open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekitaguriro

**Ekitaguriro** aka **Cow Dance** mazina ga kinnansi agasibuka mu bitundu by'e Nkore oba Ankole ekisangibwa mu Bukiikaddyobwobugwanjuba bwa Uganda . Mazina ga kujaguza agakolebwa abasajja n’abakazi ng’engeri y'okulagamu okusiima ente zaabwe n’okulaga obugagga bw’ekitundu ng’okuzaalibwa, okufumbirwa n’amakungula amangi.     Amazina gano makulu nnyo mu mikolo n'enkuŋŋaana z’abantu mu kitundu, nga gajjirayo ddala amakulu n'akabonero k'ente mu kitundu.  

## Ebyafaayo
Obugabe bwa Ankole bwajja nga buyita mu kugatta obwakabaka bwa Nkore n’obutaka obutono obwa Sheema, Buhweju, ne Igara. Obugabe bwa Ankole bwayongera okwawulwamu ebiwayi bibiri eby’enjawulo, Bahima (nga balimu abakulu n’abalunzi) ne Bairu (nga balimu abalimi n’abakopi). Ekitundu ky’e Ankole kyazaala amazina ag’ekinnansi aga Ekitaguriro, agabiibizibwa abasajja n’abakazi. Amazina gano gakola ng’engeri y’okutuusa ennyiriri, okubunyisa okumanya kw’obuwangwa okukulu, okujaguza amakungula amangi, n’okulaga akabonero ak'obuwanguzi eri ebyo ebibabituukiddwako nga okuzaala n'okufumbirwa. 
 

## Engeri gye gazinibwamu
Gatandiika ne "Okwevuga," ekika ky'okutontoma ekikolebwa abasajja, mwe banyumiza ebituukiddwaako mu bulamu bwabwe. Kino kigobererwa amazina, abasajja mwe bakoppa entambula y’ente ezitambula nga bava ku kigere ekimu okudda ku kirala. Mu kiseera kino, abakazi bbo babeera beewuuba mu ngeri ey’ekitiibwa okuva ku ludda olumu okudda ku lulala, nga bayanjuluza emikono gyabwe emitala ne waggulu w’emitwe gyabwe okukiikirira ente ez’amayembe amawanvu. Mu kiseera ky’amazina, abasajja n’abakazi bambala engoye z’amazina ez’ekinnansi eziyitibwa ‘bitambi’ oba ‘lessu.’ Abazinnyi besiba bulungi olugoye luno mu kiwato ne besuulako akagoye akawewere ku bibegabega byabwe. Abakyala bano era beeyooyoota n’amajolobero ag'olesa omulamwa gw’Afirika. Abasajja bano banyiriza ennyambala yaabwe nga bongerako endege enzirugavu, obusikiriza abantu okufaayo ku ntambula y’ebigere byabwe n’okujjuliza amaloboozi g’amazina ga ‘Kitaguriro’. Amaloboozi gakolebwa nga bakozesa emilele, Engalabi, endege, engoma n’okukuba mu ngalo. 

## Ebijuliziddwamu


## Ebirala eby'okusomako

* Olulimi lw’Obutonde Bwonna
*
Bwola

**Bwola** era agamanyikiddwa nga **Acholi bwola** mazina gabuwangwa agasibuka mu Baacholi mu Bukiikakkono bwa Uganda . Gazinibwa ku mikolo egy’enjawulo n’okuyimbibwa mu maaso g’abebitiibwa, omuli Rwot n’abaami. Amazina gano gatera okwolesebwa nga bateeka abaami abapya oba ku mikolo egy’enjawulo egy’obwarwot wa Acholi.  

## Ebyafaayo

Mu kusooka gaali gazinibwa eri Rwot n'abebitiibwa bokka, Bwola kati yagaziyizibwa era kati gazinibwa eri n'abakulembeze b’ebyobufuzi n’ebikonge. Bwola emanyiddwa ng’amazina g’obwarwot bwa Bacholi, era  kabonero ka kitiibwa nga mu buwangwa gabiibizibwa ku mikolo gy’abalangira.  Kikola kinene nnyo mu kuteekawo abaami abapya oba enkuŋŋaana endala zonna ez’obwarwot.

Enkola ya Bwola efunye okusoomoozebwa omuli n’okuwera ebitundu by'ebisolo ebimu ebitongole ebikulu ennyo mu mazina gano, bwe kityo ne kiteeka mu kabi okukuuma obuwangwa bwago. 

## Engeri gy'egabiibizibwamu
Bwola emanyiddwa olw'ebivuga eby'enjawulo nga ebita agayitibwa "Larakaraka" n'engoma emanyiddwa nga "Jagi". Abazinyi beeyooyoota mu ngoye ez’ekinnansi omuli ekyooya kya maaya ekiteekebwa ku mutwe, olugoye olweru olusibiddwa mu kiwato kyabwe, n’endege z'okumagulu ez'ongera okunyumisa mu ntambula zaabwe nga babiibya. 

Amazina gano gazinibwa abasajja n’abakazi mu bibinja eby’enjawulo. Ekibinja ky’abasajja kye kisooka okubiibya, ne kiddirirwa eky’abakazi. Amazina gano gakulemberwa ekibinja ky'abasajja abakuba ebita n'obugoma. Abazinnyi babiibya mu mwetoloolo ng’abasajja batambula badda ku ddyo ate abakazi ne batambula badda ku kkono. Abazinyi batambuza ebigere byabwe mu ngeri y'omudigido naye nga omubiri ogwa waggulu gusigala wamu. 

## Ebijuliziddwa


## Ebirala eby'okusomako

* Olugendo lw'abaana b'amazina ga Bwola by Amaya
* Ekika kya Acholi, Uganda.
* The Branded Arena: Amazina ga Uganda 'ag'ekinnansi' mu mulembe gw'okutunda
Amazina ga Kadodi

**Amazina ga Kadodi** mazina ga kinnansi agabiibizibwa abantu Bamasaba era abamanyiddwa ng'Abagisu oba Gishu, ababeera mu Buvanjuba bwa Uganda ne mu Buggwanjuba bwa Kenya .   Amazina ga Kadodi gazinibwa wamu ne Imbalu omukolo gw’okukomola abasajja ogulaga okusajjakula kw'abaana abalenzi mu Bamasaba.  Amazina ga Kadodi era gakolebwa ku mikolo emirala, gamba ng’embaga, ebikujjuko, n’emikolo gy’ebyobuwangwa.   

## Ebyafaayo
Amazina ga Kadodi gateeberezebwa okuba nga gasibuka mu mikolo n’enkola ez’edda eza bajjajja b’Abamasaba, abaasenguka okuva mu kitundu kya Nile ne basenga ku lusozi Elgon . Amazina ga Kadodi galaga obuwangwa bw’Abamasaba, endagamuntu, n’ebyafaayo naddala akakwate kaabwe mu kulunda ente n’ebyobulimi. Amazina ga Kadodi era galimu ebiva mu bitundu ebiriraanyewo, ng'Abaganda, Abasoga, Abanyole, n'Abakalenjin . 

## Bwe gabiibizibwa
Amazina ga Kadodi gakolebwa ebibiina by’abazinyi, abasajja n’abakazi, nga bambala engoye eza langi ez’enjawulo n’eby’okwewunda,ng’embira, eby'oya, ensimbi, n’amaliba g’ebisolo. Abazinnyi batambula mu ngeri y'omwetoloolo nga bagoberera omudigido gw’engooma, omulele, amakondere, n’ensaasi.  Abazinnyi nabo bayimba, okukuba obuluulu, n'okukuba mu ngalo, nga bateekawo embeera y'okunyumisa n'okunyumirwa mu kifo. Amazina ga Kadodi gali enkola y'okukwatagana, ng’abalabi beegatta mu kuyimba, okusaakanya, okujaganya, n’okuzina. 

Amazina ga Kadodi gasendasenda bangi mu embeera, omukolo, n’abalabi. Omukolo ogusinga okumanyibwa era ogw’amakulu mu mazina ga Kadodi gwe Imbalu, omukolo gw’okukomola abasajja ogubeerawo buli mwaka. Mu kiseera ky’e Imbalu, abagenda okukomolebwa, abayitibwa *basinde*, bawerekerwako abazinnyi ba Kadodi okuva mu maka gaabwe okutuuka mu kifo we bakomolebwa, ng'eno gyebakolera emikolo gy'okukomola. Abazinnyi ba Kadodi batendereza *basinde* olw’obuvumu, obuzira, n’okugumiikiriza, era nabo babajerega n’okubasomooza okulaga obusajja bwabwe. Abazinnyi ba Kadodi era basanyusa n’okusomesa abalabi, abava mu bika n’ebitundu eby’enjawulo, ku buwangwa n’empisa z’Abamasaba. 

## Amakulu
Amazina ga Kadodi ga makulu nnyo mu kukuuma n’okutambuza obuwangwa bw’Abamasaba, endagamuntu, n’ebyafaayo. Amazina ga Kadodi gajaguza engeri y’obulamu bw’Abamasaba, ennono zaabwe, n’ebyo bye batuuseeko.  Amazina ga Kadodi era gakola ng’ensibuko y’okusanyusa, okusomesa, n’okubeera n’abantu eri Bamasaba n’ebitundu ebirala. Amazina ga Kadodi era gatumbula obumu, okwewaayo, n’okukwatagana mu Bamasaba, abafaanaganya obujajja, olulimi, n’obuwangwa.  

## Ebijuliziddwa
Naleyo

**Naleyo** oba **Naleyo Dance** mazina ga kinnansi agabiibizibwa abantu ba Karamajong mu Bukiikakkono bwa Uganda .  Mazina agasikiriza agazinibwa mu nyiriri bbiri ng’abakazi bali ku layini emu ate abasajja ku layini endala. Amazina gano gamanyiddwa olw’engeri abasajja n’abakazi gye babuukamu waggulu nga batunuliganye mu bwenyi, ekigifuula ekyewuunyo era amanyuvu okulaba.    

## Ebyafaayo ku mazina gano
 
Abantu b’e Karamajong lubu lw'abantu mu Uganda olumanyiddwa olw’obulamu bwabwe obw’okulunda mu by’obulimi. Bogera olulimi lwa NgaKarimojong, oluli mu kika ky'olulimi Olunilotic . Amazina ga Naleyo kalombolombo ka buli mwaka oluvannyuma lw’amakungula. 

## Engeri gye gabiibizibwamu
Amazina ga Naleyo gazinibwa mu layini bbiri ng’abakazi bali ku layini emu ng'abasajja bali mu layini endala. Amazina gano gamanyiddwa olw’engeri abasajja n’abakazi gye babuuka waggulu nga batunuliganyemu.  Abasajja bano bambala engoye z’ekinnansi ezirimu ekitambaala ku mutwe ekikoleddwa mu lususu lw’ebisolo, sikaati ekoleddwa mu ddiba ly’ebisolo, n’omusipi ogukoleddwa mu mbira. Abakazi bano bambala sikaati ekoleddwa mu maliba g'ensolo n’omukuufu oguliko embira. Amazina gano gawerekerwako ennyimba z’ekinnansi ezikubiddwa ku bivuga eby’enjawulo nga adungu, ngoma, n'ekitirikiti.  

## Amakulu
Naleyo Dance mazina manyuvu ng'abakyala abalonda abo b'ebanazinabo. Amazina gano gakolebwa mu biseera by’amakungula era y'engeri abavubuka n’abawala gye bafunamu abagalwa. Amazina gano era ngeri Abakaramajong gye bayinza okujaguzaamu obuwangwa bwabwe n’obusika bwabwe. 

## Ebijuliziddwa
Kisra

***Kisra***, era ekiwandiikibwa nga **kissra**, gwe mugaati omugonvu oguzimbulukuka ogumanyiddwa ennyo mu mambuka ga Sudan  ogukolebwa mu Sudan, Chad, South Sudan, Algeria ne mu bitundu ebimu ebya Uganda ne Kenya . Gukolebwa mu durra oba eŋŋaano . Waliwo ebika bibiri eby’enjawulo ebya *kisra* okuli empapula enfumbe nga ngonvu, ezimanyiddwa nga *kisra rhaheefa*, ezifaananako ne injera,n'obuuji obumanyiddwa nga *kisra aseeda* oba *aceda*. Oluvannyuma gutera okugattibwa n’ennyama ne ssupu w'enva endiirwa, gamba nga *[[:en:Mullah_(food)|mullah]]* . Mu 1995, eggwanga lya Sudan mu kiseera ekyo eryali terigabanyiziddwaamu  lyalya omuwemba ttanni entono wakati wa 20,000 ne 30,000 (18,000 ne 27,000 t)  buli mwaka mu *kisra* . 

## Omuwemba mu kisra
Mu nnono, mu maka g’Abasudan, omuwemba gukozesebwa ng’omusingi gw’okukola kisra. Empeke z'omuwemba zimanyiddwa okuba n’ebiriisa ebingi nga ziyita mu biriisa eby'omuttakka ne vitamiini, ebiyamba mu kuziyiza okuzimba. Ebika by'omuwemba ebibiri ebimanyiddwa ennyo ye feterita ne tabat, nga bino bikozesebwa okusekula obuwunga obuzimbulukuse. Olwo akawunga kano ne kakozesebwa mu muceere  omusekule azimbulukuse.. 

## Era laba

* Olukalala lw’emigaati
* Emmere y’e Sudan
* Lahoh

## Ebisingawo okusoma

* 
* 
* 

## Ebiwandiiko ebikozesebwa
Ekizino

**Amazina g'e Ekizino** era amanyiddwa nga **Kizino** mazina g'e kinnansi agasibuka mu Bakiga mu bitundu by'e Kigezi mu bukiikaddyo bw'amaserengeta ga Uganda .     Kiva mu bitundu ebirimu obusozi mu kitundu kino, ng'abalimi beenyigira mu kubuuka n’amaanyi okusobola okubuguma n’okugolola ebinywa byabwe oluvannyuma lw’okukola ennyo olunaku lwonna.   Amazina g’ekinnansi aga Ekizino geegezesebwamu nga bakozesa amaanyi mangi. 

## Ebyafaayo
Amazina gano galina ebyafaayo byago naye nga gakwatagana nnyo n’obuwangwa bwa Bakiga. gazinibwa ku mikolo egy’enjawulo. Gatwalibwa ng’amazina g’obwakabaka mu Bakiga b’e Kigezi kati ye Disitulikiti y’e Kabale, Kanungu, Kisoro, ne Rukungiri .  

## Okwoolesa
Amazina g'e Ekizino geetabwaamu abasajja n’abakazi nga bambadde engoye z'a Bakiga ez’ennono. Amazina gano galimu entambula ez’amaanyi, gamba ng’okubuuka n’okukonkona, ebiraga emirimu egy’amaanyi egikolebwa abakiga abalimi.   Okutwalira awamu goolesebwa mu biseera by’ennaku enkulu, gamba ng’embaga n’okujaguza amakungula, awamu n’enkuŋŋaana ez’okusanyuka endala ez’enjawulo .  

## Amakulu mu by’obuwangwa
Amazina g'E kizino galina amakulu mangi mu by’obuwangwa mu kitundu ky’Abakiga, nga galaga okukola ennyo ekw’obutonde bwabwe. Era gakola ng’engeri y’okutambuza obuwangwa eri emirembe egijja. 

## Ebiwandiiko ebikozesebwa
Akogo

**Amazina ga Akogo** mazina ga kinnansi ag'abantu b'e Teso mu Buvanjuba bwa Uganda . Okwolesebwa kuno okw’obuwangwa kukolebwa abasajja n’abakazi, abatambuza ebifuba byabwe mu ngeri ey’ekitiibwa nga bakwatagana n'omudigido gw’ebivuga bya akogo, ekivuga ekikuba ekikoleddwa mu mabanda ag'obuwanvu obw'etagisa.  Amazina galowoozebwa nti gakolebwa abantu b’e Teso okumala ebyasa ebiwerako era nga gazze gakulaakulana okumala ekiseera era nga gakwatibwako amazina amalala okuva mu bitundu ebiriraanyewo.   

## Emitendera n’entambula ez’ennono
Akogo, era emanyiddwa nga akananga k'engalo, kye kivuga ekikulu ekikozesebwa mu mazina g’ekinnansi aga Akogo.   Ekivuga kino kikolebwa mu mabanda agakolebwa mu buwanvu obw’enjawulo era nga kikubibwa nga osuna enkoba oba obuuma obw'asibibwako n'ekigalo ekisajja okuvaamu eddoboozi. Eddoboozi ery’amaanyi erikolebwa akogo lirina omulimu omukulu mu mazina, nga liteekawo omudigido abazinnyi gwe bagoberera. Amazina ga Akogo gamanyiddwa olw’okutambula amangu n'omudigido ogw'amaanyi. Amazina gano gakolebwa abasajja n’abakazi era nga gatera okuwerekerwako okuyimba. Abazinyi batambula mu mwetoloolo nga buli muzinyi afuna akaseera ak'okuzinira mu makatti ng'omwetolooloakyusakyusa okuyimba wakati mu nkulungo. 

## Amakulu mu by’obuwangwa
Amazina ga Akogo mu buwangwa bw’Abateso galaga ebyambalo biyooyooteddwa n’emisono egy’enjawulo.  Abasajja batera okwambala empale n’essaati endebevu ng'ate abakazi bambala sikaati empanvu ne bbulawuzi. Amazina ga Akogo galina omugaso munene mu by’obuwangwa, nga gabiibizibwa ku mikolo egy’enjawulo omuli embaga, okuziika, n’okujaguza. Amazina gano ag’ekinnansi gakola ng’engeri abantu b’e Teso gye bayinza okussa ekitiibwa mu busika bwabwe n’okukola akakwate ak’amaanyi ne bajjajjaabwe. 

## Ebijuliziddwa


## Ebisingawo eby'okusomako

* Akogo Dance – Munda Mu Situdiyo
* Entuuko y’ennyimba z’ennono za Africa wansi w’okusituka kw’omulembe
Nvubu Clan

**Ekika kya Nvubu** kyekimu ku bika ebingi mu Bwakabaka bwa Buganda obuliwo kati.  Kye kimu ku bika ebyajja mu Buganda ne Kintu. Nvubu linnya lya Luganda eritegeeza Envubu. Omukulu w’ekika ky’e Nvubu ye Kayita. 

## Ensibuko
Ku mulembe gwa Ssekabaka Kintu, waaliwo omusawo w'ekinaansi eyakuŋŋaanya ng'emiddo egy’eddagala ekiro. Omusawo ono ow’omu kitundu erinnya lye yali ayitibwa Kayita. 

Buli Kabaka bwe yayitanga Kayita agendeyo gy'ali,  yalabikanga mu lubiri ng'obudde tebunakya. Kino kyawaliriza Kabaka okumubuuza nti, " *Gwe oli kayita kiro?* " ekitegeeza nti "Oli mutambuze wa kiro?" Wano wano wewaava erinnya lya Kayita.

Omu ku batabani ba Kayita, Nkukunala yali mutuuze omututumufu mu Saza ly'e Busunju. Mutabani wa Nkukunala eyali ayitibwa Ssemuwooya yabuuza kitaawe ekika kyabwe kyekyali. Taata we n'addamu nti, "....ensolo ennene ebeera mu nnyanja naye ng'eriira ku lukalu." Awo era erinnya lya *Ndiira* we lyaggyibwa nga litegeeza ‘okuliisa oba okulya.’ Omubala gw'ekika nagwo gwajibwa mundowooza eno eyali egamba nti, "*Mu nnyanja weddiramu ki? Nvubu, Nvubu, Nvubu.*" 

## Omulimu gwabwe omukulu mu Bwakabaka bwa Buganda
Ekika ky'e Nvubu kirina emirimu emikulu ebiri egyabalagirwa mu lubiri lwa Kabaka .

* Okuwonya abalwadde/abalumiziddwa. Okusinziira ku byafaayo bya Buganda, kigambibwa nti buli abalwanyi ba Kabaka lwe baafuna ebisago, okugeza singa omulwanyi oyo yakubwa effumu mu kifuba, omusawo "Kayita" yasengula ekiwundu okuva mu kifuba okutuuka ku kigere n'atandika obujjanjabi okuva awo.
* Okukoleeza emimuli gy’omu lubiri (ekitangaala ky’emuli) nadala okusinga mu kiseera kya Kabaka ng'ali ku ky'eggulo oba mu lukungaana n’abaami be. 

## Abakulira ekika ky'Envubu
Bano be bakulu b’ekika abali wansi wa Kayita:

* Kavubu ow’e Ntonnyeze, Busujju
* Sserumaga ow’e Bwendero, Ssese
* Nkambo ow’e Busaabala, Kyaddondo
* Kasimaggwa ow’e Mbazi mu Kyaggwe
* Kisongole ow’e Mbazi, Kyaggwe
* Ggambira ow'e Masujju, Kyaggwe
* Namugunde ow’e Mbazi mu Kyaggwe
* Sebabi ow’e Mbazi mu Kyaggwe
* Mbuge ow'e Mbazi, Kyaggwe
* Sempuuwo owa Zzinga, Busiro
* Jjita ow’e Matanga mu Busiro
* Kibowa ow'e Ddamba, Kyaggwe
* Mutwe ow’e Bugolo, Kyaggwe
* Mawagajjo ow’e Bugolo, Kyaggwe
* Ndobera ow'e Buuje (Koome), Kyaggwe
* Walyato ow’e Kkerenge, Buvuma
* Kikondo ow'e Bugolo, Kyaggwe
* Sserufusa ow’e Buligo, Ssese
* Kanaaba ow’e Mbazi, Kyaggwe 

## Ebikwata ku kika

## Laba ne

* Ekika ky'Epologoma
* Ekika ky'Olugave
* Ekika ky'Empindi

## Ebijuliziddwa
Edonga

**Edonga Dance**, era emanyiddwa nga **Edonga**, mazina ga kinnansi ag'obuwangwa mu bantu ba Karamaja, olubu lw'abantu aba Nilotic ababeera mu kitundu ky’Obukiikakkonobwobuvanjuba bwa Uganda naddala mu Disitulikiti y’e Kotido ne Moroto .  Amazina gano gabiibizibwa abasajja n'abakazi, nga gawerekerwako ennyimba ez'amaloboozi eziyimbibwa mu lulimi olukaramoja . Amazina ga Edonga galina amakulu ag'enkizo mu by'obuwangwa mu kitundu n'obusika bw'Abakaramaja .  
 

## Ebyafaayo
Newankubadde ensibuko y'amazina ga Edonga tewandiikiddwa bulungi, gabadde gazinibwa abantu b’e Karamaja okumala ebyasa ebiwerako era kirowoozebwa nti yatandikibwawo ng’okwolesa okusiima n’okwagala eri eby’obuwangwa n’ennono mu lubu lw'abwe. Amazina gano ag’ennono g'etagisa abazinnyi okukongojja n'emibiri gyaabwe nga kabonero okolesa obwagazi bwabwe obutaliiko kkomo n’essanyu erirongoofu. 

## Engeri gye gabiibizibwamu
Amazina ga Edonga g'etabwamu ekibiina ky'abazinnyi abazina nga betoloola nga bwebayimba oluyimba olugoberera amazina.  Amazina gano gamanyiddwa olw’amaloboozi ag’ennyimba agatondebwa okuyita mu kukonkona ebigere n’okukuba mu ngalo, agakola ng’engeri ezisookerwako ez’okukuba ebivuga. Abazinyi bambala engoye ez’ekinnansi ez'aba Karamoja, nga muno mulimu emikuufu egy'embira egiwundiddwa obulungi, obukomo, n’embira z'okumagulu nga babuukira ddala waggulu n'emibiri gyaabwe okulaga obumalirivu, n'okwagala eri obuwangwa bwabwe n'Eggwanga ly'abwe.  

## Amakulu
Amazina gano galina omugaso munene mu by’obuwangwa mu kitundu ky’e Karamoja, nga gatera okukolebwa ku mikolo egy’enjawulo ng’embaga, okuziika, n’emikolo emirala egy'obuvunanyizibwa. Amazina gano ag’ekinnansi galowoozebwa nti galeeta obugagga n’emikisa, galimu eby’obusika n’empisa ennungi ez’abantu b’e Karamoja. 

## Ebijuliziddwa
Ebinyege

**Ebinyege** era ebimanyiddwa nga orunyegye, enyege, obunyegye, obuyebe, enzebazebe, ndege za byakinaansi ezisibibwa ku magulu nezivaamu amaloboozi nga bikozesebwa amawanga agawerako mu Uganda, naddala mu bitundu by'Abanyankole, Bakiga, n'Abagisu.Byambalibwa wansi w'ebigere era ng'Ebinyege bivaamu amaloboozi agagoberera egoma  n’okuyimba mu mikolo egy’enjawulo egy’obuwangwa n’ebikujjuko.

## Ebikozesebwa n’okuzimba
Ebinyege bitera okukolebwa okuva mu ndeku ezibeera zikaziddwa oba obukuta obutono obulimu ebituli nga bujjudde ensigo, obululu oba amayinja. Bino bisibirwa ku bbandi oba obuguwa abazinyi byebasiba ku bukongovule.  Omuwendo n’ensengeka y'endege zino nezivaamu amaloboozi byawukana okusinziira ku kitundu n’amazina ag’enjawulo ge bikozesebwa. Ababazi b'eby'emikono eby’ekinnansi bakola Ebinyege nga bakozesa ebintu ebiva mu kitundu.

## Amakulu mu by’obuwangwa
Ebinyege bikulu nnyo mu mazina g’ekinaansi agawerako mu Uganda. Mu Banyankole n'Abakiga, zisinga kukozesebwa mu mazina ga Ekitaguriro era eddoboozi ly'ebintu bino linyweza ennyiriri n’amaanyi g’amazina.  Ku bantu b'e Bugisu, Ebinyege birabikira nnyo mu mikolo gy’embalu (okukomolebwa), abavubuka abakola omukolo gw’okuyita okuva mu mazina ag’amaanyi nga bawerekerezaako endege zino. Era zikozesebwa mu mazina g'Orunyege-Ntogoro - amazina ag'ekinnansi okuva ew'Omukama wa Bunyoro ne Tooro mu bugwajuba bwa Uganda . Orunyege lusibuka okuva mu disitulikiti y’e Hoima ne Fort Portal, ate Ntogoro lusibuka okuva mu disitulikiti y’e Masindi. Amazina gano gazinibwa abavubuka n’abakazi abato abanoonya okusikiriza n’okusanyusa abaalwa mu bufumbo. Okuwuuma kuno kuba kulaga amaanyi n'okubeera ne sipiidi n’obuvumu nga ebijaguzibwa ku mukolo. 

## Enkozesa n’engeri gy'ebikolamu
Nga bazina, abazinyi, baambala Ebinyege ku magulu gombi, okukakasa nti buli mutendera n’entambula biyamba ku mudigido n'engeri gy'ebikolamu. Eddoboozi ly'endege  likwatagana bulungi n’ebivuga by’engooma n’ennyimba ez’ekinnansi. Mu bivulu by’ekibinja, abazinyi bakwataganya entambula zaabwe, ne bakola omuziki ogw’obumu era ogusikiriza.

## Enkwatagana obw’omulembe
Zikozesebwa mu bikujjuko by’eggwanga, ebikujuko by'obuwangwa, n’emikolo gy’eby'obulambuzi, nga zikuuma amazina g’ennono eri emirembe egijja.Bannayuganda abamu nga bayimbi batadde Ebinyege mu muziki ow'omulembe ow'ensangi gino gwebabeera bakuba, ne bakwataganye amaloboozi g'ekinaansi n'ebivuga eby'omulembe.

## Laba ne

* Muziki wa Uganda
* Obuwangwa bwa Uganda
* Endongo
* Olukalala lw'ebivuga mu Afrika
* Bakisimba

## Ebijuliziddwa
Mandazi

**Mandazi** nga muluswayiri bakiwandiika mandazi oba maandazi kika kya mugaati omusiike ogwasibuka ku lubalama lw’ennyanja ewali aboogera olulimi Oluswayiri mu Buvanjuba bwa Afirika. Era kimanyiddwa nga bofrot oba puff-puff mu mawanga g'Omubugwanjuba bwa Afrika nga Ghana ne Nigeria. Y’emu ku mmere enkulu mu mmere y’Abaswayiri ababeera mu bitundu by’oku lubalama lw’ennyanja mu bitundu by'e Kenya ne Tanzania.   Ekika ky'emere eno emannyikiddwa nnyo mu kitundu olw'okuba nyangu yakukola, esobola okuliibwa na buli kika kya mere, enva oba akampwanchi mpwanchi nga ko, ng'era kisobola okuterekebwa ne bakibugumya nekiriibwa oluvannyuma. 

## Eby'efananyiriza
Mandazi geefananyiriza donati, nga zirina obuwoomi ennyo nga buno busobola okwawulwamu n'ebirungo eby’enjawulo. Wabula, tebiwooma nnyo nga donati ez’omulembe eza Amerika era zitera okugabibwa nga ziriko sukaali gwebamamiddeko yonna.  Zitera okuba ez’enjuyi satu okwefananyirizaako sumbuusa, naye nga zitera okubeera nga zaakula mungeri neetoloovu oba ng'egi. Bwebifumbibwa, bibeera birina engeri gyebigindamu.

## Engeri gyebabitegekamu

Mandazi gakolebwa nga basiika engano mu buto okutuusa ng'efuuse langi ey'efananyiriza zaabu owa kitaka. Amata g'Ebinazi.  Bwe bagattako amata g'ebinazi, amandazi  gatera okuyitibwa *mahamri* oba *mamri*. Ebinyebwa by'omutaka n'ensigo eziringa ebinazi, n’ebirungo ebirala, nga biyinza okukozesebwa okwongeramu obuwoomi obw’enjawulo. Oluvannyuma lw'obubifumba, osobola okubirya nga bikyayokya oba n'obirinda nebiwola. Bitera okutegekebwa n'ebiriibwa mu bitundu bya Africa Great Lakes, nga bisobola okuliibwa nga ziwerekerwako emere endala nnyingi. Bitera okukolebwa ku makya oba ekiro ky'egulo limu, nebiriibwa ku ky'enkya, nezibugumizibwa ekawungeezi okuliibwa ku ky'egulo. Amandazi era gatera okuliibwa ne caayi oba omubisi ogwakakamulibwa okuva mu bibala, oba okubirya ng'obupwanchi pwanchi nga byo, Ebirungo eby'enjawulo, ebirimu ebibala, bisobola okukozesebwa okwongeramu obuwoomi obw’enjawulo.  Amandazi era gasobola okuliibwa ng'enyongereza oluvannyuma lw'okulya  emere, nga gababibwa eweebwa ne ssukaali ow'obuwunga oba ssukaali wa cinnamon. 

## Laba ne

* Beinet, bisigibwa ku by'okulya eby'efaananyiriza ebyo okuva mu New Orleans
* Ox-tongue pastry, bisigibwa ku by'okulya  y’Abachina efaananako bwetyo
* Olukalala lw’emere ey’obuwunga esiikibwa 
* Donati
* Emere y’Abaswayiri
* Emere y’Omubuvanjuba bwa Afrika
* Mahamri
* Puff-Puff

## Ebijuliziddwa
Nsenene

**Nsenene** lye linnya lya  Luganda ery'ekiwuka kya ***Ruspolia differens*** mu lufuutifuuti:   ejjanzi ery'omu nsiko (era ezimanyiddwa nga katydids oba oluusi eriyitibwa obubi "enseenene ez'amayembe amawanvu") mu kika kya Copiphorini eky'ekika ekitono ekya 'cone-head'. Kitera okutabulwa n'ekiwuka ekikifaanana ennyo ekya  *[[:en:Ruspolia_nitidula|Ruspolia nitidula]]* .  

## Ensaasaana n’enzikiriza z’ennono ezizikwatako
 
Enseenene (Era zimanyiddwa era nga "Senene"). Ekiwuka kino ekiriibwa mu biseera eby'enjawulo kimanyiddwa ng’ogumu ku miziro emingi egy'obwakabaka bwa Buganda mu Uganda. Ekiwuka kino kiriibwa nnyo mu masekkati n'obukiikaddyo bw'obugwanjuba bwa Uganda . Ekiwuka kino kisangibwa ne mu South Africa, Malawi, Ivory Coast, Congo, Ghana, Kenya, Burundi, Cameroon, Rwanda, Tanzania, Zimbabwe, Zambia, Madagascar ne Mauritius .  Mu nnono ya Uganda, e*nseenene* zaakuŋŋaanyizibwanga abaana n’abakyala. Zaaweebwanga abaami b'abakyala abo nga babaddiza oluvannyuma lw'okugulira abakyala *gomasi* empya (olugoye lw'ekinnansi olw'abakyala). Wadde abakyala bano baawebwanga omulimu ogwali gutabasuubirwamu  ogw’okukwata e*nseenene*, tebakkirizibwanga kuzirya. Kyalowoozebwa nti abakyala abalya e*nseenene* baali bayinza okuzaala abaana abalina emitwe egiriko obulemu nga giringa egy'enseenene. Ensangi zino *nseenene* abakyala abasinga bazirya mu bitundu ekiwuka kino gye kiriibwa mu buwangwa. Mu Tanzania, mu bitundu by’e Haya, e*nsenene* ky'akulya ekimanyiddwa ennyo ng’abasajja n’abakazi ab’emyaka gyonna bazirya. 

## Ebijuliziddwa

## Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia
Sukuma wiki

**Sukuma wiki** nva mu buvanjuba bwa Africa ezikolebwa mu enva endiirwa eziyitibwa  collard greens, ezimanyiddwa nga , nga zifumbibwa n'obutungulu n'ebirungo .  Zitera okujjulibwa n’okuliibwa ne ugali (akolebwa mu buwunga bw’akasooli). 

Mu Tanzania, Kenya, Uganda n’ebitundu ebirala eby’obuvanjuba bwa Africa, colewort zisinga kumanyibwa n’erinnya lyazo ery’Oluswayiri erya *sukuma*, era zitera okuyitibwa collard greens . Era zitera okubuzaabuzibwa ne kale.

Ekigambo 'sukuma wiki' kivvuunulwa nti  "kusindika wiiki" oba "okuwanvuya wiiki". Enva zino nva ndiirwa okutwalira awamu ez'ebbeeyi esoboka era nga zifunika omwaka gwonna mu kitundu kino. Kikola ekitundu ku mmere enkulu mu kitundu kino awamu ne ugali oba sima . Sukuma era emanyiddwa nga "agaar" mu lulimi Olusomali era kitundu ku buwangwa bw'Abasomali.

## Okuzinnyonnyolako
Erinnya ly'ekibinja ky'ekika kya *Acephala* ("ekitaliiko mutwe" mu Luyonaani ) kitegeeza nti ekika kino ekya *B.&nbsp;oleracea* tekirina bikoola nga ebirala ("omutwe") nga emboga .  Ekimera kino kibeera kya myaka ebiri awali omuzira ogw’omu kiseera eky’obutiti, era kibeera kya myaka mingi mu bitundu ebinyogovu n’okusingawo. Era okukosebwa kwakyo omunnyo kwa kigero. Kirina ekikoola ekigolokofu, nga kitera okukula okutuuka ku ffuuti bbiri obuwanvu. Ekimera kino kifaanagana nnyo era kikwatagana nnyo ne kale . Enfumba yaazo ya njawulo ku nfumba y’ekinnansi eya collard greens mu America.

## Okuzirima n’okuzitereka
Ekimera kino kirimibwa mu by’obusuubuzi olw’ebikoola byakyo ebinene, ebikaawamu akatono, era ebiriibwa. Okusobola okufuna obugonvu obusinga obulungi, ebikoola birina okulondebwa nga tebinnaba kutuuka ku sayizi yaabyo esinga obunene, ku mutendera ogwo ebikoola bijja kuba bigonvu era birina okufumbibwa mu ngeri ey’enjawulo ku bikoola ebipya. Ebbanga lyakyo terikosa nva zonna mu buwoomi. Obuwoomi n'obugonvu bisinziira ne ku kika ; *couve-manteiga* ne *couve tronchuda* ziriibwa nnyo mu Brazil ne Portugal .

## Enfumba ye
Sukuma wiki abadde eriibwa okumala emyaka egitakka wansi wa 2,000, ng’obujulizi bulaga nti Abagereeki ab’edda baalima ebika ebiwerako ebya colewort ne kale. 

Mu Congo, Uganda, Tanzania, ne Kenya (Buvanjuba bwa Africa), colewort esalibwa mu butundu obutono y’asinga okuteekebwa ku mmere emanyiddwa ennyo nga ugali (era oluusi eyitibwa sima, sembe oba akawunga), keeki ey’obuwunga bwa kasooli.

Sukuma wiki asinga kuteekebwa mu butto katono okutuusa lw'agonda n’ateekebwamu akatungulu n'omunnyo, era ayinza okuliibwa nga enva ekulu oba ng’ezebbali n’ennyama oba (ebyennyanja, enkoko, ente, embizzi).

Ebikoola bya sukuma wiki ebibisi bisobola okuterekebwa okumala ennaku 10 singa biteekebwa mu firiigi okutuuka waggulu ddala ku bunnyogovu (1&nbsp;°C) ku bunnyogovu obw’amaanyi (>95%). Mu firiigi z’awaka, colewort omupya osobola okuterekebwa okumala ennaku nga ssatu. Bwe zimala okufumbibwa, zisobola okunnyogozebwa mu firiigi ne ziterekebwa okumala ekiseera ekiwanvu.

## Ebijuliziddwa

## Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia

*
Typhoid fever

**Omusujja gwa Typhoid**, era ogumanyiddwa mu ngeri ennyangu nga **typhoid**, bulwadde bwa bakitiriya obuva ku kika kya akawuka *Salmonella* ekivaako obubonero. Obubonero buyinza okwawukana okuva ku butono okutuuka ku buzibu, era ebiseera ebisinga butandika oluvannyuma lw’ennaku 6 okutuuka ku 30 ng’omuntu amaze okukwatibwa. Ebiseera ebisinga wabaawo okutandika mpolampola omusujja ogw’amaanyi okumala ennaku eziwera. Kino kitera okuwerekerwako obunafu, , okuziyira, okulumwa omutwe, n’okusesema okutono. Abantu abamu bafuna ekizimba ku lususu nga kiriko amabala aga langi ya rose. Mu mbeera ez’amaanyi, abantu bayinza okutabulwa. Awatali bujjanjabi, obubonero buyinza okumala wiiki oba emyezi.  tekitera kubaawo. Abantu abalala bayinza okutambuza obuwuka buno nga tebakoseddwa; wabula bakyasobola okusaasaanya obulwadde buno mu balala. Omusujja gwa Typhoid kika kya musujja gw’omu lubuto, awamu n’omusujja gwa paratyphoid.

Ekivaako obuwuka obuyitibwa *Salmonella enterica* subsp. enterica serovar Typhi ekula mu  . Typhoid asaasaana ng’olya oba okunywa emmere oba amazzi agalimu omusulo gw’omuntu alina akawuka. Ebintu ebiyinza okuleeta akabi mulimu obuyonjo obubi n’obuyonjo obubi. Abo abatambula mu nsi ezikyakula nabo bali mu kabi. Abantu bokka be basobola okukwatibwa obulwadde buno. Obubonero bufaananako n’obw’endwadde endala nnyingi ezisiigibwa. Okuzuula obulwadde buno kwe kulima obuwuka oba okuzuula DNA yabwo mu musaayi, mu musulo oba mu busimu bw’amagumba. Okukuza obuwuka buno kiyinza okuba ekizibu. Okukebera obusigo bw’amagumba kwe kusinga obutuufu.

Eddagala erigema typhoid lisobola okuziyiza ebitundu nga 40 ku 90% ku balwadde mu myaka ebiri egisooka. Eddagala lino liyinza okubaako kye likola okumala emyaka musanvu. Ku abo abali mu bulabe obw’amaanyi oba abantu abagenda mu bitundu obulwadde buno we businga, kirungi okugema. Kaweefube omulala ow'okutangira obulwadde buno mulimu okuwa abantu amazzi amayonjo ag'okunywa, obuyonjo obulungi n'okunaaba mu ngalo. Okutuusa ng’omuntu ssekinnoomu akakasiddwa nti alina obulwadde buno nti alongooseddwa, omuntu oyo tasaanidde kutegekera balala mmere. Obulwadde buno bujjanjabwa n’eddagala eritta obuwuka nga azithromycin, fluoroquinolones, oba cephalosporins ez’omulembe ogw’okusatu. Obuziyiza eddagala lino eritta obuwuka bubadde bweyongera, ekifudde okujjanjaba obulwadde buno okukaluba.

Mu mwaka gwa 2015, abantu obukadde 12.5 be baakwatibwa abalwadde abapya mu nsi yonna. Obulwadde buno businga kubeera mu Buyindi. Abaana be basinga okukosebwa. Emiwendo gy’endwadde gyakendeera mu nsi ezaakulaakulana mu myaka gya 1940 olw’okulongoosa obuyonjo n’okukozesa eddagala eritta obuwuka okujjanjaba obulwadde buno. Buli mwaka mu Amerika, abantu nga 400 be bakwatibwa era obulwadde buno bubeera mu bantu ababalirirwamu 6,000. Mu 2015, kyavaamu abantu nga 149,000 okufa mu nsi yonna – okuva ku 181,000 mu 1990 (nga 0.3% ku muwendo gwonna ogw’ensi yonna). Obulabe bw’okufa buyinza okuba waggulu nga 20% awatali bujjanjabi. Bw’ofuna obujjanjabi, kiba wakati wa 1 ne 4%. Typhus bulwadde bwa njawulo. Wabula erinnya typhoid litegeeza "okufaananako typhus " olw'okufaanagana mu bubonero.

## Ebiwandiiko ebikozesebwa
Amazina ga Agwara

**Agwara**  mazina ga mu lubiri nadala mu bantu b'e Alur mu Bukiikakkono bwa Uganda n’ebitundu bya WestNile, agazinibwa mu maaso g'omukulembezze w'eby'obuwangwa  amannyikiddwa nga Rwot. Gazinibwa abakazi n’abasajja mu mikolo gy'awamu. Amazina gano gazinibwa kungoma, ng'era gakozesa enyiriri n'entambula y'okubeera munkulungo nga bakozesa amagulu n'okukyusa ebiwato nga ebide by'okubukongovule okuggumiza entambula y’ebigere byabwe. Amazina gatuumibwa oluvannyuma lw'erinnya ly’amaloboozi g’amakondeere amawanvu agamanyiddwa nga amayembe ga agwara. Amazina gagenze gakyukakyuka okusinziira mu nkola y’abantu ba Alur nga batabula  n’okusiiga ebitoomi ku mayumba gaabwe nga muno entambula zaago mwezagibwa ne zifuuka okwolesebwa kw’amazina mu butongole.

## Engeri gyegazinibwa
Mu biseera ebyayita, Agwara yazinibwa nga ku mikolo egyategekebwanga ng'ebitundu okusobola okusinza oba okusanyusa bakatonda, okusobola okubasaba amakungula amalungi nga tebanasiga, ku mukolo gy'amasekati g'ekyeya oba ebikujuko by'amasekati gw'obutiti, oba ku mukolo gwokka ogw’okuyingira mu mutendera omupya ogw’omwezi oba singa waaliwo obwetaavu bw’enkuba. Okwongerako, waliwo ebika bya *agwara byamirundi* ebibiri, okuli " *Kwaya"* oba " *Mbaka"* agazinibwa okumala enaku bbiri naddala nga waliyo empaka z'ebika n'okujaguza ebikujuko by'abakulembezze b'eby'obuwangwa, ne " *Selewa"* nga gabeera ga bulijjo okwebaza olw'emikisa emirungi gamba ng'okukungula okulungi n'obuwanguzi obw'awamu.

## Laba ne

* Abantu ba Buganda
* Ekika ky'Abasaamya
* Abantu b'e Bugisu
* Abantu ba Alur
* Omuziki w'e Uganda
* Obuwangwa bwa Uganda
* Amazina ga Uganda ag'ekinaansi

## Ebijuliziddwa
Mparo Royal Tombs

**Mparo Royal Tobs** era ezimanyikiddwa nga **Mparo tombs** kifo kya byafaayo eky’azikibwamu Omukama Kabalega II ne bakabaka n’abaami b’obukama bwa Bunyoro-Kitara.     Entaana zino ziweza yiika mukaaga ez’ettaka.  

## Ekifo

Entaana z’obukama eza Mparo zisangibwa ku luguudo oluva e Hoima okudda e Masindi ku kyalo Mparo, mu divizoni ya Mparo nga kiro mita 4 mu bugwa njuba bwa tawuni ya mu disitulikiti y’e Hoima, mumaserengeta ga Yuganda .      

## Enkula

Mu maaso g’entaana waliwo ekijjukizo ekisiigiddwa langi enjeru n’ekiddugavu nga kiringa kkooni ekyazimbibwa Sir Emin Pasha bwe yasisinkana Kabalega mu 1871 omulundi gwe ogwasooka okumugamba nti akkirize obufuzi bw’Abangereza.  Kikoleddwa mu madaala 12 okudda waggulu.

Entaana z’obwakabaka e Mparo buyumba obw’omuddo obwetooloovu nga buliko emivule nga buliko enzigi z’embaawo ezikuumibwa abakuumi b’obwakabaka. 

Obwakabaka bwa Bunyoro-Kitara bulimu ebifo eby’obwakabaka eby’enjawulo nga buli kimu kitudde ku ttaka lya square miles munaana. Ezimu ku ntaana ezisangiddwa mu bifo bino mulimu entaana y’e Kabalega, entaana ya Tito Winyi eyali taata w’Omukama Solomon Gafabusa n’endala.

## Amakulu mu byafaayo

Entaana z'obwakabaka e Mparo ziziikibwamu bakabaka ab'enjawulo mu bwakabaka bwa Bunyoro-Kitara . Mu ntaana zino kuliko ebisigalira by’Omukama Chwa II Kabalega eyafuga obwakabaka bwa Bunyoro mu kyasa eky’ekkumi n’omwenda. Omukama Kabalega II yawang'angusibwa e Seychelles mu April 1899 Obwakabaka bwa Bungereza olw'okuziyiza obufuzi bw'amatwale .       

Entaana z’obwakabaka e Mparo era kye kifo ekisembayo okuwummulira ebisigalira bya Sir Tito Winyi, taata w’Omukama Solomon Gafabusa Iguru I, Omukama mu kiseera kino.    Era kifo we baziika omumbejja, abambejja n'abaami abalala ab'Obwakabaka bwa Bunyoro-Kitara.  

## Amakulu mu by’obuwangwa
Ebisigalira bya Kabalega bikuumibwa mu ntaana y'ekinnansi nga bibikkiddwako olubugo .  ]     

Entaana z’obwakabaka e Mparo za bulambuzi nga zirimu ebivuga eby’edda nga payipu ezifuuwa sigala, ebiyungu eby’ebbumba, ebibbo by’amata n’amazzi, ebisero, ebbakuli z’embaawo, emiggo, endongo, amafumu, engabo, omusulo gw’embaawo n’obutunda bwa kaawa.
Ekyalakanu

**Ekyalakanu** kika kya mere ya kinaansi eya bulijjo eriibwa abantu b’e Karamojong, eggwanga ly’Abanilotic mu kitundu ky’e Karamoja mu bukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Uganda, nga banywa omusaayi omubisi ogutabuddwamu amata. Ennono ebaddewo okumala emyaka mingi mu kitundu ky’Abakaramojong abatambulatambula n'ebisolo byebabeera balunda. Enkola eno ey’ekinaansi ekolebwa mu mikolo egy’enjawulo ng’egy'okugata abafumbo, entalo, n’okujaguza oluvannyuma lw’okuyigga obulungi ne mu kujaguza olw'okuzaala abaloongo ng'omuzigo gugatibwamu obugi bw'omuweba nga batabiseemu amata n'omusaayi ebiweebwa abalongo okunywa. Omusaayi gukungulwa oluvannyuma lw'okukuba ente efumu ku bulago okuguletera okufukumuka, nga guno gulembekebwa nga bakozesa esepiki, oluvannyuma nebagutabulamu omusaayi kibasobozese okunywebwa. E Karamoja, ebisolo tebitera kuttibwa lwa nnyama, bwe bimala okufa enva eyabulijo, ennyama eriibwa buliibwa. enkola eno ekakasa  okulindibwa kw'egana ly'ente nga ddene ezifulumya amata amangi n'omusaayi.

## Laba ne

* Abachooli
* Abalango 
* Abagisu 
* Abatukana 
* Pokot

## Ebijuliziddwa
Ngeye Clan

**Ekika ky'e Ngeye** kye kimu ku bika ebingi ebiri mu Bwakabaka bwa Buganda obuliwo kati. Ngeye kigambo kya Luganda ekitegeeza Colobus Monkey. Omukulembeze w’ekika ky'Engeye  aweebewa ekitiibwa kya Kasujja era jjajja Kasujja aliko kati  y'Omutaka Kyesimba Kakande Kibirige Sheba  .Engeye kyekimu ku bika Kintu bye yasanga nga bigundidde mu Bwakabaka bwa Buganda. Bakazirwendo Ssemandwa ye jjajja w’Ekika ky’e Ngeye. 

## Obuvo bwe
Kintu bwe yali amaze okusuula Bemba, teyasobola kutikkirwa ngule ya Kabaka nga talina mukyala ava mu Buganda nga lino lyali tteeka ku ttaka lya Buganda. Oluvannyuma yagenda e Kiwumu, Bumpenje mu Busiro mu maka Bakazirwendo Ssemandwa okumukwasisaako mu bufumbo bwa muwala we omulungi Nambi Nantuttululu. Wadde ng’ekika kyava mu Bakazirwendo, omukulu w’ekika tayongerwako kitiibwa ekyo. Oluvannyuma lw’okugobwa mu Bwakabaka bwa Bunyoro, Omulangira Kalemeera yagenda ne kojja we Kyesimba mutabani wa Bakazirwendo eyali omukugu mu kujjanjaba omusujja. Yali ajjanjaba Bassekabaka n’abalangira gyebuvuddeko nga y’ensonga lwaki yagenda nabo olw’obukugu bwe mu kuwonya omusujja. 

Oluvannyuma lwa Kalemeera okufa, Kyesimba yafuuka omusawo w'omulangira Kimera. Ono era y’omu ku bantu abaamuwerekera okutikkirwa engule mu Buganda ng’ava mu Bwakabaka bwa Bunyoro.Okumanya kwe okungi mu ddagala n’obusobozi bw’okuwonya omusujja, Kimera yamuwa erinnya Kasujja ekitegeeza omusujja n’ekyalo Busujja olw’okujjanjaba obulwadde buno obulungi. Kyesimba yali muganzi eri Kabaka Kimera olw’ebyafaayo ebingi bye baagabana. Taata wa Kyesimba Bakazirwendo bwe yategeera ku mukwano guno, ekika yakikwasa mutabani we nga akabonero k'okusa ekitiibwa mu mukwano gwaabwe. 

## Omulimu gw'Ekika
Omulimu omutongole ogw'Ekika ky'e Ngeye gwali gwa kugabira Kabaka akulira eby'okufumba eyali ayitibwa Ddumba n'omusajja avunaanyizibwa ku mazzi ga Kabaka ag'okunywa ayitibwa Kalinda. Ebyembi Kalinda yattibwa Kabaka bwe yafa. Era baawa Kabaka omubumbi w’Obwakabaka ayitibwa Ssedagala eyakola ebiyungu bya Kabaka eby’okufumba. 

## Amannya g’abasajja agamanyiddwa ennyo
Kalule, Kibirige, Nnaluswa, Ssebunya, Ssebugenyi, Mugga, Muyingo, Kakande, Buwembo, Kalungi, Kasimbi, Settaala, Kasule, Ggingo, Ssemakalu, Kawooya, Bagenda, Kirumira, Kisuule, Ssebayigga, Kalimbwe, Kabuye, Ggoli, Lutwama, Kajimu, Kirunda, Luyombo, Mpoza, Kattante, Ssenfuka, Kayaye, Nalwasa, Namungo, Majanja, Mukono, Kayiza ,Kalungi, Kabuyaga, Lukenge, Kakande

## Amannya g’abakyala agamanyiddwa ennyo
Nanfuka, Nakayiza, Nabunnya, Nambajwe, Nambirige, Namugga, Nalukenge, Nakitto, Nakakande, Nabuwembo, Naggayi, Nakabuye, Nakawooya, Nampoza, Nannungi, Nattabi, Nakubulwa, Namazzi, Nakayiza,

## Ebikwata ku  kika ky'Engeye

## Ebijuliziddwa
Amadinda

**Amadinda** ( mu lulimi  Olu Greek olw’edda  ξύλον   lit. ' eddoboozi ly'obubaawo' ) kino kivuga ekigwa mu ttuluba ly'ebivuga ebikolebwa mu emiti nga bikubibwa obuti okuvaamu amaloboozi. Buli kabaawo kaba ddinda ly'anjawulo erikolebwa okusobola okuvaamu eddoboozi ery'enjawulo omuli erya pentatonic oba heptatonic mu mbeera y’ebivuga bingi eby’Afirica ne Asia, diatonic mu bivuga bingi eby’abaana ab’amawanga g’omubugwanjuba, oba chromatic okukozesebwa mu kibiina ky’abayimbi.

Erinnya amadinda liyinza okukozesebwa okutwalira awamu, okuzingiramu ebivuga byonna ng’ebyo okugeza nga marimba, balafon kwossa ne semantron . Naye mu kibiina ky’abayimbi, ekigambo madinda kitegeeza nnyo ekivuga ekivaamu eddoboozi ery'awaggulu erisingako katono ku buwanvu era nga gaba gakoleddwa embaawo enkalu okusinga marimba, era ebivuga bino ebibiri tebisaanidde kutabulwa. Omuntu akuba amadinda amanyiddwa nga *xylophonist* oba mu njogera ennyamgu ayitibwa *mukubi w'amadinda*. 

Erinnya lino era likozesebwa nnyo okutegeeza ebivuga ebifaanagana eby’ekika kya lithophone ne metallophone . Okugeza, Pixiphone n’eby’okuzannyisa bingi ebifaananako bwe bityo ababikola bye baayogerako nga amadinda agalina ebyuma mu kifo ky'embaawo, era bwe kityo mu  lulimi lw'ebivuga  bitwalibwa nga glockenspiels mu kifo ky'amadinda.

## Enzimba yaago

Amadinda ag'omulembe mu bugwanjuba galina obubaawo obukolebwa mu miti nga rosewood, padauk, cocobolo, oba ebintu eby’enjawulo ebikoleddwa nga fiberglass oba fiberglass-reinforced plastic ekisobozesa eddoboozi okuba waggulu.  Agamu gasobola okuba amatono nga  octaves zaago ziri nga 21/2 naye amadinda agakozesebwa mu bivvulu gatera okuba oba ne 31/2 oba 4 octaves. Okufaananako ne glockenspiel, xylophone kivuga ekikyusa : ebitundu byakyo biwandiikibwa octave emu wansi w’ennukuta eziwulikika. 

Amadinda agakozrsebwa mu bivvulu gaba n' obuuma obwongeza amaloboozo wansi w’embaawo okutumbula tone n’okuyimirizaawo. Fuleemu zikolebwa mu mbaawo oba ttanka z’ekyuma ez’ebbeeyi entono: xylophones ez’ebbeeyi zirina okutereeza obuwanvu n’okunyweza ennyo mu siteegi. Mu buwangwa bw'ennyimba obulala enkyusa ezimu zirina ebikuta  ebikola nga Helmholtz resonators . Endala za "trough" xylophones nga zirina omubiri gumu ogw'ekituli ogukola nga resonator eri ebbaala zonna.  Enkola enkadde zaalimu okusengeka ebikondo ku bikuta by’obusaanyi ebisibiddwa, era, n’okutuusa kati kikolebwa n’okutuusa kati, okuteeka embaawo okumpi ne ndala mu nsengeka eringa amadaala. Ensigo ez’edda zaakolebwanga mu mbaawo z’omuti gwa willow nga ku nkomerero zazo kuliko ebibya ebiringa ekijiiko. 

## Mallets
Juliet Nalukenge

**Juliet Nalukenge** (yazaalibwa mu August wa 2003 nga ennakuz'omwezi 14) muzannyi wa mupiira mu Uganda era azannyira nga Forward mu kiraabu ya Liga MX Femenil Atlas ne ttiimu y'eggwanga ey'abakazi eya Uganda .

<sup>Omuteebi</sup>, Nalukenge yalondebwa ng'omuzannyi omukazi mu Uganda mu 2019 era mu March wa 2021 yamalira mu kifo kyamwenda mu mpaka za Goal (website) NXGN Award ez'omuzannyi w'omupiira omuto omukazi asinga mu nsi yonna.
Dingi dingi

**Amazina ga Dingi dingi**, agamanyiddwa nga amazina g'Abacholi ag'abaana, mazina ga kinnansi agasibuka mu bantu b'e Acholi mu bukiikakkono bwa Uganda ababeera mu disitulikiti nga Gulu, Kitgum, Lamwo, Pader, ne Nwoya. Amazina gano Abacholi bagatambuzza okuyita mu milembe egyenjawulo. Erinnya "dingi dingi" liva mu ddoboozi ery'ennyimba erikolebwa obugoma obutono obukubibwa  abakubi b'engooma abakugu.

## Ebyafaayo
Amazina ga Dingi dingi, agamanyiddwa ennyo mu by’obuwangwa mu bantu b’e Acholi, gasibuka mu mizannyo egyizannyibwa abawala abato. Ekika kyamazina kino kyakolebwa oluvannyuma lw’abazadde okwetegereza engeri ennungi gye gaakyusaamu abaana baabwe, era ne bagakubiriza n’okugawagira n’obunyiikivu, ne kyongera okugafuula eg’ettutumu. Gatera nnyo okuzinibwa mu biseera by’emikolo gy’ekitundu n’enkuŋŋaana z’abantu.

## Emitendera n’entambula ez’ennono
Entambula z’amazina z’abawala ba Acholi zisibuka mu bye bayitamu mu bulamu obwa bulijjo. Mu kiseera ky’amazina, abawala bakoppa entambula ennungi eya antelopes ne ŋŋaali. Mu kiseera kye kimu, bayingizaamu entambula eziringa ez’abajaasi, mu byonna nga bagezaako okulaga obuntubulamu n'enkwe ng’omwana omuto. Amazina gakolebwa ekibinja ky’abazinyi nga bakulemberwa kapiteeni, mu ngeri entuufu nga galimu omuwendo ogw’enjawulo ogw’abeetabye. Abalenzi bano bakuba ebivuga ebiwerekera amazina okuli obugoma obutono bubiri, eŋŋoma ennene, enkazaluggya, n’ekkondeere, ebikuba mu ngeri ekwatagana n'amazina. Mu kiseera kino, abawala bazina n’amaanyi mu ngeri zombi ez’ennyiriri n’enkulungo, nga bawuuba ekiwato, ebisambi, n’ebifuba nga bwe bawanise mpola emikono gyabwe waggulu ddala w’ekiwato, byonna nga bikwatagana n'amaloboozi agava mu bivuga.

## Amakulu n’omugaso mu buwangwa
Amazina ga Dingi dingi mazina ga kinnansi ga Afirika agatera okukolebwa ku mikolo egy’okusanyuka. Kikola ng’engeri y’okulaga okubeerawo kw’abawala abato abanyiikivu mu kitundu. Mu buwangwa bw’Afirika obw’ennono, abazadde baakozesanga enkola ez’enjawulo okwekenneenya embeera y’omubiri n’obusobozi bw’abaana baabwe. Mu bantu b’e Acholi, amazina ga dingi dingi gaafuuka ekipimo eky’amaanyi mu nsonga eno, kubanga gazingiramu entambula ez’amaanyi nga galimu okuyimba okuzibu. Mu bivvulu bino, abawala abato baali balaga obukugu bwabwe mu kuzina nga bazadde baabwe beetegereza n’okwewuunya.

## Enkola ey’omulembe guno
Amazina ga Dingi dingi n'olwaleero gakyazinibwa mu bibiina by’ebyobuwangwa n’amasomero, mu bukiikakkono bwa Uganda ne ku mikolo gy’ennono egy’eggwanga ng'akabonero n’obusika bw’Abacholi.

## Laba ne

* Larakaraka
* Amazina g'ekinnansi aga Uganda
* Abantu ba Acholi
* Omuziki gwa Uganda
* Obuwangwa bwa Uganda
* Bwola amazina

## Ebijuliziddwa


## Okusoma ebisingawo

* ''Okunoonyereza Essuula 111 ekya Akena ponse otto''
* ''Munyenye : Amazina n'ennyimba za Uganda''
* , lup. 298.
Lydia Daphine Mirembe

**Daphine Lydia Mirembe** (yazaalibwa 14 Ogwomunaana 1985) Munnayuganda, munnabyabufuzi . Ye mubaka omukyala akiikirira Disitulikiti y'e Butambala mu Paalamenti ya Uganda .Yawangula ekifo kino mu Paalamenti mu 2016 ku tikiti eyeetongodde oluvannyuma lw'okuwangula Aisha Kabanda owa National resistance movement (NRM) mu kulonda kwa bonna okwaliwo mu Uganda mu 2016 . 

## Emisomo gye
Mirembe yasomera mu ku Kibibi secondary school mu misomo gye egya 'O' ne 'A' levo. Satifikeeti ye eya siniya ey'okuna Uganda Certificate of Education yagifuna mu 2002 ate eya siniya ey'omukaaga eya Uganda Advanced Certificate of Education nagifuna mu 2004. Oluvannyuma yeegatta ku Makerere University Business School gye yatikkirwa diguli eya Bachelor in Leisure and Hospitality Management mu 2009. 

## Emirimu gye
Mu kiseera kino Mirembe ye mubaka mu Paalamenti akiikirira Disitulikiti y’e Butambala ng’omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti eno okuva mu 2016. Mu Paalamenti, aweereza ku kakiiko akavunaanyizibwa ku ndwadde ezikwatagana ne siriimu  n’akakiiko akavunaanyizibwa ku by'obulamu .  Era mmemba w’ekibiina ekigatta ababaka ba Paalamenti abakyala ekya Uganda Women Parliamentary Association gy’akolera ku kakiiko akakola ku bbago ly’etteeka erikwata ku misango gy’obukaba.  Era mmemba mu kakiiko ka Buganda mu Paalamenti. 

Nga tannaba kwegatta ku Paalamenti, Mirembe yali aweereza mu kifo kya dayirekita wa Mirembe Foundation okuva mu 2013 okutuuka mu 2016. Era emabegako mu mirimu gye yaliko omukozi wa bbanka mu Orient Bank wakati wa 2011 ne 2012. 

## Ebijuliziddwa
Robina Hope Mukisa

**Hope Robina Mukisa** (yazaalibwa nga 4 Ogwomwenda 1991) mukyala Munnayuganda, mubaka mu Paalamenti era munnabyabufuzi. Ye mubaka omukyala akiikirira Disitulikiti y'e Namayingo mu Paalamenti ya Uganda .  Yeegatta ku Paalamenti mu 2016 ku tikiti y’ekibiina kya National Resistance Movement (NRM),  ekibiina ekiri mu bukulembeze bwa Uganda nga kikulemberwa Yoweri Kaguta Museveni, pulezidenti wa Uganda. 

## Obuto bwe n'emisomo gye
Mukisa yazaalibwa nga 4 Ogwomwenda 1991. Yasomera mu St. Michael High School Mukono gye yatuulira ebigezo bya siniya ey'okuna era n'aweebwa ebbaluwa ya Uganda Advanced Certificate of Education (UACE) mu 2010. Oluvannyuma yaweebwa ekifo mu Ssettendekero wa Makerere n’amaliriza diguli mu by’obusuubuzi eya Bachelor's Degree in Commerce (BCOM) mu 2016. 

## Emirimu gye
Mukisa mubaka mu Paalamenti ya Uganda ng'akiikirira abantu ba Disitulikiti y’e Namayingo ng’omubaka omukyala owa Disitulikiti eno ekifo ky’aweererezaamu okuva mu 2016.  Mu Paalamenti, aweereza ku kakiiko akavunaanyizibwa ku by’obusuubuzi n'obulambuzi mu makolero.  Era mmemba mu kibiina ekigatta ababaka ba Paalamenti ekya Uganda Women Parliamentary Association (UWOPA), gy'aweereza ku kakiiko aka "succession act" round table. 

## Ebijuliziddwa