open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Okulya ekisusse

Msamiati wenye maana ya neno kula. Kulya ni lugha ya kibantu yenye maana ya kula.

## Okulya ekisusse
Okulya ekisusse kitegeeza okulya ekisusse mu ngeri etali ya bulijjo. Endy ey'engeri eno, egambibwa okuba nti ereetera omuntu obuzibu mubiri gwe wamu ne ku bwongo. Olw'okuba nti omuntu alina kulya mu ngeri eya bulijjo, oyo alya n'asukka ku ngeri abantu abalala gye balyamu mu ngeri eya bulijjo, alabibwa ng'alimu obulwadde.

### Engeri z'obulwadde buno

* *Binge eating disorder* nga wano omuntu alya emmere nnyingi nnyo mu kaseera akatono
* *Anorexia nervose*, wano omuntu alya katono ddala era ne kimuleetera okukogga
* Bulirvia nervose, wano omuntu alya nnyo n'atuuka n'okwetamwa emmere
* *Pica*, wano omuntu alya n'ebintu ebitali mmere. 
* *Avoidant disorder*, wano omuntu alya emmere nga talina kigendererwa.

Ekiviirako endya embi tekimanyikiddwa bulungi. Kiteeberezebwa nti, ebintu ebiri mu bwebulungulule bw'omuntu ne mu musaayi bisuubirwa okuba nga bye bimu ku biviirako omuntu okulya ekisusse, Obuwangwa bw'omuntu wamu n'engeri endala. Okulya ekisusse okw'engeri za *Pica* ne *Rumination* zisinga nnyo mu bantu abasomyeko.

### Obujanjabi

Obujjanjabi bungi obw'enjawulo ku ndya embi nga muno mulimu nga okwogerako n'abantu abalina obuzibu buno, okulya emmere erimu ebiriisa, okugenda mu malwaliro okufuna Obujjanjabi n'engeri endala.

### Abantu abakwatibwa obulwadde buno

Mu nsi ezaakula edda, obulwadde bw'okulya ekisusse obw'engeri ya *Binge* busumbuwa nnyo abakyala era nga abakyala abakwatibwa bali ebitundu 1.6% ate bo abasajja bali 0.8% buli mwaka. *Anorexia* buli ebitundu 0.4%, *Bulimia* buli ebitundu 1.3% era nga bwo butera kukwata nnyo abawala. *Anorexia* ne *Bulimia* businga kukwata nnyo abakazi okusinga abasajja wabula omuwendo gw'abantu abakosebwa engeri endala ez'endya embi tegumanyikiddwa.
Obulwadde bw'Entunnunsi

Obulwadde bw’entunnunsi abamu ensangi zino bwe baakazaako erya ***Puleesa***  y'embeera ebeerawo ng’emisuwa egitambuza omusaayi gigutambuliza ku ntunnunsi ezawaggulu. Obulwadde buno tebutera kulaga bubonera naye singa bukula buleeta obutyabaga ng’omutima okulemererwa, okusannyalala, okulwala ensigo n'endwadde endala.

Obulwadde bwa puleesa bwawulwamu emirundi ebiri, entunnunsi eyawaggulu (Primary high blood pressure) n’entunnunsi eya wansi ne "Secondary high blood pressure". Obulwadde bw’entunnunsi bugambibwa okuba nga buva ku musaayi wamu n'embeera z'omuntu nga okunywa omwenge, omugejjo, sigala n'ebirala. Ate "Secondry blood pressure ” bugambibwa okuba nga buleetebwa endwadde nga ensigo, enseke okufunda, n'okukozesa empeke z'ekizaalaggumba.

Entunnunsi z’omuntu zisobola okupimibwa ne kitegeerwa nti omuntu alina entunnunsi ezabulijjo oba nti zisusse oba ziri wansi ku ezo z’alina okuba nazo. Omuntu omulamu alina okubeera n’entunnunsi nga zirina ekipimo ekiri wakati wa 100-140 mmHg. Omuntu agambibwa okuba n’entunnunsi eza waggulu oba wansi ng’ekipimo kiri 140/90 mmHg.

### Engeri y’okukuuma entunnunsi nga nnungi

Okukyusa Ku mbeera z'obulamu obwa bulijjo n’okufuna obujjanjabi. Okukendeeza ku mugejjo, omunnyo ogulibwa okukola dduyiro n'okulya emmere erimu ebiriisa nabyo biyamba okukuuma entunnunsi z’omuntu nga nnungi.
Mu nsi yonna obulwadde buno bukwakata abantu abali wakati w'ebitundu 16 Ku 37 Ku buli kikumi. Mu 2010, Obulwadde buno bwatta abantu abasukka 9,400,000.
Obulwadde bw'Okwebaka

Obulwadde bw’okwebaka, obumanyiddwa mu Lungereza nga **'Insomnia**' buno bwe buzibu obutaataganya eneebaka y'omuntu. Omuntu asobola okulemwa okwebaka oba okwebaka ennyo ekisusse. Omuntu alina obuzibu bwa "insomnia" atera obutabeera na maanyi, teyeeyagala n'obubonero obulala. Obuzibu buno busobola okumala ebbanga ettono wakati w'ennaku n'omwezi oba ezisukka omwezi.

Obulwadde bw’okwekaba busobola okwereeta bwokka oba okuleetebwa embeera endala nga okutawaanyizibwa mu bwongo, omutima okulemererwa, ekikeeto n'embeera endala. Okukozesa ebintu nga taaba n'omwenge nabyo bigambibwa okuvaako obuzibu buno.

## Obujjanjabi

Ekisookera ddala omuntu alina okwemanyiiza okwebaka mu budde bwe bumu ate era n’azuukukira mu budde bwe bumu. Kyagala nnyo omuntu n’abeera nga tataatagana mu budde bwe obw’okwebaka. Omuntu okukola ebintu ebimusobozesa okwebaka obulungi wamu n'okukyusa mu bulamu bwe obwa bulijjo bwe bujjanjabi obusookerwako obw’obulwadde bw’okwebaka. Enneebaka ennungi mulimu nga okwebaka mu budde, okufuna akasana, ekifo ekisirifu n'okukola dduyiro. Omuntu alina obuzibu buno asobola okufuna obujjanjabi okumala wikki nnya ku ttaano.

Waliwo n’amakerenda agasobola okukozesebwa omuntu ne yeebaka naye gano ga bulabe kbuanga gasobola okukosa omuntu, okuwunga, n’okugamanyiira ne kiba nti omuntu bw’atagamira tasobola kwebaka. 

Abantu abakulu abali wakati w'ebitundu kkumi ku n’asatu Ku buli kikumi balina obuzibu bwa "insomnia" era nga businga nnyo mu bantu abasukka emyaka enkaaga. Abakazi batawaanyizibwa nnyo obuzibu buno okusinga abasajja.
Eddagala erigema Amambulugga

Amambulugga bulwadde obukwata omuntu amatama ge ne gazimba.

Eddagala erigema amambulugga litangira bulungi amambulugga era ne kikendeeza obulabe mu bantu. Singa abantu babeera bagemeddwa bulungi, akatyabaga kano kakendeezebwa okuva ku bitundu kyenda ku kikumi okutuuka Ku bitundu kinaana mu bitaano.

Omwana agemembwa amambulugga, alina okufuna ekipimo kya mirundi ebiri nga ekisooka akifuna nga ali wakati w'emyezi 12 okutuuka Ku 18 ate eky'okubiri okufuna ali wakati w'emyaka ebiri okutuuka ku mukaaga.

Eddagala lino ddungi era teririna bulabe ku muntu. Liyinza okuleetera omuntu obulumi obutonotono wamu n'okuzimbamukko mu kifo ewabeera wagemeddwa. Eddagala lino teriteekwa kuweebwa mukyala ali lubuto kuba kiyinza okumuviirako okuzaala omwana ali mu mbeera embi.

Mu nsi ezaakula n'ezikyakula obulwadde buno bugattibwa ku ndwadde ezigemebwa nga olukusense. Mu 2005, ensi ezisukka 110 zaawa abantu baazo eddagala lino era mu bitundu eddagala lino gye lyagabibwa kyakendeeza ensaasaanya y'obulwadde buno okutuuka Ku bitundu 90%.

### Okugema amambulugga

Eddagala errigema amambulugga lyayisibwa mu 1948 naye okusooka lyasaasaana mu bifo bitono n'oluvannyuma ne liteekebwa mu matundiro mu myaka gya 1960. Eddagala lino liri ku lukalala lw’eddagala eriwagirwa Ekitongole ky'Ensi yonna ekikola ku byobulamu.  

### Enzijanjaba mu Buganda

Wano mu Buganda, omuntu alwadde amambulugga asiigibwako enziro evudde ku ssefuliya gy'ataliiramu mmere. Entula ezengedde nazo zikozesebwa okujjanjaba amambulugga.
Ebbombo nga Eddagala

__TOC__

Ebbombo gubeera muddo nga gutera okusangibwa mu bisaka, ku ttale n'ebifo ebirala ku lukalu. Ebbombo libeera n'ebikoola bigazi era nga liranda era bwe likula obulungi litera okuteekako ekibala ekyekulungirivu. Ekibala ekyo bwe kyengera kibeeera kya kyenvu era kigambibwa okuba nti kiriibwa emisota. Abantu abamu ekibala ekyo bakiyita emmere y’emisota.

### Ebika by’ebbombo

Ebbombo lirina ebika bibiri. Waliwo ebbombo eririna ebikoola ebinene ate waliwo n’ebbombo eririna ebikoola ebitono. Eryo eririna ebikoola ebitono liyitibwa, kabombo.

### Ebbombo nga eddagala

Ebbombo limu ku ddagala egganda eryeyambisibwa okuvumula endwadde enganda singa omuntu abeera takozesezza ddagala lya kizungu. Wabula ebbombo eryo era liriko obulombolombo obulala bwe likozesebwako mu Buganda.
 
Ebbombo eryogerwako wano ng’eddagala mu Buganda ly’eryo eririna ebikoola ebinene.

Ebbombo ddagala nnyo wano mu Buganda. Kikozebwa ku ndwadde zino:

* Ebbombo liwonya omusajja nga singa omuntu abeera n'omusujja asobola okuyenga ebikoola by'ebbombo olwo amazzi agavaamu n'atabikamu evvu olwo bw'aganywa omusujja asobola okuguvumula nga takozesezza ddagala lya kizungu.

* Ebbombo liwonya ekifuba era wano omuntu asobola okuyenga ebikoola by'ebombo olwo n'alinywa ekifuba ne kivumulwa. Mu bbombo muno era omuntu asobola okutabikamu ennimu.

* Singa omuntu abeera n’amabwa mu bulago, addira ebikoola by'ebbombo n'abigatta wamu n'omwetango olwo n’abiyenga amazzi agavaamu bw'oganywa gawonya amabwa gano ag'omubulago.
* 
* Ebbombo likozesebwa okunaabibwa abantu abalina olusu olubi naddala abavubuka.
 
* Waliwo ekika ky'ebbombo tekirina obukoola obutono era nga kano kalina engeri y'olugimbigimbi era olw'ekikula kyako kayitibwa akabombo era kano abalunzi b'enkoko bakawa enkoko kuba kawonya obulwadde mu nkoko. Kagambibwa n’okuba nti kaziyamba okubiika amagi agalina enjuba eyakyenvu obulungi.

### Emigaso egy'ebbombo emirala mu Buganda

Ebbombo ligattibwa wamu n'olweza n'eruteekebwa mu kibbo ky'abalongo era ebombo gwe kugumu Ku muddo omukulu ogukozesebwa mu balongo.
Ebbombo lino liriko ennyimba ez'obuwangwa eziritambulirako okugeza oluyimba lw'abalongo "abombo kaali ka baana"
Singa omuntu yenna azaala abalongo ne basalawo okubayisa mu mpisa ey'Ekiganda, Ssaalongo emikolo gy'abalongo egisooka agikola yeesibye ebbombo nga akalombolombo.

Waliwo ekiwanuuzibwa nti singa omuntu abeera abaddeko mu kkomera n'avaayo, nga tannakola kintu kyonna alina kusooka kunaaba ku bbombo eriyengebwa wamu n'omwetango olwo ebisiraani byonna by’azze nabyo ewaka ne bimuvaako.

## EBBOMBO/OLUJJULA

Lirandira ku ttaka era lisangibwa ku ttale. Liba n'ekibala nga kyetoloovu nga kya kyenvu ng'era kiriko obuggwaggwa.

Obusigo buba bumyufu era kiba kimyufu munda.

Kitera okweyasa bwekiba kikaze nnyo.

## ENDWADDE N'ENKOZESA

1.Ekifuba: fumba, bwe liwola,ng'onwa. Osobola okuyenga mu vvu, n'onywa.

2.Kavubuka: kunya mu mazzi, weekuute ng’onaaba.
Okwekwasawaza (bonding)

Gakuweebwa Charles Muwanga .Okwekwasawaza (Bonding)

Essomo ly’essomabuziba okusinga lyekuusiza ku kwekwasawaza oba enkwasowazo z’obuziba (atomic bonding).  “Enkwasowazo z’obuziba”(atomic bonding)   zibeerawo mu mbeera satu; enkwasowazo ez’ekigabanyo(covalent bonding), enkwasowazo ez’ekivaatiso (ionic bonding), n’enkwasowazo ez’ekyuma(metallic bonding). 

Enkwasowazo ez’ekigabanyo zibaawo nga obuziba bubiri bwegabanya obusannyalazo bwe bumu ate nga ensikirizo(attraction) wakati w’obuziba yenkana n’ensidiikirizo (repulsion). Mu nkwasowazo ez’ekivaatiso, vatomu(ions) bbiri ezirina kyagi eza kikontana kyokka nga zenkana mu kigero zekwata wamu olw’ensikirizo z’entagenda ey’amasannyalaze (electrostatic attraction). 
Ebisookerwako mu ssomabuziizi  byekuusiza ku kutegeera bisookerwako ku buzimbe bw’akaziba ne kalonda w’obuziba. 

N’olwekyo kyetaagisa okumanya nti obuziba bukolebwa busannyalazo, bukontanyo, ne nampawengwa. Era olina okukimanya nti okuba nga enzitoya (mass) y’akaziba esangibwa mu buziizi bw’akaziba(nucleus of the atom) yekuusiza ku binnyonnyozo bya bukontanyo(protons) na nampawengwa(neutrons).
Era wetaaga okumanya nti obuziizii, yadde bulina enzitoya nnene , ebugaana obubangirivu(volume) butono nnyo obw’akaziba. Okumanya kino kikuyamba okukuteekateeka okumanya ebibeerawo mu nkwasowazo ez’ekikemiko (chemical bonding).
Ekisannyalazo(Charge)

Gakuweebwa Charles Muwanga Ekisannyalazo(Kyagi)

Ekisannyalazo era tukyewola ne tukiwandiika nga "kagi" . Mu mbeera eya bulijjo, obuziizi (atoms) tebuba  na kisannyalzo . Kino kiva ku kuba nga omuwendo gw’obukontanyo obulina kyagi eya pozitiivu gwenkana n’omuwendo gw’obusannyalazo obulina kyagi eya negatiivu, ekitegeeza nti akaziba kaba kaggumivu(the atom is stable).

Kyokka waliwo embeera eyinza okureetera akaziba okufuna ekisannyalazo(kyagi) ne kafuuka fuuka vatomu=atomu egenze mu mbeera erimu okuva kw’obusannyalazo(ion), okuva mu kaziba akamu okudda mu kalala. Ekisannyalazo (kyagi) ky’akaziba kikyuka kubanga akaziba kaba kayingizza obusannyalazo obupya ekikafuula okuba ne kyagi(ekisannyalazo) eya negatiivu  oba nga efulumizza obusannyalazo okuva mu muyitiro gwabwo, ekikafuula okuba ne kyagi eya pozitiivu. Akaziba  tekaviibwako bukontanyo bwe kalina, so ng’ate kayinza okuviibwako obumu ku bukontanyo oba “obusannyalazo obw’ekiyayaano”(valency electrons).
Nampawengwa(neutron)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Nampa oba mu bujjuvu  nampawengwa (neutron) katinniinya ka kaziba akalina  enzitoya eya amu 1 kyokka nga tekalina kyaagi ya masannyalaze yonna oba ka tugambe nti kalina  kyagi ya masannyalaze ya kibogwe. Nampawengwa  wamu n’obukontanyo busabgibwa mu buziizi bw’akaziba(nucleus of the atom). Nampa etera okuba akatoffali akaggumivu(stable particle) kubanga munda mw’obuziizi kayinza okusigala nga tekakyusiddwa okumala ekiseera ekitaliiko kkomo.

Kyokka wayinza okubaawo embeera ezireetera nampawengwa okubumbulukuka embagirawo (spontaneous decay) n’ekutukamu akakontanyo n’akasannyalazo.

Obuziizi bw’akaziba  okujjako obwa “vampawengwa eya ayidologyeni-1” (hydrogen-1 isotope) bulimu nampawengwa. Obuziiz bw’obuzibwa obwa endagakintu ey’enkyusabuziba yonna buyinza okubaamu omuwendo gwa nampa gwa njawulo. Eky’okulabirako, endagakintu eya eya kaboni ekolebwa obuziba bwa  bika bya vampawengwa ebitakka wansi wa bisatu. Obuziizi obw’’ebika ebisatu eby’akaziba bubaamu obukontanyo 6 naye obuziizi obumu bubaamu nampawengwa 6, endala nampawengwa 7 ate endala nampawengwa 8.

Embeera zino eza endagakintu ezibaamu omuwendo gw’obukontanyo gwe gumu naye nga ogwa nampa gwa njawulo ze ziyitibwa “vampawengwa z’endagakintu” (isotopes of an element). 

Nampawengwa (neutron) katiniinya kasirikitu (tiny particle) ng’akakontanyo, akatini okusinga akaziba . Okufaanana n’obukontanyo, nampawengwa ntini nnyo era okuziraba tekisoboka yadde n’enzimbulukusa ey’akasannyalazo (electron microscope), Nampawengwa zonna mu bwengula nfaanagavu ate nga zisangibwa mu kaziba  munda. 

Okufaanana n’obukontanyo, nampa zasooka kukolebwa okuva mu bbosono (bosons), mu biseera by’obwengula ebyasooka oluvannyuma lw’okubwatuka okunene.

Nampawengwa zikolebwa obutiniinya obutalabika obutini okusingawo obuyitibwa obukwaki(quarks). Okufaanana n’obukontanyo, buli nampawengwa ekolebwa obukwaki busatu naye nampa zikolebwa obukwaki bubiri wansi n’akakwaki kamu waggulu.

Empalirizo ey’obuziizi ey’amaanyi (strong nuclear force) ekuumira obukwaki wamu. Enzitoya ya nampawengwa esinga esibuka mu mpalirizo ya nyukiriya ey’amaanyi, si mu bukwaki. Kubanga nampa erina obukwaki bubiri wansi  n’akakwaki kamu waggulu, terina kyagi y’amasannyalaze yonna.
Nampawengwa kitundu kya buziizi oba amakkati ga’akaziba . Obuzibaobusinga obwangu, obuziba bwa ayidologyeni buba  n’obuziizi obulimu akakontanyo 1 kokka  nga temuli nampa  kyokka obuziba obusinga obungi bulina  obukontanyo obusukka mu kamu ate nga obukontanyo buno bwetaaga  nampawengwa okuyamba empalirizo y’obuziizi ey’amaanyi okukwataganya  obukontanyo awamu. Obuziba obusinga buba  n’omuwendo gw’obukontanyo nga gwe gumu n’ogwa nampa kyokka ezimu zirina nampawengwa nnyingi okusinga obukontanyo.
Endagakintu eyamatenkane(Isotope)

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Endagakintu eyamatenkane oba vampawengwa (Isotopes) buba buziba obulina  omuwendo gwa   konta (protons) gwe gumu naye nga omuwendo gwa nampa(neutrons) gwa njawulo. 

Kino kitegeeza nti endagakintu(element)  eza matenkane eba nkula ez’enjawulo ez’endagakintu y’emu. Ebyokulabirako Kaboni 12 ne kabon 14 zombi ndagakintu  za matenkane ez’endagakintu eyitibwa kaboni, emu nga erina nampa 6 ate endala nga erina nampa 8. 

Vampawengwa oba vampa kiraga nti wariwo okuva kwa nampa. Nampa eri mu kuva okuzibikira amatenkane y’ekola vampa oba endagakintu eyamatenkane (isotope).

Endagakintu (obuziba oba atomu ez’ekika ekimu)  bwe zibaamu obuziba bwe bumu nga ziviiriddwako nampawengwa zazo ezimu kye kikola vampawengwa ez’enjawulo mu endagakintu.
Vatomu(ion)

Gakuweereddwa Charles Muwanga !! Atomu oba akaziba akasannyalaziddwa kayitibwa vatomu. Akawango akasookeso(prefix) "va-" kalaga nti waliwo okuva(motion) kw'obusannyalazo(electrons)okuva mu kaziba(atomu) akamu okudda mu kalal .

Ekigireetera okusannyalazibwa (to be charged) kwe kuviibwako oba okwongerebwako akasannyalazo(electron).  Kimanye nti: 

(a) Singa akaziba oba atomu eba n’obukontanyo(protons)   bungi okusinga obusannyalazo kabaamu  ekisannyalazo oba kyagi eya pozitiivu.

(b) Singa atomu eba n’obusannyalazo bungi okusinga obukontanyo, eba kaziba akalimu kyagi oba ekisannyalazo ekya negatiivu.

Vatomu (ion) eba atomu(akaziba) oba ekibinja ky’obuziba nga omuwendo gw’obusannyalazo tegwenkana na muwendo gwa bukontanyo, ekintu ekigireetera okuba ne kyagi eya pozitiivu oba eya negatiivu.

Vatone (anion) eba vatomu erina kyagi eya negatiivu. Ennukuta “n” mu vatone eraga “obwanegatiivu” bwa atomu eno era eba esikirizibwa ekikopu (=ekikondo ekya pozitiivu=anode), eno nga vatomu eba n’ekisannyalazo ekya negatiivu. Vatopo (cation) eba vatomu (ion) eba ne kyagi eya pozitiivu era ng’esikirizibwa ekikone (=ekikondo ekya negatiivu=Cathode).

Singa vatopo (cation) nga sodiyamu eba eragibwa nga   (Na+), kisannyalazo / kyaagi eya ‘+’ egigoberera, eraga nti eba erina akasannyalazo kamu akabulako okusinga omugatte gwa konta gwonna.  

Nakyenkanyanjuyi y’obusannyalazo n’obukontanyo obwa kyekubira esobozesa sodiyamu okuba ne kyagi eya pozitiivu. Mu ngeri y’emu vatone (anion) ya kololadi bw’eba eragibwa ne (Cl-), kyagi eya ‘–‘ eraga nti erina atonu eno erina konta emuokusinga omugatte gw’obusannyalazo. Singa akabonero ka ‘+’ oba aka  ‘-’  kaba kagobererwa namba nga  +4 oba  -2, kitegeeza nti  atopo erina  kyagi eya +4  erina obusannyalazo obuli wansi buna  okusinga omugatte gwa konta era atone erina kyagi -2 erina konta bbiri okusinga omugatte gw’obusannyalazo bwonna.
Ekiyayaano (valency)

Ekiyayaano kiraga kikolwa kya kuyayaana (to yearn for something) . Gakuweebwa Charles Muwanga !! Ekiyayaano mbeera ya kaziba (atomu)   okuyayaanira okuviibwako oba okugaba obusannyalazo(electron)  kasobole okuba akaggumivu (stable).

Mu essomabuziba,   ekiyayaano (valence oba valency) eky’endagakintu(elemnt) kiba kipimo ky’obusobozi bwa atomu emu bw’okwekwasawaza (bonding) ne atomu endala okukola ebitooli eby’ekikemiko (chemical compunds) oba molekyo. 

Omulamwa gw’ekiyayaano gwatekebwawo mu kyasa kya 19 era ne gusobola okunnyonnyola obuzimbe bwa molekyo ez’ebiramu n’ebitali biramu.

Okunoonya ekireetera obuziba(atomu) oba molekyo okwegatta oba okwekwasawaza awamu(bonding together) kwaviirako ebigereeso eby’omulembe guno ebya “enkawasowazo ez’enkyusabuziba” (chemical bonding), omuli  ebizimbo bya  Lewis  (1916), ekigereeso ky’enkwasowazo y’ekiyayaano (valence bond)   (1927), emiyitiro gya molekyo (molecular orbitals) (1928), ekire ky’ekiyayaano, n’ebigereeso  ebirala mu essomabuzime bingi.

“Ekiyayaano” kitegeeza omuwendo gw’obusanyalazo atomu bw’enegabana, bw’eneyingiza oba bw’enegabira akaziizi(atomu) akalala akabulookeera (akabuyayaanira) okusobola okufuna embeera enzigumivu(stable state). Eky’okulabirako kaboni ayayaanira okugabana obusannyalazo 4, magineziyamu ayayaanira okugaba obusannyalzo 2, ate okisigyeni alookeera okufuna obusannyalazo 2 

Mu bikyusabuziba ebimu (in some reactions), atomu zitomeggana mu ngeri nti emu eviibwako obusannyalazo bw’egabira endala ebuyingiza. Ekikula ekitondekedwawo kiyitibwa vatomu (ions), vatomu eyo eba egabye obusannyalazo eyitibwa atopo (cation), ekitegeeza nti egabye kyagi eya negatiivu ate yo n’esigaza ey pozitiivu ate eyo eba efunye obusannyalzo n’eyitibwa atone (anion), ekitegeeza nti efunye kyagi eya negatiivu mu kuva kw’obusannyalazo okubaddewo.

Vatomu z’ebyuma zigaba obusannyalazo ne zikola vatomu eza atopo (cations) ate vatomu ez’ebitali byuma ziweebwa obusannyalazo ne zifuna vatomu eya negatiivu eyitibwa vatone (anion).  Singa atomu zigabana mu kifo ky’okuyingiza oba okugaba obusannyalzo, ebitooli ebijjawo biyitibwa bya kiyayaano eky’ekigabanyo (covalent), tebibaamu vatomu oba ka tugambe tewabaawo kuva kwa busannyalazo.
Omusujja gw'Enkaka

Enkaka ndwadde efuula olususu olwa kyenvu, era nga efuula n'amaaso okuba aga kyenvu, nga kiva ku kweyongera kwa kirungo ekya kyenvu ekiva mu kwesengejja kw'omusaayi mu mubiri ekiyitibwa *Birilubin*. 

Obulwadde buno buleeta ebintu ng'okusiiyibwa olususu, okufuluma obubi obwa kyenvu ennyo, ate n'omusulo nga gwa kyenvu omukwafu.
Era obulwadde buno bukwata nnyo abaana abato nga baakazaalibwa naddala mu wiiki esooka, naye buno tebuba bwa bulabe nnyo eri omwana oyo. Kyokka ekirungo ekyo ekiyitibwa *birilubin* bwe kyeyongera ennyo mu musaayi gw'omwana oyo okumala ekiseera ekiwerako, kyandimuviirako okufuna obulemu ku bwongo ekiyitibwa *kernicterus*.

Obungi bw'ekirungo kya birilubin mu musaayi, mu mbeera eya bulijjo tekiyina kusukka *milligram* emu, kyokka birilubin bw'atuuka wakati wa milligram ebbiri n'essatu mu musaayi, olwo kwe kufuna omusujja guno ogw'enkaka.

Embeera endala eziyinza okupeeruusa olususu ne lufuuka lwa kyenvu kyokka nga si musujja gwa nkaka, mulimu obulwadde obuyitibwa *Carotenemia* ekireetebwa omuntu okulya emmere ey'ekika ekimu mu bungi ate okumala ebbanga eddene.

Ekirala ekiyinza okuleetawo embeera eyo, lye limu ku ddagala erikozesebwa, gamba nga eriyitibwa *Rifampicin* erikozesebwa mu kujjanjaba endwadde ng'akafuba.

Mu mawanga agaakula edda enkaka esinga kuleetebwa kuzibikira kwa kakutu akaleeta omubisi ogugonza emmere okuva mu kibumba, akayitibwa (Bile duct), kyokka nga yo mu mawanga agakyakula enkaka esinga kusiigibwa busiigibwa naddala obuwuka obuyitibwa arbovirus obuleetebwa ensiri eyitibwa *Aede*.

Okuzibikira kw'akakutu kali aka 'bile duct' kitera kuva ku ndwadde nga kookola (cancer) awamu n'obulwadde obukwata akalulwe obuyitibwa 'Pancreatitis'.

Obujjanjabi bw'omusujja guno businziira ku ekiguleese. Okugeza, singa kizuulwa nti ensibuko y'omusujja guno kuzibikira kwa kakutu kali aka 'bile duct', awo omulwadde aba alina okulongoosebwa ng'etteeka okukazibukula era n'okuwona. Kyokka ate bwe kiba ng'obulwadde busiigiddwa buwuka, era bufunirwa eddagala, oba okuyimiriza omulwadde okuddamu okukozesa eddagala eriyinza okuba nga lye libuleeta.
Endwadde y'okusiiyibwa amaaso

Okusiiyibwa amaaso Conjunctivitis y'endwadde ekwata amaaso omuntu n'afuna okusiiyibwa n'obuzimbu ku kitundu ky'eriiso ekyeru ate ne munda w'obususu obubikka ku liiso.

Endwadde eno efuula eriiso okuba mu langi eya pinka (pink) oba erimyufu. Era eriiso liba liruma, libabuukirira era nga lisiiwa. Eriiso eddwadde liba livaamu amaziga naddala kumakya era wandibaawo n'okuzimba kw'ekitundu ky'eriiso ekyeru.

Kyokka endwadde eno yandikwatako eriiso limu oba gombi. Obulwadde buno busiigibwa buwuka bukasaasaanya ndwadde(viruses and bacterium) era ng'obuwuka buno kyangu nnyo okusaasaana mu bantu. Ate era singa eriiso ligwamu akooya k'ensolo yonna, nakyo kireeta nnyo endwadde eno.
Okunoonyereza ensibuko y'endwadde eno, basinziira ku bubonero obweyolekera ku liiso eddwadde. 

Ezimu ku ngeri z'okweziyizaamu obulwadde buno mwe muli: okunaabanga engalo bulijjo(lunye) naye ng'obujjanjabi businziira ku nsibuko eba ezuuliddwa.

Ebiseera ebimu ng'obulwadde buno buleeteddwa buwuka bwa *bacteria*, endwadde eno etera okugenda yokka nga tewali ddagala likozeseddwa lyonna. Mu bantu abakulu, endwadde y'okusiiyibwa amaaso etera kuva ku buwuka obuyitibwa *viruses* ng'ate mu bato, businga kuleetebwa buwuka obwa *bacteria* ng'obulwadde buno butera kukendeerera mu bbanga lya wiiki ng'emu.

Singa wabaawo embeera nga ey'okuziba amaaso(ng'omuntu takyalaba), okulumwa amaaso okutasalako, okukaluubirirwa ng'atunula mu kitangaala, okufuna amabwa ku maaso, oba ng'omuntu talaga ssuubi lya kuwona lyonna oluvannyuma lw'ebbanga erya wiiki emu, olwo wabeerawo okunoonyereza ku nsibuko y'endwadde eyo era n'obujjanjabi bukyukamu.

Kyokka ssinga omwana azaalibwa ng'ayina obulwadde buno obw'okusiiyibwa amaaso, waba wayina okubaawo obujjanjabi ob'enjawulo.
Ekizibu ky'Okwerabira

__TOC__

***Dementia***kye kizibu ky'obwongo ekimala ekiseera ekiwanvu nga kigenda kinafuya okulowooza n'okujjukira kw'omuntu mu bintu by'akola mu bulamu bwe obwa bulijjo.

### Obumu ku bubonero
* okulemererwa okutereeza obulungi olulimi olwogerwa
* obwennyamivu obwa buli kiseera
* okulemererwa okufuga obulungi obwongo ku bintu ng'obusungu, essanyu, enjala n'ebirala.
Wabula, kino tekikyankalanya ntegeera ya muntu.

### Ebireeta ekizibu ky'okwerabira
* 
* Ekiku mu bireeta ekizibu kino kwe kuba nti omusaayi tegukyatuuka bulungi ku bwongo ekiyitibwa *vascular dementia*
* ekirala kwe kukyankalana oba okufa kw'obutoffaali obusirikitu obukuuma wamu n'okutambuza ebintu ebiba biterekeddwa mu bwongo obuyitibwa nerves era nga kino kiyitibwa *Aizheimer's disease*
* kabootongo n'ebirala.

Ekizibu kino bakikebera n'okugigezesa nga bakozesa akakodyo k'okubuuza omulwadde ebibuuzo eby'enjawulo ebitegekerwa okugezesa entegeera n'obujjukizi bw'obwongo bwe (mini mental state examination).

### Engeri y'okwewala ekizibu ky'okwerabira

* Weewale okuba ng'omutima gwo gukubira kumukumu
* tofuuweeta (tonywa) biragalalagala nga ssigala, enjaga n'ebirala
* weewale ekirwadde kya ssukaali
* weewale omugejjo(okuyimbulukuka ennyo)

### Eddagala

Wabula tewali ddagala liwonya ndwadde eno ey'okwerabira, wabula waliwo eryo eritera okukozesebwa okusobola okugikkakkanyaako, gamba ng'eryo eriyitibwa *donepezil*.

Oyo alabirira omuntu alina ekizibu kino asaanye fune okuyigirizibwa ku ngeri gy'asaanye okumukwatamu era n'okumukuumamu nga bali mu bulamu obwa bulijjo.

Kyokka singa omulwadde akyusa enneeyisaaye n'eba ng'etakyali ya buntu, waliwo eddagala eritera okumuweebwa naye nga terisembebwa kukozesebwa,anti teritera kuleetawo njawulo nnene ate nga lyongera kukendeeza ku bulamu bwa mulwadde.

Ebibalo biraga nti ekizibu ky'okwerabira kikosa abantu abawererako ddala obukadde asatu mu mukaaga (36), naye nga businga mu bakadde okuva ku myaka nga nkaaga mu etaano okudda waggulu(65+).
Ekirwadde kya Cholera

__TOC__

Ekirwadde kya Cholera (Kkolera) abamu bakiyita Ekinyaga. 
Ekinyaga, ekimanyiddwa ennyo nga Kolera (Cholera), kirwadde ekikwata mu byenda nga kireetebwa obuwuka obuyitibwa *Bacterium vibrio cholerae*.

Ekirwadde kino kigwa bugwi, era kirabikira mu bbanga eriri wakati w'ekitundu ky'olunaku n'ennaku ettaano nga kimaze okukwata omuntu. Ekirwadde kya Cholera kikosa bantu bokka; tekikwata bisolo birala, era omuntu afunye ekirwadde kino n'atajjanjabibwa, omubiri gwe guyinza okuvaamu liita z'amazzi eziri wakati w'ekkumi okutuuka kw'abiri (10-20) mu lunaku lumu! N'ekirala, singa Cholera ajja n'amaanyi ate n'atajjanjabwa ,asobola okutta abalwadde ebitundu ataano ku buli kikumi (50/100).

### Obubonero bw'ekirwadde kya Cholera

* Okuddukana obutasalako (embiro); kuno kumalamu omuntu amazzi mu mubiri mu kabanga katono nnyo era n'omubiri ne gunafuwa.
* Okusesema n'okulumizibwa mu nnyingo z'omubiri.

### Engeri Cholera gy'akwatamu

* Okusookera ddala ekirwadde kino kisaasaanyizizibwa mu mazzi agatali mayonjo (amacaafu) era n'emmere enkyafu, naddala nga bikwataganyeeko n'obubi bw'omuntu mu mbeera yonna ate nga n’obubi obwo bulimu obuwuka bw’Ekinyaga.
* Ebyokulya ebiva mu nnyanja/mu mazzi, agakwatiddwa obuwuka bwa Cholera, kyokka ne bitafumbibwa kuggya bulungi.
* Singa ekiddukano oba ebisesemye by'oyo alwadde Ekinyaga bigenda mu mazzi ate abalamu (abatabulina) ne babikozesa, olwo nabwo bakwatibwa Ekinyaga.

### Okwewala Ekinyaga

* Okufumbira ddala ebyo byonna ebiyinza okuba nga byakwataganyeeko n'obubi bw'omulwadde oba byonna by'akozesezzaako, gamba ng'engoye ze, eby'oku buliri n'ebirala. Era engalo ezikutte ku mulwadde oba ebyo by'akozesa ziyina okutukuzibwa bulungi nga tukozesa eddagala eritta obuwuka obuleeta Ekinyaga gamba nga chlorine.
* Okutabula eddagala eritta obuwuka bw’Ekinyaga mw'ebyo omulwadde by'afulumya, gamba nga by'asesemye ne by'addukanye, bireme kwegatta mu mazzi gonna yadde ago aga wansi mu ttaka.
* Okulabula abantu, naddala awali oba awateeberezebwa nti waliwo amazzi agalimu obuwuka bw’Ekinyaga n'okubabuulira eky'okukola. Okugeza okufumba buli mazzi abantu abali mu kitundu ekyo ge bakozesa oba okuteekamu eddagala eritta obuwuka obwo bwe kiba kisoboka.
* Okufumba amazzi oba okugassaamu eddagala eritta obuwuka. Okusinga ennyo amazzi ag’okunywa galina okwegenderezebwa.
* Kisaana era okunaaba engalo ne ssabbuuni oba n'evvu ng'ovudde mu kaabuyonjo.
* Okutwaliza awamu, ekirwadde ky’EKinyaga kisobolera ddala okwewalibwa kasita tuba nga tukanyizza obuyonjo ku buli kimu kye tukozesa.

### Ekinyaga mu Uganda
Ekinyaga mu Uganda kitogomya nnyo abantu. Kisinga kuyiikiriza bantu abali mu bitundu eby'ebibuga. Kyakusaalirwa nga mu bitundu by'ebibuga bya Uganda obukyafu mwe businga obungi. Kiri bwe kityo kubanga abantu bakwata bugi ebisaaniiko era n'empitambi (obubi) bamala gabusuulasuula. Abalala balya ebyokulya ebicaafu n'okunywa amazzi agatali mafumbe. Abamu amazzi baganywa tebamanyi nga banywa ago agatundibwa mu buveera wamu n'obutunda obukamule ng'ababitegese bamala gakozesa mazzi ge basanze. 

Ekituufu kiri nti ekirwadde kino kisobola okwewalibwa bwe tuba nga obuyonjo tubukwasizza maanyi.
Omusujja gwa Typhoid

__TOC__
Omusujja gwa Typhoid (era ogumanyiddwa nga omusujja gw'omu byenda) guleetebwa obuwuka obuyitibwa *Salmonella Typhi* nga bukwata mu byenda ne mu musaayi.Omusujja guno bwe gukukwata otandika okufuna (okulaba) obubonero bwagwo mu bbanga eriri wakati w'ennaku omukaaga n'asatu (6-30 days).

### Obubonero bw'omusujja gwa Typhiod

Omuntu bw’afuna omusujja guno nga gwa maanyi okumala ennaku eziwera, anafuwa omubiri, alumizibwa mu lubuto, akaluubirizibwa mu kufuluma era alumizibwa n’omutwe. Wabula, waliwo n’abafuna obutulututtu ku mubiri.
Omusujja gw’omu byenda gukwatira mu kulya era n'okunywa amazzi oba emmere ebiba birina akakwate ku bubi bw'oyo eyakwatibwa edda obulwadde buno. Omusujja guno gukwata bantu bokka, tegukwata kisolo kyonna. 

Obubonero obulala obw’omusujja gw’omu byenda bwe buno.
Mu mbeera ng'omulwadde alina omusujja gw’omu byenda tajjanjabiddwa, obulwadde buno bulina emitendera ena, era nga buli mutendera gumala wiiki ng'emu era, gye gino wammanga:
* 
* Mu wiiki esooka, ebbugumu ly'omulwadde litadika mpolampola okulinnya nga kw’otadde okuwuliramu engeri y'omusujja. Embeera eno ewerekerwa ebintu ng'okukendeera mu ntujja (enkuba) y'omutima, okulumizibwa kw'omubiri,omutwe oguluma ssaako n'ekifuba ekikololwa.
* Mu birala mulimu okwerumika n'okulumwa olubuto. Kyokka ssinga bakukebera mu kiseera kino ekya wiiki esooka bwe bakukebera tebasobola kugulaba.
* Mu wiiki ey'okubiri, omulwadde atandika okuba omunafu ddala era kimuwa obuzibu okuzuukuka,era olwadde afuna n'obutulututtu.
* Olubuto lwongera okugejja(okuzimba) wamu n'okukulumwa, era wano osobola okufuna n'ekiddukano. Akabonero ek'enkukunala ak'obulwadde buno kali nti omulwadde oyo abaafuna omusujja buli kawungeezi mu wiiki esooka n'eyookubiri.
* Mu wiiki eyookusatu, ebyenda bitandika okuvaamu olusaayisaayi.
* Wiiki eyookusatu weggweerako ng'omusujja gutandise okukendeera

### Okuziyizaamu omusujja gwa Typhoid

Okubeera abayonjo. Okusinga ennyo obulwadde buno bukwatira mu byakulya ne mu mazzi agalimu obubi bw’oyo eyakwatibwako obulwadde buno.

### Enzijanjaba

Okujjanjaba endwadde eno, eddagala lino wammanga lye limu ku likozesebwa:
*Oral rehydration therapy*, ekika kya *Fluoroquinolone* okuli eddagala nga *eiprofloxacin* n'ebika by'eddagala ebirala bingi.
Ebiseera ebisinga endwadde y’omusujja gw’omu byenda bw'eba ejjanjabiddwa mu budde ewona bulungi.
Ennetoloola ya Kaboni (the Carbon Cycle)

Gakuweebwa Muwanga !! Kebera omulamwa "Kaboni"(carbon)

Kaboni ye nnabuzimbe(elementi) esangibwa buli wamu mu butonde bw’ensi, mu biramu n’ebitali biramu mwe yetoloolera.  Kaboni asangibwa mu njazi, mu ttaka, mu semayanja oba mu mazzi ne mu buli kiramu. Bino wansi omuntu ow’omulembe guno byalina okumanya okukakasa nti Katonda buli kye yatonda yamala kukibaza era yakozesa ekibalo ekya waggulu , ekitasobola kubawo mu butanwa:
(i)	Kaboni ayingizibwa ebimera okuva mu nampewo. Mu nampewo kaboni aba yetabise mu ggaasi eyitibwa kabwokisaidi   (carbon dioxide ) . Okuyita mu kiyitibwa kitangattika (photosynthesis) , kabwokisaidi asikibwa okuva mu mpewo wakati mu kitangaala ky’omusana okukola emmere y’ebimera okuva mu kaboni (carbon).

(ii)	Kaboni ava mu bimera ate nadda mu nsolo . Okuyita mu kajegere w’emmere (food chains), kaboni aba ali mu bimera adda mu nsolo ezirya ebimera bino. Kyokka ensolo ezirya nsolo zinnaazo nazo ziyingiza kaboni ono okuva mu nsolo ze zirya kubanga ensolo ezo ziba zirya omuddo (ebimera) .
 
(iii)	Kaboni ava mu bimera n’ensolo n’ayingira mu ttaka.  Ebimera n’ensolo bwe bifa, emibiri gyabyo  , emiti, n’ebikoola bivunda nebiteeka kaboni mu ttaka . Ebimu ku bino biziikibwa mairo ne mairo wansi mu ttaka oluvannyuma lw’ekiseera ekiwanvu ennyo  (myaka bukadde na bukadde) ne bifuuka amafuta ga nakavundira(fossil fuels).
(iv)	Kaboni ava mu biramu n’ayingira nampewo.   Buli lw’ofulumya omukka (exhale), oba  ofulumya ggaasi ya kabwokisaidi (KW2) mu nampewo . Ensolo n’ebimera bifulumya kabwokisaidi okuyita mu kifulumya (respiration)
 
(v)	Kaboni era ava mu mafuta ga nakavundira okudda mu nampewo amafuta gano buli lwe gokyebwa. Abantu bwe bookya amafuta ga nakavundira (fossil fuels) mu  makolero, amabibiro g’amasannyalaze, emotoka, loole ne masiini endala , kaboni asinga ayingira nampewo mu bwangu nga ggaasi ya kabwokisaidi . Buli mwaka , obuwumbi bwa ttani za kaboni bufulumizibwa okuyita mu kwokya amafuta ga nakavundira.  Ku bungi bwa kaboni obuyingizibwa  okuva mu mafuta agookyebwa , ekitundu kiyingira mu nampewo ate kaboni asigadde n’amerungukira mu mazzi g’ennyanja. 

(vi)	Kaboni ava mu nampewo n’adda mu ssemayanja . 
Semayanja n’ebikko ebirimu amazzi (water bodies) ebirala , biyingiza kaboni omu okuva mu nampewo.
Ensengekera ya kitegabbugumu(The greenhouse system)

Gakuweebwa Muwanga !! Olw’okutaataganya ekibalo kya Katonda eky’obutonde , Ensi yaffe eri mu nkyukakyuka mu mbeera z’obudde olw’okuba nga obungi bwa kaboni-bbirokisayidi  mu nampewo bweyongera buli olukedde olw’omuntu okutaataganya ensengekera za Katonda(Devine systems). 

Ensengekera ya Kitegabbugumu y’engeri Katonda gye yateekawo ebbugumu eriva ku njuba okutegebwaamu era ne liyingizibwa “ggaasi za kitegabbugumu” (greenhouse gases) ezisangibwa mu nampewo.

 Ssinga tewaaliwo ggaasi za kitegabbugumu, ebbugumu eriva ku njuba lyonna lyandibadde lizzibwaayo mu bwengula, kino   ne kireka Ensi nga nyinyogovu nnyo obutasobozesa bulamu kubeerako. Kyokka ate ebbugumu eritegebwa okusigala mu nampewo w’Ensi bwe liyitirira era kireetawo okwonoona embeera y’obudde omuli n’ebbugumu okuyitirira ennyo ku nsi . Walina kubeerawo  bbugumu  lya kigero eryetaagisa ku Nsi nga Katonda bwe yakiteekateeka oluberyeberye.

Ekirabika okuva mu bifaananyi ebiweerezebwa ebibulungulo (satellites) ebisindikibwa mu bwengula awamu n’okunoonyereza kiraga nti omuzira oguli ku nsi guli mu kumerenguka olw’olubugumu olweyongera bulu olukya , semayanja zeyongera okujjula, n’ensengekera z’embeera z’obudde zigenda zikyuuka. 

Amazzi ageetagibwa ebiramu, omuli n’abantu , gafuuse ga kkekwa , embuyaga , kikung'unta , ne kibuyaga bigenda byeyongera mu maanyi n’enziring'ana. Eddungu likyayinza okweyongera okugaziwa olwo ensi kigizibuwalire okulima emmere egimala. Kino kyetaagisa okukyusa enneeyisa okuziiyiza obungi bwa kaboni-bbiri-okisatyidi mu nampewo.

Ekigendererwa kya Namugereka mu kitegabbugumu

Okufananamu n’ekiyumba ekigerere (greenhouse) omukulizibwa ebimera ,  mu mbeera engere , ggaasi mu nampewo w’ensi zikuumira enkulungo y’Ensi  ku tempulikya ez’ekigero. 

Emigendo gy’enjuba (sun’s rays)  bwe giyingira mu nampewo (earth’s atmosphere) , amasoboza (energy) , gayingizibwa ggaasi za kitegabbugumu. Ekitundu ku masoboza ag’enjuba kyokyesa (kibugumya) ensi oba enkulungo ate ekirala ne kizzibwayo (reflected back) mu nampewo.  

Ggaasi za kitegabbugumu(green house gases) zisobola okukuuma ekigero kyazo okuyita mu nfulumya n’ennyingiza  ey’obutonde okuva mu bintonde ebiri ku nsi , ebiramu n’ebitali  biramu. Eky’okulabirako kwe kuvunda kw’ebiramu (organic decay ) okuvaamu kaboni-bbiri-okisayidi(carbon-dioxide) .  Okukola ku  woyiro ne ggaasi ez’obutonde (natural oir and gas) ,  kitondekawo metani. Ebibira n’emiddo bitondeka nayitulaasi-okisayidi (nitrous oxide).

Abantu bwe batataaganya ensengekera ezenkanyankanya ggaasi eziri ku nsi, nampewo, bulangiti ya ggaasi ezitega ebbugumu, ataataaganyizibwa.
Olubuguumiriro lw'Enkulungo y'Ensi

**Olubuguumiriro lw’Enkulungo y’ Ensi** (*Global warming*)

Olubuguumiriro  lw’enkulungo y’Ensi (global warming) kwe kulinnya kwa tempulikya okuva ku kigero ekyetaagisa obulamu (average temperature) ku safeesi y’ensi  ne mu semayanja  .Kino kizze kiba bwe kito okuva  mu makkati g’ekyasa ekya 20 olw’okutaataganya "ensengekera ez’obutonde"(natural systems) . Kino kireetawo “ ekitegabbugumu ekikalaamufu”  (green gas effect). 

“Ekitegabbugumu” ye ngeri okwokya okuli mu lubugumu (thermal radiation) ku saafeesi y’enkulungo y’Ensi gye kuyingizibwamu ggaasi ezitega ebbugumu eriba liddayo mu bwengula mu ngeri esukkulumye ku bwetaavu obw’obutonde olw’ebikolwa eby’obujeemu ebyonoona obutonde bwa Katonda nga bukozesebwa mu ngeri ey’ekyeyonoonero.  Okukaalamuka kwa Kitegabbugumu kikwata ku   :

•	Enkyukakyuka   mu tempulikya z’Ensi ezekigero.

•	Kitegeeza kweyongera kwa zigaasi mu nampewo eziyingiza n’okufulumya olubugumu (radiation) olulina obuwanvu bw’amayengo agali emabega w’emmyufu agayitibwa ma-mmyuufu(infrared) . 

Ekirala , ggaasi eyitibwa wozoni mu nampewo ,  ekugira omuntu obutatuukwako lubugumu lwa kabenje lwonna nga olwa Uvi oba ggama-le . Embeera y’ekituli kya woozoni (ozone hole) mu nampewo ne okubuguumirira kw’ensi (Global warming)   ebireetebwawo “okukaalamuka kwa kitegabbugumu” bye bimu ku bizibu ebyolekedde omuntu. 

Woozoni, ggaasi ebikkiridde ku nampewo, esibuka mu kutomeragana kwa kitangaala ekya langi eri emabega w’emmyuufu (Ma-mmyuufu) ne  molekyo za okisigyeni ezirina obiziba oba atomu za wokisigeni ebbiri  ne zaabuluzibwamu mu atomu za okisigyeni eza namunigina. 

Ekyo bwe kiggwa , okisigyeni ow'obuziba   (atomic oxygen) ne yegatta ne okisigyeni  ataabuluziddwaamu okutondekawo Wozoni.  Wozoni ono wa mugaso nnyo mu nampewo kubanga atutangira obutatuukibwako migendo (rays) oba mayengo (waves) ag'akabenje aga U-vi (Ultraviolet) okuva ku njuba. 

Ensengekera y'Ekitegabbugumu   (green house system) evaako okwokya kwa safeesi y’enkulungo (planet) y'Ensi  olw’okuba nga mu  nampewo w’enkulungo mulimu  ggaasi ezitega ne ziyingiza ebbugumu eriba liddayo mu bwengula. 

Zo ggaasi ezitega ebbugumu nga kaboni-bbiri-okisayidi zitega ebbugumu eriba lizzibwayo okuva ku saafeesi y’ensi ne nampewo, ekintu ekiziyiza tempulikya obutakka nnyo kuleeta bunnyogovu bwa kabenje kyokka ggaasi zino bwe zisukkuluma mu napewo ate era kireetera tempulikya okulinnya wonna mu nsi ne kituleetera akabasa k’ebbugumu (olubugumu} erisukkulumye.
Obuwangaaliro obw'Obutonde(the natural environment)

Gakuweebwa Muwanga !! 

Obuwangaaliro obw’obutonde (the natural environment) kitegeeza ebiramu n’ebitali biramu byonna ebikola obutonde bw’ensi ebiramu mwe biwangaalira. Muno mulimu:

(a)	Namunigina (Nigina) z’entababutonde(Ecological units) , zino nga nsengekera za butonde ezeyawudde ku muntu nga entababimera (vegetation),  obuwuka obusirikitu(microorganisms) , ettaka, enjazi , nampewo(atmosphere), na buli kigenda mu maaso mu butonde ng’enkuba okutonnya oba embuyaga.

(b)	Kalonda w’obutonde(Physical or natural phenomena ) nga enkyukakyuka y’embeera z’obudde mu  bitundu (Climate), empewo n ‘embuyaga , amasoboza (energy) , oluyengo (radiation),  ekisannyalazo kya’amasannyalaze , n’empalirizo za magineeti

Omuntu yeyambisa tekinologiya okulongoosereza obuwangaaliro bw’obutonde ng’azimba amayumba, enguudo, n’ebibuga, awamu n’amalimiro (farms) kw’alimira n’okulundira eby’okulya.
Ensengekera z'entababutonde(Ecological systems)

Gakuweebwa Muwanga !  

Ensengekera z’entababutonde(Ecological systems)  zirimu:

(a)	Entababutonde eza semazzi .Zino zirimu:

•	Ensengekera z’entababutonde ezo mu semayanja ne waluyanja (Marine ecosystems). Amazzi g’entababutonde zino gaba mannyowavu, ekitegeeza nti gaba ga lunnyo.
•	Ensengekera z’entababutonde ez’amazzi agattali mannyowavu (Freshwater ecosystems). Muno  mubaamu ensengekera z’entababutonde ezo mu nnyanja , emigga , emyala, entobazi , n’enzizi(inland water ecosystems)

(b)	Entababutonde eza nalukalu(Land systems) .Muno mulimu ebibira, ensaalu , n’ettale, eddungu, embalama z’ennyanja , semayanja n’emigga
Entababiramu (Biomes)

**Entababiramu** (Biomes)

Entababiramu kye ki? 

Entababiramu ziba nsengekera za ntababutonde omusangibwa ebiwangaaliro (habitats) eby’enjawulo.
Entababiramu kitwaliramu embeera z’enkulungo y’ensi ez’ebimera, ensolo, n’obulamu obulala bwonna obusangibwa mu ttaka.

Ensi ntababiramu emu ennene erimu entababiramu ez’enjawulo entono omuli :

* Ettale (Grasslands)
* Amalungu (Deserts)
* Ebibira by’Obusekkati (Equatorial forests)
* Kinnyogoga (tundra)

N’endala
Ebiwangaaliro (Habitats)

Gakuweebwa Muwanga ! Noonya ne "ekiwangaaliro(Habitat)!

Ebiwangaaliro(habitats)

Mu entababutonde (ecology) , mulimu  entababiramu(biomes), bino nga biba bibinja bya biramu ebigumira embeera eri mu kitundu ekimu , ekirimu obuwangaaliro obw’enjawulo   ku bitundu ebirala.Ekiwangaaliro kiba kitundu ku entababiramu(Biome) .

Ekiwangaaliro kye ki?

Omulamwa gw’ekiwangaaliro gwefaananyiriza omulamwa gw’obuwangaaliro naye ekituufu kiri nti yadde emiramwa gino girina akakwate wabula amakulu gabyo gawukana  , ensonga lwaki ogusooka gutandika n’akawango akasookeso(prefix)            “ eki---“ ate oguddako gutandika n’akawango akasookeso “obu…”.

Ekiwangaaliro nkizimbye okuva mu bigambo by’oluganda “ekifo ebiramu mwe biwangaalira”.Ekiwangaaliro mu bungi biba “ebiwangaaliro”(habitats).

Obuwangaaliro nkizimbye okuva mu bigambo by’oluganda “obutonde bw’ensi mwe tuwangaalira”. Obuwangaaliro mu bungi kisigala “obuwangaaliro”. Kiwedde !!
 

Ekigambo ky’olungereza "habitat"  ekitegeeza "ekiwangaaliro" kiva mu kya  Lulattini  "okugumba "(to be home to ).  Eky’olungereza  habitat  kitegeeza ekifo ekikula(species) we kibeera oba we kiwangaalira.  

Ekiwangaaliro n’olwekyo kisonjolwa nga ekifo eky’obutonde oba  “obuwangaaliro”(environment)  ebimera, ensolo , n’ebiramu ebirala we bibeera .

Ebiwangaaliro bisinziira ku byetaago bya bibinja bya biramu (populations) .Buli kibinja kya kiramu  kiba n’ekiwangaaliro kyakyo okusinziira ku bwetaavu bwakyo obw’obulamu .Singa ekiwangaaliro kikyuka ne kiba nga tekikyalimu mbeera ekikula gye kyetaaga okubaawo , kiba kirina okukyuka n’embeera oba ne kisenguka .

Ebikula(species) eby’enjawulo biyinza okusenga mu kiwangaaliro kye kimu .Eky’okulabrako mu nnyanja mubeeramu ebyennyanja, emisota, goonya, ebinyonyi ebimu, luyonsa ezimu nga lukwata, n’ebiramu ebirala ndulundu. Mu bibira era namwo osangamu ebikula eby’enjawulo.
 
Biwansolo (fauna) ebisangibwa mu buli ntababiramu (biome), bikwatagana n’ensobozeso z’ebitali biramu(abiotic factors) n’ekyo ekiva mu ntuumo y’ebiramu(biomass) okuva mu ntababimera(vegatation)  esingayo mu kitundu kinna kimu. Entababiramu (biomes)  ziri mu biti bibiri :

•	Entababiramu  ezo ku lukalu(Land biomes).Era bino biyite ebiwangaaliro ebyo ku lukalu(Land habitats)

•	Entababiramu ezo mu mazzi (equatic or marine biomes).Ea bino biyitibwa biwangaaliro ebyo mu mazzi(Water habitats).
Entababimira (vegetation)

Gakuweebwa Muwanga! Weetegerez enjawulo wakati w'entababutonde, entababiramu , n'entababimira !

Ebibira, entobazi ,ensaalu, ettali, eddungu mwonna musangibwamu entababimera (Vegetation/flora, plant habitat)'
  
Entababimera kitegeeza omugatte gw’ebimera byonna ebiri mu kitundu ekimu oba ka tugambe entababuvo ey’ebimera  (plant community). Buno buba buvo obw’awamu kubanga ebimera bino bisangibwa mu kitundu kye kimu mu butonde bwabyo obw’enjawulo.

Ebimera kye kimu ku bikola “ensengekera y’ebiramu” (ecosystem). Ensengekera y’ebiramu erimu wammera (flora) ne wansolo (fauna). Ebimera bye bisibukamu “amasoboza” (energy) gonna ag’ensengekera y’ebiramu kubanga bbyo birina obusobozi okufuna amasoboza butereevu okuva mu kitangaala ly’enjuba. Amasoboza agano okuva kunjuba bigakozesa okukola emmere yabyo.

Ebisonjozo by’ebimera (Characteristics of plants)

	Ebimera bimeruka 	(germinate)
	Ebimera bikula		(grow)
	Ebimera bifa		 (they die)
	Ebimera byezaalusa	(Plants reproduce).

Ebiwangaaliro by’Ebimera (Habitats of plants)	

Ebimera bimera mu ttaka, entobazi, mu mazzi, ebyaziyazi, ne mu nnimiro (gardens).

Ebitundu by’ekimera ekimulisa (flowering plant)

Ebimera eby’ebimuli (Flowering plants) by’ebimera ebimulisa (they bear flowers). Ebimera bibeerako ebitundu bino:

Emirandira (Roots), ekiruli (stem), ebikoola (leaves), ebimuli (flowers), n’ensigo (seeds). Ku kimera kino bino ebitundu biyitibwa bitya .

Emigaso gy’ebimera ebimulisa 

Ebimera ebimulisa (flowering plants) tubijjako:
(i)	Emmere (Food), 
(ii)	Eddagala (Medicine), 
(iii)	Amasoboza (energy) nga ebyaffuta (fuel) n’enku.
(iv)	Bikendeeza emisinde gy’embuyaga( they are wind breakers)
(v)	Biziiyiza ekikuluggusattaka (soil erosion)
(vi)	Embaawo(timber)
(vii)	Biwangaaliro (habitats) bya nsolo za mu nsiko 

Emigaso gy’ebitundu by’eminera eby’ebimuli 

(a)	Emirandira egimu nga muwogo oba lumonde gitereka emmere y’ekimera, okunywereza ekimera mu ttaka, awamu n’okutambuza emmere (transport food).

(b)	Ekiruli (stem) ky’ebimera nga ebikajjo kitereka emmere y’ekimera, kimerukako amatabi g’ebimuli awamu n’okutambuza emmere eyetaagisa ekimera kyonna.

(c)	Ebikoola (leaves) bye byeyambisibwa ekimera okussa (breathing), biyitanu amazzi okuyingira mu nampewo (atmosphere), bikola emmere y’ekimera, awamu n’okufulumya kazambi (waste products).
Obusangiro bw'ebiramu mu Nampewo(Biosphere)

Gakuweebwa Muwanga ! Obusangiro bw’ebiramu mu Nampewo (Biosphere)

Obusangiro bw’ebiramu mu Nampewo y'Enkulungo y’ensi(Biosphere) bwekuusiza ku muteeko/ntuumo y’ebiramu(Biomass). 

Obusangiro bw’ebiramu ku nkulungo y’ensi(Biosphere)  kikwata ku  buli kiramu ekiri ku Nsi. Obusangiro bw’ebiramu ku Nsi bulina entuumo y’ebiramu (Biomass) ekunuukiriza gigattani (gigatonnes)za kaboni lukumi mu lwenda. Bannasayansi bagereesa nti Obusangiro bw’ebiramu ku nsi (Biosphere) buli miita omutwalo gumu mu nkumi bbiri mu bitaano.
Omuteeko/Entuumo y'ebiramu(Biomass)

Gakuweebwa Muwanga !! Omuteeko/Entuumo y’ebiramu /(Biomass)

Entuumo y’ebiramu(Biomass) gwe mulamwa omukulu mu entababutonde  naddala mu  kitondekero ky’amasoboza(energy industry) . 

Ebisigalira by’ebiramu nga ebimera n’ebiramu ebifa, obusa bw’ensolo n’ebisaaniiko ebiva mu fumbiro biyinza okufuulibwa amafuta aga ggaasi agayitibwa “ggaasi  ava mu biramu”(biogas). Kasasiro w’ebiramu(organic waste)  avundizibwa bbakitiiriya mu bipango bya ggaasi ava mu biramu.
Obunnyowavu (Salinity)

Gakuweebwa Muwanga !Obunnyowavu (Salinity)

Bannasayansi bapima omunnyo oguli mu mazzi okufuna obunnyowavu bw’amazzi (the salinity of water).  Obunnyowavu mulamwa ogukozesebwa bannasayansi okunnyonnyola bw’omunnyo oguli mu mazzi.Obunnyowavu kipimo kya sodiyamu-kololayidi  abeera mu ggulaamu z’amazzi 1000

Amazzi amannyowavu   (Salt water)

Amazzi ag’olunnyo(salt water) era agayitibwa amazzi amannyowavu(saline water) gaba mazzi agalimu omunnyo omungi era gano gasing kuba mazzi ga semayanja(oceans) na waluyanja(seas).Amazzi amannyowavu /amazzi ag’olunnyo gaba makwafuwavu okusinga(morte dense) amazzi  agatalimannyowavu(fresh water) ago mu nnyanja ,  n’emigga egyo ku lukalu.