Entogoro

**Entogoro**, era emanyiddwa nga **Orunyege** oba **Orunyege-Ntogoro**, mazina ga kinnansi ag'omukwano agakolebwa Abatooro n'Abanyoro mu bugwanjuba bwa Uganda. Amazina gano galina obukulu obw’amaanyi mu by’obuwangwa mu bwakabaka bwombi obw’e Bunyoro ne Tooro, nga gakola ng’enkola enkulu eri abavubuka abakuze okulonda bebayinza okufumbirwa n’okulaga ebigendererwa by’okukwana, awamu ne mu biseera by’embaga, emikolo gy’okutongoza, n’enkuŋŋaana z’abantu. Erinnya "Entogoro" liva ku bivuga eby'enjawulo ebiyitibwa *ebinyege* mu lulimi Olutooro, abazinyi abasajja bye basiba ku magulu gaabwe okusobola okutondawo okuwerekera okw'ennyimba mu kiseera ky'okuyimba so nga Orunyege oba Ntogoro ge mannya agakwatagana n'amazina. Ebivuga bino abasajja bye basiba ku magulu, awamu n’ebisibibwa mu kiwato( *entogoro*), bintu bikulu ebyawula amazina gano ku mazina amalala ag’ekinnansi aga Uganda.

## Ebyafaayo
Amazina gano gabadde gayisibwa okuva mu mirembe egyenjawulo ng’amazina ag’omukwano n’ag’emikolo. Ensibuko yaago esobola okuddirira mu Bwakabaka bwa Bunyoro-Kitara ne Tooro. Okusinziira ku byafaayo gaakola ng’engeri abavubuka gye bayinza okuvuganya mu kukola emirimu gy’omubiri n’obusobozi okuwangula abayinza okubeera ababeezi babwe n’amaka gaabwe.

## Enkola n’obubonero
Entogoro ekolebwa abalenzi n'abawala abavubuse mu mikolo egy’enjawulo egy’ebyobuwangwa, emikolo gy’okugyaguza, n’enkuŋŋaana z’abantu. Amazina gano gamanyiddwa olw'amanyi agakozesebwa mu kutambula n’amaloboozi ag’ennyimba agafulumizibwa ebinyeege ebivuga ebiyambalwa abasajja abeetabye mu kuzina. Abazinyi abakyala batera okwambala engoye z’ekinnansi era beetaba mu ntambula ez’ekitiibwa n’okuyooyoota ng’empeta y’ekiwato (entogoro) n’embira ebijjuliza ebikolwa by’abasajja ebisinga amaanyi. Amazina gano gakola emirimu gy’ebyobuwangwa egy’enjawulo mu bantu b’e Tooro ne Bunyoro. Mu mikolo gy’embaga, emikolo gy’okutongoza, n’emikolo emirala egy’amaanyi egy’obuwangwa, Entogoro ekola eby’amasanyu ate ng’ekuuma omulimu gwayo ogw’ennono ng’omukolo gw’okukwana. Amazina gano gasobozesa abavubuka okulaga obukodyo bwabwe obw’omubiri, okumanya kw’obuwangwa, n’embeera y’embeera z’abantu eri abo abayinza okufuuka abaagalwa baabwe n’amaka gaabwe.

Amazina gano galimu okukuba engoma, okuyimba n’amaloboozi ag’okuyita n’okuddamu. Ebivuga ebisinga okukozesebwa mulimu engalabi n'engoma n’ennyimpi, entongooli n’ebivuga ebirala eby’obuwangwa okuwagira entambula z’omuzinyi. Abazinyi bayinza okulaga obuvumu, okukwasaganya n'obuyiiya nga bayita mu kukola amangu n'okuteekateeka ebifo by'okuzina mu ngeri ey'omulembe.

## Amakulu mu by’obuwangwa
Mu mbeera engazi ey’obuwangwa bwa Uganda, Entogoro ekiikirira agamu ku mazina g’ennono agasinga obukulu mu bugwanjuba bwa Uganda. Amazina gano galimu empisa n’ensengeka z’embeera z’abantu mu bitundu by’e Tooro ne Bunyoro, nga kiggumiza obukulu bw’okugenda mu maaso kw’obuwangwa n’enkola z’ennono mu kulonda ababeezi. Amazina g'Entogoro era gakola ng’engeri y’okukuuma obuwangwa, okusobozesa emirembe egy’edda okuyisa okumanya kw’ennono, obukugu mu kuyimba, n’empisa z’embeera z’abantu eri abato mu kitundu. Amazina gano gatera okukolebwa wamu n’emirimu emirala egy’ennono ng’emikolo gy’okutuuma Empaako amannya n’okujaguza sizoni ez’enjawulo. kikola kinene mu kubeera awamu n’okusanyusa abantu mu kitundu

## Enkola ey’omulembe guno
Olwaleero, Entogoro ekyagenda mu maaso okuzinibwa mu bivvulu by’ebyobuwangwa, emikolo gy’obulambuzi, n’emikolo gy’ennono mu bugwanjuba bwa Uganda yonna. Amazina gazze gakwatagana n’embeera ez’omulembe nga gakuuma engeri zaago enkulu ez’obuwangwa n’amakulu gaago. Ebibiina by’ebyobuwangwa n’ebibiina by’amazina g’ekinnansi bulijjo biyimba Entogoro eri abalabi b’omu kitundu n’abagenyi ab’ensi yonna abanoonya okulaba obuwangwa bwa Uganda obutuufu. Amazina gano gakyali kintu kikulu mu nteekateeka z’okusomesa eby’obuwangwa era nga gasomesebwa mu masomero n’ebifo eby’obuwangwa ng’omu ku kaweefube w’okukuuma eby’obuwangwa bya Uganda eby’enjawulo. Amazina ag'ennaku zino gatera okuyingizaamu obukodyo obw’omulembe obw’okuteeka ku siteegi n’okwanjula ate nga bikuuma entambula z’ennono, ennyimba, n’amakulu g’obuwangwa.

## Laba ne

* Obuwangwa bwa Uganda
* Abantu b'e Batooro
* Abantu b'e Banyoro
* Obwakabaka bwa Tooro
* Obwakabaka bwa Bunyoro

## Ebijuliziddwa

## Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia

* Omukutu Omutongole ogw'Obwakabaka  bwa Bunyoro-Kitara
* Ebitone n'ekikula ky'abantu mu Western Uganda Postcolonial
* Baakisimba Ekikula ky'abantu mu Nnyimba n'amazina g'Abaganda mu Uganda