiyitibwa bammemba nga nga olaga buli memba  mu kikung’anyo oba nga onnyonnyola bamemba ki abalimu.

Njawulo ki eri wakati w’endagamuwendo( digit) ne Namba?

Endagamuwendo(digit) ke “akataffaali akazimba namba” (the building block of a number).

Endagamuwendo 1	2	3	4	5	6	7	8	9

Nga namba bwe buli obutffaali obuzimba sessomo ly’ekibalangulo, obutaffaali obuzimba namba ze digito (digits). Namba ziri buli wamu mu kibalangulo era ziyinza okusengekebwa mu biti oba emitendera egy’enjawulo, ebisonjozo n’ebinnyonnyozo eby’ejawulo.

Omugereeso gwa namba gutandika n’ebintu kkumi era gino gy’emiramwa omuzadde n’omusomesa yenna gy’asookerako mu kutendeka omwana nga muto .Digito ziri kkumi era zino bwe butaffaali obuzimba namba endala zonna, entonno eziri mu nsusuuba n’ennene ennyo eziri mu butabalika.

Endagamuwendo  ekkumi ezizimba buli namba:  0,1,2,3,4,5,6,7,8,9.
Entikko ey'Okumerenguka (Melting Point)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!Waliwo tempulikya eya nsalesale (magic temperature) eya buli kintu eyitibwa "entikko y’okumelenguka" (melting point). 

"Enkalubo"(solid) bw’etuuka ku tempulikya w’emerengukira, eba efuuka kikulukusi(Liquid). 

Mu mazzi tempulikya eno erina okubeerako waggulu wa digiri eya zeero (zero degrees) eya selisiyaasi (Celsius). 

Singa obadde munnyo, sukaali, oba lubaawo, entikko yo ey’okumerenguka yandibadde waggulu ddala okusinga ey’amazzi.  

Ate mu ggaasi kino kibaawo kiddanyuma. Oba olina okuviibwako amasoboza agamu okuva mu atomu zo eza ggaasi ezikyamuse. 

Kino kiba kyetaagisa okukkakkanya tempulikya mu kifo. Temmpulikya bw’egwa, amasoboza gakamuka okuva  mu atomu za ggaasi.
Tempulikya ey'ekitondowalo(Condensation Temperature)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Mu Luganda olwa sayansi, okutondowala kitegeeza enfuumo y'amazzi(water vapour) okufuuka amatondo(water droplets). Okutondowala oba ekitondowalo gye miramwa ebiri egivvuunula eky'Olungereza "condensation".

Omuzira oba ekintu bwe kituuka  ku tempulikya ey’ekitondowalo (the temperature of  condensation), kifuuka kakulukusi.  

Singa obadde enfuumo y’ensaka y’amazzi ageesera ku sigiri n’otomera ekisenge, ekisenge kiba kinnyogoga nnyo (ekitegeeza nti kirina tempulikya eri wansi ennyo) era ofuukirawo kakulukusi.

N’ekisembayo, ka tulowooze nti oli ggaasi nga oyagala kufuuka ejjengerero (plasma). Ejjengerero (plasma) liyinza okukolebwa okuva mu ggaasi singa amaasoboza amayitirivu gapikibwa mu ggaasi eyo.  Amasoboza gano amasukkulumu galeetera atomu eza kibogwe(neutral atoms) okukutukamu vatomu (ions) eza negatiivu n’eza pozitiivu n’obusannyalaza obutayaaya(free electrons). 

Kino kireetawo enkulungo ennene eya ggaasi
Okuba ggaasi, oba wakati mu lugendo lw’okufuuka ejjengerero (plasma). 

Oba okyalina  okweyuzaako ekirimba ky’obusannyalaza (electrons) okuva mu atomu zo. Ekivaamu oba olina ebirimba bya patiki ezirina kyagi eza negatiivu ne pozitiivu kumpi mu kyenkanyi. Vatomu (ions) bwe ziba mu bungi obw’ekyenkanyi, kyagi ya’ejjengerero lyonna kumpi eba ya kibogwe (neutral) kubanga ekirimba kyonna  ekya patiki eza pozitiivu kiba kisazaamu ekirimba ekyenkana awo ekya patiki za kyagi  eza pozotiivu.
Mpekemu (Monocotyledon)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Mpekemu oba empekemu (monocotyledon)kitegeeza ensigo erina empeke emu(one grain) nga empeke ya kasooli.

Empekemu oba mpekemu kiva mu kugattika bigambo bya luganda "empeke emu" ona "mpeke emu".
Sempeke (Crystals)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Sempeke (crystals) si mpeke za bulijjo !!!

Mu sempeke atomu(obuziba) zesengese mu nsengeka ey’omuding’ano ey’entakyuuka eyitibwa "omugombagano gwa sempeke" (cystal lattice). 

Omugombagano gwa sempeke eba nteekateeka  ya atomu efaanagana , gamba nga eya kaboni oba dayimondi. Ensengeka ya ggulafayiti (graphite) yo teba nsengeke nnyo nga ya dayimondi. 

Ekikulu ekyawula sempeke ku mpeke endala kwe kuba ne atomu enfaanagavu nga nsengeke.

Kimanye nti Ssempeke liba linnya lya muntu naye "sempeke" eba crystal.
Mpekebbiri (Dicotyledon)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Mpekebbiri  oba empekebbiri (Dicotyledon)kitegeeza ensigo erina empeke bbiri(one grain) nga ekijanjaalo.

Empekebbiri oba mpekebbiri  kiva mu kugattika bigambo bya luganda "empeke bbiri" ona "mpeke bbiri ".
Ebikulukusi (Liquids)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Ebikulukusi(Liquids)

Embeera y’ekintu ey’okubiri y'ekikulukusi. Enkalubo bye bintu ebikaluba by’osobola okukwata ate ggaasi ziba zitengejja.

Kakulukusi kye ki?  

Amazzi kikulukusi, omusayi gwo nagwo kakulukusi. Ebikulukusi  biri wakati wa enkalubo ne ggaasi(Omukka) era tebirina kuba nga bikolebwa ebipooli bye bimu. Bw’oba ne matiiriyo ez’enjawulo mu kakulukusi, kiyitibwa kimerenguso (solution).

Ekintu ekimu ku kakulukusi kwe kuba nga ebugaana enkula y’ekikompe. Bw’oyiwa amazzi mu sefuliya oba mu kikopo gasooka kujjuza ntobo ne galyooka gabugaana awalala.  Amazzi gasookera mu ntobo olw’ensika y’Ensi. 

Amazzi mazibu okukkatira (to compress). Okukkatira kitegeeza okuteeka ekintu mu kifo ekitono. N’enkalubo  ze zisinga obuzibu  okukkatira  ate ggaasi nnyangu nnyo okukkatira.  Kakulukusi ziri mu makkati  naye nazo ziba nzibu okukkatira. 

Bw’okkatira ekintu owaliriza atomu okwekuma awamu. Akanyigirizi bwe kalinnya, sebusitansi ziba zekkatira.  Kakulukusi ziba ne atomu zazo nga ziriraaniganye, ekizifuula enzibu okukkatira. Sekabuzooba za motoka nnyingi zikkatira kakulukusi mu tyubu. 

Okufumuuka kwa kakulukusi (Evaporation of Liquids)
Olumu kakulukusi ziba mu kifo kimu kyokka molekyu zazo ne ziba nga zifuuka ggaasi. 
iKino kiyitibwa kufumuuka(evaporation)kwa kikulukusi .Kiyinza okubeerawo ng'ekikulukusi kinnyogovu oba nga kibuguma kyokka kisinga kuba mu byokya.  Okufumuuka kw'ebikulukusi  kiva ku masoboza mu buli molekyu.

Oyinza okwewuunya ki ekibeerawo nga tempulikya eri wansi. Ekituufu kiri nti buli kikulukusi kisobola okufumuuka ku tempulikya eya bulijjo (room temperature) n’akanyigirizi aka bulijjo (normal air pressure). Si molekyu zonna mu bikulukusi nti zirina amasoboza ge gamu. 

Molekyu ezirina amasoboza amanji ze zisobola okufuna embavu (effort) okufuuka ggaasi.  Bwe zituuka ku mutendera gw’amasoboza ogwo, ne zemulula ku kikulukusi nga zifumuuka (evaporate).

 Molekyu zitambula nga ziva awali akanyigirizi akali wansi okudda eri akali waggulu. Molekyu zibugaana wonna kino ne kyenkanyankanya akanyigirizi. 

Akanyigirizi k’enfuumo (vapor pressure) mu kifo bwe kalinnya okufumuuka nga kuddirira.

Weetegereze:

Omulamwa  "ekikulukusi"(Liquid)   gwa njawulo ku gwa "ekikulukuto".Ekikulukuto kika kya ndwadde !!
Mukuumansigo (Ovary)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Akamu ku bukodyo obw'okuzimba emiramwa gya sayansi kwe kuzimba ekigambo nga wewunzikira ku mulimu gwakyo ogw'obutonde.

Mu buzimbe bw'ekimuli "omukuumansigo"(ovary)ky'ekikuta ekikuuma ekitundu ekyo munda ekifuuka ensigo, "mufuukansigo(ovules).
Ejjengerero (Plasma)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!!Ejjengerero (Plasma) eba ggaasi  eyengeredde(glowing gas).

Ejjengerero liba nga ggaasi naye obuziba( atomu) bwaa njawulo kubanga bukolebwa obusannyalazo obutayaaya (free electrons) ne vatomu (ions) z'endagakintu. 

Amayengerero (plasmas) tegatera kusangika nnyo ku Nsi. Kyetaagisa embeera ez’enjawulo okubezaawo ejjengerero. Yadde nga tomala gasanga mayengerero waliwo agamu g’olaba buli lunaku. Eky’okulabirako ye balibu y’ejjengerero (fluorescent light bulb). 

Zino teziri nga balibu eza bulijjo. Munda mu tyubu mubaamu ggaasi. Amasannyalaze gakola nga amasoboza ag’enjawulo ne gayisa kyagi mu ggaasi, efulumya ekitangaala. Okukyaginga kuno n’okubuguumiriza atomu kutondekawo ejjengerero eryengerevu (glowing plasma) munda mwa balibu ‘kino nga ky’ekitangaala za balibu ez’ejjengerero. 

Ekirara eky’okulabirako ky’ejjengerero bwe butaala bwa  niyoni(neon lights). Okufaanana n’ekitangaala ky’ejjengerero, obutaala bwa niyoni buba bu tyubu bwa kirawuli obupikiddwamu ggaasi. Swiiki bw’etekebwako, amasannyalaze ne gayita mu tyubu ne gakyaginga ggaasi ya niyoni okutondekawo ejjengerero (plasma) munda mwa tyubu. 

Ejjenngerero lyengerera  okuvaamu kkala ey’enjawulo okusinziira ku kika kya ggaasi aba munda.  Ate era olaba amayengerero nga otunuulidde emmunyenye (distant suns) mu bwengula. Emmunyenye (suns) ziba njuba ennene eza ggaasi nga ziri ku tempulikya eziri waggulu ennyo. 

Tempulikya empitirivu ennyo waggulu zikyajinga atomu ne zikola ejjengerero.  Emmunyenye mu bwengula zikulaga engeri tempulikya z’ejjengerero gye ziyinza okwawukana. Obutaala obw’ejjengerero (fluorescent lights) buba bunnyogoga nnyo nga obugeraageranyizza ne munyenye ezookya ennyo. Kyokka byombi bika bya mayengerero
Oluzira (Bose Einstein)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Oluzira (Bose-Einstein)	

Mu myaka gya 1920  bannasayansi babiri, Satyendra Bose ne  Albert Einstein, balagula nti wayinza okuba nga waliwo embeera y’obutonde  ey’oluzira. 

Embeera y’obutonde eno oluvannyuma yavumbulwa era n’ekakasibwa bannasayansi Cornell ne Weiman. Bw’oba onnyonnyose embeera y’ejjengerero lya ggaasi (plasmas) nga bw’eva ku kuba nti atomu za ggaasi ziba zookya nnyo nnnyo ddala ekizireetera okukyamuka ennyo ate atomu mu mbeera y’ekikwasamuzira ziri ku ludda olulala kubanga teziriimu kukyamuukirira kwonna lwa kwokyebwa ate  nga zinnyogoga nnyo. 

Okutuuka ku mbeera ey’oluzira kirimu n’okuyita mu ekitondowazo.
Ekitondowalo = Okutondowala (Condensation)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Ekitondowalo oba Okutondowala (Condensation)kitegeeza "enfuumo y'amazzi okufuuka amatondo g'amazzi "

Ekitondowalo oba okutondowala (condensation) kijjawo singa molekyu za ggaasi eziwera zegatta ne zikola ettondo lya kakulukusi (drop of liquid). Kino kijjawo lwa kuviibwako masoboza (loss of energy).

Gaasi ziba n'obuziba(atomu) obukyamuukirivu ennyo(very excited atoms) kyokka bwe buviibwako amasoboza, butandika okukkakkana ne bukung’aanira wamu mu kiyitibwa ettondo(drop) limu. Bw’ofumba amazzi gabuguma ne gatandika n’okwesera. Wano wonna gavaamu enfuumo (vapour). Enfuumo eno eba ggaasi y’amazzi (water gas). 

Enfuumo y’amazzi eno etondowala (condenses) ku kisaanikira kubanga ennyonyogedde ku kisaanikira kino n’efuuka kakulukusi. Ekitondowazo lye kkubo erituuka ku luzira.

Embeera y’oluzira ebeerawo ku tempulikya eziri wansi ennyo.  Ku kipimo kya tempulikya ekya Keluvini (Kelvin) eya ziro, molekyu za ggaasi ziba zirekera awo okutayaaya oba okutambula oba okuva mu kifo. 

Embeera y’oluzira  ejjawo ku kipimo kya tempulikya ekiyitibwa waggulu wa ziro ey’enkomeredde (absolute zero). Tempulikya bwe zituuka ku kipimo kino embeera y’oluzira (Bose-Einstein Basics) n’ejjawo.
	
Nga okukwata bwe kutandika

Kati waliwo obunnyogovu. Ensoggo (cone) ya ayisi eba ekyali ya nkalubo kyokka bw’ofuna tempulikya eriraanye ziro ey’enkomeredde (absolute zero) wabaawo eky’enjawulo. Atomu we zitandikira okwekwata, ekipimo  kya tempulikya kiba kya butundutundu bwa kawumbi.

Ekiva mu kukwata kuno kye kiyitibwa oluzira.  Wano ekibinja kya atomu kifung’ama mu kifo kye kimu ne kikola ekiringa atomu ennene. Waba tewakyaliwo nkumi na nkumi za atomu ezeyawudde kyokka eba efuuse atomu emu ensukkulumu (super atom).
Seng'endo (Heavenly Bodies)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Obwengula mwe tuli,mulimu seng’endo (heavenly bodies, celestial bodies) butabalika. Mu seng'endo muno mulimu :

(i) Ebisinde (Galaxies).Bino birimba ebibaamu ensengekera z'enjuba obutabalika.

(ii) Enjuba (suns), 

(iii) Emmunnyeenye (Stars). Zino nazo ziba njuba naye ziri wala nnyo . 
     Enjuba yaffe (our son) ky'evudde etuumibwa "enjuba   Muwanga"            okugyawula ku njuba endala obutabalika eziri mu bwengula. 

(iv) Enkulungo (planets), 

(v) Emyezi (moons) n’

(vi) Ebibajjo nga ebikometo/kibunomu (comets)
Empalirizo esikira mu makkati(Centripetal force)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Okusobola okunnyonnyola ekikuumira ensengekera y'enjuba(solar system) awamu wetaaga okumanya empalirizo ezisikira ku mpuyibbiri(opposing forces)zino:

(i) Empalirizo Ezisikira mu makkati (Centripetal forces)

(ii)Empalirizo Eziviira amakkati (Centrifugal forces)

Linda ebiddako wano !!!!
Enkulungo y'Ensi (The Planet Earth)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya  :

(i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.

(ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka

(iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.

Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.

Obutonde bw’enkulungo y’Ensi

Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko.  Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti:

(i)	Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force). 

Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity).

(ii)	 Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere).

(iii)	Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu.  

(iv)	Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi.
Ekibulungulo

Weetegereze:

(i) **Ekibulungulo** (satellite)

(ii)Ekyebulungulo (magnetic or  gravitational field)

Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo. 

Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba omwezi, naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.

Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula enjuba biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.

Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko.  Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).

Kakensa Johannes Kepler yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:

(i)	Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.

(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
Ebyuma (Metals)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Mu kwogera Oluganda okwa bulijjo tubadde twogera ku kintu ekiyitibwa ekyuma awatali kugenda wala nnyo mu nsojola yako okukyawula ku ndagakintu(elements) ezitali za kyuma.

Ebyuma

Endagakintu(Erementi) ezisinga za kyuma. Ku mweso  gw'endagakintu(table of elements), ebyuma byawulibwa ku bitali byuma ne layini eya zigizzaaga eyita mu ndagakintu(erementi) eya kaboni, Fosiferaasi, sereniyaamu, ayodiini ne ladoni. Endagakintu zino n’ezo eziri ku ddyo wazo z’ezo ezitali byuma ate endagakintu eziddirira  ku kkono wa layini ziyitibwa  "ebyuma eby'ekibogwe" (metalloids or semimetals)  era ebinnyonnyozo byazo biri wakati w’ebinnyonnyozo eby’ekyuma n’ekitali kyuma. Ebisonjozo ebyo ku ngulu(Physical properties) n’ebinnyonnyozo (Chemical properties)eby’obuziba eby'ebyuma n’ebitali byuma bye byeyambisibwa okuzaawula. 

Ebinnyonnyozo ebyo ku ngulu eby’Ekyuma (
           Physical Properties of metals)

•	Okunyereketa (shiny)

•	Birandizo by’ebbugumu n’amasannyalaze ebirungi 

•	Bisanuukira ku tempulikya ya waggulu nnyo (high melting point)

•	Bikwafuwavu nnyo (high density) nga obigerageranyizza n’ekigero kyabyo.  
•	Bisobola okunyigirizibwa  okubiteeka mu nkula yonna  (malleable) 

•	Bisobola okukolebwamu waya (are ductile )

•	Biba bya nkalubo ku tempulikya eza bulijjo okujjako makyule.

•	Za kitangazziba (opaque), ekitegeeza biziba ekkubo ly’ekitangaala era ekitangaala tekibiyitamu.

•	Bivuga nga ekide (are sonorous ) nga bikubiddwako

Ebinnyonnyozo eby’obuziba obw’ekyuma 
       (Metal Chemical Properties)

•	Ebyuma biba n’obusannyalazo 1-3 mu kisosonkole oba ekire ekyebulunguludde obuziizi bw'akaziba(atomu)ak’ekyuma.

•	Ebyuma "bifuma" (corrode) mangu nga mu ngeri y’okuvunda okuva ku ekikyusabuziba ekya ayidologyeni ne okisigeni.

•	Ebyuma biviibwako mangu obusannyalazo(electrons) 

Ebisonjozo ebyo ku ngulu ebya endagakintu(elemnts) ezitali Kyuma

•	Tezimyansamyansa oba tezimasamasa.

•	Tezirandiza bulungi bbugumu oba amasannyalaze.

•	Nkalubo ezitasobola kukolebwamu waya (nonductile solids).

•	Nkalubo ezsesebbuka oba okwatika amangu.

•	Ziyinza okuba enkalubo, kakulukusi oba ggaasi ku temmpulikya eya bulijjo.

•	Za kitangayisa nga olupapula.

•	Tebivuga nga kide (are not sonorious).

Ebisonjozo eby’obuziba obwa endagakintu etali kyuma 

•	Etera okuba n’obusannyalazo 4-8 mu kire ekyebulungudde obuziizi bw'endagakintu etali ya   kyuma .Endagakintu ezitali za kyuma mulimu:

•	Kitondekamazzi (Hydrogen)

•	Kaboni(Carbon)

•	Nayitologyeni

•	Okisigyenni(Oxygen)

•	Fosiferaasi(Phosphorus)

•	Salufa (Sulfur)

•	Sereniyaamu (Selenium)
Dimiti Mandeevu

**Dimiti Mandeevu** (Dmitri Mendeleev) yafulumya omweso gw'endagakintu ogwasooka mu 1869. Yalaga nti singa endagakintu zisengekebwa okusinziira ku buzito bw'obuziba / atomu (atomic weight), kivaamu omusengeko (pattern) nga ebinnyonnyozo by'endagakintu (erementi) bidding’ana mu bugalamivu (periodically).

Kyokka okusinziira ku kunoonyereza kwa munnassomabutonde oba munnassomabuzimbe Henry Moseley, kyakakasibwa nti Omweso gw'Endagakintu (Table of Elements)gwesigamye ku "namba y'atomu edda waggulu" (increasing atomic number) so si ku buzito bwa atomu. Omweso guno ogwalimu  ennongoosereza gwali gusobola okukozesebwa okulagula ebinnyonnyozo by'endagakintu  ezitannaba kuvumbulwa.

Endagakintu  mu Mweso ogw’Emigaramiro zisengekeddwa mu migaramiro (rows) n’ebibinja (groups. Buli gumu ku migaramiro omusanvu ejjuzidwamu mu nzering’ana ne namba y'atomu (oba namba y'akaziba atomic number).

Ebibinja birimu endagakintu  ezirina "obusengeke bw’obusannyalazo" bwe bumu (same electron configuration) mu kire oba ekisosonkole ekyo kungulu, ekiviirako erementi eziri mu kibinja okuba nga birina ebinnyonnyozo by'enkyusabuziba(chemical properties) ebigwa mu kiti ekimu.

Obusannyalazo mu kisosonkole eky’o ku ngulu buyitibwa "busanyalazo bwa kiyayaano" (valence electrons). Obusannyalazo obw'ekiyayaano bwe busalawo ku binnyonnyozo n’ekikyusabuziba eky'endagakintu era bwenyigira mu nkwaso ez'enkyusabuziba (chemical bonding). 

Nambiso z’ekirooma ezisangibwa waggulu wa buli kibinja ziraga omuwendo gw’obusannyalazo obwa ekiyayaano ekya bulijjo.
Aseniki (Arsenic)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Ariseniki :

  
•	Akabonero: As 

•	Namba ya akaziba  : 33 

•	Kiva mu kya lulattini    arsenicum, ekitegeeza g "ekya kyenvu ".
Antimoni (Antimony)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Antimoni(antimony):
  
•	Akabonero: Sb 

•	Namba y'akaziba : 51 

•	Kiva mu kya Lugereeki anti  (ekiraga okuwakanya ) ne  monos (ekitali kyokka)
Asitatayini

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Asitatayini :

•	Akabonero l: At

•	Namba y'akaziba : 85

•	Kiva mu kya Lugereeki astatos (unstable, si nzigumivu)
Bariyaamu(Barium)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Bariyaamu (Barium):

•	Akabonero : Ba 

•	Namba y'akaziba: 56 

•	Kiva mu kya lugereeki  barys (heavy)
Bbolomayini (Bromine)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Bulomayini (Bromine) :

•	Akabonero : Br 

•	Namba y'akaziba : 35 

•	Kiva mu kya lugereeki  wordbrômos (stench)
Kadimiyaamu(Cadmium)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Kadiyaamu (Cadmium) 

•	Akabonero : Cd 

•	Namba y'akaziba : 48 

•	Kiva mu kya lugereeki word kadmeia (erinnya eryedda calamine) n’ekigambo ky’olulattini cadmia.Cadmus, mu kugereesa kw’abagereeki, yatandikawo Thebes.
Seriyaamu (Cerium)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!Seriyaamu (Cerium) :

•	akabonero: Ce 

•	namba y'akaziba : 58 

•	Kiva mu kya lulattini Ceres (asteroid), ekiva mu ky’olulooma Demeter, lubaale omukyala ow’ebyobulimi n’obulunzi.
Seziyaamu (Cesium)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!

Sesiyaamu (Cesium):

•	akabonero : Cs 

•	namba y'akaziba: 55 

•	kiva mu kya lulattini wordcaesius (bbululu nga ow’olubaale)
Kolomiyaamu(Chromium)

Gakuweebwa  Charles Muwanga !!! Kolomiyaamu (Chromium) :

•	akabonero: Cr 

•	namba y'akaziba : 24 

•	kiva mu kya lugereeki chrôma (kkala)
Desipolosiyaamu(Dysprosium)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Dipulosiyaamu (Dysprosium) :

•	akabonero : Dy 

•	namba y'akaziba : 66 

•	Kiva mu kya lulattini dysprositos (ekitegeeza “kizibu okutuukako”).
Fololiini

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Fuloliini (Fluorine):

 
•	akabonero: F 

•	namba y'akaziba : 9 

•	kiva mu kya lulattini  fluo (okukulukuta )
Ayodiini (Iodine)

Gakuwebwa Charles Muwanga !! Ayodiini (Iodine):

•	akabonero: I 

•	namba y'akaziba: 53 

•	Kiva mu kya lugereeki iôdes (kkala ya violet).
Yirediyaamu (Irdium)

Yirediyuaamu (Iridium):

•	akabonero : Ir 

•	namba y'akaziba : 77 

•	Kiva mu kya lugereeki iridis (ekitegeeza ekkamiso, rainbow). Lubaale w’abagereeki omukazi, Iris, yayambalanga akakofiira aka kkala ez’enjawulo.
Keriputooni (Crypton)

Gakuweebwa Charles Muwanga !!Keripitooni (Krypton)  :

•	akabonero : Kr 

•	namba y'akaziba : 36 

•	Kiva mu kya lugereeki kryptos (ekitegeeze “kyekweese). Mu lungereza olwa kati ebigambo nga  "encrypt" bijjibwa mu lugereeki
Keriyaamu (Herium)

Keliyuumu (Helium) :

•	akabonero : He 

•	namba y'akaziba : 2 

•	Kiva mu kya lugereeki hêlios (enjuba); Helios mu kigereeso ky’abagereeki kitegeeza lubaale w’enjuba.
Kitondekamazzi

**Kitondekamazzi** oba **Ayidologyeni** (*Hydrogen*):
* akabonero: H 
* namba y'akaziba: 1 
* Kiva mu bigambo bya lugereeki hudôr (ekitegeeza amazzi) ne gennan (okutondeka, *to generate*).
Lantanaamu(Lanthanum)

Gakuweebwa Charles Muwanga ! Lantanaamu (Lanthanum):

•	akabonero: La 

•	namba y'akaziba : 57 

•	Kiva mu kya lugereeki lanthaneis (okubeera mu mbeera ey’okwekweka).
Kalooli Ddawano (Charles Darwin )

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Kalooli Ddawano (Charles Darwin) yali musajja Mungereza munnassomabiramu(biologist).Ye yasooka okulambulula 

(i) “Ekigereeso ky’Ensibuko y’Ebikula” (the Theory of the Origin of Species) 

(ii) Ekigreeeso ky’Ekyerongooserezo ky’Obulamu” (the Theory of the Evolution of life) era ekiyitibwa 

(iii) Ekigereeso ky’Ekyerongooserezo ky’Ebikula (the theory of the evolution of species).

Abamu nno mubadde mukiyita kweyubula kwa bikula naye okweyubula kuba mu nsolo lugirigimba nga emisota .  Bannakyerongooserezo (Evolutionists) bagamba nti ensibuko y’obulamu eri mu “enkyukakyuka ez’obuziba” (chemical reactions) ezaaliwo oruberyeberye  mu byazi ku Nsi ne zivaamu obulamu obwangu ennyo(simple life)  obw’akataffaalikamu(single celled  organisms).

Bannakyerongooserezo bagamba nti obulamu obwangu obwasooka buzze bwerongoosereza okuyita mu Dawrwin kyayita okulondoba kw’obutonde (by natural selection) okutali kweyagalire, ekintu kye balaga nga beyambisa amatabi g’enjawukanya y’ebiramu (taxonomy of living things).
Payisoggolaasi

**Payisoggolaasi** yali kakensa omubalanguzi (mathematician) eyateekawo Eggereeso lya Payisoggolaasi (the Pythogoras theorem) eryeyambisibwa ennyo mu ssomo ly’essomampimo (geometry) eriri wansi wa sessomo ly’ekibalangulo (the mathematics discipline).

Payisoggolaasi yagereesa nti mu mpetosatu ennesimbu (right angled triangle) era eyitibwa “mpuyisatu ennesimbu” (rightangled trigony), olwesimbu olwa kyebiriga (height squared) gattako olugalamiro olwa kyebiriga (base squared) kyenkana olwewunzifu olwa kyebiriga (hypotenuse squared).

Singa  olwesimbu(height)  luba “a” ate olugalamiro nga luli “b”, olwewunzifu nga luli “c”, kiba kitegeeza nti  enjuyi essatu  zonna bw’ozeebiriga (when you square  all the three sides), ofuna nakyenkanyanpuyi (equation) bweti:  a2+b2= c2. Eryo ly’eggereeso lya Payisoggolaasi.