Semei Kakungulu

**Semei Kakungulu** (1869 – 24 Ogwekkuminogumu 1928) yali Mukooki General era nga munnabyabufuzi wa Uganda eyatandikawo ekibiina ky’Abayudaya ( Luganda : *Jews* )  mu Uganda mu 1917. Yasoma era n’afumiitiriza ku Tanakh, yewaayo okukuuma ebiragiro bya Musa byonna ekkumi, omuli okukomolebwa, era n’awa abagoberezi be bonna amagezi okubikuuma. Abayudaya bakyuse ne badda mu ddiini y’Ekiyudaaya ng’okusinga bayita mu bibiina by'okukuuma eddembe, ate abamu ne bakyusibwa mu ddiini y’Abasodokisi. Abayudaya tebagamba nti baali bazzukulu ba Isirayiri ab’edda. 

Era yalondebwa okubeera pulezidenti wa Lukiiko wa Busoga abafuzi b’amatwale Abangereza, era mu butuufu, yafuuka ‘Kabaka’ wa Busoga eyasooka, wadde ng’Abangereza baagaana okumuwa ekitiibwa ekyo. Kyokka enkaayana wakati w’abaami n’ebika eby’enjawulo zaagenda mu maaso, era Abasoga abasinga baali bakyasigazza enkolagana n’omukulu waabwe, ekika oba olulimi lwe baali bakozesa . Ekizimbe kya Lukiiko kyagwa, Kakungulu n’agobwa Abazungu.   

## Obulamu bw'obuto

Kakungulu yali mulwanyi era munnabyabufuzi w’Obwakabaka bwa Baganda obw’amaanyi. Mu myaka gya 1880 yakyusibwa n’afuuka Omukristaayo omuminsani Omupolotesitante eyamuyigiriza okusoma Baibuli mu Luswayiri. Olw’okuba yaduumira abalwanyi bangi, olw’enkolagana ye n’ekkooti ya Buganda era olw’okuba yali Mupolotesitante, Abazungu baasaba obuwagizi bwa Kakungulu mu kuteeka obufuzi obw’obwakabaka bwabwe mu buvanjuba bwa Uganda. Yaddamu ng’awamba n’okussa wansi obuyinza bwa Bungereza ebitundu bibiri ebweru w’Obwakabaka bwa Buganda, Bukedi ne Busoga . Ebitundu bino byali wakati w’ensibuko y’omugga Nile mu nnyanja Victoria n’olusozi Elgon ku nsalo ya Kenya. 

Kakungulu yali alowooza nti Abangereza bajja kumukkiriza okufuuka kabaka wa Bukedi ne Busoga, kyokka Abangereza baayagala nnyo okufuga ebitundu bino nga bayita mu bakozi ba gavumenti bebasasula omusaala era nga beebabafuga. Abazungu bassa Kakungulu ku kkomo lya kitundu kya mayiro 20 (kiromita 52) mu kitundu n’ebitundu ebiriraanyewo kati ekifuuse Mbale, Uganda. Abantu abaali babeera mu kitundu kino baali ba kika kya Bagisu abatakolagana na Baganda. Wadde kyali kityo, Kakungulu ng’ayambibwako abagoberezi be Abaganda, wadde nga omuwendo gwakendeera nnyo, yasobola okukuuma obuyinza kasita yafuna obuwagizi bw’Abangereza. 

Okutandika nga mu mwaka gwa 1900, okuggwaamu essuubi eri buli emu kwagenda kubaawo mpola wakati wa Kakungulu n’Abangereza. Mu 1913, Kakungulu yafuuka Omukristaayo Omumalaki . Ekibiina kino Abangereza baakyogerako nga "cult"  ekyali "Okutabula eddiini y'Ekiyudaaya, Obukristaayo ne Sayansi w'Ekikristaayo." Bangi abeegatta ku ddiini y’e Malaki Kakungulu gye yali afuga baali Baganda. 

Kakungulu bwe yali akyali Mumalaki, yasalawo nti abaminsani Abakristaayo baali tebasoma bulungi Bayibuli. Yalaga nti Abazungu tebaafaayo ku Ssabbiiti entuufu, olwaali Olwamukaaga so si Ssande. Ng’obukakafu, yawaayo eky’okuba nti Yesu yaziikibwa ku Lwokutaano nga Ssabbiiti tennatuuka, era nti nnyina n’abayigirizwa be tebaakyalira ntaana ku lunaku olwaddako kubanga lwali Ssabbiiti, wabula baalinda okutuusa ku Ssande.  

## Eddiini y’Ekiyudaaya
Olw’okunyigirizibwa kw’Abangereza abaali baagala okussa ekkomo ku by'obugagga bwe, mu 1917, Kakungulu yasengula amaka ge amakulu okumpimpi okuva e Mbale n’agenda mu maserengeta g’obusozi bw’olusozi Elgon mu kifo ekiyitibwa Gangama. Eyo gye yatandikira ekiwayi ekyeyawula ekyasooka okumanyibwa nga Kibiina Kya Bayudaya Abesiga Katonda (Ekibiina ky’Abayudaaya abeesiga Katonda Omuyinza wa byonna). Okuyingiza abantu mu kibiina kino ekya Bayudaya kumpi kwava mu bagoberezi ba Kakungulu Baganda abaali basigaddewo. 

Bayibuli, olw’enjigiriza z’abaminsani, yassibwamu nnyo ekitiibwa mu Bakristaayo b’omu Uganda. Abaminsani baali baggumizza amazima ga Baibuli nga balangirira nti teyava mu Bazungu wabula yava mu ggwanga eddala, Abayudaaya. Ekigendererwa ky’abaminsani kyali kya kulaga Bafirika nti n’Abazungu baali bafunye amazima okuva mu ggwanga ery’amawanga amalala. Naye olw’okussa essira kuno, obulombolombo n’empisa z’Abayudaaya byafuuka bya njawulo nnyo eri abagoberezi ba Kakungulu. 

Mu 1922, e Gangama, Kakungulu yafulumya ekitabo ky’amateeka n’okusaba eky’emiko 90 ng’okulungamya eri ekitundu kye eky’Abayudaaya. Ekitabo kino kyalaga amateeka n’enkola z’Abayudaaya nga Kakungulu bwe yabisanga mu ndagaano enkadde, wadde nga kyalimu ennyiriri nnyingi n’ebitundu okuva mu ndagaano empya. Wadde nga waliwo okwagala kuno eri enkola z’Abayudaaya, kirabika tewaaliwo nkolagana yonna butereevu wakati wa Kakungulu n’Abayudaaya nga 1925 tannatuuka. 

Okutandikira nga mu 1925, Abayudaaya Abazungu abawerako abaali bakozesebwa abangereza nga bamakanika ne bayinginiya beegatta mu butanwa ku kibiina ky’Abakristaayo n’Abayudaaya okumpi n’e Mbale. Abayudaaya nga bano, mu kiseera ekirabika ng’eky’okusisinkana mu butanwa, baategeeza Kakungulu ku ddiini y’Ekiyudaaya ey’Obusodokisi. N’ekyavaamu, obulombolombo obw’Ekikristaayo bungi obwali busigaddewo bwaggyibwawo, okuli okubatizibwa. Mu nsisinkano zino, ekitundu kyayiga okukuuma Sabiiti, okusoma essaala n’emikisa egy’Olwebbulaniya, okusala ebisolo olw’ennyama mu ngeri ya Kosher, era n’okwogera n’Olwebbulaniya olumu.  

## Okufa

Kakungulu yafa nga 24 Ogwekkuminogumu 1928 obulwadde bwa tetanus.  Oluvannyuma lw’okufa kwe, ekibiina ky’Abayudaya kyayawukana mu abo abaagala okusigala mu Bukristaayo n’abo abaagala okumenyerawo ddala enkolagana ezo. Abayudaya "baasigala nga batabuddwamu Obukristaayo n'Ebuyudaaya, ng'okukkiriza mu Kristo kusigala nga kwa maanyi mu nzikiriza za Kakungulu."   Ekitabo ky'entaana kiraga nti Kakungulu aziikibwa okumpi n'ekkuŋŋaaniro eddene erya Abayudaya emabega w’amaka mwe yabeeranga mu myaka egyasembayo egy’obulamu bwe.   “SEMEI WAKIRENZI KAKUNGULU, Genero Omuwanguzi era...Sewava mu BugandaOmuddukanya w'essaza ly’obuvanjuba 1899–1905Pulezidenti wa Busoga 1906–1913Yafa nga 24th 11 1928”