Nakasigirwa

Nakasigirwa kitegeeza akagambo oba akayingo akayimirirawo ku lw’erinnya mu mboozi/sentensi. Nakasigirwa zirina ebika ebiwerako era nga mwe muli bino wammanga.

## Ebika bya nakasigirwa

#### Nakasigirwa ez'obuntu
Zino ze nakasigirwa ezikozesebwa mu kifo ky’amannya ag’abantu. Mu zino mulimu nakasigirwa za bika bibiri: 
i)	Ezeemala 
ii)	eziteemala

Ka tuzirabire mu mweso guno wammanga. Omweso ogusooka gulaga nakasigirwa ez'obuntu ezeemala.

Omweso oguddako gulaga nakasigirwa ez'obuntu eziteemala.

Nakasigirwa ezeemala: zino zisobola okuyimirirawo ku bwazo ne ziwa amakulu agategeerekeka.
Nakasigirwa eziteemala: zino zimala kuyungibwako kigambo kirala ne ziryoka ziwa amakulu. Era nga bw'olabye mu mweso ogwokubiri waggulu, nakasigirwa eziteemala, ziwandiikibwa nga ziragirwa nti buwango obuyungibwa ku ntandikwa y'ekigambo (prefixes).

Ebyokulabirako:
Eziteemala 
* ndya mmere
* osoma kitabo
* agenda kujja

Ezeemala 
* Nze eyabbiddwa
* Ggwe watutte omwana mu ddwaliro.
* Omwana teyayise mmwe?

### Nakasigirwa endazi

Zino ze nakasigirwa eziraga ebbanga eririwo wakati w’omuntu ayogera, ekyo ky'ayogerako wamu n’oyo gw’akigamba. Nakasigirwa zino ziragibwa n’obuyingo busatu: 

Ekifo awali ekyogerwako 	Akayingo
* kumpi n’ayogera kyokka wala n’oyo awuliriza	-no (bano)
* wala n’ayogera kyokka kumpi n’awuliriza	-o (abo)
* kiri wala w’abantu bano bombi(ayogera n’awuliriza)	-li (bali)

### Nakasigirwa ezibuuza

Zino zo zibeera zibuuza era nga sentensi mwe zibeera zikomekkerezebwa n’akabonero akabuuza (?); ne mu zino mulimu ezo ezeemala n’eziteemala.

Ezeemala: 
* ddi?
* Ki?
* wa?
Zino ziyitibwa zityo olw’ensonga nti zisobola okuyimirirawo ku bwazo ne ziwa amakulu agategeerekeka nga tezigattiddwa ku bigambo birala. Okugeza:

-Abadde akola ki?
-Olikomawo ddi?
-Wa gy’ogenda okubiggya?
 
Eziteemala:
Zino ziyitibwa zityo olw’ensonga nti ziba zirina kusooka kugattibwako kigambo oba kayingo kalala okusobola okuwa amakulu agategeerekeka. Okugeza: 
* Omwana okubye waaki?
* Abaana abayise wano baani?
* Enkoko y’akabiika amagi ameka?
* Amazzi g’okimye galiwa?
* Nnakawere ali atya?

### Nakasigirwa ez’obwannannyini

Zino ziraga obwannannyini omuntu bw’aba nabwo ku kintu oba omuntu. Zeeyolekera mu muntu asooka, owookubiri n’owookusatu, mu bumu ne mu bungi.

### Nakasigirwa Entabaluganda

Zino ziteekawo oluganda wakati w’erinnya ekkozi oba erikolebwako mu mboozi. Zino zikyukakyuka n’ennyingo y’olubu erinnya mwe liba liri. 
Eby’okulabirako:

i)Enkozi (‘a’, ‘o’ , ‘e’) 
* Ekikopo ekyatise kinsaze.
* Omwana alya musanyufu.
* Omuddo ogukaze mubi

ii)Ezikolebwako 
Zino kuliko: ( bye, ke, kye, ze, lye, be, ge)
* Ekitabo kye babbye kipya.
* Omusaayi gwe baasanze mu kinaabiro muyitirivu.
* Ente ze baleeta zaayonoonye ebirime.
* Ettooke lye mulidde tto.

### Nakasiba

Zino nazo zireetawo oluganda wakatiw’erinnya n’ebigambo ebirala ebikozeseddwa mu mboozi. Nakasiba zimalawo okubuusabuusa mu mboozi. Mu zino mulimu: ( bye, ke, kye, ze, lye, be, ge,…….)

Eby’okulabirako 

* Emiyembe gye balya.
* Matooke ge batema.
* Lusuku lwe balima.
* Akataayi ke kasaze.

### Nakasigirwa eziggumiza

Zino zongera amaanyi ku mukozi/akolebwako gwe ziba ziddiridde mu mboozi. Nazo zokyukakyuka okusinziira ku lubu lw’erinnya eriba liri mu mboozi. 

Eby’okulabirako

* Nalule ye gwe banoonya. 
* Akambe ko ke basasiza.
* Embwa yo ye ndalu.
* Ebinsambwe byo bye balukisa.

### Nakasigirwa ez’essira

Zino ziraga era n’okussa essira ku linnya eriba mu mboozi. Ziragibwa n’obuyingo bubiri –nna, ne –kka. Buno bwe bugattibwa ku nnakasigirwa okusobola okuwa amakulu.

Eby’okulabirako;
* Ayise yekka yajja okusuumusibwa. 
* Abalwadde bonna baanirizibwa.
* Abasajja bonna balimba.
* Ebijanjaalo byonna byakooleddwa.

## References

# Ashton, Ethel O. (1954) Luganda grammar.London, New York, Longmans, Green.
# Kyagaba, Dan. (2003). Grammar w'Oluganda omusengejje.
# Walusimbi, Livingstone. Oluganda lwa Yunivaasite. Makerere University.